Technical regulation on groundwater

T. C. ENERJi ve TABii KAVNAKLAR BAKANLIGt DEVLET SU i~LERi GENEL M0D0RL0G0 Gene! Yaym No.: 736 Grup No. VII Ozel No. : 81 D SI YERALTISULARI TEKNiK YONETMELiGi DSi MATBAASI Ankara, No. II. 4/64 - 72 iGiNDEKiLER BOLOM I - GENEL HOKOMLER 1. YONETMELiGiN UYGULAMA ALANI 1.1. Beige i$1eri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..... 1.2. Yeralt,suyu ara~t1r1lmas1 ve i$1etilmesi amac,yla yapilacak etudler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1.3. Kuyu yap,m, ...................................... . 1.4. Galeri - Tunel, Kason kuyu, Kehriz ve Drenaj yap1m1 1.5. Yeralt,suyunun i$1etilmesi ...... ........... . 2. BELGE i$LERi ................................... . 2.1. Beige alinacak i$1er ....................... . 2.2. Beige ic;:in ba$vurma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2.3. Belgelerin verili$i ................. . ....... .. 2.4 Veterlik Belgesi smavlan .................... . 2.5 Belgelerin tescili ................ .......... . 2.6. Belgelerin ve i!;llemlerin kontrolii ............... : .. 2.7. Formlar ........ . ........................ .. . 2.7.1. Veralt1suyu arama belgesi isteme formu .. . 2.7.2. Veralt1suyu arama belgesi formu ........ . 2.7.3. Veralt,suyu kullanma belgesi isteme formu 2.7.4. Yeralt,suyu kullanma belgesi formu 2.7 .5. \slah 'lie tatli\ belgesi isteme formu 2.7.6. Isl ah ve tad ii belgesi formu ......... ...... ..... . 2.7.7. Sondorliik, Kuyuculuk, Galeri - Tunelcilik Veterlik belgesi isterne formu . . . . . . . .. . . . .. . . . . . . . . . . .. . BOLUM II - ETUDLER 1. PLAN PROJE VE HARiTA HAZIRLANMASI Sayfa 9 9 9 9 9 10 10 10 10 12 13 15 1? 16 17 19 21 23 25 27 29 31 1.1 . Pl.an ve kroki haz1rlanmas1 ... . .. ... ... ... ... ... 31 1.2. Proje haz1rlanmas1 . . . . . . . . . . . . .. . .. . .. . .. . . . . . . . 31 1.3. Hidrojeolojik harita haz1rlanmas1 . . . . .. . . . . . . .. . . . . 32 1.4. Su noktalarmm ve tesislerinin haritalara i$1enmesi ve koordinat sistemine baglanmas1 . . . . . . . . . . . . . .. 1.5. Galeri - Tune! ve Kehrizlerin haritalara i$1enmesi ve koordinat sistemine baglanmas, .. . . .. . . . . . . . . . .. . 32 34 3 Sayfa 2. HiDROJEOLOJiK ~TOT YAPILMASI 35 2.1. Tarif - Ama9 ve 9e:;,itleri . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . 35 2.1.1. On Hidrojeolojik Eti.idler ... ... ... .. . ... ... ... 35 2.1.2. Detayli hidrojeolojik etudler ....... : . .. . . .. 35 2.2. Ara~t1rma metodlari ... ... . . . ... .. . ... . . . ... . . . 35 2.2.1. Cografya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . 35 2.2.2. Jeoloji . . . . . . .. . . . . .. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .. 36 2.2.3. Jeofizik Eti.idler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .. . . . 36 2.2.4 Ara:;,t1rma Sondajlari . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 2.2.5. Hidrojeoloji ........................ ... . , . . . . 37 2.2.6. Su kimyas, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 2.3. Sonw;: ve rapor pf am . . . . . . .. . .. . . . . . . . .. . . . . . . . 38 2.4. Rapor ekleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .. . . . . . .. 39 2.5. Raporun kontrolu . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .. 39 B0L0M Ill - KUYU YAPIMI 1. KUYU YERLERi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 40 1.1. Kuyu yeri sec;:imi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.2. Kuyu yerinin i$aretlenmesi . . . . . . .. . . . . . . . . . . 40 2. SU KUYULARININ CE$iTLERi ... ... . .. ... ... ... ... .. . ... 41 2.1. Ara~t1rma kuyulan ... . .. ... . .. . .. ... ... ... ... ... ... 41 2.2. Oretim (i:;,letme) kuyulan ... . .. . . . .. . ... ... .. . 41 3. SONDAJ i$LEM VE METODLARI .. . ... .. . ... ... ... 41 3.1. D6nmeli (Rotari) sondaj sistemi . . . . . . . . . . . . 42 3.2. Darbeli sondaj sistemi .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . 43 3.3. Hafif arav sondaj1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 4. NUMUNE ALMA . .. ... . . . ... ... ... . . . .. . . . . . . . . . . 44 4.1. K1r1nt1 (Sediman) numune .. . ... ... ... 44 4.2. Ka rot numune . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 5. TECHiZ VE TECRiT i$LEMLERi .. . . .. . .. . .. . .. . . . 46 5.1. Boru lama . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 5.2. Filtreleme .. . .. . . .. ... ... ... ... ... ... . . . . .. . . . .. . 47 5.2.1. Filtre c;:e~itleri . . . .. . . .. .. . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . 47 5.2.2. Filtre 6zellikleri .. . ... ... ... ... .. . ... .. . ... ... 47 5.2.3. Filtre hesab1 ... . . . .. . . .. . . . .. . .. . .. . .. . .. . . . . 48 5.3. Tecrit . . . . . . .. . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 5.3.1. Ayn akiferlerin tecridi ... ... ... ... ... . .. ... ... 48 5.3.2. Artezyen sularm yuzeye sIzmasma karl?• tecrit ... 48 5.3.3. Kuyularm s1hhi ~artlar dolay1siyle tecridi . . . . . . . . . 49 Sayfa 6. CAKILLAMA ... ... ... ... ... . . . .. . .. . . .. ... ... . .. ... 49 6.1 . Tarif ... . .. . .. ... .. . ... . . . ... . .. . .. ... . .. ... . . . 49 6.2. Cak1llamanm faydalan .. . .. . .. . . . . .. . ... .. . 49 6.3. <;ak1lm ozellikleri .. . . . . . . . .. . .. . . . . .. . .. . .. . 50 6.4. <;ak1llama yapilm1yacak haller . .. .. . .. . . .. .. . 51 7. YIKAMA . .. ... . .. ... . . . . .. ... ... . .. ... .. . . .. 51 7.1. Jet metodu ile yrkama ... ... .. . . .. . . . 52 7.2 Kimyasal etkenler kullanma . .. .. . .. . .. . .. . 52 8. GELi$TiRME . . . . .. .. . . . . . . . . .. . . . .. . .. . . .. .. . . . . .. . 52 8.1. Calkalama pistonu ile gel i~tirme . .. . .. .. . .. . . . . 53 8.2. Basrn<;lr hava ile geli~tirme . . . .. . . .. . .. ... ... .. . 53 8.3 A~m pompajla geli~tirme .. . ... .. . .. . . .. . .. .. . . .. 53 8.4. Geri y1kama iie geli~tirme ... .. . .. . .. . ... 53 8.4.1. Kesintili pompaj (Rawhiding) Metodu ... ... .. . 54 8.4.2. • Beyl er ile geri y1kama .. . .. . . . . . .. .. . .. . . . . .. . .. . 54 8.4.3. Basm9 altmda geri y1kama .. . . .. .. . .. . .. . .. . . . . . . . 54 8.5. Asitle geli~tirme .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . . .. 54 8.6. Dinamitle geli~tirme . .. .. . .. . .. . .. . . .. .. . .. . 54 9. KUYU AGZI YAPIMI ... . .. .. . .. . . .. . .. .. . .. . ... 54 10. SU VERiM DENEYLERi . . . . . . . . . .. . .. . .. . .. . . .. . . . .. . 55 10.1. Su verim deneylerinde dikkat edilecek hususlar ... 55 10.2. Su verim deneyleri i<;in gerekli malzeme ve ekip man .. . .. . ... .. . . .. ... . .. ... ... ... ... ... ... ... 55 10.3. Kademe du~Omlu tecrube . . . . . . 56 10.4. Sabit debili su verim deneyi ... 56 11 . SU NUMUNESi ALINMASI VE SEVKi 57 11.1. Kimyasal analiz i<;in su numunesi almmas1 ... 57 11.2. Bakteriyolojik analiz i<;in su numunesi almmas1 57 11.3. $i~elerin etiketlenmesi ve sevki .. . . .. . . . . . . . .. 57 12. AKiFER VE KUYU KARAKTERiSTiKLERiNiN TAYiNi ... 58 12.1. Jeolojik yap1ya ait bilgiler .. . .. . . .. ... ... . .. . . . 58 12.2. Akifere ait ozellikler .. . . . . . . . . . . .. . ... ... . . . .. . 59 12.3. Kuyu karakteristikleri ... .. . .. . .. . .. . 60 13. JEOFiZiK i$LEMLER ......... .... .. ..... . 60 14. KUYULARIN STERiLiZASYONU ... ... ... ... .. . . .. .. . 62 15. KUYULARIN TEAK EDiLMESi 63 5 Sayfa 16. KUYULARA AiT FORMLAR ... ... ... ... ... ... ... .. . .. . 63 16.1. On proje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . 63 16.2. Kuyu kay1t defteri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 16.3. Kuyu ki.itUgu (Kuyu Logu) ... . .. ... ... 64 16.4. Su verim deneyi formu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 17. KUYU VE SONDAJ ARIZALARI ... ... ... ... ... .. . ... 64 17.1. Kuyu yapImI si.iresince kar~1la~ilan anzalar ... 64 17.2 i!;iletme srrasmda kar~rla~1lan kuyu anzalan ve bun farm giderilmesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 18. EMNiYET TEDBiRLERi ........... . 68 18.1. $anti ye gene! emniyeti . . . . .. . . . . . . . . . . . . 68 18.2. Personelin i;a11$ma emniyeti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 18.3. Yang ma kar~• alinacak emniyet tedbirleri . .. ... ... 69 18.4. Sondaj makina ve malzemesinin bakrm ve emniyeti 69 18.5. Kuyu agz1 vafl$malan ve emniyet tedbirleri . . . . . . 70 18.6. Ula$1m i$leri11de almacak emniyet tedbirleri .. . . . . 70 18.7. Anza ve kurtarma i$lerinde alinacak emniyet ted birleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . 70 18.8. Darbeli sondajlarda alinacak 6zel emniyet tedbirleri 70 BOLUM IV - GALERi - TUNEL, KESON KUYU VE KEHRiZ YAPIMI 6 1. ARA$TIRMA MAKSADIYLA GALERi - TUNEL, KEHRiZ VE DRENAJ YAPIMI ... ... ... .. . ... ... ... .. . ... ... . .. .. . .. . 71 1.1. Tarifler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 1.2. Galeri - Ti.inel , Kehriz ve Drenaj yapIminI gerektiren haller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 1.3. Eti.idler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 1.4. Galeri - Ti.inel ve Kehrizlerin giri~ ag1zlannin yonle rinin ve egimlerinin tayini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 1.5. Galeri, Tunel ve Kehrizlerde yapIm i~leri .. . 73 2. ARA$TIRMA 1MAKSADIYLA KESON KUYU YAPIMI 75 2.1. Duvarlama (Kuyu Tahkimat1) 76 3. YARDIMCI TESiSLER .. . . . . .. . . .. .. . ... ... ... ... 77 3.1. Aydinlatma ... . .. ... . . . ... . . . ... ... ... . .. ... 77 3.2. Havaland1rma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 4. i$LETME MAKSADIYLA GALERi TONEL VE KESON KUYU ACILMASI VEYA ARA$TIRMA MAKSADIYLA ACILAN GALERi - TUNEL VE KESON KUYULARIN i$LETME GALE Ri - TON EL VE KUYUSU HALiNE GETiRtiLMESi . . . . . . . . . 78 Sayfa 4.1. Yard1mc1 galerilerde yap1lan i9lemler . . . . . . . . . .. . 78 4.2. Kehrizler ve Drenajlar .. . . . . . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . 79 4.3. Ranney metodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 5. GALERi - T0NELLERE AiT FORMLAR ... . . . ... ... ... .. . 80 5.1. Ara ma safhasinda . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . 80 5.2. Kul lanma (isletme) safhasinda . . . .. . . . . . . . . . . 81 6. EMNiYET TEDBiRLERi . .. . . . . . . . . . . . . . .. . .. . . . . . . . . . 81 6.1. Galeri ve Tunellerde al1nacak emniyet tedbirleri . . . 81 6.2. Keson kuyu yapImI s1ras1nda almacak emniyet ted birleri .. . .... ... .. . ... . .. . .. .. . ... ... .. . .. . .. . . .. . .. 84 6.3. Kehrizlerin ve drenajlarin yap1mrnda allnacak emni yet tedbirleri .. . . .. . . . .. . . .. ... .. . .. . ... .. . . .. ... 85 6.4. Galeri - Tunel, Keson kuyu ve Kehrizlerin i9Ietilme sinde al1nacak emniyet tedbirleri ... .. . .. . .. . ... . .. 85 6.5. Gene I hukumler . . . . . . .. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. 86 BOLOM V - YERALTISUYUNUN i~LETiLMESi VE KONTROLU 1. REZERViN KORUNMASI .. . . . . .. . . . . .. . .. . . .. . . . 87 1.1. Rezervden c;ekilebilecek emniyetli su miktarr 87 1.2. Faydali ihtiyac; .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . . . . .. . . . . .. . 88 1.3. S1zrnt1 ve kac;ak yoluyla olan su kay:plannrn onlen mesi . .. ... .. . .. . ... ... ... ... ... ... . . . . .. 88 2. TU LUMBA KULLANILMASI . .. .. . . .. ... . .. . . . 89 2.1. Tulumba karakteristiklerinin tayini 2.2. Tulumba montaj1 .. . ........... . 3. i$LETMEYE AiT BiLGiLERiN osi. YE VERit.;MESi 4. YERALTISUYU iLE iLGiLi i$LERiN KONTROLU ... 89 89 90 90 4.1. Kontrolun kapsamr . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . . .. . . . . 90 4.2. Kontrolun amacI . . . . . . . . . . .. . . . . .. 91 4.3. Kontrol yetkilileri .. . .. . ... ... .. . ... ... .. . . . . ... .. . 91 4.4. Kontrol gorevlilerinin yetkileri ... ... ... ... .. . ... ... 91 4.5 Kanun, Tuzuk ve Teknik Yonetmelige aykm hareket lerin takibi .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . .. . . . . . . . . . . . . . 91 7 DSi. VERALTISULARI TEKNiK VONETMELiGi BOLUM I - GENEL HUKUMLER 1. YONETMELiGiN UYGULAMA ALANI 1.1. Beige i~leri : Yeralt1sulan hakkinda 167 sayil1 Kanun'un 8, 9, 10 ve 11. maddeleri geregince, Yeralt1sulan Ti.izuguni.in 4. ve 5. maddelerinde ag1klanan yeral­ t,suyu arama, kullanma, 1slah ve tadil belgeleri ile ilgili i~lemler, hu Yo netmelikte tanimland1g1 ~ekilde yapliirlar. 1.2. Veralt1suyu Ara~tmlmas1 ve i~letilmesi Amac1yla Vap1lacak Etudler : Yukanda 1.1 maddesinde anilan belgelerin verilebilmesi igin yapilma-­ sI gerekli ol,m ve bu Yonetmeligin II. Boli.imunde tanimlanan yeralt1suyu eti.idleri, Yonetmelikte belirtildigi ~ekilde yapil1rlar. 1.3. Kuyu Vap1m1 : Yeralt1sulan hakkinda 167 say1l1 Kanun'un 8, 10 ve 11; Yeralt1sulan Tu­ zi.iguni.in 4. maddelerinde belirtilen kuyulann agilmasinda uyulmas1 gerekli bi.iti.in teknik i~ler, bu Yonetmelikte ,)g1klanm1~t1r. Yeralt1sulan Ti.izugunde belirtildigi i.izere, her ti.irlO formasyonda her turli.i arag ve geregle agilan 10 m. den s19 kuyular, 167 sayil1 Kanunun 8. madde (a) ~1kkrnda bahis ko­ nusu edilen «elle ag1lan kuyular» s<1y1lmakta ve Yonetmeligin uygulama alanma girmemektedirler. 1.4. Galeri - Tunel, Keson Kuyu, Kehriz ve Drenaj Vap1m1 Yeralt1sulan hakkinda 167 sayll1 Kanun 'un 8. maddesinin (b) bendin­ de ve Yeralt1sulan Ti.izugi.ini.in 5. maddesinde belirtildigi i.izere; yeralt1su­ yundan igme, sulama, kullanma veya diger maksatlar igin in~a edilecek boylan ve kesitleri ne olursa olsun, her turli.i yatay veya egik galeri, ti.inel keson kuyu, drenaj ve kehrizlerin yapIm1, tadili ve islah1 ile ilgili teknik gah~malar, bu Yonetmelikte tanimland1g1 ~ekilde yapil1rlar. 9 1.5. Yeralt1suyunun i~letilmesi .: i9me, kullanma, sulama ve diger maksatlar i9in in:;;a edilecek kuyu, galeri - tune!, keson kuyu, drenaj ve kehrizler ile yeralt1suyu i9Ietilmesin~­ de, bu Yonetmeligin V. Bolumunde belirtilen hususlara uyulmas, zorun­ ludur. 2. BELGE i$LERi 2.1. Beige Almacak i~ler : 167 sayil1 Yeralt1sulan hakkrnd3 Kanunun 8. maddesinin (a) ve (b) f1kralanndaki i9Ierle, Yeralt1sular1 Ti.izi.igi.ini.in 9. maddesinde belirtilen i9 leri yapacaklar i9in, Devlet Su i9Ieri Genel Mi.idi.irli.igi.inden beige al1nmas1 zorunludur. Bunlar, a9ag1da sayilan belgelerdir : 2.1.1. Yeralt1suyu arama belgesi 2.1.2 Yeralt1suyu kullanma belgesi 2.1.3. lslah ve tadil belgesi 2.1.4. Sondorli.ik, Kuyuculuk, Galeri, Ti.inelcilik yeterlik belgesi. 2.2. Beige ic;in Ba~vurma : Beige almak isteyen kimse, istedigi beige ile ilgili , ornegi 2.7. madde­ sinde gori.ilen beige isteme formlanni, en yakrn DSi. Onitesine ba9vurn-­ rak veya en yakrn idare amiri vas1tas1yla temin eder. Bu formu eksiksiz, dogru ve a9ag1daki hususlara uygun olarak doldurur. ilgili DSi. Te9kilatrna veya idare amirine verir. Beige almak i9in mi.iracaat· eden kimsenin sIrasrnI, isteklinin DSf. Te9kilatrna veya en yak1n idare amirine ba9 vurdugu tarih, DSi. nin beige . isteyen kimseye cevap verecegi bir E:ylik si.irenin ba9Iang1crn1 da dilekc;e ve eklerinin noksans1z olarak DSi. Te9kilatrna resmen ula9t191 tarih belli eder. Beige istiyen kimseye, istegi Lizerine muracaat tarihini gosterir bir makbuz verilir. 2.2.1. Arama Belgesi isteme formu ve ekleri : (Form No: 2.7.1. Yeralt1suyu Arama Belgesi isteme formu) 2.2.1.1. DSi. tarafrndan hi9 eti.id edilmemi9 olan sahalarla; eti.id edil­ mi9 fakat onemli sahalarda, A tipi Yeralt1suyu Arama Belgesi isteme for­ mu kullanihr ve bu forma, a9ag1da a91klanan bilgileri havi belgeler eklenir : 2.2.1 .1.1. Her hangi bir yerde, ayni anda veya fasilali olarak 5 den fazla kuyu ac;:ilmas1 istenildigi takdirde; havzanin, II Boli.imde sozu edilen esaslar dahilinde yap1lacak hidrojeolojik detayli eti.id raporlarindan ve ek­ lerinden i.i9er tak1m; 10 2.2.1.1.2. Ayn1 anda veya fas1lah olarak 5 adetten az kuyu ac;:ilmas1 istenildigi takdirde, kuyu lokasyonlarm1 ic;:ine alan saharnn II. Boli.imde so­ zi.i edilen esaslar dahilinde yap,lacak hidrojeolojik on eti.id raporundan ve eklerinden i.i<;er tak,m; 2.2.1.2. DSi. tarafmdan hidrojeolojik etudi.i yapilm19 olan sahalarda B tipi Yeralt,suyu Arama Belgesi isteme formu kullamhr ve bu forma ne miktar kuyu ac;:1hrsa ac;:dsin, her bir kuyu ic;:in kuyu yerini ve su noktalanrn gosterir detayl, bir kroki eklenir. 2.2.1.3. Yeralt,suyu aranacak hnvza veya alan DSi. tarafmdan eti.id edilmi9 olsun veya olmas1n, arama belgesi isteme formuna Yeralt1sular1 Kanununun 17. ve Yeralt,sulan Ti.izi.igi.inun 7. maddesinde belirtilen teknik elemanlarca yapilm19 ve kuyuda yapdacak her ti.irli.i i9Iemle, kuyunun gap ve derinliklerini gosterir kuyu projeleri eklenir. Projeler her kuyu ic;:in ayn ve uc;:er adet olarak tanzim edilir. 2.2.2. Kullanma Belgesi isteme formu ve ekleri Ac;:1lm19 olan yeralt1suyu arama kuyusunda bulunan suyun, i9Ietilmesi istenildigi takdirde; kullanma belgesi isteme formu ve eklerinin, iglil i DSi. Bolge Mudurlugunce onaymI takiben, mi.iracaat sahibine kullanma belgesi verilir. Kullanma Belgesi isteme formunun (Form 2.7.3.) ekleri a9ag1da s1ras1yla gosterilmi9tir. 2.2.2.1 . Dogru ve muntazam olarak doldurulmu9 kuyu kay1t defterin­ den iki adet; 2.2.2.2. Su evsaf1nin kullanma maksadma uygun oldugunu gosterir kimyasal su analiz raporunun asl1 ile onayh iki kopyas1; 2.2.2.3. iki adet kuyu kutugu ile, pompa karakteristiklerine ait grafik­ lerden i.ic;:er tak1m. 2.2.3. lslah ve tadil belgesi isteme formu ve ekleri : lslah ve tadil edilmesi istenilen kuyu ve galeriler ir.;in 1slah ve tadil belgesi almmas1 zorunludur. Bunun ir.;in islah ve tadil belgesi isteme for­ munun doldurulmas1 laz1md1r. Form No. : 2.7.5.) Bu forma a9ag1da ac;:1kla­ nan bilgiler eklenir. 2.2.3.1. 2.2.3.2. 2.2.3.3. 2.2.3.4. 2.2.4. Kuyu veya galerinin, son durumunu gosterir onayl1 ki.iti.igu; 1/50 olr.;ekli tadil projesi v~ luzumlu tafsilat resimleri; lslah veya tadil gerekr;;esini ar.;rklayan bir rapor; Kullanma belgesi; Yeterlik Belgesi isteme formu ve ekleri : (Form No : 2.7.7.) Yeralt1suyu temin etmek maksad1yla, yeralt1suyu ile i lgili i91erde r.;a­ h9acak sondor, kuyucu, .galerici ve tunelcilerin, bu i91eri yapabilmeleri i<;in yeterlik belgesi almalan zorunludur. 11 Yeterlik Belgesi alabilmek i<;:in : 2.2.4.1. Turk vatanda9I olmak; 2.2.4.2. En az ilkokulu bitirmi9 olmak; 2.2.4.3. Sagl1k bak1mmdan bu gibi i9Ierde 9al19maga bedenen musait olmak; 2.2.4.4. Mesleginde yeteri kadar tecrubeli bulunmak (1. sm1f beige alacaklann, en az 7 yil; II. smtf beige alacaklann, en az 4 y1ll1k tecrubesi bulunmak); 2.2.4.5 DSi. ce a9ilacak smavda ba9ari gostermek laz1md1r. istekli, yukandaki hususlara ait ekler ve beige isteme formu ile DSi. Gene I Mudurlugunce ilan edilen smav tarihinden en az 15 gun evvel, DSi Genel Mudurlugu ilanmda belirtilen yere muracaat etmek zorunlugunda­ d1r. Uygun goruldugu takdirde; dilek<;:e sahibine, smava girebilecegini smav gununu, yerini ve saatini bildirir fotograf11 ve onayh bir smava giri$ kart, verilir. Smava giri9 kartmda yazil1 gun ve saatte smavda bulunmayan­ lar, o y1I i<;:in imtihana girme haklanrn kaybederler. Ellerinde giri9 kart1 bulunmayanlar hi<;:bir 9ekilde smava giremezler. 2.3. Belgelerin Veri1li~i : 2.3.1. Arama, Kullanma, lslah ve Tadil Belgeleri : Konuya gore doldurularak, ilgili DSi Bolge Mudurlugune verilen ara­ ma kullanma, 1slah ve tadil belgesi isteme formu ve ekleri; mahallinde ve bi.iroda, hukuki, jeolojik, hidrojeolojik ve muhendislik bak1mlarmdan ince­ lenir. Uygun goruldugi.i takdirde, her bir eki «Kontrol edilmi9tir» damga­ s1yla mi.ihul'lenir ve kontrol eden tarafmdan imzalamr, konu ile ilgili izin belgesi doldurulur ve Bolge Mudi.iriugunun onayIm takiben; belgenin be­ yaz renkli orijinali ile kontrol edilmi9 rapor ve eklerinden tam bir tak1m istekliye verilir. Ye:;,il renkli kopya ile kontrol edilmi:;, bulunan form ve ek Ierinden hirer tak1m DSi Yeralt1sulan Dairesi Ba:;,kanligma gonderilir. Bel­ genin pembe renkli kopyas1 ve beige isteme formu eklerinden bir tak1rn da, DSi Bolge Mi.idurlugunde alikonulur. Muracaat sahibine; beige ile bir­ likte, her kuyu veya galeri i<;:in onayl1, biri doldurulup idareye geri veril­ mek uzere, 2 adet bo9 kuyu kay1t defteri verilir. Beige formuna eklenmi9 bulunan rapor, proje, harita vs. gibi dokumanlann tetkiki neticesinde, eksik ve hatah hususlarla kar91la:;,ild1g1 takdirde, evrakm iki tak1m1, bu hususlan a91klay1c1 bir yazI ile, dilek<;:e sahibine iade edilir. Diger tak1m Bolge ,Mi.i­ durli.igunde muhafaza edilir. 12 2.3.2. Yeterlik Belgesi : Yeterlik Belgesi almak ic;:in, DSi Genel Mudurlugune zamarnnda ve ge­ rektigi 9ekilde ba9vuranlar ic;:in a9ag1daki dallarda smav yap1hr. 2.3.2.1. 1 -1. Sm1f Rotari Sondorlugu Yeterlik Belgesi 2 - I. S1nif Darbeli Sondorlugu Yeterlik Belgesi » 3 - I. Sm1f Galeri - Tunelci - Kuyucu Yeterlik Belgesi 4 - II. Rotari Sondorlugu Yeterlik Belgesi " 5 - II. Darbeli Sondorlugu Yeterlik Belgesi » 6 - II. Sm1f Galeri - Tunelci - Kuyucu Yeterlik Belgesi » 7 - Hafif Arac;: Sondorlugu Yeterlik Belgesi Bu smavlan ba9aranlara katdd,klan smavm dalm1, sm1f1m ve tarihini gosterir DSi Yeralt1sulan Dairesince Onayl1 Yeterlik Belegeleri verilir. Beige sahipleri sadece belgelerinde belirtilen dallarda c;:ah9abilirler. 2.4. Yeterlik Belgesi Smavlar, : Yeterlik Belgesi Smavlan, a9ag1daki 9artlara uygun olarak yurutulur: 2.4.1. Yeterlik Belgesi almak isteyenler ic;:in DSi Genel Mudurlugun ce ac;:1lacak smavlar, her yd 1 Ocak iie 31 Mart tarihleri arasinda yap1l1r. Srnav gunleri ve yerleri, smavdan en az 30 gun once DSi Gene! Mudurli.i­ gunce ilan olunur. 