Women's Empowerment Strategy Document and Action Plan 2024-2028

12. Kalkınma Planı (2024-2028) Cumhuriyetin yeni yüzyılında, 2053 vizyonu çerçevesinde uzun vadeli bir perspektifle tasarlanan, milletimizin temel değerlerini ve beklentilerini esas alarak kalkınma hedeflerimize ulaşılmasını sağlayacak kapsamlı bir yol haritası olan 12. Kalkınma Planı’nın (2024-2028) kadın bölümünde “Ailede merkezi role sahip kadınların hak ettiği üstün kıymeti görmesi ve kalkınmamıza ivme kazandırılması için kadınların başta eğitim ve istihdam olmak üzere hayatın tüm alanlarındaki fırsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarının ve her tür şiddet ve ayrımcılıktan uzak şekilde yaşamalarının sağlanması, her alanda ve düzeyde temsil ve katılımın artırılması” temel amaç olarak belirlenmiştir. 2 “4857 sayılı İş Kanunu Madde 5, Madde 18/3-(d)”. 22 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Bunun yanı sıra 12. Kalkınma Planı’nda yer alan aşağıdaki “Politikalar”, “Tedbirler” ve “Hedefler” 12. Kalkınma Planı ile “Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2024-2028)”nın uyumunu göstermektedir: • 306. İşgücüne dâhil olmayan nüfusun ekonomide aktif hale gelmesi amacıyla kadın ve gençler başta olmak üzere işgücüne katılımın teşvik edilmesine, yeşil ve dijital dönüşümün de gerektirdiği mesleki becerilerin kazandırılmasına ve işgücü piyasasının esnekleştirilmesine yönelik programlar hayata geçirilecektir. Çalışma çağındaki her bireyin üreterek gelir elde edeceği beceriler ile aidiyet hissedeceği meslekleri edinmesine yönelik politikalar uygulamaya konulacaktır. • 334. Nitelikli insan kaynağı, Plan döneminde öngörülen istikrarlı büyümenin başat unsurlarından birisi ola- caktır. İşgücünün niteliklerinin artırılması, daha verimli sektörlere ve alanlara yönlendirilmesi, eğitim ve is- tihdam ilişkisinin gözetilmesi, kadın ve gençlerin işgücü piyasasında ihtiyaç duyulan mesleki beceriler ile donatılarak istihdama dâhil edilmesi temel öncelikler arasındadır. • 337. İşgücü piyasasının esnekliğini geliştiren düzenlemeler, artan çocuk bakım hizmetleri ile eğitim olanakları ve istihdam odaklı politikalar kadınların işgücü piyasasına konu yetkinliklerini geliştirecek ve iş hayatına daha yoğun katılımlarını destekleyecektir. Kadınların daha iyi işlerle, işgücüne daha yüksek oranda katılması hane halkı gelirlerini artırarak toplumsal refah artışına katkı sağlayacaktır. • 345. Plan döneminde, yıllık ortalama yüzde 3,0 oranında artışla, 5 milyon yeni istihdam oluşturulması öngö- rülmektedir. Sağlanacak ekonomik büyümeye bağlı olarak hızlı istihdam artışının yanında, işgücü piyasasında özellikle kadınlara yönelik politikaların desteğiyle işgücüne katılma oranının yüzde 56,7 seviyesine yükse- leceği tahmin edilmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, Plan dönemi sonunda işsizlik oranının yüzde 7,5 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir. • 409.1. İstihdam teşviklerinden etkin olmayanlar sonlandırılacak, kadın, genç ve engellilere yönelik teşvikle- rin ağırlığı artırılarak teşvik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. • 563.5. Başta tarım satış kooperatifleri, kadın kooperatifleri ile sosyal nitelikli kooperatifler olmak üzere önce- likli sektörlerde faaliyette bulunan kooperatiflere destek sağlanacaktır. • 650. İstihdam ve çalışma hayatında ikiz dönüşüm çerçevesinde işgücü piyasasının istihdam oluşturma kapa- sitesini azami düzeyde tutabilecek önlemlerin alınması temin edilecektir. Aktif işgücü politikaları içerik açı- sından zenginleştirilerek daha etkin şekilde kullanılacaktır. Plan döneminde kadın, genç ve engellilerin işgücü piyasasına katılımları desteklenecek, iş sağlığı ve güvenliği alanında çalışanları korumaya ve bilinçlendirmeye yönelik tedbirler alınacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 23 • 652. Sürdürülebilir kalkınmanın bir gereği olarak ekonomik büyümenin oluşturduğu refahın toplumun tüm kesimleriyle adil şekilde paylaşılması ile yoksulluğun azaltılması Planın öncelikli hedeflerinden biridir. Beşeri sermaye potansiyelinin geliştirilerek tam ve verimli kullanılması, gelir dağılımının iyileştirilmesi, özel politika gerektiren çocuklar, gençler, kadınlar, engelliler, yaşlılar gibi toplumun tüm kesimlerinin gözetilmesi, sosyal yardım ve sosyal hizmetlerin etkinleştirilerek yaygınlaştırılması ile genel yaşam standardının artırılması Planın temel politika önceliklerindendir. • 654. Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınmasını hızlandırmak üzere kadınların ve kız çocuklarının dijital ve yeşil dönüşümün gerekliliklerine uygun bilgi ve beceriye kavuşması, çağın gerekliliklerine uygun şekilde eğitimin her seviyesine dâhil olmaları ve devamlılıklarının sağlanması ile sosyal hizmetlerin geliştirilmesi yoluyla iyi olma hallerinin desteklenmesi temel öncelikler arasındadır. Kadınların istihdama tam ve etkin katılması, kamu ve özel sektör ile siyasette karar alma mekanizmalarına daha fazla dâhil olması, iş ve yaşam dengesinin tesis edilmesi yönünde somut adımların atılması önem arz etmektedir. • 697.5. Kadın istihdamını artırmaya yönelik kurumsal bakım olanaklarının ekonomik ve fiziki erişilebilirliği artırılacaktır. • 697.7. Mikro kredi projeleri, kadın istihdamına etkisi güçlendirilerek yaygınlaştırılacaktır. • 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yeni doğan tarama prog- ramları yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltılması sağlanacaktır. • 721.1. İş ve aile yaşamının uyumlaştırılması, kadın istihdamının artırılması ve dinamik nüfus yapısının korunması için kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör işbirliği içinde çalışma saatleri, alternatif çalışma yöntemlerini de kapsayacak ikincil mevzuat çalışmaları yapılacaktır. • 726. Kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların güçlenmesi önceliğinin tüm plan, program, politi- ka geliştirme ve uygulama süreçlerinde yer alması sağlanacaktır. • 726.2. Kadın erkek fırsat eşitliğine duyarlı bütçeleme çalışmaları yaygınlaştırılarak bütçeleme süreçlerine entegre edilecektir. • 727. Kadınların eğitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarına katılımı ile temsillerinin artırılması için kota ve ilave destekler gibi “geçici özel önlemler” tanımlanarak uygulanacaktır. 24 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ  727.1. Kamu, özel sektör, siyaset dâhil tüm karar alma mekanizmalarında ve yönetimin her kademesin- de nüfusun yarısını oluşturan kadınların temsili ve katılımının artırılması hedefiyle, aşamalı bir geçiş için çalışmalar yapılacaktır. • 728. Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin be- nimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır.  728.1. Merkezi yönetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK’larla işbirliğiyle kadın istihdamını artırmak üzere kaliteli, ekonomik ve erişilebilir bakım hizmetlerine ilişkin alternatif modeller geliştirilmesi ve pilot uygulamaları takiben yaygınlaştırılması sağlanacaktır.  728.2. Kadınların işgücüne katılımlarını artıracak girişimcilik, finansal ve dijital okuryazarlık, kooperatifçi- lik gibi alanlardaki programlar kapsamları genişletilerek yaygınlaştırılacaktır.  728.3. İkiz dönüşümle değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.  728.4. Kadın temsilinin düşük olduğu matematik, fen, teknoloji ve mühendislik alanlarında kadınların eğitim ve istihdamının artırılması için kamu ve özel sektörün eşitlik ve kapsayıcılık temelinde dönüşümü- ne yönelik çalışmalar yapılacaktır.  728.5. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kadın üretici ve girişimcilerin hayata yeniden katılmalarını ve tutunmalarını sağlamak için üretimin, yenilikçi teknolojilerin, işbirliğinin, psiko- lojik güçlenmenin de içinde olduğu program ve projeler hayata geçirilecektir.  728.6. Kırsalda kadın girişimciliğinin ve teknoloji okuryazarlığının artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulması, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulması, tarım işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir. • 729.4. Yeni teknolojiler ile tüm iletişim kanalları dâhil medyanın kadınlara yönelik olumlu tutum ve davranış oluşturma çabaları desteklenecek, toplumdaki algısını olumsuz gösteren her türlü içerikle etkin bir şekilde mücadeleye devam edilecektir. • 750.8. Başta kırsal bölgelerde yaşayan genç kadınlar olmak üzere gençlerin çalışma hayatına girmeleri des- teklenecek, kırsala tersine göçü sağlayıcı, ekonomik ve sosyal hayatı canlandırıcı projeler geliştirilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 25 • 750.9. Eğitimde ve istihdamda olmayan genç kadınların yaşam becerilerinin geliştirilmesi ve istihdama katılımlarının sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. • 764.2. Engelli bireylere ilişkin verilerin toplanmasında ve analizinde kadın erkek fırsat eşitliğine duyarlı bir yaklaşım benimsenerek engelli kadınlar ile kız çocuklarını kapsayan veriler oluşturulacaktır. • 774.1. Öncelikle yoksullar, kadınlar, çocuklar, engelliler ve yaşlılar olmak üzere nüfusun tümünün afetler ile ekonomik, sosyal ve çevre sorunları gibi durumlar için dirençleri artırılacaktır. • 810.1. Yaşlı kadınlar başta olmak üzere yoksul yaşlıların yaşam koşullarının iyileştirilmesine yönelik mekaniz- malar geliştirilecektir. • 841. Afet yönetiminde engelli, yaşlı, kadın ve çocukların farklılaşan ihtiyaçları dikkate alınacaktır.  841.1. Engelli, yaşlı, kadın ve çocuklar ile yakınlarına yönelik farklı afet durumlarında afet öncesinde, sırasında ve sonrasında yapılması gerekenlere ilişkin detaylı rehberler hazırlanacak ve eğitimler verile- cektir. • 868. İklim değişikliğiyle mücadelede kapasite ve toplumsal bilincin artırılması sağlanacaktır.  868.1. Tüm paydaşlara yönelik eğitim, bilinçlendirme ve kapasite geliştirme faaliyetleri yaygınlaştırıla- caktır. • 871. Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararası standartlara uygun olarak düzenli bir şekilde üretimi ve paylaşımı sağlanacak, izleme ve değerlendirme sistemleri geliştirilecektir.  871.1. Tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmelerin getirdiği yükümlülükler çerçevesinde verilerin şeffaf, karşılaştırılabilir ve güvenilir bir şekilde sunularak kalitesinin artırılması ve raporlanmasına yönelik veri altyapısı geliştirilecektir. • 897.1. Kırsalda başta kadınlar ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren gruplara yönelik yenilikçi sosyal programlar hayata geçirilecektir. • 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım meka- nizmaları güçlendirilecektir. 26 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Tablo 2: Kadın, 12. Kalkınma Planı Hedefler 2022 2023 2028 Net Okullaşma Oranı, Kadın (Ortaöğretim, %) 3 89,3 89,3 100,0 Net Okullaşma Oranı, Kadın (Yükseköğrenim, %) 49,2 49,2 60,0 Kadın İstihdam Oranı (%) 30,4 31,4 36,2 İşgücüne Katılım Oranı, Kadın (%) 35,1 35,9 40,1 Kadın Belediye Başkanı Oranı (%) 2 2 5 Parlamentodaki Kadın Temsil Oranı (%) 17,8 19,8 25,0 Kadınların İnternet Kullanım Oranı (%) 4 80,9 83,3 95,0 Anne Ölümleri Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) 12,6 12,6 12,0 Kaynak: 2023 yılı TÜİK verilerine dayalı gerçekleşme tahmini olup 2028 yılı verileri On İkinci Kalkınma Planı hedefleridir. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planları ve İl Eylem Planları 2006/17 sayılı Başbakanlık Genelgesi’nin ilgili hükmü çerçevesinde şimdiye kadar 3 tane ulusal eylem planı hazır- lanmış, yürürlüğe konarak uygulama ve izleme-değerlendirme çalışmaları gerçekleştirilmiştir: ◊ Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı (2007-2010) ◊ Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 2. Ulusal Eylem Planı (2012-2015) ◊ Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 3. Ulusal Eylem Planı (2016-2020) Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele IV. Ulusal Eylem Planı (2021-2025) ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının, STK’la- rın, sendikaların, uluslararası kuruluşların, üniversitelerin, medya temsilcilerinin katkı ve katılımları ile KSGM koordinasyonunda hazırlanmıştır. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele IV. Ulusal Eylem Planının illerde uygulanabi- lirliğini artırmak amacıyla 81 ilde Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele İl Eylem Planları yürürlüktedir. Diğer taraftan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele IV. Ulusal Eylem Planı’nda (2021-2025) yer alan faaliyetleri önceliklendirmek ve kurumlar arası iş birliğini güçlendirmek amacıyla, 2022-2023 ve 2024 yıllarında Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Faaliyet Planları hazırlanmakta ve uygulanmaktadır. 3 MEB 2021-2022 örgün eğitim istatistikleri verisidir. 4 2023 yılı verileri Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, TÜİK ve Uluslararası Telekomünikasyon Birliği gerçekleşme tahmini olup 2028 yılı verileri On İkinci Kalkınma Planı hedefleridir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 27 Türkiye İstatistik Kurumu verileri doğrultusunda erken yaşta evliliklerin Türkiye ortalamasının üstünde olduğu illerde “Erken Yaşta ve Zorla Evliliklerle Mücadele İl Eylem Planları” hazırlanmakta ve uygulanmaktadır. ULUSLARARASI DÜZENLEMELER Birleşmiş Milletler Kadınlara Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi ve İhtiyari Protokolü BM’nin temel insan hakları sözleşmeleri arasında yer alan ve kadın hakları konusunda uluslararası standartları belirleyen ilk sözleşmesi 1981 yılında yürürlüğe giren CEDAW’dır. CEDAW’ın temel hedefi, toplumsal yaşamın her alanında kadın erkek eşitliğini sağlamak amacıyla, kalıplaşmış kadın erkek rollerine dayalı önyargıların ortadan kaldırılmasını sağlamaktır. Sözleşme taraf ülkelerde kadınlara yönelik ayrımcılığı önlemek için var olan tek yasal ve bağlayıcı uluslararası dokümandır. CEDAW’a ilişkin olarak hazırlanan İhtiyari Protokol ise 6 Ekim 1999 tarihinde Sözleşme’yi imzalayan ülkelerin onayına sunulmuştur. İhtiyari Protokol’ü onaylayan ülkeler, Sözleşme’nin uygulanmasını denetlemekle yükümlü CEDAW Komitesi’ne Sözleşme’nin tanıdığı hakların ihlali konusunda bireylerce veya gruplarca veya onların rızası ile onlar adına yapılan şikâyetleri kabul etme ve inceleme yetkisini tanımışlardır. Türkiye, CEDAW’ı 1985 yılında imzalamış ve Sözleşme 1986 yılında yürürlüğe girmiştir. İhtiyari Protokol ise 2000 yılında imzalanmış ve 2002 yılında yürürlüğe girmiştir Öte yandan, CEDAW Komitesi Sözleşme’nin 21’inci maddesinin verdiği yetki çerçevesinde genel tavsiye kararları yolu ile CEDAW maddelerini yorumlamakta, çeşitli alanlarda açıklayıcı tavsiyeler geliştirmektedir. CEDAW’ın 18’inci maddesi uyarınca; taraf devletler her dört yılda bir dönemsel ülke raporlarını CEDAW Komite- si’ne sunmak zorundadır. Bu çerçevede Türkiye 8. Dönemsel Ülke Raporu’nu 2020 yılında Komiteye iletmiş, 2022 yılında ise savunmasını gerçekleştirmiştir. Pekin Deklarasyonu ve Eylem Platformu BM tarafından 1975 yılında “Kadın On Yılı” ilan edilmesi ve ardından düzenlenen Dünya Kadın Konferansları (1975 Meksiko-City, 1980 Kopenhag, 1985 Nairobi) neticesinde kadın hakları konusunda öne çıkan tüm sorun alanlarına vurgu yapan bir belge geliştirilmesi ihtiyacı duyulmuştur. Bu ihtiyaç doğrultusunda; 1995 yılında Çin/ 28 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Pekin’de gerçekleştirilen Dördüncü Dünya Kadın Konferansı sonucunda Pekin Deklarasyonu ve Eylem Platformu isimli iki belge kabul edilmiştir. Pekin Deklarasyonu; hükümetleri kadının güçlenmesi ve ilerlemesi, kadın erkek eşitliğinin sağlanması ve cinsiyet perspektifinin politika ve programlara yerleştirilmesi konularında yükümlü kılmakta ve Eylem Platformu’nun hayata geçirilmesini öngörmektedir. Eylem Platformu ise kadınların özel ve kamusal alana tam ve eşit katılımı önündeki engellerin kaldırılması amacıyla on iki kritik alanda (kadın ve yoksulluk, kadın ve eğitim, kadın ve sağlık, kadına yönelik şiddet, silahlı çatışmalarda kadın, kadın ve ekonomi, karar alma süreçlerinde kadın, kadının ilerlemesinde kurumsal mekanizmalar, kadının insan hakları, kadın ve medya, kadın ve çevre, kız çocukları) çeşitli stratejileri ortaya koymaktadır. Türkiye, Pekin Deklarasyonu ve Eylem Platformu’nu hiç çekince koymadan kabul etmiştir. Pekin Eylem Platformu 5 yıllık süreler halinde BM Kadının Statüsü Komisyonu tarafından izlenmektedir. Son olarak 2020 yılında Pekin+25 izlemesi gerçekleştirilmiştir. BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) BM üye ülkelerince 2000 yılında Bin Yıl Kalkınma Hedefleri bildirisi kabul edilmiş ve başta yoksullukla mücadele olmak üzere; evrensel eğitime erişim, çocuk ve anne ölümlerinin azaltılması, HIV/AIDS ile mücadele, çevresel sürdürülebilirlik, kalkınma ve cinsiyet eşitliği ile kadının güçlenmesi gibi konularda 8 ana hedef belirlenmiştir. Bu hedeflere 2015 yılında erişilmesi için hükümetlere çağrı yapılmıştır. Bin Yıl Kalkınma Hedefleri, 2015 yılında Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nın kabul edilmesiyle yürürlükten kalkmıştır. 25-27 Eylül 2015 tarihlerinde gerçekleştirilen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi’nde 2030 SKA tüm BM üyeleri- nin (193 ülkenin) imzası ile kabul edilmiştir. SKA kapsamında 2030 yılına kadar ulaşılması planlanan toplam 17 ana amaç ve bunlara bağlı 169 hedef bulun- maktadır. SKA 5 “Cinsiyet eşitliğinin sağlanması ve tüm kadın ve kız çocuklarının güçlenmesi”dir. Beşinci amaç, özel bir amaç olmakla birlikte, cinsiyet eşitliğinin sağlanması hususu 17 hedefin içinde ortak kesen olarak yer almaktadır. Beşinci amaç altında yer alan hedefler şunlardır: • 5.1. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik her türlü ayrımcılığın her yerde sona erdirilmesi, • 5.2. Kamuya açık ve özel alanlarda bütün kadınları ve kız çocuklarını hedef alan, insan ticareti ile cinsel ve diğer istismar türleri dâhil olmak üzere her türlü şiddetin sona erdirilmesi, KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 29 • 5.3. Çocuk yaşta, erken ve zorla evlilikler ile kadın sünneti gibi bütün zararlı uygulamaların sona erdirilmesi, • 5.4 . Kamu hizmetleri, altyapı ve sosyal koruma politikaları temin ederek ve ulusal koşullara uygun olarak hane içinde ve aile içinde sorumluluk paylaşımının teşviki ile ücretsiz bakım işinin ve ev işçiliğinin tanınması ve değerli kılınması, • 5.5. Kadınların siyasi, ekonomik ve sosyal hayatta karar alma sürecinin her basamağına tam ve aktif katılımı- nın sağlanması ve bu alanda liderlik için eşit fırsatlara sahip olması, • 5.6. Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı (ICPD) Eylem Programı ve Pekin Eylem Platformu ile bunların gözden geçirme konferanslarının sonuç belgelerinde kararlaştırıldığı üzere; cinsel sağlık ve üreme sağlığı hakları ile üreme haklarına küresel erişim imkânının sağlanması, • 5.7. Kadınlara hukuk kaideleri çerçevesinde ekonomik kaynaklara eşit erişim imkânı sağlanması ve yanı sıra ulusal gayrimenkul ile diğer türden mal varlıklarıyla ilgili mülkiyet ve idare hakkı, finansal hizmetler, miras ve doğal kaynaklara erişimlerinin sağlanması, • 5.8. Kadınların güçlenmesini sağlamak üzere başta bilgi ve iletişim teknolojileri olmak üzere yardımcı tekno- loji kullanımının artırılması, • 5.9. Cinsiyet eşitliğinin tesisi ve her alanda kadınların ve kız çocuklarının güçlenmesi için güçlü politikalar üretilmesi, izlenmesi ve var olanların takviye edilmesi ve uygulanabilir mevzuat geliştirilmesi. BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ve BM Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (CEDAW) 16 Aralık 1966 tarihli BM Genel Kurulunda onaylanarak kabul edilen bu sözleşmeler “İkiz Sözleşmeler” olarak da anılmaktadır. Türkiye, İkiz Sözleşmeler’i 2000 yılında imzalamış, 2003 yılında onaylanmıştır. İnsan Hakları Evrensel Bildirge- si’nin yayınlanmasından sonra üye devletlere ekonomik, sosyal ve siyasi haklar konusunda uluslararası hukuki yükümlülükler yükleyen bağlayıcı nitelikteki İkiz Sözleşmeler; medeni ve siyasal hakların kullanılmasında, evlilik birliğinde, ekonomik ve sosyal hakların kullanılmasında, çalışma koşullarında ve ücretlendirmelerde kadın erkek eşitliğini güvence altına almakta, kadınların analık döneminin korunmasına ilişkin hükümlere yer vermektedir. 30 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ BM Evrensel Periyodik İnceleme Mekanizması (EPİM) EPİM, 2006 yılında kurulan BM İnsan Hakları Konseyi’nin (İHK) 2008 yılında faaliyete geçirdiği, tüm BM üye ülkelerinin insan hakları performansının diğer devletler tarafından incelendiği bir süreçtir. İnceleme, dörder yıllık aralıklarla İHK Başkanının başkanlığında, tüm İHK üyesi ülkeler (47) ve tüm gözlemci ülkelerin katılımıyla düzenlenen Çalışma Grubu Toplantısı çerçevesinde gerçekleştirilmektedir. Ülkeler inceleme sonunda kabul ettiği tavsiyeleri dört yıl sonra yapılacak ikinci incelemeye kadar yerine getirme taahhüdü üstlenmektedir. Türkiye’nin ilk incelemesi 2010 yılında, ikinci incelemesi 2015 yılında ve üçüncü incelemesi ise 2020 yılında gerçekleştirilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinde yer alan hakları güvence altına almak amacı ile 1950 yılında Avrupa Konseyi (AK) tarafından imzaya açılan Sözleşme’nin 14’üncü maddesinde cinsiyet dâhil ayrımcılık yasağı getirilmektedir. Sözleşme’nin 7. Protokol’ünün 5 inci maddesi “eşler arası eşitlik” ilkesine ilişkin iken 12. Protokol’ünün 1 inci maddesi “ayrımcılığın genel olarak yasaklanması”na ilişkindir. Türkiye 1954 yılında Sözleşme’yi onaylamış, 1987 yılında da Sözleşme ile kurulan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) bireysel başvuru hakkını tanımıştır. Mahkeme’nin zorunlu yargı yetkisini ise 1990 yılında kabul etmiştir. AİHM kararlarının uygulanması ise AK Bakanlar Komitesi’nin denetimine tabiidir. Bu çerçevede, Türkiye, AİHM’in açıkladığı kararlar neticesinde, ilgili ihlalin giderilmesini (bireysel önlemleri) sağlamanın yanı sıra, başvuruya konu ihlali herkes için ortadan kaldırma ve böylece ihlalin tekrarlamasına mâni olacak genel önlemleri (mevzuat veya uygulama değişiklikleri) alma sorumluluğunu da üstlenmiştir. Avrupa Birliği (AB) Kadın erkek eşitliği, AB’nin dayandığı temel ilkelerden biri olup, buna ilişkin düzenlemeler, Avrupa Birliği Antlaşması ve Avrupa Birliğinin İşleyişi Hakkında Antlaşma’da (ABİHA) yer almaktadır. Avrupa Birliği Antlaşması’nın 2’nci ve 3’üncü maddelerinde kadın erkek eşitliği ve ayrımcılık yapmama ilkesi vurgulanmıştır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 31 ABİHA’nın AB’nin dayandığı temel ilkeleri düzenleyen birinci kısmında yer alan tüm faaliyetlerde, kadın erkek eşitsizliğini gidermek ve eşitliği desteklemek (8’inci madde) ve cinsiyet temeline dayalı ayrımcılıkla mücadele etmek için çaba gösterme (10’uncu madde) hedeflerine yer verilmiştir. Sosyal politika kapsamında ise üye devletlerin kadın ve erkek işçilere, aynı veya eşit değerde iş için eşit ücret ilkesi ile istihdam ve meslek konularında erkekler ve kadınlara eşit fırsatlar ve eşit muamele ilkelerinin uygulanmasını sağlayan tedbirlerin alınması yükümlülüğü de ABİHA’nın 157’nci maddesinde düzenlenmiştir. Birlik, ABİHA’nın 151’inci ve 153’üncü maddelerinde çalışma koşulları ve sosyal haklar bakımından kadın erkek arasında eşitliğini sağlamaya yönelik faaliyetleri desteklemeyi öngörmüştür. Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı’nda ise cinsiyet temeline dayalı ayrımcılık da dâhil olmak üzere, her türlü ayrımcılığın yasak olduğu (21’inci madde) ve kadın-erkek eşitliği ilkesi (23’üncü madde) yer almaktadır. Ayrıca, AB tarafından yayınlanan ücret şeffaflığı, istihdam ve meslek ile ilgili konularda eşitlik, mesleki eğitim, sosyal güvenlik, meslekte yükselme, mal ve hizmetlere erişimde eşit muamele, kadınların hamilelik ve analık dönemlerinin korunması, ebeveyn izni ve halka açık şirketlerin yönetiminde eşitlik gibi hususları düzenleyen direktifler bulunmaktadır. İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) Kadının İlerlemesi İçin Eylem Planı (OPAAW) 2008 yılında Kahire’de düzenlenen “İİT Üyesi Ülkelerin Kalkınmasında Kadınların Rolü” konulu 2. Bakanlar Konferansı sırasında Kadının İlerlemesi İçin Eylem Planı (OPAAW) kabul edilmiştir. Söz konusu Eylem Planı’nda “Kadınların Karar Alma Mekanizmalarına Katılımı, Eğitim, Sağlık, Ekonomik Güçlendirme, Sosyal Koruma, Kadınların Şiddetten Korunması, Kriz Durumlarında Kadın Afet Durumlarında Kadın ve Silahlı Çatışmalarda Kadın” konularında olmak üzere 9 ana hedef bulunmaktadır. Öte yandan Eylem Planı ile 2020 yılında Kahire’de İİT Kadın İlerlemesi Teşkilatı kurulmuştur. 2016 yılında Türkiye’nin ev sahipliğinde düzenlenen İİT Üyesi Ülkelerin Kalkınmasında Kadınların Rolü konulu 6. Bakanlar Konferansı sırasında ise Gözden Geçirilmiş OPAAW Belgesi kabul edilmiş, ayrıca Türkiye’nin önerisiyle Kadın Danışma Konseyi kurulmuştur. 32 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Diğer Uluslararası Düzenlemeler Kadınların güçlenmesi ve kadın erkek eşitliğinin sağlanması konusuna, Türkiye’nin de taraf olduğu ya da hazır- lıklarına katkıda bulunduğu AK Avrupa Sosyal Şartı, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Sözleşmeleri, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi, BM Kadınların Siyasal Haklarına İlişkin Sözleşme, BM Engelli Hakları Sözleşmesi, AK İnsan Ticaretine Karşı Eylem Sözleşmesi, AK Sınır Ötesi Televizyon Sözleşmesi, AK Avrupa Kentsel Şartı, Yerel Yaşamda Kadın Erkek Eşitliği Şartı, BM Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı (ICPD) Eylem Programı gibi uluslararası düzenlemeler ve sözleşmeler de temel oluşturmaktadır. KURUMSAL YAPILANMA 1 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 65’nci Maddesinin 1. Fıkrasının (ç) bendine göre; KSGM, kadınlara karşı ayrımcılığı önlemek, kadının insan haklarını korumak ve geliştirmek, kadına yönelik şiddetle mücadele etmek, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarında hak, fırsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarını sağlamak üzere; • Ulusal politika ve stratejilerin belirlenmesi amacıyla gerekli çalışmaları koordine etmek, • Kadınlara yönelik şiddetle mücadele kapsamında sosyal hizmet ve yardım faaliyetlerini yürütmek, • Bu alanda ilgili kurum ve kuruluşlar ile gönüllü kuruluşlar arasında işbirliği ve koordinasyonu sağlamak ile görevlidir. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu (KEFEK) kuruluşundan bu yana görevleri çerçevesinde mevzuat taraması yapmakta, yasama faaliyetleri için görüş hazırlamakta, kanun teklifi görüşmekte, vatandaşlardan gelen dilekçeler ile ilgili işlemler yürütmekte ve çeşitli konularda araştırma komisyonları kurarak raporlar hazırlamaktadır. KEFEK, TBMM bünyesinde kurulmuş olan 19 İhtisas Komisyonundan biri olup hem kanun teklifi görüşebilen hem de dilekçe alıp denetim faaliyeti yürütebilen iki komisyondan biridir. İnsan hakları alanında faaliyet gösteren diğer bir kurum; Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’dur (TİHEK). TİHEK, insan onurunu temel alarak insan haklarının korunması ve geliştirilmesi, kişilerin eşit muamele görme hakkının güvence altına alınması, hukuken tanınmış hak ve hürriyetlerden yararlanmada ayrımcılığın önlenmesi ilkeleri doğrultusunda faaliyet göstermek, işkence ve kötü muameleyle etkin mücadele etmek ve bu konuda ulusal önleme mekanizması görevini yerine getirmek üzere kurulmuştur. Kurum, insan hakları ihlallerini re’sen incelemek ve karara bağlamak, ayrımcılık yasağı ile işkence ve kötü muamele yasağı ihlallerini ise re’sen veya başvuru üzerine incelemek ve karara bağlamak ile görevlidir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 33 Ayrıca, TBMM’ye bağlı kamu tüzel kişiliğini haiz özel bütçeli Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık) idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere faaliyet gösteren bir diğer kurumdur. 6328 sayılı Kanunun 7’nci maddesinin, “Baş denetçinin, birisi kadın ve çocuk hakları alanında görevlendirilmek üzere, Kamu Denetçileri arasındaki iş bölümünü düzenlemesi”ni öngören hükmü ile kadın ve çocuk alanlarına Kanun’da özel bir önem atfedilmiştir. Kadın ve çocuk haklarından sorumlu Kamu Denetçiliği Birimi’nde, bu alan- daki mevzuat doğrultusunda idarelerin uygulamaları şikâyet mekanizması kanalıyla takip edilmekte, değerlendi- rilmekte, eksiklikler tespit edilerek yürütülen faaliyetlerin TBMM’ye raporlanması suretiyle kadının ve çocuğun insan haklarının korunmasına ve geliştirilmesine katkı sağlanmaktadır. Ayrıca, diğer kurumlardan farklı olarak, Türkiye’deki kız çocukları dâhil tüm çocukların, kendilerinin doğrudan başvurabilecekleri bir yapı oluşturularak KDK Çocuk web sitesi üzerinden çocuk başvuruları alınması sağlanmıştır. Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında yer alan temel hak ve hürriyetlerin ihlal edildiği iddia- sıyla bireylerin Anayasa Mahkemesi’ne başvuru hakkı mevcuttur. TBMM Dilekçe Komisyonu ile yukarıda yer alan kurumlar birlikte eşitliğin ihlali ve ayrımcılık durumlarında başvuru kabul eden mekanizmalardır. Bununla birlikte; üniversitelerde ve akademik alanlarda yapılacak çalışmalarda kadınların ve erkeklerin kadının insan haklarının korunması konusunda bilinçli bir duyarlılıkla yetişmesi ile kadına yönelik şiddet, kadınların iş yerlerinde maruz kaldığı psikolojik tacizler, gündelik yaşam pratiklerinde cinsiyetçi değer ve yargılar gibi sorun- lara yönelik farkındalık faaliyetlerini yürütmesi ve çalışmalar yapması amacıyla Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Aka- demide Kadın Çalışmaları ve Sorunları Birimi kurulmuştur. Kadına yönelik şiddetle mücadele kapsamında Türkiye’deki kurumsal yapılanmada da önemli gelişmeler kayde- dilmiştir. Kadın konukevleri ile 6284 sayılı Kanun kapsamında kurulan Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri de (ŞÖNİM) KSGM bünyesinde hizmet vermektedir. ŞÖNİM’ler şiddetin önlenmesi ile koruyucu ve önleyici tedbir- lerin etkin bir biçimde uygulanmasına yönelik güçlendirici ve destekleyici danışmanlık, rehberlik, yönlendirme ve izleme hizmetlerinin verildiği; yeterli ve gerekli personelin görev yaptığı; tercihen kadın personelin istihdam edildiği ve çalışmaların yedi gün yirmi dört saat esasına göre yürütüldüğü merkezlerdir. Şiddet mağduru kadınlara barınma hizmeti sunulan kadın konukevleri ise fiziksel, duygusal, cinsel, ekonomik ve sözlü istismara veya şiddete maruz kalan kadınların şiddetten korunması, psiko-sosyal ve ekonomik sorunlarının çözülmesi, güçlendirilmesi, bu dönemde varsa çocukları ile birlikte barınma ve diğer ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla hizmet veren yatılı kuruluşlardır. 34 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 81 ilde hizmet veren ŞÖNİM’lerin yanı sıra ilçe düzeyinde sosyal hizmet müdahalesi ve takibini sağlamak üzere, kamu kurum ve kuruluşları ile işbirliği içinde hizmet sunmak amacıyla Sosyal Hizmet Merkezleri bünyesinde Şiddetle Mücadele İrtibat Noktaları oluşturulmuştur. İrtibat noktaları 6284 sayılı Kanun kapsamında şiddet mağ- durlarına yönelik tedbirlerin takip ve izlenmesi, psiko-sosyal destek başta olmak üzere rehberlik, danışmanlık ve yönlendirme hizmetleri sunulmasında görev almaktadır. Merkezi ve yerel düzeyde teşekkül ettirilen izleme mekanizmaları şiddetle mücadelenin önemli unsurlarıdır. Merkezi düzeyde; kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler ve STK’ların temsilcilerinin katılımı ile kadına yönelik şiddetle mücadeleye yönelik yürütülen çalışmalar ve yaşanan sorunlar kapsamında bilgi ve deneyim paylaşımın- da bulunmak amacıyla 2006/17 sayılı Başbakanlık Genelgesiyle kurulan ve KSGM koordinasyonunda 2006 yılın- dan itibaren düzenli olarak toplanan “Kadına Yönelik Şiddet İzleme Komitesi” 2023/17 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Koordinasyon Kurulu olarak yeniden teşekkül ettirilmiştir. Yerel düzeyde ise 81 ilde, “Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele İl Koordinasyon, İzleme ve Değerlendirme Komisyo- nu” toplantıları Vali başkanlığında, ilgili kurumların en üst düzeyde katılımları ile gerçekleşmektedir. Kadına yönelik şiddetle mücadele konusunda hizmet veren diğer kamu kurumları içerisinde de çalışmalar yü- rüten birimler mevcuttur. Bunlar arasında; Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü bünyesinde Mağdur Hakları Daire Başkanlığı bulunmaktadır. Aynı şekilde; Emniyet Genel Müdürlüğü Asayiş Dairesi Başkanlığı bünye- sinde Aile İçi Şiddetle Mücadele Şube Müdürlüğü kurulmuştur. Jandarma Genel Komutanlığında ise Asayiş Daire Başkanlığı bünyesinde “Aile İçi Şiddetle Mücadele ve Çocuk Şube Müdürlüğü”, İl Jandarma Komutanlıkları Asayiş Şube Müdürlüğü bünyesinde ise “Çocuk ve Kadın Kısım Amirliği”, İlçe Jandarma/Jandarma Karakol Komutanlığı seviyesinde ikiz görevle “Çocuk ve Kadın Suçları İşlem Astsubayı” görevlendirilerek teşkilatlanma sağlanmıştır. ASHB ALO 183 Hattı, 112 Acil Çağrı Hattı kadına yönelik şiddetle mücadele kapsamında önemli yer tutan meka- nizmalardır. Bunun yanı sıra; ASHB’ye bağlı Aile Destek Merkezleri (ADEM), Sosyal Dayanışma Merkezleri (SODAM) ve Çok Amaçlı Toplum Merkezleri (ÇATOM) kadınların kamusal hayata daha fazla katılımlarını ve kamusal hizmetlerden daha fazla yararlanmalarını sağlamak, kadın istihdamı ve girişimciliğini artırmak amacıyla eğitim ve sosyal destek hizmetlerinin sunulduğu önemli kurumsal mekanizmalardır. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı başta olmak üzere Bakanlıklar içerisinde de kadın erkek eşitliğine ilişkin politikaların belirlenmesi ve uygulanması süreçlerinde faaliyet gösteren birimler yer almaktadır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 35 Ayrıca, Türkiye İstatistik Kurumu’nda (TÜİK) Demografi İstatistikleri Daire Başkanlığı/Hayati ve Toplumsal Cinsiyet İstatistikleri Grubu bulunmaktadır. Kadına yönelik sağlık hizmetleri bağlamında; Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Ge- nel Müdürlüğü/Kadın ve Üreme Sağlığı Daire Başkanlığı ve Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nde Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Birimi çalışmalarını yürütmektedir. Türkiye’de kadınların güçlenmesi için yerel yönetimler de çok önemli bir role sahiptir. Kurumsal yapılanma ola- rak; belediyelerin cinsiyet eşitliği birimleri, meclis ihtisas komisyonları, belediyelere bağlı kadın konukevleri, ka- dın danışma merkezleri bulunmaktadır. Ayrıca; belediyeler tarafından meslek edindirme kursları ile kadınların güçlenmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Türkiye’de farklı disiplinlerde akademisyenlerin yer aldığı; cinsiyet eşitliği, kadının sosyal ve ekonomik statüsü, sağlık, eğitim, şiddet gibi konularda araştırmalar yapan üniversitelerde Kadın Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezleri (KASAUM) ya da Kadın Çalışmaları Anabilim Dalları bulunmaktadır. Bu yapılanmalar özellikle kadın erkek eşitliği bakış açısıyla insan kaynağı yetiştirme ve toplumun tüm kesimlerinde duyarlılık oluşturma ve far- kındalık yaratma açısından önemli yapılardır. Meslek kuruluşları ve sendikalar ise kadınların güçlenmesi ve kadın erkek eşitliğinin sağlanması konusunda sa- vunuculuk faaliyetlerine katılmakta ve kendi yapılanmalarına kadın erkek eşitliği bakış açısını yerleştirmek ve bu alanda faaliyet göstermek için çeşitli kurullar, komisyonlar ve çalışma grupları oluşturmaktadır. Örneğin; kadın girişimci potansiyelinin nicelik ve nitelik bakımından geliştirilmesi ve daha donanımlı hale getiril- mesi, politika belirlemek ve girişimcilik kültürünün kadınlar arasında gelişmesine öncülük etmek amacıyla kuru- lan TOBB Kadın Girişimciler Kurulu bünyesinde 81 ilde faaliyet gösteren İl Kadın Girişimciler Kurulları aracılığıyla kadın girişimcilerin desteklenmesi konusunda önemli çalışmalar ve projeler yürütmektedir. Kadın erkek eşitliğinin geliştirilmesi ve kadının güçlenmesine yönelik çalışmalarda savunuculuk ve lobicilik faali- yetleri yürüten çok sayıda sivil toplum kuruluşu (STK), aynı zamanda çeşitli projeler ve programlar yürütmektedir. ASHB mevzuat ve politika geliştirme, program uygulama gibi birçok çalışmasında STK’lar ile yakın işbirliğinde ça- lışmaktadır. Aynı şekilde, kadınların başta işgücü piyasalarında olmak üzere hayatın her alanında güçlenmelerine yönelik çalışmalarda özel sektörün de önemli rolü mevcuttur. Bu kapsamda, ASHB birçok alanda özel sektör ile işbirliği içerisinde kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. EĞİTİM KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 37 MEVCUT DURUM

