Sectoral Policy on seeds 2018-2022

TOHUMCULUK SEKTÖR POLİTİKA BELGESİ 2018-2022 ANKARA - 2018 İÇİNDEKİLER KISALTMALAR DİZİNİ .................................................................................................................................................... 6 HAZIRLAYANLAR ............................................................................................................................................................. 7 YÖNETİCİ ÖZETİ .............................................................................................................................................................. 9 1.GİRİŞ .................................................................................................................................................................................. 15 2. MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................................... 19 2.1. Temel Göstergelerle Tohumculuk Sektörü ............................................................................................................... 19 2.1.1. Dünya ......................................................................................................................................................................... 19 2.1.2. Türkiye ........................................................................................................................................................................ 20 2.2. Üretim Yapısı ................................................................................................................................................................ 28 2.2.1 Üretim Sistemi ve İşletmelerin Durum Değerlendirmesi ..................................................................................... 28 2.2.2. Maliyet Değerlendirmesi .......................................................................................................................................... 31 2.2.3 Finansman Yapısı ....................................................................................................................................................... 31 2.2.4. Yatırım, Mekanizasyon ve Modernizasyon Yapısı ................................................................................................ 31 2.3. Pazarlama Yapısı ........................................................................................................................................................... 31 2.4. Ar-Ge ............................................................................................................................................................................. 32 2.5. Kamu ve STK’ların Rolü .............................................................................................................................................. 33 2.5.1. Kurumsal Çerçeve ..................................................................................................................................................... 33 2.5.2. Yasal Çerçeve ............................................................................................................................................................. 33 2.5.3. Uluslararası Entegrasyon ......................................................................................................................................... 34 2.5.4. Denetim ...................................................................................................................................................................... 34 2.5.5. Tescil ve Sertifikasyon .............................................................................................................................................. 35 2.5.6. Destekler ..................................................................................................................................................................... 35 2.5.7. Örgütlenme Durumu ............................................................................................................................................... 35 3. SORUN ALANLARI ...................................................................................................................................................... 