2.4.2. Smavlar nazari ve ameli olmak uzere iki 9ekilde olur, nazari smavlar, yaz1l1; ameli smavlar, sozlu smav veya fiili tatbikat 9eklinde ya­ p1hr. 2.4.3 Smavlarda degerlendirme 100 puvan uzerinden olup, en az 50 puvan alan ba9anli sayd1r. Hem ame!i, hem nazari smav yapdan hallerde, iki smavm ortalamas1 alm1r. Gene! ba9an ic;:in katsay1larla c;:arpdarak bu• lunan ortalamanm en az 65 olmas1 gereklidir. 2.4.4. Smav sonU<;lan bir liste halinde, smav yerinde 1 hafta sure ile ilan edilir. 2.4.5. Smavlarda; not ortalamalan 65'ten yukan oldugu halde sadece tek dersten ba9an gosteremiyenler, daha sonraki y1llarda, yalniz ba9an gosteremedikleri dersten smava girerler. 2.4.6. Smav Konulan : 2.4.6.1. Butun dallar ic;:in mu9terek dersler: A. Matematik (Katsay1s1 : 1) B. Pompa bilgisi (Katsayas1 : 1) C. Makina ve motor (Katsay1s1 : 1) D. Yeralt1sular1 Mevzuat1 (Katsay1s1 : 1) E. Su verim deneyleri (Katsay1s1 : 1) 13 2.4.6.2. I. Sm1f Rotari ve Darbeli Sondorli.igi.i i<;:in ilave dersler. F. Sondaj Teknigi (Katsay1s1 : 4) G. Yeralt,suyu Jeoloj isi (Katsay1s1 : 1) 2.4.6.3. II. Sm1f Rotari ve Darbeli Sondorli.igi.i ile Hafif Ara<; Sondor­ li.igi.i i<;:in ilave ders F. Sondaj Teknigi (Katsay1s1 : 5) 2.4.6.4. I. S1mf Galeri - Tunel ve Kuyucular ic;in ilave dersler : F. Galeri, Tunel ve kuyu in$a teknigi ve tahkimat1 (Katsay1 s1 : 3) G. Barutc;uluk Bilgisi (~atsay1s1 : 1) H. Jeoloji Bilgisi (Katsay1s1 : 1) 2.4.6.5. II. Sm1f Galeri - Tunel ve kuyucular i<;:in ilave dersler : F. Galeri, ti.inel ve kuyu in$a teknigi ve tahkimat1 (Katsa­ yIsI: 4) G. Barut<;:uluk Bilgisi (Katsay1s1 : 1) 2.4.7. Smav Mi.ifredat1 : 2.4.7.1. Matematik yaz1l1 smav mOfredat, : Aritmetik i$Iemler; Alan ve Hacim i$Iemleri ; Uzunluk, Ag1rl1k, Zaman, H1z birimleri ve d6n0$i.imleri, 2.4.7.2. Pompa bilgisi yaz1li sInam mi.ifredat1 : Tulumba <;:e$itleri, <;:ali$ma prensipleri, montaj ve demontajlarr, anza­ lan, bak1mlar1. 2.4.7.3. Makina ve Motor yaz1h smav mOfredat,: Motor c;el;litleri, sondaj yard1mc1 makinalan <;e$itleri, makina ve mo torlarm c;ahl;lttr1lmalarr, koruyucu bak1m, peryodik bak1m, 2.4.7.4. Yeralt1sularr mevzuatI yaztlr smav mi.ifredat1 : Veralt1sularr Kanunu, Yeralt1sulan Ti.izi.igi.i, Belgeler 2.4.7.5. Su verim deneyleri yaz1h smav mi.ifredat1 : Deney c;el;litleri gayeleri; yap1l1l;llarr; k1ymetlendirilmeleri (yalmz I. s1rnf ic;in) 2.4.7.6. Sondaj teknigi nazari ve ameli smav mi.ifredat1 : Sondajm amac;larr; kuyu yapIm metodlarr; tecrit borulama ve filtre­ leme i$Iemleri; c;ak1llama; y1kama; gelil;ltirme metodlarr; kuyu agz1 yapI 14 mI; sondaj ve kuyu emniyeti; rapor tutulmas1; sondaj makinasmm (her dal ic;in kendi makinas1 hakkmda) ve sondaj malzeme ve ekipmanlannm kullanilmalan (her dal ic;in kendi malzeme ve ekipman hakkmda); sondaj s1v1sI (rotari sondorlOgOnde); numune alma (her dal i<;in kendi ozel me­ todlan hakkmda); onarma ve kurtarma i:;;lemleri (yalrnz birinci s1rnf son­ dorlere); 9antiye dOzeni (yalrnz birinci s1rnf sondorlere); sondaj hesaplan (yalrnz birinci sm1f sondorlere) 2.4.7.7. Yeralt1suyu jeolojisi sozlO ve yaz,11 sInav mufredat1 : Su ta9,yan formasyonlann cinsleri, ozellikleri; su sondajlarmda gec;i­ len formasyonlar ve ozellikleri; akifer cinsleri ve ozellikleri , yeralt1suyu­ nun hareketi ve bulunu9u hakkmda bilgiler. 2.4.7.8. Galeri, tOnel ve kuyu in9a teknigi ve tahkimat1 ; s6zl0 ve ya­ zil I smav mi.ifredat, : in9a metodlan; delici makinalann ve ekipmanlannm kullarnl,91; tahki­ mat nevileri ve yapil191; numune almmas1; kay1t ve raporlar; emniyet ted­ birleri tecrit i91emleri, ray d69eme, onanm ve kurtarmalar (yalrnz birinci s1rnf ic;in), pusula kullanma (yalrnz birinci smtf ic;in) . 2.4.7.9. Barutc;uluk bilgisi yazil1 smav mi.ifredat, : Barutc;uluk malzemesi, c;e:;;itleri, kullanilm.:1s1, korunmas,; ate:;;leme ve emniyet tedbirleri; kay,t i91ernleri. 2.4.7.10. Jeoloji bilgisi s6zl0 smav mi.ifredat1 : Jeolojik formasyonlar, 6zellikleri ve olu9umlan; kayac;lann tarnnmas1, formasyon yap1smm galeri ve ti.inel in9as,yla olan ili:;;kileri yeralt1suyu­ nun olu:;;umu ve hareketi , 2.5. Belgelerin Tescili : DSi Bolge MOdurli.iklerince veriien belgelerin, DSi Yeralt1sulart Dai­ resine gonderilen suretleri ve ekleri, arnlan Daire Ba9kanligmda «D6kli­ manlann tasnifi ve tescili ile ilgiH tal imat» geregince tescil edilerek saklarnr. 2.6. Belgelerin ve i~lemlerin Kontrolu : Beige sahipleri; DSi Yeralt1sulart Dairesi Ba:;,kanl1gmca veya DSi 861 ge Mi.idurli.iklerince verilmi9 olan «Beige kontrol yetki kartlan» na sahip yetkililerin, kanunlara uygun 9ekilde yapacaklan kontrollarda, belgelerini gostermek ve yapilan i91er hakkmda herti.irli.i bilgiyi vermekle zorunludur­ lar. Beige kontrol yetki kartlanrnn, fotografl1 ve ilgili makam tarafmdan onaylanm,9 olmas1 gereklidir. 15 Yeterlik Belgesi alm19 bulu.nan kimseler, kanunlara, ti.izuge ve yonet­ melige uygun olarak i9 yapmak, kay1tlan dogru tutmak, formlan eksiksiz ve dogru olarak doldurmak zorunlulugunda olup, bun Iara uymayanlara , DSi'ce 1. defasinda ihtar verilir; 2. defasmda 6 ay muddetle yeterlik belge­ leri geri alm1r; 3. defasinda ise, yeterlik belgeleri iptal ediilir. 2.7. Formlar: Yeralt1suyu ile ilgili i9lerde kullarnlacak form ornekleri sIra ile gele­ cek sayfalardad1r. 16 2.7.1. YERALTISUYU ARAMA BELGESi iSTEME FORIMU Form No : 2.7.1. Beige Tipi : .... ..... .. . DSi .................. BOLGE M0D0RL0G0NE 1. Muracaat Sahibi 2. Arazinin a) iii ................ ................ . e) Yuzolc ;:umu ...... .... ......... .. b) il9esi ............................. . f) Kuyu yeri tarifi ............. .. c) Bucag1 ......................... .. d) Koy veya Mh .............. .. . .. 3. Teknik Elemanm (Teknik Sorumlu) a) Ad, Soyadr ............. .. ..... . imzas1 b) Meslegi .......................... . c) Diploma - Oda Sic ii No. : .. . d) Adresi ............. .. .. ................................. . 4. Sondor, Kuyucu, Galericinin : a) Ad, Soyad, . . .. .. . . . . . . .. . . . . .. . imzas, .......................... . .. . b) Yeterlik Beige dalr tarihi ve No : ............................................ . c) Adresi : .................... .. ... .... .. . ....... ...... .. ......... . 5. Kuyunun 6.- Galerinin a) Tipi : ............................. . a) Kesiti : ..... ............. ....... .. b) Del me usulu : ................ .. b) Ac;:ma usulu : ...... : .......... . c) Adedi : ......................... .. c) Adedi : ............. .. ........... . 7. Talep edilen su miktari ............... Ton/gun .............. . Ton/y1I Yukanda belirtilen ve ili9ik haritada s1n1rlan gosterilen arazimde ... . .. . .. . .. . . . adet ............... ac ;:t1rmak suretiyle ve ................ . ....... i9inde kullanmak amac,yla yeralt1suyu ararnak istiyorum, 167 say,h Yeralt1sulan hakkmda Kanunun 9. maddesi uyannca taraf1ma bir arama belgesi verilme sini rica ederim ....... / ...... /19 ..... . Eki : 1) 3 tak,m .......... ........ raporu ve ekleri 2) 3 adet kroki 3) ...... ......... adet kuyu projesi. 17 2.7.2. YERALTISUYU ARAMA BELGESi FORMU T. C. Enerji ve Tabii Kaynaldar Bakanhg1 DSi . . . . .. . . . . . . . . . Bolge MiidiirlugU Form : 2.7.2. Beige No : .. ... .... .. . Beige Tarihi : ........ . Beige Tipi : .. ... ...... . YERALTISUYU ARAMA BELGESi 1. Beige Sahibi : ............ ............ ... ............................. . 2. Teknik Sorumlu : ................. . ... ... ... ............................. . 3. Sondor, Kuyucu, Galerici : 4. Arama Yap1lacak Arazinin : a) iii b) ilc;esi : .. . . . .................... . c) Bucag1 : d) Mh. veya koyu : 5. Kuyunun : a) Tipi : . . ....... ... ... .. ........... . . b) Delme usulu c) osi No. SU e) Yuzolc;:umu : .................... . f) Kuyu yeri tarif i : ... ....... .... . 6. Galerinin a) Kesiti b) A<;ma usulu : ........ .. ... . ... . 7. Talep edilen su miktarr : ... . . . .. .. . . . . . .. . Ton/gun ......... . ... . . Ton/yd ............. .. ... Tarihli dilekc;:e ile usu lune uygun olarak yap1lan muraca­ at incelenerek, yukarrda yuzolc;:umu ve yeri belirti len alan i9erisinde ve yu­ karrda belirtilen kil,>ilerce yeralt1suyu aramak amac1yla ekli ve onayh pro-­ jesine uygun bir adet .. . . . . . . . . . . . . . . . . inl ,asma sakmca gorulmediginden, 167 say1l1 Yeralt1sulan Kanununun 9. maddesi uyarmca bir yil sureli olarak bu arama belgesi verilmi~tir. Eki : 1 adet onayl1 proje DSi ............ B61ge Md. 19 1. 2. 3. 2.7.3. YERALTISUYU KULLANMA BELGESi iSTEME FORMU Form No : 2.7.3. DSi ... ... ... ...... BOLGE M0D0RL0G0NE Miiracaat Sahibi Kuyu/Galeri Yeri iii ilc;esi Bucag1 iMahallesi veya koyu Kuyunun DSi No. su Kuyu/Galeri Verimi Pompajla Artezyen Statik Seviye Dinamik Seviye (Porn pajda) Cekilecek su miktari Ku llanma amac1 lt/sn. lt/sn. m. m. ............ Ton/gunde ve .. ....... Ton ydda Yukanda yeri ve ekli kutugunde durumu ac;1klanan ve .. .... .. ......... . bulunan suyu kullanmak istiyorum. Bu hususta, 167 say,11 Yeralt1sulan Ka­ nununun 10. maddesi geregince tarafrma bir yeraltrsuyu kullanma belgesi verilmesini rica ederim. Eki : 1 Adet kimyasal analiz raporu 2 Adet kuyu kutOgO 2 Adet pompaj program, Tarih :imza NOT : Kuyu kiitiigiiniin biri onaylanarak miiracaatc;:1ya geri verilecektir. 21 2.7.4. YERALTISUYU KULLANMA BELGESi FORMU T. C. Form No : 2.7.4. DSi Genel Miidiirlugii Beige No : .......... .. . . . . . . . . . . . . Bolge Mudurlugu Beige tarihi . . ...... .. YERALTISUYU KULLANMA BELGE$i 1. Beige Sahibi 2. Kuyu/Galeri Veri iii il<;esi Bucag1 Mahallesi veya koyu Kuyunun DSi No. su 3. Kuyu/ Galeri Verimi Pompajla Artezyen Statik Seviye Dinamik Seviye (Pom­ pajda) lt/ sn. lt/ sn. m. m . <;ekilecek su miktan Kullanma amac1 . . . . . • . . .. ... ...... Ton/gun ............ . .. Ton/yil ...... . . .......... tarihli dilek<;:e ile yukanda yeri belirtilen .. ....... ....... . . kullanmak istedigini bildiren ...... ...... ... .. .... ...... m muracaat, uzerine yapilan inceleme sonucu, istegin kanun, tuzuk ve y6netmelik hukumlerine uygun oldugu anla91ld1gmdan, suyun yalniz . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . amac1yla kullal"!ilmas1 9art1yla bu kullanma belgesi veri lmi9tir. Eki : 1 Adet onayli kuyu kutugu 1 Adet pompaj program, DSi BOLGE M0D0R0 23 24 1 - Beige sahibine aittir. Ba!;,kasma devredilemez. 2 - Kuyu yeri ekili kroki i.izerinde gosterilmi!;,tir. 3 - Bu beige formda tarif edilen yere ait olup ba~ka yer i<;:in kulla­ mlamaz. 4 - Almacak su formda belirtilenden fazla olamaz. 5 - Artezyen kuyular, yonetmelikte yazild191 ~ekilde tecrit edilir. Basm<;:lt suyun muhafaza borusu d1!;,mdan, yi.izeye 91karak ba­ takl I k yapmasma veya i.ist tabakadaki yeralt1suyuna kari!;,arak civar kuyulardan d1~an akmasma ve etrafa zarar vermesine meydan verilmez. 6 - Pompaj program,, 3. maddedeki i;:ekilecek su miktanni a~mamak !;,art1yla, <;:ekimin yilm hangi aylarmda veya gi.ini.in hangi saatle­ rinde olacagmm, kuyu sahibinin istegi ve DSi nin musaadesiyie tesbit edilmelidir. NOT : Veralt1suyu kullanma Belgesinin arka yuziidiir. 2.7.5. ISLAH VE TADiL BELGESi iSTEME FORMU DSi ............... BOLGE M0D0RL0G0NE Form No: 2.7.5. 1. Muracaat Sahibi 2. Kuyu/Galeri Yeri iii il9esi Bucag1 rMahallesi veya koyu Kuyunun DSi No. su 3. Kuyu/Galeri Verimi ~ompajla Artezyen Statik Seviye lt/sn. lt/sn. m. Dinamik Seviye (Pom­ pajda) ............................................. m . <;ekilecek su miktan Kullanma amacI .. .. .. ... . .. .. . . . . .. . Ton/gun ............ Ton/yil 4. Kuyuda yap1lacak islah veya tadilat : 5. lslah ve tadirl sonucu ~ekilecek su : .... .. . ..... Ton/gun ......... Ton/yd 6. lslah ve tad ii i~inin teknik sorumlusu : ......... .. .......... ............... . . . 7. lslah ve tadil i~inde ~ah~acak sondor veya galerici : .................... . Yukanda yeri ve ozellikleri a91klanan kuyuda/galeride, ekli projesin­ de gosterildigi ~ekilde 1s lah ve tadil yapmak istiyorum. Bu hususta 167 sa­ yil, yeralt1sulan hakkindaki kanunun 11. maddesi geregince, taraf1ma bir islah ve tadH belgesi verilmesini rica ederim. Eki : 2 islah ve tadil projesi 1 Onayl1 kuyu kutugu 1 Adet tadil gerek9e raporu Kullanma belgesi Tarih ve imza 25 2.7.6. ISLAH VE TADiL BELGESi FORMU T. C. Form No : 2.7.6. DSi Genel Mi.idi.irliigi.i Beige No : ...... . .... . . . . . . . . . . . . . . . . nci Bolge Mi.idi.irliigi.i Beige Tari hi : ... . ... . . ISLAH VE TADiL BELGESi 1. Beige Sahibi 2. Kuyu/Galeri Veri iii il9esi Bucag, IMahallesi veya koyi.i Kuyunun DSi No. su 3. Kuyu/Galeri Verimi Pompajla Artezyen Statik Seviye Dinamik Seviye (Pom­ pajda) c;:ekilecek su miktan Kullanma amac, lt/sn. lt/sn. m. ··· ······ ·· ········ ··· ···••••••·••••••••••••• m. (Tadilattan sonra) .. . Ton/gi.in ... Ton/yil 4. lslah ve Tadill i~inin teknik sorumlusu : ..... . .. . . ..... . ..... .. . . ...... ....... . 5. lslah ve tadil i~inde c;ah~acak sondor veya galerici : ... . ............... . . . . . . . ....... ... ... Tarihli dilek9e ile yukanda tarifi yapilan kuyuyu/ kay nag1/galeriyi ,slah ve tadil etmek istedigini bildiren, yukanda kimligi ya z,lr ... ........ .. . . ... ....... ... .. 'm mi.iracaat, uzerine yap1lan incelemeler so nunda istek uygun gorulerek, kuyunun/kaynagm/gailerinin, ili~ik onaylr projesine ve Yeralt,sulan Tuzi.ik ve Teknik Yonetmelik hukumlerine gore ,slah ve tadil edilmesi i<;in bu 1slah ve tadil belgesi verilmi~tir. Eki : 1 Onayll proje DSi 1 Onayh kuyu kutugi.i . . . . . . . . .. . . . . . Bolge Mi.idi.iri.i 27 1 - Bu beige sahibine aittir. Ra~kasina devredilmez. 2 - Kuyu (galeri) ekli kutuk Ozerinde gosteri'lmi~tir. 3 - Bu beige projesindeki konuya mahsustur,ba~ka konu i<;:in kulla­ mlmaz. 4 - Kuyudan ancak formda belirtilen miktarda su <;:ekilebilir. NOT: Isiah ve tadil belgesinin arka yilzudur. 28 "2.7.7. SONDORLERiN, KUYUCULUK, GALERi-TUNELCiLiK YETERLiK BELGESi iSTEME FORMU Form No:2 .7.7 DSi GENEL MUDURLUGUNE (Jeoteknik llizmetler ve Yeralttsulan Dairesi Ba~kanhg1) ANKARA .. ... .. ..... .. . . . . .. .. .. . . ... Okulundan . .. ..... . . . : y1h mezun oldum .... . . .. . . .. y1h kuyu/ga leri a9ma i~lerinde ...... . . . .. . . .. ........ . .. .. . olarak 9ah~t1m. Yeraltmdan su elde etmek maksa d1yla .. , .. . ............. ... . yapmak istiyorum. 167 say1h Yeralt1sulan hakkmda kanunun 8. maddesinde belirtilen i~leri yapabilmem i9in .. . .... .. ...... . .. .. .. .. yeterlik belgesi verilmesini arz ederim .... ./ . . . ./ .. . . T.C. Kimlik No Smava Girecegi Dal ve S1mf ikametgah Adresi Degi~meyen Adresi Telefon Numaras1 Sab1ka Kayd1 Beyam Ekler: I- Niifus ciizdam fotokopisi 2- 3 adet 4,5 x 6cm boyutlannda fotograf 3- Kurumca onayh diploma sureti . irnza Ad-Soyad : 4- Referanslar, ilgili kurum veya firma tarafmdan onayh hizmet belgesi veya ilgili kurum veya finna tarafmdan onayh bonservis belgesi 5- Yerallisulan i~lerinde 9ah~abilecegine <lair goz, kulak-burun ve bedensel saghk durumunu gosteren saghk raporu." BOLOM II. ETUDLER 1. PLAN PROJE VE HARiTA HAZIRLANIMASI : 1.1. Plan ve Kroki Haz1rlanmas1 : Etudlerle ilgili plan ve krokiler a9ag1da belirtilen hususlara uygun ola­ rak haz1rlanir : Plan ve krokilerin haz1rlanmas111da bilimsel esaslara ve resim tekni­ gine uyulacak. Butun kesit ve detaylarda sayilar a91k olarak okunabilir, 9izgiler kesin ve ·net olarak gorulebili.r durumda olacakt1r. Plan ve kroki uzerinde gosterilen bir 9eklin boyutu a91k olarak gorulebilmeli, bir boyu­ tun bulunmas1 i9in hesap yapr.iaya luzum kalmamalid1r. Paftalar ayn ayn numaralanmr9 ve 21 x 31 cm. normunda duzgun bir 9ekilde katlanm19 olacaktrr. Onaylanmak uzere DSi'ye verilen plan ve kro­ kiler uzerinde, okunamayan rakamlar ve yazilar, kesin ve net olarak gorul­ meyen 9izgiler ve eksik boyutfar oldugu takdirde, bu plan ve krokiler ince­ lenmeden iade edilecektir. Onaylanmryan plan ve krokiler ge9erli sayrl­ mazlar ve bunlara uygulama yapdamaz. 1.2. Proje Haz1rlanmas1 : Projeler yukandaki esaslara uygun olarak haz1rlanm19 ve normunda katlanm,9 olarak onaylanmak uzere DSi Te9kilatma verilecektir. Onaylr kat'i proje ile tatbikata gegildikten sonra, gerek pla1l ve pro­ jelerde, gerekse metraj ve kesitlerde, esasl1 herhangi bir degi9ikl ik yap1l mayacakt1r. • Kat'i projelerde guzergah ve eksenler 1 /5000 veya 1 /2000 olgekli haritalar uzerine 9izilecek ve bunlRrdan kesitler 91kanlacaktir. Kat'i proje gali9malan, ba9ta ozet olmak uzere bu sahanm raporunda toplanacaktir. Kat'i raporda in9aat k1s1mlannm butun teferruatm1 ihtiva eden resimler bu­ lunacakt1r. Proje haz1rlanmas1 ile ilgili hususlarda, 1.2.1. Grup veya tek koy igmesulan ve i91etme projelerinin ham lanmasma ait fenni 9artname 1.2.2. Proje esaslannin tesbitine ait talimat 1.2.3. DSi Etud ve Planlama ve r:.,roje rehberi 1.2.4. Su kuyulan in9as1 fenni 9artnamesi 1.2.5. Su kuyulan in9asma ait teknik talimatlara uyulacakt1r. 31 1.3. Hidrojeolojik Harita Haz1rhmmas1 : Bir sahanrn hidrojeolojisi ve jeolojisi hakkmda butiin bilgileri ihtiv~ eden haritaya, hidrojeolojik harita d(:.nir. Bu haritanm 6l9egi 1 /25 000 ve­ ya 1/ 100 000 olabilir. Hidrojeolojik haritaya i$lenecek bilgiler: a$ag1da g6sterilmi$tir: 1.3·.1. Hidrojeolojik Bilgiler : Alan dahilinde bulunan butiin kaynak, gol, golet, akarsu, derin ve s19 kuyular, yeralt1suyu seviye degi$imlerini gosterir haritalar, yeralt1suyu akrmlan ve toplama bolgeleri, saha dahilinden gegen 8$ yag1$ egrileri ve akiferlerin derinlik ve kalinliklan, 1.3.2. Jeolojik Bilgiler : Etiid sahasr dahilinde bulunan jeolojik formasyonlarrn sin1rlarr ile bir­ likte, hidrolojik karakteristiklerini a91klay1c1 lejand1, senklinal ve antiklinal­ ler, faylar, yat1mlar ve egimler, (DSi no verilecek haritalann standart bir hale konulmasm1 saglamak uzere hidrojeolojik ve jeolojik bilgiler, standart lejanda uygun olarak gos­ teri lecektir.) 1.4. Su noktalar1mn ve tesislerinin haritalara i~lenmesi ve koordinat sistemine baglanmas1 ; Gerek etudler s1rasmda tesbit edilen mevcut su noktalanni, gerekse yeniden in$a edilecek su tesislerini harita uzerinde i$Iemler ve numarala­ malar a91k bir $ekilde ve yurdu k.:ipsayan 8$ag1daki koordinat ve numarn­ lama sistemi geregince, yapdacakt1r . 1.4.1. 1 /25.000 ol9ekli haritalarda koordinat sisteminin kullarnlmas1 : 1/25.000 oli;ekli topografik ve hidrojeolojik haritalarda, yatay ve dC!­ $8Y $eritlerin kesi$mesiyle meydana gelen kareler, koordinat sisteminin esasmI te$kil etmektedirler. Karelerin her biri 1 Km .2 lik bir alanr kapsar. Bu haritalarda, yatay $eritleri meydana getiren 9izgiler, mesela $ekil 1 de gori.ilen Kastamonu - E 30 - a, 1 paftasmda oldugu gibi 37, 38, 39 ola­ rak, guney - kuzey yonunde numaralanm1$t1r, dii$ey $eritleri meydana ge­ tiren ~izgiler ise, soldan saga yani bat1dan doguya dogru, yine aynr pafta uzerinde 01, 02, 03, 04 ............. . . 10 $eklinde numaralanm1$t1r. Harita i.izerinde bir nokta bulunmak istendigi zaman evvela o noktarnn i9inde bulundugu kare belirtilir. Mesela $ekil 1 deki A noktasmm bulun­ mas1 i9in, ewela A noktas1nrn iginde bulundugu (07 - 38) karesi tarif edil­ melidir. Burada : 32 07 : Kii<;i.ik paftadaki dikey 9izgiyi (sag1ndaki veya dogusundaki dikey :;;eridi temsiien) 38 : Ki.i9i.ik paftadaki yatay 9izgiyi (i.izerindeki yatay :;;eridi temsilenJ gostermektedir. (07 - 38) parantezi i9erisindeki say1larla ifade edilen 9iz­ giler, meydana getirdikleri karenin sol alt ko:;;esinde kesi9mektedir. Nok­ tay1 kapsayan kare, boylece tesbit edildikten sonra; noktarnn i9inde bulun­ dugu karenin sol alt k69esi esas al1narak, noktarnn bu ba91angu;;tan once doguya, mi.iteakiben kuzeye olan uzaklrg1 Km. olarak yaz1lmak suretiyle belirtilir: Misal : A. Noktas, : Kastamonu - E 30 - a 1 (07 - 38); 0,350 Km. Dogu, 0.500 Km. kuzey. Kastamonu - 30 - a 1 (09 - 39) 0.250 Km. Dogu, 0.375 Km. kuzey 40 06 07 08 09 10 01375 --.8 km I I I 39 I ; 0.250 km - ~ A I 0,500km. I I 38 I 0350km. 37 ~ekil - 1 Kastamonu E 30 - a 1 Paftas1 Oh;:ek : 1 : 25.000 1.4.2. 1/100.000 ve 1 /200.000 ol9ekli har italar : 1/100.000 ve 1/200.000 6l9ekli haritalarda ayrn koordinat sistemi kul­ larnlmaktad1r. Bir noktay1 kapsayan kare, i.izerindeki bulundugu yatay ve di.i~ey 9eritlerin evvela du9ey sonra yatay olarnn numarasr yazilarak, kare i9erisindeki nokta ise aynen 1/25.000 61< ;:ekli haritalardaki gibi kareniri sol 33 ko~esi ba~lang1<; kabul ed ilerek doguya ve kuzeye olan uzakl1klar1 Km. ola­ rak yaz1larak belirti lir. Mesela: 77 (83 - le) 4,50 Km. Dogu, 4,00 kuzey o!a­ rak yazilan l<oordinatta : 77 K 'a 2 83 Id A, 8 le I 4 km I ' D ' ' ' 4,5 km If G, !j,ekil • 2 1 : 100.000 oh;ekli 77 No.'lu pafta 77 Haritanm pafta numaras1 83 Pa'.tadaki du~ey ~eridin numaras1 le : Paftadaki yatay ~eridin numaras1d1r. 1.5. Galeri - Tunel ve Kehrizlerin haritalara i~lenmesi ve koordinat sistemine baglanmas1: Galeri - tunel ve kehriz ag1z noktalan , aynen kuyular gibi haritalara i~lenir ve numaralamr. Ancak, bu gibi tesisleri kuyulardan ay1rdetmek i<;rn bunlann ozelliklerini harita ayn usullerle belirtmek ieabeder. Bu ozellikler yon ve egimdir. Galeri - tunel ve kehrizlerin ag,z noktalan koord inat sistemine gore haritalara i~lendikten sonra, yonleri , aynen jeolojik dogrultulann haritalara i~lenmesinde oldugu gibi, kuzeyden doguya dogru ac;ilarla tesbit edil ir ve ag1z noktas1ndan itibaren bu yonde takriben 1 cm. uzunlukta bir c;izgi c;izi­ lerek, bu i;:izgilerin Ost tarafma Galeri - Ti.inel veya Kehr izin metre olarak uzunlugu, alt tarafma da oran olarak Egimi yazi11r. 34 2. HiDROJEOLOJiK ETUD YAPILMASI 2.1. Tarif - Amaf; ve Ce~itleri : Yeraltrsularmm ara:;;t1r1lmas1 ile ilgili yaprlan etudlere Hidrojeolojik etudler denir. Hidrojeolojik eti.idler yapilr:;; amac;lanna, geni:;;liklerine, inceleme me­ todlarma, si.iresince, kullamlan malzemelerine ve hassasiyet dereceleri­ ne gore ikiye aynlir. Etudlerin ti.imi.ini.in Ara:;;trrma metodlan, Rapor plam ve kontrolu 2.2, 2.3, 2.4 ve 2.5 k1s1mlarmda belirtildigi :;;ekilde olur. 2.1.1. On Hidrojeolojik Eti.idler: 1/100.000 olc;ekli Topografik haritalar veya s1hhatli krokiler kullanmak suretiyle yi.izey jeolojisi ve mevcut su noktalarma gore yeralt1su durumu­ nu tesbit eden, ileriki c;alr~malar ic;in program ve tavsiyelerde bulunan etud :;;eklidir. Srhhat derecesi mevcut donelere baglr olarak c;ok degi:;;ik olabilir. Etud esnasmda donelerin s1hhati kontrol edilir ve bu husus rapor­ da belirtilir. 