1. Toplumsal değişim ve ilerlemenin en önemli sürükleyici gücü olan eğitim, üretken ve kaliteli yaşamın önko- şulu olmasının yanında hem toplumsal hem de bireysel değişimin aracı olarak, toplumsal gruplar ve cinsiyet- ler arasındaki eşitsizlikleri en aza indirebilecek bir anahtardır (ASHB, 2023:22). Bu kapsamda; kadınların top- lumsal hayatta etkin rol üstlenmelerinde her düzeyde eğitim imkânlarından ve fırsatlarından eşit bir şekilde yararlanmaları son derece önemlidir. Ayrıca, kadınların eğitim imkânlarına erişim ve yararlanma düzeyi diğer haklara erişim ve yararlanma düzeyini doğrudan etkilemektedir.

2. Eğitim için en önemli iki gösterge okuryazarlık ve net okullaşma oranları olarak karşımıza çıkmaktadır.

3. Okuryazarlık temel bir insan hakkı olan eğitim hakkının bir parçası olmasının ötesinde, çarpan etkisi saye- sinde yoksulluğun azalmasına, iş gücünün artmasına, sağlıklı ve sürdürebilir kalkınmaya katkı sağlamakta- dır. Okuryazarlık, kadınların hayatın tüm alanlarında güçlenmelerine, ailelerinin sağlığına ve eğitimine katkı sunmalarına olumlu etki yapmaktadır (UNESCO, 2023). Bu nedenle; okuryazarlık oranı kadının eğitimdeki durumunu incelerken ele alınması gereken ilk göstergedir.

4. UNESCO verilerine göre; Dünya’da 15 yaş ve üzeri nüfus içerisinde erkeklerin okuma yazma oranı %90, kadın- ların %83 düzeyindedir (UNESCO, 2023). TÜİK verilerine göre ise; Türkiye’de 15 yaş ve üzeri nüfus içerisinde erkeklerin okuma yazma oranı %99.3, kadınların %95.3 düzeyindedir (2022). Dünya ve Türkiye ortalamaları karşılaştırıldığında Türkiye’de okuryazarlık oranları dünya ortalamasının üzerindedir.

5. Diğer taraftan, Dünya’da 15 yaş ve üzeri nüfus içerisinde okuma yazma bilmeyen yaklaşık 763 milyon yetiş- kin bulunmakta olup bunların yaklaşık üçte ikisi kadındır (UNESCO, 2023). Türkiye’de ise 15 yaş ve üzeri nü- fus içerisinde okuma yazma bilmeyen 1.726.445 yetişkin bulunmakta olup bunların yaklaşık %87’si kadındır (TÜİK, 2022). 6. 6 yaş ve üzeri toplam nüfusta ise 1.826.577 kişi okuma-yazma bilmemekte ve bunların 1.546.018’ini kadınlar oluşturmaktadır. Okuma yazma bilmeyen kadınların ise %82,28’i (1.272.102) 50 ve üzeri yaş grubundadır (TÜİK, 2022).

7. Dünya ve Türkiye ortalamaları karşılaştırıldığında Türkiye’de okuryazarlık oranlarının artırılmasına yönelik ça- lışmalarda başta 50 yaş ve üzeri olmak üzere kadınların öncelikli hedef olduğu görülmektedir. Bu kapsamda; kadınların okuma yazma oranlarını yükseltmeye yönelik çalışmaların artırılmasının ötesinde kadınların nite- likli okuryazarlık oranlarının yükseltilerek söz konusu yükselişin işlevsel düzeyde yaşamın tüm etkinliklerinde kadınlar tarafından kullanılabilmesi önem taşımaktadır. 38 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

8. Okuryazarlık dışında eğitim kademelerine göre net okullaşma oranları da eğitim için önemli bir diğer göster- gedir.

9. Milli Eğitim Bakanlığı Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği’ne göre okul öncesi eğitim kurumu okul öncesi eğitim çağı çocuklarına eğitim veren anaokulu, ana sınıfı ile uygulama sınıfını ifade et- mektedir. Anaokulu; eylül ayı sonu itibarıyla 36-68 aylık çocukların eğitimi amacıyla açılan okul olarak tanım- lanmakta iken ana sınıfı; eylül ayı sonu itibarıyla 57-68 aylık çocukların eğitimi amacıyla ilkokul bünyesinde açılan sınıf olarak tanımlanmıştır (MEB, 2014).

10. Türkiye’de okul öncesi eğitim alanındaki son 5 yıldaki durum Tablo 3’te yer alan okulöncesi dönemdeki net okullaşma oranları aracılığıyla anlaşılabilecektir. Tablo 3: Okul Öncesi Net Okullaşma Oranları 2017/’18- 2022/’23 Öğretim Yılı Yaş Grubu Toplam Erkek Kadın 3-5 Yaş 38,52 38,84 38,18 2017/’18 4-5 Yaş 50,42 50,87 49,95 5 Yaş 66,88 67,95 65,75 3-5 Yaş 51,38 51,41 51,34 2022/’23 4-5 Yaş 63,55 63,60 63,50 5 Yaş 84,95 85,23 84,66 Kaynak: MEB, 2023a, Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim

11. Son beş yılda okul öncesi net okullaşma oranlarının her yaş grubu ve her iki cinsiyet için de arttığı görülmekte olup cinsiyetler arasında net okullaşma oranları arasındaki fark azalmıştır. Özellikle 5 yaş grubunda her iki cinsiyetin de net okullaşma oranındaki artış dikkat çekici düzeydedir.

12. Okul öncesi dönemde 3-5 yaş arası çocuklar kapsamında özellikle son 5 yılda yaşanan olumlu gelişmelere rağmen 0-3 yaş arası çocuklara ilişkin okul öncesi eğitim başta her iki ebeveynin çalıştığı aileler için önemli bir ihtiyaçtır. Okul öncesi eğitim mekanizmasının tamamı için ebeveynlerin çalışma saatleri ile okul saatlerinin uyumsuzluğu okul sonrası eğitim mekanizmalarının geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. 13. 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu’na göre İlköğretim; dört yıl süreli ve zorunlu ilkokul ile dört yıl süreli ve zorunlu ortaokuldan oluşan bir Milli Eğitim ve Öğretim Kurumu olarak tanımlanmıştır (MEB, 1961). Mecburi ilköğretim çağı, 6-14 yaş grubundaki çocukları kapsar. İlkokulların birinci sınıflarına o yılın 31 Aralık tarihinde 72 ayını dolduran çocukların (kayıtların yapıldığı yılın eylül ayı sonu itibarıyla 69 ayını dolduran çocuklar) KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 39 kaydı yapılır. Ayrıca kayıtların yapıldığı yılın eylül ayı sonu itibarıyla 66, 67 ve 68 aylık çocuklardan velisinin yazılı isteği bulunanlar da ilkokul birinci sınıfa kaydedilmektedir (MEB, 2023a).

14. Türkiye’de ilköğretim (ilkokul ve ortaokul) alanındaki son 5 yıldaki durum Tablo 4’te yer alan net okullaşma oranları aracılığıyla anlaşılabilecektir. Tablo 4: İlköğretim (İlkokul ve Ortaokul) Net Okullaşma Oranları 2017/›18- 2022/›23 İLKOKUL ORTAOKUL Öğretim Yılı Toplam (%) Erkek (%) Kadın (%) Toplam (%) Erkek (%) Kadın (%) 2017/’18 91.54 91.42 91.68 94.47 94.26 94.69 2022/’23 93.85 93.82 93.88 91.21 91.22 91.21 Kaynak: MEB, 2023a, Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim

15. Tablo 4’ten yararlanarak son 5 yılda ilkokul net okullaşma oranları incelendiğinde; net okullaşma oranının toplamda her iki cinsiyet için de arttığı görülmekte olup her iki cinsiyet için de net okullaşma oranı birbirine yakın düzeyde gerçekleşmiştir.

16. Hem ilkokul hem de ortaokul düzeyinde cinsiyetler arası net okullaşma oranı düzeyinde fark kapanmış olsa da zorunlu eğitimin gereği olarak hedeflenen %100 net okullaşma oranlarının kız çocukları özelinde ilkokul düzeyinde yaklaşık %7, ortaokul düzeyinde ise yaklaşık %9 uzağında kalınmıştır. Bu durum özellikle kız ço- cuklarının net okullaşma oranının düşük olduğu illerden başlanarak net okullaşma oranlarının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır.

17. Ortaöğretim; ilköğretime dayalı, 4 yıl süreli, zorunlu, örgün veya yaygın öğrenim veren genel, mesleki ve teknik öğretim kurumlarının tümünü kapsar (MEB, 2023a).

18. Türkiye’de ortaöğretim düzeyinde son 5 yıldaki durum Tablo 5’te yer alan net okullaşma oranları aracılığıyla anlaşılabilmektedir. Tablo 5: Ortaöğretim Net Okullaşma Oranları 2017/’18- 2022/’23 ORTAÖĞRETİM Öğretim Yılı Toplam (%) Erkek (%) Kadın (%) 2017/’18 83.58 83.77 83.39 2022/’23 91.70 91.82 91.57 Kaynak: MEB, 2023a, Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim 40 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

19. Tablo 5’ten yararlanarak son 5 yılda ortaöğretim net okullaşma oranları incelendiğinde; net okullaşma oranı- nın toplamda her iki cinsiyet için de %7’nin üzerinde arttığı görülmekte olup cinsiyetler arasında net okullaş- ma oranları farkı %1’in altına düşmüştür. Kayda değer bu gelişmeye rağmen, kız çocukları özelinde zorunlu eğitimin bir gereği olarak hedeflenen %100 net okullaşma oranlarının yaklaşık %8 uzağında kalınmıştır. Bu durum, ilkokul ve ortaokul düzeyinde olduğu gibi kız çocuklarının net okullaşma oranın düşük olduğu illerden başlanarak net okullaşma oranlarının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır.

20. Yükseköğretim; ortaöğretime dayalı, en az iki yıllık yükseköğrenim veren eğitim kurumlarının tümünü kapsar. Yükseköğretim kurumları; üniversiteler, fakülteler, enstitüler, yüksekokullar, konservatuarlar, meslek yükse- kokulları, uygulama ve araştırma merkezleridir (MEB, 2023a).

21. Türkiye’de yükseköğretim düzeyinde son 5 yıldaki durum Tablo 6’da yer alan net okullaşma oranları aracılığıyla anlaşılabilecektir. Tablo 6: Yükseköğretim Net Okullaşma Oranları 2017/’18- 2022/’23 YÜKSEKÖĞRETİM Öğretim Yılı Toplam (%) Erkek (%) Kadın (%) 2017/’18 45.64 43.99 47.36 2022/’23 46.02 41.06 51.19 Kaynak: MEB, 2022, Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim

22. Tablo 6’dan yararlanarak son 5 yılda yükseköğretim net okullaşma oranları incelendiğinde; kadınların net okullaşma oranlarında yaklaşık %4’lük bir artış gerçekleşmiştir. Bu durum yükseköğretim seviyesine kadınla- rın katılımlarının arttığını gösteren önemli bir gelişmedir.

23. Yükseköğretimde alanlar itibarıyla cinsiyet bazlı yoğunlaşmalar dikkat çekmektedir. Lisans düzeyinde kadın oranının en fazla olduğu öğretim alanları; Sağlık ve Refah (%74,82), Diller (%65,96) ve Eğitimdir (%61,21). Lisans düzeyinde kadın oranın en az olduğu alanlar ise Mühendislik ve Mühendislik İşleri (%21,28), Bilişim Teknolojileri %(24,52), Mühendislik ve İmalat ve İnşaattır (%31,17) (YÖK, 2023a). Söz konusu oranlar zorunlu örgün eğitim kademelerinden başlayarak teknoloji ve mühendislik gibi sayısal alanlarda kadının güçlenmesi- ne yönelik STEM yaklaşımı ile çalışmalar gerçekleştirilmesinin gerekliliğine işaret etmektedir.

24. Örgün eğitimde ortaokul için 9-13, ortaöğretimde 14-17, yükseköğretimde ise 18-22 teorik yaş grubu kabul edilmektedir. Bu yaş grubu dışında kalan nüfus için açık öğretim sistemi oldukça önemli bir mekanizmadır. 2023-2024 eğitim ve öğretim yılı 1.dönem verilerine göre Açık Öğretim Ortaokuluna giden 127.631 öğrencinin 80.144’ü (%62.79) kadındır. Açık Öğretim Liselerine giden 882.278 öğrencinin 445.073’ü (50.49) kadınken KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 41 (MEB, 2023a), yükseköğretim düzeyinde açık öğretimi tercih eden 2.835.686 öğrencinin51 1.516.857’si (%53.49) kadındır (YÖK, 2023a).

25. Türkiye nüfusunun önemli bir bölümüne hizmet sunan açık öğretim sisteminde yer alan kadınların açık öğ- retim sistemini seçme nedenlerinin analizi zorunlu eğitim kademelerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması ve önümüzdeki süreçte kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 seviyesine ulaşması nok- tasında önemli bir girdi sağlayacaktır.

26. Örgün eğitim dışında kadınların bilgi ve beceri kazanmasına katkı sağlayan önemli bir eğitim mekanizması da yaygın eğitim sistemidir. Türkiye’de kadınları kapsayan örgün eğitimin yanında ve dışında, bilgi, beceri, meslek kazandırmaya, bireysel ve toplumsal gelişmeyi sağlamaya yönelik yaygın eğitim etkinliklerinin çokluğu ve çeşitliliği dikkat çekmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı’nın hayat boyu öğrenme kurumları aracılığıyla gerçekleştirdiği yaygın eğitim etkinliklerine ek olarak üniversitelerin sürekli eğitim merkezleri ile pek çok sivil toplum örgütü gönüllü olarak kadınlara yönelik okuma yazma, beceri ve meslek edindirme kursları vermek- te, belediyeler ücretsiz benzer kurslar düzenlemektedir. ASHB’ye bağlı ÇATOM, ADEM ve SODAM yaygın eğitim faaliyetleri yürütmektedir. MEB 2022 yılı verilerine göre yaygın eğitim kapsamında Türkiye genelinde e-yaygın sisteminden alınan verilere göre açılan kurslarda eğitim gören 13.603.875 kursiyerin 8.191.068’ini (%60,2) kadınlar oluşturmaktadır (ASHB, 2023:27).

27. Hayat boyu öğrenme noktasında önemli bir araç olan medya, kadınların haber alması, okuması, öğrenmesi, kanaat geliştirmesi, tercih belirlemesi, sosyalleşmesi ve sosyal yapının değişmesindeki en etkili araçlardan biridir. Bu kapsamda; medyada içerik üreticilerinin ve denetleyici kuruluşların kadın erkek eşitliği konusunda farkındalığının artırılması ve medya kullanıcılarının kadın ve temsil konusu başta olma üzere medya okuryazarlığının geliştirilmesi kadınların hayat boyu öğrenme mekanizmalarındaki konumlarının güçlenmesine önemli katkıda bulunacaktır.

28. Eğitim öğretim sürecinin önemli bir paydaşı olan eğiticiler ve eğitim mekanizması içerisinde görev yapan yöneticiler eğitim politikalarının hayata geçirilmesi, eğitsel ve kültürel açıdan öğrenciler üzerindeki etkileri düşünüldüğünde önemli bir role sahiptir. Bu nedenle eğitici ve yöneticilerin kadının güçlenmesi ve kadın erkek eşitliğine duyarlı olmalarına yönelik sürdürülebilir eğitimler verilmesi büyük önem taşımaktadır. Eğitici ve eğitim mekanizmasında görev yapan yöneticilere yönelik kadın erkek eşitliği ve kadının güçlenmesi eğitim planlamalarına hem engelli hem de kadın olmaktan kaynaklanan çoklu ayrımcılığa maruz kalma durumu olan engelli kadınlara yönelik farkındalık kazandıracak içeriklerin de dâhil edilmesi son derece önemlidir.

29. Son 5 yıl içerisinde dünya genelinde ve ulusal ölçekte eğitimi etkileyen iki önemli olay gerçekleşmiştir. Bunlar COVİD-19 salgın süreci ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli gerçekleşen deprem sonrası süreçtir. Söz konusu olağan üstü olaylar sonrasında eğitim süreçleri yüz yüze gerçekleştirilememiş uzaktan eğitim 5 Yükseköğretim kademesinde açık öğretim sistemi tercih eden öğrenci sayısı ön lisans ve lisans düzeyindeki açık öğretim sistemine kayıtlı öğrenci sayılarının toplamını ifade etmektedir. 42 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ yöntemi kullanılmak zorunda kalınmıştır. Örgün eğitimde yüz yüze eğitimden mecburi bir kopuşun yaşandığı bu sürecin eğitimin her kademesinde kadınlar üzerindeki etkisinin analiz edilmesi ve analizler doğrultusunda politikalar geliştirilmesi yerinde olacaktır.

30. Millî Eğitim Bakanlığı Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği’nin 14 Ekim 2021 tarih ve 31628 sayılı Resmî Gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmesinin ardından Taslak Ders Kitabı ve Eğitim Araçları ile Bunlara ait Elektronik İçeriklerin İncelenmesinde Değerlendirmeye Esas Olacak Kriterler ve Açıklamalar güncellen- miştir. Güncellenen kriterler arasına “Verilen örneklerde ve kullanılan karakterlerde kadın ve erkek dağılımı açısından makul bir denge gözetilmelidir”, “Kadın erkek temsilinde isnat, ön yargı, kalıp yargı vb. ifadeler bulunmamalıdır” kriterlerinin eklenmesi ders kitapları ve eğitim araçlarının kadın erkek eşitliğine duyarlı olması noktasında önemli bir gelişmedir (ASHB, 2023:45).

31. Temel göstergeler ve eğitim alanında gerçekleştirilen çalışmalar incelendiğinde; Örgün Ortaöğretim Kurumlarından Açık Öğretim Liselerine Geçişleri sınırlandıran 2023/30 Sayılı Genelgenin yürürlüğe girmesi (MEB, 2023b), Taşımalı İlkokul, Ortaokul ve Ortaöğretim Uygulaması, Şartlı Eğitim Yardımı Uygulaması, Er- ken Çocukluk Eğitiminde Kalite ve Erişimin Artırılması Projesinin yürütülmesi, özel politika gerektiren gruplar arasında yer alan geçici koruma altındakilere yönelik Yabancılara Şartlı Eğitim Yardımı (YŞEY) Uygulaması, Ço- cuk Destek Eğitim Programı ve Ebeveyn Destek Eğitimi Programı, Sayın Cumhurbaşkanımızın himayelerinde yürütülen “Okuma-Yazma Seferberliği”, “Ortaöğretimde Devam ve Okullaşma Oranlarının Artırılması Projesi (ODAP)” (ASHB, 2023: 29-47), YÖK tarafından hayata geçirilen “34 Yaş Üstü Kadın Kotası Uygulaması” (YÖK, 2023b) gibi pek çok çalışma eğitime erişim ve eğitim öğretim süreçlerinde kadın erkek eşitliğinin sağlanma- sına yönelik olumlu gelişmelere örnektir.

32. Bununla birlikte, kademeler arası geçişlerde öğrenci kayıplarının önlenmesi, yetişkin kadın okuryazarlık hedeflerine ulaşılması, eğitimci ve yöneticilere yönelik hizmet öncesi ve sonrası engelli kadınlarını da içerecek kadın erkek eşitliği eğitimlerinin sürdürülebilir şekilde düzenlenmesi, eğitim programları ve materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığına yönelik çalışmaların artırılması, kadınların açık öğretim sistemini seçme nedenlerinin analiz edilmesi, pandemi ve deprem sonrası sürecin eğitimin her kademesinde kadınlar üzerindeki etkisinin analiz edilmesi ve okul ile mesai saatlerinin uyumlaştırılması çalışma yürütülmesi gereken alanlar olarak ön plana çıkmaktadır.

33. Yaşanan olumlu gelişmeler ve çalışma yürütülmesi gereken alanlar birlikte düşünüldüğünde eğitim alanında kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik; zorunlu eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının okullaşma oranlarının %100 seviyesine yükseltilmesi, kadınlarda okuryazarlık oranının %100 seviyesine yükseltilmesi, hayat boyu öğrenme programları aracılığıyla kadınların sosyal ve ekonomik olarak güçlenmesi, eğitim öğretim süreç ve paydaşlarının kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması hususlarında gelişim sağlamaya ihtiyaç olduğu değerlendirilmektedir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 43 KAYNAKLAR ASHB (2023). Türkiye’de Kadın. (07/09/2023 tarihinde https://www.aile.gov.tr/media/97652/tu-rkiye-de-kadin_20220214. pdf adresinden ulaşılmıştır). MEB (1961). İlköğretim ve Eğitim Kanunu. (18/09/2023 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?Mevzuat- No=222&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=4 adresinden ulaşılmıştır). MEB (2014). MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği. (19/12/2023 tarihinde https://www.mevzuat. gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19942&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 adresinden ulaşılmıştır) MEB (2023a). Millî Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim 2022/2023. (19/12/2023 tarihinde https://sgb.meb.gov.tr/www/ice- rik_goruntule.php?KNO=508 adresinden ulaşılmıştır). MEB (2023b). Örgün Ortaöğretim Kurumlarından Açık Öğretim Liselerine Geçişler. (21/09/2023 tarihinde https://www. meb.gov.tr/acik-ogretim-liselerine-gecisleri-sinirlayan-genelge-yayimlandi/haber/30905/tr adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2022). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları 2022. (12/09/2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/In- dex?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500 adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2022). Ulusal Eğitim İstatistikleri Veri Tabanı 2022. (12/09/2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKate- gori?p=egitim-kultur-spor-ve-turizm-105&dil=1 adresinden ulaşılmıştır). UNESCO (2023). Literacy for All. (07/09/2023 tarihinde https://www.unesco.org/en/literacy/need-know . adresinden ula- şılmıştır). YÖK (2023a). 2022-2023 Öğretim Yılı Yükseköğretim İstatistikleri (18/09/2023 tarihinde https://istatistik.yok.gov.tr/ adre- sinden ulaşılmıştır). YÖK (2023b). Yükseköğretim Kurulundan 34 Yaş Üstü Kadınlara Devlet Üniversitelerinde Özel Kontenjan (21/09/2023 ta- rihinde https://www.yok.gov.tr/Sayfalar/Haberler/2023/34-yas-ustu-kadinlara-devlet-universitelerinde-ozel-kontenjan. aspx adresinden ulaşılmıştır). 44 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLEM PLANI TEMEL AMAÇ Kadınların ve kız çocuklarının hayat boyu öğrenme dâhil eğitimin tüm kademelerine tam erişimlerini ve etkin katılımlarını sağlamak. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 45 STRATEJİLER Kadınların okuryazarlık oranının %100 seviyesine yükseltilmesi ve 01 nitelikli okuryazarlık düzeylerinin artırılması. Zorunlu örgün eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 seviyesine 02 yükseltilmesi, kadınların ve kız çocuklarının eğitim her kademesinde kayıt, devam ve tamamlama oranlarının artırılması. Eğitimde kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik 03 araştırmalar yapılması ve kurumların kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik kapasitelerinin geliştirilmesi. 04 Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması. 05 Hayat boyu öğrenme programı aracılığıyla kadınların sosyal ve ekonomik hayata etkin katılımlarının sağlanması. 46 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 47 STRATEJİ

1. Kadınların okuryazarlık oranının %100 seviyesine yükseltilmesi ve nitelikli okuryazarlık düzeylerinin artırılması Faaliyet 1.1 Okuryazar olmayan kadınların okuma yazma kurslarına katılımı, okuma yazma kurslarına devam edenlerin üst kademeye geçiş süreçleri takip edilecek ve tamamlamaları sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (HBÖGM) ASHB (KSGM, EYHGM), X X X X X -Okuma yazma kurslarına Adalet Bakanlığı katılan kadın sayısı (CTEGM), -Okuma yazma kurslarına katılan 50 yaş ve üzeri İçişleri Bakanlığı (GİB), kadın sayısı Türkiye Barolar Birliği, -Kursiyer kadınların bir üst Yerel Yönetimler, kademeye geçiş oranı STK’lar -Takip sistemi kurulması -Açık öğretim ortaokuluna kayıt ve tamamlama oranı AÇIKLAMA Okuryazar olmayan 50 yaş ve üzeri kadınlardan başlamak üzere engelli, tutuklu ve hükümlü kadınlar, GK/UK altındaki kadınlar dâhil olmak üzere okuryazar olmayan kadınların okuma yazma kurslarına katılımı sağlanacaktır. Ayrıca eğitim ortamlarına ve eğitimde kullanılan materyallere erişim imkânları da artırılacaktır. Birinci kademe kursu bitirmiş kadınların ikinci kademeye, ikinci kademeyi bitirmiş olanların açık öğretim ortaokuluna ve açık öğretim lisesine devamı sağlanacak ve takip sistemi kurulacaktır. 48 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Kadınların okuryazarlık oranının %100 seviyesine yükseltilmesi ve nitelikli okuryazarlık düzeylerinin artırılması Faaliyet 1.2 Kadınların güçlenmesi odaklı ileri okuryazarlık becerilerini geliştirmeye yönelik kurslar yaygınlaştırılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (HBÖGM) ASHB (KSGM, ATHGM, X X X X X -Açılan program sayısı SYGM), -Programdan faydalanan STK’lar, kadın sayısı Yerel Yönetimler Üniversiteler AÇIKLAMA İleri okuryazarlık (dijital, finansal, sağlık vb. okuryazarlığı) becerilerini geliştirmeye yönelik program sayısı ve programdan faydalanan kadın sayısı artırılacaktır. ASHB’ye bağlı hizmet sunan ADEM, SODAM ve ÇATOM’larda kadınların okuryazarlık becerilerini geliştirmeye yönelik kurslar artırılarak düzenlenmeye devam edilecektir. Ayrıca eğitim ortamları ve eğitimde kullanılan materyallerin engellilerin erişilebilirliğine uygun olarak hazırlanması sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 49 STRATEJİ

1. Kadınların okuryazarlık oranının %100 seviyesine yükseltilmesi ve nitelikli okuryazarlık düzeylerinin artırılması Faaliyet 1.3 Kadınların medya, iletişim, yayıncılık, bilişim teknolojileri ve medya okur-yazarlığı alanında bilgi birikimlerinin artırılmasına yönelik eğitim/program düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (HBÖGM), ASHB (KSGM, Eğitim ve X X X X X -Açılan program sayısı RTÜK Yayın Daire Başkanlığı, -Programdan faydalanan ATHGM), kadın/erkek sayısı BTK, CB (İletişim Başkanlığı), CBİKO, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA HBÖGM tarafından eğitim programının açılabilmesi için programlar kamu spotu vb. araçlar ile tanıtılacak ve uzaktan eğitim modülleri planlanacaktır. RTÜK, BTK, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı ve Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisinin yüz yüze ve çevrim içi eğitim programlarında söz konusu eğitimin yer alması sağlanacaktır. 50 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Zorunlu örgün eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100