39 3.1. Ar-Ge ............................................................................................................................................................................. 39 3.2. Üretim Maliyetleri ........................................................................................................................................................ 39 3.3. Mevzuat ile İlgili Sorunlar ........................................................................................................................................... 39 3.4. Finansman ..................................................................................................................................................................... 39 3.5. Fide, Fidan üretim, denetim ve pazarlanmasında karşılaşılan sorunlar ............................................................... 39 4. 2018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI ................................................................................................................ 43 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR ......................................................................................................................... 51 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi .................................................................................................................... 51 5.2. 2018-2022 Dönemi Politikaları .................................................................................................................................. 52 KAYNAKÇA ........................................................................................................................................................................ 56 TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1. Dünya Tohum Üretim Hacmi (2012) ................................................................................................................ 19 Tablo 2. Dünya Tohum Dış Ticareti (Ton) ....................................................................................................................... 20 Tablo 3. Süs Bitkileri Üretim Alanları (da) ...................................................................................................................... 21 Tablo 4. 2016 yılı Süs Bitkileri Üretim Miktarları (adet) ................................................................................................ 21 Tablo 5. Sebze Türlerine göre fide üretim miktarları (adet) .......................................................................................... 22 Tablo 6. Türkiye’de Sertifikalı Tohum Üretimi (Ton) ...................................................................................................... 23 Tablo 7. Sertifikalı Fide/Fidan Üretim Miktarları (Bin Adet) ....................................................................................... 24 Tablo 8. Türkiye’de Tohum İhracatı (Ton) ........................................................................................................................ 25 Tablo 9. Türkiye Tohum İthalatı (Ton) ............................................................................................................................. 26 Tablo 10. Türkiye’de Tohum Üretiminin İhtiyacı Karşılama Oranı (2016) .................................................................. 27 Tablo 11. Sertifikalı Tohum Üretiminde Kamu-Özel Sektör Payları ............................................................................ 29 Tablo 12. Tohumculuk Alanında Faaliyet Gösteren Şirket Yapıları .............................................................................. 30 Tablo 13. Kuruluş Şekline Göre Şirket Yapıları ............................................................................................................... 30 Tablo 14. Sermaye Şekline Göre Şirket Yapıları ............................................................................................................... 31 Tablo 15. TÜRKTOB’a Bağlı Alt Birlikler ........................................................................................................................ 36 Tablo 16. Tohum üretimi gelecek dönem tahminlerinde kullanılan değişkenler ....................................................... 43 Tablo 17. Buğday tohum üretim, arz, ihtiyaç tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı .................................... 