2.1.2. Detaylr Hidrojeolojik Eti.idler : Yeralt1suyu bak1mmdan i:;;letmeye deger miktarda su bulunan k1s1m­ larda 1/25.000 olc;ekli haritalar kullanmak suretiyle ve yeralt1suyunu bu­ ti.in karakteristikleriyle tespit etmek amac1yla yapilan bu eti.id, su noktala­ n hassas bir :;;ekilde haritalara gec;irilir, kotland1nlrr, seviyeler, verimler yeniden 6lc;i.ili.ir, akiferlerin geome·.:risini tesbit amac1yla jeofizik eti.idler, icabediyorsa ilave sondaj kuyular ac;1l1r, su verim deneyleri ve su analizleri yaprl1r. Bu eti.id, yeralt1suyu f izibilite eti.idi.ini.in yeralt1su kaynaklan k1sm1111 te:;;kil edecek hassasiyetle olmal1d1r. 2.2. Ara~t•rma Metodlari : 2.2.1. Cografya 2.2.1.1. Saha hakkmda genel bilgiler : Eti.id sahas1mn yeri, ula:;;1m imkanlan, smai, ticari, zirai ve iklimle ilgji(i doneler bu k1s1mda inceleni r. 2.2.1.2. Topografik Haritalar: Yeryuzunun :;;eklini gosterirler, kuyu yeri verilmesinde jeolojik c;alr :;;­ malarda ve kesitlerde, kontur haritalarr c;izim inde, saharnn tarnnmasmda (gal, ova, dag gibi) faydal1 olurlar. Eli.id yapdd191 zamana kadar olan degi­ ~iklikler haritalara i~lenirler (yeni yaprlan yol, baraj, kanal vs.) 2.2.1.3. Morfoloji :;;ekilleri incelenir ve sahanm morfolojik t arifi ya­ prl1r. 35 2.2.1.4. Akarsu, Gol, Deniz ve Batakf1klar : Akarsularm verimleri, degi$meleri, kollan ile gol, batakllk ve deniz lerdeki degi~imler tetkik ediilir. 2.2.2. Jeoloji 2.2.2.1 . Jeoloji'k Haritalar : Yeralt1suyu ta$Iyan formasyonlann yayrl1mrn1, dallmm1, bes lenme alanlanni, akifer kallnhk ve derinliklerini gostermeleri, yoni.inden eti.id sI­ rasmda yeniden tanzim edilirler. 2.2.2.2. lizopak Haritalan : Akiferlerin kalrn olan k1s1mlanni tayinde faydall olurlar ve yayll1mlar1 m gosterirler. Yapllacak detayf I eti.idlerde di.izenlenmesi gereklidir. Birden fazla akifer bulundugu takdirde, geni$ 9apta yeralt1suyu almacak akiferler ic;in tanzim edilirler. 2.2.2.3. Yap1 Kontur Haritalan : istenen tabakalarm yeraltmda bulunu$Ianni gosteren haritalardir. Genellikle serbest akiferin taban, basm9h akiferlerin ise tavan kontur haritalarmm di.izenlenmesi uygun olur. 2.2.2.4. Jeolojik Kesitler : Formasyonlarm birbirleri ile ili$kilerini belirli dogrular boyunca ince­ lemege imkan verirler. Eti.id alanm1 degi$ik yonlerde kesen en az 4 adet kesitin di.izenlenmesi uygun olur. 2.2.2.5. Fotojeoloji : K1sa zamanda daha fazla ve s1hhath jeolojik yorum yapmaga yararlar Fotograf1 bulunan sahalarda 9all$ilmas1 iyi sonu9lar saglar. 2.2.2.6. Yap1sal Jeoloji : Fay, k1vnmlar, kink gibi yap1sal jeolojinin etkilerini gosterirler. Jeolo­ jik haritalarda gosterilebilecegi gibi ayn harita da di.izenlenebilir. 2.2.3. Jeofizik Eti.idler : Tabakalarm devammrn tesbitinde, yapmm aydmlatllmasmda faydah olur. Yap1 kontur haritalan ile izopak haritalarmm 9iziminde ekonomi sag­ lar. Bu bak1mlardan her detayl1 eti.idler ve i$letme alanmda yapilmas1 uy­ gun olur. 2.2.4. Ara$t1rma Sondajlan : Yap1lan eti.idler sonunda istenen mahaldeki litolojik ve hidrojeolojil< doneleri elde etmek i<;in kesin deger almacak metoddur. Su verim deney 36 lerine imkan verecek $ekilde yap11!r. Sahadaki her akiferi ve formasyonu deneyecek miktarda yapdmahd1r. 2.2.5. Hidrojeoloji : Formasyonlarm ve jeoloj ik yap mm yeraltrsuyu ile ii i$kilerini ara~trr­ mak amacryla incelenir. 2.2.5.1. Formasyonlarrn akifer olabilme yetenekleri (Porozite, Per­ meabilite) beslenme ve bo$alma sahalan her formasyon ic;:in tesbit edll­ melidir. 2.2.5.2. Su noktalanhm tesbiti : Geil, bataklik, akarsu, kaynak ve kuyulann tesbiti. Bir etudun en onemli k1smm1 te~kil eder ve $LI $0killerde incelenir : 2.2.5.2.1 . Gol, bataldrk ve akarsular ic;:in : Yeraltrsuyu ile ili$kilerinin ve yeralt,suyu bo$al,m veya beslenmesi­ nin tesbiti. 2.2.5.2.2. Kaynaklar : Lokasyonu, tipi, kotu, hangi formasyondan c;:1kt1g1, verimi, Is1s1, debl degi$imleri, kalitesi ve kullanrlma amac;:larr. 2.2.5.2.3. Kuyularm iki krsmmda incelenmesi gerekir : 2.2.5.2.3.1. Adi Kuyular Lokasyon tarifi, kotu, derinligi , uzerinde bulundugu ve ac;:ild1g1 formas­ yonlar ile litolojileri, statik seviye, kullanilan miktar, kullanilma gayesi, Is1sI, varsa pompa verimi ve du9i.imi.i, seviye degi9imleri ve kalitesi. 2.2.5.2.3.2. Derin (Sondaj) kuyulan : Lokasyon tarifi, ki.iti.igi.i, stat ik seviye, verim, du9um, seviye degi$im­ leri, IsI, kalite, kullanma amac,, y,11,k alman su miktan, tec;:hizi, kotu, tulum­ bah olup olmad1g1, litolojisinin izah1, varsa jeofizik kuyu logu. 2.2.5.3. Kontur haritalarr 2.2.5.3.1 . Serbest akifer ic;:in : Su tablas, egrileri c;:izilir. 2.2.5.3.2. Basmc;:h akifer ic;:in : E9basrm; egrileri c;:izilir, basmc;:11 aki­ fer birden fazla ise ·kullamlmas1 du9uni.ilen akifer i< ;:in duzenlenir. 2.2.6. Su Kimyasr: Bir etudde suyun kalitesinin etrafhca incelenmesi gerekir. Talimatlar geregince su numuneleri alrnrr, analiz ettirilir ve sonu< ;:larr . rapor krsmmda incelendigi gibi, rapor ekleri k1sm:nda da duzenlenen harita ve diyagram­ larda gosterilir. 37 2.3. Sonuc; ve Rapor Plan, : Yukan k1s1mlarda izah edilen 9tl'll:;,malar ve elde edilen doneler bir araya getirilerek k1ymetlendirilir, haritalan,kesitleri ve raporu ha21rlarnr. Bir hidrojeolojik etud raporu genel olarak :;;u k1s1mlan ve ekleri kapsama­ l1d1r: OZET: 2.3.1. - Amac; 2.3.2. - Giri9 2.3.2.1. - Onceki 9ali9malar 2.3.2.2. - Call:;;ma metodlan 2.3.3. Cografya 2.3.3.1 . Etud sahasinin yeri ve yuzolc;i.imi.i 2.3.3.2. iklim 2.3.3.3. Ekonomik geli9me 2.3.4. Jeoloji 2.3.4.1. Jeolojik formasyonlar 2.3.4.1.1. Tortul kayac;lar 2.3.4.1.2. Magmatik kayac;lar 2.3.4.1.3. Matamorfik kayac;lar 2.3.4.2. Tektonik ve Paleocografya 2.3.4.3. Yeralt1 jeolojisi 2.3.4.4. Yeralt1suyu ta:;;Iyan formasyonlar (Yay1l1m, derinlik ve ka lml1klan) 38 2.3.5. Hidrojeoloji 2.3.5.1. Su noktalan 2.3.5.1.1. Akarsular 2.3.5.1.2. Kaynaklar 2.3.5.1.3. Sig kuyular 2.3.5.1.4. Sondaj kuyulan 2.3.5.2. Yeralt1suyu ta:;,Iyan tabakalarin hidrolojik ozellikleri 2.3.5.3. Yeralt1suyu bilanc;osu 2.3.5.4. Y1ll1k emniyetli verim 2.3.5.5. Yeralt1suyu i:;,letmesinde elveri:;,li olanlar 2.3.6. Su kimyas, 2.3.7 Tavsiyeler 2.3.8. Bibliografya 2.4. Rapor Ekleri : 2.4.1. Lokasyon ve indeks haritas1 2.4.2. Cografya haritas, (KO<;Ok 6I<;:ekli olabilir) 2.4.3. Hidrojeoloji haritas, (litoloji haritas1) jeoloji ve hidrolojiyi bir arada gosterir esas haritad,r. On etOd'de kroki olabilir. 2.4.4. Hidrojeoloji ile i lgili 1) Su kotu ve statik :,eviye haritas, e9 basin<; haritas1 2) Akifer tavan ve taban yap, kontur haritalan, izopak haritasi 2.4.5. Jeolojik kesitler 2.4.6. Su kalitesi haritas, 2.4.7. Su seviyesi degi9imleri 2.4.8. Elek analizleri 2.4.9. Su verim deneyi degerlendirme grafikleri . NOT : On eti.id'de detayla ilgili ekler verilmez s1hhatli bir kroki yeterli olabilir. 2.5. Raporun Kontrolu : Raporlarin kontrolu «Planlama kademesinde» yaptlan hidrnlojik etud raporlannin haz,rlanmasmda dikkat edilecek hususlar ile tetkiki hakkinda talimat» uyarmca DSi Yeralt1sulan Dairesinin ilgili elemanlan tarafmdan yap1l1r. 39 SOLUM Ill. KUYU Y APIMI 1. KUYU YERLERi 1.1. Kuyu yeri se«;im i : 1.1.1. Kuyu yeri hie; bir zaman, sel sulannin eril?ebilecegi veya sat1h sularrnm toplanabilecegi yer, c;ukur, dere ve toplanma hatt, ic;erisinde se­ c;ilmemelidir. 1.1.2. Gol, akarsular ve sel yataklan kenannda kuyu a91fmasma zo­ runluluk bulundugu takdirde, kuyu yerinin kotu, go!, akarsu ve sel yatag, en yuksek kotundan en az 60 cm. daha yuksek olacakt1r. 1.1.3. Sat1h sularimn kuyuya akmas1m veya gerek bu sularm gerekse kuyudan 91kan sularm, kuyu civarmda birikerek bataklik meydana getir­ mesini onlemek amac1yla, kuyu yeri, kabilse, arazinin yuksek bir nokta­ srnda sec;ilmeli, veya kuyu etrafmda 15 m.'lik bir gap dahilinde kalan ze­ min yuzeyi iyice tesviye edilerek gerekli drenaj tedbirleri almmalid1r. 1.1.4. Sahil bolgelerde kuyu ac;ilmasina luzum goruldugu takdirde; kuyu yerinin, formasyonun jeolojik durumu g6z6nunde bulundurularak, de­ niz suyunun kuyu suyuna kanl?masrna imkan vermeyecek kadar sahilden uzakta sec;ilmesi laz1md1r. 1.1.5. Kuyu yeri hie; bir zaman mevcut bir kuyunun tesir sahas1 ic;in­ de sec;ilmemelidir. 1.1.6. Kuyu yeri, yernlt1 elektrik kablosu, mesken, lag1m mecralan, septik c;ukur, mezar, anbar ve agd gibi yerlere yakrn olmayaca~t1r. Kuyu yerinin bu gibi mahallerden en az uzakl1g1 al?ag1da g6sterilmil?ti r. Se! yataklan Lag1m mecrasI, septik c;ukur, mezarhk vs. Meskenler, anbar ah1r vs. Yeralt, elektrik kablosu Havai yuksek gerilim hatt1 1.2. Kuyu yerinin i~aretlenmesi : 15 metre 60 metre 30 metre 50 metre 100 metre Kuyu yerinln haritalara il?aretlenmesi II. B6lumde ag1klanan koordinat sistemlerinde belirtildigi l?ekilde yap1hr. Haritada il?aretli kuyu yerinin ara­ ziye uygulanmasmda c;ok dikkatli davranilarak yanl,~hklara meydan veril 40 memelidir. Bunun ir;in, gerekli olr;umler yapild1ktan sonra kuyu yeri bir ka­ z1kla i9aretlenmeli ve sondaj ' i9Iemine tam bu nokta Ozerinde ba91anmah­ d1r. 2. SU KUYULARININ <;E$iTLERi : Sondaj makinas1 yard1m1 ile in9a edilen su kuyulan gerek ar,:1119, ge­ rekse kullanilma yoni.inden c ;ok r;e9itlidir. Ancak, buti.in r;e9itleri «Ara:;;­ tIrma Kuyulari» ve «Oretim veya i91etme kuyulari» olarak iki cins veya grupta toplamak mi.imki.indur. Bu iki cins kuyu Yeralt1sular1 Kanununda ay­ ri ayn tarif edilmi9tir. 2.1. Arai,;tirma Kuyulan : Yeralt1sular1 hakkindaki kanunun 2. maddesinde, Ara9t1rrna Kuyu lar1 «Yeralt1suyu hakkmda bilgi edinmek i.izere ar;ilan kuyular» 9eklinde tanim­ lanm19tIr. Bu tanima gore, ayni kanunun 3. maddesinde sozi.i edilen, «ilan edilmi9 yeralt1suyu i~letme alanlan d19mda ar;ilacak her turli.i kuyu » ara9 tIrma kuyusu niteligindedir. 2.2. Oretim (ii,;letme) Kuyular1 : DSi taraf1ndan sin1r ve karakteristikleri belirtilerek; 167 say1h Kanu­ nun 3. maddesine gore ilan edilmi~ olan i9Ietme sahalarmda, ayrn kanunun 8. madde hi.ikmune gore, beige almarak a91lacak kuyularla, Han edilmemis sahalarda ara9t1rma amacI ile ar;ilarak su bulunduktan sonra 167 say1l1 Ka­ nunun 2. maddesindeki tanima gore istifadeye sunulan kuyulara, «i9Ietme veya Oretim Kuyusu» denir. Dogrudan dogruya i9Ietrne kuyusu olarak ar;ilacak kuyular i<;in, once­ den arama belgesi al1narak, kuyu in! >aasina gec ;i lebi lir. Ancak 167 sayii1 Kanunun 4. maddesine gore, ilan edilmi9 i9Ietme sahalarindaki kuyularin yerleri, adetleri, derinlikleri ve diger nitelikleri saptanmI9 oldugundan, bu hususlar arama belgesine kaydedilmi9 bulunmahd1r. i9'1etme sahalannda ar;ilan i9Ietrne kuyularindan r;ekilebilecek su miktari 167 sayil1 Kanunun 4. rnaddesi geregince ilan edilmi9 oldugundan bu hususun da kullanma bel­ gesine kaydedilmi9 bulunmas1 gerekir. 3. SONDAJ i$LEM VE METODLARI : Yeralt1suyu, maden ve petrol gibi yeralt1 zenginlikleri ile malzeme ve drenaj konularmm eti.id edilmesi amac1yla mekanik arac ;larla, yeraltina, dui;,ey veya belirli egimde delik ar;ilmasma, sondaJ denir. Sondaj i9Iem!eri gene! olarak, 3 ayn sistemde yap1hr. 41 3.1. Donmeli (Rotari) sondaj sistemi: Kesici U(;:lan olan bir matkabrn donmesi sonucu zeminin kesilmesi, kr­ nlmasr ve ogutulmesi, bu kesintilerin yuzeye c;:1karrlmas1 ve bu 9ekilde meydana gelen bo91uk ic;:erisinde ilerleyerek arz kabugunun delinmesi sis­ temine donerli (veya rotari) sondaj sistemi bu sistemin uygu lanmasrnd'1 kullanrlan makinalara ise donerli (veya rotari) tip sondaj makinalarr denir. Matkab1 donduren bir motor, matkap ile motoru birle9tiren bir boru siste­ mi, matkabm kestigi parc;:alart yeryi.izune 91karan bir s1v1 veya hava ortam1 ile bu s1v1 veya hava'nrn dola91mInr (Sirki.ilasyonunu) saglryan bir pompa veya kompresor, donerli (rotari) tip sondaj makinas1nrn temel parc;:alarrnr te9kil eder. Buna bagl1 olarak, donerli (rotari) tip sondaj makinalan k1nn­ t1 ve kesintileri yi.izeye 91karan maddenin cinsi ve yoni.i itibariyle 3'e ayri­ lrrlar. 3.1.1. Duz dola9rmlr (sirkulasyonlu) donerli (rotari) tip sondaj ma­ kinalarr : Bu tip makinalarda. dola9Im sIvIs1 olarak sondaj c;:amuru veya su kul­ lanilrr. Pistonlu bir tompa vas1tas1yla havuzlardan alrnan sIv1, sondaj dizis i ad1 verilen 9e9itli borulann i9inden aec;:erek, matkabm deliklerinden si.ir'at­ le fr9k1rmak suretiyle kuyu· cidan :Ic sondaj dizisi aras1ndaki bo91uktan yukselir ve yuzeye 91kt1ktan sonra, kanallar vas1tas1yla tekrar havuza clo­ ner. Sondaj s1v1s1rnn bu 9ekil ve yondeki hareket sistemine, di.iz dola91h1; bu 9ekilde ve yonde s1v1 dola9rm ile 9al19an sondaj makinalarrna da duz dola91mli doner tip son9aj makinalan ismi verilir. NOT : Daha fazla bilgi ic;in : DSi Yeralt 1sular1 Dairesi SF • 101, SF - 107, SF - 103 No. lu talimatlarina bak1n1z. 3.1.2. Ters dola91mli (sirkulasyonlu donerli rotari) tip sondaj mal<i­ nalan: Bu tip makinalarda, sondaj s1v1s1 olarak genellikle su kU'llanilir. Havuz­ daki su, yer 9ekimi ve kanallar vas1tas1y.la kuyu agzrna gelerek, sondaj dizi­ siyle delik cidan arasrndan a9agrya kadar iner ve buti.in bu bo9Iugu dol­ durduktan sonra matkap deliklerinden girerek ve dengelenerek delme ta­ k1mrnrn ic;:erisinde yukselir. Diziye baglanm19 olan bir santrifi.ij tulumba bu s IvryI emerek bo9altma hortumu vas1tas1yla tekrar havuza bo9alt1r. Ters dola91m sisteminin uygulanmas1nr mumki.in kilan makinalar, faz­ la derin olmayan fakat geni9 9apl1 kuyular ac;:ma i91erinde kullanrl1r. NOT : Daha fazla bilgi ic;in DSi Yeralt1sulan Dairesi SF - 109 No. lu talimatina bak1n1z. 3.1.3. Hava dola91ml1 Doner-Ii (Rotari) tip sondaj makin8Ian : Dola91m s1v Is1 yerine hava, por.1pa yerine kompresor kullanan bu tip makinalar; genel olarak dola91m1, istendiginde hava, istendiginde c;:amurla 42 yapabilecek 9ekilde imal ed ilirler. Rutubetsiz, 9atlakli ve bilhassa sIvI ile dola9Im temin edilemiyen kalker formasyonlarda, bu makinalar kullanilir­ lar. NOT : Daha fazla bilgi i<;in DSi Yeralt1sular1 Dairesi SF - 107 No. lu talimatina bakm1z. 3.2. Darbeli Sondaj Sistemi : Tek, 2, 3 veya 4 kanatl1 ag1r bir baltanin yukan a9ag1 hareketi formas­ yonu dovmek suretiyle, onu kesmesi, par9alamas1 ve ufalanrnas1 sonucu delme veyahut ilerleme temin etme sistemine «Darbeli sondaj sistemi» denir. Darbeli sondaj sistern i, balta ile sondaj makinas1 aras1ndak i baglan­ tinin cinsine gore, ikiye ayr1!1r. 3.2.1. ( ;ubuklu Darbeli Sistem : Bu sisternde, balta ile makina arasindaki baglant1 , borular (veya dolu 9ubuklar) ile temin edil ir. Bu sebeple bu sisteme «c;ubuklu darbeli sistem» ad1 verilir. Borular birbirlerine di9Ii k1s1mlar vas1tas1yla eklenir. Makinanin i.izerinde bulunan bir eksantrik sayesinde tak1m yukan ka lkar ve muayyen bir yi.iksekl ige eri9tikten sonra ani olarak di.i9er . Baltanin her a9ag1 ini9in­ de, kuyunun dibinde aym keskin hat i.izerine di.i9memesi i9in, c;ubuk la( elle veya otomatik bir duzen vas1tas1yla devaml1 surette di:indi.iruli.ir. Bal­ tarnn du9mesi sonucu meydana gelen darbenin etkisiyle formasyon pan;:a­ lanir ve ufalanir. Yukandan doki.ilen az miktardaki su ile formasyon kesinti­ leri bulama9 haline gelir. Belirli bir i lerlemeden sonra, sondaj dizisi soku­ lerek d19ar1 i;:1kanl1r. Kuyu ii;:erisine bir tel halat ucuna bagli ve dibi k lapeli bir kova indirilerek kuyunun dibi temizlenir. ~ayet, formasyonda y1k111t1 oluyorsa, kuyu cidannm gi:ic;mesini 3nlemek i.izere, kuyu i9ensme gec;IcI rnuhafaza borusu indir ilir ve sondaja bunun ic ;:erisinden devam edilir. 3.2.2. Halatla Darbeli Sistem : Bu sistemin 9ubuklu darbeli sistemden fark1, balta ile makina arasin­ daki baglant1nin c;ubuk yerine 9elik halat i le temin edilmesidir. Halatl1 darbeli sistemde kullan1lan halatlar , genellikle kendir ozlu ve sol sariml1 9elik halatlard1r. Halat gerildigi zaman, ucundaki baltanm kendiHginder1 bir miktar di:inmesi baltarnn aynca elle veya mekanik bir tert iple dondu­ ri.ilmesine li.izum b1rakmaz. Diger i9lemler c;ubuklu sistemdekin in ayrnd1r. 3.3. Hafif Ara«; Sondaj1 : Hafif arac; sondaj1 prensip olarak donrneli veya darbeli sistemlerin klasik sondaj rnakinasina ihtiyac; gostermeyen basit uygulamalarid1r. Gue; kaynag1 olarak, genellikle motor kullanilmaz veya 15 B. G. gec;:meyen c;:ok ki.ic;i.ik gi.ic ;:lu motorlar kullanil 1r. Vine; tertibat1 caraskaldan ibarettir. 43 Darbelerle boru <;:akarak, el burgusu kullanarak, basm<;:11 suyu delici gu«; olarak kullanarak yap,lan sondajlar hafif ara«; sondajlarrdir. Bu sondajlarla en fazla 50 m. d.erinliginde ve 16 cm. 9aprnda kuyu in­ $a edilebilir. Hafif ara9 sondorli.ik yeterlik belgesi olan sondorler sadece bu tip ara<;:larla ve yukarrdaki $artlarla 9alr$abilirler. , 4. NUMUNE ALMA : 4.1. Kmnt1 (Sediman) Numune : Gerek ara$tIrma, gerek i$Ietme gayesiyle ac;ilan kuyularda, gec;ilen ta­ bakalardan, materyalin, fiziksel, kimyasal, hidrolik ve jeolojik 6zelliklerinin tayininde kullanrlmak i.izere, numuneler almacakt1r. Bu numuneler, kuyu­ larda her metrede ve her formasyon degil?mesinde almacakt1r. Di.iz dola­ $1mlt donmeli sondaj sistemiyle a91fan kuyularda, dola$1m sIvIsI He birlik­ te yi.izeye «;rkan numuneler, kuyu agzrndan; ters dola$1ml1 sistemde ise, bo­ $altma hortumunun ucundan almacc1kt1r. Bu numuneler, sondaj sIvIsI ile karn;;m1$ olarak 91kt1gmdan, yanl1$l1ga mahal vermemek uzere, bunlarrn hem y1kanm1$ hemde y1kanmam1$ halde muhafaza edilmesi laz1md1r. Numuneler, dola$1m sIvIsInrn, yuzeye ilk 91kt191 yerde, sIvIy1 delik 9a­ pI 1 mm. den daha ki.i9i.ik bir tel si.izge<;:le si.izmek suretiyle, almacakt1r. Tel si.izgec;in i<;:inde kalan numunenin takriben 1 /2 kilogram olmas, laz1m­ d1r. Si.izgec;le alman numuneler, her bir g6zi.i 10 x 10 x10 cm. olan ve bir s1rada 10 gozli.i ve yanyana dort s1radan mi.ite$ekki'I, standart numune san­ d1klanna konacakt1r. Her numunenin bir k1sm1, almd191 metreyi gosteren gozi.in k6$eden k6$eye b6li.inmii$ bir yansma almd1g1 gibi y1kanmadan, diger k1sm1 da, si.izgeci su ile dolu tir kova i<;:ersinde yi.izdi.irmek suretiyle , y1kand1ktan sonra, gozi.in diger yansrna konacakt1r. $ayet dolai;,1m sIvIsI temiz su ise, alman numuneyi y1kamaya li.izum yoktur. Havalt donerli sistemde ise; kuyu agzma, kuyudan hava basmc1yla gelen tozlarm etrafa yayllmasm1 onlemek i.izere, bir bez hortum ile bir dirsek monte edilerek, numune bu dirsegin ucundan almacakt1r. Haval1 sistemde, kuyu <;:ekici kullanil1yorsa, yuzeye daha iri par<;:alar gelecegin­ den, bunlar toplanarak sand1gmrn goz(erine konacakt1r. Darbeli sistemde numuneler, beyler kovas, ile alinir. Yi.izeye 91kartilan numune, dogrudan dogruya beylerin indirildigi derinlige tekabi.il eden nu­ munedir ve y1kanmasma li.izum yoktur. Yukanda a91kland1g1 i;;ekilde almacak bi.iti.in numuneler, bir teknik ele­ man tarafrndan tetkik edilerek, bunlardan ayni formasyondan almd1klanna kanaat getirilenlerin bir. ba$mdan; bir ortsmdan ve bir de sonundan olmak iizere i.i9 tanesi aflkonulacak, diger k1s1mlan at1lacakt1r. ButOn formasyon 44 lardan al 1nan numuneler standart numune torbalarrna konacakt1r. Standart numune torbas,, 20 x 20 cm. ebadrnda olup, dibinde torbaya s1k1ca dikili bir kag1t etiket bulunan ve agzr buzulebilen, srk dokuma bezden olacaktrr. Her numuneye ait bilgiler torbaya dikilmi9 olan ve a9agrda ornegi gorulen etiketin uzerine, dogru ve eksiksiz olarak yazilacaktrr. Numune Torbast Etiketi Kuyu No : Koordinatr Numune al,9 tarihi ... ............................................ . Derinlikler .......... . ........ ..................................... . Numuneyi alan Numunenin cinsi Du9unceler Numune No. : .. .. .... ............. ........ ... ..................... . Sondaj yeri tanrm1 ............... .............. ... ... ..... ....... . Bu 9ekilde torbalanm19 numuneler, standart numune sevk sand1klarr­ na yerle9tirilerek in9aat tamamlandrktan sonra,yol ve posta masrafr DSi'ye ait olmak uzere, en yakrn DSi uniteslne teslim edilecektir. Sand1klarrn ka­ pak alt yuzune a9agrda ornegi goruf en etiket yapr9tmlacaktrr. Numune Sand~g, Etiketi Iii : IMahalli : Kaz, cinsi : .......................... .... ...... ... ........ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Metreden .. .... ......... .. . Metreye Numune torbas1 adedi ...... .......................... . Sandrk No. su ............. .. ... ....... ................ . 