2. STRATEJİ seviyesine yükseltilmesi, kadınların ve kız çocuklarının eğitimin her kademesinde kayıt, devam ve tamamlama oranlarının artırılması Faaliyet 2.1 Okul öncesi eğitim hizmeti yaygınlaştırılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM), ASHB (KSGM), X X X X X -Açılan sınıf sayısı ASHB (ÇHGM) TÜİK, -Yaş gruplarına göre okul öncesi eğitimden Yerel Yönetimler yararlanan kız/erkek öğrenci sayısı AÇIKLAMA Okul öncesi eğitimin çocuğa ve topluma geniş bir yelpazede katkıları mevcuttur. Okul öncesi eğitim almış olarak ilkokula başlamak erken akademik beceri ile çocuğun bütünsel gelişiminin desteklenmesi için oldukça önemlidir. Bu nedenle her çocuğun en az bir yıl okul öncesi eğitim almış olarak ilkokula başlaması sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 51 Zorunlu örgün eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 STRATEJİ 2. seviyesine yükseltilmesi, kadınların ve kız çocuklarının eğitimin her kademesinde kayıt, devam ve tamamlama oranlarının artırılması Faaliyet 2.2 Zorunlu eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 yükseltilmesi amacıyla il düzeyinde politika ve eylem planları geliştirilecek ve uygulanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM, OÖGM) ASHB (KSGM), X X X X X -Hazırlanan il analiz rapor TÜİK, sayısı -Yürürlüğe konulan il Yerel Yönetimler, eylem planı sayısı STK’lar AÇIKLAMA Zorunlu eğitim kademeleri arasında yer alan ilkokul, ortaokul ve ortaöğretim kurumlarında kız çocuklarının net okullaşma oranı illere göre farklılık göstermektedir. Söz konusu farklılığın analiz edilerek kız çocukların net okullaşma oranlarının %100 seviyesine yükseltilmesi amacıyla il düzeyinde eylem planları geliştirilecek ve uygulanacaktır. 52 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Zorunlu örgün eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100

2. STRATEJİ seviyesine yükseltilmesi, kadınların ve kız çocuklarının eğitimin her kademesinde kayıt, devam ve tamamlama oranlarının artırılması Faaliyet 2.3 ASDEP (Aile ve Sosyal Destek Programı) personeli aracılığıyla gerçekleştirilen hane ziyaretlerinde zorunlu eğitim kademelerinin tamamında eğitim hayatına devam etmeyen başta kız çocukları olmak üzere hane üyeleri için bilgilendirme ve rehberlik hizmeti gerçekleştirilecektir PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (ATHGM) ASHB (KSGM), MEB X X X X X -İl ve İlçe Milli Eğitim (TEGM, OÖGM), Müdürlüklerine yapılan Yerel Yönetimler, yönlendirme sayısı STK’lar AÇIKLAMA ASDEP personeli aracılığıyla gerçekleştirilen hane ziyaretlerinde zorunlu eğitim kademelerinin tamamında eğitim hayatına devam etmeyen hane üyeleri için MEB ile işbirliği içerisinde bilgilendirme ve rehberlik hizmeti sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 53 Zorunlu örgün eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 STRATEJİ 2. seviyesine yükseltilmesi, kadınların ve kız çocuklarının eğitimin her kademesinde kayıt, devam ve tamamlama oranlarının artırılması Faaliyet 2.4 Hutbe ve vaazlarda kız çocukları ve kadınların eğitimi konusuna yer verilerek bilinç ve farkındalık artırılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Diyanet İşleri Başkanlığı MEB (DÖGM), X X X X X - Kız çocukları ve (DHGM) kadınların eğitimi ASHB (KSGM) konusunda verilen vaaz/ hutbe sayısı AÇIKLAMA Zorunlu eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 seviyesine yükseltilmesi amacıyla toplumu din konusunda aydınlatmada büyük önemi olan ve çok sayıda kişiye ulaşma imkânı olan hutbe ve vaazlarda kız çocukları ve kadınların eğitimi konusuna yer verilecektir. 54 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Zorunlu örgün eğitim kademelerinin tamamında kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100

2. STRATEJİ seviyesine yükseltilmesi, kadınların ve kız çocuklarının eğitimin her kademesinde kayıt, devam ve tamamlama oranlarının artırılması Faaliyet 2.5 Kız çocuklarının tüm eğitim kademelerinde devam, tamamlama ve kademeler arası geçişini artırmak amacıyla erken uyarı ve takip sistemleri/denetim mekanizmaları geliştirilecek/mevcut sistemler güçlendirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM, OÖGM) ASHB (KSGM, SYGM) X X X -Oluşturulan etkin takip sisteminin sayısı -Var olan sistemlerin güçlendirilmesine yönelik gerçekleştirilen uygulama sayısı AÇIKLAMA Tüm eğitim kademelerinde devam, tamamlama ve kademeler arası geçişi artırmak amacıyla erken uyarı ve takip sistemleri/denetim mekanizmaları geliştirilmesi mevcut sistemlerin güçlendirilmesi önem arz etmektedir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 55 STRATEJİ 3. Eğitimde kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik araştırmalar yapılması ve kurumların kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik kapasitelerinin geliştirilmesi Faaliyet 3.1 Açık öğretim ortaokulu ve liselerini tercih eden kadınların açık öğretim sistemini seçme nedenlerinin tespitine yönelik araştırma yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (HBÖGM) MEB (Bilgi İşlem Genel X X X -Araştırma raporunun Müdürlüğü), hazırlanması TÜİK, -Kamuoyuyla paylaşılması ASHB (KSGM) AÇIKLAMA 2023-2024 eğitim ve öğretim yılı 1.dönem verilerine göre Açık Öğretim Ortaokuluna giden 127.631 öğrencinin 80.144 (%62.79)’ü kadındır. Açık Öğretim Liselerine giden 882.278 öğrencinin 445.073 (50.49)’ü kadındır. Türkiye nüfusunun önemli bir bölümüne hizmet sunan açık öğretim sisteminde yer alan kadınların açık öğretim sistemini seçme nedenlerinin analizi zorunlu eğitim kademelerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması ve önümüzdeki süreçte kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 seviyesine ulaşması noktasında önemli bir girdi sağlayacaktır. GK/UK ve engelli kadın hedef gruplarını da dikkate alan araştırma 2025-2026 döneminde gerçekleştirilecek olup 2027 yılında sonuçları kamuoyuyla paylaşılacaktır. 56 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Eğitimde kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik araştırmalar yapılması ve kurumların kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik kapasitelerinin geliştirilmesi Faaliyet 3.2 Olağanüstü durumlar (afet, salgın vb.) ve sonrasında yaşanan sürecin zorunlu eğitim kademelerinde kız çocuklarının eğitimine etkisi araştırılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM, OÖGM) İçişleri Bakanlığı (AFAD), X X X -Araştırma raporunun Sağlık Bakanlığı, hazırlanması -Kamuoyuyla paylaşılması ASHB (KSGM, ATHGM, ÇHGM) AÇIKLAMA COVİD-19 salgını ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli deprem sonrası süreçte örgün eğitim yüz yüze gerçekleştirilememiş, uzaktan eğitim yöntemleri kullanılmak zorunda kalınmıştır. Örgün eğitim sisteminde yüz yüze eğitimden mecburi bir kopuşun yaşandığı söz konusu olağanüstü süreçlerin eğitimin her kademesinde kadınlar üzerindeki etkisi analiz edilecektir. Analizler doğrultusunda politikalar geliştirilmesi, önümüzdeki ve benzer muhtemel olağanüstü süreçlere hazırlıklı olunmasına, kız çocuklarının net okullaşma oranlarının %100 seviyesine ulaşmasına önemli bir katkı sağlayacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 57 STRATEJİ 3. Eğitimde kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik araştırmalar yapılması ve kurumların kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik kapasitelerinin geliştirilmesi Faaliyet 3.3 Kadınların yükseköğretime kayıt, devam ve tamamlamalarının önündeki engeller ile eğitim sırasında yaşadıkları sorunların tespitine yönelik araştırma gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK ÖSYM, X X X -Araştırma raporunun ASHB (KSGM, ATHGM,), hazırlanması -Kamuoyuyla paylaşılması Sağlık Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı (AFAD), YTB, Üniversiteler, STK’lar AÇIKLAMA Üniversiteyi kazanıp kayıt yaptırmama başta olmak üzere COVİD-19 salgın süreci ve 6 Şubat Merkezli deprem süreçleri de dâhil olmak üzere kadınların yükseköğretime kayıt, devam ve tamamlamalarının önündeki engeller ile eğitim sırasında yaşadıkları sorunların tespitine yönelik araştırma yapılacaktır. Araştırma 2025-2026 döneminde gerçekleştirilecek olup 2027 yılında sonuçları kamuoyuyla paylaşılacaktır. 58 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Eğitimde kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik araştırmalar yapılması ve kurumların kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik kapasitelerinin geliştirilmesi Faaliyet 3.4 Üniversitelerin kadın araştırma merkezleri (KASAUM) arasında iş birliği ve iletişim ağı kurulacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK (Akademide Kadın Üniversiteler, X X X X X -KASAUM sayısı Çalışmaları Birimi) ASHB (KSGM) -KASAUM işbirliği ve iletişim ağı kurulması AÇIKLAMA Kadının güçlenmesi, kadın erkek eşitliği konularında akademik çalışmaları gerçekleştirilen önemli birimler olan KASAUM’lar arasında Akademide Kadın Çalışmalar Birimi (YÖK) koordinasyonunda gerçekleştirilen çalışmaların takip edilebileceği internet tabanlı bir işbirliği ve iletişim ağı kurulacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 59 STRATEJİ

3. Eğitimde kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik araştırmalar yapılması ve kurumların kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik kapasitelerinin geliştirilmesi Faaliyet 3.5 Kamu ve özel televizyon-radyo kanallarında ve dijital mecralarda içerik üretici ve yayıncılarına yönelik olarak kadının güçlenmesi ve medyada kadın temsili konularında eğitim/program düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 TRT, ASHB (KSGM, EYHGM) X X X X X -Düzenlenen eğitim/ RTÜK, Üniversiteler program sayısı AA -Eğitim veya programlara Uluslararası Kuruluşlar katılan kadın/erkek sayısı AÇIKLAMA TRT, RTÜK ve AA ile özel televizyon-radyo kanallarında ve dijital mecralarda içerik üretici ve yayıncılarına yönelik olarak ASHB ve üniversiteler işbirliğinde eğitim programları düzenlenecektir. Yürütülen eğitim programı içeriğine engelli ve yaşlı kadın konusu dâhil edilecektir. 60 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması Faaliyet 4.1 Okul öncesi eğitimden başlayarak okul ve mesai saatlerini uyumlaştıracak okul sonrası eğitim mekanizmaları (etüt, hobi-sanatsal faaliyetler, spor faaliyetleri) geliştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM) ASHB (KSGM, ÇHGM), X X X X X -Geliştirilen okul sonrası GSB (Gençlik Hizmetleri eğitim mekanizması sayısı Genel Müdürlüğü, -Okul sonrası eğitim Spor Hizmetleri Genel mekanizmalarına katılan Müdürlüğü), kız/erkek öğrenci sayısı TBB, Yerel Yönetimler AÇIKLAMA Başta her iki ebeveynin çalıştığı aileler için önemli bir ihtiyaç olup okul öncesi eğitim mekanizmasının tamamı için ebeveynlerin çalışma saatleri ile okul saatlerinin uyumsuzluğu okul sonrası eğitim mekanizmalarının geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Okul sonrası eğitim mekanizmaları oluşturulurken çocuğun üstün yararı ilkesi doğrultusunda hareket edilecektir. Konunun iş ve aile yaşamanın uyumlaştırılması bağlamı Ekonomi bölümü 1.2 faaliyeti kapsamında ele alınmıştır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 61 STRATEJİ

4. Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması Faaliyet 4.2 MEB ve YÖK merkez teşkilatı personelinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının geliştirilmesine yönelik farkın- dalık eğitimleri/programları düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (PGM), ASHB (KSGM, EYHGM), X X X X X -Düzenlenen eğitim/ YÖK Üniversiteler, STK’lar program sayısı -Eğitimlere/ programlara katılan kadın/erkek sayısı AÇIKLAMA ASHB (KSGM) ile MEB ve YÖK arasında yapılacak iş birliği ile MEB ve YÖK personeline kadın erkek eşitliği konusunda her yıl düzenli olarak eğitim/farkındalık çalışmaları yürütülecektir. Yürütülen eğitim program içeriğine engelli ve yaşlı kadın konusu dâhil edilecektir. 62 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması Faaliyet 4.3 Başta kız öğrenciler olmak üzere gençlerin STEM ve anahtar becerilerine dair farkındalıkları ile bu alana katılımlarını artırmaya yönelik bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM, OÖGM) ASHB (KSGM), X X X X X -Gerçekleştirilen etkinlik/ STB (Kalkınma Ajansları program sayısı Genel Müdürlüğü), -Gerçekleştirilen etkinlik/ programlara katılan kadın/ GSB, erkek sayısı YÖK AÇIKLAMA Lisans düzeyinde kadın oranın en az olduğu alanlar ise Mühendislik ve Mühendislik İşleri (%21,28), Bilişim Teknolojileri (%24,52), Mühendislik, İmalat ve İnşaat (%31,17)’tır (YÖK, 2023a). Söz konusu oranlar zorunlu örgün eğitim kademelerinden başlayarak teknoloji ve mühendislik gibi sayısal alanlarda kadının güçlenmesine yönelik STEM yaklaşımı ile çalışmalar gerçekleştirilmesinin gerekliliğine işaret etmektedir. Kız öğrencilerin STEM alanında daha fazla yer almalarını sağlamak amacıyla okul öncesi eğitimden başlayarak eğitim sürecindeki tüm paydaşlara (hizmet sağlayanlar, eğitim profesyonelleri, veliler ve akranlar vb.) bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 63 STRATEJİ

4. Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması Faaliyet 4.4 Eğitimcilere yönelik tüm hizmet içi eğitim programlarında kadının güçlenmesi ve kadın erkek eşitliği konusunda farkındalık oluşturacak eğitimlere yer verilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (ÖYGGM, PGM, ASHB(KSGM, EYHGM), X X X X X -Düzenlenen eğitim sayısı Teftiş Kurulu Başkanlığı) YÖK, Üniversiteler -Eğitimlere katılan kadın/ erkek sayısı AÇIKLAMA Rehber öğretmen/psikolojik danışman başta olmak üzere tüm branşlardaki öğretmenler, usta öğretici, yönetici, başmüfettiş, müfettiş, müfettiş yardımcısı, eğitim müfettişi ve eğitim müfettiş yardımcısı, milli eğitim uzmanı ve uzman yardımcısı vb. eğitim alanındaki tüm çalışanların hizmet içi eğitimleri bu kapsamda değerlendirilecektir. Bu eğitimleri yürütmek üzere MEB personeline eğitici eğitimleri verilecektir. Yürütülen eğitim program içeriğine engelli ve yaşlı kadın konusu dâhil edilecektir. 64 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması Faaliyet 4.5 Kapsayıcı eğitim anlayışının geliştirilmesi amacıyla engelli kız çocuklarının eğitimi konusunda hizmet sağlayanlar, eğitim profesyonelleri, veliler ve akranlar da dâhil olmak üzere eğitim ortamında etkileşim halinde olan tüm paydaşlara yönelik farkındalık eğitimleri düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (ÖERHGM, ÖYGGM, ASHB (KSGM, EYHGM) X X X X X -Düzenlenen eğitim sayısı PGM, Teftiş Kurulu -Eğitimlere katılan kadın/ Başkanlığı) erkek sayısı AÇIKLAMA Eğitici ve eğitim mekanizmasında görev yapan yöneticilere yönelik kadın erkek eşitliği ve kadının güçlenmesi eğitim planlamalarına hem engelli hem de kadın olmaktan kaynaklanan çoklu ayrımcılığa maruz kalma durumu olan engelli kadınlara yönelik farkındalık kazandıracak içeriklerin de dâhil edilmesi son derece önemlidir. Bu sebeple ASHB Engelli Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü ile Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü iş birliği içerisinden hazırlanan içerikler doğrultusunda tüm branşlardaki öğretmenler, usta öğretici, yönetici, başmüfettiş, müfettiş, müfettiş yardımcısı, eğitim müfettişi ve eğitim müfettiş yardımcısı, milli eğitim uzmanı ve uzman yardımcısı vb. eğitim alanındaki tüm çalışanlara yönelik engelli kız çocuklarının eğitimi konusunda bilinç ve farkındalık oluşturulacak eğitimler verilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 65 STRATEJİ

4. Tüm eğitimciler, öğretim programları ve eğitim öğretim materyallerinin kadın erkek eşitliğine duyarlılığının artırılması Faaliyet 4.6 İletişim ve Güzel Sanatlar Fakülteleri başta olmak üzere medya alanında içerik üretme potansiyeli olan fakülte öğrencilerine yönelik kadının güçlenmesi ve medyada kadın temsili konularında eğitim/program düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK ASHB (KSGM), X X X X X -Düzenlenen program Üniversiteler, sayısı Uluslararası Kuruluşlar -Programlara katılan kadın/erkek sayısı AÇIKLAMA Üniversitelerin İletişim-Güzel Sanatlar Fakülteleri, Bilgisayar-Yazılım Mühendisliği, Çizgi Film-Animasyon Bölümü vb. öğrencilerine yönelik olarak YÖK işbirliğinde eğitim/program çalışmaları düzenlenecektir. 66 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

5. STRATEJİ Hayat boyu öğrenme programı aracılığıyla kadınların sosyal ve ekonomik hayata etkin katılımlarının sağlanması Faaliyet 5.1 ADEM, SODAM ve ÇATOM’larda kadının ekonomik-sosyal güçlenmesini sağlayacak programlar düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM, ATHGM, MEB (HBÖGM) X X X X X -ADEM’lerde düzenlenen SYGM) program sayısı -ADEM’lerde koruyucu, önleyici eğitimlere ve mesleki kurslara katılım sağlayarak teşvik uygulamasından yararlanmaya hak kazanan kadın sayısı - SODAM’larda düzenlenen program sayısı -SODAM’larda koruyucu, önleyici eğitimlere ve mesleki kurslara katılım sağlayarak teşvik uygulamasından yararlanmaya hak kazanan kadın sayısı -ÇATOM’larda düzenlenen program sayısı - ÇATOM’lardan hizmet alan kursiyer kadın sayısı AÇIKLAMA ASHB’ye bağlı olarak hizmet sunan ve kadınların güçlenmesine yönelik yaygın eğitim faaliyetleri yürüten ADEM’ler, SODAM’lar ve ÇATOM’ların mevcut faaliyetleri zenginleştirilerek devam ettirilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 67 STRATEJİ

5. Hayat boyu öğrenme programı aracılığıyla kadınların sosyal ve ekonomik hayata etkin katılımlarının sağlanması Faaliyet 5.2 Yaygın eğitim kapsamındaki kursların düzenlendiği yerlerde çocuk bakım ve/veya oyun odaları yaygınlaştırılacak ve denetlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (HBÖGM), ASHB (KSGM), X X X X X -36-72 ay (3-6 yaş) oyun Diyanet İşleri MEB (Teftiş Kurulu odası kurs sayısı Başkanlığı(EHGM) -36-72 ay (3-6 yaş) oyun Başkanlığı), odası kursu açılan kurum Diyanet İşleri Başkanlığı sayısı (Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı), -Yararlanan çocuk sayısı Yerel Yönetimler AÇIKLAMA MEB Hayat Boyu Öğrenme Kurumları Yönetmeliği gereğince; “Kurumda uygun ortam ve imkân bulunması durumunda çocuk sahibi olan bireylerin sosyal, kültürel ve mesleki yaşamlarında öğrenme ortamlarına aktif katılımlarını sağlayabilmek amacıyla kursiyerlerin 3-6 yaş arası çocukları için esnek eğitim saat ve zamanlı, toplum temelli çocuk bakım ve oyun odası oluşturulabilir” hükmü gereğince çalışmalar yürütülecektir. 68 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

5. STRATEJİ Hayat boyu öğrenme programı aracılığıyla kadınların sosyal ve ekonomik hayata etkin katılımlarının sağlanması Faaliyet 5.3 Yaygın eğitim kapsamındaki çeşitli kurs programlarında kadının güçlenmesi, kadın erkek eşitliği konuları göz önünde bulundurulacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Diyanet İşleri Başkanlığı ASHB (KSGM), X X X X X -Konuların dâhil edildiği (EHGM), program sayısı Üniversiteler MEB (HBÖGM) AÇIKLAMA Yaygın eğitim kapsamındaki ilgili kurs programları yapılandırılırken kadının güçlenmesi, kadın erkek eşitliği konuları dikkate alınacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EĞİTİM 69 STRATEJİ

5. Hayat boyu öğrenme programı aracılığıyla kadınların sosyal ve ekonomik hayata etkin katılımlarının sağlanması Faaliyet 5.4 Üniversitelerin sürekli eğitim merkezlerinde kadınların sosyal ve ekonomik güçlenmesini sağlayacak ücretsiz programlar düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK ASHB (KSGM), X X X X X -Açılan program sayısı Üniversiteler -Programlara katılan sayısı AÇIKLAMA Üniversitelerin sürekli eğitim merkezleri kadınların sosyal ve ekonomik güçlenmesini sağlayacak nitelikli yaygın eğitim verecek merkezlerdir. ASHB ile YÖK arasında yapılacak iş birliği ile üniversiteler yerel düzeyde kadınların ihtiyaç duyduğu nitelikli eğitimleri sürekli eğitim merkezleri aracılığıyla ücretsiz vererek kadının güçlenmesine önemli katkı sunacaktır. SAĞLIK KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 71 MEVCUT DURUM

1. Sağlık, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından “yalnızca hastalık veya sakatlığın olmaması durumu değil, fiziksel, sosyal ve ruhsal refah durumu” olarak tanımlanmıştır. Kadınların ve erkeklerin biyolojik cinsiyeti ve üremeye ilişkin fizyolojik fonksiyonlarının farklılığı sağlık hizmetleri gereksinimlerini etkilemekte ve bu gereksinimler sağlık hizmetlerinin sunumunda dikkate alınmaktadır. Bunun bir yansıması olarak geçmişten bu yana Türkiye’de uygulanan sağlık politikalarında, anne-çocuk sağlığı önemli bir yer tutmuş; bu alanda hizmetlere öncelik verilmesiyle anne ve bebek sağlığı göstergelerinde olumlu gelişmeler yaşanmıştır.

2. Bununla birlikte sağlığın bir bütün olarak değerlendirilmesi ve fizyolojik sağlığın yanı sıra ruhsal ve sosyal açılardan da sağlıklı olma durumunun sağlanması gerekliliği sağlık hizmetleri sunumunda, kadınların toplumsal yaşamdaki konumlarının da dikkate alınmasını beraberinde getirmektedir. Bu çerçevede, sağlık politikalarının geliştirilmesi ve sağlık hizmetlerinin sunulmasında kadınların toplumsal yaşamdaki konumları, rol ve sorumlulukları ile bunlardan kaynaklanan ve kadınların sağlık hizmetlerine erişimlerinin önünde engel oluşturan faktörlerin1 dikkate alınması gerekmektedir. Bu durum kadınların güçlenmesi sürecine de katkıda bulunacaktır.

3. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları (ADNKS) verilerine göre Türkiye Nüfusu 85 milyon 279 bin 553 kişidir. Erkek nüfus 42 milyon 704 bin 112 kişi (%50,1), kadın nüfus 42 milyon 575 bin 441 (%49,9) kişidir. TÜİK verilerine göre; Türkiye’de 2019-2021 döneminde erkeklerde 75 yıl olan doğuşta beklenen yaşam süresi, kadınlarda 80,5 yıl olmuştur. Kadınların daha uzun yaşaması nedeniyle kadınlar ile erkekler arasındaki bu oransal denge, 60 ve daha yukarı yaş grubundan itibaren kadınların lehine değişmekte olup, 60-74 yaş grubunda kadın nüfus oranı %52,2 iken 90 ve üzeri yaş grubunda %72,4’e ulaşmaktadır (TÜİK, 2022). 4. 2013 ve 2018 yılı Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmaları (TNSA) verilerine göre kadın sağlığına ilişkin temel karşılaştırma tablosu aşağıdadır: 1 Eğitim düzeyi düşük, alt gelir grubunda, göçmen, engelli, kırsal yerleşim yerlerindeki kadınların sağlık hizmetlerine tam olarak erişememesi, eş/aile refakati olmadan sağlık kuruluşuna gitmeye izin verilmemesi, sağlık görevlisinin cinsiyeti nedeniyle kadının hizmet almasına eşi/ailesi tarafından izin verilmemesi, sağlık personelinin kadın erkek eşitliği farkındalığının yeterli düzeyde olmaması… gibi. 72 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Tablo 7: 2013-TNSA ve 2018-TNSA Karşılaştırma Tablosu 2013 TNSA 2018 TNSA Toplam doğurganlık hızı 2,26 2,3 Doğum öncesi bakım alma oranı (%) 97,3 96,5 Doğumlarını sağlık kuruluşunda yapma oranı (%) 97,2 98,9 Doğum sonrası bakım hizmeti alma oranı (%) 93,8 95,5 İsteyerek düşük oranı (%) 4,7 5,9 Gebelik önleyici yöntem kullanma oranı (15-49 evli kadın-%) 73,3 69,8 Kaynak: TNSA 2013 ve TNSA 2018 5. 2013-TNSA sonuçlarına göre toplam doğurganlık hızı 2,26 iken 2018-TNSA sonuçlarına göre toplam doğurganlık hızı 2,3’tür. TNSA-2013’te, en yüksek yaşa özel doğurganlık hızı 25-29 yaş grubunda gözlemlenmiştir. İlk kez 25-29 yaş grubuna ilerleyen en yüksek yaşa özel doğurganlık hızı 2008-TNSA’da izlenmiştir. Öncesindeki araştırmalarda ise 20-24 yaş grubundadır. Bu değişim Türkiye’de doğumların ileri yaşlara ertelendiğini göstermektedir. TÜİK Doğum İstatistikleri verilerine göre ise, toplam doğurganlık hızı 2022 yılında 1,62 olarak gerçekleşmiştir. Bu durum, oranın nüfusun kendini yenileme oranının altında kaldığını göstermektedir. TNSA- 2013’e göre %97 olan doğum öncesi bakım alma2 oranı, TNSA-2018’de %96,5 olarak gerçekleşmiştir.

6. Sağlık Bakanlığı tarafından yıllık olarak yayınlanan istatistiklere göre 2021 yılında sağlık kuruluşlarında gerçekleşen doğum oranı %97,5, doğum öncesi bakım alma oranı %99,7, Doğum Sonu Bakım Programı çerçevesinde en az bir izlem yapılan lohusa oranı %99,3’tür (Sağlık Bakanlığı, 2021). Doğum öncesi bakım, sağlık kuruluşunda doğum ve doğum sonrası bakım alma oranlarının yüksekliği önemli bir başarıdır. Bununla birlikte, başta özel politika/hizmet gerektiren kadın grupları olmak üzere hedef grubun tamamına ulaşılması için halen tedbir alınması gereken bir çalışma alanıdır.

7. Adölesan dönemde (10-19 yaş arası) fiziksel, psikolojik ve sosyal durumdaki değişimler her iki cinsiyet için de önemlidir; ancak kız adölesanlar açısından erken yaşta ve zorla evlilikler ile adölesan doğurganlık gibi riskler söz konusudur. Diğer yandan, adölesan dönemde üreme sağlığına ilişkin doğru bilgiye ve hizmete erişilmemesi, hijyen ve özbakım konularında sorunlarla, istenmeyen gebeliklerle ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlarla karşılaşma riskini artırmaktadır. 2 Doğum öncesi bakıma ilişkin veriler, gebelik süresince en az bir kez sağlık personelinden doğum öncesi bakım alan kadınlar üzerinden hesaplanmaktadır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 73

8. Resmi olmayan evlilikleri de kapsayan 2018-TNSA sonuçlarına göre, araştırma tarihinde 20-24 yaş grubunda olup 18 ve 15 yaşından önce evlenme yaygınlığı, 18 yaşından önce %14,7; 15 yaşından önce ise %2,0’dır. 20-49 yaş grubundaki kadınlar arasında bu oran daha yüksektir. Bu yaş grubundaki kadınların 18 ve 15 yaş öncesinde evlilik oranları sırasıyla %19,9 ile %3,6’dır.

9. Erken yaşta evliliklerin yaygınlığına bağlı olarak, adölesan dönemdeki gebelikler de hem adölesan anne hem de yenidoğanda yaratacağı komplikasyonlar açısından yüksek risklidir. Adölesan doğurganlığı Türkiye’de yıllara göre azalma eğilimindedir. Adölesan doğurganlık hızı, 2022 yılında binde 12 olmuştur (TÜİK, 2022). Şekil 1: Türkiye’de Yıllara Göre Adölesan Doğurganlık Hızı 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Binde 29 28 26 24 22 19 17 15 13 12 Kaynak: TÜİK Doğum İstatistikleri,2022

10. Kadın sağlığında bir diğer önemli gösterge de doğurganlığın düzenlenmesi yöntemlerinin kullanım oranıdır. Doğurganlığın kontrolüne ilişkin olarak bilgi sahibi olunması, bu yöntemlere ulaşılması ve uygun yöntemin zamanında ve etkili olarak kullanılması sağlıklı anne-bebek için oldukça önemlidir. TNSA-2018 sonuçlarına göre evli kadınların en az %99,8’i herhangi bir gebelik önleyici yöntemi, %99,7’si ise herhangi bir modern gebelik önleyici yöntemi duymuşlardır. Aile planlanmasında karşılanmamış ihtiyaç oranı 1993-2013 arasında yıllar itibarıyla giderek azalırken 2018 TNSA’da 2013’ün iki katına çıkarak %6’dan %12’ye yükselmiştir. Ayrıca etkisi az olan geleneksel yöntemler de eklendiğinde (%21) karşılanmamış AP ihtiyacı %33 olmaktadır. Bu kapsamda, aile planlanmasında karşılanmamış ihtiyaçların giderilmesi, üreme sağlığı hizmetlerine erişim konusunda ek tedbirlerin alınması gereklidir.

11. Üreme hakları çerçevesinde, her gebeliğin istenen gebelik olmasının sağlanması; bunun için gerekli aile planlaması hizmetleri ile üremeye ilişkin tedavi hizmetlerinin sunulması ve bunun bir tamamlayıcısı olarak isteyerek düşük hizmetlerinin mevcut ve erişilebilir olması gerekmektedir. Kadın sağlığı yönünden son derece önemli olan isteyerek düşüklerin merdiven altı tabir edilen yasal olmayan yerlerde, güvensiz koşullarda yapılması, kadın sağlığını olumsuz etkileyerek anne ölümlerine, hastalık ve sakatlıklarına neden olabilmektedir. 74 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

12. Ülkemizde, 2018-TNSA sonuçlarına göre 100 gebelikten 5,9’u isteyerek düşükle sonuçlanmıştır. Genel olarak bakıldığında, araştırmaların kapsadığı 20 yıllık dönemde isteyerek düşük düzeyinde önemli bir azalma görülmektedir. 1993-TNSA sonuçlarına göre %18 olan isteyerek düşük yapma oranı, 2013-TNSA’da %4,7 ve 2018-TNSA sonuçlarına göre ise %5,9’dur. 13. 2007 yılından bu yana, Türkiye’de tüm anne ölümleri Sağlık Bakanlığı tarafından “Anne Ölümleri Veri Sistemi” ile izlenmeye başlanmıştır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre, 2018 yılı hesaplanan anne ölüm oranı yüz binde 13,6 iken 2021 yılı verilerine göre 13,1’e, 2022 yılında ise 12,6’ya gerilemiştir3. 2021 yılı verilerinin İBBS-1’e göre dağılımı, anne ölüm oranının yüz binde 5,5 (Ege) ile yüz binde 16,9 (Güneydoğu Anadolu) arasında değiştiği görülmektedir. (Sağlık Bakanlığı, 2021). Söz konusu oran, bölgesel farklılığın halen dikkate değer olduğunu göstermektedir. Ayrıca son on yıldır anne ölümlerinde düşüşler olsa da plato çizdiği4 görülmektedir.

14. Sezaryen doğumların, alınan önlemlere rağmen artış eğiliminde olması ve tüm canlı doğumlar içerisindeki oranının yüksekliği bir sorun alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre, 2015 ve 2021 yıllarında sezaryen doğumları gösteren tablo aşağıda yer almaktadır: Tablo 8: Sezaryen Doğum Yüzdeleri* Sezaryen Doğum (%) Primer Sezaryen (%) 2015 53,1 27,2 2021 58,4 29,1 Kaynak: Türkiye’de Sağlık İstatistikleri 2015, 2021

15. Menopoz, kadınların yaşamında ruhsal ve bedensel değişikliklere neden olan fizyolojik bir olaydır. Bu dönem kadınların sağlıklarında da çeşitli değişikliklerin ve sorunların ortaya çıktığı bir dönemdir. Menopoz döneminde ve bunu izleyen yaşlılık döneminde kadınlar osteoporoz, kardiyovasküler hastalıklar ve obezite riski ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Menopoz ve yaşlılıkla ilgili bazı göstergeler, kadınların bu dönemde erkeklere kıyasla daha zor yaşam koşulları ile karşı karşıya kaldığını göstermektedir. Birinci basamak sağlık hizmet sunumunda menopoz ve osteoporoz konularında danışmanlık ve koruyucu hizmetlerin yeterli düzeyde sunulmaması, bu dönemde kadınları olumsuz etkilemektedir. 16. 65 yaş ve üzeri yaşlı nüfusunda kadınların oranı erkeklere göre daha fazladır. Yaşlı nüfusun 2022 yılında %44,4’ünü erkek nüfus, %55,6’sını kadın nüfus oluşturmuştur (TÜİK, 2022). Türkiye’de yaşlı kadınların yaşlı 3 Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2022 ön sonuçlarıdır. 4 Plato çizmek, verinin belli bir değere ulaşmasının ardından durağan hale geçmesi anlamında kullanılmaktadır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 75 erkeklere kıyasla daha uzun yaşadıkları, ancak sağlıklı yaşam beklentisinin erkeklere göre daha az olduğu görülmektedir. Türkiye’de sağlıklı yaşam süresi erkeklerde 59,9, kadınlarda ise 56,8 yıldır. Kadınlarda doğuşta beklenen yaşam süresi yaklaşık 81 yıl iken sağlıklı yaşam beklentisinin 56,8 yıl olması kalan sürenin sağlıksız geçmesi anlamına gelmektedir. Sağlıksız olarak geçeceği beklenen bu yıllar aktif ve sağlıklı yaşlanma açığı/ farkı olarak değerlendirilmektedir (TBMM, 2023). İleri yaş grubunda sunulan sağlık hizmetleri daha çok cinsiyetler arasındaki biyolojik farklılıklara odaklanarak sunulmaktadır. Bununla birlikte, ileri yaş grubundaki kadınların sosyal güvenlik ve sağlık hizmetlerine erişimde daha dezavantajlı konumda bulunmaları nedeniyle hizmet sunumunda farklı önlemler alınması gerekmektedir.