44 Tablo 18. Arpa tohum üretim, arz, ihtiyaç tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı ......................................... 45 Tablo 19. Mısır tohum üretim, kullanım tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı ........................................... 46 Tablo 20. Patates tohum üretim, arz tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı ................................................... 47 Tablo 21. Sebze tohum üretim, kullanım tahmini .......................................................................................................... 47 Tablo 22. Tohumculuk Sektörü Sorun Alanları ve Eylem Planları ............................................................................... 53v ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1. Sektörün Üretim ve Pazarlama Yapısı ................................................................................................................. 32 KISALTMALAR DİZİNİ AB Avrupa Birliği BÜGEM Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü GKGM Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü ISF International Seed Federation ISTA International Seed Testing Association OECD Organisation for Economic Co-operation and Development TAGEM Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü TİGEM Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TÜRKTED Türkiye Tohumculuk Endüstrisi Derneği TÜRKTOB Türkiye Tohumcular Birliği UPOV International Union for the Protection of New Varieties of Plants HAZIRLAYANLAR BAŞKAN Doç. Dr. Cengizhan MIZRAK Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM RAPORTÖR Koray DOĞU Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Merve BOLAT Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü KOORDİNATÖR M. Cihad KAYA Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Mehmet KİLCİ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Gonca GÜL YAVUZ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Erdal EROL Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Berrin TAŞKAYA TOP Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Hakan SAÇTI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM KATKI SAĞLAYANLAR (Kurum Alfabetik Sıralama) Muzaffer IŞIK Bitki Islahçıları Alt Birliği Handan BÜYÜKDEMİRCİ Fidan Üreticileri Alt birliği Sedat DERELİ Fidan Üreticileri Alt birliği Dr. Öğr. Üyesi Osman YILDIZ Karabük Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Prof. Dr. Zeki BAYRAMOĞLU Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dilber DURMUŞ Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Ahmet NAMALDI Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Sezgin KARADENİZ Tarım ve Orman Bakanlığı-BÜGEM Mehmet ÇAKMAK Tarım ve Orman Bakanlığı-BÜGEM Nuriye DURSUN Tarım ve Orman Bakanlığı-GKGM Özlem MUTLU Tarım ve Orman Bakanlığı-SGB Ayfer ŞAHİN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM İlhan SUBAŞI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dr. Dürdane MART Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Adana Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Gözde ÇELİK ÖZER Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. M. Cavit ÖZER Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Sakarya Mısır Araştırma Enstitüsü Dr. Volkan GÖZEN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Antalya Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dr. Abdullah ÜNLÜ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Antalya Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Gökhan KIZILCI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Evran DOĞAN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Gülay BEŞİRLİ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü Dr. Fatih ÖZDEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Konya Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Murat KÜÇÜKÇONGAR Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Konya Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü İsmail SAYİM Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Selami YAZAR Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dr. Zeliha YASAN ATASEVEN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Demet BURUCU Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Dr. Rahmi TAŞÇI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Bülent