4.2. Karot Numune : Kuyularda, cloner karot al1c1larla. karot numune alrnabilir. Karot al1c1 lar; tekli, ikili, i.i9fi.i veya tel halath tiplerde q(up, zeminin cinsine gore de­ gi9ik tipler kulfanrl,r. Karotlar, zeminden silindirik 9eklinde kesilerek alrnan numunelerdir. Bu 9ekilde allnm,9 numune, formasyonun cinsini ve derinli 45 91 hassasiyet ve yakrnl1kla tayine yarar. Zeminden tam hassas ve orselen­ memi$ numune almak icap ettigi zaman Dennison tipi veya i.ic;lu karotiyer kullanil1r. Bunlar, ig ige 3 ti.ipten mi.ite$ekkil oldugu ic;in, dola$1m sIvIsI formasyona hig temas etmediginden numune bozu lmadan ve bir di$ tesire ugramaks1zm almm1$ olur. Alman karotlar maksada gore sand1klanacakt1r. Eger maksat, zeminin her turli.i kimyasal ozelliklerinin tayini ise, karatlar, kendi di$ gaplarma tekabul eden bir ig gapa sahip c;inko si lindirler igine konacakt1r ve rutube­ tinin kac;mamas1 igin alttan ve ustten, parafinlenecektir. <;inko kabm i.istu­ ne, numunenin alt ve i.ist tarafr i$aretlenecek, almd1g1 derinlik ile numune torbalan etiketlerinde istenen diger bilgiler ac;1k ve eksiksiz olarak yazI­ lacakt1r. Eger amac; sadece jeolojik ozellikleri ve c;atlak vs. durumunu tesbit etmek ise, o zaman karat, alrnd1g1 $ekilde ozel sand1klara yerle9tiri lerek en yakm DSi unitesine tesl im edilecektir. Karat sand1klarr karat geni9liginde, 4 srradan mi.ite$ekkil olup her bir sIranin boyu, ic;ten ic;e 1 m. dir. Sand1gm kapagma, kuyunun yeri, iii, ilc;esi ve kuyu sicil numarasr (veya beige No: su) yazilacakt1r. 5. TE(:HiZ VE TECRiD i$LEMLERi : Sondaj makinasr ile delinen kuyuya; kuyunun ac;ilm1$ oldugu formas­ yonlarm arzu edileninden su elde etmek, arzu edilmiyenleri kapatmak ve kuyuyu saglam tutmak gayeleri ile c;e$itli borular indirmek, c;imento en­ jeksiyonu yapmak, beton dokmek gibi i$Iemlerin ti.imi.ine tec;hiz ve tecrid i$Iemleri denir. Kuyunun delinmesinden once ve sonra baz1 hesap ve pra­ jelere gore yapilacak bu i9Iemler bornlama, filtreleme ve tecrid i$lemleri olmak uzere 3 k1sma ayrrl1rlar. Borulama ve filtreleme i9Iemlerinin her iki­ sine birden «tec;hiz» denilir. Bir kuyuda yaprlan tec;hiz, c;e9itli deneyler sonucu geri alrnacak yani boru ve filtreler geri c;ekilecekse buna «gec;ici teghiz»; devamli olarak kuyuda kalacaksa «devaml1 tec;hiz» ismi verilir. Tec;hiz i$Iemi, bunyesinde bir delik ac;ilmas1 halinde; kendini tutamryarak yrkilan veya goc;en baglant1s1z ve taneli formasyonlarda yaprlir. Baglantilr ve kutle halindeki kendini tutabilen, gogmeyen formasyonlarda tec;hiz i9Ie­ mi yapilmasrna luzum yoktur. (Daha fazla bilgi ic;in DSi Yeralt1sulan Dai­ resi SF - 111 ve SF - 113 No. lu talimatlarrna bakm1z.) 5.1. Borulama: Kuyuya ilerde indirilecek tulurnbay1 ve bizzat kuyunun kendisini koru­ mak, filtreler vas1tas1yla kuyuya dolan suyu tulumba emi$ noktasrna kadar ta:;,,mak; filtrelerin birbirleriyle ve yuzeyle olan baglant1lan111 saglamak igin kuyu ic;ersine deliksiz borular indirme i$ine «Borulama» ismi verilir. 46 Tec;hiz borulan ta9,yacaklan ag1d1ga ve cidardan gelen formasyon ba- . srnc,na dayanakl, olacak 9ekilde paslanmaz c;elik, paslanmaz ala9,m, 9e­ lik 9ekme c;elik dokum, ah9ap ve p!Jstik malzemeden imal edilir ler . Bag­ lantrlan man9on, flan9, susta, gec;me, yapI9tIrma veya kaynakla saglanir. Kuyuya indirilecek borunun c;apIn1, uzunlugunu, cinsini ve baglant, 9eklini ; kuyu projesini yapan muhendis, c;ekilecek su miktanna, akiferin hidrolik, hidrojeolojik ve kimyasal ozelliklerine bag!, olarak sec;er ve he­ saplar. 5.2. Firltreleme ; Delinen kuyudan ve gec;ilmi9 formasyonlann arzu edilenlerinden; iste­ nen miktarda suyu, formasyonun y1kilmasma sebep olmadan ve temiz ola­ rak 9ekmek ic;in kuyu ic;indeki belli seviyelere delikli borular indirme i9 lemine «filtreleme» ad1 verilir. Filtreler, genellikle borulann ayni malzemeden imal ed ilirler. Ancak, bir k1s1m filtreler dogrudan dogruya filtre olarak imal edilirlerken, bir k1s­ mI evvela boru olarak imal edilir, bil2lhare uzerlerine delikler ac;,larak filtre haline donu9turulurler. , 5.2.1. Filtre <:;e9itleri: Filtreler uzerindeki deliklerin yap, ve 9ekline gore degi9ik 9ekil ve isirn al1rlar. 5.2.1.1. Yank a91kl1kl1 sac; filtreler: Sac;tan mamul borulara pres veya b,c;akla; enine veya boyuna dikdortgen 9ekilli yanklar ac;llmak suretiyle imal edilmi9lerdir. 5.2.1.2. Kopru tipi filtreler : Ayn, cins borular uzerinde z1mba ile pan­ curlu delikler ac;mak suretiyle imal edilirler. 5.2.1.3. Plastik filtreler : Dogrudan dogruya delikli veya yarrkl, ola­ rak dokulen veya boru olarak imal edildikten sonra b19akla delik ac;ilan PVC veya muadili suni elyaftan mamul borulard,r. 5.2.1.4. Johnson tipi filtreler: Amerikan patentli, birbirine kaynatilarak sanlm,9 tellerden meydana gelmi9t ir. 5.2.1.5. Kati, filtreler: Aralarinda elek teli bulunan ve delikleri birbiri­ ni kar9,layan ic;ic;e iki galvaniz borudan yapilm19 filtrelerdir. 5.2.2. Filtre Ozellikleri : Filtrelerin, kullandacaklan akifere uygun ozellikleri bulunmal1d1r. Bu ozellikler 9unlard,r: 47 5.2.2.1. Filtre arallg1 : Filtre i.izerindeki bir deligin geni9ligidir. mm. ile ifade edilir. Kullarnlan aral1klar 0,1 mm. ile 5 mm. arasmdad1r. 5.2.2.2. Filtre a91kllg1 : Filtre uzerindeki delik alanlan toplam1nm, tum boru alarnna oranrd1r. Yi.izde ile ifade olunur ve kullanrlan ac;:1kl1klar % 7 - 40 arasmdad1r. 5.2.2.3. Filtre verimi : Bir metre boyundaki filtrenin emniyetli h1zla ic;: k1sma s1zd1rabilecegi su miktari olup, birimi lt/sn/ m. dir. 5.2.3. Filtre Hesab1 : Filtrelerin baglant1 9ekli borularrn ayrnd1r. Kuyu projesm1 yapan mi.i­ hendis, gerekli hesaplan yapt1ktan sonra projesinde, filtre cinsini, baglant1 9eklini, filtre aral1g1rn, filtre verimini, filtre a91khgm1, filtre boyunu, filtre konulacak seviyeleri ve filtre 9apmI hesaplari ile birlikte gostermekle zo­ runludur. (Daha fazla bilgi i9in DSi Yeralt1sular1 Dairesi SF - 113 No. lu talimata bakm1z) 5.3. Tecrit : Yuzeydeki koti.i kaliteli, pis sularm kuyunun i9ensme girmesini; ba21 tabakalarda bulunan sulann ba9ka tabakalardaki sulara kan9mas1nI veya satha 91kmasm1 onlemek gayeleriyle, kan9ma ve kirlenme yollarinm boru, beton, kalrn kil veya c;:imento 9erbetiyle kapatilmasma, « Teer it» denir. 5.3.1. Ayn akiferlerin tecridi : Ayrn kuyuda, statik bas1nc1 yi.iksek olan iyi kaliteli su tabakalanndaki sularm statik basmc1 alc;:ak olan su tabakalanna ka9masm1; veya koti.i ka­ liteli sulann iyi kaliteli sulara kan9arak, bunlari bozmasm, onlemek mak­ sad1yla, statik basmc1 al9ak olan tabakalarla, kotu kaliteli su tabakalan, mutlaka tecrit edilmelidir. Bu tip tabakalann tecridi, ya sondaj i9Iemi 0 sIra­ smda veya kuyunun tamamlanmasmdan sonra yap1l1r. Tecrit, ya boru indi­ rilerek, boru d19mdan kil , beton veya c;:imento 9erbeti basmak suretiyle, veya boru indirilmeden .c;:imento 9erbeti basmak suretiyle tamamlarnr. 5.3.2. Artezyen sularin yuzeye sIzmasma kar9I tecrit : Yi.iksek basmc;:ll artezyenlerde, rec;:h izden sonra, hatta kuyu yapImm­ dan 1 - 2 y1I sonra yuzeye s1zmalar gorulebilir. Bunu onlemek i9in bu tip kuyularda, iki turlu tecrit yapil1r. 5.3.2.1. Kuyuda yuksek bas1rn;:l1 bir artezyen tabakanm varl1g1 ve de­ rinligi biliniyorsa, artezyen tabakaya girmeden sondaj durdurulur. Kuyu­ ya boru indirildikten sonra pompa ile c;:imento 9erbeti basdmak ve boru ile kuyu cidan arasmdaki bo9Iuk, tamamiyle 9imento 9erbeti ile doldurulmak suretiyle tecrit edilir. Donma si.iresi sonunda, sondaja borunun ic;: inden de­ vam edilir. (Teleskopik tec;:hiz) 48 5.3.2.2. Sondaj esnasmda, bilgi eksikligi dolay1s1yla, evvelden bilin­ mesine imkan olmayan bir artezyenle kan;;1Ia9111rsa, bu artezyen tabakas1 n1 s1zd1rmaz hale koymak i9in, iki turlu tecrit yaplltr. Sondaj derhal durdu­ rularak kuyuya boru indirilir, 9imento 9erbeti basllarak, kuyu cidar1 ile boru arasmdaki bo;,luk doldurulur. $erbetin donmasm1 muteakip, boru i9inden sondaja devam edil ir. Diger ;,ekil sondaja devam edilerek, kuyunun tamam­ lanmas1d1r. Boru ve filtreler indirilir. Caklllama yap1l1r, 9akil seviyes; 3r­ tezyen tabakanm biraz Ostune gelince 9akll lama durdurulur, 9ak1lin OstO takriben 1 m. kal1nl 1kta kil ile doldurulur ve Ost taraft kuyu agzma kadar betonlanir. Burada kullanilan beton, sadece, kum, 9imento ve su kan;,1mm­ dan meydana gelen ak1c1 , koyu bir 9erbettir. Eger artezyen akmaya ba91a­ mI9sa kuyunun veriminden daha yQksek verimde bir motopomp kullan;la­ rak kuyudaki su seviyesi pompajla mumkun oldugu kadar di.i9Gruld0kt2r sonra betonlama yap11Jr. Beton priz yapmadan, motopomp durdurulmama­ !Jd1r. Eger betonlama s1rasmda herhangi bir aktm olmazsa, betonlamadan sonra iyi bir geli9tirme yapllmal1d1r. Artezyen ak1m1n1 durdurmak i9in ozgOI ag1rl1g1 iyice hesaplanm,;, barit de kullan,labilir. 5.3.3. Kuyulann S1hhi $artlar Dolay1s1yla Tecridi : Yeralt,suyu tabiattaki bulunu;,u ile 9ogu zaman yeri.istO suyuna oranla bakteriyolojik yonden 90k daha emin ve i9meye elveri9lidir. Kuyu yapIm1 s1rasmda, veya kuyu yap,mmdan sonra yapllan hatalar kuyulann kirlenme­ sine sebep olur. Bilhassa, yuzeyden itibaren 9atlakl1 bir formasyon i9inde a9ilm19 bulunan kuyularda d19andan kirlenme ihtimali 90k fazlad,r. Kuyu­ lar in9a edilirken, bilhassa civara nazaran daha yuksek bir kotta in9a edil­ meli ve gerek te9hiz gerekse kuyu yerinin se9imi konularmda belirt ilen 9artlara uyulmal1d1r. Kuyunun sat1ht2n itibaren asgari 10 m. si (Yukanda belirtilen 9artlar ve diger ihtiya9lar, daha derin seviyelere kadar betonla­ mayI icap ettiremiyorsa) mutlaka c;:;mento 9erbeti ile doldurularak beton­ lanmal1d1r. NOT : Tecrid i:;;lemlerinde kullanilarak betor. kari :;;1mlan i<,in DSi su kuyulan in:;;asma ait Teknik $artname ve birim fiyat cetveline bakm1z. 6. <;AKILLAMA : 6.1. Sondaj makinas, ile a9ild1ktan sonra borulama ve filtreleme i9 leride biten kuyuda; kuyu cidan ile borularm d,9 yuzeyi arasmda kalan bO$ hacmin bell: miktar ve kalitede 9ak1!la doldurulmas1 i9Iemine «<;ak1llama » denir. <;ak1llama kendini tutamayan baglant1s12 ve taneli formasyonlarda yap1l1r. 6.2. <;ak1llama; kuyu yap1mmdaki c;:ok onemli k1s1mlardan biri olup, saglad1g1 pek c;:ok yararlar vard1r. Bunlar, 9oylece s1ralanabilir. 49 6.2.1. Kuyunun y1kllmas1n1 onlemek : Tec;:hiz c;:ap1nin, kuyu c;:apmdan bir miktar ki.ic;:i.ik olmas, zorunlu olduguna gore, aradaki bo;,luk herhangi bir ;,ekilde doldurulmaz ise, kuyunun c;:e;,itli yerlerde y1kilmas1 ve goc;:me­ si vuku bulacakt1r. Bu y1kilma muhtemelen yukandan a;,ag1 dogru olacak ve kuyu agzmin goc;mesi ve ki.ic;i.ik bir krater halini almas1 onlenmiye­ cektir. Bu durumla kar;,Iia;,Iimamas, ic;:in teghiz d1;,1 ile kuyu cidan arasI­ nin, tec;:hizi 9ak1lla doldurulmas1 gerekir. 6.2.2. Filtrelerin t1kanmasin1 onlemek: Kuyu cidan ile, tec;hiz arasin­ daki bo;,lugun 9ak1 lla doldurulmamas1 halinde, su ta;,1yan ve kar;,llanna filtre konulmu;, seviyeler, yukandan doki.ilen ve gec;irgenligi olmayan mal­ zeme ile dolacak, dolay1s1yla filtreler i;, goremez hale gelecektir. <;aklllama bu hali onleyerek formasyonla f iltre arasmda gegirgen olan bir ortam, mey­ dana getirir. 6.2.3. Formasyon tanelerini tutmak: <;akillama yapilmayan hal lerde, kuyunun goc;medigi ve filtreleri t1kamad1g1 biran igin kabul edilse bile; ;,oyle bir sakmca ile kar;,lla;,1lacakt1r. Su veren taneli tabakadan, pompa j sonucu; zaman zaman kopan ki.ic;i.ik parc;alar arada suzi.ici.i hic;bir ortam olmad1g1 ic;in dogrudan filtre yi.izeyine c;:arparak, filtre deliklerinden ic;:eri girecek ve kuyudan su ile birlikte kum da pompalanm1;, olacakt1r. Bu du­ rum her ne ;,ekilde ku llarnl1rsa kullanllsin, i.iretilen su ic;:in arzu edi lmiyen bir husustur. Kald1 ki bu kum tanecikleri bir zaman sonra gerek tulumbayi, gerekse su tesisat1rn a;,indmp doldurarak kullanllmaz hale getirecektir. Kum pompalama ile formasyonda meydana gelecek bo;,luklar yi.izi.inden arazide c;:okme olmas, da soz konusudur. Kuyudaki uygun bir c;aklllama, • formasyondan gelen tanelerin gec;:mesine mi.isaade etmeyerek, yukanda belirtilen sakmcalan onleyecektir. 6.2.4. Daha gec;irgen bir ortam haz1rlamak: Kuyuya atilan c;ak11!11 grani.ilometrisi , formasyon grani.i lometri egrisine paralel fakat bir mertebe bi.iyi.ikti.ir. Taneli bir ortamm gec;irgenligi (permeabilitesi) tane iri ligi ile dogru orant1l1 oldugundan, filtre etrafmda meydana getirilen suni c;:akil zarf1nrn gec;irgenligi, formasyonun gec;:irgenliginden bi.iyi.ik olacakt1r. Sanl­ yen, gel i;,tirme ile suni c;akll zarf1nr te;,ki l eden taneler kuyudan d19an dog­ ru, bi.iyi.ikten ki.ic;i.ige dogru s1ralanm1;, olacaklanndan; zarfm gec;irgeniigi d19andan ic;eriye dogru gittik<;:e bi.iyC!yecektir. Meydana getirilen bu du rum; formasyondan kuyuya dogru olan yeralt1suyu ak1m1nr kolayla;,t1racak, di.izenliyecek ve kay1plan asgariye indirecektir. 6.3. <;ak1llamanrn yukanda ac;:1klanan yararlan saglayabi lmesi ic;in; kuyuya atllan 9akllm a;,ag1daki ozellikleri ta;,1mas1 9artt1r. 6.3.1 . Temiz ve y1kanm1;, olmaf I, yabanc1 madde ihtiva etmemel idir. 6.3.2. Ko;,eli olmamalid1r. $ekilleri ki.ireye yakla;,t191 oranda yararlr­ !lgt artacakt1r. 50 6.3.3. Grani.ilometr isi formasyona ve kullanilan filtrenin araligma uygun olmal1d1r. $6yleki : Yukarrda 6.2.4. maddesinde belirtilen hususun gen;:ekle9ebilmesi ic;:in; evvela formasyondan alman numunenin elek ana­ lizi yapilarak, grani.ilometri egrisi tesbit olunmalld1r. Kuyuya at1lacak c;:a­ kdm grani.ilometri egrisi formasyonunkine kabaca paralel 9ekilde olmall­ d1r; 9u 9artla ki, kuyuya atdan c;:akdm % 20 - 40 1, geli9tirme strasmda filt­ relerden gec;:erek yukanya almabilecek boyutta, yani filtre arallgmdan daha ki.ic;:i.ik olmal1d1r. Bunun nedeni, filtreye yakm k1s1mlardaki ince tanelerl pompajla yukanya alarak 6.2.4. maddesinde sozi.i edilen tanelerin bi.iyi.ikten kuc;:i.ige s1ralamasm1 saglamakt1r. 6.4. <;ak1llama yap1lm1yacak haller : Yukarida sayllan sakmcalann bulunmad1g1 tamamen baglant11l for­ masyonlar ic;:inde ac;:dm19 kuyularm 9ak1llamasmda bir yarar olmad1g1 gibi li.izum da yoktur. Baz1 hallerde, baglant1s1z ve taneli formasyonlarda da c;:aklllama yapI­ lamaz. Eger formasyon sat1htan itibaren veya teleskopik borulama taba­ nindan itibaren homojen olarak devam ediyorsa; kuyu agz1n1n goc;:memesi ic;:in gerekli tedbirler almm19sa ve kullanilan filtre aral1g1 formasyonu te9 kil eden tanelerin % 60 - 80'inden daha ki.ic;:ukse suni c;:akdlamaya li.izum yok­ tur. Gelistirme s1rasmda ki.ici.ik taneler d1sar1 at,Imak suretiyle filtre etrafm-. , . da daha iri tanelerden bir zarf meydana geti rilerek 6.2.4. maddesinde ac;:1klanan husus da saglanm19 olacakt1r. Bu i9Ieme «Tabii <;ak1llama» ismi verilir. NOT,: Cak1llama konusunda daha fazla bilgi h;:in, DSi Yeralt1sulan Dairesi SF - 111 No. lu talimata bakm1z. 7. YIKAMA: Donerli sistemle ve di.iz dola91mla (normal sirki.ilasyon) ac;:dan kuyu­ larda, dola:;,1m s1v1s1 bilhassa sec;:ilmi:;, ozelligi dolay1s1yla kuyu cidannda bir sIva yapar (keyk}. Bu sIvan1n sondajm devam1 s1rasmda, kuyunun y1kd­ masIn1 onlemek gibi buyuk bir gorevi vardtr. Ancak, sondaj tamamland1k­ tan ve tec;:hiz i9lemi yapdd1ktan sonra; bu sIvanm varltg1 avantaj olmaktan c;:1kar kuyuya olan su ak1mm1 durdurdugu ic;:in buyuk bir sakmca olur. Ku­ yudan normal verimin almabilmesi ic;:in bu s1van1n ortadan kald1rrlmas1 ge­ reklidir. Bunu temin ic;:in, sondaj dizisi , ucunda matkap olmaks1zm kuyu ic;:indeki muhtelif filtreli seviyelere indirilerek, yukardan basmc;:la su bas1 l1r ve kuyu ic;:inden gelen su berrakla9mcaya kadar basmaya devam edil ir. Bu i:;,leme y1kama (lavaj} ismi verilir. Y1kama, yukarrda a91kland1g1 9eki l-· de basit olarak yap1Iabildigi gibi, baz, ozel gerec;: ve kimyasal katk1lar kul­ lanarak daha etkili olarak yaptlabilir. $6yleki : 51 7.1. Jet Metodu ile Y1kama: Jet ismi verilen gere9, tijlere takllabilen silindir ;,eklinde ve 4 adet ha9 9eklinde yatay borusu olan, yat&y borulann silindir govdeye payanda­ larla da takviyeli olarak bagland1g1 bir cihazd1r. Yatay borulann 9apI 3/4 in<; (1,905 cm.) u9 k1s1mlannda 1/4" (0,635 cm.) 9apmda delikler (jet me­ mesi) vard1r. Jet, tijlere takil1p, kuyu ic;:ine ind.irildikten sonra, tijler i9in .. den su basild1g1nda, su bi.iyi.ik bir basm9la f19k1rarak akiferi y1kar. 7.2. Kimyasal Etkenler Kullanma: Bazi kimyasal maddeler; montmorilonit ve bentonitler i.izerinde c;ozel­ ti'ci etki yaparlar; dolay1s1yla kuyu s1vasmm giderilmesinde faydah olurlar. Bunlar Tetrar sodyum pirofosfat, sodyum tripolifosfat ve sodyum Hekza­ metafosfat gibi sodyum fosfat ti.irevleridir. Bu maddelerin y1kama suyuna % 0,6 oraninda kari$tinlmalan ile rneydana getirilen 96zelti, s1vanm 96 zi.ilmesinde bi.iyi.ik rol oynar. Bu 96zelti, jet gereci ile fo;ik1rt1l1rsa 90k daha yararh olur. , .:•i NOT : Y1kama konusunda daha fazla bilgi i<;in, DSi Yeralt1sulan SF -112 No. lu talimata bakm1z. 8. GELi$TiRME Sondaj1, te9hizi, 9akillamas1 ve y1kamas1 yapilm19 bir kuyuda; a) Camur si.itunu basmc1 dolay1s1yla akiferin i9ine dogru ni.ifuz etmi9 sondaj sIv1s1 art1klarm1 d19an Btmak, b) Kuyuya atilm1$ 9akillardan ve formasyondan ki.i9i.ik taneleri d1$a­ r1 alarak, kuyu etrafmda daha iri boyutlu tanelerden mi.ite9ekkil bir zarf meydana getirmek. c) Kuyudaki suyun formasyona itilmesi ve geri 9eki lmesi hareketini <;ok kereler tekrar ederek 9akll zarfrnda iriden, ki.i«;i.ik taneliye dogru bir s1ralamay1 saglamak, ve boylece; a) Kuyunun ozgi.il verimini artt1rmak, b) Kuyudan yabanc1 madde 9ekilmesini onlemek, c) Kuyunun, tulumbanm ve tesisatm omruni.i uzatmak, amac1yla yapilan i9lemlere «Geli$tirme» ad, verilir. Geli9tirme metodlan 8$ag1dad1r. 52 8.1. <;:alkalama Pistonu ile Gelistirme : Kum ve c;akrl formasyonlarmda ac;,lan kuyularda, geli$tirme ic;in en etkili metodlardan biri c;alkalama pistonu veya blokudur. Geli9tirilecek for­ masyonun kar9,smdaki boru veya filtre ic; c;apma e$it, tahtadan ve kosele­ den imal edilmi9 olan bu pistonlar donerli sistemde tijlerin ucuna, darbeli sistemde ag1rl1gm altma takilarak, akiferin Ostune kadar indirilir ve 1 met­ relik ini9 91k1$larla kuyudaki su c;alkalanrr. Kum veya c;akrl formasyonu i<;:e­ risindeki suyun ve vas,tayla c;alkalanmas,, ince kum ve c;akil tanelerinin gev$eyerek filtre yarrklanndan kuyuya suruklenmesine veya gec;mesine. yard,m ederek; herhangi uygun bir vas,tayla kuyudan temizlenmelerini saglarlar. 8.2. Basmc;h Hava ile Geli!?tirm~ : Basmc;l, hava ile geli$tirme, kuyunun ag,z k1smmm betonlanm,9 bu­ lundugu ve tec;hiz borusunda herhangi bir c;atlak ve kac;ak olmad1g1 haller­ de uygulanrr. Kuyu agz, kapat,larak kuyuya kompresorle basmc;:I1 hava ve­ rildiginde, kuyudaki basmcm etkisiyle su, formasyona nufuz eder ve ku­ yudaki su seviyesi alc;alir. Bundan sonra, kuyu agz1ndaki bo$altma vanasI ani surette ac;,larak kuyudaki hava bo9altrl1r. Bunun sonucunda akifere gec;mi$ olan su, dengelenmek Ozere tekrar kuyuya dolar ve kuyu i<;:erisin­ deki su seviyesi ani olarak yukselir, bu suretle kuyuda bir c;alkalama hare­ keti hasil olur. Bu i9Ieme, pistonla geli9tirmede oldugu gibi, kuyudan kumlu su gelmeyinceye kadar devarn olunacakt1r. 8.3. A~1r1 Pompajla Gel i!?tirme : A9,rr pompaj, kuyulann geli9tirmesinde kullanrlan en basit ve yaygIn bir usuldur. Ancak daha ziyade suyun tek yonde hareketini saglad191 ic;in, digerleri kadar etkili degildir. Bu usul, kuyudan normalin c;ok Ostunde bir verimle ve ani kesi$Ierle su c;ekmeye devam ederek uygulanrr. Normalin ustunde bir verimle su c;ekilecegi halde art1k kuyudan kum gelmedigi go­ ruldugunde, i~leme son verilir. 8.4. Geri Y~kama ile Geli~tirme : Geri y1kama usulu, su basmcindan istifade etmek suretiyle kuyu di· bindeki formasyonu hareket ettirerek, veya c;alkalayarak, kum tanelerinin koprulenmesine mani olmak ve ince materyelin buyuk bir k1smm1 temizle­ mek esnasma dayanrr. Bir c;ok usuller ic;erisinde, bu amac; ile en fazla kul­ larnlan ba91ica iki metod, a$ag1da tarif edilmi$tir. 8.4.1. Kesintili pompaj (Rawhiding) Metodu : Bu metod, tulumbay, (veya kompresoru) k,sa aralarla c;ali$tlrlp dur­ durmak suretiyle su seviyesinde seri degi9iklikler meydana getirmek esa­ sma dayarnr. Bu i9 i<;:in herhangi bir tulumba kullarnlabilirse de derin kuyu 53 tulumbas1 ile en etkili sonU<;lar almabilir. Gerekli ekipman bulunabildigi takdirde, kesintili pompaj basm9l1 hava ile de ba:;,anyla uygulanabilir. 8.4.2. Seyler ile Geri V1kama: Geri y1kama ile geli9tirmenin diger basit bir :;,ekli kuyuya kabil oldu­ gu kadar sur'atle su doldurulduktan sonra, suyu kum pampas, veya beyler ile bo:;,altmakt1r. Kuyuya su doldurmasmm etkisiyle kuyuda daha yuksek bir basmc; ve formasyondaki su hareketinde degi9meler olur. Kuyuya su ne kadar sur'atle doldurulursa, filtreden gec;:en suyun hareketi ve tabaka­ daki kari9ma o kadar fazla olur. Ayrn 9ekilde, kuyudaki su ne kadar fazla sur'atle bo:;,alt1!1rsa, ince kum taneleri de o kadar fazla suratle kuyu ic;er­ sine c;ekilir. Kuyudan bo:;,altilan suyun buyuk bir k1sm1 tekrar kullanilabilir. Ancak suyun durulmas, ve ic;erisindeki kumun c;okmesi i9in yard1mc1 bir depo kullanilmas, gerekir. 8.4.3. Basin<; Altmda Geri V1kama : Kuyudaki suyu geriye basmak ic;in etkili usu!, kuyuyu normal olarak alacagmdan daha fazla su almaga zorlayarak, kuyuda, kuyu ile tabakanin su seviyeleri arasmdaki farktan dogan basmca ilaveten pozitif bir basin<; temin etmektir. Bunun cebri bir usul oldugu a9ikard1r. Fakat, c;ok miktarda suyu ihtiyac; gostermesi bak1m1ndan baz1 hallerde pratik degildir. 8.5.. Asitle Geli!iitirme : Kalker formasyonlanndan su alman kuyularda, kalker c;atlaklarm kuyu ile irtibatland1r1lmas1, kuyu cidannm temizlenmesi ve dolay1siyle verim art1:;,mI saglamak i9in asitle geli:;,tirme yapil1r. Bunun i9in % 10 a seyrel­ tilmi:;, hidroklorik asit (HCL) kullarnl1r. Asitli su, basdacak hacmin % 20 fazlas1 ile hazirland1ktan sonra, c;amur pampas, ve sondaj dizisi vasItasIy­ la kuyuya basil1r. Asitin kalkerle kimyasal reaksiyonu bitirinceye kadar beklenerek (gurultu ile 91kan CO:i gaz1 ve kaynama sona erinceye kadar) , kuyu tekrar y1karnr. 