17. Tütün kullanımı, beslenme alışkanlıkları, obezite durumu, madde bağımlılığı gibi faktörler sağlıklı yaşam alışkanlıklarının kazanılması ve sürdürülmesi çerçevesinde değerlendirilebilmektedir.

18. TÜİK tarafından gerçekleştirilen Türkiye Sağlık Araştırması 2016 sonuçlarına göre her gün tütün kullananların oranı Türkiye genelinde %26,5 iken, kadınlarda %13,3; erkeklerde %40,1’dir (TÜİK, 2017). 2022 sonuçlarına göre ise her gün tütün kullananların oranı Türkiye genelinde %28,3’e, erkeklerde %41,3’e, kadınlarda ise %15,5’e yükselmiştir. Türkiye Sağlık Araştırması-2022 sonuçlarına göre ayrıca, son 12 ay içinde, alkol kullanan 15 yaş ve üstü bireylerin oranı erkeklerde %18,4, kadınlarda ise %5,9’dur (TÜİK, 2023).

19. Uyuşturucu kullanımına ilişkin olarak cinsiyet, uyuşturucu tedavisine erişimde fark yaratan unsurlardandır. Uyuşturucu kullanan kadınlarda uyuşturucu kullanım bozuklukları erkeklere göre daha hızlı ilerlemekle birlikte aile beklentileri ve sorumlulukları, yasal yaptırım korkusu, sosyal damgalanma, çocuk bakımı eksikliği ve tedavi sırasında çocukların velayetini kaybetme korkusu gibi nedenlerle uyuşturucu tedavisini yeterince alamamaktadırlar. Amfetamin tipi uyarıcı kullanan neredeyse her 2 kişiden 1’i kadındır, ancak tedavi gören 4 kişiden yalnızca 1’i kadındır (UNODC, 2023).

20. Beslenme tarzındaki değişiklikler ve fiziksel hareket azlığı gibi bireysel sorunların yanı sıra yoksulluk vb. ekonomik bir takım olumsuz şartlar bir araya geldiğinde obezite (şişmanlık) sıklığının giderek arttığı ve obezitenin özellikle çocukları ve kadınları etkisi altına almaya başladığı görülmektedir. Türkiye 2022 Sağlık Araştırması’na göre, ülkedeki obez bireylerin oranı %20,2 olarak belirlenmiştir. Kadınların %23,6’sının erkeklerin %16,8’inin obez olduğu tespit edilmiştir (TÜİK, 2023). Kadınlar arasında obezite sorunu erkeklere kıyasla daha fazla ve Türkiye ortalamasının üzerindedir. Obezitenin hem kadınlarda daha yaygın olması hem de kadınların üreme sağlığına ilişkin yarattığı riskler (cerrahi menapoz, olumsuz gebelik sonuçları, infertilite, psikiyatrik semptomlar vb.) nedeniyle özel olarak ele alınması gereken bir sorun alanıdır.

21. Kadınların sosyo-ekonomik alanda güçlenmesi sağlık hizmetlerine erişimin ve farkındalığın artması nedeniyle kadınların sağlığını da genellikle olumlu yönde etkileyen bir faktördür. Bununla birlikte, çalışma yaşamı, 76 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ çalışılan sektöre, işyeri koşullarına, çalışma şartlarına bağlı olarak gerekli önlemler alınmadığında ve gereken koşullar sağlanmadığında kadınların sağlıklarında olumsuz sonuçlara yol açabilme potansiyeline de sahiptir. Türkiye’de kadınlar arasında sosyal güvence olmaksızın kayıt dışı çalışmanın yaygın olması5, kadınların iş kazaları ve meslek hastalıkları yönünden koruyucu mekanizmalardan yeterince yararlanamamalarına neden olmaktadır. Özellikle tarım sektöründe çalışan kadınlar, ev eksenli çalışan kadınlar ve diğer sektörlerde kayıt dışı çalışan kadınlar açısından bu durum önemli bir sorundur.

22. Türkiye’de kırsal alanda yaşayan ve mevsimlik tarım işçisi olarak çalışan kadınlar sağlık hizmetleri yönünden dezavantajlara sahiptir. Sağlık alanındaki verilerin, kırsal nüfusun daha fazla olduğu bölgelerde görece olumsuz olması (anne ölümleri, gebe izlemleri vb.) bu duruma kanıt sayılabilecektir. Kırsal alandaki kadınlarda sağlığın korunması ve geliştirilmesine ilişkin bilgi eksikliği, mevsimlik tarım işçisi kadınların doğum öncesinde ve sonrasındaki bakım hizmetleri ile diğer sağlık hizmetlerine erişiminde yaşanan sorunların (TBMM, 2018) dikkate alınması gerekmektedir.

23. Afet ve acil durumlar karşısında yaşanan tecrübeler, afet ve acil durumların kadınlar ve kız çocuklar üzerindeki etkilerinin farklı olduğunu, hali hazırda mevcut olan eşitsizlik ve ayrımcılığı özellikle orta ve uzun vadede daha da derinleştirdiğini göstermektedir. Covid-19 pandemisi, krizlerin dünya genelinde mevcut cinsiyet eşitsizliklerini nasıl şiddetlendirdiğinin güncel bir örneğidir. Kadınlar afet ve acil durumlarda, kadına yönelik şiddet ve cinsel şiddet, bunun parçası olarak erken yaşta ve zorla evlendirilme, para karşılığı evlendirilme vb. risklerle karşı karşıya kalabilmektedirler. Diğer yandan ergenlik çağındaki kız çocuklarının yaşa ve gelişimlerine özel ihtiyaçları ihmal edilebilmektedir. Hamile kadınların, yaşlı ve yalnız yaşayan kadınların, engelli kadınların sağlık hizmetlerine erişimi afet durumlarında önemli bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Afet ve acil durum sırasında ve sonrasında ortaya çıkan genel sağlık riskleri kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığı ihtiyaçlarına öncelik verilmeme riskini yaratabilmekte, bu durum ise anne ve bebek ölümlerinin artmasına yol açmaktadır. Afet ve kriz dönemlerinde, kadınlar, gebeliği önleyici hizmet ve yöntemlerin kesintiye uğraması veya erişilememesi, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların tanı ve tedavilerinde yaşanan güçlükler, hijyen ve sanitasyon hizmetlerine erişimde zorluklar gibi sağlık riskleriyle karşı karşıya kalabilmektedir (IASC, 2017).

24. Ülkemizde GK/UK altındaki kadınlar sağlık alanında özel politika/hizmet geliştirilmesi gereken gruplardan biridir. Türkiye’deki Suriyeli nüfus için ilk kez hanehalkı düzeyinde demografik ve sağlık göstergelerine ilişkin bilgi sağlamak amacıyla 2018-TNSA Araştırması kapsamında yer verilen Suriyeli Göçmen Örneklemi6 temel bulguları bu konuda yol gösterici olmaktadır. 5 TÜİK 2022 verilerine göre kadınlar arasında kayıt dışı çalışma oranı %33,8’dir. 6 2018 TNSA’da, ülke genelini temsil eden bir örneklemde 1.826 Suriyeli göçmen hanehalkında 15-49 yaşlarındaki 2.216 Suriyeli göçmen kadınla görüşülmüştür. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 77 Tablo 9: Suriyeli Göçmen Kadınların Üreme Sağlığı Toplam doğurganlık hızı 5,3 Sağlık kuruluşunda gerçekleşen doğum oranı %93 Doğum öncesi bakım alma oranı %93 Doğum sonrası bakım alma oranı %89 Adölesan evlilikler %49 Adölesan annelik %39 Karşılanmamış aile planlaması ihtiyacı %21 Kaynak: TNSA Suriye Örneklemi Özet Rapor, 2018

25. Söz konusu veriler, Suriyeli nüfus için ihtiyaç duyulan politika/hizmet alanlarını göstermektedir. Ülkemizde uzun yıllardır sistemli ve sürekli politika/hizmetlerle sağlanan iyileşmeye göçmen nüfusa da yansıtılabilmesi için, kadınların dil problemi, sağlık kurumlarına ulaşımda yaşanan zorluklar, sağlık sigortasının olmaması, kız çocukları ve kadınlara yönelik ayrımcılık nedeniyle kurumsal hizmetlere erişimin olmaması vb. durumlar için özel tedbirler alınarak uygulanan programların artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

26. Tüm yaş düzeyinde engelli kadınlar, sağlık hizmetlerine erişimde sorunlarla karşılaşmaktadır. 2019 Türkiye Sağlık Araştırması’na göre en az bir engeli olan bireylerde kadın oranı %56’dır (TÜİK, 2020). Engelli kadınların gebelik, doğum, doğum sonu dönem ve annelik sürecine ilişkin engeli olmayan kadınlara göre daha ayrıntılı sağlık hizmeti almaları gerekmektedir. Bu noktada erişilebilirliğine uygun muayene alanları ve cihazları açısından sorun yaşanmakta; özellikle cinsel sağlık ve üreme sağlığı konusunda engelli kadınları da içerecek planlama ve uygulamalarda eksiklikler ortaya çıkmaktadır. 27. 2018 yılında gerçekleştirilen Türkiye’de Sağlık Okuryazarlığı7 Araştırması sonuçlarına göre, yaklaşık olarak 10 kişiden 7’sinin sağlık okuryazarlığı düzeyi yetersiz veya sınırlıdır8. Kadınlar erkeklere göre hem yetersiz sağlık okuryazarlığı (sırasıyla %35,3 ve %26,4) hem de yetersiz veya sınırlı sağlık okuryazarlığına (sırasıyla %72,4 ve %64,4) sahiptir (Sağlık Bakanlığı, 2019). 7 Sağlık okuryazarlığı, DSÖ tarafından “Bireylerin iyi sağlık halinin sürdürülmesi ve geliştirilmesi amacıyla sağlıkla ilgili bilgiye ulaşması; bilgiyi anlaması ve kullanması için gerekli olan bilişsel ve sosyal beceri kapasitesi” olarak tanımlanmaktadır. 8 Sağlık Okuryazarlığı dört düzey olarak ölçülmüştür. En yüksek “mükemmel”, ikinci düzey “yeterli”, üçüncü düzey “sorunlu”, en düşük düzey ise “yetersiz”dir. 78 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

28. Kadın sağlığının iyileştirilmesinde birinci basamak sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı’nın teşkilatlanması, Aile Hekimliği, Toplum Sağlığı Merkezleri ve bağlı birimleri, KETEM’ler aracılığıyla yaygınlaştırılmış ve özel politika/hizmet gerektiren grupların ihtiyaçları doğrultusunda hizmet modellerini hayata geçirmiştir (evde sağlık hizmeti, gezici sağlık hizmeti, mobil sağlık hizmeti, yerinde sağlık hizmeti vb.). Ayrıca, Sağlıkta Dönüşüm Programı kapsamında, gebe ve bebek izlemleri, performansa dayalı zorunlu alanlar haline getirilmiştir. Sağlık Bakanlığı’na bağlı kurum kuruluşlar tarafından Acil Obstetrik Bakım Programı, 15-49 Yaş Kadın İzlemleri Programı, Evlilik Öncesi Danışmanlık Programı, Gebelere Demir Desteği Programı, Gebelik ve Süt Verme Döneminde D Vitamini Destek Programı, Gebe Bilgilendirme Sınıfı, Gebeliği Önleyici Yöntemler, Anne Dostu Hastane Programı, Misafir Anne Uygulaması, Doğum Öncesi Bakım Programı, Doğum Sonu Bakım Programı, Anne Ölümleri İzleme ve Değerlendirme Programı gibi programlar yürütülmektedir. Ayrıca, sağlık personeline yönelik Rahim İçi Araç (RİA) uygulama eğitici eğitimleri, RİA uygulama eğitimleri, üreme sağlığına giriş, güvenli annelik, gebeliği önleyici yöntem danışmanlığı, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar, gençlere yönelik üreme sağlığı hizmetleri eğitimleri sürdürülmüştür. ASHB tarafından ise Şartlı Sağlık Yardımları, doğum yardımları sağlanmaktadır.

29. Kaydedilen önemli gelişmelere rağmen, temel göstergeler (veya verinin mevcut olmaması durumu) sorun alanlarını ve ilerleme kaydedilmesi gereken alanları tespit etmeyi sağlamaktadır. Bu çerçevede, kadınlara sunulan sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi; kadınlar arasında sağlık bilincinin artırılması ve sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesi; sağlık çalışanlarına yönelik kadınların güçlendirilmesi ve kadın erkek eşitliği eğitimlerinin düzenlenmesi; toplumun kadın sağlığı konusundaki bilgi ve farkındalık düzeyinin artırılmasına yönelik kadın erkek eşitliği bakış açısıyla çalışmalar yapılması; kadın ve sağlık alanında bilimsel çalışmaların yaygınlaştırılması; veri üretiminin artırılması konularında, özel politika/hizmet gerektiren kadın gruplarının farklılaşan ihtiyaçlarını da dikkate alarak çalışmalar yapılması ve mevcut çalışmaların yaygınlaştırılarak sürdürülmesi hususları öncelikli ihtiyaçlar olarak ortaya çıkmaktadır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 79 KAYNAKLAR ASHB (2023). Türkiye’de Kadın. (07/09/2023 tarihinde https://www.aile.gov.tr/media/97652/tu-rkiye-de-kadin_20220214. pdf adresinden ulaşılmıştır). HÜNEE (2014). 2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması Ana Rapor. (07.07.2023 tarihinde https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/ dosyalar/Ara%C5%9Ft%C4%B1rmalar%20%20raporlar/2013%20tnsa/TNSA_2013_ana_rapor adresinden ulaşılmıştır.) HÜNEE (2019). 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması Ana Rapor. (07.07.2023 tarihinde http://www.sck.gov.tr/wp- content/uploads/2020/08/TNSA2018_ana_Rapor.pdf adresinden ulaşılmıştır.) HÜNEE (2019). 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması Suriyeli Göçmen Örneklemi, Temel Bulgular. (07.07.2023 tarihinde http://www.openaccess.hacettepe.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11655/23355/2018_TNSA_Suriye_Orneklemi_ OzetRapor.pdf?sequence=1&isAllowed=y adresinden ulaşılmıştır). IASC (2017). Kuruluşlararası Daimi Komite “İnsani Yardım Faaliyetleri için Toplumsal Cinsiyet Kılavuzu”. (03.06.2023 tarihinde https://interagencystandingcommittee.org/system/files/2021-05/The%20Gender%20Handbook%20for%20 Humanitarian%20Action%20%5BTurkish%5D.pdf adresinden ulaşılmıştır). Sağlık Bakanlığı (2018). Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması 2018. (01.10.2023 tarihinde https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/39699/0/soya-rapor-1pdf.pdf adresinden ulaşılmıştır). Sağlık Bakanlığı (2019). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2019. (01/09/2023 tarihinde https://dosyasb.saglik.gov.tr/ Eklenti/40564,saglik-istatistikleri-yilligi-2019pdf.pdf?0 adresinden ulaşılmıştır). Sağlık Bakanlığı (2020). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2020. (01/09/2023 tarihinde https://dosyasb.saglik.gov.tr/ Eklenti/43399,siy2020-tur-26052022pdf.pdf?0 adresinden ulaşılmıştır). Sağlık Bakanlığı (2021). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2021. (01/09/2023 tarihinde https://dosyasb.saglik.gov.tr/ Eklenti/45316,siy2021-turkcepdf.pdf?0 adresinden ulaşılmıştır). TBMM KEFEK (2018) Kırsal Alanda Kadının Güçlendirilmesi ve Kırsalda Kadın Girişimciliğinin Desteklenmesi Konulu Komisyon Raporu. (20.09.2023 tarihinde https://komisyon.tbmm.gov.tr/dosyalar/KIRSAL%20ALANDA%20KADININ%20 G%C3%9C%C3%87LEND%C4%B0R%C4%B0LMES%C4%B0%20RAPORU.pdf adresinden ulaşılmıştır). TBMM (2023) , Yaşlıların Hayatın Çeşitli Alanlarında Yaşadıkları Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, TBMM. TÜİK (2022). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları 2022. (12/09/2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/ Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500 adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2022). İstatistiklerle Yaşlılar, 2022. (12.09.2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/ Index?p=%C4%B0statistiklerle-Ya%C5%9Fl%C4%B1lar-2022-49667&dil=1#:~:text=T%C3%9C%C4%B0K%20 Kurumsal&text=Ya%C5%9Fl%C4%B1%20n%C3%BCfus%20olarak%20kabul%20edilen,9%2C9’a%20y%C3%BCkseldi. adresinden ulaşılmıştır.) 80 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TÜİK (2023). İstatistiklerle Kadın, 2022. (10.09.2023 tarihinde, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle- Kadin-2022-49668 adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2023). Evlenme İstatistikleri, 2002-2022. (15.09.2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle- Cocuk-2022-49674 adresinden ulaşılmıştır.) TÜİK (2022), Doğum İstatistikleri 2022. (12.09.2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum- Istatistikleri-2022-49673#:~:text=T%C3%9C%C4%B0K%20Kurumsal&text=Canl%C4%B1%20do%C4%9Fan%20 b e b e k % 2 0 s ay % C 4 % B 1 s % C 4 % B 1 % 2 0 2 0 2 2 , % 2 C 6 ’s % C 4 % B 1 % 2 0 k % C 4 % B 1 z % 2 0 o l d u . & tex t = To p l a m % 2 0 do%C4%9Furganl%C4%B1k%20h%C4%B1z%C4%B1%2C%20bir%20kad%C4%B1n%C4%B1n,ortalama%20 %C3%A7ocuk%20say%C4%B1s%C4%B1n%C4%B1%20ifade%20etmektedir. adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2017). Türkiye Sağlık Araştırması, 2016. (21.09.2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye- Health-Survey-2022-49747 adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2023). Türkiye Sağlık Araştırması, 2022. (21.09.2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye- Saglik-Arastirmasi-2016-24573 adresinden ulaşılmıştır). UNODC (2023). World Drug Report, 2023. (03.06.2023 tarihinde https://www.unodc.org/res/WDR-2023/WDR23_Exsum_ fin_SP.pdf adresinden ulaşılmıştır). KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 81 82 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLEM PLANI TEMEL AMAÇ Kadınlar ve kız çocuklarının tüm yaş grupları ve farklılaşan ihtiyaçlarını gözeten kapsamlı ve bütüncül sağlık hizmeti sunmak. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 83 STRATEJİLER Kadın ve sağlık alanında cinsiyet temelli veri üretimi, niceliksel ve 01 niteliksel araştırmalar ve analiz çalışmalarının yaygınlaştırılması, Sağlık hizmeti sunumunda kadınlara yönelik yaşam boyu, 02 farklılaşan ihtiyaçları karşılayan, kapsamlı ve bütüncül kadın sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi, Sağlık alanında çalışanların, eğitimci ve öğrencilerin 03 kadının güçlenmesi alanında bilgi ve farkındalığının artırılması, 04 Kadınların sağlık bilincinin artırılması ve sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesi, 05 Toplumun, kadın ve erkek her yaş grubunda kadın sağlığı konusunda bilgi ve farkındalık düzeyinin artırılması. 84 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Kadın ve sağlık alanında cinsiyet temelli veri üretimi, niceliksel ve niteliksel araştırmalar ve analiz çalışmalarının yaygınlaştırılması Faaliyet 1.1 Kişi bazlı sağlık istatistiklerinin cinsiyete göre ayrıştırılmış verileri içermesi ve kadın erkek eşitliği perspektifiyle üretilmesi sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (Sağlık ASHB (KSGM), Sağlık X X X X X -Yayımlanan sağlık İstatistiği Üreten Tüm Bakanlığı (Strateji istatistikleri Birimler) Geliştirme Başkanlığı, Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü) TÜİK, ÇSGB, SGK, TÜSEB, HÜNEE, Üniversiteler AÇIKLAMA Sağlık istatistikleri Sağlık Bakanlığı ve TÜİK tarafından toplanmakta ve yayımlanmaktadır. Ancak bazı göstergelerin cinsiyete göre dağılımına yer verilmediği görülmektedir (çalışma yaşamında sağlıkla ilgili göstergelerin cinsiyete göre dağılımı, geçici koruma statüsündeki Suriyelilere verilen hizmetlerden yararlananlar gibi). Bu çerçevede, Sağlık Bakanlığı ve TÜİK tarafından toplanan/derlenen sağlık istatistiklerine yönelik olarak Sağlık Bakanlığı bünyesinde yürütülecek çalışma kapsamında Sağlık Bakanlığındaki mevcut verinin cinsiyet ayrımındaki dağılımı incelenerek, -Cinsiyet ayrımında verinin var olduğu alanlardaki bilginin derlenmesi ve göstergelere dönüştürülmesi sağlanacaktır. -Cinsiyet ayrımında verinin var olmadığı alanların tespit edilmesi, bu alanlarda cinsiyet ayrımında veri üretilmesi sağlanacaktır. -Cinsiyet ayrımındaki verinin geçici koruma statüsü altındaki nüfusu da içerecek biçimde farklı kırılımlar ile birlikte yayına dönüştürülmesi ve kamuoyuyla düzenli aralıklar ile paylaşılması sağlanacaktır. -Sağlık Bakanlığında veri üretiminde sorumlu personele kadın erkek eşitliği, verinin önemi, veriye dayalı politikanın önemi vb. konuları içeren hizmet içi eğitim planlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 85 STRATEJİ

1. Kadın ve sağlık alanında cinsiyet temelli veri üretimi, niceliksel ve niteliksel araştırmalar ve analiz çalışmalarının yaygınlaştırılması Faaliyet 1.2 Kadın ve sağlık alanında ulusal ve yerel düzeyde veri elde edilmesine imkan veren niceliksel ve niteliksel araştırmalar yaygınlaştırılacak ve desteklenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (Halk Sağlık Bakanlığı (HSGM, X X X X X -Gerçekleştirilen araştırma Sağlığı Genel Müdürlüğü), Sağlığın Geliştirilmesi sayısı TÜSEB Genel Müdürlüğü) TÜİK, TÜBİTAK, HÜNEE, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK’lar AÇIKLAMA Bilimsel araştırmalar sonucunda elde edilen veriler, kadın ve sağlık alanına ilişkin politikaların oluşturulmasına ve analizine temel teşkil etmektedir. Bu nedenle, Sağlık Bakanlığı ve ASHB işbirliğinde, koordineli olarak yerel yönetimlerin verileri de dahil istatistiksel veriler kullanılarak belirlenen ihtiyaçlar ve güncel gelişmeler doğrultusunda tespit edilecek konularda (Örn. Sezaryen doğum tercihi, anne ölümlerinin sabit düzeyde kalması, sağlık hizmetlerine erişimin önündeki engeller, genç kadınların sağlık hizmetlerine erişiminin önündeki engeller, madde bağımlılığı, sağlık hizmeti alırken kadınlara yönelik şiddet, kadın sağlığı alanında hizmet sunan sağlık personeline yönelik şiddet, kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığı vb.) yapılacak araştırmalarla; araştırma sonuçlarının raporlanması, şeffaflığı, bilgiye erişimin sağlanması ve niteliksel ve kapsayıcı bir izleme sisteminin uygulamaya konulması ile mevcut durumun tespiti ve alınması gereken tedbirler, uygulanacak politikalar ve sunulacak hizmetlerin kanıta dayalı inşası mümkün olacaktır. Özellikle yerel düzeyde yürütülecek araştırmaların müdahale programı biçiminde olması önceliklendirilecektir. 86 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Kadın ve sağlık alanında cinsiyet temelli veri üretimi, niceliksel ve niteliksel araştırmalar ve analiz çalışmalarının yaygınlaştırılması Faaliyet 1.3 Özel politika/hizmet gerektiren kadınlar ve kız çocuklarının sağlık hizmet gereksinimlerinin tespit edilmesi amacıyla idari kayıtlara dayalı veri derleme çalışmaları yapılacak ve araştırmalar yürütülecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı CB (SBB), X X X X -Ulusal ölçekli araştırma (Halk Sağlığı Genel ASHB (KSGM, EYHGM, sayısı Müdürlüğü), ATHGM, SGB), -Yerel ölçekli araştırma TÜSEB ÇSGB (ÇGM, İSGGM), sayısı MEB, İçişleri Bakanlığı (GİB), Adalet Bakanlığı (CTEGM), TÜİK, TÜBİTAK, HÜNEE, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, Sendikalar, Meslek örgütleri, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Özel politika/hizmet gerektiren kadınlar ve kız çocuklarının sağlık durumu, başta üreme sağlığı olmak üzere sağlık hizmetlerinden yararlanma durumu, sanitasyon ve hijyen hizmetlerine erişimde yaşanan engeller ve sağlık güvencesinin sağlanması ve sürdürülebilirliği, sürdürülebilir finansal destek için yapılması gerekenler gibi konularda karşılaşılan veri eksikliğinin giderilmesi önemlidir. Bununla birlikte, önleme ve koruma konusunda erişilemeyen bilgiler nedeniyle özel politika/hizmet gerektiren kadınlar ve kız çocukları yüksek risk altındadır. Bu nedenle özel politika/hizmet gerektiren kadınlar ve kız çocukları için ülke genelini temsil eden araştırmaların yapılması gerekmektedir. Ayrıca, saha çalışmalarında örneklem hacminde dezavantajlı grupların temsiliyet gücünün yeterli seviyelere ulaşamadığı durumlarda ise idari kayıtlara dayalı veri derleme çalışmaları yürütülecek ve ihtiyaç duyulan bölgesel/yerel düzeydeki ayrıntılı veriler sağlık profesyonellerince ölçüme dayalı sağlık taramaları aracılığıyla derlenecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 87 STRATEJİ

1. Kadın ve sağlık alanında cinsiyet temelli veri üretimi, niceliksel ve niteliksel araştırmalar ve analiz çalışmalarının yaygınlaştırılması Faaliyet 1.4 Kadın sağlığı alanında ülke genelinde ulusal ve yerel ölçekte yapılmış araştırmalar ile idari kayıtların yer aldığı ve sonuçlarının derlendiği ortak bir veri tabanı oluşturulacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 TÜSEB ASHB X X X X X -Veri tabanının içeriğinin (KSGM) belirlenme oranı Sağlık Bakanlığı (HSGM, -Veri tabanının içeriğinin Kamu Hastaneleri oluşturulma oranı Genel Müdürlüğü, -Pilot uygulama Sağlık Hizmetleri Genel ve testlerin hayata Müdürlüğü), geçirilmesi YÖK -Veri tabanının TÜİK tamamlanması Üniversiteler, -Veri tabanında yer alan veri seti sayısı STK’lar AÇIKLAMA Kadın sağlığı alanında son yıllardan geriye doğru genişletilecek şekilde ulusal ve yerel ölçekte yürütülmüş olan bilimsel araştırmaların ve idari kayıtların yer aldığı ortak bir veri tabanı oluşturularak, sürekli olarak güncelliği sağlanacak ve kamuoyunun kullanımına açılacaktır. Bu kapsamda, hem yapılmış çalışmalar sonucu kaynak dokümanlar oluşturularak ilgili kurum kuruluşların bilgi ve kullanımına açılması hem de henüz çalışılmamış veya ileri analiz gerektiren alanların belirlenmesi sağlanacaktır. 88 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Sağlık hizmeti sunumunda kadınlara yönelik yaşam boyu, farklılaşan ihtiyaçları karşılayan, kapsamlı ve bütüncül kadın sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi Faaliyet 2.1 Birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında gençlere sunulan sağlık hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı ASHB (KSGM, ÇHGM), X X X -Birinci basamak (HSGM) GSB (Gençlik Hizmetleri kapsamında hizmet Genel Müdürlüğü, sunulan genç kadın ve Spor Hizmetleri Genel erkek sayısı Müdürlüğü), -Hizmet alınan birim sayısı YÖK, Üniversiteler AÇIKLAMA Gençlerin ihtiyaç duydukları sağlık hizmetlerinin birinci basamak kapsamında etkin bir şekilde sunulmasına yönelik tedbirler alınarak, hizmete erişimde karşılaşılan engellerin ortadan kaldırılmasıyla sağlıklı yaşam becerilerinin artırılması ve problemlerin erken tespiti sağlanacaktır. Bu çerçevede, genç dostu sağlık birimleri oluşturularak, gençlerin sağlık hizmetlerinden yararlanmaları artırılacaktır. Ayrıca gençler için önemli bir koruyucu önlem olan HPV (İnsan Papilloma Virüsü) aşısının ulusal aşı takvimine dahil edilmesi ve yaygınlaştırılmasına/bilinirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Sağlık Eğitim Programları, Spor ve Sağlık İlişkisinin Güçlendirilmesi vb. programlar bu faaliyete katkı sunacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 89 STRATEJİ

2. Sağlık hizmeti sunumunda kadınlara yönelik yaşam boyu, farklılaşan ihtiyaçları karşılayan, kapsamlı ve bütüncül kadın sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi Faaliyet 2.2 Ülke genelinde Toplum Sağlığı Merkezlerinin kapasitesi artırılacak; bu Merkezlerin Sağlıklı Hayat Merkezleri başta olmak üzere bağlı birimleri yaygınlaştırılacak ve kapasiteleri güçlendirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı CB (SBB), X X X -Sağlıklı Hayat Merkezi (HSGM, Kamu Hastaneleri Sağlık Bakanlığı sayısındaki artış Genel Müdürlüğü) (Strateji Geliştirme -Evde sağlık hizmetinden Başkanlığı, Kamu yararlanan kadın sayısı Hastaneleri Genel -KETEM’lerde tarama Müdürlüğü), ASHB yapılan kadın sayısı (KSGM, ATHGM, EYHGM), -Aile Planlaması hizmeti Yeşilay alan kadın sayısı AÇIKLAMA Kadın sağlığı alanında birinci basamak sağlık hizmetlerinin nicelik ve niteliği önemlidir. Toplum Sağlığı Merkezleri, farklı ihtiyaçlara özgü hizmet modellerini (örn. zoonotik hastalıklarla mücadele, KETEM vb.) uygulayan yapıdır. Beslenme, fiziksel aktivite, üreme sağlığı, ruh sağlığı, çocuk ve ergen sağlığı, bağımlılık konularında danışmanlık sağlayan Sağlıklı Hayat Merkezleri, kadınların ihtiyaç duyduğu birinci basamak sağlık hizmetlerinin bir çoğuna tek merkezden ulaşabilmesine imkan vermektedir. Faaliyet 1.2 ve 1.3 kapsamında gerçekleştirilecek araştırma sonuçları da dikkate alınarak, bilimsel verilerle uyumlu bir yaygınlık ve kapasitede hizmet verecek birimler, kadın sağlığına ilişkin sorunların çözümüne yönelik ilerleme sağlanmasına yardımcı olacaktır. Söz konusu merkezlerin ülke genelinde ihtiyaçlar ve bütçe imkanları dahilinde yaygınlaştırılması/güçlendirilmesi, kadın ve genç dostu hizmet sunma kapasitesinin artırılması amaçlanmaktadır. Toplum Sağlığı Merkezleri ve bu merkezlerin Sağlıklı Hayat Merkezleri başta olmak üzere bağlı birimlerinde çalışan personelinin kadın sağlığı, kadınların sağlık hizmetlerinden yararlanmalarının önündeki engeller başta olmak üzere bu alanda üretilen bilgiyi öğrenebilecekleri eğitim/hizmet modeli geliştirilerek kapasitesinin artırılması sağlanacaktır. 90 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Sağlık hizmeti sunumunda kadınlara yönelik yaşam boyu, farklılaşan ihtiyaçları karşılayan, kapsamlı ve bütüncül kadın sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi Faaliyet 2.3 Doğum öncesi/sonrası bakım, sağlıklı koşullarda doğum hizmetleri yaygınlaştırılacak sunulan hizmetlerin niteliği artırılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (HSGM, Sağlık Bakanlığı (İlgili X X X X -Doğum öncesi bakım alan Kamu Hastaneleri Diğer Birimler), kadın oranında artış Genel Müdürlüğü, SGK (GSSGM), İçişleri -Hastanede doğum Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü) Bakanlığı (GİB), oranında artış Üniversiteler, STK’lar, -Doğum sonrası bakım Özel Sektör oranlarında artış -Bölgeler arası farktaki azalma AÇIKLAMA Söz konusu hizmetlerin yaygınlaşması, anne ölümlerinin azaltılmasında ve kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığının iyileştirilmesinde önemli bir etkiye sahiptir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 91 STRATEJİ