SAYAL Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Abdulkadir AYDOĞAN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Bayram ÖZDEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dr. Semra BULGUER ACER Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Oğuz YÜCEL Tarım ve Orman Bakanlığı-TİGEM Noyan AVGIN Tarım ve Orman Bakanlığı-TİGEM Başak UĞUR Tarım ve Orman Bakanlığı-TMO Rıza BALCI Tarım ve Orman Bakanlığı-TMO Hikmet Yasir VELİOĞLU Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği Dr. Müfit ENGİZ Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği Nihal POYRAZ Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği Burhanettin TOPSAKAL Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği Yıldıray GENÇER Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği Yusuf DEMİR Tohum Yetiştiricileri Alt Birliği İbrahim KÜÇÜK Tohum Yetiştiricileri Alt Birliği Muhteşem TORUN Türkiye Tohumcular Birliği Kamil YILMAZ Türkiye Tohumcular Birliği Sezer ATSAN Türkiye Ziraat Odaları Birliği Tohumculuk Sektör Politika Belgesi 2018-2022 Türkiye gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanma sı kapsamında; sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2018 2022 döneminde izlenecek politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında, tohumculuk sektöründe dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesinin yanı sıra Türkiye üretim yapısı, pazarlama yapısı, kamu ve STK’ların rolü gibi konularda genel bir görünüm sunulmuş, sektöre yönelik politikalar değerlendirilmiş ve sektörün sorunları ortaya konulmuştur. Çalışma kapsamında 2018-2022 projeksiyonu yapılmış ve 2018-2022 dönemi politikaları belirlenmeye çalışılmıştır. Süreç kapsamında, hazırlanan Bakanlık taslağı, düzen lenen çalıştayda sektör temsilcileri ile paylaşılmış ve görüşleri alınmıştır. Tarımsal üretimin başlangıcı ve birçok bitkinin çoğaltım materyali tohum, ülkelerin tarım ve gıda sektörleri için stratejik bir öneme sahiptir. Gıda zincirinin ilk halkasını, biyolojik ve kültürel çeşitliliğin ise yapısal göstergesini oluşturan tohum, günümüzde sadece tarımsal bir girdi değil aynı zamanda teknoloji kullanılarak elde edilen ve yüksek gelir getiren ekonomik değere sahip bir üründür. Bu kapsamda sektörün tarihsel gelişimine bakıldığında ilk defa 1925 yılında farklı ekolojik bölgelerde tohum ıslah istasyonları kurulmuştur. 1950 yılında Devlet Üretme Çift likleri tohumluk üretimi ile görevlendirilmiş, ilk özel tohumculuk şirketi ise 1961 yılında kurulmuştur. 1963 yılında 308 sayılı Tohumculuk Kanunu’nun çıkmasıyla tedarik sisteminde kamu ağırlıklı bir sisteme geçilmiş ve 1980 yılına kadar bu sistem devam etmiştir. 1980 yılından itibaren Türkiye yeni bir piyasa yapısı ve çeşit arayışına girmiştir. Bu kapsamda yapılan yasal düzenlemeler ile sektör, özel kesimin yer almaya başladığı rekabetçi, yeni çeşitlerin geliştiril diği ve fiyatların serbest piyasa koşullarında belirlendiği bir yapıya kavuşmuştur. 2004 yılında 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun, 2006 yılında ise 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu’nun çıkarılması ile birlikte sektörün üretimi ve ticaretinde önemli gelişmeler sağlanmıştır. Türkiye’de 2000’li yıllarda 100 civarında olan tohumculuk sektöründe faaliyet gösteren firma sayısı son 15 yılda göstermiş olduğu artışla günü müzde 832’ye ulaşmış olup bu durum yurtiçi sertifikalı ve kaliteli tohumluk kullanım ve üretimini önemli oranda arttırmıştır. Uluslararası Tohum Federasyonu (ISF) 2012 verilerine göre, küresel tohum üretim değeri 44,9 milyar dolar olarak gerçeklemiş olup, ABD (%26,7) ve Çin (%22,1) ilk iki sırada yer almıştır. AB ülkelerinden Fransa ise %6,2’lik pay ile üçüncü sırada yer almış, Fransa’yı, Almanya (%2,6), İtalya (%1,7), İspanya (%1,5) izlemiştir. Dünya tohum piyasa sında Türkiye ise %2 pay ile 11. sırada yer almaktadır. Dünyada 2016 yılı itibariyle yaklaşık 9,2 milyon ton tohum dış ticarete konu olmuştur ve bu değer önceki yıla oranla %21 artış göstermiştir. 