8.6. Dinamitle Geli!iitirme : <;atlakli, peki9mi9 formasyonlarda ac;ilan kuyularda c;atlaklann kuyu ile irtibatlandinlarak verimin art1:;,1 saglanmak uzere dinamitle de geli:;,­ tirme· yap1labilir. Bunun ic;in izole edilmi9 bir kap ic;erisine; gerekli hesap­ larla miktan tesbit edilmi9 dinamit ve kapsul yerle9tirilerek; geli9tirme­ nin yapilacag1 seviyeye indirilir ve elektrikli ate91eme te~tibat, ile infilak ettirilir. 9 - KUYU AGZI YAPIMI : Kuyunun delinmesi, te<;:hizi, y1kanmas1 ve 9ak1llamas1rn takiben, ba smc;li hava ile geli:;,tirme yap1lacaksa geli:;,tirmeden evvel, ba:;,ka bir geli9 54 tirme metodu kullanilacaksa, geli9t irmeden sonra, kuyu agzr in9a edilir. Bunun igin daimi tec;hiz borusu simetri ekseni olacak $8kilde kuyu agzr 2 x 2 x 1 m. ebadrnda kazrlarak beton dokulur. Beton dokulmeden evvel ca-. krl dolgusunun ust seviyesine kadar 2 inc; c;aprnda bir boru indirilerek ic;i uygun ebadda c;ak,lla doldurulur. Pompaj s1rasmda c;akrl seviyesinde bir du9me goruldugunde, c;akrl ikmali yap!11r. NOT : Daha fazla bilgi ic;:in DSi i~letme Kuyulari Fenni $artnarnesi ve Birim Fiyat Cet­ veline bak1niz. 10 - SU VERiM DENEYLERi : Kuyularda yaprlan su verim deneylerinin amac,, kuyularrn hidroligi ve su veren formasyonlar hakk1nda bilgiler elde etmektir. Bu bilgiler jeolojik bilgilerle birle9tirildiginde, akiferl,mn ve ovanrn yeralt1suyu durumu an­ la9i!,r. Bu bilgilerin tam ve dogru ol&rak elde edilmesi ve analizi, bilhassa i9Ietme projelerinin hatasrz olarak haz1rlanabilmesi ve pompalarrn uygun olarak sec;ilebilmesi ic;in esastIr. 10.1. Su Verim DeneyIlerinde Dikkat Edilecek Husus!ar : 10.1.1 . Kuyuda, su ta9Iyan her formasyon i<;in ayri bir verim deneyi yap1l1r. Aluvyonlar ic;indeki tabakalann ve beslenme sahas1 aynr olan for­ masyonlarin, deneyleri beraberce yaprl1r. 10.1.2. Verim deneyi srrasrnda, deneyi yaprlan kuyunun 1 Km. civa­ rrndaki kuyulardan, pompa ile su c;ekilrnesinde dikkat ed ilir. 10.1.3. Verim deneyine, kuyunun yrkama i9Ieminden en az 12 saat sonra ba9Ianarak, bu sure ic;inde kuyudaki suyun, statik seviyesine ula9 mas, beklenir. 10.1.4. Kuyulardaki verim deneyleri, akiferin butun kalrnllgmca ya­ prlir ve hie; bir zaman akiferin bi r k1smrna inhisar ettirilmez. 10.1.5. Herhangi bir arrza sebebiyle verim deneyine ara verilmesi zo­ runlulugu belirirse, deney kesilerek yeni ba9tan tekrarlanrr. Bu gibi haller­ de, statik seviye, ba9Iang,c;taki halini alrncaya kadar beklenir. 10.2. Verim Deneyleri ic;in Gerekli Malzeme ve Ekipman : 10.2.1. Derin kuyu tulumbas, (motoru ile birlikte, komple) 2. Adi santrifuj moto-pomp grubu 3. Orifi6metre ve 100 cm. lik c·1tvel parshal savag,, 4. $eritmetre, elektriklimetre veya duduklumetre 5. Montaj, demontajda kullanrlacak takrm ve anahtarlar, 6. Montaj i~in gerekli vine;, 7. Deney formlar1. 55 10.3. Kademe Di.i~i.imlu Tecriibe- : Kuyulann hidrolik ozelliklerini Vf; kuyu kay1plann1 tesbit i<;in gozlem kuyusu olmad191 yerlerde kademe du9umli.i deney yapil1r. Kademe di.i9i.imli.i verim deneyince; kuyunun pompaj verimi, 91k19 ag­ zma tak1lan bir vana vas1tas1yla, rnhmin edilen azami verimin 1/4 i.ine ayarlanarak ba9Ianir. Normal olarak, bu debide c;al!9ma sures i 12 saattir. Deneyin ilk saatinda, kuyudaki su seviyesi belirli aral1klarla olc;ulur. 3u aral,klan mi.imki.in oldugu kadar sabit ve k1sa tutmak laz1md1r. 1 saatten sonra, zaman aral,klan artt,nlabilir. 1. Kademe deney bu 9ekilde tamamland,ktan sonra, bi.iti.in diger hu­ suslarda herhangi bir degi9iklik yapmaks1zin, sadece pompa verimi vana vas1tas1yla iki misline, yani tahmin E;dilen azami verimin 1/2 sine ayarla­ narak 2. kademeye gec;ilir. Bu kadE:mede de yine 1. kademede belirtilen yol izlenerek di.i9i.im 5 cm. den daha az oldugunda veya ba91ang19tan 12 saat sonra, bu kademe deneyine son verilir. 2. Kademenin sona ermesinden sonra, 3. kademeye, bu defa pompaj verirnini tahmin edilen azami verimi11 3/4 une ayarlamak suretiyle ba9la­ nir. Deneyin 12. saatinm sonundan itibaren iki saatlik devreler arasindaki seviye fark1 5 cm. veya daha az olursa, bu kaderne deneyine de son verilir. 4. Kademede pompa, tahmin edilen azami verimle c;a1!9t1r1l1r ve 3. kademede yaprlan bi.iti.in i91emler bu kademede de aynen tekrar edilir. 10.4. Sabit Debili Su Verim Deneyi : Sabit debili verim deneyi kuyunun tesir yarr c;ap,, veya yeralt,suyu alc;alma konisi hakkinda bilgi edinmek amac,yla yapil1r. Bunun ic;in ayni akiferden su alan civardaki diger kuyularda da, yeralt1suyu seviyesi alc;a 1191 ve yi.ikseli9i gozlenir. Bu yapilam1yorsa, ayni kuyuda su seviyesi sabit kalincaya, veya 2 saatl1k zaman aral1klar1 ic;in seviyeler arasindaki di.i9i.il!1 fark1 10 cm. den az oluncaya kadar devam olunur. Kuyudaki su seviyesi, sabit bir debi ile deneye ba9Iad1ktan itibaren 1 - 3 - 5 - 10 - 20 - 40 ve 60 dakikalarda ve birinci saatten sonra her 30 da­ kikada bir olarak, 24 saat si.ireyle ol9i.ili.ir. Seviye du9mekte devarn ediyor­ sa 2 saatlik aral1klarla seviye olc;i.imi.ine devam edilir ve yukanda da belir­ tildigi gibi 2 saatlik bir zaman aral1g1 i9inde seviye fark,nm 10 cm. de;i az olmas1 halinde, deneye son verilebilir. NOT : Daha fazla bilgi i9in DSi Yeraltrsulan Dairesi PF - 101 ve EF - 102 No. lu ta­ matlarrna bakrnrz. 56 11. SU NUMUNESi ALINIMASI VE SEVKi: Ce9itl i amac;larla kullanrlacak yeralt1sulanndan, bu amac;lara uygunluk derecesini ogrenmek ic;in, numuneler alm1r ve bunlarla kimyasal ve bak­ teriyolojik analizler yapilrr. Numuneler, evvelden iyice temizlenmi9 9i9elere alm,r ve 9i9eler, aynI derecede temiz tapalarla kapatilrr. $i$eler en yak,n DSi Onitesinden bir deposit kar9rlrgrnda alrnabilir ve 9i9eler gerek dolu gerek bo9 olarak geti­ rildiginde , alrnan depozit sahibine geri verilir. 11.1. Kimyasal Analiz h;in Su Numunesi Almmas1 : Herhangi bir kaynaktan su numunesi al1nd1g1 srrada, 9i9enin agzrna ve . trpan,n 9i9eye girecek olan krsmrna, el veya ba9ka herhangi bir 9eyin te­ mas etmesine meydan vermeksizin, 9i9e mutlaka dibinden tutulur. $i9eni,1 agzrna kapatrlacak olan mantarrn evvelce kullanrlmam,9 olmas, . analiz so­ nucunun s1hhati bak,mrndan elzemdrr. Numune al,nmadan hemen once, temizlenmi9 9i9eler, numunesi alrnacak su ile en az Uc; defa c;alkalanrp bo 9altr11r. 11.2. Bakteriyolojik Analiz i<;in Su Numunesi Almmas1 : Bakteriyolojik analizlerde kul lanrlacak numuneler, kimyasal analizler ic;in alrnan numunelerde oldugu gibidir. Ancak bakteriyolojik anal iz ic;in numune almada DSi Unitesinden al,nacak steri l 9i9elerin kullanrlmas, ge­ rektiginden, bunlarrn, doldurulmasrnda ozel itina gosterilir. Bakteriyolojik anal iz ic;in su numunesi alrnmadan once, steril 9i9enin agzrndaki kagrt mahfaza, 9i~eyi dibinden tutarak ve 9i9enin agzrna el dokundurmadan, c; rkarrlrr. Bundan sonra 9i9enin agzr alevden gec;iril ir ve 9i9e, numunesi alrnacak su ile, bogazrndan iki cm. a9ag1ya kadar doldurulur. Numune alma i9i bitirildikten sonra, lastik tapa d,3 alevden gec;irilerek 9i9en in agzr bu­ nunla s1k1 s1k1ya kapatrl1r. Klorlamaya tabi tutulan sular da yine aynr 9e­ kilde steril 9i9elere alinrrlar. 11.3. $i~elerin Etiketlenmesi ve Sevki : Numune 9i9elerinin kapaklarr veya t1palarr, 9i9enin bogazmdan dolct 9an bir iple, ac;rlmayacak 9ekilde, dUgUmlenerek baglandrktan sonra ipir1 sarkan iki ucu bir araya getirilerek, numuneyi alan ;,ah1s tarafmdan doldu­ rulan etiket bununla baglanrr. $i9elerin agzma katiyen parafin veya muhiir mumu temas ettirilmez. $ i9elerin bogazrna baglanan ve ayrrca iizerine yapI9t1rrlan etiketlere, numunenin al1nd1g1 tarih, ovanrn ismi, kuyu veya kaynagrn mevkii, numa­ rasI veya ismi, beige No. su, numun::~ alind1g1 srrada suyun IsIsI ve numune­ yi alanlarrn isimleri yazrlrr. 57 $i9eler i.izerindeki etiketlere ilaveten, aynca iki adet su numunesi sevk formu daldurularak, bunlardan biri numune sevk sand191nrn i9ersine kanur, digeride elden veyp. pasta ile, odemeli alarak en yakm DSi i.inite­ sine gonderilir. Basil, etiket ve sevk formlan en yakm DSi i.initesinden a!J­ nabilir. Gerek etiketler, gerekse sevk formlan, akunakli bir 9ekilde dal­ durulur. Numuneler say, itibariyle 9ak veya sevk edilecekleri mesafe uzak ise, d,9 tesirlerden karunacak ve gerek nakil, gerekse yukleme ve ba9altmada k1nlmayacak 9ekilde ambalajlarnrlar. Anbalaj sand,klannm uzerine, «alt List» i9areti ile «Kmlacak E9ya» etiketleri yapI9t1r1l1r. Boylece anbalajlan­ m,9 su numune 9i9eleri en yak,n DSi Onitesine teslim veya odemeli a!a­ rak sevk edilebilirler. Bakteriyalajik analiz i9in alman numuneleri en k,sa zamanda laboratu­ ara gondermek ve bunun i9in en seri vas,tadan faydalanmak gerekir. Nu­ mune almmasr ile numunenin analiz edilmesi arasmda ge9en surenin uza­ mas,, numunenin bazulmasma veya degi9mesine sebep olacagmdan ge<;: analiz edilen numunenin verecegi sonU<;: yarnlt1c1 olacakt1r. Almd,klan an­ dan analiz edi linceye kadar, su numunelerinin buz dolabrnda veya buz i<;:e­ risinde saklanmas,, sanu9larm dagrulugu bakrmmdan arzu edilir. Bakteri­ yolajik analiz i9in her sudan alman iki 9i9e numuneden her biri ayn ayri anbalajlanarak en yakm DSi unitesinc makbuz kar9Il191 elden teslim veya pasta ile odemeli olarak gonderilebilir. NOT : Bu konuda daha fazla bilgi i<;in DSi Veralt1sular1 Dairesi EF - 105 ve EF - 106 No. lu talimatlarrna bakm1z. 12. AKiFER VE KUYU KAREKTERiSTiKLERiNiN TAYiNi Bir arast1rma kuyusu in9asI, yani; kuyunun delinmesi , te9hizi, c;akrl­ lanmas,, y1kanmas1, geli9tirilmesi ve verim tecrubesi i9Iemlerinin tamam­ lanmas, ve degerlendirilmesi sanucu, sandajin yapdd191 mahallin jealojik yapIsI, su alman formasyanlann (akiferlerin) ozellikleri ve kuyunun karak­ teristikleri hakkmda bilgiler toplanm19 olur. Bu bilgiler ozel deyimleri ve tarifleri ile a9ag1da belirtilmi9tir. 12.1. Jeolojik Vap1ya Ait Bilgiler : 12.1.1. Sandaj esnasmda ge9ilen formasyanlar, s1ralanmalar1, ya9!a­ n , yapdan, fiziksel ve kimyasal ozel!ikleri, yuzeyle ili9kileri , uzanimlan vs. 58 12.1.2. Bu formasyonlann yeralt,suyu yoni.inden ay,nmlan : I ! 12.1 .2.1. Su ta9Iyan formasyonlat 12.1.2.2. Su ta9,yan formasyanlar 12.2. Akifere ait ozellikler : 12.2.1. Akifer: Kaynak ve kuyulari ekonomik oiarak besleyebilen yeraltinda su ile doy· mu$ jeolojik formasyonlard1r. 12.2.1.1. Akiferin fonksiyonlan; 12.2.1.1.1. Akifer suyu bir reze1vuar gibi depo eder. 12.2.1.1.2. Akifer kapali bir boru gibi ta91d1g1 suyu bir noktadan diger bir noktaya iletir. 12.2.1.2. Akifer Ce9itleri : 12.2.1.2.1. Serbest akifer : Su ile doymu9 bulunan jeolojik formasyo­ nun usti.inde gec;irimsiz formasyon bulunmaz. Bu durumda akifer uzerinde ac;,k bidonda bulunan su gibi yalniz atmosfer basinc, vard1r. Boyle bir for­ masyonda ac;ilacak kuyudaki statik seviye ile su tablasinm Ost seviyesi aym olur. Birim derinlik i9in hidrolik bas1n9 her noktada aynid1r. 12.2.1.2.2. Basm9l1 Akifer : Su ile doymu$ jeolojik formasyon uze­ rinde gec;irimsiz bir tabaka vard1r. Formasyon suyu bu tabaka tarafmdan hapsedilmi9tir. Gec;irimsiz formasyonun akifer uzerine yapm,$ oldugu ba­ sin<; dolay1s1yla boyle bir formasyonda ac;ilan kuyularda su seviyesi akifer ust yuzeyinden daha yukan 91kar. Suyun yuksekligi bu seviyeye e9 ·basinc; yi.izey denir ve serbest akiferde statik seviyeye tekabul eder. 12.2.2. Bo$Iuk Oram (Porozite} : Bo$Iuk formasyonda bo$Iuk hac­ minin tum hacme oramd,r. Yi.izde olarak ifade edilir. 12.2.3. Ozgul verim : Bir akiferin birim hacminden, yer c;ekimi etkisi altmda, drene edilebilecek, su miktand1r. 12.2.4. Ozgi.il Tutum :Cekim etkisi altmda bir k1s1m su akiferden dre­ ne edilemez. Birim hacim ic;inde tutulan bu su miktanna ozgul tutum de­ nir. 12.2.5. Gec;irgenlik (Permeabilite) : Suyun bir ortam ic;erisinde bir noktadan diger noktaya hareketi bu iki nokta arasmdaki basmc; fark1nda11 meydana gelir ki buna hidrolik egim denir. % 100 hidrolik egim altmdrt belli bir IsI derecesinde bir akiferin birim kesitinden gec;en su miktari aki­ ferin gec;irgenligi olarak ifade edilir. Birimi cm3/s/cm2 veya m3/gun/m2 dir. 12.2.6. iletkenlik (Transmissibilite) : Bir akiferin bi.iti.in kal1nl1g1 bo­ yunca du9ey ve birim geni9likteki k6sitinden gec;en su miktar1d1r. Birimi m3/gun/m. dir. 59 12.2.7. Depolama Katsay1s1 : Bir akiferin depolama katsay1s1 akiferden c;:1kanld1gmda veya akifere enjekte edildiginde, akiferin birim kesit alarnndaki yukte (su seviyesi ve­ ya e~basmc;: yuzeyde) birim degi~iklik yapan su hacmidir. Serbest akifer­ lerde depolama katsay1s1 ile ozgul verim aynrdrr. Basmc;:I, akiferlerde ise basmc;: tesiri ile (SJ elastik tesir altrndad,r. Serbest akiferler ic;:in S = 0,01 ila 0,35 degerleri arasmdad,r. Basmc;:I1 akiferlerde ise 1 x10-3 ila 1 x 10-5 arasmdad,r, birimi yoktur. 12.3. Kuyu Karakteristikleri : 12.3.1 . Statik su seviyesi : Akiferden su alrnmad1g1 veya akifere su verilmedigi andaki akiferin su seviyesine statik su seviyesi denir. Bu ek­ seriya yuzeyden su yuzune olc;:ulen derinliktir. Artezyen akiferlerde ise ku­ yu vanas, kapatllmak suretiyle orifis veya manometrede okunan seviyedir. 12.3.2. Pompalama seviyesi : (Dinamik su seviyesi) Kuyuda pom­ paj esnasmda olc;:ulen su seviyesiclir. Akan arteziyenlerde ak,9 s1ras111da ol<;ulen su seviyesi o ak,9 i<;in dinamik su seviyesidir. 12.3.3. Du9um : Belli verimdc statik su seviyesi ile dinamik su se­ viyesi arasmdaki farka du9um denir. 12.3.4. Art,k du9um kuyuda pompaj durduktan sonra su seviyesi ile statik seviye arasmdaki farka art,k du9um denir. 12.3.5. Kuyu d ebisi : Birim zamanda alman su miktand,r. 12.3.6. Kuyunun ozgul debisi : Birim du~um ba9Ina kuyudan alman debidir. 12.3.7. Tesir yarn;:ap, : Pompaj esnasmda kuyu etrafmda hasll olan du9um konisinin kuyu merkezinden itibaren olc;:ulen yan c;:ap1d1r. JEOFiZiK i$LEMLER Kuyuda delme i9Ieminin biti9inden sonra, ter,;hize ger,;ilmeden evvel su veren tabaka seviyelerinin kesinlikle tesbiti ic;:in veya tec;:hizden sonra kontrol i<;in ya da kar91Ia911acak bazr problemlerin hallinde jeofizik cihaz­ larla log alma ve diger jeofizik i9lemler yap1l1r. Bu jeofizik i91emler 9un­ lard1r. 13.1. SP: Kuyu ir,;inde formasyonla, sondaj dola9,m s1v1sI arasmdaki elektriksel potansiyel degi9imlerinin milivolt biriminde 6I<;:0lmesidir. 60 13.2. Rezilstivite (Tek Nokta) : Sondajda ge9ilen formasyonlarm, zahiri, rezistivite degerleri ohm • metre cinsinden olc;i.ilur, tabakalann ger9ek kalmhklanm teyide yarar, mu­ hafaza borusunun bittigini ve kuyunun tam dibini dogru olarak tesbit eder. 13.3. Tabii Gamma Ray : Sondajda ge< ;:ilen formasyonlarn1 tabii radyoaktiviteleri mikro - ront­ gen/Sant veya CPS. birimiyle 6I< ;:i.ilur. Sedimenter sahrelerin radyoaktivi­ telerinin farklr olu9undan istifade ederek, bir kuvuda ge9ilen tabakalar birbirinden ayrrt edilir. 13.4. S1v1 Konduktivitesi : Kuyu i9indeki akr9kanm, mikromhos/cm. veya ohm.-metre birimiyl,J kondi.iktivitesi kaydedilir kuyularda zamanla tuzluluk degi~imi kuyudaki < ;:amurun kondi.iktivitesini 6I< ;:er, akiferlerin ayn ayrr kondi.iktivite degerlerini verir. Te9hizli ve te< ;:hizsiz kuyularda bu 6l9uler alrnabilir. 13.5 Neut110n Logu : Porozite ile ilgili oldugundan, porozitenin tayininde kullanil1r. Neutron loglan muhafaza borusu bulunan kuyularda bi.iyuk bir onem ta~m. zira mu­ hafaza borusu bulunan yerlerde eiektriki log olc;i.ileri yapilamaz. 0I< ;:i.i bi­ rlmleri, saniyede sayI dakikada say: veya Standart birimdir. 13.6. Kaliper Logu : Kuyu 9apI degi9imini inc;: olarak 61< ;:er. Sert kayac;:larda 90k faydal1d1r·. B19ak uc;:lu kaliper kollan kuyunun her noktasmda olc;:i.i yapar ve 1 / 4" kalm­ l1kta 9atlag1 belirtebilir. Flowmetre ile birlikte akifer kar91srnda debiyi ve­ rir. Tec;hizli ve tec;:hizsiz kuyuda ahnabilir. 13.7. Rezistivite normal (R 16 - R 64) Kuyu i<;ine indirilen elektrot sistemi i9indeki elektrotlar arasrndaki mesafeyi gostermekte olup tabakalarrn srhhatli olarak rezistivite deger­ lerini verir. 13.8. Lateral Log: Sondajda ge9ilen formasyonlann yanal rezistivitelerini verir. Tuzlu <;:a­ murlarda yuksek rezistiviteli ince tabakalarrn te9hisinde 90k iyi netice alr­ mr. 13.9. Temperatiir Gradient: Kuyunun temperati.iru, gradienti derece cinsinden olc;:uli.ir. Formasyo11 ay1r1mrnI, kuyuda suyun giri9 yerlerini, gaz 91k19 yerini verir. PermeabilitE; hesabr i< ;:in temperati.ir degerini verir. Te<;:hizli ve te9hizsiz kuyuda almir. 61 13.10. Neutron - Spitermal Neutron : • Bir sondaj kuyusu i9inde formasyon porozitesini, hidrojen miktarrn1 gostermek suretiyle, bulmak i<;:in yapi!an olc;:i.imdi.ir. 13.11. Neutron -Termal, Neutron ve Neutron Gamma: Bir sondaj kuyusu i9inde neutron bombard1man1 ile elde edilen neut­ ron ve gamma •~mlarrrn kaydeder. Hidrojen Neutron ki.itlesine e~it oldugun­ dan kayacm hidrojen muhtevasm1 yani suyun direkt fonksiyonudur. Doy­ gun zonlarda poroziteyi verir. Anhidrid ve jipsi aymr. 13.12. Kalibre edilmi~ yogunluk 1logu: Bir sondaj kuyusu ic;:inde formasyonlann yogunlugunu hesap etmek ic;:in yapilan olc;:i.imdi.ir. 13.13. Sonik veya Akustik H1z Logu : Bir sondaj kuyusu i9inde elastik dalga h1zrnm formasyonlara gore de­ gerini ve degi~imini tetkik ve tesbit maksad1yla kullamlrr. Formasyonlarin birbirinden ayrrt edilmesi ve bir formasyonun porozitesinin ara~t1rmas1 ic;:in yap1l1r. 13.14. Latera Log (Guard- Log) : Bir sondaj kuyusu i9inde elektrot tertibi akrm formasyona yatay ni.ifus ettirilecek ~ekilde yaprlm1~t1r. Tuzlu c;;amurlarda yi.iksek rezistiviteli ince tabakalarm te~hisinde iyi netice verir. 13.15 Mikrolog: Bir sondaj kuyusu ic;:inde formasyonlara ait rezistiviteyi veya relatif rezistiviteyi yani hakiki formasyon faktori.inu elde etmekte kullamhr. Bu­ nunla rezistivite tayin edilir. 13.16. Mikro•latera log : Formasyondaki ki.ic;:i.ik degi~iklikleri rezistiviteleri dolayrsile tesbit i~inde kullandrr. 14. KUYULARIN STERiLiZASYONU : Kuyularrn hastahklara sebep olan mikrop ve bakterilerden arrnmas1 i9in steril hale getirilmesi gerekir. Sterilizasyonu saglayacak c;:e:;,itli yollar vard1r. Bunlardan en pratik olanr ve en kolay uygulanani klorla sterilizas­ yondur. Bu i~ ic ;in, kire9 kaymag1 veya Kalsiyum Hipoklorat kullanihr. Porn 62 pa da dahil olmak i.izere bi.iti.in bir kuyu te9hizatm1 sterilize etmek i9in bun­ Ian, litresinde en az 100 mgr. klor bulunan su ile y1kama laz1md1r. 1 litre suya 2,25 gr. kalsiyum hipoklorat katmak suretiyle haz1rlanacak eriyik iit­ rede 200 mgr. klor ihtiva eder. Kuyudaki suyun hacmi hesaplandrktan son­ ra, kuyu i9erisine doki.ildi.igi.i zaman beher litreye 100 mgr. klor isabet ede­ cek $ekilde bir eriyik haztrlanrr . Bu eriyik, kuyuya doki.ildi.ikten sonra en az 12 saat beklenir ve kuyudan su 9ekilmeye ba$Ianrr. <;ekilen su i9erisin­ deki klor kokusu kayboluncaya kadar pompaja devam olunur. Bu i$Iem her kuyu ve pompa tamirinden sonra yap1!mafldrr. 15. KUYULARIN TERK EDiLMESi: A9ilan kuyularda su veren tabakc.:nrn (akiferin) bulunmad191 delme sI ­ rasmda alman numunelerden anla$1l 1r veya bulunan su yeterli olmaz ya da fiziksel kimyasal ve bakteriyolojik Szellikleri kullanrlmaya elveri$Ii olmaz­ sa kuyular terk edilir. Her ne sebeble olursa olsun terk edilen kuyular kif veya toprakla tamamen doldurularak, ag1z k1s1mlan i.ist seviyesi, zeminle bir olacak $ekilde 1 m. x 1 m. x 0,5 m. ebadma yerinde doki.ilen bir beton plakla kapatil1r. Bu kuyular i9in de kuyu ki.iti.igi.i doldurularak, ki.iti.ikte dol­ gu ve kapatllma $ekl i i le sebebi belirtilir. 16. KUYULARA AiT FORMLAR ·in$a edilecek her kuyu i9in tutulmas1 zorunlu o lan 3 9e$ it form vardtr. Bunlar kuyu in$asmdan evvel yap1l:m on proje, yaprm s1rasmda tutu lan ku­ yu kayrt defteri ve kuyu bitiminde haz1rlanacak olan kuyu ki.iti.igi.idur. Bu 09 form, kuyunun yapImI yanda b1rak1lsa dahi eksiksiz olarak doldurulur. Ay­ nca, yapImI tamamen bitirilerek su verim deneyi yaprlan kuyular i9in bir de su verim deney formu doldurulur. 16.1. On Proje: bn proje bir kuyunun a9rlmadan evvel hazrrlanan ve muracaat belge­ leri ile birlikte DSi Te$kilatma onaylanmak i.izere verilen bir projedir. DSi Te$kilat1nca, o ldugu gibi veya gerekli degi$ikliklerden sonra onaylanan projeler kat'i projelerdir. Kat'i projenin tatbikatmda DSi'nin mi.isaadesi ol­ madrkc;:a degi$iklik yap1lmaz. Bir kuyu on projesinde a$ag1daki hususlar yer al1r. 16.1.1 Akifer cinsi ve kal mhg1 T 16.1 .2 Tahmini T ve ozgi.i l debi Oo = - - 120 63 16 .1 .3. Sta ti k seviye 16.1.4. Arzu edilen verim 16.1.5. Dinamik seviye (St. Sv. + Di.i$i.im + Giri$imler) 16.1.6. Pompa alt ucu seviyesi 16.1.7. Muhafaza borusu c;apr, uzunlugu 16.1.8. Filtre aral1g1, cinsi, ac;1kl 1g1, c;apr uzunlugu 16.1.9. Sondaj c;e$idi ,kullani lacak makina 16.1.10. Teer it i$Iemleri 16.2. Kay1t Defteri : Kuyu yapImrnrn bi.itun safhalarr devammca kuyu ba$rnda sondor tara­ fmdan tutulan ve yaprlan bi.itun i$Iemlerin tarih ve saat bildirilmek suretiy­ le kaydedildigi formdur. Arama b0lgesi verilen her mi.iracaat sahibine, be l­ gesi ile birlikte kuyu kayrt defterleri de DSi Te$kilatrna verilir. 16.3. Kuyu Ktittigti (Kuyu Logu) : Kuyuda yap1lan her turli.i i$Iemin i.izerine gori.ildi.igi.i bir formdur. DSi Te$kilatrndan temin edilecek formun, doldurularak kullanma belgesi iste­ me formu ile birlikte, mi.isaadeyi verecek DSi i.initesine verilmes i zorun­ ludur. 