2. Sağlık hizmeti sunumunda kadınlara yönelik yaşam boyu, farklılaşan ihtiyaçları karşılayan, kapsamlı ve bütüncül kadın sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi Faaliyet 2.4 Özel politika/hizmet gerektiren kadınların ve kız çocuklarının sağlık hizmetlerine eşit erişimleri amacıyla tedbirler alınacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (HSGM) ASHB (KSGM, EYHGM), X X X X X -Sağlık taraması yapılan ÇSGB (ÇGM), İçişleri mevsimlik tarım işçisi Bakanlığı (GİB, AFAD) kadın sayısı -Sağlık taraması yapılan mülteci kadın sayısı -Sağlık taraması yapılan engelli kadın sayısı AÇIKLAMA Mevsimlik tarım işçisi, engelli, geçici koruma altında, afet ve acil durum sonrası vb. özel politika/hizmet gerektiren kadınların ve kız çocuklarının izlemlerinin yapılması; doğum öncesi, doğum, doğum sonrası bakımları ve kanser taramalarından yararlanmaları için “mobil sağlık hizmetleri” de dahil gerekli önlemlerin alınması ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Ayrıca ülkemizin deprem kuşağında yer alması, 6 Şubat tarihli Kahramanmaraş depremleri, küresel iklim krizi ve ülkemizde son yıllarda sıkça yaşanan sel, yangın vb. felaketler birlikte değerlendirildiğinde özellikle afet ve acil durumların yaşandığı bölgelerde kadınlara, adölesanlara ve kız çocuklarına özel güvenli alanların tesisi; sağlık, hijyen ve gıda ihtiyaçlarının tespiti ve karşılanması için özel ve mobil hizmet noktalarının oluşturulması da dikkate alınmalıdır. 92 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Sağlık hizmeti sunumunda kadınlara yönelik yaşam boyu, farklılaşan ihtiyaçları karşılayan, kapsamlı ve bütüncül kadın sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi Faaliyet 2.5 Afet ve acil durumlarda sunulacak üreme sağlığı hizmet modelinin uygulanması ve kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (HSGM) ASHB (KSGM), X X X X X -Düzenlenen eğitim sayısı İçişleri Bakanlığı (AFAD), -Koordinasyonun Sağlık Bakanlığı (Acil güçlendirilmesi için Sağlık Hizmetleri Genel yapılan çalışma sayısı Müdürlüğü, Sağlık (toplantı, çalıştay, Hizmetleri Genel protokol, mevzuat vb) Müdürlüğü, Kamu -Eğitim verilen kişi sayısı Hastaneleri Genel Müdürlüğü), TBB, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK’lar, Uluslararası kuruluşlar AÇIKLAMA Afet ve acil durumlarda sunulacak üreme sağlığı hizmetleri için asgari hizmet sunumu kapsamında eğitim programları düzenlenmesi ve koordinasyonun güçlendirilmesi amacıyla programlar düzenlenmesi; protokol, uygulama genelgesi vb. mevzuatın yürürlüğe girmesi sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 93 STRATEJİ

3. Sağlık alanında çalışanların, eğitimci ve öğrencilerin kadının güçlenmesi alanında bilgi ve farkındalığının artırılması Faaliyet 3.1 Sağlık alanında eğitim veren ortaöğretim kurumları öğretmen ve öğrencilerine yönelik kadının güçlenmesi, kadına yönelik şiddet ile erken yaşta ve zorla evlilikler konularında panel/seminer/konferans vb. farkındalık çalışmaları düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (Mesleki ve Teknik ASHB (KSGM) X X X X -Gerçekleştirilen panel/ Eğitim Genel Müdürlüğü), seminer/konferans sayısı Sağlık Bakanlığı (HSGM) -Etkinliklere katılan öğretmen ve diğer personel sayısı (kadın/ erkek) -Etkinliklere katılan öğrenci sayısı (kadın/ erkek) AÇIKLAMA Söz konusu faaliyet, ilgili ortaöğretim kurumlarında görev yapan öğretmenler ve bu okullardaki öğrencilere yönelik olarak gerçekleştirilecektir. Rehberlik ve psikolojik danışmanlık öğretmenlerinin ilgili konularda eğitici eğitimleri almaları sağlanarak; belirli aralıklarla okullarda seminer, toplantı gibi etkinlikler düzenlemeleri sağlanacaktır. Eğitimler ön test ve son test uygulanmasıyla değerlendirilecektir. 94 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Sağlık alanında çalışanların, eğitimci ve öğrencilerin kadının güçlenmesi alanında bilgi ve farkındalığının artırılması Faaliyet 3.2 Sağlık alanında eğitim veren üniversitelerdeki akademisyen, idari personel ve öğrencilere yönelik, kadının güçlenmesi, kadın-erkek eşitliği, kadına yönelik şiddet ile erken yaşta ve zorla evlilikler konularında panel/ seminer/konferans vb. farkındalık çalışmaları düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK, Üniversiteler X X X X -Gerçekleştirilen panel/ ASHB (KSGM) seminer/konferans sayısı -Etkinliklere katılan akademisyen ve diğer personel sayısı (kadın/ erkek) -Etkinliklere katılan öğrenci sayısı (kadın/ erkek) -Bu konuda yürütülen proje sayısı AÇIKLAMA Söz konusu programlar, üniversitelerin Tıp Fakülteleri, Sağlık Bilimleri Fakülteleri, Sağlık Yüksekokulları, Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulları ve ilgili diğer fakülte ve yüksekokullarda düzenlenecektir. Bahsi geçen çalışmaların belirli aralıklarla tekrarlanması sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 95 STRATEJİ

3. Sağlık alanında çalışanların, eğitimci ve öğrencilerin kadının güçlenmesi alanında bilgi ve farkındalığının artırılması Faaliyet 3.3 Sağlık çalışanlarına kadının güçlenmesi, kadına yönelik şiddet ile erken yaşta ve zorla evlilikler konularında panel/seminer/konferans vb. farkındalık çalışmaları düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (HSGM, CBİKO, X X X X -Etkinliklere katılan sağlık Kamu Hastaneleri Genel Sağlık Bakanlığı (İlgili personeli sayısı (kadın/ Müdürlüğü), ASHB erkek) Diğer Birimler), (KSGM) Üniversiteler, STK’lar, -Gerçekleştirilen panel/ Uluslararası Kuruluşlar seminer/konferans sayısı AÇIKLAMA Sağlık çalışanlarının belirtilen alanlarda farkındalığının artırılmasına yönelik uzun süredir devam eden çalışmalar sürdürülecek; ayrıca bahsi geçen hedef gruba kadının güçlenmesi, kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evlilikler konularında profesyonel eğitimler verilecektir. Eğitimlerin belirli aralıklarla tekrarlanması sağlanacaktır. Eğitimlerin düzenlenmesi, materyallerin yaygınlaştırılması ve eğitimlere erişilebilirliğin kolaylaştırılması adına Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi “Uzaktan Eğitim Kapısı”ndan da faydalanılacaktır. 96 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Kadınların sağlık bilincinin artırılması ve sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesi Faaliyet 4.1 Kadınlarda sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi amacıyla farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM), Sağlık MEB (HBÖGM), X X X X X -Kadınların sağlık Bakanlığı (Sağlığın ASHB (ATHGM, SYGM, okuryazarlığındaki oransal Geliştirilmesi Genel EYHGM, ÇHGM, Eğitim ve değişim Müdürlüğü, HSGM) Yayın Daire Başkanlığı), İçişleri Bakanlığı (GİB), -Hazırlanan görsel/basılı GSB (KYGM, Gençlik materyal sayısı Hizmetleri Genel -Düzenlenen etkinlik sayısı Müdürlüğü, Spor Hizmetleri Genel -Panel/ seminerlere Müdürlüğü), katılan kadın sayısı Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör, Medya kuruluşları AÇIKLAMA Eğitim, seminer ve paneller, ADEM, SODAM, ÇATOM, Toplum Sağlığı Merkezleri, HEM, hanımlar lokalleri, KYGM Yurtları, Gençlik Merkezleri vb. çoğunlukla kadınların başvurduğu/yararlandığı merkezlerde ve/veya kurumlarda düzenlenecektir. Bilgilendirme materyalleri; -Sağlığın korunması ve geliştirilmesi (sağlıklı beslenme, obezite ile mücadele, fiziksel aktivitenin önemi vb.) -Gebelik dönemi aşıları, -Erken teşhisin önemi ve etkileri, -Üreme sağlığı, üreme hakları, -Genetik hastalıklar, akraba evlilikleri, -Bağışıklamanın önemi, -Hasta hakları, -HPV aşısı, -Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma gibi konularda hazırlanacak olup, özellikle yukarıda belirtilen birimlerde ve Geçici Barınma Merkezleri, Aile Sağlığı Merkezleri, Göçmen Sağlığı Merkezleri, SYDV ve Sosyal Hizmet Merkezleri’nde dağıtımı yapılacaktır. Yazılı/görsel materyaller engelli erişimine uygun şekilde, Türkçe ile Arapça dillerinde hazırlanacaktır. Eğitimlerin düzenlenmesi ve materyallerin yaygınlaştırılması kapsamında Halk Eğitim Merkezleri Bilişim Ağından (HEMBA) yararlanılacaktır. Ayrıca, Kadın Odaklı Sağlık Eğitimleri: Gençlik ve Kadın Sağlığına Yönelik Kampanyalar, Genç Kadınlar İçin Mentörlük Programları bu faaliyete katkı sunacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 97 STRATEJİ

4. Kadınların sağlık bilincinin artırılması ve sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesi Faaliyet 4.2 Kadınların bağımlılıkla mücadele ve tedaviye başvurmaları kapsamında güçlenmeleri için bilgi ve farkındalık artırıcı etkinlikler düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (ATHGM), ASHB (KSGM, SYGM, X X X X X -Hazırlanan görsel/basılı/ Sağlık Bakanlığı (HSGM) EYHGM, ÇHGM), dijital içerik sayısı MEB (HBÖGM), -Düzenlenen etkinlik sayısı İçişleri Bakanlığı (GİB), -Panel/ seminerlere GSB (KYGM, Gençlik katılan kadın sayısı Hizmetleri Genel -Bağımlılık tedavilerine Müdürlüğü, Spor başvuran kadın oranındaki Hizmetleri Genel Müdürlüğü), artış Yeşilay, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör AÇIKLAMA Eğitim/seminer/paneller, ADEM, SODAM, ÇATOM, Toplum Sağlığı Merkezleri, HEM, KYGM Yurtları, Gençlik Merkezleri, hanımlar lokalleri vb. çoğunlukla kadınların başvurduğu/yararlandığı merkezlerde düzenlenecektir. Eğitimlerde ön test ve son test uygulanarak katılımcıların eğitimler sonucu edindiği bilgi ve farkındalık düzeyi ölçülecektir. Ayrıca eğitimlerde katılımcıların ilave olarak bilgi edinmesi ve konuya dair bilinçlenmeleri amacıyla kurumsal ortak Türkiye Yeşilay Cemiyeti’nin görsel ve dijital materyalleri hakkında bilgi verilecektir. Ayrıca, eğitimlerin düzenlenmesi kapsamında Halk Eğitim Merkezleri Bilişim Ağından (HEMBA) yararlanılacaktır. 98 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Kadınların sağlık bilincinin artırılması ve sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesi Faaliyet 4.3 İş sağlığı ve güvenliği konusunda kadın çalışanların yoğun olduğu sektörlerde çalışanlara ve işverenlere yönelik panel/seminer gibi farkındalık etkinlikleri düzenlenecek; bu etkinliklerde kullanılmak üzere afiş/broşür vb. materyaller hazırlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇSGB (İSGGM) ASHB (KSGM), X X X -Panel/seminerlere katılan Sağlık Bakanlığı (HSGM, kadın ve erkek sayısı Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü), -Hazırlanan ve dağıtılan Sendika ve görsel/basılı materyal Konfederasyonlar, sayısı STK’lar, -Düzenlenen etkinlik sayısı Özel Sektör AÇIKLAMA Çalışma hayatındaki sağlık riskleri, meslek hastalıkları, destek tedavileri ve iş kazalarına ilişkin alınabilecek önlemler, başvuru mekanizmaları, yürürlükteki mevzuat ve hak/sorumluluklar konularında özellikle kadınların yoğun olarak çalıştığı sektörlerdeki kadın çalışanlara ve işverenlere yönelik bilgilendirme materyalleri hazırlanacak ve eğitimler gerçekleştirilecektir. Ayrıca iş sağlığı ve güvenliği uzmanları/eğiticilerine yönelik kadın sağlığı/üreme sağlığı konularında eğitim düzenlenecektir. Yazılı/görsel materyallerin engelli erişimine uygun şekilde ve ihtiyaç duyulan farklı dillerde hazırlanması sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 99 STRATEJİ

5. Toplumun kadın ve erkek her yaş grubunda, kadın sağlığı konusunda bilgi ve farkındalık düzeyinin artırılması Faaliyet 5.1 Birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında toplumun tüm kesimlerine yönelik bilgilendirme materyalleri (afiş, broşür vb) hazırlanacak ve dağıtılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Sağlık Bakanlığı (Sağlığın ASHB (KSGM, X X X X -Hazırlanan afiş/broşür Geliştirilmesi Genel ATHGM, SYGM, EYHGM), sayısı Müdürlüğü, HSGM) MEB (HBÖGM), -Dağıtılan afiş/broşür İçişleri Bakanlığı (GİB), sayısı Gençlik ve Spor Bakanlığı (KYGM, Gençlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Spor Hizmetleri Genel Müdürlüğü), Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör AÇIKLAMA Erkeklere yönelik cinsel sağlık/üreme sağlığı, üreme hakları, erken yaşta evliliklerin/adölesan gebeliklerin zararları ve kadına yönelik şiddet konularında bilgilendirme materyalleri hazırlanacak ve Aile Sağlığı Merkezleri, üniversitelerin mediko-sosyal birimleri, Sosyal Hizmet Merkezleri (SHM), KYGM Yurtları, Gençlik Merkezleri, SYDV, Geçici Barınma Merkezleri, Göçmen Sağlığı Merkezlerinde dağıtımı yapılacaktır. Yazılı/görsel materyaller engelli erişimine uygun şekilde, Türkçe, İngilizce ve Arapça dillerinde hazırlanacaktır. Spor Etkinliklerine Entegre Sağlık Seminerleri, Sporla İlişkili Sağlık Kampanyaları, Online Sağlık ve Egzersiz Rehberlik Programları bu faaliyete katkı sunacaktır. 100 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

5. STRATEJİ Toplumun kadın ve erkek her yaş grubunda, kadın sağlığı konusunda bilgi ve farkındalık düzeyinin artırılması Faaliyet 5.2 Er ve erbaşlara verilen eğitimlerde cinsel sağlık/üreme sağlığı, üreme hakları konularına yer verilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Milli Savunma Bakanlığı Sağlık Bakanlığı (HSGM) X X X X X -Eğitim verilen erbaş/er (Askeri Sağlık Hizmetleri sayısı Genel Müdürlüğü) -Düzenlenen eğitim sayısı AÇIKLAMA Milli Savunma Bakanlığı tarafından uzun yıllardır sürdürülen erbaş ve erlere yönelik cinsel sağlık/üreme sağlığı, üreme hakları, konularındaki eğitimlerin devamı sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 SAĞLIK 101 STRATEJİ

5. Toplumun kadın ve erkek her yaş grubunda, kadın sağlığı konusunda bilgi ve farkındalık düzeyinin artırılması Faaliyet 5.3 AEP (Aile Eğitim Programı) kapsamında paydaş kurum ve kuruluşların personeline yönelik yapılan eğitimlerde cinsel sağlık/üreme sağlığı ve üreme hakları konularına yer verilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (ATHGM) Sağlık Bakanlığı (HSGM) X X X X X -Eğitim verilen kurum sayısı -Eğitim alan kişi sayısı (kadın/erkek) AÇIKLAMA ASHB tarafından yürütülen Aile Eğitim Programları içeriğine “cinsel sağlık, üreme sağlığı ve üreme hakları” konuları eklenecektir. EKONOMİ KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 103 MEVCUT DURUM

1. Kadın istihdamının artırılması, kadın erkek eşitliğinin sağlanması, kapsayıcı ve sürdürülebilir büyümenin des- teklenmesi açısından hayati öneme sahiptir. Kadınların ekonomik olarak güçlenmesinin bireysel olarak ka- dınlar üzerinde yarattığı değer kadar, aile ve toplum üzerinde de olumlu etkileri vardır. Bu nedenlerle, kadın- lar için işgücünde eşit fırsatların teşvik edilmesi, daha eşitlikçi ve müreffeh bir toplum inşa etmenin önemli bir unsurudur. 2015 yılında yapılan projeksiyonlar, kadınların ve erkeklerin çalışma hayatına eşit katılımının sağlanmasının 2025 yılı küresel ekonomisine 28 trilyon dolar katkıda bulunacağını tahmin etmektedir. So- mutlaştırmak gerekir ise tahmin edilen katkı Çin ve ABD ekonomilerinin 2014 yılındaki toplam büyüklüğüne denktir (TÜSİAD, AÇEV, PwC; 2019:9).

2. Kadınların insana yakışır koşullarda çalışma hakkına erişimi, kadınların insan haklarının ayrılmaz bir parçası- dır. Kadınların güçlenmesine hizmet etmektedir. Kadınların ekonomik hayata katılımları yoluyla güçlenmesi- nin kadınlara, ailelere, topluma ve ekonomiye önemli katkıları bulunmaktadır. Kadınların güçlenmeleri; daha istikrarlı ve adil toplumların oluşmasına, kalkınma, sürdürülebilirlik ve insan hakları alanlarındaki uluslararası hedeflere ulaşılmasına, yaşam kalitesinin yükselmesine ve güçlü ekonomiler inşa edilmesine katkı sağlamak- tadır (ILO, 2021:14). Tablo 10: Dünya, OECD, AB ve Türkiye’de İşgücüne Katılım ve İstihdam Oranı (%) (15+ Yaş) (2022) İşgücüne Katılım Oranı İstihdam Oranı Toplam Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Dünya 59,8 47,3 72,5 56,4 44,5 68,3 OECD 60,9 53,2 69 57,8 50,5 65,7 AB-27 57,6 51,9 63,7 54,1 48,5 60 Türkiye 53,1 35,1 71,4 47,5 30,4 65 Türkiye -2018 53,1 34,1 72,5 47,3 29,4 65,6 Kaynak: https://ilostat.ilo.org/, https://data.oecd.org/, https://ec.europa.eu/eurostat/data/database, TÜİK, İşgücü İstatistikleri 104 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. ILO tarafından modelleştirilmiş ve genel itibarıyla 189 ülkeden elde edilen tahminlere göre; Dünyada 2022 yılında 15 yaş üzeri toplam nüfusta işgücüne katılma oranı %59,8; erkeklerde %72,5; kadınlarda ise %47,3’tür. İstihdam oranları ise sırasıyla %56,4; %68,3 ve %44,5’tir (ILO, 2022).

4. Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) üyesi olan ülkelerde ise 2022 yılında 15 yaş üzeri toplam nüfusta işgücüne katılma oranı %60,9; erkeklerde %69; kadınlarda ise %53,2’dir. İstihdam oranları ise sırasıyla %57,8; %65,7 ve %50,5’tir (OECD, 2022).

5. Avrupa Birliği (AB-27) ortalamasına bakıldığında 15 yaş üzeri toplam nüfusta işgücüne katılma oranı %57,6; erkeklerde %63,7; kadınlarda ise %51,9’dur. İstihdam oranları ise sırasıyla %54,1; %60 ve %48,5’tir (Eurostat, 2022).

6. Rakamlardan da anlaşılacağı üzere genel itibarıyla tüm Dünyada kadınların işgücüne katılma oranları ve istihdam oranları, erkeklere göre daha düşüktür. Bununla birlikte üyesi bulunduğumuz OECD ile aday ülke konumunda olduğumuz Avrupa Birliği ortalamasındaki cinsiyet uçurumu Dünya ortalamasına göre daha azdır. 7. 2022 yılı itibarıyla Türkiye’de 15 yaş ve üzeri çalışma çağında yaklaşık 65 milyon insan olup 34,5 milyonu (%53,1) işgücüne katılmaktadır. Kadınların işgücüne katılma oranı ile istihdam oranı erkeklerden çok daha düşüktür. Kadınların işgücüne katılma oranı %35,1; istihdam oranı %30,4 iken; erkeklerin işgücüne katılma oranı %71,4, istihdam oranı %65’tir (TÜİK, 2022). 2018 yılı ile kıyaslandığında cinsiyet açığında bir azalma eğilimi gözlense de önemli bir sorun olmaya devam etmektedir.

8. Son yıllardaki artışa rağmen, Türkiye’deki işgücüne katılma oranları gelişmiş ülkelerle karşılaştırıldığında hala istenilen düzeyde değildir. Bu durumun önemli bir sebebi de kadınların işgücüne katılma oranı ve istihdam oranının düşük olmasıdır. Küresel pandeminin yaşandığı 2020 yılında %30,9 olarak gerçekleşen kadınların işgücüne katılma oranı 2022 yılında ise %35,1’e yükselmiştir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 105 Tablo 11: İşsizlik Oranları (%) 2018 2022 Toplam Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek İşsizlik oranı 9,6 10,9 13,7 10,4 13,4 8,9 (15+ yaş) İşsizlik oranı 20 24,7 17,5 19,4 25,2 16,4 (15-24 yaş) Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri

9. Kadın istihdamı alanındaki bir diğer problem de yüksek işsizlik oranlarıdır. 2022 yılında Türkiye genelinde 15 yaş üzeri çalışan nüfus içinde işsizlik oranı kadınlar için %13,4, erkekler için ise %8,9’dur. Bu durum kadınların iş bulmak konusunda oldukça dezavantajlı bir konumda olduğunu göstermektedir.

10. Öte yandan 15-24 yaş grubu işsizlik oranları cinsiyet kırılımında çok daha dikkat çekicidir. Türkiye’de bu yaş grubundaki yaklaşık 5,3 milyon potansiyel işgücü bulunmakta iken bunların yaklaşık 1 milyonu işsizdir ve oransal olarak bakıldığında ise %19,4’lük bir işsizlik oranı söz konusudur. Bu oran genç kadınlarda %25,2’ye tırmanmaktadır. Öte yandan 2018’e kıyasla bu yaş grubundaki kadınların işsizlik oranında bir artış söz konusudur. Tablo 12: Ne Eğitimde Ne İstihdamda Olan Gençler (15-24 yaş) (2022) Toplam Kadın Erkek Sayı (Bin Kişi) 2.900 1.896 1.004 Oran (%) 24,2 32,3 16,4 Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri

11. Bununla birlikte günümüzde “Ne Eğitimde Ne İstihdamda Yer Alan” [Not in Education, Employment or Tra- ining (NEET)] gençler konusu gittikçe büyüyen bir sorun haline gelmektedir. NEET grubu içerisinde kadınlar çarpıcı şekilde daha büyük bir paya sahiptir.

12. Bununla birlikte hem kadınlarda hem de erkeklerde eğitim durumu yükseldikçe NEET oranlarının da yükselmesi dikkat çekmektedir. Bu veriler gençlerin eğitimden işgücü piyasasına geçişte sorunlarla karşılaştığını göstermektedir. 106 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Tablo 13: Kadın İstihdamının Sektörel Dağılımı (%) Yıl Hizmetler Tarım Sanayi+İnşaat 2018 57,9 26 16,1 2022 61,5 20,5 18 Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri

13. Kadın istihdamının sektörel dağılımı yıllar itibarıyla değerlendirildiğinde 2018-2022 döneminde tarım sektörünün payı %26’dan %20,6’ya düşerken, hizmetler sektörünün payı %57,9’dan %61,5’e yükselmiştir. Sanayi ve inşaat sektörlerindeki kadın istihdamının rolü ise %16-18 aralığında seyretmiştir. Tablo 14: İstihdam Edilenlerin Yıllara ve Cinsiyete Göre İktisadi Faaliyet Kolları (Bin Kişi) 2018 2022 Toplam Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Tarım, ormancılık ve balıkçılık 5.297 2.354 2.943 4.866 2.044 2.822 İmalat 5.232 1.325 3.907 6.158 1.651 4.507 İnşaat 1.992 81 1.911 1.846 91 1.755 İnsan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri 1.428 995 433 1.836 1.286 550 Bilgi ve iletişim 230 52 178 282 67 215 Konaklama ve yiyecek hizmetleri 1.630 411 1.219 1.699 506 1.193 Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri

14. İşgücü piyasasında istihdam edilenlerin yıllar itibarıyla ve cinsiyete göre iktisadi faaliyet kollarına ilişkin veriler incelendiğinde erkek ve kadın meslekleri arasında açık bir farklılık olduğu göze çarpmaktadır. Örneğin, inşaat ile bilgi ve iletişim faaliyet kolunda erkeklerin sayısal olarak kadınlardan çok daha fazla yer aldığı gözlemlenirken, insan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyet kolunda ise kadınların sayısal olarak daha fazla yer aldığı görülmektedir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 107 Şekil 2: Yaşa ve Cinsiyete Göre İşgücüne Katılım Oranı, 2022 (15+yaş, %) 100 90 94,5 94,5 93,3 90,7 90,3 80 79,8 76 70 60 62,5 52,8 49,6 49,5 49,7 50 45,4 46 40 37,4 46,4 35,3 30 24 20 15,7 19,9 15,7 10 5,8 0 15-19 20-242 5-293 0-34 35-394 0-44 45-49 50-545 5-59 60-64 65+ Erkek 37,4 76 90,3 94,5 94,5 93,3 90,7 79,8 62,5 46 19,9 15,7 46,4 52,8 49,6 49,5 49,7 45,4 35,3 24 15,7 5,8 Erkek Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri

15. Yaşa göre işgücüne katılma oranlarında kadın ve erkekler arasında farklılıkların olduğu görülmektedir. Erkek- lerin işgücüne katılma oranı 35-39 yaş aralığına kadar istikrarlı bir şekilde artarken, sonrası yaş aralıklarında azalmaktadır. Şekil 2’de görüldüğü üzere, 25-29 yaş aralığına kadar artan ve 25-29 yaş aralığında maksimuma ulaşan kadınların işgücüne katılımı 30’lu yaşların başından itibaren azalmakta, 40-44 yaş aralığında tekrar hafif bir yükselme eğilimi göstermekte sonrasında ise yeniden azalmaktadır. Kadınların 29 yaş sonrasında işgücüne katılma oranındaki düşüşün nedeni kadınların bu yaşta yakın ebeveyn kontrolü gerektiren sıfır altı yaş grubu çocuklarını büyütmek amacıyla işgücü piyasasından ayrılmaları ile açıklanabilir (ILO,2021:45). Tablo 15: İstihdam Edilenlerin Cinsiyete Göre İşteki Durumu (%) 2018 2022 Toplam Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Ücretli veya yevmiyeli 68 65,4 69,2 70,5 70,8 70,4 İşveren 4,5 1,2 5,9 4,5 1,7 5,8 Kendi hesabına çalışan 17 9,7 20,5 16,3 9,2 19,8 Ücretsiz aile işçisi 10,5 23,7 4,4 8,7 18,3 4 Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri 108 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

16. Dünya genelinde çalışan kadınların yaklaşık %18’i ücretsiz aile işçisi olarak çalışmaktadır. Ücretsiz aile işçileri genellikle düşük maaş alıp (eğer alırlarsa) ve yoksulluk içinde yaşamaktadırlar. İş sözleşmesi olmadan ça- lışmakta ve sosyal koruma sistemlerine ya hiç erişememekte ya da bağımlı bir şekilde dolaylı olarak erişim sağlamaktadırlar. Dünya genelinde çalışan erkeklerin sadece %6,5’i ücretsiz aile işçisi olarak çalışmaktadır (ILO, 2020:35). 17. 2022 yılında kadın çalışanların %70,8’i ücretli veya yevmiyeli, %18,3’ü ücretsiz aile işçisi, %9,2’si kendi hesabı- na çalışmakta iken %1,7’si de işveren durumundadır. Tablo 15’te ücretsiz aile işçiliğinin istihdamdaki yerinin gittikçe düşmekte olduğu, ücretli ve yevmiyeli olarak istihdam edilenlerin payının da arttığı görülmektedir. Ancak erkeklerle kıyaslandığında kadınların ücretsiz aile işçiliği oranı oldukça yüksektir. Kadınların işveren olma ve kendi hesaplarına çalışma oranları da erkeklere oranla çok daha düşük seyretmektedir.

18. Diğer taraftan ücretsiz aile işçilerinin büyük oranda kayıt dışı olarak istihdam edildiği bilinmektedir. İktisadi faaliyet bakımından aile içinde bir faaliyette bulunan kadınlar bu kategoride yer almakta ve herhangi bir sosyal güvenlik kaydı altına girmemekte, genellikle de eşlerinin sigortalılığı üzerinden sosyal güvenliğin sağlık yardımlarından faydalanmaktadırlar. Şekil 3: Kayıtdışı Çalışan Kadınların Oranı, 2012-2022 (15+yaş, %) 60 54,1 51,9 50 47,4 45,6 44,3 44,5 42,3 42,5 40 37,5 35,8 33,8 30 20 10 0 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 109 19. 2012 yılında esas işlerinden dolayı herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kayıtlı olmaksızın çalışan kadınların oranı %54,1 iken, 2022 yılı itibarıyla bu oran %33,8’e gerilemiştir. 2022 yılında erkeklerin kayıtdışı çalışma oranı %23,4’tür. Tablo 16: Kadınların İşgücüne Dâhil Olmama Nedenleri (Bin Kişi) İşgücüne dâhil olmayan Ev işleriyle meşgul Eğitim / Öğretim Emekli Çalışamaz halde kadın nüfusu 2018 20.174 11.061 2.324 1.130 2.696 2022 21.200 9.982 2.622 1.281 3.389 Kaynak: TÜİK, İşgücü İstatistikleri

20. Türkiye’de “ev işleri ile meşgul olma” kadınları işgücünün dışında tutan en önemli etkendir. 2022 yılında işgücüne dahil olmayan her 100 kadından 47’si ev işleriyle meşgul olduğu gerekçesiyle işgücüne dahil olama- dığını belirtmiştir. 2018 yılına göre bu sayıda bir azalma görülse de, iş ve aile hayatının uyumu ile ilgili etkin politikalara ihtiyaç duyulduğu aşikârdır.

21. Bununla birlikte ülkemizde 06 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezli art arda yaşanan iki büyük deprem sonrasında Türkiye Kadın Girişimciler Derneği ve Birleşmiş Milletler Kadın Birimi işbirliğinde deprem bölgelerinde faaliyet gösteren kadın girişimcilerin ihtiyaçlarını tespit etmek için yapılan bir çalışmada; bölge- de yaşayan girişimci kadınların %70’i bakım yükümlülüklerinin arttığını belirtirmiştir. Aynı çalışmada görüş- me yapılan kadın girişimcilerin ticari ve üretim faaliyetlerine devam edebilmeleri için öncelikli ihtiyaçlarının başında hibe, eleman ve ekipman desteği gelmektedir (KAGİDER, UN Women; 2023). Deprem bölgesinde faaliyet gösteren kadın üretici ve girişimcilerin yeniden oluşturulacak bir program çerçevesinde hem hayata bağlanmaları hem de ekonomik olarak yeniden güçlenmeleri sağlanmalıdır.