2016 yılı itibariyle dünya tohum ihracatının %45,6’sı 9 ülke tarafından gerçekleştirilmekte ve ABD %13,5’lik payla ilk sırada yer almaktadır. Türkiye tohum dış ticaretinde 10. sırada yer almaktadır. Türkiye’de sertifikalı tohum üretimi 2000 - 2017 yılları arasında 5,5 kat artarak 1 milyon ton olarak gerçekleşmiş tir. Sertifikalı tohum üretiminde buğday, arpa, mısır ve patates tohumu önde gelen ürünlerdir. Türkiye’de tohum ihracatı 2002-2017 döneminde 5,5 kat artarak, 2017 yılı itibariyle 44 bin 353 ton ve tohum ithalatı ise 2 kat artarak YÖNETİCİ ÖZETİ 39 bin 294 ton olarak gerçekleşmiştir. İhracatın ithalatı karşılama oranı ise 2016 yılında % 89 iken 2017 yılında % 93 olmuştur. Türkiye’de 2010 - 2017 döneminde toplam fide/fidan üretimi ise 3,7 kat artış göstererek, 2017 yılında 238,3 milyon adete ulaşmıştır. Bununla beraber türler bazında üretilen sebze fidesi miktarı 1995 yılında 250 bin adet iken, 2017 yılında 2,9 milyar adet seviyesine ulaşmıştır. 2002-2016 yılları arasında süs bitkileri üretim alanları 2,5 kat artmıştır. 2016 yılı süs bitkileri üretim değeri yaklaşık 4 milyar TL’dir. Cumhuriyetin ilk yıllarında kamu eliyle yürütülen tohumculuk hizmeti ve tohum üretimi 1980’li yıllardan sonra uygulanan kamu politikaları ile kamu ve özel sektörün yer aldığı bir yapıya dönüşmüştür. 2000’li yıllardan itibaren kamu, üretim faaliyetlerini Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü ve ilgili Enstitüler eliyle hububat ve yem bitkileri alanında gerçekleştirmekte ve sektörün sertifikasyon, tescil ve denetim faaliyetlerinde yer almaktadır. Özel kesi min sektörde yer almasıyla rekabetçi bir kimlik kazanan tohumculuk sektöründe, 2010 yılında toplam tohumluk üretiminin %63’ü, 2016 yılında ise %92’si özel sektör tarafından gerçekleştirilmiştir. Özel sektör tohumculuk kuru luşlarının faaliyetleri, çeşit geliştirme ile başlayan ve ticari tohumluğun pazarlanmasına kadar uzanan tohumculuk zincirinin değişik aşamaları üzerinde odaklanmaktadır. Tohumculuk zinciri başlıca çeşit geliştirme ve adaptasyon denemeleri, tohumluk üretimi ve işleme ile tohumluk pazarlama olarak üç faaliyet şeklinde ele alındığında şirketten şirkete değişmekle birlikte, özel sektör kuruluşlarının bu faaliyetlerden biri veya aynı zamanda bir kaçında yer aldığı görülmektedir. Tohumluk üretimi sektörde yer alan 832 şirketin sözleşme yapmış olduğu 42 bin 610 müstahsil çiftçi aracılığıyla yapılmaktadır. Şirketler kendi faaliyet konuları ile ilgili alt birliğe bağlı olarak mevcut sistem içerisinde üretimlerini gerçekleştirmektedirler. Çalışma kapsamında 2018-2022 dönemine yönelik buğday, arpa, mısır tohumu, patates ve sebze tohumları için ya pılan projeksiyonlara göre politika döneminde üretim artışları yaşanacağı ve bu sayede ihtiyacın karşılanma oran larında önemli artışlar olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda tohum üretiminin 2022 yılında buğday için 652 bin ton, arpa için 139 bin ton, mısır için 70 bin ton ve patates için 271 bin ton olacağı tahmin edilmektedir. Büyük oranda ithalata dayanan sebze tohumculuğunda da üretim artışları gerçekleşmesi beklenmektedir. Türkiye’de tohumculuk faaliyetleri 2006 yılında çıkarılan 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu ile düzenlenmiştir. Bu kanun ile sektördeki pek çok sorun çözüme kavuşturulmuştur. Ancak mevcut durumda Ar-Ge, üretim maliyetleri, finansman, mevzuat ile ilgili sorunlar ve fide / fidan üretim, denetim ve pazarlanmasında yaşanan sorunlar devam etmektedir. Çalıştay kapsamında sorunların çözümüne yönelik hazırlanan eylem planlarında ıslahçı kuruluşların kapasitelerini geliştirme yönündeki çalışmaların (teknolojik alt yapı, ara eleman ihtiyacı, damızlık materyal sağlan ması) yapılması, öncelikle ithal edilen tohum çeşitlerinin yerine yerli çeşitlerin üretiminin sağlanması, tohumculuk destekleri ve sübvansiyonlu kredilerin bu amaca uygun olarak verilmesi, Ar-Ge konusunda kamu ve özel sektör işbirliğinin artırılması ve Organize Tohumculuk Bölgeleri oluşturulması eylemleri yer almıştır. 1GİRİŞ 15 Türkiye’de gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kapsamında hazırlanan sektör politika belgeleri, sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2018-2022 döneminde izlenecek politikaların ve hayata geçirilecek uygulamaların sektör paydaşlarının katkı ve görüşlerinin alınması yoluyla belirlenmesi amacını taşımaktadır. “Tohumculuk Sektör Politika Belgesi 2018-2022” bu amaçla hazırlanmıştır. Çalışmalar kapsamında özel sektörün katılımıyla sektör çalıştayı düzenlenmiş ve çalıştayda sektöre yönelik değerlendirmelerin taraflarca paylaşılmasının yanında sektördeki sorun alanları belirlenerek bunlara yönelik çözüm önerileri ve eylem planları hazırlanmıştır. Sektör farklı istatistiki sınıflamalara göre şu şekilde tanımlanmaktadır: NACE Rev2 No: 01.11.14, 01.13.17, 01.13.19, 01.19.01-02, 01.25.08, 01.30.03-Tohum yetiştiriciliği, 01.64.01-Tohum işlenmesi. G.T.