16.4 Su Verim Deneyi Formu : Su verim deneylerinin, bi.itun olc;i.imlerin zaman ve tarihi ile birlikte kaydedildigi, ayrrca hesap kolay l1g1 bakrmrndan yard1mc1 sutunlarr bulunan bir formdur. Deneyi yapacak kimselere DSi tarafrndan verilir. 17. KUYU VE SONDAJ ARIZALARI: Su kuyularrnda; gerek yaprm srrasrnda, gerek yaprm sonrasrnda bazr anzalarla kar$11a$rllr. Gereken onern verilmez ve zamanrnda onleyici ted­ birler alrnmazsa bu arrzalar kuyunun tamamen elden 91kmasrna ve pek c;ok sondaj malzemesinin kaybrna sebep olabi lir. 17.1. Kuyu Vap1m1 Stiresince Kar~1Ia~1Ian Anzalar : 17.1.1. Darbeli sistemde 17.1.1.1. Kuyulann egri ac;rlmasr : Homojen olmayan formasyonlar yuzunden veya sondori.in dikkatsizlrgi yuzi.inden meydana gelir. Boyle bir anzayla kar$1la$mamak ic;in gec;ici muhafaza borularmm, baltay, gecikme­ den takibi saglanmal1d1r. 64 17.1.1.2. Muhafaza boru larinin kuyuda s1k19mas1 Sondaj s1rasinda, c;akma borulan ile kuyu cidan arasindaki bo9Iuga, kum ve kalker kmntilan dolarak, borularin ekseriye s1k1 9masina sebep olur. Bu 9ekilde boru s1k19malanni onlemek pek mi.imki.in olmaz. S1k19m19 boru­ lan c;ekebilmek ic;in, kuyuyu tamamen bentonit c;amuru ile doldurup boru­ lann kaymas1n1 temin etmek fayda saglar. Sondaj s1rasinda borular 9ak1 lirken, boru ile kuyu cidan arasina oasmc;li <;amur veri lmesi de borulann kolay c;akilmasma veya kolay 9ekilmes ine yard1m eder. Kuyuda s1k191p ka­ lan borular, bir taraftan krikolarla zorlanirken diger taraftan, uygun bir di.i­ zenle, a9ag1dan yukanya dogru ters darbe yapmak suretiyle 91kanlabilir. Ters darbe ile bir miktar yukanya c;ekildikten sonra, borular tekrar s1 k19acak olursa, onlan tekrar eski yerine c;;akarak, etrafindaki dolgunun gev 9eyip a9ag1 di.i9mesi sag lanir ve borular tekrar yukanya c;ekilmeye c;ah911ir. Borulan yukanya 9ekmek mi.iml-;Lin olmazsa, boru kesici'leri veya dina­ mit kullanilarak s1k19an k1smm biraz yukansmdan kesmek suretiyle, boru­ lan k1smen olsun kurtarmak cihetine gidilebilir. 17.1.1.3. Boru c;anklannm hasara ugramas1: <;akma borulann kuvvetli darbelere maruz kalmas1 veya c;ekilen zemin ic;ersinde bi.iyi.ik bloklann bulunmas1 sebepleriyle, c;akma s1rasmda boru 9anklan ezilerek hasara ugrayabilir ve sonuc;ta sondaja devam etmek gi.i<;­ le9ir veya tamamen imkans1zla91r. Ezilip 9ekillerini kaybeden c;anklarm i<; 9apma uygun bir malafay1 mestij ve tahlisiye cannm ucuna bagland1ktan sonra, bunlan c;ank ic;inden c;akarak gec;irmek suretiyle, dogrultulmas1 mi.imki.indi.ir. <;ang1 di.izeltmek mi.imki.in olmad191 takdirde, c;akma borusu yerine bir boyut ki.i<;i.ik 9apli borular kullanmak suretiyle c;ap ki.ic;ulterek, ezik 9ank i<;inden sondaja devam edilebilir. 17.1.1.4. Sondaj dizisinde s1k19ma ve kopmalar : <;akma borusu kullanrlmadan a<;rlan kuyularda, veya kuyu tabam ile c;akma borulan arasmda fazla bo91uk b1rakilarak yaprlan sondajlarda, kuyu­ nun i.ist k1s1mlanndan di.i9en gev9ek kaya veya ta9 parc;alan baltay1 s1k19 tirabilir. Kaya veya c;imentola9m19 zeminlerde c;akma borusu kullanilmadan sondaj yapilacaksa, delme tak1mrnda daima sondaj can bulundurulmal1d;r. Ost k1s1mlardaki y1kmtrlar dolay1s1yla tak1m1n s1k19mas1 halinde, delme ta­ k1mmdaki carrn yard1m1 ile ters darbe yap1larak s1k19an tak1m kurtanlabilir. Fazla y1kmt1 yapan zeminlerde, c;akma borusu ile balta arasmdaki me­ safeyi fazla ac;mak dogru olmaz. <;akma borulan, daima, hemen matkab111 ust ucunun hizasma 9akrl1 olarak sondaja devam edi lmel idir. 65 17.1.2. Donmeli (Rotari) Sistemde: 17.1.2.1. Kuyularm egri a9llmas1 : Darbeli sistemdeki nedenlerin ay­ nisI bu sistemde de kuyularm egri gitmesine sebep olur. Sondaj dizisi s1k s1k yukan kaldtrtltr ve a:;;ag1ya serbest9e inip inmedigi ara:;;tmlarak kontrol edilir. Egrilik hissedilirse; dizi ag1rl1g1 arttmlrp, matkap uzerindeki agrrltk azalt1ltr, yani dizi asktda 9ali:;;ttr1ltr. 17.1.2.2. Dola:;;rm sIvIsmm formasyona ka9mas1 : Sondaj 9amuruna bir tak1m katk1 maddeleri ilavesiyle ka9agm onlen­ mesine 9alr:;;1hr. Ba:;;an saglanmad1g1 takdirde, bol su veya hava teminiyle «Ka9ak Sondaj» usuli.ine donulur. Bunda da ba:;;arr saglanamazsa donerli sistemin terk edilmesi gerekir . . 17.1.2.3. Sondaj dizisinin s1k1:;;mas1 : Su veya sondaj sIvIsI ile temas halinde :;;i:;;en baz1 formasyonlar sondaj dizisinin s1k1:;;masma sebep olur­ lar. Bu tip formasyonlarda s1k1:;;may1 onlemek i<;in yegane yol; sondaj 9a­ muru kat1 maddesi olarak «Su ka91rma» ozelligi 90k az olan bentonit kulla­ nilmas1d1r. Sondaj dizisi s1k1:;;mas1 bir de; sondaj h1zmm, sondaj sIvIsI dola­ :;;Im h1zmdan daha fazla olmas1 sebebiyle meydana gelebilirki, bu tamamen sondorun hatas1 sonucudur. 17.1.2.4. Sondaj dizisinin kopmas1, kesilmesi, c;:i:izulmesi : Sondi:irun hatas1 sebebiyle . meydana gelirler. Sondajda formasyon, matkap, rotari devri ve matkap uzerine verilen ag1rf 1gm birbirlerine uygun olmamas1 ekseri hallerde dizi kesilmesine sebep olur. 17.2. i~letme s1rasmda kari;1la$1lan kuyu ar1zalar1 ve bunlarm gide­ rilmesi: Bir kuyunun tamamlanmasm1 takiben, kuyudan pompa ile su 9ekmeye ba:;;lad1ktan bir muddet sonra, kuyu veriminin hissedilir derecede azald1g1 gorulebilir. Su 9ekmeye devam edildigi takdirde, verim gittik<;e daha da azalabilir ve ekseri hallerde, bir muddet sonra, kuyudan art1k hi<; su c;:eki­ lemez olur ve kuyu tamamiyle i:;;e yaramaz hale gelerek, ki:irlenebilir. 17.2.1. Tabii sebeplerle meydana gelen anzalar: Kuyularda gi:irulen bu cins arrzalarda, kuyu i<;:inde olu:;;an kimyasal re­ aksiyonlann rolu buyuktur. Bu cins anzalar iki :;;ekilde meydana gelir. 17.2.1.1. Kabuklanma : Kuyunun ter;hizinde kullamlan muhafaza borularmm, ve ozellikle filtrelerin etrafmda baz1 maddeler toplamr ve ek­ seri hallerde bu maddeler, zamanla r;ogalarak, sert bir kabuk te:;;kil eder­ ler. Te:;;ekkul eden bu kabuk, formasyondaki suyun, filtre araltklanndan ge9erek kuyuya girmesine engel olur. Filtrenin etrafmda toplanarak filtre giri:;; a91khg1m daraltan bu kabuklar, kuyu verimini azalt1r. Kuyuyu islah et 66 rnek i<;in fil trenin etrafmda te~ekki.il eden bu kabuklan temizlemek icap eder. Bu i~lem olduk9a zahmetli ve pahahd,r. 17.2.1.2. Korozyon : Kuyudaki suyun i9inde bulunan eriyik halinde­ ki minerallerle, filtre borusu ile muhafaza borusunun yapild1g1 maden ara­ smdaki kimyasal reaksiyon sonucu, filtre ve muhafaza borularmm <;Orume­ sine, korozyon ismi verilir. Bir kuyuda kabuklanma ve korozyon ayrn za­ manda olui;;abilir. Korozyona engel olabilmek i9in; borular suyun kimyasal ozelliklerine uygun malzemeden se9ilmelidir. 17.2.2. Mekanik sebeplerle meydana gelen arrzalar : Kuyu arrzalarrna sebep olan mekanik sebeplerin sayIsI daha fazlad1r. COnkO bunlar daha 90k, i~i yapan «;:e~itli personelin ehliyetine ve kuyu ya­ prmmda kullanrlan malzemenin cinsine baghdrr. Kimyevi analiz neticesinde suda tesbit edilen : 1 - PH degeri 7,0 dan k090k 2 - Serbest oksijen degeri 2 ppm. den fazla 3 - Hidrojen sulfit (H2S) miktan 1 ppm. den fazla 4 - Toplam gozul­ menin mineral degeri 1000 ppm. den fazla, 5 - (C0.2) miktarr 50 ppm. den fazla 6 - Klorit miktarr 500 ppm. den fazla ise su korozyonu sebep olabl­ lir. Bu faktorlerden biri birka91 veya hepsi suda mevcut ise korozyon ii;;le­ mi beklenir. Su kalitesine baglr olarak kullanrlmas1 korozyon y6nunden uygun olan te9hiz malzemesi se9imi : Metal veya Ala~1m Nonel Paslanmaz Celik Everdur Silikonlu K1rm1z1 pirirn;: Armco celigi Celik Plasti~ borular % Nisbetleri % 70 Nike! % 30 Bak,r % 74 Celik % 18 Krom % 8 Nike! % 96 Bak1r % 3 Silikon % 1 Mangenez % 83 Bak1r % 16 Cinko % 1 Silikon % 99,84 Demir <;:ift galvanizli % 99,35 % 0,09 Karbon % 0,20 Manganez Kullamlma Verleri Yuksek sodyum hidroklorid muhtevas, ile cozulmemi~ oksiien deniz suyu ~ibi genellikle normal yeralt,suyunda kulla­ mlmaz. Hidrojen sulfid cozulmemi~ oksijen, karbon dioksit demir bakterileri Y0ksek toplam sertlik, yuksek sodyum klorid, cozOlmemi9 oksijen yok, yuksek demir, asit i~lemine <;:ok dayamkh Everdurun kullamld1g1 yerlerde kulla­ mlrr fakat o kadar iyi degildir. Aktiv ol­ mayan sularda oldukca <;:ok kullamlrr. Korozyona kar9, dayamkh degil bil­ hassa notr sularda sulama suyu ihtiya<;: i<;:in kullamhr. Korozyona kar9I dayamkh degil, bilhas­ sa ara~tirma kuyularrnda tecrube boru­ su olarak kullamhr. Notr sularda kul­ lamlmasrnda bir mahzur yoktur. Butun hallerde kullamlabilir. 67 17.2.2.1. Eger bir kuyu, geli$tirmeye elveri~;li olmayan, i;:ok hafif ve ince bir silt tabakas1 i9erisinde a9ilacak olursa, kuyudan su ile beraber fazla miktarda silt 9ekilir; zamanla kuyu dibinde biriken silt suyun kuyuya girmesine engel olabilir. Bunu onlemek i9in kuyu yap1srnda, filtre ve 9akd se9iminde 90k dikkatli hareket etmelidir. 17.2.2.2. Kuyu yerinin yanl1$ se9ilmesi veya kuyunun a:;,in derecede pompalanmas1 sonucu kuyudan formasyona gelen (formasyonu besleyen) sudan daha fazla miktarda su 9ekilme durumu ile kar9ila:;,il1r. Bu duruma du9memek ic;:in, c;:ok giri9imler ve formasyonun verimi kuyu projesinde dik­ katle hesaplanmak ve kuyu yeri bu hesaba uyacak 9eki lde se9ilmelidir. 17.2.2.3. Kuyunun in9a projesi c;:ok onemlidir. Fi:tre yariklari formas­ yona uygun gelecek 9ekilde a9dd1g1 ve kafi miktarda filtre a91klik orarn sagland1g1 haller hari9, suyun kuyu ic;erisine fazla h1zla giri9inden ileri ge­ len kabuklanma ve korozyon tesiriyle, kuyu arizalanabilir. NOT : Anzalar ve giderilmesi konusunda daha fazla bilgl ic;in DSi Yeralt1su lan Dairesi SF - 114 No. lu talimata bakm1z. 18. EMNiYET TEDBiRLERi : 18.1 . ~antiye Genel Emniiyeti :. 18.1.1. Tanker ve vas1talar makinadan en az 15 m. uzakta park edile­ cektir. 18.1.2. <;amur havuzlarrnm etrafrna kedi gozu konacakt1r. 18.1 .3. $antiye ic;erisine yabanc, kimselerin girmesine izin verilme­ yecek ve gorulur bir yere «$antiyeye Girmek Yasakt1r» levhas, asilacakt 1r. 18.1.4. Yatak ve yemekhane treylerleri veya barakalan sondaj maki nasrndan ve akaryak1t yerinden en az 30 m. uzakta bulunacakt1r. 18.2. Personelin Cah~ma Emniyeti : 18.2.1. Kulede 9al19an elemanlar, emniyet kemeri kullanacaklard1r. 18.2.2. Sondaj personeli , sondajda c;al191rken sondor migferi (Baret) ve me9in eldiven kullanacakt1r. 18.2.3. Asitin nakli ve kullarnlmas1 esnasrnda muhafazal1 gozluk ve lastik eldiven kullandacakt1r. 18.2.4. Oksijen tupleri uzerine benzin ve yag dokulmesine basing ya­ pJlmamasma ve tuplerin s1cak yerlerde b1rak1lmamasrna dikkat edilecek; tupler ta:;,rn1rken yere d0$0rulmeyecektir. 68 18.2.5. Yaglama yap1lrrken doni.i$ durdurulacak, yak,t ikmali yap1!1r­ ken motor stop edilecek, yagcrlar bot ve sac;:aklr elbiseler giymiyecektir. 18.2.6. Asit kullanrl,yorsa, damcicanalar darbeye maruz b1rakilmaya­ cak i$c;:ilerden ve e$yalardan uzakta muhafaza edileceklerdir. Gerek kul­ lanrn:a esnasinda gerek depoda, bol miktarda temiz su ve karbonat bu­ lundurulacakt,r. 18.2.7. Sondaj i$Ierinde c;:al 1$an bi.iti.in vardiye personeli, i$ srrasinda birbirin i koruyacak $ekilde hareket edecekler ve yapacaklarr i$ler hakkrn­ da 6nceden bilgi edilmi$ bulunacaklard,r. 18.3. Yangma karl?I aJmacak emniyet tedbirleri : 18.3.1. Yangrn sondi.irme cihaz, ve ilk yardrm sand1g1 (Ecza dolabr) her an kullanrlmaya hazrr durumda buiundurulacakt1r. NOT : Yangrn sondiirme i~lerinde sondaj c;:amuru iyi bir yangrn sondiiriicudur. 18.3.2. Karpit, kapalr bir yerde ve mazot ic;: inde muhafaza edilecek karpit bidonu agzrna kadar mazot ile doldurulup kapatrlacaktrr. 18.3.3. Akaryak,t bidonlarr, makinadan daha alc;:ak bir seviyede ve en az 15 m. uzakta depo edilecek, depo yerine (Ate$Ie yakla$mak yasakt,r) levhas, konulacak ve o civarda sigara i<;ilmiyecek ve ate$ yak1lm1yacakt1r. 18.3.4. Kullarnlm1$ karpit art,klarr, $antiyeden en az 20 m. uzakta a<;:I­ lacak bir c;:ukura dokulup, uzeri toprakla ortul ecektir. 18.3.5. Elektrik donammrnda hie;: bir zaman c;:1plak tel kull anrlm ryacak: kablo larrn ek yerleri izolabantla sarrlacakt1r. 18.3.6. Makinanrn etrafina yabanc, sIvI ve kat, maddelerin dokulme mesine dikkat edilecek, varsa bunlar zararsrz hale getirilecektir. 18.3.7. Su tankerlerinin ic;:inde asla akaryak,t ta$mmayacakt1r. 18.4. Sondaj makina ve malzemesinin bakrm ve emniyeti : 18.4.1. Kule, gergi halatlarr ve kazrklar vasrtasryla dort istikamette yere baglanacaktrr. 18.4.2. Agrr yukleri kaldrrmada kul larnlacak zincir, manivela, halat ve makaralar, kaldrrma i$ine ba$Iamadan once kontrol edilerek sakrncal, go­ rulenler onarrlacak veya degi$tirilecektir. 18.4.3. Sondaj malzemesi ve ekipman, yalnrz kapasiteleri dahilinde ve tahsis edildikleri hizmetlerde kullanrlacakt1r. 18.4.4. Sondaj borularr ve tijler istif edilirken, egrilmemeleri rc;:rn , iki$er metre ara ile 3 destek uzerine yerle$tirilecek ve i$in sonunda bu­ tun malzeme ve ekipman temizlenerek yerli yerine konacakt1r. 69 18.5.. Kuyu agz1 ~ah,malar, ve emniyet tedbirleri : 18.5.1. Her ti.irlu manevra esnasmda, kuyu agz1 a91k bulundugundan, 9eki9 anahtar, boru pan;asI gibi malzeme ve avadanlrklar, daima tabladan uzakta bulundurulacak, zorunlu hallerde bunlarla c;alr~rrken kuyu agz1 mut­ laka c;uvalla kapat1lacakt1r. 18.5.2. Boru s6kme i~lerinde ve anahtarlarla c;alr~rlan diger bOtun i~lerde bo~alma, sIyIrma veya kmhp kopma ihtimali g6z6nunde bulundu­ rulacak, anahtar kolunun 6nunde 9alr~1lmayacakt1r. 18.5.3. Manevralar s1rasrnda, dizinin durumu, ag1rl1k saatrndan takip edilerek devamll surette kontrol altrnda bulundurulacak, dizinin fazla zor­ lanmasrna meydan verilmiyecektir. 18.6. Uta,1m i,lerinde almacak emniyet tedbi~leri : 18.6.1. Sondaj lokasyonuna giden yollarrn, arac;lann gidi~ geli~ine uygunlugu, 6nceden kontrol edilecektir. 18.6.2. Sondaj makinas, uzerine hi9 bir malzeme yuklemeyecek ve i~9i bindirilmiyecektir. Seyir esnasmda fazla suratten sakm1lacak, kule ve par9alan iyice baglanacak manevra masasI kilitlenecektir. Bu hususlar s1k s1k kontrol edilecektir. 18.6.3. YOklu kamyonlara trafik ikaz bayraklan asrlacaktrr. 18.6.4. YOkler fazla havaleli olmayacak ve dengeli bir ~ekilde bagla­ nacakt1r. Ula~•m sorumlu bir kimse nezaretinde ve konvoy halinde yapI­ lacakt1r. 18.7. Ariza ve kurtarma i,terinde ahnacak emniyet tedbirleri : 18.7.1. Ariza ve kurtarma i9in luzumlu malzeme, her an kuyu ba~rn da haz1r bulundurulacaktrr. 18.7.2. Kurtarma i~leminde tijlere kriko vurulmayacakt1r. 18.8. Darbeli sondajlarda almacak ozel emniyet tedbirleri 18.8.1. $antiye kurulurken akaryakrt kaplan, makinaya nazaran tav ocagmm aksi istikametinde ve makinadan en az 25 m. uzakta olacakt1r. 18.8.2. A91lacak kuyunun etrafma kalaslardan bir 9ali~ma platformu yap, lacakttr. 18.8.3. Kule emniyet kama mandal1 takilmadan kuleye 91kilmayacak 18.8.4. Balta bileme esnasmda, keskiler kullanilrrken, frrlayacak c;apaklardan zarar gelmemesi i9in, tezgahrn 6nunde durulmayacak ve 9ah­ ~•rken eldiven kullanilm1yacakt1r. 70 18.8.5. Baltalar her zaman mastarla ol9i.ilecek ve baltalarm hi<; bir za­ man kaya9larda 5 mm. normal formasyonda 15 mm. den fazla a$1nmamasI­ na izin verilmiyecekti·r. 18.8.6. Kurtarma i$Iemlerinde kaybolan tak1m tutulduktan sonra d1 $an 9ekilirken, 5 metrelik hafif bir silkme neticesinde kurtulamazsa, kuyu su ile doldurulup 9ekmeye devam edilecektir. BOLUM IV - GALERi - TUNEL -· KESON KUYU VE KEHRiZ YAPIMI I - ARA~TIRMA MAKSADIYLA GALERi - TUNEL, KEHRiZ VE DRENAJ YAPIMI TAELO .. Kuc;:uk J\yntl Buyuk Aynt1 Daireselse m. m. (Yam;:ap1) m. Kehriz 0,6-0,8 0,8-1,20 0,7 - 1,20 --·· Galeri 0,8-1,50 1,20 - 2.00 1,20 - 2.00 Tune! 1,50 2,00 2.00 1.1. Tarifler : 1.1.1. Galeri: Degi$ik boyut. egim ve yonde, tahkimatl, veya tahki­ matsIz yeralt, kaz1s1d1r. 1.1.2. Tunel : Belirli boyut, egim ve yonde, tahkimatl1, giri$ ve 91k1s olan yeralt1 kaz1s1d1r. Ti.inel galerinin ozel bir in$a :;,eklidir. 1.1.3. Kehriz ve Drenaj : Degis;k boyut ve egim yonde yerusti.i ve yeralt1 kaz1s1d1r. 1.2. Galeri - Ti.inel, Kehriz ve Drenaj yapImmI gerektiren haller: 1.2.1. Arazi, sondaj yapmaya mi.isait degil ve yeralt1suyu seviyesi 90k s19 degilse; 1.2.2. Sondajla bulunan su, ihtiyaca kafi gelmiyorsa; 1.2.3. Yeralt1suyu seviyeleri i.izerinde (statik ve dinamik) mevsim­ lerin ve kullanma miktannin fazla bir tesiri olmuyorsa; 1.2.4. Yeralt1suyunun bir yama9ta toplanarak yer c;:ekimi ile kullan1J­ masI isteniyorsa; 1.2.5. Yeralt1suyu bir tepenin bir yamacinda, su ihtiyac, ise kar:;,1 ta­ raftaki yama9ta bulunuyor ve uretirnin de ihtiya9 bulunan taraftan yaprl­ masinda zorunluk bulunmuyorsa; 71 1.2.6. Sondaja uygun bir sahada yeraltrsuyu seviyesi ani olarak de­ rinlere di.il;,i.iyorsa; 1.2.7. Yeraltrsuyu, yamac;;:lardan <;el;,itli kaynaklar halinde ak1yor ve bunlann bir yerde toplanmas1 arzu ediliyorsa, galeri - ti.inel keson kuyu kehriz ve drenaj yapImI uygundur. 1.3. Etudler : t.3.1. Topografik Eti.id : Galeri - ti.inel - keson kuyu veya kehriz ve drenaj yapImI di.il;,i.ini.ilen alanrn 1 /5000 olc;;:ekli topografik haritas1 91karrlarak, yurt nirengisine bag­ lamalrdrr. Alanda mevcut bulunan tesisler ve akar sular, harita i.izerine i~lenmelidir. 1.3.2. Jeolojik ve hidrojeolojik eti.id : Hazrrlanan 1/5000 ol<;ekli topografik harita i.izerine sahada mevcut bu­ ti.in formasyon cinsleri ve yerleri, akifer durumu, tabaka kalrnlrklarr, yeral­ t,suyunun ak1m1 yoni.i ve sahaya ait daha fazla bilgi toplamaga yarayacak k1s1mlarm 1 /50 - 1/100 ol9ekl i enine ve boyuna kesitleri; detayli olarak haritaya il;,lenerek lejant, yap1lacakt1r. Formasyon, yeraltrsuyu ve akifer durumu hakkmda daha fazla bilgi elde edebilmek i<;in, ki.i9i.ik c;apta sondaj­ lar yaparak, hem numune alma ve kesit 91karma il;,leri daha dogru yap!la­ bilecek, hem de yeraltrsuyu aramak maksadryla si.iri.ilecek galeri - tunel ve kehrizler ic;in onemli on bi lg ilerin kolayca toplanmasr mi.imki.in olacaktrr. 1.4. Galeri - Tunel ve Kehrizlerin giri~ ag1zlarmm yonlerinin ve egim­ lerinin tayini : Suri.ilecek galeri - tunel keson kuyu ve kehriz; jeolojik ve hidrojeolojik eti.id kesitlerden elde edilecek sonLI<;:lar ve elde edilebilecek yeralt1suyunun miktan gozonunde bulundurularak, yeraltrsuyunun en alc;ak seviyesine te­ get veya onun altrnda kalmal1d1r. 1.4.1. Giril;, Agz1 : 1.4.1.1. Galeri - tunel - keson kuyu ve kehrizin gIrr9 agz1 grrr9 nokta­ sI yeraltusuyunun kullanrlacag, yere kabil oldugu kadar yakm olmalrdrr. 1.4.1.2. Giri~ noktasrndaki formasyon saglam ve ge<;irimsiz olmal1 1.4.1.3. Giri9 agz1, civannda bulunan akarsu ve tesislerden 20- 50 m. uzak veya yuksek olmalid1r. 1.4.1.4. Galeri ve kehrizlerden giril;, noktasrndaki 9ev, a9IsI, gev9ek ve ak1c1. formasyonlardan azami 34° , sert ve s1k1$1k zeminlerde en c;ok 45° olmalrd,r. 72 1.4.2. Yon ve Egim : Formasyon ic;erisindeki bo9Iuk ve c;atlaklarda birikmi9 olan yeralt1 suyunu kapte etmek maksad1yla si.iri.ilecek galeri - ti.inel. keson kuyu ve kehriz 'e, yeralt1suyuna en kestirme yoldan ula:;,acak yon ve egim veril­ melidir. 1.4.2.1 . Yeralt1suyu belli yatIm, kal1nl1k ve yondeki akiferler i<;:erisin­ de, belirli yon ve egimle ak1yorsa ve yeralt1suyunu ta:;,Iyan formasyona sert ve s1k1:;,1k bi r formasyondan ge9erek ula:;,mak mi.imkunse : 1.4.2.1 .1. Sert ve s1k1:;,1k zeminden akifere paralel bir ana galeri su­ rulerek bu ana galeriye dik olarak 29tlan yard1mc1 ga leri ler veya keson ku­ yu ile akifere girilebi l ir. 1.4.2.1.2. Sert ve s1k1:;,1k zeminden akifere dik (Rekup bir ana galeri suruldukten sonra, akiferin ic;erisindc:. akifer egimine uygun bir ba~ yukari ve yine akifer ic;erisinde bu ba9 yukanya bi r le:;,en yard1mc1 galeri ler su­ ruli.ir. 1.4.2.2. Yeralt1suyunu ihtiva eden formasyon i9erisinde galeri - ti.i­ nel ve kehriz in9a etmek zarureti bulunuyorsa : 1.4.2.2.1 . Ana galeri akiferin yon ve eg imine uygun olarak suri..ilur. Gerekiyorsa, bunu takiben yine akifer ic;erisinde kalmak uzere, ana gale­ riden saga ve sola yard1mc1 galeriler si.iri..ilur. 1.4.2.2.2. Akifer ic;eris inde bir keson kuyu a9tl1r ve yine akifer i9eri­ sinde kalmak uzere, keson kuyunun tabanina yakin bir yerinden yelpaza :;,eklinde yard1mc1 galeriler si.irulur. 1.5. Galeri • Ti.ine;I ve Kehrizlerde yap,m i~leri : 1.5.1. Galeri Agz1 : Galeri g ir i:;,inin yanlannda gerekli :;,evlerle 9al1:;,ma emniyeti saglana­ rak giri:;, noktasinin kaz1s1 tamamland1ktan sonra, giri:;,e ewela ah:;,ap bir ag1z bag1 vurulur ve bu bagin uzeri kamalarla orulur. Galeri suri..i lurken kullanilacak di reklerin alt uc;lan yontulduktan sonra zemine 10 - 20 cm. g6 mi.ilerek, giri9teki ilk bag, aynaya dogru 10° yat1k, ayna taraf1ndaki bag ise dik olarak oturtulur. Baglar boyunduruk ve yan direklerin ba91anna 9enti ac;ilarak birbirine oturtturulurlar ve s1kma ile s1kt1n l1rlar. Bu suretle bag attld1ktan sonra, boyunduruklarin uzerinden, aynaya dik yonde kamalar si.i­ ri.ili.ir. 1.5.2. Lag1m del iklerinin delinmesi : Yumu9ak, y1kint il1 ve muntazam klivajli formasyonlarda, lag1m del ik­ leri basin9l1 hava veya elektrikle 9al1:;,an (Marto Perfarator) kaz1c1 9eki9 73 lerie a91l1r (Yanic1 gaz ihtiva eden formasyonlarda yaln1z basmc;:I1 hava ile r,;:ah9an makinalar kullanilmal1d1r.) Saglam ve sert formasyonlarda, lag1m delikleri basmc;:I1 hava ve elektrikle 9al19an (Vagondrill) bindirilmi9 delici makinalarla a91l1r. Yumu9ak zeminlerde, galeri kesitinin beher m2. sine en az 2 delik; sert ve saglam zeminlerde ise en az 4 delik a91lmal1d1r. Delik delme ameliyesinde, genel olarak muhtelif usul tatbik edilmekle beraber, yeralt1suyu maksad1yla si.iri.ilen galerilerde, i.ic;:gen metodu kullanil1r. 1.5.3. Patlay1c1 madde sec;:imi : Lag1m i9Ierinde kullanilacak patlay1c1 madde; suya dayanikl1, az mik­ tarda zehirli gaz 91karan ve yeralt1suyunu ka91racak 9ekilde bolgesel tesir yapmayan bir dinamit cinsinden olmahd1r. Kullanilan dinamit c;:e9itleri Gorn I, Gorn II jelatin, grizotin (grizotin ro9 grizotin ku9) Lag1m i9Ierinde kullanilacak patlay1c1 madde miktari : C = 0,56 X M X K d2 formi.ili.i ile hesaplanir. Burada : C Patlay1c1 madde miktan, (Kg) M Patlay1c1 madde tesir kat sayIsI olup, Gorn I ic;:in 0. 