22. Yukarıda yer alan veriler incelendiğinde; yıllar itibarıyla kadınlar lehine bir iyileşme görülmekle birlikte, ka- dınların erkeklere göre işgücüne katılma ve istihdam alanlarında geride kaldığı, cinsiyete dayalı mesleki ve sektörel ayrışmanın yaşandığı, nitelik açısından düşük ve güvencesiz çalışmanın kadınlarda daha yaygın oldu- ğu, işgücüne dahil olmayan nüfusun çok önemli bir kısmını kadınların oluşturduğu ve özellikle hane içindeki bakım yükünün bu durumun en önemli nedeni olduğu açık bir şekilde görülmektedir. Kadınların hem çalışma koşullarının iyileştirmesi hem de işgücü dışında olan kadınların insana yakışır iş imkânlarına kavuşması için alınacak önlemler hem kadınların hem de toplumsal refahın artırılması için önemlidir (ILO, 2021:87). 110 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KAYNAKLAR Eurostat (2022). Labour Force Survey. (02/09/2023 tarihinde https://ec.europa.eu/eurostat/data/database adresinden ulaşılmıştır.) ILO (2021). “Dünyada ve Türkiye’de Çalışma Yaşamında Kadın”. (09/09/2023 tarihinde https://dspace.ceid.org.tr/xmlui/ bitstream/handle/1/1913/ILO-Kitap.pdf?sequence=1&isAllowed=y adresinden ulaşılmıştır.) ILO (2022). Modelled Estimates. (02/09/2023 tarihinde https://www.ilo.org/shinyapps/bulkexplorer10/?lang=en&seg- ment=indicator&id=EAP_2WAP_SEX_AGE_RT_A adresinden ulaşılmıştır.) ILO (2020). World Employment and Social Outlook: Trends 2020. (15.09.2023 tarihinde https://www.ilo.org/wcmsp5/ groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_734455.pdf adresinden ulaşılmıştır.) KAGİDER, UN Women (2023). Deprem Bölgesindeki Kadın Girişimciler İhtiyaç Analizi (20.09.2023 tarihinde https://eca. unwomen.org/sites/default/files/2023-03/%C4%B0htiya%C3%A7%20Analizi_TUR.pdf adresinden ulaşılmıştır.) OECD (2022). Labour Force Statistics. (02/09/2023 tarihinde https://stats.oecd.org adresinden ulaşılmıştır.) TÜİK (2022). İşgücü İstatistikleri. (02/09/2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=istihdam-issizlik- ve-ucret-108&dil=1 adresinden ulaşılmıştır.) TÜSİAD, AÇEV, PwC (2019). “İş Ve Özel Yaşam Dengesi Yolunda Çocuk Bakım Ve Eğitim Kurumlarının Yaygınlaştırılması”. (07/09/2023 tarihinde https://tusiad.org/tr/yayinlar/raporlar/item/10255-is-ve-ozel-yasam-dengesi-yolunda-cocuk- bakim-ve-egitim-kurumlarinin-yayginlastirilmasi adresinden ulaşılmıştır.) KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 111 112 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLEM PLANI TEMEL AMAÇ Kadınların ekonomik güçlenmeleri için değişen işgücü piyasasına tam, eşit ve etkin katılımlarını sağlamak. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 113 STRATEJİLER Kadınların işgücü piyasasına girişlerini kolaylaştırmak ve insana yakışır işlerde istihdamlarını arttırmak için mevzuatın gözden geçirilerek 01 iyileştirici düzenlemeler yapılması. Kadınlara ve kız çocuklarına, ikiz dönüşüme (yeşil ve dijital 02 dönüşüm) uyumlu işgücü piyasasında ihtiyaç duyulacak yeni beceri ve yetenekler kazandırılması. Sürdürülebilir kalkınma için kadınların ekonomik 03 güçlenmelerini desteklemek amacıyla eşitlik ve kapsayıcılık temelinde kamu ve özel sektörün dönüşümünün sağlanması. 04 Kadın girişimciliğinin her alanda desteklenmesi ve kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılması. 114 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Kadınların işgücü piyasasına girişlerini kolaylaştırmak ve insana yakışır işlerde istihdamlarını arttırmak için mevzuatın gözden geçirilerek iyileştirici düzenlemeler yapılması Faaliyet 1.1 Kadın istihdamının artırılması ve işyerlerinde psikolojik tacizle mücadele alanlarında var olan genelgeler ihtiyaç doğrultusunda güncellenerek hayata geçirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇSGB (ÇGM) CB (SBB), X X X X X -Güncellenen genelge ASHB (KSGM), sayısı TİHEK, KDK, Meslek Kuruluşları, STK’lar, Kamu Görevlileri ile İşçi-İşveren Sendika ve Konfederasyonları, Üniversiteler AÇIKLAMA 2010/14 sayılı ve “Kadın İstihdamının Artırılması ve Fırsat Eşitliğinin Sağlanması” konulu, 2011/2 sayılı ve “İşyerlerinde Psikolojik Tacizin (Mobbing) Önlenmesi” konulu Başbakanlık Genelgeleri içerik ve işlerlik açısından gözden geçirilerek, oluşan ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecek ve genelgelerde yer alan tedbirlerin hayata geçirilmesi amacıyla gerekli önlemler alınacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 115 STRATEJİ

1. Kadınların işgücü piyasasına girişlerini kolaylaştırmak ve insana yakışır işlerde istihdamlarını arttırmak için mevzuatın gözden geçirilerek iyileştirici düzenlemeler yapılması Faaliyet 1.2 İş ve aile yaşamının uyumlaştırılması konusundaki mevzuat düzenlemeleri, kadın erkek eşitliği perspektifiyle yeniden gözden geçirilecek ve gerekli düzenlemeler yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM), ASHB (EYHGM) X X X X X -Mevzuatta ÇSGB (ÇGM), SGK, gerçekleştirilen değişiklik TBB, sayısı MEB (TEGM) Meslek Kuruluşları, Kamu Görevlileri ile İşçi-İşveren Sendika ve Konfederasyonları, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Bakım sorumluluklarının gerek ebeveynler arasında gerek kurumsal bakım hizmetleriyle paylaşılmasına yönelik mevcut destek ve teşvik mekanizmalarının ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Doğum öncesi ve sonrası ücretli ve ücretsiz izinler gözden geçirilecek, uygulamalarına ilişkin raporlar hazırlanacak, ikincil mevzuatlar hayata geçirilecek ve ihtiyaçlar doğrultusunda çalışma yapılacaktır. Mesai saatleriyle okul saatlerinin uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Ayrıca yaşlı ve engelli bakımı konusunda da farklı ihtiyaçlara cevap verecek uygun kaliteli, ekonomik ve kolay erişilebilir modeller geliştirilerek yaygınlaştırma çalışmalarına başlanacaktır. 116 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Kadınların işgücü piyasasına girişlerini kolaylaştırmak ve insana yakışır işlerde istihdamlarını arttırmak için mevzuatın gözden geçirilerek iyileştirici düzenlemeler yapılması Faaliyet 1.3 Erken çocukluk dönemi bakım ve eğitim hizmeti veren kurumlar için ortak bir düzenleme yapılacak ve hizmet sunum modelleri çeşitlendirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (TEGM) CB (SBB), X X X X X -Mevzuatta ASHB (ÇHGM) ASHB (KSGM) gerçekleştirilen değişiklik ÇŞİDB (YYGM) sayısı TBB, Kamu Görevlileri ile İşçi-İşveren Sendika ve Konfederasyonları, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Erken çocukluk bakım ve eğitim hizmetlerine yönelik dağınık bir mevzuat bulunduğundan bu durum uygulamada ortak asgari standartların sağlanamaması, yetersiz hizmet kalitesi sunumu ve denetim eksikliği gibi sorunlara yol açabilmektedir. Bu hizmetlerin tek elden yürütülmesi noktasında Milli Eğitim Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının sorumluluğunda mevzuatın tek çatı altında toplanması ve hizmet çeşitliliğine imkan tanıyacak şekilde geliştirilmesine yönelik çalışma yürütülecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 117 STRATEJİ

1. Kadınların işgücü piyasasına girişlerini kolaylaştırmak ve insana yakışır işlerde istihdamlarını arttırmak için mevzuatın gözden geçirilerek iyileştirici düzenlemeler yapılması Faaliyet 1.4 Başta tarım sektörü olmak üzere kadınların kayıt dışı çalışmalarını önleyici ve sosyal güvenlik kapsamına girmelerini kolaylaştırıcı mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 SGK ÇSGB (ÇGM), X X X X X -Protokolün İmzalanması TOB (TRGM) İçişleri Bakanlığı -Mevzuatta (Jandarma Genel gerçekleştirilen değişiklik ASHB (KSGM) Komutanlığı) sayısı İŞKUR, Üniversiteler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Özellikle tarımda kayıt dışılığın önüne geçebilmek amacıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (SGK), Tarım ve Orman Bakanlığı ve ASHB arasında çiftçilikle uğraşan kadınların sosyal güvenlik sistemine erişimlerini kolaylaştırıcı önlem ve tedbirlerin yer alacağı bir protokol imzalanması amacıyla çalışma yürütülecektir. Ayrıca ev işçisi kadınlar odağında kadınların sosyal güvenlik kapsamına girmelerini kolaylaştırıcı ve kayıt dışılığı engelleyici mevzuat düzenlemeleri gözden geçirilerek ihtiyaç halinde revize edilecektir. 118 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Kadınların işgücü piyasasına girişlerini kolaylaştırmak ve insana yakışır işlerde istihdamlarını arttırmak için mevzuatın gözden geçirilerek iyileştirici düzenlemeler yapılması Faaliyet 1.5 Kadınların ekonomik hayata katılımlarını teşvik etmek ve kadın kooperatiflerini güçlendirmek amacıyla var olan mevzuat çalışmaları ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 Ticaret Bakanlığı ASHB (KSGM), X X X X X - Mevzuatta (Esnaf, Sanatkârlar ve Ticaret Bakanlığı (İhracat gerçekleştirilen değişiklik Kooperatifçilik Genel Genel Müdürlüğü), sayısı Müdürlüğü), STB (Milli Teknoloji Genel TOB (TRGM) Müdürlüğü), ÇŞİDB (YYGM), ÇSGB (ÇGM), Hazine ve Maliye Bakanlığı (Gelir İdaresi Başkanlığı), İŞKUR, SGK, TKDK, KOSGEB, TBB, Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Kadın çalışan sayısının artırılmasına yönelik var olan vergi indirimleri, sosyal güvenlik prim indirimleri gibi ekonomik teşviklerin etki analizi yapılarak söz konusu teşvikler yeniden ele alınarak çeşitlendirilecektir. Kadın kooperatifçiliğinin sürdürülebilirliğini sağlamak ve rekabet gücünü artırmak amacıyla başta vergi düzenlemeleri ve sigortalılık olmak üzere kooperatifçiliğe ilişkin mevzuat incelenecek ve gerekli çalışmalar yürütülecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 119 STRATEJİ

2. Kadınlara ve kız çocuklarına, ikiz dönüşüme (yeşil ve dijital dönüşüm) uyumlu işgücü piyasasında ihtiyaç duyulacak yeni beceri ve yetenekler kazandırılması Faaliyet 2.1 Kadınların, özellikle NEET genç kadınların, insana yakışır iş olanaklarına erişebilirliğini destekleyecek şekilde, değişen işgücü piyasasının ihtiyaçlarına yönelik beceriler kazanmaları amacıyla mesleki eğitim kursları ve işbaşı eğitim programları ile danışmanlık faaliyetlerinden daha fazla yararlanmaları sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (HBÖGM, MTEGM), ÇSGB (ÇGM), X X X X X -Mesleki eğitim İŞKUR MYK, kurslarına ve işbaşı eğitim ASHB (KSGM), programlarına katılan kadın sayısı TOB, -Geleceğin meslekleri STB, kapsamında düzenlenen TBB, mesleki eğitim kurslarına Yerel Yönetimler, ve işbaşı eğitim Meslek Kuruluşları, programlarına katılan Üniversiteler, kadın sayısı STK’lar, Özel sektör, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA İçinde bulunduğumuz dijital çağ, kadın istihdamı açısından önemli fırsatlar doğurabilecek potansiyeldedir. Bu kapsamda; kadınların özellikle, NEET genç kadınların, insana yakışır iş olanaklarına erişebilirliğini destekleyecek şekilde, yeşil ve dijital dönüşümün etkilerine ve geleceğin ihtiyaçlarına uyum sağlayabilmesi ve üretkenliklerinin desteklenmesi için başta dijital beceriler olmak üzere, geleceğin mesleklerine yönelik beceriler kazanmaları amacıyla mesleki eğitim kursları ve işbaşı eğitim programları ile danışmanlık faaliyetleri gerçekleştirilecek ve daha fazla yararlanmaları için desteklenecektir. 120 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Kadınlara ve kız çocuklarına, ikiz dönüşüme (yeşil ve dijital dönüşüm) uyumlu işgücü piyasasında ihtiyaç duyulacak yeni beceri ve yetenekler kazandırılması Faaliyet 2.2 Kadınların istihdamının artırılması ve nitelikli işlerde yer almaları amacıyla üniversitelerin sürekli eğitim merkezlerinde, sektörün ihtiyaç duyduğu konular ile dijital dönüşüm konusunda temel/başlangıç seviyesinde tanıtıcı eğitimlerin verilmesi teşvik edilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK ÇSGB (ÇGM), X X X X X -Gerçekleştirilen eğitim İŞKUR, programı sayısı MEB (HBÖGM), -Eğitim Programlarına STB, katılan kadın sayısı MYK, ASHB (KSGM), Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar, Özel sektör AÇIKLAMA Dijital ekonominin ihtiyaçlarını karşılayacak nitelikli işgücünün yetiştirilmesi amacıyla kadınlara yönelik veri analizi, yazılım, siber güvenlik, robotik uygulamalar, dijital iş süreçleri gibi alanlarda, yeşil dönüşüm kapsamında geleceğin sektörleri olan rüzgar, güneş, dalga enerjisi gelgit enerjisi, hidrojen enerjisi, jeotermal enerji, biokütle gibi yenilenebilir enerjinin üretildiği sektörlerde kadınların yeterli temsilinin ve katılımının sağlanması için ilgili alanlarda kız çocuklarının ve kadınların bilgi ve becerilerinin geliştirilmesine yönelik gerekli bilgilendirme eğitim ve nitelik/beceri kazandırma çalışmaları uygulanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 121 STRATEJİ

2. Kadınlara ve kız çocuklarına, ikiz dönüşüme (yeşil ve dijital dönüşüm) uyumlu işgücü piyasasında ihtiyaç duyulacak yeni beceri ve yetenekler kazandırılması Faaliyet 2.3 Geleceğin meslekleri, bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarına kız çocuklarının yönlendirilmesi amacıyla farkındalık arttırma çalışmaları yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) ÇSGB(ÇGM), X X X X X -Çalışmalardan faydalanan MEB (TEGM, ÖÖKGM, kız çocuk sayısı HBÖGM, MTEGM), YÖK, İŞKUR, GSB, STB, Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Özel sektör AÇIKLAMA Kız çocuklarının geleceğin mesleklerinde yer almaları, teknolojik dönüşüm ve dijitalleşmenin işgücü piyasası için yaratacağı fırsatlardan eşit şekilde yararlanmaları amacıyla farkındalık artırma çalışmaları yapılacak, kariyer günleri düzenlenecek, alanda ön plana çıkmış rol modellerin deneyimleri ve tavsiyelerini paylaşmaları sağlanacaktır. 122 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Sürdürülebilir kalkınma için kadınların ekonomik güçlenmelerini desteklemek amacıyla eşitlik ve kapsayıcılık temelinde kamu ve özel sektörün dönüşümünün sağlanması Faaliyet 3.1 Kadın erkek eşitliği perspektifinin başta istihdam politikaları olmak üzere ulusal ve yerel düzeyde politika oluşturma, planlama ve bütçeleme ve izleme süreçlerinin tüm aşamalarına sistematik ve sürdürülebilir şekilde entegrasyonu ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) CB (SBB), X X X X X -Ulaşılan kamu görevlisi ASHB (SGB), Hazine ve sayısı Maliye Bakanlığı (Gelir -Geliştirilmiş araç, kılavuz İdaresi Başkanlığı), ve rehber sayısı AB Başkanlığı, ÇSGB, TBMM (KEFEK, Plan ve Bütçe Komisyonu) Yerel Yönetimler, Üniversiteler, Uluslararası Kuruluşlar, STK’lar AÇIKLAMA Merkezi düzeyde ve başta Büyükşehir Belediyeleri olmak üzere yerel düzeyde, kadın erkek eşitliğine duyarlı bütçelemenin uygulanmasını ve kurumsallaşmasını güçlendirmek amacıyla kapasite ve araç geliştirme, savunuculuk ve analiz çalışmaları gerçekleştirilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 123 STRATEJİ

3. Sürdürülebilir kalkınma için kadınların ekonomik güçlenmelerini desteklemek amacıyla eşitlik ve kapsayıcılık temelinde kamu ve özel sektörün dönüşümünün sağlanması Faaliyet 3.2 Kamu ve özel sektörün kadın erkek eşitliğini destekleyen uygulamalarının görünürlükleri artırılacak, bu tür uygulamaları yapan kurum ve kuruluşlara yönelik ödül sistemi geliştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇSGB (ÇGM) CB (SBB), X X X X X - Ödül sistemi ASHB (KSGM), geliştirilmesi Ticaret Bakanlığı, - Ödül alan işyeri sayısı Hazine ve Maliye Bakanlığı, İŞKUR, SGK, Meslek Kuruluşları, Kamu Görevlileri ile İşçi- İşveren Sendika ve Konfederasyonları, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Kadın erkek eşitliğini destekleyen uygulamalar (ilave izin hakları, işe dönüş programları, bakım için finansal destek, kreş ve emzirme odası gibi uygulamalar) çalışanların iş ve aile yaşamı dengesini kurabilmelerini kolaylaştırmaktadır. Bu noktada kadın erkek eşitliğine duyarlı politikaların yaygınlaştırılması için söz konusu politikaları uygulayan ve eşitlikçi kurum kültürünü yaygınlaştıran iş yerlerine yönelik ödül sistemi geliştirilecektir. 124 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Sürdürülebilir kalkınma için kadınların ekonomik güçlenmelerini desteklemek amacıyla eşitlik ve kapsayıcılık temelinde kamu ve özel sektörün dönüşümünün sağlanması Faaliyet 3.3 Çalışma yaşamında kadın erkek eşitliğinin sağlanması ve şiddetle mücadele kapsamında işyerlerinde şiddete sıfır tolerans ilkesinin benimsenmesi için farkındalık artırma çalışmaları yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇSGB (ÇGM) CB (SBB), X X X X X -Gerçekleştirilen faaliyet ASHB (KSGM), sayısı ÇSGB (Rehberlik ve Teftiş -Konuyla ilgili oluşturulan Başkanlığı), basılı ve görsel materyal TİHEK, sayısı KDK, -Farkındalık çalışmalarına Ticaret Bakanlığı, katılan kişi sayısı Hazine ve Maliye Bakanlığı, İŞKUR, Meslek Kuruluşları, Kamu Görevlileri ile İşçi- İşveren Sendika ve Konfederasyonları, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Çalışma yaşamında kadın erkek eşitliğinin sağlanması ve hem kamu hem de özel sektörde şiddete sıfır tolerans ilkesinin benimsenmesi için bu alandaki tüm ulusal ve uluslararası düzenlemeler (AB direktifleri, ILO sözleşmeleri vb.) dikkate alınarak farkındalık artırma çalışmaları yapılacaktır. Konuyla ilgili rehber, spot filmler, belgeseller, broşür, afiş vb. basılı ve görsel materyaller hazırlanarak çalışanların ve işverenlerin bilgi sahibi olması sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 125 STRATEJİ

3. Sürdürülebilir kalkınma için kadınların ekonomik güçlenmelerini desteklemek amacıyla eşitlik ve kapsayıcılık temelinde kamu ve özel sektörün dönüşümünün sağlanması Faaliyet 3.4 Engelli, şiddet mağduru, geçici/uluslararası koruma altındaki kadınlar ile afetlerden etkilenen kadınların mesleki gelişimine ve istihdama katılımına yönelik eğitimler artırılacak, işgücü piyasalarına girişlerinin kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 İŞKUR CB (SBB), X X X X X - Mesleki eğitim ASHB (KSGM, EYHGM), kurslarından ve işbaşı eğitim programlarından ÇSGB (ÇGM, UİGM), faydalanan engelli kadın İçişleri Bakanlığı (GİB, sayısı AFAD), - Kahramanmaraş merkezli TOB (TRGM, EYDB, OGM, depremlerden etkilenen BÜGEM, HAYGEM), 11 ilde düzenlenen işbaşı TİHEK, eğitim programlarına ve KDK, mesleki eğitim kursuna katılan kadın sayısı Meslek Kuruluşları, - Mesleki eğitim Kamu Görevlileri ile İşçi- kursu ve işbaşı eğitim İşveren Sendika ve programlarından Konfederasyonları, faydalanan geçici ve Üniversiteler, uluslararası koruma Yerel Yönetimler, altındaki kadın sayısı STK’lar, - Kadın konukevlerinden hizmet alırken meslek Uluslararası Kuruluşlar edindirme kurslarına yönlendirilen kadın sayısı AÇIKLAMA Eşitlikçi ve kapsayıcı bir çalışma hayatı için çifte dezavantaj yaşayan engelli, şiddet mağduru, geçici/uluslararası koruma altındaki kadınlar ile afetlerden etkilenen kadınların desteklenmesi önem arz etmektedir. Bu nedenle söz konusu kadınların ekonomik olarak güçlenmelerini sağlamak için mesleki gelişimlerine ve istihdama katılımlarına yönelik eğitimler artırılacak, işgücü piyasalarına girişlerinin kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 126 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Sürdürülebilir kalkınma için kadınların ekonomik güçlenmelerini desteklemek amacıyla eşitlik ve kapsayıcılık temelinde kamu ve özel sektörün dönüşümünün sağlanması Faaliyet 3.5 Kadınlarla erkekler arasındaki ücret farkının belirlenmesi ve önlenmesi için veri kaynakları gözden geçirilecek ve Türkiye’deki işgücü yapısı göz önüne alınarak ölçüm araçları geliştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 TÜİK ASHB (KSGM), X X X X X -Ölçüm aracı geliştirilmesi ÇSGB (ÇGM), -Farkındalık arttırma SGK, faaliyeti sayısı SPK, Meslek Odaları, İşçi-İşveren Sendika ve Konfederasyonları, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Çalışma yaşamında kadınlar ve erkekler için eşit değerde işe eşit ücret ilkesinin daha etkin bir şekilde hayata geçirilmesi amacıyla uygun bir ölçüm aracı oluşturmasına yönelik çalışmalar yapılacak ayrıca konuyla ilgili farkındalık arttırma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 127 STRATEJİ

4. Kadın girişimciliğinin her alanda desteklenmesi ve kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılması Faaliyet 4.1 Kadınlar tarafından yönetilen işletmeler özelinde, başta dijital araçlara erişimlerinin kolaylaştırılması, altyapı ihtiyaçlarının giderilmesi, çalışanlara gerekli teknolojik yetkinlik ve becerilerin kazandırılması için örnek projeler oluşturulacak, finansal destek verilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 STB (Kalkınma Ajansları ASHB (KSGM), X X X X X -Desteklenen proje sayısı Genel Müdürlüğü), Ticaret Bakanlığı, -Desteklerden faydalanan KOSGEB TOB, kadın girişimci sayısı Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK’lar AÇIKLAMA Bilindiği üzere, kadın girişimcilerin değişen işgücü piyasasının ihtiyaçlarına yönelik özellikle finansal olarak desteklenmeleri önemlidir. Bu kapsamda; başta deprem bölgesinde ihracat yapan ve kadınlar tarafından yönetilen işletmeler özelinde, öncelikle dijital araçlara erişimlerinin kolaylaştırılması, altyapı ihtiyaçlarının giderilmesi, çalışanlara gerekli teknolojik yetkinlik ve becerilerin kazandırılması için, işbirliği protokolleri imzalanacak, örnek projeler oluşturulacak, finansal destek verilecektir. 128 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Kadın girişimciliğinin her alanda desteklenmesi ve kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılması Faaliyet 4.2 Özellikle kırsalda kadın girişimciliğini destekleyen projelere öncelik verilmesi sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 STB (Kalkınma Ajansları ASHB (KSGM), X X X X X -Kadın girişimciliği Genel Müdürlüğü), Ticaret Bakanlığı, alanında desteklenen TKDK TOB, proje sayısı ÇSGB, Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Kooperatif Üst Birlikleri, Özel sektör AÇIKLAMA Kamu, özel sektör ve STK’lar bir araya getirilerek; yerel dinamiklere uygun olarak başta deprem bölgesindeki küçük ölçekli çalışan kadın girişimciler olmak üzere kadın girişimciliği projeler yoluyla desteklenecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 129 STRATEJİ

4. Kadın girişimciliğinin her alanda desteklenmesi ve kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılması Faaliyet 4.3 Girişimcilik kültürünün geliştirilmesi amacıyla bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) Ticaret Bakanlığı, X X X X X -Yapılan bilinçlendirme TOB, faaliyeti sayısı ÇSGB, -Faaliyetlerden faydalanan STB, kadın sayısı KOSGEB, TRT, RTÜK, Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Özel sektör, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Ülkemizin sosyal ve ekonomik gelişmesine katkıda bulunmak ve sürdürülebilir kalkınmayı gerçekleştirebilmek için ekonomik değer yaratan kadın girişimci sayısını artırmak, var olan kadın girişimcileri güçlendirmek ve onları dünya ile bütünleştirmek önem arz etmektedir. Bu kapsamda; girişimcilik kültürünün geliştirilmesi amacıyla girişimciliğin önemi, finansal destekler, patent, markalaşma, kooperatifçilik, finansal okuryazarlık, mevcut teşvik ve ödül mekanizmalarının duyurulması, iş sağlığı ve güvenliği vb. konularda bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 130 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

4. STRATEJİ Kadın girişimciliğinin her alanda desteklenmesi ve kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılması Faaliyet 4.4 Kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar arttırılarak devam edecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM), CB (SBB), X X X X X -Desteklenen kadın Ticaret Bakanlığı MEB (HBÖGM), kooperatifi sayısı (Esnaf, Sanatkârlar ve Kültür ve Turizm Kooperatifçilik Genel Bakanlığı, Müdürlüğü), STB (Kalkınma Ajansları TOB (TRGM, EYDB) Genel Müdürlüğü) ÇŞİDB (YYGM), TOB TKDK, TBB, Yerel Yönetimler, Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar Kooperatif Üst Birlikleri, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Kadın kooperatiflerinin ticari hayatta sürdürülebilir ve rekabet edebilirliği yüksek kurumsal işletmeler hâline gelebilmesi amacıyla bu alanda proje, program ve faaliyetlerin desteklenmesi; kooperatiflere eğitim ve danışmanlık başta olmak üzere teknik destek sunulması; üretim, satış ve pazarlama konusunda desteklenmeleri amacıyla çalışmalar yürütülecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 EKONOMİ 131 STRATEJİ

4. Kadın girişimciliğinin her alanda desteklenmesi ve kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar yapılması Faaliyet 4.5 Kadın teknoloji girişimcilerine yönelik özel çalışmalar yürütülecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 STB (Milli Teknoloji Genel ASHB (KSGM), X X X X X - Gerçekleştirilen faaliyet Müdürlüğü) Ticaret Bakanlığı, sayısı TOBB, Meslek Kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Kooperatif Üst Birlikleri, Özel sektör AÇIKLAMA Kadın teknoloji girişimcilerinin sahip oldukları potansiyeli açığa çıkarmaları için eğitim programları düzenlenecek, network imkanları sunulacak ve kadın teknoloji girişimci adaylarının rol modellerle buluşturulması sağlanacaktır. LİDERLİK VE KARAR ALMA MEKANİZMALARINA KATILIM LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 133 MEVCUT DURUM

1. Kadınların liderlik pozisyonlarında ve karar alma mekanizmalarında yer almaları demokrasinin ve kalkınmanın vazgeçilmez unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir. Kadınların liderlik pozisyonlarında ve karar alma mekanizmalarında daha fazla yer almaları, kapsayıcı ve adil politikaların oluşturulmasına ve kadın haklarının güçlendirilmesine etki etmekte aynı zamanda kadın erkek eşitliğini teşvik ederek toplumsal normların dönüştürülebilmesine ve kadınların ekonomik ve toplumsal haklarının güçlenmesine katkı sağlamaktadır. Bu sebeple kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarında yer alması kadınların yaşamın tüm alanında eşit temsilini amaçlayan, kalkınma hedeflerine ulaşmak ve ileri düzey demokrasiye sahip olmak isteyen ülkelerin öncelikli olarak üzerinde durması gereken konulardan biridir.

2. Kadın erkek eşitliğinin sağlanması ve kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarında daha fazla yer alma süreci uzun vadeli ve çok boyutlu alanlarda çalışmalar gerektiren bir konudur. Güncel veriler incelendiğinde, dünyada ve ülkemizde birçok faktörün etkisiyle liderlik ve karar alma pozisyonlarında kadın erkek eşitliğinin sağlanması hedefinden çok uzak olunduğu görülmektedir. Ülkemizde özellikle son yıllarda bu konuda kat edilen mesafe çok umutlandırıcı olsa da kadınların her düzeyde liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımın artırılması için eğitim ve farkındalık çalışmaları, kadınların bu konuda teşvik edilmesi, toplumsal bilinçlendirme, kadın erkek eşitliğinin ana plan ve programlara yerleştirilmesi gibi çalışmaların daha fazla gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

3. Türk kadını bugün dünyada ileri demokrasi ülkesi olarak anılan birçok ülkeden daha önce 1930 yılında yerel seçimlerde, 1934 yılında da milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını erkeklerle eşit bir biçimde elde etmiştir.

4. Ülkemizde son 10 yıl içerisinde TBMM’de kadın temsilinin artışı son derece önemlidir. Ancak kadınların siyasette etkili olabilmesi için “kritik eşik” olarak tanımlanan %30 kadın katılımı oranının halen gerisinde kalınmaktadır. 2002 Genel Seçimlerinde Parlamentodaki kadın milletvekili sayısı 24, kadın temsil oranı 4,4 iken; 24 Haziran 2018 Genel Seçimlerinde parlamentodaki kadın milletvekili sayısı 104, temsil oranı %17,45 olarak gerçekleşmiştir. Son olarak; 14 Mayıs 2023 Genel Seçimlerinde parlamentodaki kadın milletvekili sayısı 119, temsil oranı %19,83 olarak gerçekleşmiştir. Yürütme organına bakıldığında, Cumhuriyetin kuruluşundan beri görev yapan Cumhurbaşkanları arasında kadın bulunmamaktadır. Başbakanların ise yalnızca 1’i1 kadındır. 1 50-51-52. Hükümetlerde Tansu ÇİLLER Başbakan olarak görev almıştır. 134 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Hâlihazırda kabinede 1 kadın Bakan (%5,88) görev yapmaktadır. Ayrıca Bakanlıklarda görev yapan 68 Bakan Yardımcısından 5’i (%7,35) kadındır.

5. Parlamentolar Arası Birliğin (IPU) Ağustos 2023 verilerine göre Dünya parlamentolarında görev yapan millet- vekillerinin %26,7’sini kadın milletvekilleri oluşturmaktadır (IPU, Ağustos 2023). Bununla birlikte AB’ye üye ülkelerde görev yapan milletvekillerinin de %32,7’si kadınlardan oluşmaktadır (Eurostat, 2023). Tablo 17: Milletvekili Oranları 32,7 26,7 19,83 Türkiye Dünya AB Kaynak: Eurostat, 2023

6. Ülkemizde özellikle kadınların parlamentodaki temsilinde yaşanan artış olumlu bir gelişme olarak göze çarpmaktadır. Bu durumun ortaya çıkmasında STK’ların yaptığı çalışmaların, toplumsal farkındalığın artmasının, siyasi partilere kamuoyunda bu konuda yapılan eleştirilerin, rol modellerin artması ile kadınların siyasete ilişkin bakış açılarının olumlu yönde değişmesinin etkisi olduğu değerlendirilmektedir. Tüm bunlar göz önünde bulundurulduğunda; bu konuda toplumsal bilinci artıracak ve kadınları teşvik edecek çalışmalar gerçekleştirilmesinin ve STK’lar ile iş birliği çalışmaları yürütülmesinin önemi ortaya çıkmaktadır.

7. Kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımı konusunda önemli göstergelerden biri de yerel siyasettir. Ülkemiz yerel düzeyde kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımı konusunda diğer ülkelere göre farklılık göstermektedir. Diğer ülkelerde yerel düzeyde katılım genellikle daha yüksekken ülke- mizde yerel düzeyde katılım parlamentodaki katılım düzeyinin altındadır. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 135 Tablo18: 31 Mart 2019 Tarihli Mahalli İdareler Seçim Sonuçları Toplam Kadın Kadın Oranı (%) Büyükşehir Belediye Başkanı Sayısı 30 3 10 Belediye Başkanı Sayısı 1.389 42 3,02 Belediye Meclis Üye Sayısı 20.745 2.283 11,1 İl Genel Meclis Üye Sayısı 1.272 48 3,77 TOPLAM 23.130 2.298 9,9 Kaynak: YSK, 2019 8. 31 Mart 2019 yerel seçim sonuçlarına göre 30 büyükşehir belediyesine 3, toplam 1389 belediyeye 42 kadın belediye başkanı seçilmiştir. Toplam 20.745 belediye meclis üyesinden 2.283’ü (%11,1), 1.272 il genel meclisi üyesinden 48’i (%3,77) kadındır (YSK. 2019). Ayrıca 31 Mart 2019 yerel seçim sonuçlarına göre Türkiye genelinde 1086 kadın muhtar seçilmiştir.

9. Öte yandan AB’ye üye ülkelerde kadınlar bölgesel meclislerde %34,6 ve yerel düzeyde yürütme organlarında %35 temsiliyet oranlarına sahiptirler. 2021 yılı verilerine göre kadınlar yerel veya belediye meclislerindeki temsil oranı üçte birden fazla (%34,4) olmakla birlikte belediye başkanlarının veya meclis liderlerinin beşte birinden azı (%17,4) kadınlardan oluşmaktadır (European Commision. 2022). Bununla birlikte UCLG’nin yayınladığı istatistiklere göre dünyada kadın belediye başkanı oranı %5 civarındadır (UCLG, 2023). Tüm bunlar değerlendirildiğinde toplumsal bilinç ve farkındalığın artması, kadınların ve STK’ların bu yönde çabaları gibi etkilerle son yıllarda yerelde kadınların karar alma mekanizmalarına katılımında artış söz konusu olsa da siyasal yaşama katılımda ilk adım olan yerel yönetimler açısından kadınların katılımı düşük seviyededir.

10. Kadınların kamu yönetimine eşit şekilde katılımı, daha adil ve eşitlikçi bir toplum oluşturulması açısından önemlidir. Bununla birlikte kamu yönetimine kadın bakış açısı ve deneyiminin yansıtılması kapsayıcı ve zengin politikaların üretilmesine de katkı sağlayacaktır.

11. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı Bütçe Genel Müdürlüğü Kamu Personeli Bilgi Sistemi Daire Başkanlığı’nın Temmuz 2023 verilerine göre kamuda üst düzey yöneticilerin %86,51’i erkek, %13,49’u kadındır. Toplam kamu çalışanlarının ise %42,10’u kadın, %57,90’ı erkektir. 136 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Tablo 19: Kamuda Kadın Yönetici İstatistikleri Unvanlar( *) Kadın Çalışan Toplam Üst Düzey Çalışan (**) Oran (%) Vali 3 81 3,70 Genel Müdür 22 217 10,14 Genel Müdür Yardımcısı 52 403 12,90 Başkan 1 31 3,23 Başkan Yardımcısı 14 144 9,72 Daire Başkanı 593 3.212 18,46 Kaymakam(***) 102 1233 8,27 Bölge Müdürü 12 279 4,30 Bölge Müdür Yardımcısı 35 583 6 Toplam Üst Düzey 834 6183 13,49 Kaynak: KSGM, 2023 (*) Üst Düzey Unvan Tanımı 657 sayılı DMK da yapılmamış olup Yönetici pozisyonunda olan bazı unvanlar gruplandırılarak verilmiştir. (**) Büyükşehir Belediyeleri, kuruluşları ve Belediyelerin Üst Düzey Unvanları dahil değildir. (***)Kaymakam adayları dahildir. İçişleri Bakanlığı’nın Temmuz 2023 verileri dikkate alınmıştır.

12. Kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam edilen yönetici pozisyonundaki kadın personele ilişkin istatistikler incelendiğinde yönetici pozisyonlarına geçildikçe kadınların katılım oranının düştüğü görülmektedir. Özellikle, taşra teşkilatında yönetici pozisyonlarında görev yapan kadın oranı oldukça düşüktür.