İ.P. No: 06- Canlı bitki ve çiçekçilik, 07- Sebzeler, 10- Hububat, 12- Çeşitli tohum ve meyveler sanayi ve tababette kullanılan bitkiler (seçilmiş G.T.İ.P kodları). Türkiye’de tohumculuk sektörü 5553 sayılı kanun kapsamı olarak ifade edilen “tarla bitkileri, bağ-bahçe bitkileri, orman bitki türleri ve diğer bitki türleri çoğaltım materyaline ait çeşitlerin ve genetik kaynakların kayıt altına alınması, tohumlukların üretimi, sertifikasyonu, ticareti, piyasa denetimi ve kurumsal yapılanmalar” ile ilgili düzenlemeleri kapsar. Sertifikalı tohumluk, tohumluğun fiziksel, biyolojik ve genetik değer bakımından özellikleri belirlenen ve resmi makamlarca bu özellikleri belgelenen tohum demektir. Bu kapsamda çalışmada yapılan değerlendirmeler sertifikalı tohum verileri esas alınarak yapılmıştır. Tarımsal üretimin başlangıcı ve birçok bitkinin çoğaltım materyali tohum, ülkelerin tarım sektörleri için stratejik bir öneme sahiptir. Gıda zincirinin ilk halkasını, biyolojik ve kültürel çeşitliliğin ise yapısal göstergesini oluşturan tohum, günümüzde sadece tarımsal bir girdi değil aynı zamanda teknoloji kullanılarak elde edilen ve yüksek gelir getiren ekonomik değere sahip bir üründür. Bu kapsamda sektörün tarihsel gelişimine bakıldığında ilk defa 1925 yılında farklı ekolojik bölgelerde tohum ıslah istasyonları kurulmuştur. 1950 yılında Devlet Üretme Çiftlikleri tohumluk üretimi ile görevlendirilmiş, ilk özel tohumculuk şirketi ise 1961 yılında kurulmuştur. 1963 yılında 308 sayılı Tohumculuk Kanunu’nun çıkmasıyla tedarik sisteminde kamu ağırlıklı bir sisteme geçilmiş ve 1980 yılına kadar bu sistem devam etmiştir. 1980 yılından itibaren Türkiye yeni bir piyasa yapısı ve çeşit arayışına girmiştir. Bu kapsamda yapılan yasal düzenlemeler ile sektör, özel kesimin yer almaya başladığı rekabetçi, yeni çeşitlerin geliştirildiği ve fiyatların serbest piyasa koşullarında belirlendiği bir yapıya kavuşmuştur. 2004 yılında 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun, 2006 yılında ise 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu’nun çıkarılması ile birlikte sektörün üretimi ve ticaretinde önemli gelişmeler sağlanmıştır. Türkiye’de 2000’li yıllarda 100 civarında olan tohumculuk sektöründe faaliyet gösteren firma sayısı son 15 yılda göstermiş olduğu artışla günümüzde 832’ye ulaşmış olup bu durum yurtiçi sertifikalı ve kaliteli tohumluk kullanım ve üretimini önemli oranda arttırmıştır (TOB,2017). 1. GİRİŞ 2MEVCUT DURUMDEĞERLENDİRMESİ 19 2.1. Temel Göstergelerle Tohumculuk Sektörü 2.1.1. Dünya 2.1.1.1. Üretim Uluslararası Tohum Federasyonu (ISF) 2012 verilerine göre, küresel tohum üretim değeri 44,9 milyar dolar olarak gerçeklemiş olup, ABD (%26,7) ve Çin (%22,1) ilk iki sırada yer almıştır. AB ülkelerinden Fransa ise %6,2’lik pay ile üçüncü sırada yer almış, Fransa’yı, Almanya (%2,6), İtalya (%1,7), İspanya (%1,5) izlemiştir. Dünya tohum piyasasında Türkiye ise % 2’lik pay ile 11. sırada yer almaktadır (Tablo 1). 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ Tablo 1. Dünya Tohum Üretim Hacmi (2012) Değer (Milyon Dolar) Payı (%) ABD 12.000 27 Çin 9.950 22 Fransa 2.800 6 Brezilya 2.625 6 Kanada 2.120 5 Hindistan 2.000 5 Japonya 1.350 3 Almanya 1.170 3 Arjantin 990 2 İtalya 767 2 Türkiye 750 2 İspanya 660 2 Hollanda 590 1 Rusya 500 1 İngiltere 450 1 Diğer 6.203 14 TOPLAM 44.925 100 Kaynak: ISF 20 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.1.1.2. Dış Ticaret Dünyada 2016 yılı itibariyle yaklaşık 9,2 milyon ton tohum dış ticarete konu olmuştur ve bu değer önceki yıla oranla %21 artış göstermiştir. Tablo 2 incelendiğinde, 2016 yılı itibariyle dünya tohum ihracatının %45,6’sının 9 ülke tarafından gerçekleştirildiği ve ABD’nin %13,5’lik payla ilk sırada yer aldığı ve tablodaki 8 AB ülkesinin ise %32,1 payla dünya tohum ticaretinde önde geldiği görülmektedir. Türkiye dünya tohum ticaretinde 10. sırada yer almaktadır. (Tablo 2). 