70 ve Gorn II ic;:in 0.80 dir. K = Formasyon kat sayIsI olup, sertler i<;in 0.50 ve yumu9aklan ic;:in 0.15 dir. d = Delik uzunlugu, (Metre) 1.5.4. Deliklerin doldurulmas1 vc ate9Ieme : Delikler, ehliyetli barutc;:u (Ate9Ieyici) tarafmdan usuli.ine gore dol­ durulur. Deliklerin doldurulmasma ba9Iamadan, barutc;:u galeri nezaretcisi ile birlikte doldurulacak deliklerin sc:iyIsmI tesbit ve kaydetmelidir. Bundan sonra delikler temizleme ka91g1 ile iyice temizlenir ve tapa sopas1yla delik derinlikleri olc;:i.ili.ir. Dinamit lokumlanndan bir tanesi haric;:, buti.in lokum­ lar, birer birer delige yerle9tirilerek aralarinda bo9luk kalmayacak 9ekild0 ah9ap tapa sopas1yla itilir. Bu i9 bittikten sonra kapsi.il ile kafi boyda fitilin bir ucu, geriye kalan en son lokumun bir ba9mdan ic;:erisine yerle9tirilerek, lokum delige si.iri.ili.ir ve fitilin diger ucu d19arida b1rakil1r. Bi.iti.in delikler ayni 9ekilde doldurulup fitil uzunluklarina gore ate9Ienir. Ate9Iemede go­ bek c;:ekmesi isteniyorsa, tavikli kapsi.ille ve manyeto ile ate9Ieme yapil1r. Ate9Ieme s1rasmda i9 ba91nda barutc;:udan ba9ka hie;: kimse bulunma­ mahd1r. Buti.in i9c;:iler korunaklara c;:ekilmeli ve ate9Ieme barutc;:u tarafindan fitille veya kablolu manyeto ile yap1lmal1d1r. 74 1.5.5. Pasa nakli : Ate9Ieme sonucu meydana gelen pasan,n nakli i9i galerinin toplam uzunluguna gore hayvan veya mekanik vas,talarla; yukleme i9i ise yine elle, yan mekanik veya mekanik usullerle yap1l1r. Pasa, galeriye zarar ver­ meyecek bir yerde depo edilir veya dogrudan dogruya d19anya at,hr. Ga­ lerinin toplam uzunlugu 100 m. den tazla ise ray do9enmelidir. 1.5.6. Tahkimat : 1.5.6.1. Ana galeride : Tahkima•i i9Ierine ba9Iarken galeri tavarnnda ve yanlardaki tahkimata engel olabilecek kavlak ve 91kintilar alind,ktan sonra, haz1rlanan baglar atilmaya ba9Iarnr. Baglann aral,klan, formasyonun durumuna bagh olarak, 0.70 - 1.50 m. arasinda degi9ir. Kama araliklan arazi durumuna gore ayarlarnr. Baglar atild,ktan sonra direklerin arklan ve bo­ yunduruklarm ustleri, s1k1ca kamalan,r ve arahklar ta9Ia doldurulur. Bagla­ rm direk ve boyunduruk ucundaki <;:entileri, formasyon cinsine bagl, olarak, tahkimata gelen basmca gore, ozel ~ekilde yap1lmalid1r. Bag at1ld1ktan sonra yapilan ilerleme esnasinda kar9,la9,lan yeralt,su­ yunun d19an atrlmas1 i9in, galeri tabantntn sag veya sol kenannda bir dre­ naj hendegi a9rlmalid1r. Ana galeride, raylarda ve drenaj hendeginde egim % 0,4 olmahd1r. Her vardiya degi9iminde galeriye girilirken posta ba9min galeri tavantnt, yanlarin1 ve tahkimat1 kontrol etmesi ve kavlaklan du9ure­ rek emniyeti saglamas1 gerekir. 1.5.6.2. Ba9yukan ve tali galerilerde: Ba9yukanrnn egimi, i9in ama­ cina ve formasyonun egimine uygun olmal1d1r. Ba9yukanntn ana galeri ve yard1mc1 galeri ile birle9tigi yerlerde, galeri yuzeyinin geni9Iemesi dola · y1s1yla muhtelif yonlerden gelen basm<;:larm, bu noktada birikmesi sonucu meydana gelen yuksek basmca kar~1 koymak maksad1yla, kilit <;:ekilir. 2 - ARA$TIRMA IMAKSADIYLA KESON KUYU YAPIMI : Kuyuda delik delme ve ate9Ieme i9Iemleri, galerilerdeki gibi olup, ve lag1m delikleri ile gobek alinmak suretiyle kaz1 yap1l1r. Bundan sonra ta­ rama delikleri ile kaz, geni91etilir. Genellikle kuyu kesit alanintn beher m2. sine 1 - 2 delik a9rl1r. Formasyon tabakalan egik yat,mli ise o zaman lag1m deliklerinin a91lmasinda yelpaze metodu kullantlir. Kuyu kesi t leri u<;: 9ekilde olup formasyona gore se9i!irler. Yuvarlak kesitli kuyularda, degi~ik yonlerden gelen bastn<;:lar hemen hamen birbirlerine e9ittirler. Kare ke­ sitli kuyular sert formasyonlarda a91llr. Dikdortgen kesitli kuyularm kenar­ lannda tahkimattn mukavemeti azd1r, fakat tahkim i9i olduk9a kolay ve az masraf11d1r. 75 2.1. Duvarlama (kuyu tahkimat1) 2.1.1. Tam duvarlama : Yeralt,suyu durumu ile zemin durumunun uygun oldugu hallerde; Ku­ yu, tabana kadar a9ild1ktan sonra, kuyu tabanmdan ba91anarak yukanya dogru, tam duvarlama yap,hr. 2.1.2. Cakma ile tam duvarlama: Celikten mamul balta 9eklinde bir i;:ank uzerine bindirilmi$ olan duvar tedricen zemine 9aklf 1r. Duvann i<;:i temizlenir ve bir c;:arigm altmda da bir miktar kaz, yap1l1r. Goc;:meyi onlemek i<;:in mesafe zeminin mukavemetine gore tayin edilmelidir. Duvar tekrar c;:akilarak kuyu bu 9ekilde tabana ka­ dar indirilir. Bu usulle 20 m. derinlige kadar kuyular ac;:dabilir. Daha derin kuyular a9rlmas1 isteniyorsa, ayrn usul kademeli olarak tatbik edilir. 2.1.3. K1smi duvarlama: 2.1.3.1. Yeralt,suyu seviyesi sondajla d0$0rulerek k1smi duvarlama: Yeralt1suyu, kuyu ac;:ilmasma engel oluyorsa kuyunun 2 - 4 m. civarmda dikey sondajlar yap,larak yeralt,suyu, alttaki formasyonlara verilmek sure ­ tiyle su seviyesi d0$lirulur ve muvakkat duvarlarnalar yap,larak, 9al1$maya devam edi lir. 2.1.3.2. <;akma usulu ile k1srni duvarlama : Formasyonun muayyen bir k1sm1 y1kmt1l1 olup, kuyu ac;:ilmasma enge l oluyorsa, y1kmtil1 k1s1mda r,;akma suretiyle duvarlama yapilarak ir,;i temizlendikten sonra ilerlemeye devam edilir. 2.1.3.3. Pompajla yeralt1suyu seviyesi du9urulerek k1sm1 duvarlama : Kuyu a9rlmas1 s1rasmda kuyuya gelen yeralt1suyu, pompajla yenilenebile­ cek durumda ise, kuyu tabarnnda evvela kuyu c;:apma nazaran daha dar bi,· c;:ukur ac;:rlarak, kuyu tabanmdaki pomparnn emicisi bu c;:ukura indirilir ve biriken suyu d1$an basmak suretiyle yeralt1suyu seviyesinin 9ah$1 lan k1 s1mdan a$ag1da tutulmas1 saglanm,$ olur. Kuyu tabarn indik9e, c;ukurda in­ dirilir ve yeralt1suyunun kuyuya akt1~1 k1s1mda duvarlama yap,larak normal kuyu ac;:,lmasma devam edilir. 2.1.4. Ah$ap tahkimatla duvarlama : Kesitleri kare veya dik dortgen olan kuyularda, direkli tahkimat yap1lmas1 mumkundur. Bu cins tahkimat y1gma veyahut aral,kli yapil,r. Ah$<.1P tahkimatta a9ag,daki gerec;:ler kulla­ nII ,r : Kasa : Dorder yanlardan te$kil edilmi$ bir alt ve bir Ost c;:erc;:evenin 4 f1r9a ile birbirlerine eklenmesi suretiyle meydana gelen kup 9eklidir. Yanlamalar : Boylan kuyu boyutuna nazaran 5 - 10 cm. daha uzun, 15 x 20 cm. kesitinde ah9ap direklerdir. Kar$11,kh iki yanlamarnn uc;:lan ku­ yu cidannda ar,;dan oyuklara oturtulmak suretiyle, kasarnn ask1 ag1rlig1 ber 76 taraf edilebilir. Kasa atild1ktan sonra yanlama ve f1r9alarrn birle$ici nokta­ lan demir kancalarla kenetlenip yanlan (tabla) kamalarla tutturulur. 2.1.5. Madeni tahkimatla duvarlama : Madeni tahkimat her ti.irlu ke­ sitl i kuyularda kullarnlabilir. Bu tahkimat I veya H profillerden yapllabi l ir. Yuvarlak kesitlerde kullarnlan madeni tahkimat 3 - 4 par9ah olabilir. Par 9alar birbirlerine madeni papu9larla civatalarnr. 2.1.6. Ta$, tugla, beton biriketle duvarlama : Bu 9e$it duvarlama tug­ la kullanild191 takdirde, cm2.'ye 12 Kg.'dan fazla yuk verilemiyeceginden, tugla duvarlama yapmak pratik degildir. Beton biriket kullanmak daha uy­ gundur. Beton biriketle yukardan a$ag1ya kadar duvarlama yap1labilir. 2.1.7. D6kme demir tahkimatla duvarlama: Bu 9e$it bir tahkimat par9a halinde flan$11 donme demirlerle yapd1r. Par9alann boylan 2 m. den uzun olmamalid1r. Bunlar, plaklar arasrna yumu$ak takozlar konduktan son­ ra, birbirlerine baglarnr. Duvarlama i$i yapil1rken, duvarcilar kuyu i9erisine sark1tllan askll1 platformlar uzerinde 9al1$1rlar. Kuyularda nakliyat, kova, vagonet veya ekip­ lerle yap1l1r. Kay1t yatakl1 kuyularda ini$ ve 91k1$1 temin i9in cidardan kuyu boyunca en 90k 10 m. uzunlukta par9alar halinde merdiven yapil1r, merdi­ venler duvarlama yapllan yerlerde kullarnhr. Kuyunun a91lmas1 bittigi za­ man cidarda in$a edilen merdivenin de ikmal edilmi$ olmas1 laz1md1r. 3 - YARDIMCI TESiSLER: 3.1. Aydmlatma : Galeri ve kuyularda 9ah$1rlarken aydrnlatma seyyar lambalarla temin edi lir (Galerilerde sabit aydmlatma tesisi yapilabilir.) 3.2. Havaland1rma : Galerilerde ilerleme esnasmda vantilat6r ve vantup ile havaland1rma yap1llr. Galerilerin ikmalinde tabii havalan~1rmay1 saglamak i9in, galerinin ozelligine ve uzunluguna gore vantup ile havaland1ramaz ise nefes lik ya­ pilmal1dir. 3.2.1. Vantup : Galeri, en 90k 250 m. uzunlukta ise havaland1rma nefesliklerle, nefes­ lik mevcut degilse, vantuple temin edilmelidir. Vantup iki ucu a91k, kalm bezden yapilm1$ geni$ 9apli bir hortumdur. Vantup, giri$ten galeri aynasma kadar tavanda boyunduruklara tutturulmak suretiyle d6$enir. 3.2.2. Nefeslik : Galeri, 250 m. den daha uzun, ve yan galerileri ihtiva ediyorsa, nefes­ lik (ba$yukan) surulur. Nefeslik 91k1$ agz1 ile galeri giri$ agn arasmdaki 77 kot fark1, tabii havaland1rmay1 temin edecek ~ekilde olmafld1r. Nefeslikte yapilaca~ ilerleme ve tahkimat, ba~ yukarrda yap1lan ameliyenin aynid1r. Ac;:ilacak nefesligin yard1mc1 galerilerdeki havaland1rmay1 temin edebilme­ si i<;:in, yan galeriler vantuplerle nefeslige irtibatlandinlmalld,r. NOT : Galeri - Hinel ve kuyularm a91lmasmcla daha fazla bilgi i<;:in a~ag1daki yaymlara bakm1z: 1 - Prof. Dr. Pritzche Bergbaukunde 2 - Peele, Mining Engineer's Hand Book 3 - Atlas - Copco Hand Book 4 - Ti.inel ve galerilerde tatbik edilecek esaslar (DSi. Yeralt1sulan Yay1ni) 4 - 1i$LETME MAKSADIYLA GALERi - T0NEL VE KESON KUYU A<;ILMASI VEYA ARA$TIRMA MAKSADIYLA ACILAN GALERi - TUNEL VE KESON KUYULARIN i$LETME GALERi - T0NEL VE KUYUSU HALiNE GETi­ RiLMESi: Arama galeri tune! ve kuyulan tamamland1ktan sonra, arzu edilen mik­ tar ve kalitede su bulundugu takdirde bu suyun kirletilmeden en ekonomik bir ~ekilde kullanilmas, amac1yla bu arama galeri - tunel ve kuyularm1 i~­ letme galeri, tuneli ve kuyusu haline getirmek i<;:in, gereken i:;,lemler ya­ pil1r. 4.1. Yard1mc1 galerilerde yap1lan i~lemler: Yard1mc1 galeri boyunca ac;:ilm1:;, olan su toplama hendeginin tabam, filtre borularmm yerle:;,tirilmesine musaade edecek :;,ekilde ve usulune uygun olarak tesviye edilir. Demir veya c;:elik filtre borularr kullamlacaksa bunlar LI<;larmdan man:;;onlarla birbirlerine baglanarak hendege yerle:;,tiril­ melidir. Buz filtre kullamlacaksa, ounlar hendege muntazam bir :;,ekilde yerle:;;tirildikten sonra, ek yerleri <;:imento harc1yla derzlenir. Borulann fer­ ~i i~i ikmal edildikten sonra, evvela yanlarda kalan bo~luklan, bilahare de borularm ustu, temiz, y1kanm1~ ve filtre aral1gma uygun c;apta elenmi:;, c;a­ k11la doldurulur. Filtre borularmm hendek ic;erisine yerle~tirilmesi ve hendegin c;:akrlla doldurulmasr i:;;lemi, ba:;,yukanya ve ana galeriye kadar ikmal edildikten sonra, yard1mc1 galerideki ah:;;ap tahkimat ve varsa vantup ve diger tesis­ ler sokulme ve dolguya devam edilmek (ramble) suretiyle, geriye dogru gelinerek galerinin agzmda i:;,e son verilir. 4.1.1. Yard1mc1 Galerinin Akifer ic;inde, ana galerinin saglam formas­ yonda surulmesi hali : 78 Yukanda izah edildigi gibi, yard1mc1 galeri tabanma filtre borusu d6 $enir. Ah$ap tahkimat soki.ilerek 9ak11fa dolgu yapmak suretiyle ana gale­ riye gelinir. Ana galerinin tali galeri veya bai;,yukarr ile birle$tigi yere, bir beton baraj yap1larak yeralt1suyu muhafaza edilir. Beton baraj 2 - 5 m. uzun­ lukta, galerinin yi.ikseklik ve geni!;>liginde, 15 - cm. kalml1gmda ve 350 - 400 dozlu betonla ini;,a edilmelidir. Bu suretle, yeralt1suyunu ana a~ieriye kadar getiren filtre borulan ana galeri tabanma d6!;>enen kapah borulara baglanarak, (istavroz T veya deve boynu ile) yeralt1suyu yeryi.izi.ine ak1t1lir. Ana galeri doldurularak galeri gi­ ri$ agzma dogru, ters yonde, ah$ap tahkimat soki.ili.ir. Eger galeride bir yeralt1 kuyusu a9ilm1!;>sa, o zaman kuyudaki yeralt1suyu, pompajla ana ga­ leriye ve oradan da kapali boru ile, yeryi.izi.ine ak1t1I Ir. Bu ha Ide, ana galeri tabanma kapal1 boru d6!;>endikten sol"lra, dolgu yaparak tahkimat1 sokmek uygun olmaz, r;unki.i kuyu ve pompamn bak1m1 zorunlulugu boyle bir i$Iem yap1lmas1 ile uygun di.i$mez. 4.1.2. Ana galerinin akiferler i9erisinde si.iri.ilmesi hali : Ana galeriyi i!;>letme galerisi haline getirmek it;in, yard1mc1 galeriler­ de yaplld1g1 gibi, filtre borusu d6$enip 9ak1lla dolgu (ramble) yapilarak ah$ap tahkimat geriye dogru sokuli.ir. Yalmz, yabanc1 sularin galeri giri9 agzma yakm k1s1mda filtre borularinm i<;indeki yeralt1suyuna kari$mamas1 i9in, galeri giri$ agzmdan itibaren, formasyonun ozelligine uygun !;>ekilde," 2-10 m. uzunlukta 15 - 20 cm. kalml1k ve 350-400 dozlu bir beton kapama yap1lmas1, veya galeri giri$i agzma, 2 - 10 m. kala filtre borular yerine ka­ pal1 boru kullamlmas1, zorunlu ve onemli olan hususlard1r. Bu durumda, yalmz galeri giri!;>i beton veya duvarlarla (borunun i;:1k1$ agz1 a91k) kapat1l­ mali , borunun ucuna 91k1!;>ta bir vana t::1kilmalid1r. 4.2. Kehrizler ve Drenajlar : Kehrizler, degi$ik egim, boyut ve dogrultuda, tahkimatl1 veya tahkimat­ s I2 yeralt, ve yeri.istu kaz1s1d1r. Bir kaynag1 veya muayyen bir yerdeki suyu yarma ve kanallarla iste­ nilen yere isale etmek mi.imki.indur. Kanai ve yarmalardan ak1tilacak yeral­ tIsuyunun kirlenmesini ve israfm1 (11lemek i<;in, muhtelif iksa usullerinden biri tatbik edilmelidir. Kanai veya yarmanm taban ve yanlanna beton duvar yapilmah, zorun­ lu hallerde i.izerleri kapat1lmah, veya kanal ve yarmalar, buz veya beton, toprak, madeni boru d6$enmek suretiyle iksa edilmelidir. Bi.izler d6$endikten sonra iizerleri ortiilmelidir. Gelen yeralt1suyunu beton bir havuzda toplad1ktan sonra kullanmak ekseriya daha ekonomiktir. Kehrizlerde, yeralt1suyu bir havuzda topland1ktan sonra borularla istenilen yere isale ed ilmel idir. Eger yeralt1suyu hi<;: bir iksa ve te<;hizat yapilmaks1 zm tabandan ak1tllacaksa, egim 90k az olmahd1r. 79 4.3. Ranney Metodu: Bu metodla, evvela geni9 9apl1 bir kuyu a9il1r ve kuyunun akifer ic;in­ deki k1sminda, akiferin i9erisine dogru yard1mc1 galeriler surulerek arzu edilen yeralt1suyu bulunduktan sonra, galerilere filtre borulan d69enip 9ak1lla dolgu yap!lir. Yard1mc1 galerilerin kuyu ile birle9tigi yerler (filtre borulanrnn uc;lan a91k b1rakilarak) betonla kapat1l1r. Kuyu tabarn c;ak1llan­ liktan sonra, ust k1sm1, agzina kadar duvar veya betonla tahkim edilerek filtre borulan ile gelen yeralt1suyu kuyuda toplanir ve pompajla d19an ba­ sil1r. 5 - GALERi • TUNELLERE AiT FORMLAR : 5.1. Arama safhasmda: Yeralt,suyu aramak maksad1yla, galeri - tunel in9asIna ba91amadan ~vvel, sahanin topografik haritas1yla jeolojik ve hidrojeolojik harita ve etOd raporlannin ekli bulundugu bir dilek.;:e ile DSi. Te9kilatma ba9 vurularak yeralt1suyu arama belgesi istenmesi sorunludur, DSi'ce luzumlu incele­ meden sonra arama belgesi verilir ve sorumlu muhendis nezaretinde ga­ leri suri.ilmeye ba91anir. 5.1.1. ilerlemeler : Galeri, keson kuyu, kehriz veya drenaj kay1t defterine, her vardiyada yapilan i9ler kaydedilir ve bu defter saklanir. ilerlemeler topografik harita­ ya i9lenir. 5.1.2. Galeri ve kuyu kesitleri : Galeri ilerleken hazrdanan log (kutuk) bir dosyada muhafaza edilir. Bu log'a su numunelerinin 6zellikleri de kaydedilir. Log hangi metreier arasm, kaps1yorsa koordinat, da yaz1hr. 5.1.3. Yer tarif formu : Galeri - tunel ve kehriz a91lan sahanin yurt nirengisine bagl1 koordi­ nat1 kaydedilir ve gerekli bilgi verilir. 5.1.4. Verim olc;usu formu : Bu forma, gunluk yeralt1suyu dobileri, galerinin, kehrizin veya drena­ jm muayyen bir yerinde 6!9ulerek tarih s1rasma gore kaydedilir. 5.1.5. Su anal iz form Ian : Bu formlara, usuli.ine gore alrm n su numuneleri veya ana lize gonderi­ len numunelerin analiz sonuc;lan kaydedilip, formlar saklanir. 80 5.2. Kullanma Ci,tetme) safhasmda : Arama galerisi ile arzu edilen yeralt,suyu bulundugu takdirde, kuyu­ larda oldugu gibi, kullanma belgesi i9in mi.iracaatta bulunulur. Dilek9eye a~ag,daki evraktan 3 er tak,m eklenir. 5.2.1. Galerinin 1/500 6l9ekli topografik haritaya i$Ienmi~ durumu ve galerinin 6nemli yerlerinden alman 1/50 - 1/100 6l9ekli kesitler. 5.2.2. Ana galeri, ba~yukar, ve yard1mc1 galerilerin birbirlerine koor dinatla baglanm,~ loglan enine ve boyuna kesitler. 5.2.3. Su analiz raporlan 5.2.4. Kay,t defteri 5.2.5. Su verim 6l9Gleri 5.2.6. FaydalJ ihtiya9 miktari , (m3/sn} 5.2.7. i~letme galerisinde kurulacak tesisata ait plan, proje ve he­ saplar. 6 - EMNiYET TEDBiRLERi : 6.1. Gaileri ve Tfinellerde almacak emniyet tedbirleri 6.1.1. $antiye yeri genel emniyeti : Galeri - ti.inel yap,mma ba~larken; giri$ agz1rnn etraf,, formasyon 6zel­ ligine bag!, olarak, 34° ile 45° ~evli olarak kazild,ktan sonra, giri~in sag,n­ da, solunda ve yukansinda 20 - 50 m. civannda tehlikeli olabilecek tesisler ile ta~ ve toprak zararsrz hale getirilecektir. Bu tedbirler alindrktan sonra 3 x 5 m. ebadmda galeri agrz platformu hazrrlanacak ve 9a1J~ma emniyetini saglamak i.izere giri$e bir agrz bag, atdacakt,r. Galeri a9rlmasmda kompres6r kullan,1,yorsa, kompresor, 9al1~ma ma­ hallinden 10 - 20 m. uzakta bir korunaga yerle~tirilerek etrafr muhafaza al­ tma almacaktrr. Galeri yapImI s1rasmda kullarnlacak akaryakrt, galeriden en az 15 m. uzakta bulundurulacak ve etrafl mL hafaza altma almarak, kolayca g6ri.ilebi­ lir bir yere «Ate~le Yakla~mak Yasakt,r» levhas1 as1lacakt1r. Motorlu vas1 talar, galeri agzma 5 m.'den fazla yakla~tmlm1yacakt1r. 6.1.2. Delik delme esnasmda almacak emniyet tedbirleri : Galeride 9al,~an her i~9inin migferi (Baret}. seyyar lambas1 ve kOnye kartmm beraberinde bulunmas, ve saglrk durumunun yeraltmda 9al1~maya uygun olmas1 $arttir. Galeriye giren her:;,ey galeri amirlerinin nezaret ve 81 kontrolu altmda bulunacaklardir. Her vardiye degi9mesi ve vardiye esna­ smda, butun galeri tavamndaki kavlak (<;atlak ve kabanklar) kontrol edile­ cek: '{e''cfu9ui-ulerek derhal onanlacakt1r . • ! '• ~; : ,, Delik delinirken (Makina veya elle) delicinin ucundan delige su ve­ rilmiyorsa, lag1mc1lar etraf1 kafesli gozluk kullanacaklard1r. Delik delme esnas1nda lagimcilann ara mesafeleri, rahat 9al19malanr11 temin· edecek 9ekilde; en az 1 - 2 m. olacakt1r. Eger galeri, yamc1 ve patlay1c1 metaryal veya gaz -ihtiva eden formasyonda a<;il1yorsa, i<;eriye kibrit, <;akmak ve tec­ ritsiz lamba tehlikeli madde kesinlikle sokulmayacaktir. i9eride sigara i<;il­ meyecek, ate9 yak1lmayacakt1r. K1v1lc1m ve yuksek IsI meydana getirile­ bilecek her turlu hareket ve 9al1!;,madan sak1nilacakt1r. Galeride motorlu vasIta 9ah9Iyorsa, eksoz borulari yangma kar9I tecritli olacakt1r. Eger ga­ leride yanicI gaz (Grizu - Metangaz) mevcutsa, i9 ba!;,mda en az bir adet Davy (Gaz kontrol lambas1) bulundurulacak, mekanik delicller kullanihyor­ sa bunlar tazyikli hava ile 9al19t1r1lacakt1r. Boyle- bir formasyonda galeri suruluyorsa, galeri d19mdaki emniyet odasmda, kullamlmaya haz1r halde portatif yangm sondurme cihazlan bulundurulacak ve bunlan kullanacak­ lann isimleri liste halinde cihazlarm yamnda asil1 bulunacakt,r. Delinmesi tamamlanan deliklerin i<;i iyice temizlendikten sonra ag1z­ lar1 pa<;avra ile kapatilacakt1r. 6.1.3. Deliklerin doldurulmas1 ve ate!;ileme s1ras1nda almacak ted­ birler: Doldurma ve ate!;lleme i9leri bu konuda tecrubeli ve barut<;L! ehliyeti olan kimseler taraf1ndan yap1lacakt1r. Patlay1c1 maddelerle kapsul ve fitil­ ler bir arada bulundurulm1yacak ve patlay1c1 maddeler ozel olarak yap1lm1$ dinamit anbarlannm 6zel bolumlerinde; manyeto, fitil ve kapsuller ise ayn bir bolumde muhafaza edilecektir. Galeride kullanilacak patlay1c1 maddeler, fazla miktarda zehi rli gaz ne!;,reden cinsten olmayacakt1r: Barut<;u, patlay1c1 madde ile fitil ve kapsulleri dinamit anbarmdan usu­ lune uygun olarak teslim alacak ve bunlan cinslerine uygun sand1klara yerle!;itirerek ag1zlarm1 kilitleyecektir. Barut<;lJ hie;: bir zaman 12 Kg. dan fazla patlay1c1 madde ta!;l1mayacak ve vardiye i<;inde i!;,<;ilerin girip 91kma­ d1g1 bir zamanda galeriye girecektir. Barut<;unun delikleri doldurmaya ba!;,­ lad1g1 anda, i9<;iler barut9udan en oz 20 - 50 m. mesafeye <;ekilecek ve ko­ runaklara s1gmacakt1r. Geli!;i yollanna her yonde nobet<;iler . 91kanlacak h.a­ bersiz olanlar durumdan haberdar edilecektir. Delikler ah9ap sopa ile kontrol edildikten sonra doldurulmaya ba9Ia­ nacakttr. (Bu Strada barut<;unun yanrnda yard1mc1 ve ocak amiri bulunabi lir.) .Butun delikler usulune uygun olarak doldurulduktan sonra barut<;u «Lag1m var» diye i.i<; defa yuksek s2sle bagiracakt1r. 82 Geli9 yollanna 91kartilan nobet9iler de aynr 9ekilde bagrrarak ate9Ie­ meyi bi.itun i99ilere duyuracaktir. t3arutc;u, ate9Ieme yerinde i9c;i ve tehlr­ keli bir durum bulunmadrgrna kanaat getirdikten sonra son defa bagiracak ve 5 - 10 saniye bekledikten sonra kendisini de emniyete alarak ate9Iemeyi yapacak, ate$Iemeden 5 - 10 dakika sonra, ate9Ieme yerine giderek bi.iti.in lag1mlan kontrol edecek ve patlamayan dinamit varsa onlan zararsrz hale gatirecektir. Ate9Ieme sonunda ise, sarf defterini duzenleyerek, Galeri Amiri ile birlikte imzalad,ktan sonra oradan aynlacakt1r . .i$i bittiginde, .. ba­ rutc;u, artan malzemeyi anbara geri vererek kay1t ettirecektir. 