13. Yargı organlarında kadın katılımına bakıldığında Temmuz 2023 verilerine göre adli ve idari yargıda görev yapan toplam 15.403 hâkimden 7.137’si (%46,34) ve 7.402 savcıdan 1226’sı (%16,56) kadındır. Kadınların yüksek yargı organlarındaki durumlarına bakıldığında Yargıtay’da görev yapan 1.009 hâkim ve savcıdan 583’ü (%57,77), Bölge Adliye Mahkemeleri’nde görev yapan 2.558 ve savcıdan 842’si (%32,91), Danıştay’da görev yapan 477 hâkim ve savcıdan 239’u (%50,10), Bölge İdare Mahkemeleri’nde görev yapan 443 hâkimden 140’ı (%31,60), HSK’da görev yapan 263 tetkik hâkimi ve kurul müfettişinden 22’si (%8,36) kadındır. Bununla birlikte Adalet Bakanlığı merkez teşkilatında görevli 331 hâkim ve savcıdan ise 66’sı (%19,93) kadındır (KSGM, 2023). LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 137

14. Kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımı konusunda bir diğer önemli alan yükseköğretimdir. Akademik kadrolara kadın katılımı bilimsel alanda üretkenliğin artması ve yeni perspektifler sunması açısından önemlidir. Üniversitelerde kadın öğretim görevlileri oranı %51,36’dır. Profesörler içerisinde kadın oranı %34,12, doçentler içerisinde kadın oranı %41,06, doktor öğretim üyeleri içerisinde kadın oranı %46,7, araştırma görevlileri içerisinde kadın oranı %53,24’tür. 204 üniversitenin 19’unda (%9,31) kadın rektör görev yapmakta olup kadın rektör yardımcısı oranı %17,19, kadın dekan oranı %21,6, kadın dekan yardımcısı oranı ise 34,9’dur (KSGM, 2023).

15. Bu veriler birlikte değerlendirildiğinde ülkemizde uzmanlık gerektiren mesleklerde kadın oranı oldukça yüksektir. Ancak yönetici kadrolarına çıkıldıkça katılım düzeyinin aynı oranda artmadığı göze çarpmaktadır. Bu durum bir cam tavanın varlığını göstermekte aynı zamanda istihdama katılım oranlarının yüksek olmasının yönetici pozisyonlarına yükselmek için yeterli olmadığını kanıtlamaktadır.

16. Öte yandan özel sektörde liderlik ve karar alma pozisyonlarına kadın katılımı ülkelerin kalkınma hedeflerine ulaşmasında önemli bir göstergedir. Liderlik pozisyonlarında daha fazla kadının yer alması, daha yüksek çevresel, sosyal ve yönetim standartlarına katkıda bulunmakta ve daha kapsayıcı ekonomik büyümeye yol açmaktadır. Ancak veriler incelendiğinde özel sektörde yönetim pozisyonlarına erkek katılımı ile kadın katılımı arasında büyük farklılıklar bulunmaktadır. Sabancı Üniversitesi Kurumsal Yönetim Forumu tarafından 2012 yılından bu yana her yıl düzenli olarak hazırlanan “Yönetim Kurulunda Kadın Türkiye Raporu”nun 2022 yılı sonuçlarına göre Borsa İstanbul’a (BIST) kayıtlı olan 475 şirketin yönetim kurullarında 2021 yılında %16,7 olan kadın oranı, 2022 yılında %17,5’e yükselmiştir. BIST şirketlerinde Yönetim Kurullarında yer alan kadınların oranında düşük de olsa iyileşme kaydedildiği görülmektedir. Bununla birlikte 2022’de 475 şirketin 158’inin yönetim kurullarının tamamı erkeklerden oluşmaktadır. 2013-2022 yılları arasında yönetim kurullarında en az bir kadın üyesi olan şirketlerin oranında yavaş ama olumlu bir değişim gerçekleşmiş ancak 2022 yılında, %66,9 olan oran %66,7’ye düşmüştür (Sabancı Üniversitesi, 2022). Bu konuda dünya verilerine bakıldığında ise dünyada kadınlar yönetim kurulu koltuklarının %19,7’sine, yönetim kurulu başkanlığının %6,7’sine, CEO’nun %5’ine sahiptir (World Bank, 2023).

17. Öte yandan barolar, odalar gibi meslek kuruluşları, sendikalar, konfederasyonlar, kadın çalışanların sorunlarını gündeme getirme, kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik öneriler geliştirme, kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımını özendirme ve fırsat eşitliğini teşvik etme yönünden önemli kuruluşlardır. Ancak mevcut durum incelendiğinde bu kuruluşlarda kadın erkek katılımında önemli eşitsizlik söz konusudur. 138 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Bu nedenle bu kuruluşların karar alma birimlerine kadın katılımının artışı bahse konu misyonların yerine getirilebilmesi açısından önemli bir gerekliliktir.

18. Genel olarak değerlendirildiğinde dünyada ve ülkemizde kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımı halen istenilen düzeye ulaşamamıştır. Ülkemizde özellikle yerelde olmak üzere siyaset, bürokrasi, özel sektör, sendikalar ve meslek kuruluşları gibi karar alma mekanizmalarına kadın katılımı incelendiğinde oranların düşük olduğu gözlenmektedir. Bazı siyasi partiler gönüllü olarak kota uygulamaları, kadın adaylardan başvuru ücreti alınmaması veya indirim uygulanması gibi bazı önlemler uygulayabilmektedir. Bu uygulamaların yasalar ile desteklenmesi durumunda uygulama birliği oluşacak ve kadınların karar alma mekanizmalarına katılımının artırılmasına kuşkusuz pozitif etki sağlayacaktır. Bununla birlikte; kadınların siyasete katılımını artırmak amacıyla siyasi partilerin kadınların siyasete katılımına yönelik teşvik edici uygulamalarını artırmaları, kadınları aday listelerinde kazanabilecek sıralara yerleştirmeleri, siyasi parti karar organlarına kadınların katılımını artırmalarının önemli etkileri olacaktır.

19. Öte yandan; ülkemizde özel sektör yönetim kadrolarında da kadınlar erkeklere oranla daha az yer bulmaktadır. Bu kapsamda, Sermaye Piyasası Kurulu’nun II-17.1 sayılı Kurumsal Yönetim Tebliği ekinde yayınlanan Kurumsal Yönetim İlkeleri arasında yer alan 4.3.9 nolu İlke ile yönetim kurulunda kadın üye oranı için asgari %25’lik bir hedef, oran ve hedef zamanın belirlenmesi ve bu hedeflere ulaşmak için politika oluşturulması ve yönetim kurulunca bu hedeflere ulaşma hususunda sağlanan ilerlemenin yıllık olarak değerlendirilmesi hususu “uy ya da açıkla” şeklinde gönüllü bir ilke olarak düzenlenmiştir.

20. Sonuç olarak yerel ve ulusal düzeyde kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımının artırılması için toplumsal bilinci artıracak ve kadınları teşvik edecek çalışma ve uygulamalar gerçekleştirilmesi, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarına eşit şekilde katılımını sağlayacak politikaların geçmiş dönemde olduğu gibi bu plan döneminde de kararlılıkla sürdürülmesi gerekmektedir. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 139 KAYNAKLAR European Commission (2022), 2022 report on gender equality in the EU. (11.09.2023 tarihinde https://op.europa.eu/ en/publication-detail/-/publication/0fb69c07-e79d-11ec-a534-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-search adresinden ulaşılmıştır). IPU (2023), Global and regional averages of women in national parliaments. (04.09.2023 tarihinde http://https://data. ipu.org/ adresinden ulaşılmıştır). KSGM (2023), Türkiye’de Kadın. (13.09.2023 tarihinde https://aile.gov.tr/media/130402/tu-rkiye-de-kadin-ocak-2023. docx adresinden ulaşılmıştır) Sabancı Üniversitesi (2022), Yönetim Kurulunda Kadın Direktörler Raporu 2022. 13.09.2023 tarihinde https://iwdturkey. sabanciuniv.edu/sites/iwdturkey.sabanciuniv.edu/files/2023-03/report-2022-4.pdf adresinden ulaşılmıştır). TÜİK. (2023), Milletvekili Genel Seçim Sonuçları. (01.09.2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/ GetKategori?p=Adalet-ve-Secim-110 adresinden ulaşılmıştır). Eurostat. (2023). EU women hold third of seats in national parliaments. 04.09.2023 tarihinde https://ec.europa.eu/euros- tat/web/products-eurostat-news/w/edn-20230308-2 adresinden ulaşılmıştır). UCLG (2023), Women In Local And Global Leadership. (11.09.2023 tarihinde https://urbanjournalism.institute/forecast/ forecast-2023/local-leadership/women-in-local-and-global-leadership/ adresinden ulaşılmıştır). World Bank (2023), Increasing Women’s Representation in Business Leadership. (13.09.2023 tarihinde https:// openknowledge.worldbank.org/entities/publication/59d43be6-643e-4357-92b9-99a87ced6251 adresinden ulaşılmıştır). YSK (2019), 31 Mart 2019 Mahalli İdareler Genel Seçimleri Sonuçları. ( 07.09. 2023 tarihinde https://www.ysk.gov.tr/tr/31- mart-2019-mahalli-idareler-secimi/77916adresinden ulaşılmıştır) 140 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLEM PLANI TEMEL AMAÇ Siyaset, liderlik ve karar “ alma mekanizmalarında ulusal ve yerel düzeyde kadınların temsilini artırmak ve karar süreçlerine etkin katılımlarını sağlamak. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 141 STRATEJİLER Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının 01 artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi. Liderlik ve karar alma mekanizmalarına kadınların 02 katılımını artırmak amacıyla toplumsal farkındalığı artırıcı faaliyetler gerçekleştirilmesi. Kadınların siyasal hayata katılımı ile yetki ve karar alma 03 süreçlerinde yer almasına katkıda bulunacak araştırma ve düzenlemeler yapılması. 142 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.1 Kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan personele yönelik liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımı konusunda farkındalık faaliyetleri gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) Kamu Kurum ve X X X X X -Düzenlenen Etkinlik Sayısı Kuruluşları, -Kadın/erkek katılımcı Üniversiteler sayısı AÇIKLAMA Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı Bütçe Genel Müdürlüğü Kamu Personeli Bilgi Sistemi Daire Başkanlığı’nın verilerine göre kamu çalışanlarının % 42,1’i kadındır. Ancak bürokraside üst düzey yöneticilerin oranı % 13,49’dur. Bu durum yönetici pozisyonlarına doğru çıkıldıkça kadın temsilinin azaldığını göstermektedir. Bu çerçevede kamu kurum ve kuruluşlarında karar alma pozisyonlarına kadınların katılımını artırmak amacıyla çalıştay, seminer, konferans vs. farkındalık artırıcı etkinlikler gerçekleştirilecektir. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 143 STRATEJİ

1. Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.2 Yerel yönetimlerde karar alma mekanizmalarına kadınların katılımının artırılmasına yönelik farkındalık faaliyetleri gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 İçişleri Bakanlığı ASHB (KSGM), X X X X X -Düzenlenen Etkinlik Sayısı (İller İdaresi Genel ASHB İl Müdürlükleri - Kadın/erkek katılımcı Müdürlüğü), Uluslararası Kuruluşlar sayısı ÇŞİDB (YYGM), TBB AÇIKLAMA Faaliyet çerçevesinde Türkiye Belediyeler Birliği Koordinasyonunda ve ASHB iş birliğinde il-ilçe belediyelerinin personeli ve muhtarlara yönelik karar alma mekanizmalarına kadınların katılımı konulu çalıştay, seminer, eğitim vs. gibi farkındalık artırıcı faaliyetler gerçekleştirilecektir. 144 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.3 Meslek kuruluşları ve sendikaların üst düzey yönetsel organlarına kadınların katılımının artırılmasına yönelik farkındalık faaliyetleri düzenlenecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) İşçi-İşveren Sendika ve X X X X X -Düzenlenen Etkinlik Sayısı Konfederasyonları, - Kadın/erkek katılımcı Kamu Görevlileri sayısı Sendikaları ve Konfederasyonları Meslek Örgütleri, Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Faaliyet kapsamında işçi ve işveren sendika ve konfederasyonları, meslek örgütleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kurumlarının çalışanları ve yöneticilerine yönelik kadınların karar alma mekanizmalarına katılımına yönelik farkındalık artırıcı eğitim, seminer vb. etkinlikler düzenlenecektir. Bu konuda sorumlu kurum KSGM, ilgili kuruluşlarla görüşerek talep halinde eğitici desteği sağlayacaktır. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 145 STRATEJİ

1. Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.4 Kadın konusunda faaliyetler yürüten STK’lara yönelik kadınların ulusal ve yerel siyasette yer almaları konusunda deneyim paylaşım toplantıları gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) İçişleri Bakanlığı (Sivil X X X X X -Düzenlenen Etkinlik Sayısı Toplumla İlişkiler Genel - Kadın/erkek katılımcı Müdürlüğü), sayısı STK’lar, Özel Sektör, Üniversiteler, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Kadınların ulusal ve yerel siyasette daha fazla yer almaları amacıyla farkındalık yaratma adına, ülke genelinde kadın konusunda faaliyetler yürüten STK’lara yönelik deneyim paylaşım toplantıları gerçekleştirilecektir. 146 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.5 Üniversite öğrencilerine yönelik karar alma mekanizmalarına kadınların katılımı konusunda farkındalık artırıcı ve teşvik edici çalışmalar gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK ASHB (KSGM), X X X X -Düzenlenen Etkinlik Sayısı Üniversiteler (KASAUM), - Kadın/erkek katılımcı Uluslararası Kuruluşlar sayısı -Gerçekleştirilen düzenleme sayısı AÇIKLAMA YÖK’ün faaliyet kapsamında aşağıda belirtilen hususları hayata geçirmesi beklenmektedir: -Üniversitelerde kadınların karar alma mekanizmalarına katılımı konusunda eğitim, seminer vb. etkinlikler düzenlenmesini teşvik etmesi, - Üniversitelerin öğrenci kulüpleri vb. organizasyonların yönetim kurullarında kadınlara pozitif ayrımcılık sağlayacak yönerge vs. değişiklikleri teşvik etmesi, -Bu konularda gerçekleştirilen çalışmaları izlemesi ve raporlaması. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 147 STRATEJİ

1. Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.6 Yükseköğretimde karar alma mekanizmalarına kadınların katılımının artırılması amacıyla akademisyenlere yönelik farkındalık artırıcı ve teşvik edici çalışmalar gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 YÖK Üniversiteler X X X X -Düzenlenen Etkinlik Sayısı - Kadın/erkek katılımcı sayısı -Gerçekleştirilen düzenleme sayısı AÇIKLAMA YÖK verilerine göre üniversitelerde görev yapan öğretim görevlilerinin yarısından fazlası (% 51,45) kadındır. Ancak bu oran yönetim kademelerinde yukarı doğru (rektör, dekan vs.) çıkıldıkça düşmektedir. Bu kapsamda YÖK’ün aşağıda belirtilen hususları hayata geçirmesi beklenmektedir: -Üniversitelerde kadınların karar alma mekanizmalarına katılımı konusunda akademisyenlere yönelik eğitim, seminer vb. etkinlikler düzenlenmesini teşvik etmesi, - Üniversitelerin karar alma mekanizmalarında kadınlara pozitif ayrımcılık sağlayacak yönerge vs. değişiklikleri teşvik etmesi, -Bu konularda gerçekleştirilen çalışmaları izlemesi ve raporlaması. 148 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

1. STRATEJİ Liderlik ve karar alma süreçlerine kadınların katılımının artırılması için kurumların kapasitesinin geliştirilmesi Faaliyet 1.7 Öğretmenlere yönelik gerçekleştirilen hizmet içi eğitimlerde kadınların yetki ve karar alma mekanizmalarına katılımı konusu ele alınacak ve kız çocuklarının özellikle sınıf başkanlığı ve okul temsilciliği gibi görevlerde yer alması teşvik edilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 MEB (ÖYGGM) ASHB (KSGM) X X X X X -Ulaşılan kadın/erkek öğretmen sayısı - Kız/erkek okul temsilcisi ve sınıf başkanı sayısı AÇIKLAMA Milli Eğitim Bakanlığı verileri incelendiğinde tüm eğitim kademelerinde görev yapan öğretmenlerin %60’ı kadındır. Ancak yönetim kademelerine çıkıldığında (il milli eğitim müdürü (%3,7), okul müdürü (%10,56) ) kadınların katılımının düştüğü gözlemlenmektedir. Bu çerçevede kadınların karar alma mekanizmalarına katılımının artırılması amacıyla öğretmenlerin ve öğrencilerin bu konuda farkındalığını artırıcı (eğitim, çalıştay, konferans, seminer) çalışmalar gerçekleştirilecektir. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 149 STRATEJİ

2. Liderlik ve karar alma mekanizmalarına kadınların katılımını artırmak amacıyla toplumsal farkındalığı artırıcı faaliyetler gerçekleştirilmesi Faaliyet 2.1 Liderlik ve karar alma mekanizmalarında yer alan, topluma örnek oluşturacak rol model kadınlar ile televizyon, radyo ve sosyal medya programları gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 TRT, RTÜK, X X X X X -Gerçekleştirilen Program AA ASHB (KSGM), Sayısı Özel Sektör AÇIKLAMA Siyaset, Bürokrasi, Akademi, Özel Sektör ve STK’larda Yetki ve karar alma mekanizmalarında yer alan başarılı “rol model” kadınlarla, toplumsal farkındalık oluşturulması ve kadınların teşvik edilmesi amacıyla haber, radyo programı, röportaj, kısa film vb. içerikler hazırlanacaktır. İçerikler ayrıca sorumlu kurumlar tarafından sosyal medyada da paylaşılacaktır. Ayrıca RTÜK tarafından özel televizyon kanalları bu konuda teşvik edilecektir. 150 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Liderlik ve karar alma mekanizmalarına kadınların katılımını artırmak amacıyla toplumsal farkındalığı artırıcı faaliyetler gerçekleştirilmesi Faaliyet 2.2 STK’ların liderlik ve karar alma mekanizmalarına kadınların daha fazla katılımı amacıyla bilgilendirici etkinlikler düzenlenecek, kadınların bu konuda görev alması teşvik edilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 İçişleri Bakanlığı (Sivil ASHB (KSGM), X X - Düzenlenen etkinlik Toplumla İlişkiler Genel STK’lar, sayısı Müdürlüğü) Özel Sektör, - Kadın/erkek katılımcı ASHB (KSGM) sayısı Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğünün STK’lara yönelik gerçekleştireceği çalıştay, eğitim, seminer vs. faaliyetlerde kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımı konusuna yer vermesi beklenmektedir. Söz konusu etkinliklerde talep halinde Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü tarafından uzman/eğitici desteği sağlanacaktır.Ayrıca RTÜK tarafından özel televizyon kanaları bu konuda teşvik edilecektir. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 151 STRATEJİ

2. Liderlik ve karar alma mekanizmalarına kadınların katılımını artırmak amacıyla toplumsal farkındalığı artırıcı faaliyetler gerçekleştirilmesi Faaliyet 2.3 Özel politika gerektiren kadın gruplarının (engelli, yaşlı kadınlar vb.) yetki ve karar alma mekanizmalarında yer almalarına yönelik farkındalık artırıcı etkinlikler gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (EYHGM) ASHB (KSGM), X X -Düzenlenen etkinlik sayısı Uluslararası Kuruluşlar - Kadın/erkek katılımcı sayısı AÇIKLAMA Özel politika gerektiren kadın gruplarına yönelik “yetki ve karar alma mekanizmalarında kadın” konulu bilgilendirici seminerler düzenlenecektir. İlgili etkinliklerde talep halinde Kadının Statüsü Genel Müdürlüğünce uzman/eğitici desteği sağlanacaktır. 152 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Kadınların siyasal hayata katılımı ile yetki ve karar alma süreçlerinde yer almasına katkıda bulunacak araştırma ve düzenlemeler yapılması Faaliyet 3.1 Seçim dönemlerinde aday adaylığı sürecinde kadınların eşit katılımını destekleyici geçici özel önlemlerin hayata geçirilmesine yönelik siyasi partiler teşvik edilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 TBMM (KEFEK) ASHB (KSGM), X X -Gerçekleştirilen etkinlik Siyasi Partiler, sayısı TBB - Kadın/erkek katılımcı sayısı -Gerçekleştirilen düzenleme sayısı AÇIKLAMA AB verilerine göre; 2004 yılından itibaren, kota sistemi uygulanan ülkelerde parlamentodaki kadın milletvekillerinin oranı %17,3’ten %34,9’a yükselmiştir. Benzer bir önlemin bulunmadığı ülkelerde ise daha yüksek bir tabandan (%23,2) başlayıp daha düşük (%31,6) bir orana ulaşılmıştır. Yasal olarak kota düzenlemesine sahip ülkelerin 5 yılda (2026) cinsiyet dengesine (yani her cinsiyetin en az %40’ına) ulaşacağı tahmin edilmektedir. Yasal kota düzenlemesine sahip olmayan AB üyesi ülkelerin ise bu orana ulaşmasının yaklaşık yirmi yıl (2038) süreceği tahmin edilmektedir. Ülkemizde halihazırda bazı siyasi partilerce kadınlara yönelik gönüllü özel önlemler uygulanmaktadır. Bu çerçevede kota, başvuru ücreti alınmaması veya daha az alınması, fermuar sistemi vs. uygulamaların tüm siyasi partilerce hayata geçirilmesine yönelik siyasi partiler teşvik edilecektir. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 153 STRATEJİ

3. Kadınların siyasal hayata katılımı ile yetki ve karar alma süreçlerinde yer almasına katkıda bulunacak araştırma ve düzenlemeler yapılması Faaliyet 3.2 Kamu kurum ve kuruluşlarında cinsiyet temelli veri tutulması ve bu verilerin yayımlanmasının yaygınlaştırıl- masına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 CB (SBB) ASHB (KSGM, SGB), X X Veri Yayımlayan Kurum TÜİK, Sayısı Kamu kurum ve kuruluşları AÇIKLAMA Kamu kurum ve kuruluşlarında karar alma mekanizmalarında görev alan kadın personele yönelik güncel istatistikler CB SBB tarafından tutulmakta olup, geliştirilecek ve yürütülecek politikalara kaynak oluşturması açısından önem arz etmektedir. Bu çerçevede kamu kurum ve kuruluşlarında unvan ve cinsiyet temelli verilerin güncel olarak yayımlanmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. Ayrıca kamu kurum ve kuruluşlarının verdiği hizmetler ve yürüttüğü faaliyetlere ilişkin de cinsiyet temelli veri tutulmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. 154 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Kadınların siyasal hayata katılımı ile yetki ve karar alma süreçlerinde yer almasına katkıda bulunacak araştırma ve düzenlemeler yapılması Faaliyet 3.3 Kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımına yönelik araştırma çalışmaları gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ASHB (KSGM) CB (SBB), X X -Araştırmanın Kamu kurum gerçekleştirilmesi ve kuruluşları, Üniversiteler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Faaliyet çerçevesinde kadınların liderlik ve karar alma mekanizmalarına katılımına yönelik araştırma projesi yürütülmesi planlanmaktadır. Yürütülecek projede; -Kamuoyunun kadın yönetici algısı, -Kadınların yetki ve karar alma mekanizmalarında etkin temsilinin önündeki engeller, -Kadınların karar alma mekanizmalarına katılımına yönelik kadın algısı vb. konularda araştırma çalışmaları gerçekleştirilecektir. LİDERLİK VE KARAR ALMA KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 MEKANİZMALARINA KATILIM 155 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 157 MEVCUT DURUM

1. İklim değişikliği olgusu sadece çevreye olan etkisi bağlamında değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik faktörlere olan etkileri boyutuyla da incelenmesi gereken bir sürdürülebilir kalkınma sorunudur. İklim değişikliğinin beraberinde getirmiş olduğu sosyoekonomik boyut birçok alanı etkilediği gibi kadın erkek eşitliğini de olumsuz yönde etkileme potansiyeline sahiptir. Dolayısıyla iklim değişikliği, dünyadaki yoksul kesimin çoğunluğunu oluşturan, doğal kaynaklara daha fazla bağımlı durumda olan kadınlar ve kız çocukları yönüyle ayrıntılı bir şekilde incelenmek durumundadır.

2. Erkekler ve kadınlar arasında toplum, iş ve aile yaşamında cinsiyete özgü rolleri nedeniyle yapısal farkların mevcudiyeti, her iki cinsiyetin iklim değişikliğinden olumsuz ve farklı etkilenmeleri sonucunu doğurmaktadır. Yine bu farklar iklim değişikliğine etkilerine uyum sağlama kapasitelerini belirlemekte, yaş, sınıf, gelir düzeyi, engellilik durumu gibi sosyal açıdan kesişen farklılıklar da bu etkilere eklenmektedir. Bu açıdan iklim deği- şikliği ile mücadelenin her alanında her cinsiyetin kendilerine özgü ihtiyaç ve önceliklerini dikkate almak ve kadınlar ve erkekler üzerindeki etkilerinin sadece kısa dönemde ortaya çıkan etkiler ve davranış değişiklikleri ile sınırlı olduğunu düşünmemek lazımdır.

3. İklim değişikliğinin kadınlar açısından en önemli sonuçlarından biri gıda güvenliği kapsamında oluşturduğu risklerdir. Gıdanın bulunabilirliği, erişilebilirliği, gıda kullanımı ve gıda sistemlerinin istikrarı iklim değişikliğinden etkilenmektedir. İklim değişikliği nedeniyle geleneksel gıda kaynakları daha öngörülemez ve kıt hale gelmektedir. Gıda fiyatlarındaki artışlardan, yoksul insanlar, özellikle de gıda kıtlığı zamanlarında sağlıklarının erkek sağlığından daha fazla bozulduğu tespit edilen kadınlar ve kız çocukları açısından gıdayı daha erişilemez hale getirmektedir (UN Women, 2009). UN Women’ın “Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerin- de İlerleme Raporu’na göre iklim değişikliği 2050 yılında 240 milyon kadın ve kız çocuğunu gıda güvensizliği- ne itme ihtimaline sahiptir. Bu hususlar göz önünde tutulduğunda, kırsal kesimdeki kadınların gıda güvenliği ve tarım konularındaki haklarının güvence altına alınması büyük önem taşımaktadır (UN Women,2023).

4. İklim değişikliğinin su kaynakları üzerinde de önemli etkileri bulunmaktadır. Sel ve kuraklık sıklığının artması, özellikle hane içi su yönetiminden sorumlu olan kadınları geniş ölçüde etkilemektedir. Kadınlar ve kız ço- cukları, aileleri için su getirme yükünü üstlendiklerinden her gün uzak kaynaklardan su taşımak için önemli miktarda zaman ve emek harcamaktadır. Uzak kaynaklardan gelen su hane halkının ihtiyaçlarını karşılamaya yetmemekte ve en çok kadınlar ve kız çocuklarını etkileyen hijyen sorunlarına neden olmaktadır. Bununla 158 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ birlikte kuraklığın tarım ve hayvancılık üzerindeki etkileri gelir kaybına da neden olmaktadır (UN Women, 2009). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (2018) verilerine göre kırsal alanda yaşayan hane halkının %10,7’si içme suyunu ev/bahçe dışından temin etmektedir. Bu oran kentte %5,2’dir. Kırsal alanda yaşayan hane hal- kının %3,4’ü ise içme suyunu temin etmek için 30 dakikadan daha uzun süre harcamaktadır (HÜNEE,2018).

5. İklim değişikliği süreci tarım sektörünü de yoğun şekilde etkileme potansiyeline sahiptir. TÜİK 2022 yılı verilerine göre ülkemizde istihdam edilen kadınların %20,6’sı tarım sektöründe yer almakta olup bu kadınların %90’ı kayıt dışı çalışmaktadır (TÜİK, 2023). Bu durum doğal kaynakların birincil kullanıcısı olan kadınların iklim değişikliği karşısındaki kırılganlığını artırmaktadır. Arazi sahipliği, modern girdiler, teknolo- ji, eğitim ve finansal hizmetler gibi üretken kaynaklara erişim iklim değişikliğine uyum sürecinde tarımsal kaynaklara bağlı olarak geçimini sağlayan kadınlar için kritik öneme sahiptir. Ancak kadın çiftçilerin tarımsal üreticilerin ihtiyaç duyduğu üretken kaynaklara ve hizmetlere erişimi erkeklerle kıyaslandığında daha azdır. Bu nedenle iklim değişikliğine uyum sürecinde tarım sektöründe çalışan kadınların güçlendirilmesi, yapısal engellerin ortadan kaldırılması, finansal kaynaklara erişim gibi hususlar üzerinde geliştirilecek program, po- litika, proje vb. çalışmalar önem arz etmektedir (FAO, 2011).

6. İklim değişikliği aynı zamanda kadınlara yönelik sağlık riskleri bakımından da önemli etkilere sahiptir. BM Nüfus Fonunun 2021 yılında yayınlanan “Ulusal İklim Politikasında Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı ve Hakları Raporu’na göre iklim değişikliği sebebiyle kadınların yaşadıkları sağlık sorunlarında artış gözlenmiştir. Özellikle cinsel sağlık, üreme sağlığı ve bunlara yönelik haklara erişim noktasında var olan cinsiyet eşitsizlikleri nedeniyle kadınlar bağlamında artan bir kırılganlık mevcuttur. Kadınlar, genellikle kirli su ve insan atıklarının ortadan kaldırılmasından sorumlu oldukları, aynı zamanda hayvancılıkla ilgilendikleri ve yaban hayatı ile yakın temasta bulundukları için hastalıkların bulaşması riskine daha fazla maruz kalmaktadır. Ayrıca, güvenli veya özel sanitasyon ve el yıkama imkanlarına erişimleri de sınırlıdır (WHO/UNICEF, 2023). Bununla birlikte OECD ülkelerinde evdeki katı yakıtlardan kaynaklanan hava kirliliği nedeniyle kadınların erkeklere göre daha yüksek erken ölüm oranları ile karşı karşıya kaldıkları tespit edilmiştir.

7. Toplam nüfusun yarısını oluşturan kadınlar; eğitim, ekonomik katılım, ücretlendirilemeyen emeğin kadın ve erkek arasındaki eşitsiz dağılımı, siyaset, ticaret ve genel olarak sosyal yaşama katılım gibi alanlarda çeşitli engellerle karşılaşmaktadırlar ve bu durum yoksulluğun kadınlaşmasına neden olmaktadır. UN Women’ın hazırladığı 2022 Toplumsal Cinsiyet İstatistikleri raporunda yer alan “Hane Halkı fertlerinin yoksulluk oranı, 2020” verileri kadınların %18,2’sinin yoksul olduğunu göstermektedir. TÜİK verileri kadınların %34,8’inin yok- KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 159 sulluk riski altında olduğunu göstermektedir (TÜİK, 2023). İklim değişikliği olgusunun kadınlar ve kız çocuk- ları bağlamında gelecekte nasıl etki göstereceğine ilişkin raporlar da bulunmaktadır. Örneğin, UN Women’ın “Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinde İlerleme Raporu’nda yer alan tahminlere göre iklim değişikliği 2050 yılında en kötü senaryoda 160 milyon kadını yoksulluğa sürükleme olasılığına sahiptir (UN Women, 2023).

8. İklim değişikliği kaynaklı riskler toplumda hâlihazırda bulunan sosyoekonomik eşitsizlikleri daha da artırmaktadır. Sosyoekonomik açıdan dezavantajlı konumda bulunan kadınların bilgiye ve kaynaklara erişim sıkıntısı, bu grupların iklim değişikliği kaynaklı olarak gerçekleşen sıcak hava dalgaları, sel, kuraklık, tayfunlar ve orman yangınları gibi aşırı hava olayları, ekosistemin bozulması, hastalık ve ölümlerin artması gibi iklime bağlı risklere daha çok maruz kalmaktadır.

9. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine maruz kalan ve zarar görebilirlik oranı daha da fazla olan engelli kadın ve kız çocukları için hizmetlere erişim ve güvenlik konularında fırsat eşitliğinin sağlanması önemlidir. İklim değişikliğinin günlük yaşamlarındaki ve iklime bağlı afetler kapsamındaki olumsuz etkilerinin ele alınmasına yönelik iklim değişikliğiyle ilgili önleme ve müdahale süreçlerinde engelli bireylerin “değişimin aktörleri” olarak güçlendirilmesinin teşvik edilmesi; engelli bireylerin iklimle ilgili karar alma süreçlerine ve eylemlere katılımının sağlanması, üretilen plan ve politikalarda engelli kadın ve kız çocuklarının durumunun göz önünde tutulması kapsayıcı bir yaklaşıma katkı sağlayacaktır.

10. İklim değişikliği ile ilgili önemli kavramlardan birisini de “yeşil meslekler” oluşturmaktadır. “Yeşil meslekler” yeşil stratejilerin oluşumunda önemli rol almakta olup, çevresel riskler ve kıtlığı engellerken aynı zamanda sosyal iyileştirme ve eşitliği geliştirme potansiyeline sahiptir. Bununla birlikte, yeşil ekonominin birçok sektöründe ve finans sektöründe ön plana çıkan bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) alanlarında eğitim alan kadın ve kız çocuklarının sayısı erkeklere kıyasla düşük düzeyde kalmaktadır. Yeşil mesleklerden kadın ve erkeklerin eşit katılımı ve yararlanması yönünde cinsiyetler arası dengesizlikleri iyi tespit etmek gerekmektedir. Yoksullukla mücadele stratejisi olarak, kadınların yeşil mesleklere adil erişimi sadece kadınları güçlendirmekle kalmayacak, aynı zamanda sürdürülebilir sosyal ve ekonomik büyüme yönünde daha fazla lider rol almalarını sağlayacaktır (ILO,2015).

11. Kadınların ekonomik yönden güçlenmesi ve aynı zamanda iklim değişikliğinin olumsuz etkileriyle mücade- lede kadınların özellikle yeşil finansman enstrümanlarına erişimi ve bu finansal enstrümanları etkin yönde kullanmaları için destekleme mekanizmalarının oluşturulması ve geliştirilmesi önem arz etmektedir (OECD, 2022). 160 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

12. İklim değişikliği olgusundan yoğun şekilde etkilenen kadınlar karar alma süreçlerinin de çoğu zaman dışında kalmaktadır. Çevresel karar alma süreçlerinde cinsiyet eşitsizliği ülkeler ve sektörler arasında devam etmekte olup yaygın olarak düşük gelirli ülkelerde ve çevreye duyarlı endüstrilerde meydana gelmektedir. OECD ülkelerinin %39’unda çevre ile ilgili konularda görev yapan bakanların kadın olduğu görülmektedir. Ancak iklim değişikliği ve çevresel risklerden en fazla kadınların etkileneceği ülkelerde bu temsil oranının da düşük olduğu bir başka göstergedir. Çevreyle ilişkili olan altyapı bakanlıklarında (enerji, ulaşım ve iletişim) da kadınların temsili düşük düzeydedir. En yüksek temsilin ise STK’larda ve uluslararası çevre kuruluşlarında yer aldığı görülmektedir (OECD, 2022). Kadınlara yönelik doğrudan veya dolaylı ayrımcılığın ve yapısal en- gellerin ortadan kaldırılması bağlamında kadın erkek eşitliğine duyarlı politika ve programların geliştirilmesi önemlidir.