2.1.2. Türkiye Türkiye’de 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu gereği yalnızca kayıt altına alınmış tohumlukların ticaretine izin verilir. Bu kapsamda çalışmada yer alan veriler, ülkemizde kayıt altına alınarak sertifikalı üretimi yapılan türlerin tohum üretim verileri esas alınarak hazırlanmıştır. 2.1.2.1. Üretim Türkiye’de sertifikalı tohum üretimi 2000 - 2017 yılları arasında 5,5 kat artarak 1 milyon ton olarak gerçekleşmiştir (Tablo 6). Yıllar itibari ile üretim miktarları incelendiğinde, bazı tohumlukların üretimi artarken bazılarında düşüş Tablo 2. Dünya Tohum Dış Ticareti (Ton) 2014 2015 2016 İthalat İhracat İthalat İhracat İthalat İhracat ABD 291.702 486.324 202.568 521.843 201.855 322.097 İtalya 258.718 335.799 484.753 313.769 750.438 104.660 Polonya 172.648 94.395 159.164 262.918 240.018 241.915 Hollanda 211.166 124.489 227.632 153.957 559.043 136.419 Almanya 173.003 107.316 400.847 127.938 224.900 137.122 İspanya 251.059 142.133 257.417 107.512 303.629 89.949 Fransa 107.575 84.906 154.237 104.693 177.372 502.960 İngiltere 210.456 124.081 240.902 102.377 107.398 28.214 Belçika 113.242 93.809 159.334 67.488 656.866 194.152 Türkiye 28.594 25.180 25.773 22.461 26.071 21.124 Diğer 1.317.626 1.891.731 1.554.724 2.080.107 1.724.366 2.656.477 Toplam 3.135.789 3.510.163 3.867.351 3.865.063 4.971.956 4.435.089 Kaynak: ISF 21 Tablo 3. Süs Bitkileri Üretim Alanları (da) Faaliyet Alanı 2002* 2009* 2010* 2011* 2012* 2013** 2014** 2015** 2016** Kesme Çiçekler 10.097 15.434 10.973 10.874 11.213 11.047 11.374 11.826 11.949 İç Mekân Süs Bitk. 800 1.769 998 1.127 721 1.105 1.081 1.465 1.312 Dış Mekân Süs Bitk. 8.017 19.611 33.853 35.071 35.724 32.421 35.996 32.293 34.721 Çiçek Soğanları 256 755 543 788 1.147 552,70 568 613 597 Toplam 19.170 37.569 47.009 47.860 48.805 45.127 49.019 46.197 48.580 Kaynak: *TOB **TÜİK, 2016 Tablo 4. 2016 yılı Süs Bitkileri Üretim Miktarları (Bin adet) Ürün Grupları Kesme Çiçekler 1.037.996 İç Mekân Süs Bitkileri 38.151 Dış Mekân Süs Bitkileri 412.228 Çiçek Soğanları 25.337 Toplam 1.513.713 Kaynak: TÜİK, 2016 gözlenmektedir. 2000-2017 döneminde Türkiye tohum üretiminde en büyük artış baklagillerde (mercimekte 43 kat, nohutta 15 kat) gerçekleşirken, pamukta bir önceki yıla göre % 27 artış meydana gelmiştir. Türkiye’de 2010 - 2017 döneminde toplam fide/fidan üretimi ise 3,7 kat artış göstererek, 2017 yılında 238,3 milyon adete ulaşmıştır (Tablo 7). Bununla beraber türler bazında üretilen sebze fidesi miktarı 1995 yılında 250 bin adet iken, 2017 yılında 2,9 milyar adet seviyesine ulaşmıştır (Tablo 5). Süs bitkileri ülkemizde tarımsal üretimin en yeni ve gelişmeye açık koludur. Büyüyen şehirler, bulunduğumuz coğrafyada yeniden şekillenen komşu ülkeler ve Türk Cumhuriyetleri hedef pazarlar olarak sektörün hızla gelişmesine imkân sağlayacak durumdadır. 2002-2016 yılları arasında süs bitkileri üretim alanları 2,5 kat artmıştır. 2016 yılı süs bitkileri üretim değeri yaklaşık 4 milyar TL’dir (Tablo 3-4). 22 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 5. Sebze Türlerine göre fide üretim miktarları (Bin adet) Türler 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Domates 1.166.832 1.214.796 1.278.113 1.257.520 1.261.642 1.075.122 Biber 294.701 289.813 281.902 300.841 383.941 356.697 Hıyar 142.557 163.122 131.373 133.449 142.899 117.085 Patlıcan 83.440 91.509 93.773 93.645 88.410 61.234 Kavun 55.158 47.475 64.009 69.626 73.499 73.303 Karpuz 81.429 71.013 90.951 137.331 89.856 102.788 Marul 380.423 341.979 256.220 519.579 633.714 590.142 Kabak 2.463 10.880 10.679 17.641 16.244 22.998 Karnabahar 97.785 58.357 44.653 86.436 49.841 33.201 Lahanagiller 157.341 165.899 136.407 216.237 247.928 277.293 Brokoli, Kereviz, Enginar, Maydanoz, Alabaş, Pazı vs. 52.626 22.152 34.514 79.622 47.671 62.057 Diğer 16.268 11.330 13.485 11,75 39.296 6.149 Toplam 2.563.245 2.539.448 2.486.030 2.989.810 3.143.744 2.910.936 Kaynak: Fide-Bir, TOB İl Müdürlükleri, 2017 23 Tablo 6. Türkiye’de Sertifikalı Tohum Üretimi (Ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Buğday 116.083 176.202 315.676 410.766 327.924 421.588 403.769 484.24 485.225 508.191 Patates 23.275 63.901 70.654 96.295 185.485 150.908 163.269 175.397 231.592 258.180 Arpa 19.203 22.307 34.416 48.401 43.162 79.189 82.216 125.018 99.628 119.474 Mısır 11.987 30.167 35.234 31.338 32.796 38.576 66.578 56.671 52.791 58.094 Ayçiçeği 2.600 6.522 11.854 14.137 14.732 18.756 23.769 17.494 21.757 