6.1.4. Nakliyatta Alrnacak Emniyet Tedbirleri : Ocak amiri tarafrndan evvela ate9Ieme s,rasrnda galerinin tavanrnda ve yanrnda hasil olan kavlaklar temizlenecek, sonra pasa (ta9 - toprak) nakliyatrna ba$Ianacaktrr. Eger ray cJo9enmek gerekiyorsa, hatt,n bir tara~ frnda i~c;ilerin rahat9a gidip gelmesine musait geni9likte bir gec;it b1rakrla­ cakt1r. Gerek vagonlarr birbirine baglarken gerek makas degi9tirirken, va­ gonlarm arasma girilmiyecektir. Vagonlarr c;eken lokomotifin onunde ve en arkadaki vagonun arkasmda birer k1rm1z1 lamba bulunacaktrr. i$c;i na'k­ liyat1 vagonlarla yaprld191 zaman i9c;iler dengeli bir 9ekilde vagonlara otu­ racaklar ve lambalarrn I91klarrnr gizliyeceklerdir. i9c;ilerin vagonlarda ayak­ ta durmalarrna musaade edilmiyecektlr. 6.1.5. Tahkimatta Alrnacak Emniyet Tedbirleri Pasa nakli tamamlandrktan sonra, kavlaklar kontrol edilecek ve bag yerleri haz,rlanrp baglar at1lacakt1r. Hundan sonra tavan ve etraf, icaba go­ re kama veya surme kamalarla iyicc srkrlanacak ve direkler arasrna frr9a­ lar -yerle9tirilecektir. Galeri ilerledikc;e 30 - 50 m. aralrklarla korunaklar (Cepler) yaprlacaktrr. Baglar her zaman kontrol edilecektir. Bag formas­ yon cinsine, tabaka durumuna ve baga gelecek kuvvetlere gore en uygun :;;ekilde se9ilecek ve atrlacaktrr. Galerilerin ba~ yukarr, yard1mc1 galeri ve buzlerle birle~tigi yerlerde, formasyon ozelligine gore, mutlaka domuz dam,, kilit bag, veya topuk b1ra­ k1lacakt1r. Galeri kar:;;1l1kl1 iki yonde c1c;rl1yorsa, ayna (Ann) lar arasrndaki mesafe (formasyon ozelligine baglr olarak) 15 - 60 m. kalrncaya kadar iki tarafl, delmeye devam edilecek, bundan sonra delik delme ve ate9Ieme i~leri yalnrz tek taraftan yaprlacakt,r. Galerilerinin c;e:;;itli yerlerinden ba:;; yukarr, yard1mc1 galeri, v.s. ayr1l1 yorsa, onemli noktalara giri:;; c;1k1:;; yonlerine levhalar asrlacaktrr. Galeri giri:;; agzrna «ic;eri Girmek Yasaktrr» levhas, asrlarak yabanc,­ larrn ancak galeri Amirinin kontrolu altrnda, galeriye girmesine musaade edilecektir. Galeriden bir nefeslik surulmu:;;se, nefesligin yuzeye c;1kan agz, 5 m. yan c;ap ile c;evrilen bir c; it vas1tas1yla korunacak ve 9itin uzerine 83 a:Girmek Yasakttr» levhasr asilacaktrr. Galeriye % OA egim verilerek yeraltrsularmm bo$almas1 saglanacaktrr, galeri geregi gibi ayd1nlattlacak, i$c;ilerin ihtiyac, olan temiz hava sirkulasyonu, yerine gore vantup, vanti­ lator veya nefeslikle temin edilecektir. Galeri giri$ agzr ile nefeslik c;1k19 agzt arasmdaki kot farkr, tabii surkulasyonu saglayacak durumda olacaktrr. Galeri - tilnellerde mey-dana gelecek kaza ve arrzalar derhal ilgili mu­ hendise haber verilerek alman emir eksiksiz uygulanacak, haberle9me ge­ cikirse bu zaman i<;:inde gerekli on 9ah$malar galeri - tune! amiri tarafm­ dan yurutillecektir. 6.2. Keson kuyu yap:im1 s1rasmda ahnacak emniyet tedbi111eri Keson kuyuya ba91amadan evvel, kuyu agz1rnn etrafma korkuluk ve karakol kap1s1 yaprlarak, yilzey sularmm ve t a9 topragm kuyu ic;erisirn~ girmesi onlenecektir. Kuyu 91k19m1 saglamak a·mac1yla yapilacak kule ve vim; tertibat,rnn ayaklan, dart noktadan saglam zemine oturtulacak halat, molet (makara) ve mil devamh suratte kontrol edilerek, bunlar her an kul­ lanrlmaya hazrr bulundurulacakt1r. Kuyunun a91lmas1 s1rasmda tabanda delik delinirken, cidardaki y1kmt1 ve goc;uklere engel olmak uzere, kuyu ah9ap kasalarla iksa edilecek ve bunlar birbirine demir kancalarla iyice tutturulacakt1r. Kuyu tabarnnda 9a­ l191rlarken yukarrdan gelecek tehlikeleri onlemek amacryla, tabandan 3 metre yuksekte bir ah9ap platform (perde) yapilacak ve bunun bir kenari, bo9altma kovas1nrn ini9 ve 91k191m saglayacak 9ekilde a91k b1rakilacakt1r. Gerektiginde, kuyu i99ilerinin ini9 - 91k19m1 temin etmek amac1yla, ka­ sa ile kuyu cidart arasmda, kuyu agzmdan tabana kadar devam eden plat­ formlu ve h,er .k1s1m en 90k 10 m. uzunlukta iskele yaptlarak kuyu taraf, ah9ap perde ile kapat'1lacakt1r. Kuyu ba91 ile taban arasmda haberle9meyi saglamak amacryla bir kab0 lo, boru veya 9an tertibat, bulunacakt1r. Vagonetin kuyuya ini9i, veya ku­ yu tabanmdan yukan 91k191 ozel haberle9me ile yonetilecektir. Kuyuda ko~ vanm hangi derinlige kadar indigini anlayabilmek i9in halat ilzerinde 6l9ek veya i9aretler bulunacaktir. Kuyuda, insan nakliyat1 s1rasmda h1z 1,5 m/sn. den fazla olmayacakt1r. Kuyudan buyuk c;apta bo9alt1m yapil1yorsa, ah9aptan veya profil de­ mirlerinden kay1tlar yapliarak bunlar birbirlerine duzgun bir 9ekilde kar91 l1klr ve dikey olarak irtibatlandmlacakt1r. Kuyu tabarnnda delik delme s1rasmda, deliciler toz maskesi ve kafesli gozluk kullanacaklar, deliklerin doldurulmas, s1rasmda kuyuda barut9uda11 ba~ka hie; kimse bulunmayacak ve ate91emenin yap1lacag1 anda butiln to, sisler .9ah9maya haz1r bulundurulacakt,r. Barutc;unun «9ek» i9aretini alan 84 virn;ci hemen tesisi <;:ahl;,tmp barut9uyu yukarr alacakt1r. Barut9u, atel;,le­ meden sonra tekrar kuyuya inerek gerekli kontrolu yapacakt1r. Kuyu arzu edilen derinlige indikten sonra tabanda, yeralt1suyunun ve­ rimine uygun bir havuz yap1lacakt1r. Kuyu seyyar veya sabit lambalarla aydmlat1lacakt1r. <;ahl;,1lmad1g1 zamanlarda kuyu bal;,mdaki korkuluk ve ka­ rakol kap1s1 kapat1lacak, kolayca gorulebilir bir yere «Vaklal;,mak Yasakt1r,. levhas1 as1lacakt1r. 6.3. Kehrizlerin ve Drenajlarm Yap1mmda Almacak Emniyet Ted!>irleri : Arazi topografyasma bagh olarak, baz1 yerlerde kehrizler derin olacak­ larrndan, kazalarr onlemek uzere iki taraf ah$ap latalardan korkuluklar yapI­ lacakt1r. Yeralt1suyunun birikerek golcukler meydana getirmesini onlemek uzere, arazideki butun <;:ukurlar doldurularak tesviye edilecek, kehrizlerin yapImI s1rasmda, etrafrn go9mesini onlemek i.izere ise :;,evler, formasyon ozelfigine bagli olarak 35° - 75° meyilli olarak kaztlarak y1k1nt1 yapmasI muhtemel k1s1mlarda iksa yap1lacakt1r. Kaz, sonucu etrafa attlan ve tehlikeye sebep olabilecek tal;, ve toprak­ lar, kehrizin veya drenaj hendeginden uzaklal;,t1r1lacakt1r. Yeralt1suyunun tabii ak1$m1 saglamak i<;:in, kehriz veya drenaj hendegi egimi en az % 0,4 olacakt1r. 6.4. Galeri - Tunel, Keson kuyu ve Kehrizlerin i,tetilmesrnde Ahnacak Emniyet Tedbirleri : • 6.4.1. Galeri - Ti.inellerde : Yard1mc1 galeriJer ve ba$yukarrlarm i$Ietmeye ge9irilmesi halinde, ta­ bana boru d6$enip 9ak1lla doldurularak geriye dogru geldiginde, tahkima­ trn g69ertilmesi formasyon ozelligine baglt olarak 1 - 2 m. uzaktan yapila­ cak bu s1rada tabana d6$enen borulann zarar gormemesi i<;:in gerekli ted­ birler almacaktrr. Yard1mc1 galeri ve ba$yukarrlar dolgudan sonra go9ertil­ digi halde, ana galerinin go9ertilmesi icabediyorda, evvelce yap1lm1~ olan ge9ici tahkimat devamh tahkimat haline getirilirken, insan emniyetini sag­ lamak ve yeralt1suyunun kirlenmesini ve 'zayi olmasrm onlemek bak1mm­ dan gereken titizligin gosterilmesi ~artt,r. Ana galeride, devamh tahkima­ trn ve yeralt1suyu akr$ kanalrnrn surekli olarak kontrol ve bak1m1 yap1la­ cakt1r. Yeralt1suyu almak amacryla,galeri i<;:inde keson kuyu a91lm1$sa, kuyu ba:;,1 tahkimatr ile kuyu ba$1 tesislerinin surekli $ekilde kontrolu ve bak1m­ lart yapilacakt1r. Bu durumda, galeri giri$ agzrna kilitli bir kap1 yap1Iacak ve kolayca gorulebilir ve yere «Yakla$mak Yasak ve Tehlikelidir» levhasr asilacakt1r. Galeri giri$ agz1 ve tesislerinin de devamlr bak1m ve kontrolu :;,arttIr. Galerinin bak,m ve kontrolu srrasmda yaprlan butun i$Iemler bakrm defterine kaydedilecektir. 85 6.4.2. Keson Kuyularda ·: Keson kuyunun i91etmeye ac;llmasma karar verildikten sonra, ewelce yap1lm1:;; olan gec;ici tahkimat, devaml1 tahki'mat haline ve (Ah:;;ap Kargir veya demir tahkimatla} ini9 - c;1k19 ic;in cidarda yapllm19 olan iskele daimi merdiven haline getirilecektir. Kuyuya monte edilen pompa ve diger tesi­ sat beton blok uzerine oturtulacak kuyu agz1, etrahan gelebilecek yuzey sulari, ta:;; toprak gibi malzemeye !<ar91 korunacak, kuyu ·ag1z betonu doku­ lerek etrafma korkuluk ve karakol yapllacakt1r. Bu i9lemlerden sonra bu­ tun kuyu ba:;;1 tesislerini ic;ine alan bir bina yap1larak kap1s1 kilitlenecek­ tir. Kuyu agzr korkuluguna «Vakla9mak Yasakt1r» levhas1. as1lacakt1r. Ke­ son kuyu galeri ic;inde ac;llm1:;;sa kazalari onlemek uzere galeri ic;inde c;e­ :;;itli yerlere, kuyunun yerini belirten levhalar as1lacaktir. Kuyunun ve kuyu tesislerinin bak1m ve kontrolu yapilarak bu i:;;lemler bak1m defterine kay­ dedilecek ve bu defter her zaman haz1r bulundurulacakt1r. 6.4.3. Kehrizlerde ve Drenajlarda : Kehrizlerin ve drenajlarm i:;;letmeye gec;irilmesi halinde yeralt1 tesis­ leri ic:;in almmas1 gereken emniyet tedbirleri galerilerde oldugu gibidir. 6.5. Genel Hukumler : Galeri - tune!, keson kuyu, kuyu, kehriz ve drenajlann yap1m1 ve i:;;le­ tilmesi halinde, c;ah:;;an i:;;c;i miktan i:;;yeri sm1f1 ile ilgili olarak, <;ah:;;ma Bakanhgmm, «i:;; yerler-inde bulund•Jrulacak ilk yard1m malzemesi» (Ecza­ dolab1, luzumu halinde Doktor - S1hhiye - Cankurtaran, revir vs.} Sivil Sa­ vunma Te:;;kilatmm «i:;; yerlerinde ::;abotaja ve yangma kar91 almacak em­ ni'yet tedbirleri ve bulundurulaca·k ir·alzeme» talimatlari ile «Maden i:;;let­ melerinde Almacak Emniyet Tedbirleri Nizamnamesi, patlay1c1 maddeler nizamnamesi ve bu nizamnameye muteferri talimatname» ye uyulmas1 zo­ runludur. 86 . . BC>LOM V. YE~ALTISUVUNUN i~LETiLMESi VE KONTROLU 1. REZERViN KORUNMASI : 1.1. Rezervd~n {:ekillebilecek emniyetli su ·miktar1 : Yeralt,suyu rezervinin i$Ietilmesinde ekonomi ve emniyet sagland191~ nrn devamli olarak kontrol edilmesi laz1md1r. Gene! olarak, rezerv saha­ srndan c;ekilen y1llik su miktarrnm, saha ic;indeki su ta$Iyan formasyonlann yillik beslenme miktanna e$it olmas, $arttIr. Bu e$itligin saglanmas, ir;in DSi Bolge Mudurluklerince; yeralt,suyu seviye degi$imleri ile, bu seviye­ lerdeki c;ekim miktanrnn envanteri tutulacak; alrnan sonuc;lara gore i$Iet­ me kuyularmrn emniyetli verimleri azalt,lacak veya art1nlacakt1r. Aynca; rezerv sahas, ic;indeki «Bolgesel emniyetli seviye s1n1rlar1 . ile bu sm1rlar i<;:indeki emniyetli c;ekim miktarlan l) tesbit olunarak, kuyulann kumelenme­ leri sebebiyle, seviyede bir «kuvvetlenmeye» engel olunacakt1r. ilan edi!­ mi$ yeralt,suyu i$Ietme sahalan ic;inde veya d1$rnda, yeralt1sular1 hakkm­ da 167 say1l1 Kanunun 8. maddesine gore tesbit ve ilan edilen derinlikler­ den daha fazla ·derinliklerde ac;ilabilecek kuyulann adedi, yerleri, derinlik­ leri ve diger ozellikleriyle, bunlardan c;,kabilecek su miktarlanna gore ku­ yu aral1klan DSi Yeralt,sulan Dairesi Ba$kanl1grnca tesbit edilecektir. Tesbit ve ilan edilen yeralt1suyu i$Ietme miktarlan; yag1$lara, ekono­ mik yeralt1suyu i:;,letme seviyelerine ve sahadan c;ekilen toplam yeralt,su­ yu miktanna gore duzenlenmi9 oldugundan, bu miktarin a$1lmasm1 onle­ mek amac1yla, her bir kuyudan c;ekilebilecek yeralt1suyu miktan , DSi Bol­ ge Mudurluklerince kullanma belgesi uzerine i:;, lenecektir. Beige sahibi, bir kuyudan bu miktardan fazla su c;ekmeyecektir. Yag19 ve beslenme dun,.1m­ lanna gore, gerektik9e, kuyulardan c;ekilecek emniyetli su miktan, belgeyi veren DSi Bolge Mudurluklerince, azaltil,p c;ogaltilabilir. Bu takdirde, du­ rum beige sahiplerine yaz, ile bildirilecek ve bu husus verilen belgeler uzerine de i9aretlenecektir. Belgede gosterilen miktardan daha fazla su c;ekilmesini onlemek amac,yla, gerek pompa ve gerekse artezyen kuyu­ lardaki vanah orifis kapasitesi, almacak su miktarma gore sec;ilecektir. Konulan pompa ve orifis, ilgili DSi Bolge Mudurlugunun musaadesi alinmadan hie; bir suretle bir ba:;,kas,yla degi:;,tirilmeyecektir. Kontrolu ko­ layla:;,t1rmak maksad,yla, gerekli hallerde 91k1:;, borusu uzerine su sayac;la­ n monte edilecektir. 87 1.2. Faydah ihtiyac; : Yeralt1suyunu kullanacak olan arazl sahibinin, veyahut i:;;letmecilerin, faydah su ihtiyac1, konuya ve :;;artlara gore, DSi Bolge Mi.idi.irluklerince tes­ bit edilecek ve beige i.izerine kaydedilecektir. Faydah ihtiya9 i9in aynlacak su miktan hi9 bir zaman yeralt1suy:.1 deposunun emniyetli veriminden da­ ha yuksek olamaz. Faydah kullarn:;; miktarlannda anla:;;mazhga meydan ver­ memek i9in, ilgili Bakanl1klann gori.isleri almac'akt1r. Suyun, kullanma mak­ sadma uygunlugunu tesbit edecek olan su kalitesini gosterir kimyasal analiz, gerektiginde DSi Laboratuvarlan tarafmdan yapllacak veya mi.ira­ caat sahipleri tarafmdan yapt1r1lacakt1r. Bunlarm sorumluluklan analizi ya­ pan laboratuvara aittir. Raporda, suyun kullanma maksadma uygunlugunun a91kca belirtilmesi :;;artbr. Aksi takdirde, beige verilmez. 1.3. S1zmt1 ve kac;ak yoluyla olan su kay1plarmm onlenmesi : Her ne surette olursa olsun, yeralt1suyu deposunun israf edilmesi ve kalitesinin bozulmas1 6n1enecektit. Bunun i~in DSi Bolge Mi.idi.irlukleri yeraltrsuyu arama, kullanma, 1slah ve tadil projelerinin uygulahmalannt yerinde kontrol ve takip edeceklerdir. Koruma tedbirlerinin ba:;;·hcalan s1 ras1 ile a$ag1da gosterilmi:;;tir. 1.3.1. Kirli sularm tecridi : Arama, kullanma, 1slah ve tadil i$1emleri s1rasmda yeri.isti.i suyunun veya kullanmaya elverb;,li olmayan kirli sulann, kuyll ve kaynaga akmasma veya kan:;;masma engel olunacakt1r. 1.3.2. Kay1plarm onlenmesi : Yeralt1s1:1yunun diger bir israf $ekli i:;,letilen nap sularmm muhafaza borusunun yanlarmdan diger yeralt1suyu naplarma veya doygun olmayan ge9irimli formasyonlara ge9mesidir. Boylece, kuyu normal veriminden da­ ha az verimle c;al1~m. Bu gibi ka9aklara engel olmak i9in, filtreler, yalmzca akifer kar:;,1sma konulacak ve filtrelerin i.isti.inden itibaren, muhafaza boru­ su ile kuyu cidan aras1 tecrit edilecektir. 1.3.3. Koti.i kaliteli sularm tecridi : ' Kalitesi kullanma amacma uygun olmayan tuzlu veya bozuk kaliteli sula,rm diger iyi su tabakalanna kan:;,masma imkan verilmeyecektir. Bu ama9la, bu gibi sulan ta:;;1yan tabakalar, tecrit edilecektir. 1.3.4. Artezyen yapan kuyularda su israfmm onlenmesi : Basm9h yeralt1suyu naplarmm i:;,letilmesinde, yeralt1suyu fazla ba­ smc;tan dolay1 yerusti.ine kadar c;1kabilir ve kuyudan serbestc;e akabilir. Gerekli tedbirler almmad1g1 takdirde, bas1m;h sulann, kllllanma zamanlan haricinde de bo:;; yere akarak, yeralt1suyu deposunu zamanla ti.iketmesi 88 mumkiindur. Ulusal bir servet olan yeraltrsuyunun bu 9ekilde israf edilme­ sini onlemek amacryla, kuyu agrzlarrna, vana ve ancak faydalr ihtiyac1 kar 91llyacak kadar su akr9rnr saglayacak < ;:apta, dairesel orifis takrlacaktrr. Vana ancak ihtiya< ;: halinde a91larak kuyudan su alrnacakt1r. Diger zaman­ larda, vana kapalr tutulacakt1r. Kontrol s1rasrnda, bu gibi artezyen kuyularda israfa sebebiyet veril­ diginin gorulmesi Ozerine, kuyuyu i9Ieten kimseye (beige sahibine) yazrh tebligatta bulunulacak ve hakkrnda Yeralt1sularr Tiizugunun 14. maddesinin b ve c frkralarr uygulanacakt1r .. 1.3.5. Artezyen tabaka sularrnrn yuzeye veya diger tabakalara s1z­ masrnrn onlenmesi : Basrn9ll bir naptaki yeralt1suyunun, sadece muhafaza borusu i<;inden ve hakiki miktarrnda her hangi bir azalma olmaksrzrn, yeryiizune 91karrl­ masI gerekir. Yani artezyen suyun, artezyen tabakanrn ustunde veya altrn­ da bulunan diger su tabakalarrna veya su bulunmayan tabakalara ka9mas1 na meydan verilmemelidir. Bunun i<;in, muhafaza borusu ile kuyu cidarr arasI akifer tabakalarrn bulundugu k1s1mlar hari< ;: tamamen tecrit edilecek, bu tecrit, suyun muhafaza borusunun y,mlarrndan ka< ;:masrna hi<; bir surette meydan vermeyecek :;;ekilde yaprlacakt1r. 2. TULUMBA KULLANILMASI : 2.1. Tulumba karekteristiklerinin tayini ~ Tulumba verimi, tayin edilen bu zaman periyodu i<;inde 9ekilen su mik­ tan olarak tarif edilir (m3/saat, gdon/dakika gibi) basma yuksekligi, ku­ yudaki suyun dinamik seviyesinden, basma borusu ucuna, veya depoya dal­ masr halinde, depodaki serbest su seviyesine olan du9ey mesafedir. 2.2. Tulumba Montaj1 : Bir kuyuya motor ve pompa monte edildigi zaman, motor temeli gayet saglam olacc:ik, sallantrlara musaade etmiyecektir. Her kuyu ba9rnda, temel i< ;:inden madeni bir kuyu havaland1rma bacas1 yaprlacaktrr. Kuyuya monte edilecek tulumba, kuyunun tesbit edilen karakteristiklerine uygun olacak; gerek yeraltrsuyu rezervi, gerekse kuyunun omrii bakrmrndan, kullanma belgesinde belirtilmi9 olan hususlara uygun olarak 9alr9trnlacakt1r. Her 9e:;,it pompanrn bak1m1, montajI ve tamirine ait esaslar ve ana hatlar, DSI Yeralt1sulan Dairesi Ba9kanllgrnrn "Derin kuyu pompalannrn montaj1, bak1 mI, tamiri ve i:;,letilmesi» Dalg19 tulumbalann montajI, bakrmr, tamiri ve i$· letilmesi» ve «Adi tulumbalarrn mo11taj1, bak1m1 tamiri ve i:;;letilmesi• ad!i talimatlarmda bulunabilir. 89 3. i~LETMEYE AiT BiLGiLERiN DSi YE VERiLMESi : 3.1. Yeralt1sulan Kanunu geregince; kullanma belgesi alinarak yap, Ian her turlu i91etmelerde, i9Ietmeyi yapan ozel ve ti.izel ki9ilerin a9ag1daki bilgileri, ilgili DSi Onitesine vermesi zorunludur: 3.1.1 . Veraltmdan 9ekilen suyun miktan 3.1.2. Pompaj surAleri ve tarihleri 3.1.3. Veralt1suyu seviye gozlemleri 3.1.4. Kullamlan enerji veya akaryak1t harcamas1 3.2. Vukanda, s1ras1yla gosterilmi9 olan hususlarda verilecek bilgi­ ler, ilgili DSi Onitesince dag1tilacak 6zel formlara i9lenerek en gee; bir ay i9ersinde, elden veya pasta ile DSi Unitesine gonderilecektir. 3.3. i91etilen her kuyudan, her yil belirli zamanlarda kimyasal analiz (i<;:mesuyu i91etmelerinde, aynca bakteriyolojik analiz) i<;:in ozel talimatma gore su numuneleri almacak ve ilgili DSi unitesine teslim edilecektir. Ana­ liz sonu9lan ve bu sonu<;:lara gore ,Jmmas1 gereken tedbirler, i91etmeyi yapana Y!:IZI veya bir zab1tla bildirilecektir. 3.4. Hidrojeolojik sebeplerle, yeralt1suyu rezervinde meydana gele­ cek degi9ikliklere uygun olarak, i91etme suresinde ve emniyetli verim mik­ tarmda yapilmas1 gerekli gorulen degi9iklikler, bir yaz1 ile kullanma bel­ gesi sahibine teblig edilecek ve bu yeni duruma gore tesbit edilen kullanma esaslan belgeye i91enecektir. 3.5. i91etmenin 9evredeki kuyulann 9al19ma sistemini degi9tirecek ve civanna zarar verecek 9ekilde yapilmasmdan beige sahibi sorumludur. Zarar goruldugunde, beige sahibinin gerekli tedbirleri alip almad1g1, DSi'ce kontrol edilecek ve gerekiyorsa durum bir tutanakla tespit edilerek, beige sahibine yazd 1 ve sureli ihtar yapilacakt1r. Verilen sure i<;:erisinde zararm onlenmedigi gorulurse, kullanma belgesi geri almarak i91etme tatil edilecek ve Kanunun 18. maddesi uygulanacakt1r. 3.6. Vonetmelikte bahis konusu kuyu, tunel, galeri a<;:ma, jeolojik ve jeofizik ara9t1rmalar ile sondajlarda rastlanmas1 muhtemel endustriyel ham maddelerle ilgili bir rapor maden muhendisi veya jeolog tarafmdan hazirla­ narak Maderi Dairesi Ba9kanhgma verilecektir. 4. YERALTISUYU iLE iLGiLi i$LERiN KONTROLU : 4.1. KontrOilun kapsam1: 167 sayd1 Yeralt1sulan Hakk1nd~ki Kanun ve Veralt1sulan Tuzugune gore yapilacak yeralt1suyu arama, kullanma, 1slah ve tadil i91eri, bu yonetme­ lik geregince DSi tarafmdan kontrol edi lecektir. 90 4.2. Kontrolun amac1 : Kontrolun amac1, yetkili teknik eleman ve i99ilere yaptrnlan ve DSi den alman belgelerin konusunu te9kil eden arama, kullanma, 1slah ve tadil i~­ lerinin ve bunlarla ilgil i tesislerin; anla~malara, belgelere genel ve ozel kanunlara bagl1 ti.izi.iklere, teknik talimatlara, eti.id raporlanna ve onayh tek­ nik rapor ve projelerine uygun ve noksans1z olarak meydana getirilmesi su­ retiyle hem i9i yapt1ranrn, hem i9i yapanrn menfaatini, hem de ulusal bir servet olan yeraltrsulannrn korunmasm1 saglamakt1r. 4.3. Kontrol yetkileri : Kontrol i91eri, DSi'ce gorevlendirilmi~ elemanlar tarafmdan yaprlacak i~ sahipleri ve i9i yapanlar, gorevlilerin kanun, ti.izi.ik ve yonetmelige uygun rnudahalelerine itirazda bulunmayacak ve uyarma ve tavsiyelerine uyacak­ lard1r. 4.4. Kontrol gorevlilerinin yetkileri : DSi'ce atanan gorevlilerin ba~lrca yetkileri ~unlardrr: 4.4.1. Kanunun yetkili krld1g1 yerden onayli ve yetki li elemanlarca ya­ p1lm19 projesi olmayan i9lerin yap1lmasrn1 onlemek, 4.4.2. Yapilan i~lerin onayl1 beigeye, uygulama projelerine ve teknik yonetmelige uygunlugunu kontrol etmek, aykin hareket eden beige sahiple­ rinin belgelerinin geri al1nmasm1 veya iptalini istemek. 4.4.3. Yeralt1suyunun israf1nr onleyici tedbirler almmas1rn saglamak. 4.4.4. Kuyu ba91annm ve civar arazinin gollenerek batakl1k haline getirilmesini onlemek, 4.4.5. Civardaki bina ve tesislere zarar verilmesini 6nlemek. 4.4.6. Kuyunun, kaynagrn veya yeralt1suyu tabakalannrn kirletilmesini onleyici tedbirler almmas1nr saglamak, 4.4.7. Beige sahibince idareye verilmesi gereken her turlu bilgileri toplamak, 4.4.8. i91erin beige sahibi ve yetkili kimseler tarafrndan yapilmasm1 saglamak. 4.5. Kanun, Tiiziik ve Teknik Yonetmelige Aykm Hareketlerin Takibi : 4.5.1. Uygulama s1rasrnda, i9in verilen belgedeki ~artlara uyulmaks1 zm yap1ld191 anla~1l1rsa, durum bir tutanakla tesbit edilir ve belirli surede gerekli tedbirlerin almmas1 i<;in DSi Bolge Mudi.irli.igi.ince beige sahibinin i~ yerine yazrl1 olarak bildirilir. 91 4.5.2. Verilen surede, beige sahibi tarafllidan i~yerinde gerekli ted­ birlerin almmamasr, talimatlann yerine getirilmemesi ve i~lerin beige ve projelere gore yaprlmamas, halinde TOzugun 11. maddesi ve Yeralt,sularr Kanununun 18. maddesi uygulanmak uzere; durum evvelce haz1rlanm1~ olan tutanakla birlikte, DSi Bolge Mudurlugunce Sulh Mahkemesine akta­ rrlrr. 4.5.3. I~ ba~mda tutulacak tutanaklarm ba~lrgmda krsaca konu beiir­ tilir; metinde ise beige ve projede 1stenilen hususlarrn her maddesine ayn ayrr cevap verilir. 09 ni.isha olarak duzenlenecek tutanakta yetkili gorev­ linin imzas, ve mi.ihuru bulunur. 4.5.4. Gerektiginde; DSi Bolga Mudiirunun, durumu bir tutanakla tesbit ederek i~i tatil etmek yetkisi vard,r. 92