13. Karbon ayak izi erkeklere kıyasla daha düşük olan kadınların; iklim değişikliğinden daha büyük oranda ve olumsuz olarak etkilendikleri ve kaynak kullanımı ve çevreye karşı daha duyarlı oldukları düşünüldüğünden üretim ve tüketim politikaları ile yerel ve ulusal seviyede iklim değişikliğinin etkilerinin azaltılması ve uyum süreçlerine tam ve anlamlı katılımları ile liderlik etmeleri önemlidir (OECD, 2008).

14. Ülkemizde çevre ve iklim değişikliği sürecine hane içi katkısı yüksek olan kadınların katılımının sağlanması ve bu vesile ile israfın önlenmesi, atıkların geri dönüşüme kazandırılması ve kaynakların verimli kullanılması amacıyla sıfır atık projesi yürütülmektedir. Sıfır Atık Projesi 2017’de başlamış 2018 yılında 2872 sayılı Çevre Kanunu’nda sıfır atık ile ilgili düzenlemelere yer verilmiş, 2019 yılında 11. Kalkınma Planı’nın yayınlanmasıyla birlikte ulusal politika haline gelmiştir. 2022 yılında ise Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri ile Sıfır Atık Projesi’nin dünyada yaygınlaştırılması için iyi niyet beyanı imzalanmıştır (sifiratik.gov.tr, 2023).

15. Sıfır Atık Projesini uygulayan kurum/kuruluşlar ve belediyeler de; bilgilendirme, bilinçlendirme ve farkında- lık sağlamak amacıyla kadınlara yönelik sıfır atık eğitimleri gerçekleştirmektedir. ASHB tarafından da çevre bilincinin oluşturulması ve konuya ilişkin farkındalığın artırılması amacıyla kadın konukevlerinde görevli tüm mesleki personele yönelik “Sıfır Atık Yönetim Sistemi Kurulumu Eğitici Eğitimi” gerçekleştirilmiş ve bu eği- timi alan eğiticiler tarafından kuruluşlarda görevli destek personellerine ve hizmet almakta olan kadınlara eğitimler verilmektedir.

16. Çevre ve iklim değişikliği etkilerinin kadın-erkek eşitliği bağlamında ayrıştırılması iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı kadının güçlenmesi konusu uluslararası konferans ve çalışmalarda ön plana çıkarılmıştır. Bu çerçevede bazı önemli gelişmelere aşağıda yer verilmiştir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 161 17. 2001 yılında gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) 7. Taraflar Konferansı’nda alınan Marakeş 2001 kararları uluslararası iklim konferanslarında ve BMİDÇS kapsamında oluşturulan organlarda kadınların daha fazla sayıda ve sistemli bir entegrasyon sağlanarak katılmasının önü- nü açması noktasında önemlidir (Talu, 2018), (UNFCCC, 2001).

18. Uluslararası anlaşmalar düzeyinde çevre ve iklim değişikliğinin kadınlara olan etkisi ilk kez 2015 yılında Pa- ris’te düzenlenen BMİDÇS 21. Taraflar Konferansı’nda kabul edilen Paris Anlaşması’nda ele alınmıştır. Ülke- miz, Paris Anlaşması’nı, 22 Nisan 2016 tarihinde, New York’ta düzenlenen Yüksek Düzeyli İmza Töreni’nde 175 ülke temsilcisiyle birlikte imzalamıştır. Paris Anlaşması’nın giriş bölümünde tarafların, iklim değişikliğinin ele alınması için eyleme geçerken kadın-erkek eşitliği ve kadınların güçlendirilmesi konularına yönelik so- rumluluklarına saygı göstermeleri, bunları teşvik etmeleri ve dikkate almaları gerektiği vurgulanmıştır. Bu- nunla birlikte anlaşma maddelerinde taraf devletlerin, uyum konusunu ilgili sosyo-ekonomik politikalar ile çevre politikaları ve eylemlerine entegre ederken, kadın erkek eşitliğine duyarlı, katılımcı ve tamamen şeffaf bir yaklaşım takip etmesi gerekliliği belirtilmiştir.

19. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarından SKA 13 iklim değişikliği ve etkileri ile mücadele için acilen eyleme geç- mek olarak belirlenmiştir. SKA 13 kapsamında “Kadınlara, gençlere, yerel topluluklara ve dışlanmış gruplara odaklanarak en az gelişmiş ülkelerde ve gelişmekte olan küçük ada devletlerinde iklim değişikliğiyle ilgili etkili planlama ve yönetim kapasitesini artıracak mekanizmaların desteklenmesi” alt hedefine yer verilmiştir. İklim Değişikliği Gösterge Seti ile ilişkili diğer sürdürülebilir kalkınma amacı da SKA 6’dır. Bu amaç, herkes için erişilebilir su ve atık su hizmetlerini ve sürdürülebilir su yönetimini güvence altına almak olarak belirlenmiş- tir. Hem İklim Değişikliği Göstergelerinin hem de Sürdürülebilir Kalkınma Göstergelerinin üretilmesi ile bu amaçlardaki ilerlemeler izlenebilecektir.

20. Dünyadaki gelişmelere paralel olarak Ülkemizde de iklim değişikliği alanındaki belgelerde kadınların duru- muna ilişkin hususlar giderek daha fazla ön plana çıkmaktadır. 2011-2023 yıllarını kapsayan İklim Değişikliği Eylem Planı ve Türkiye’nin İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planında iklim değişikliğine bağlı olarak yaşanacak ormansızlaşma ve tarımsal üretim değişimine uyum konusunda “kadınlara eğitimler verilmesi” eylemlerine yer verilmiştir.

21. Öte yandan ülkemizin son dönemde hazırlanan önemli politika dokümanlarından olan İklim Şurası 2022’nin komisyon tavsiye kararlarında iklim göçü, iklim adaleti, eğitim ve farkındalık ve adil geçiş başlıkları altında kadınlarla ilgili önemli kararlara yer verilmiştir. 162 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

22. Türkiye, BMİDÇS gereğince “Ulusal Bildirim” ve “İki Yıllık Rapor” hazırlamakla yükümlüdür. Sekizincisi hazırlanan ve 2019-2022 yıllarını kapsayan Ulusal Bildirim, BMİDÇS Sekretaryasına sunulmuştur. Bu raporda ülkemizde iklim değişikliği ve kadın konusunda yapılan çalışmalara yer verilmiştir. İklim değişikliği ve kadın alanında; • Çölleşme ile Mücadele Ulusal Strateji ve Eylem Planı’nda yer alan (2015-2023) orman arazilerinin sürdürülebilirliğini sağlamak için özellikle kadınları hedef alan farkındalık artırma faaliyetlerinin gerçek- leştirilmesi eylemine yer verilmiştir. • Kadınların günlük ev aktivitelerine ilişkin enerji tüketimindeki önemli rolleri sebebiyle enerji kullanımı konusunda farkındalık arttırmak amacıyla Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile ASHB’nin ortak projesiy- le “Enerji Hanım” projesinin gerçekleştirildiği, 2022 yılı itibarıyla 24 ilde 35.000 kadına ulaşıldığı ifadele- rine yer verilmiştir.

23. Bununla birlikte Türkiye Cumhuriyeti Güncellenmiş Birinci Ulusal Katkı Beyanında; iklim değişikliğine ilişkin politika belirlenmesine öncülük eden Kurum olan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bağlı, İklim Değişikliği Başkanlığı’nın, orta ve üst düzey yönetim pozisyonlarında cinsiyet dengesine sahip olduğu (%50) ve bu kurum tarafından gerçekleştirilen “İklim Şurasının, %50’si kadın olan 1.500 katılımcıya ev sahipliği yaptığı belirtilmiştir. Alt komisyonlardan biri yalnız cinsiyet konusuna odaklanmıştır. İklim Şurası’nın aldığı 217 kararın 5’i kadın-erkek eşitliği ve kadınların liderliği ile ilgilidir. Türkiye, BMİDÇS cinsiyet odak noktası görevlendirmiş ülkeler arasındadır. Ayrıca Türkiye, iklim politikalarında tüm ilgili paydaşlar için Ulusal Katkı Beyanının ve cinsiyet değerlendirmelerinin hayata geçirilmesine yönelik gerekli çalışmaları gerçekleştirmek- tedir (ÇŞİDB, 2023).

24. Mülga T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 2020 yılında hazırlanan “İklim Değişikliği Ulusal İletişim Stratejisi ve Eylem Planı’nda kadınlara yönelik ayrı bir başlık oluşturularak kadın çiftçiler ve balıkçılara yönelik yapılması gereken çalışmalara yer verilmiştir.

25. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü tarafından gıda güvenliğine ve fiyat istikrarına katkı sağlaması, kıyı kesimindeki halkın geçimine katkıda bulunmak suretiyle kırsal kalkınmanın sağlanması ve iklim değişikliği dâhil olmak üzere çeşitli faktörlerden etkilenen kaynakların sürdürülebilirliği- nin sağlanması gerekçeleriyle; Küçük Ölçekli Balıkçılığın Desteklenmesi Programı yürütülmektedir. Yürütü- len destekleme kapsamında; kırsal kalkınma temelli bakışta kadınların önemine dikkat çekmek, kadınların KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 163 üretime katkısını artırmak, ekonomik hayata geçişlerini teşvik etmek, balıkçılıkta daha çok kadın eli olmasını sağlamak hedefleriyle, bu destekleme modelinde, kadın gemi sahiplerine/ortaklarına birim destekleme tu- tarının %25 daha fazlası olacak şekilde yapılmaktadır.

26. Çevre ve iklim değişikliği kapsamında iyileştirici müdahalelerde etkin politikalar uygulanabilmesi için kanıta dayalı ve cinsiyete göre ayrıştırılmış veri üretilmesi önemlidir. İklim değişikliği ve kadın-erkek eşitliği konularında gerçekleştirilecek faaliyetlerin üst düzey politika belgelerinde yer almasının yanı sıra alana ilişkin verilerin cinsiyet bazında ayrıştırılması ve söz konusu verilerin etkin takibi süreçte sorun alanlarını belirleme ve atılacak adımlara karar verme noktalarında faydalı olacaktır (UN Women, 2021).

27. Çevre ve iklim değişikliği konusuna kadın-erkek eşitliği bakış açısının yansıtılması son yıllarda uluslararası alanda ön plana çıkmaktadır. Uluslararası sözleşmeler ve 2030 SKA kapsamında çevre ve iklim değişikliğinde kadın-erkek eşitliği bakış açısının ülkemizde yerel düzeyden ulusal düzeye ana plan ve programlarda yer alması önem arz etmektedir. İklim değişikliğinin tetiklemiş olduğu birçok risk faktörüne karşı kadınların süreçte etkin temsili ve kadın erkek eşitliğine duyarlı politikaların ana akımlaştırılması kadınları güçlendirici bir etki sağlayacaktır. 164 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KAYNAKLAR Mülga ÇŞB (2012). Türkiye’nin İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı. (28/09/2023 tarihinde https://webdosya. csb.gov.tr/db/iklim/editordosya/uyum_stratejisi_eylem_plani_TR.pdf adresinden ulaşılmıştır). Mülga ÇŞB(2012). Türkiye Cumhuriyeti İklim Değişikliği Eylem Planı 2011–2023. (28/09/2023 tarihinde https://webdosya. csb.gov.tr/db/iklim/banner/banner591.pdf adresinden ulaşılmıştır). ÇŞİDB Bakanlığı (2022). İklim Şurası 2022 Komisyon Tavsiye Kararları. (28/09/2023 tarihinde https://iklimsurasi.gov.tr/ public/images/sonucbildirgesi.pdf adresinden ulaşılmıştır). ÇŞİDB (2023). Türkiye Cumhuriyeti Güncellenmiş Birinci Ulusal Katkı Beyanı. (06/10/2023 tarihinde https://www.iklim.gov. tr/db/turkce/haberler/files/T%C3%BCrkiye%20Cumhuriyeti%20G%C3%BCncellenmi%C5%9F%20Birinci%20Ulusal%20 Katk%C4%B1%20Beyan%C4%B1.pdf adresinden ulaşılmıştır). FAO (2011). The State of Food and Agriculture. (05/10/2023 tarihinde https://www.fao.org/3/i2050e/i2050e.pdf adresin- den ulaşılmıştır). ILO (2015). Gender Equality And Green Jobs. (27/09/2023 tarihinde https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_ emp/---emp_ent/documents/publication/wcms_360572.pdf adresinden ulaşılmıştır). İklim Portal (2023). 8. Ulusal Bildirim ve 5. İki Yıllık Rapor. (27/09/2023 tarihinde https://iklimportal.gov.tr/Library/Detail/ CfDJ8GO2Xf5075BCuEossZLALqOBOBZu7seldcQSgkkrcdqZHCN5c21cSoK-0rhTZXxztJRcjXGYS6Vmg02M90BEuHa0CuiGG- z7jWr08l1zXUxlppSMy-Q7rbK9owuxaNAH7dg?type=CfDJ8GO2Xf5075BCuEossZLALqPDd7AAevQ8Oxjab91ULHQXOr0y- BGmoO41i1q6btb1N-GRNepquWqHNI1cWC_s-U0I7FhwVeVaXJMcp9_khBsBrrHdb9sz_KAE6VwNcdopqBw adresinden ulaşılmıştır). OECD (2022). Supporting Women’s Empowerment through Green Policies and Finance. (27/09/2023 tarihinde https:// www.oecd-ilibrary.org/docserver/16771957-en.pdf?expires=1696884377&id=id&accname=guest&checksum=3E5754A- 9F287A99AC627D785284F4DD6 adresinden ulaşılmıştır). OECD (2008). Gender and Sustainable Development. (28/09/2023 tarihinde https://www.oecd-ilibrary.org/environment/ gender-and-sustainable-development_9789264049901-en adresinden ulaşılmıştır). OECD (2022). Women’s leadership in environmental action. (28/09/2023 tarihinde https://www.oecd-ilibrary.org/envi- ronment/women-s-leadership-in-environmental-action_f0038d22-en;jsessionid=teODBP6IJohy3EmQJzaR4UtXD2tna2Qt- N5IpqT0q.ip-10-240-5-4 adresinden ulaşılmıştır). Sıfır Atık (2023). Sıfır Atık Yolculuğu. (05/10/2023 tarihinde https://sifiratik.gov.tr/guncel/s%C4%B1f%C4%B1r-at%C4%- B1k-yolculugu adresinden ulaşılmıştır). UNFCCC (2021). Seventh session of the Conference of the Parties (COP 7). (28/09/2023 tarihinde https://unfccc.int/event/ cop-7 adresinden ulaşılmıştır). UN Women (2009). Women, Gender Equality and Climate Change. (05/10/2023 tarihinde https://www.un.org/womenwat- ch/feature/climate_change/ adresinden ulaşılmıştır). KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 165 UN Women (2021). Integrating Gender In Climate Change And Disaster-Related Statistics In Asia & The Pacific. (05/10/2023 tarihinde https://asiapacific.unwomen.org/sites/default/files/2023-05/final-gender-in-cc-and-drr-statistics.pdf adresin- den ulaşılmıştır). UN Women (2023). Progress On The Sustainable Development Goals. (05/10/2023 tarihinde https://www.unwomen.org/ sites/default/files/2023-09/progress-on-the-sustainable-development-goals-the-gender-snapshot-2023-en.pdf adresin- den ulaşılmıştır). UNFPA (2021). Sexual And Reproductive Health And Rights In National Climate Policy. (05/10/2023 tarihinde https://esaro. unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/ndc_report_final.pdf adresinden ulaşılmıştır). Talu, N. (2018). Türkiye’de İklim Değişikliğine Kadın Çözümleri. Küresel Denge Derneği. TÜİK (2023). İşgücü İstatistikleri, 2022. (27/09/2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistik- leri-2022-49390#:~:text=T%C3%9C%C4%B0K%20Kurumsal&text=15%20ve%20daha%20yukar%C4%B1%20ya%C5%9Fta- ki,13%2C4%20olarak%20tahmin%20edildi. adresinden ulaşılmıştır). TÜİK (2023). Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri, 2022. (28/09/2023 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/In- dex?p=Yoksulluk-ve-Yasam-Kosullari-Istatistikleri-2022-49746 adresinden ulaşılmıştır). WHO (2023). Women and girls bear brunt of water and sanitation crisis – new UNICEF-WHO report. (06/10/2023 tarihinde https://www.who.int/news/item/06-07-2023-women-and-girls-bear-brunt-of-water-and-sanitation-crisis---new-unicef- who-report adresinden ulaşılmıştır). 166 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLEM PLANI TEMEL AMAÇ Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocuklarına yönelik etkilerini tespit ederek ihtiyaçlar çerçevesinde çalışmalar gerçekleştirilmesini sağlamak. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 167 STRATEJİLER Çevre ve İklim değişikliğinin kadınlara yönelik etkilerinin belirlenebilmesi için ilgili kurumlar tarafından cinsiyet temelli 01 veri üretilmesi, uyum ve riskin araştırılması ve veri analizinin yapılması, bilimsel çalışmaların teşvik edilmesi. Çevre ve iklim değişikliği politikalarının cinsiyete duyarlı 02 planlanması, bütçelenmesi ve uygulanmasında kadınların etkin katılımının sağlanması. Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları 03 üzerindeki etkileri konusunda toplumda bilinçlendirme ve farkındalık oluşturulması. 168 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Çevre ve İklim değişikliğinin kadınlara yönelik etkilerinin belirlenebilmesi için ilgili kurumlar tarafından

1. STRATEJİ cinsiyet temelli veri üretilmesi, uyum ve riskin araştırılması ve veri analizinin yapılması, bilimsel çalışmaların teşvik edilmesi Faaliyet 1.1 İklim değişikliği ve çevre alanında çalışmalar yürüten kurumların cinsiyet temelli veri üretmeleri sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (SGB,) CB (SBB), X X X X X -Çevre ve iklim değişikliği TÜİK (ÇSKİDB, SİDB), ASHB (EYHGM, ÇHGM, alanındaki verilerde SGB), cinsiyetlere göre ASHB (KSGM) ÇŞİDB (İDB, CBSGM, ayrıştırılmış veri gösterge ÇYGM), sayısı, ÇSGB (ÇGM), - TÜİK tarafından çevre MEB (HBÖGM), ve iklim değişikliği TOB (OGM, TRGM, bağlamında tutulan TAGEM), istatistiklerde cinsiyet temelli üretilen veri sayısı. ETKB (EVÇED, SGB), Sağlık Bakanlığı (HSGM, SGB), İçişleri Bakanlığı (AFAD), TBB, TÜBİTAK, STK’lar, Üniversiteler AÇIKLAMA Kurumlar, yürüttükleri faaliyetlere ilişkin olarak cinsiyet temelli ayrıştırılmış veri üretecek/oluşturacaklardır. Kurumların kadınlara yönelik ve onların gelişimi üzerine doğrudan ya da dolaylı yoldan yaptıkları çalışmalar ile ilgili verilerin ve sonuçların, ilgili kurumlar tarafından istenildiğinde ulaşılabilir olmasının ve verilerin güncel tutulmasının sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 169 Çevre ve İklim değişikliğinin kadınlara yönelik etkilerinin belirlenebilmesi için ilgili kurumlar tarafından STRATEJİ 1. cinsiyet temelli veri üretilmesi, uyum ve riskin araştırılması ve veri analizinin yapılması, bilimsel çalışmaların teşvik edilmesi Faaliyet 1.2 Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlara ve kız çocuklarına etkilerini uyum ve risk açısından değerlendirecek araştırma ve analizler gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (ÇYGM, İDB), CB (SBB), X X X X -Gerçekleştirilen TÜİK (ÇSKİDB, SİDB), ASHB (EYHGM, ÇHGM, araştırma/analiz sayısı SGB), ASHB (KSGM), ÇŞİDB (CBSGM, MGM, İçişleri Bakanlığı (AFAD) SGB) MEB (HBÖGM), TBB, TOB (OGM, TAGEM), ÇSGB (ÇGM), Ticaret Bakanlığı, ETKB (EVÇED, SGB), Sağlık Bakanlığı (HSGM, SGB), İçişleri Bakanlığı (AFAD), STK’lar, Üniversiteler, Özel sektör, Uluslararası kuruluşlar AÇIKLAMA Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlara olan etkilerini; • Uyum kapasitesini zorlayan sorunlar, • Yoksulluk, • Geçim sıkıntısı, • İşsizlik, • Barınma, • Gelir adaletsizliği, kaynaklara erişim, • Beslenme, • Göç, • Sağlık vb. riskler yönünden araştırılması ve analizi • Susuzluk, gerçekleştirilecektir. 170 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Çevre ve İklim değişikliğinin kadınlara yönelik etkilerinin belirlenebilmesi için ilgili kurumlar tarafından

1. STRATEJİ cinsiyet temelli veri üretilmesi, uyum ve riskin araştırılması ve veri analizinin yapılması, bilimsel çalışmaların teşvik edilmesi Faaliyet 1.3 Çevre ve iklim değişikliği konusunu kadınlar ve kız çocukları bağlamında değerlendirecek araştırma ve bilimsel çalışmalarda dikkate alınacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 CB (SBB), ASHB (KSGM, ÇHGM, X X X X -Desteklenen araştırma/ ÇŞİDB (İDB), SGB), bilimsel çalışma/proje ÇŞİDB (ÇYGM, TÜÇA, sayısı TÜBİTAK YYGM, SGB), -Gerçekleştirilen TOB (OGM, TAGEM), araştırma/bilimsel çalışma ÇSGB (ÇGM, SGB), sayısı Ticaret Bakanlığı, -Oluşturulan rapor sayısı Sağlık Bakanlığı (HSGM, SGB), ETKB (EVÇED, SGB), İçişleri Bakanlığı (AFAD), TÜBİTAK, TBB, Üniversiteler, KASAUM’lar, Özel Sektör, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Kamu kaynakları veya uluslararası kaynaklar kullanılarak çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları bağlamındaki alt başlıklarına (kırsal kalkınma, yeşil dönüşüm, sağlık, yoksulluk, kaynak kullanımı, atık yönetimi, göç, iklim değişikliği kaynaklı afet vb. alanları) yönelik araştırma ve bilimsel çalışmalar önceliklendirilerek desteklenecektir. Konuyla ilgili alt başlıklar temelinde raporlar oluşturulacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 171 STRATEJİ

2. Çevre ve iklim değişikliği politikalarının cinsiyete duyarlı planlanması, bütçelenmesi ve uygulanmasında kadınların etkin katılımının sağlanması Faaliyet 2.1 Çevre ve iklim değişikliği politikalarının hazırlanması ve uygulanması süreçlerinde kadınların etkin katılımı sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (İDB), CB (SBB), X X X X X -Politikaların hazırlanması ASHB (KSGM) ÇŞİDB (ÇYGM, ÇEMGM, ve karar alma süreçlerinde ÇEDİDGM, YYGM), yer alan kadın sayısı TOB (OGM, TRGM, -Toplantılara katılan kadın TAGEM), sayısı ETKB (EİGM, EVÇED), -Kurumların ilgili Ticaret Bakanlığı, birimlerinde çalışan/ ÇSGB (ÇGM), çalışmalara katkı sunan MEB, kadın sayısı GSB, -Çalışmalara katılan Sağlık Bakanlığı (HSGM), kadın alanında çalışmalar gösteren STK sayısı Üniversiteler, - Gerçekleştirilen toplantı TBB, sayısı STK’lar, Özel sektör, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Plan/politika hazırlama, karar alma ve uygulama süreçlerinde kurumların, STK’ların ve çevre ve iklim değişikliği konusunda çalışan ya da sonuçlarından etkilenen kadınların tam ve etkin katılımı sağlanacaktır. 172 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Çevre ve iklim değişikliği politikalarının cinsiyete duyarlı planlanması, bütçelenmesi ve uygulanmasında kadınların etkin katılımının sağlanması Faaliyet 2.2 Çevre ve iklim değişikliğine ilişkin plan ve politikaların oluşturulmasında kadınların ihtiyaç, talep ve görüşlerini yansıtacak çalışmalar yürütülecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (SGB), CB (SBB), X X X X X -Faaliyet hedeflerinin TOB (SGB), ÇŞİDB (İDB, ÇYGM, yansıtıldığı plan, program, ÇEMGM, ÇEDİDGM, SGB, etkinlik vb. çalışmalar ASHB (KSGM) YYGM), sayısı, TOB (OGM, TRGM, -Kadınların katılım TAGEM), sağladığı anket, görüşme, ETKB (EVÇED), mülakat vb. faaliyet sayısı ÇSGB (ÇGM), - Veri toplama faaliyetleri İçişleri Bakanlığı (AFAD), çerçevesinde ulaşılan TBB, kadın sayısı STK’lar, -Çalışmalara katılan Uluslararası Kuruluşlar kadın alanında çalışmalar yürüten STK sayısı AÇIKLAMA Söz konusu faaliyet kapsamında çevre ve iklim değişikliği alanında çalışmalar yürüten kurumlar tarafından görev alanları çerçevesinde oluşturdukları plan ve politikalara kadınların ihtiyaç, talep ve görüşlerini yansıtmak amacıyla kadınların katılımının sağlandığı çalıştaylar, toplantılar, anketler, kamuoyu yoklaması vb. çalışmalar gerçekleştirilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 173 STRATEJİ

2. Çevre ve iklim değişikliği politikalarının cinsiyete duyarlı planlanması, bütçelenmesi ve uygulanmasında kadınların etkin katılımının sağlanması Faaliyet 2.3 İklim değişikliğine bağlı afetlerde konuya ilişkin çalışmalar yürüten kurum ve kuruluşlar bölgelerin etkilenme düzeylerini dikkate alarak kadınların ve özellikle engelli kadınların görüş ve talepleri sürecin her aşamasında yansıtılacak ve ihtiyaçlarına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (İDB), CB (SBB), X X X X X -Faaliyet hedeflerinin İçişleri Bakanlığı (AFAD) ASHB (KSGM, EYHGM), yansıtıldığı plan, program ÇŞİDB (CBSGM), ve faaliyet vb. sayısı İçişleri Bakanlığı (NVİGM), -Görüşme yapılan engelli TOB (OGM), kadın sayısı DSİ, -Görüşme yapılan kadın ETKB, sayısı Sağlık Bakanlığı, MEB, TBB, STK’lar, Üniversiteler AÇIKLAMA Kuraklık, şiddetli yağış, fırtına, don, heyelan, sel gibi iklim kaynaklı risk ve olaylara ilişkin çalışmalar yürütülürken hazırlık, müdahale, iyileştirme çalışmalarına kadınların ve engelli kadınların ihtiyaçlarını, taleplerini ve görüşlerini yansıtmak amacıyla kurum ve kuruluşlarla, kadın alanında çalışmalar yürüten STK’larla çalıştay, toplantı, etkinlik vb. faaliyetler yolu ile görüş alışverişinde bulunulacaktır. Engelli kadınlara yönelik mekânsal haritalama çalışmaları yapılarak iklimsel afet ve acil durumlarda müdahale ve iyileştirme çalışmaları yapılması sağlanacaktır. 174 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2. STRATEJİ Çevre ve iklim değişikliği politikalarının cinsiyete duyarlı planlanması, bütçelenmesi ve uygulanmasında kadınların etkin katılımının sağlanması Faaliyet 2.4 Çevre ve iklim değişikliğinin etkilerinin azaltılması ve uyum süreçlerinde kadınlar ve kız çocuklarının güçlendirilmesi konusundaki projeler teşvik edilecek ve desteklerde önceliklendirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 CB (SBB), ASHB (KSGM, ÇHGM, SGB X X X X X - Desteklenen proje sayısı ÇŞİDB (İDB) ABDİDB), STB (KAGM), TOB (OGM, TAGEM, TRGM, TKDK), ETKB (EVÇED), MEB (HBÖGM, MTEGM), KOSGEB, Dışişleri Bakanlığı (Avrupa Birliği Başkanlığı), ÇSGB (DİABGM) TBB, TÜBİTAK, Türkiye Ulusal Ajansı, Üniversiteler, STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Çevre ve iklim değişikliğinin kadın ve kız çocuklarına etkilerine dair gerçekleşecek projeler teşvik edilecektir. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 175 STRATEJİ

3. Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkileri konusunda toplumda bilinçlendirme ve farkındalık oluşturulması Faaliyet 3.1 Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkisi ve güçlenmeleri için alınabilecek önlemler konusunda topluma yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (EYDB), CB (SBB, İletişim X X X X X -Etkinlikler kapsamında MEB (HBÖGM), Başkanlığı), ulaşılan kişi sayısı ASHB (KSGM, ÇHGM, -Gerçekleştirilen eğitim TOB (EYDB) EYDB), sayısı ÇŞİDB (İDB), -Yayınlanan kamu spotu, İçişleri Bakanlığı (AFAD), e-kitapçık, e-broşür, sosyal TOB (TKDK), medya etkinlikleri vb. MEB (OÖGM), farkındalık etkinlikleri ETKB (EVÇED), sayısı. RTÜK, AA, TRT, TBB, STK’lar, Üniversiteler, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Çevre ve iklim değişikliği kapsamında, biyolojik çeşitlilik, toprak ve su kaynaklarının bozulması/azalmasının vb. konularının kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkileri ve bu etkilere karşı güçlenmeleri bağlamında topluma yönelik bilinç ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 176 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkileri konusunda toplumda bilinçlendirme ve farkındalık oluşturulması Faaliyet 3.2 Kadınlara yönelik çevre ve iklim değişikliği okuryazarlık eğitimleri gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (EYDB), CB (SBB), X X X X X -Etkinlikler kapsamında MEB (HBÖGM), CBİKO, ulaşılan kadın sayısı TOB (EYDB) ASHB (KSGM), -Gerçekleştirilen eğitim ÇŞİDB (İDB, ÇEMGM), sayısı İçişleri Bakanlığı (AFAD), MEB (TEGM, OÖGM), Üniversiteler, STK’lar Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA Kadınların çevre ve iklim değişikliği okuryazarlığı kapasitelerinin artırılmasına yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. Bu faaliyetler iklimsel afet ve acil durumlara ilişkin önleyici, koruyucu müdahale ve iyileştirme çalışmaları ile birlikte sıfır atık vb. konularını da kapsayacaktır. Eğitimlerin erişilebilirliğini kolaylaştırmak amacıyla dijital platformlardan faydalanılacaktır. Bu kapsamda, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisinin tüm kamu çalışanlarının hizmetine sunduğu Uzaktan Eğitim Kapısı’nda bulunan “Çevre ve Sıfır Atık”, “İklim Değişikliği” eğitimlerinin izlenmesi sağlanacaktır. KADININ GÜÇLENMESİ STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2024-2028 ÇEVRE VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 177 STRATEJİ

3. Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkileri konusunda toplumda bilinçlendirme ve farkındalık oluşturulması Faaliyet 3.3 Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlara ve kız çocuklarına etkilerine yönelik hizmet sağlayanlara farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB (EYDB, ÇYGM), CB (SBB), X X X X X -Etkinlikler kapsamında TOB (EYDB), CBİKO, ulaşılan personel sayısı MEB ASHB (KSGM, ÇHGM), -Gerçekleştirilen eğitim İçişleri Bakanlığı (AFAD), sayısı ÇŞİDB (İDB), TOB (OGM), Üniversiteler, TBB, ETKB (EVÇED), STK’lar, Uluslararası Kuruluşlar AÇIKLAMA İklim değişikliği kaynaklı afetler öncesi ve sonrasındaki süreçte politika üreten ve hizmet sunan personele yönelik kadınlar ve kız çocuklarının etkilenme ve alınabilecek tedbirler vb. konularda eğitim, seminer, bilgilendirme vb. faaliyetler gerçekleştirilecektir. 178 T.C. AİLE VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI / KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

3. STRATEJİ Çevre ve iklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkileri konusunda toplumda bilinçlendirme ve farkındalık oluşturulması Faaliyet 3.4 Sıfır Atık hedefi kapsamında yürütülecek kampanya ile kadınlar dâhil tüm hane halkının atıkları kaynağında cinslerine göre ayrıştırarak biriktirmeleri, belediyeler tarafından oluşturulmuş özel donanımlı atık araçlarına getirmeleri teşvik edilerek, çevrenin korunmasına katkı sağlanacaktır. PERFORMANS SORUMLU KURUM İLGİLİ KURUM UYGULAMA TAKVİMİ GÖSTERGELERİ 2024 2025 2026 2027 2028 ÇŞİDB, ASHB(KSGM), X X X X X -Oluşturulan sıfır atık (TÜÇA), Belediyeler, noktalarının sayısı TBB (Çevre ve Şehircilik STK’lar -Sıfır atık noktalarına Müdürlüğü) getirilen atık miktarları (kg olarak) -Oluşturulan atık puan tablolarındaki puan sayısı -Atık kartlarına yüklenen para miktarı AÇIKLAMA Sorumlu kurumlar tarafından ilgili kurumlarla işbirliği içerisinde sıfır atık hedefiyle kampanya yürütülecektir. Bu kapsamda kadınlar dahil tüm hane halkının evsel atıkları ayrıştırarak belediyeler tarafından oluşturulan özel donanımlı atık noktalarına getirmeleri; atık miktarına göre her bir atık ağırlığı için puan almaları, aldıkları puana göre ulaşım kartına veya oluşturulacak farklı bir karta (gıda/alışveriş kartı vb.) para puanlarının yüklenmesi sağlanarak atıkları ayrıştırmanın özendirilmesi amaçlanmaktadır. KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