28.022 Mercimek - 285 107 589 894 2.078 305 1.140 14.505 12.290 Pamuk 9.165 19.581 15.679 16.911 23.074 10.260 11.621 8.883 14.379 19.929 Çeltik 1.021 3.505 5.521 8.649 8.627 7.629 9.334 8.945 12.958 10.491 Nohut 699 157 253 309 1.239 1.603 1.726 2.305 4.059 10.658 Soya 981 201 1.982 2.274 2.248 3.699 3.408 2.443 3.664 4.101 Sebze 855 1.942 2.500 2.213 2.115 1.576 1.656 2.782 3.291 3.832 Ş. Pancarı 3.438 2.720 466 1.479 1.166 896 1.163 1.448 1.168 1.195 Fiğ 1.425 2.050 858 876 876 385 686 974 1.114 1.139 Yonca 381 476 349 473 670 610 560 634 794 887 Aspir - - 397 269 250 750 807 644 772 975 Yerfıstığı 0 101 70 114 147 171 151 139 206 197 Sorgum 1 160 180 226 133 155 216 308 192 78 Korunga 621 1.232 56 200 2 12 46 31 188 385 K. Fasulye 45 30 - - 62 54 44 109 179 623 Çayırotu vb 303 636 56 3 208 106 87 236 107 167 Y. Şalgamı - 5 - 14 12 55 92 18 53 6 Yem Pancarı 10 26 33 44 8 5 61 36 31 Kanola - - 107 63 12 91 28 82 31 6 Susam 1 - 1 14 0 3 3 0 18 Diğer 13 - 1.523 1.686 1.024 4.035 4.369 6.333 9.219 Toplam 192.096 332.190 497.964 637.330 646.905 743.193 775.909 896.298 957.925 1.049.366 Kaynak: TOB,2017 24 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 7. Sertifikalı Fide/Fidan Üretim Miktarları (Bin Adet) Çilek Fidesi Meyve Asma Toplam 2010 32.257 27.954 3.408 63.619 2011 30.477 30.895 3.500 64.872 2012 32.221 45.394 3.394 81.009 2013 51.123 56.028 7.130 114.280 2014 95.202 58.385 5.465 159.052 2015 68.237 58.861 4.981 132.079 2016 68.804 65.047 4.350 138.201 2017 132.867 101.677 3.826 238.370 Kaynak: TOB,2017 2.1.2.2. Dış Ticaret Türkiye’de tohum ihracatı 2002-2017 döneminde 5,5 kat artarak, 2017 yılı itibariyle 44 bin 353 ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem itibariyle tohum ithalatı ise 2 kat aratarak 39 bin 294 ton olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılı itibariyle ihraç edilen tohumların %89’unu; buğday (%34), ayçiçeği (%28) ve mısır (%27) tohumu ihracatı oluşturmuştur (Tablo 8). 25 Tablo 8. Türkiye’de Tohum İhracatı (Ton) 2002 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 *2017 Buğday 20 - 4.825 3.444 9.768 3.049 1.354 964 19.800 5.070 Ayçiçeği 1.416 3.271 8.017 10.810 11.646 10.292 16.137 10.719 16.312 19.385 Mısır 4.694 6.120 8.874 9.428 9.628 13.186 13.439 12.250 15.698 8.945 Arpa - - 86 350 48 60 4.875 127 1.727 224 Pamuk 1.854 3.884 3.123 4.552 4.113 1.459 884 958 1.413 2.833 Patates 0 0 156 173 149 2.200 3.135 0 833 4.751 Yem Bit. 1 - 1.357 281 393 483 497 589 473 740 Çim-Çayırotu 27 24 144 165 250 158 115 101 72 100 Sebze 100 515 2.093 319 240 120 204 141 362 370 Ş. Pancarı - - 92 84 6 85 167 161 237 124 Soya - - 0 2 15 28 1 89 93 614 Çeltik - - 10 10 11 12 18 6 6 0 Yerfıstığı - - 0 0 0 14 3 0 0 0 Kanola - - 0 22 0 8 0 0 0 0 Diğer - - 809 914 1.170 2.165 1.307 604 1.195 1.198 Toplam 8.112 13.814 29.586 30.554 37.439 33.320 42.135 26.708 58.222 44.353 Kaynak: TOB,2017 *2017 verileri kesin değildir. 2017 yılı itibariyle Türkiye’nin tohum ithalatı ise 39 bin 294 ton olarak gerçekleşmiş olup, ithalatında en büyük payı %53,3 ile patates ve %12,9’luk payla yem bitkileri almıştır. 2002-2017 döneminde en çok ithalat artışı ise 22,4 kat ile yem bitkilerinde ve 4,2 kat ile ayçiçeğinde gerçekleşmiştir (Tablo 9). 26 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 9. Türkiye Tohum İthalatı (Ton) 2002 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 *2017 Patates 14.147 9.712 22.025 20.788 18.997 8.041 18.823 38.440 26.386 16.255 Yem Bit. 403 3.989 1.105 2.147 2.763 4.121 3.714 4.134 6.387 9.028 Çim-Çayır otu 2131 2.859 3.522 4.373 3.848 4.974 4.569 4.198 4.765 5.818 Mısır 784 4.568 3.164 2.462 2.667 1.559 1.499 1.938 3.535 3.004 Ayçiçeği 177 125 387 196 157 186 295 571 1.292 752 Buğday 129 563 3.434 1.269 612 892 408 756 1.193 589 Sebze 1.148 1.691 3.185 1.056 1.223 499 814 811 1.057 972 Ş. Pancarı 86 8 895 314 159 277 216 622 772 409 Kanola 50 51 81 88 152 103 78 87 130 52 Arpa - 20 58 133 93 131 122 106 106 317 Çeltik - - 17 109 1 20 35 1.276 47 205 Pamuk 166 290 147 148 60 20 9 31 8 38 Soya 6 - 0 10 0 5 9 0 0 0 Diğer - - 2.591 3.661 2.429 15.226 2.594 3.570 3.813 1.854 Toplam 19.227 23.876 40.610 36.754 33.160 36.056 33.185 56.539 49.491 39.294 Kaynak: TOB,2017 *2017 verileri kesin değildir. 2.1.2.3. Kullanım ve Kendine Yeterlilik Türkiye tohumluk konusunda kendine yetebilecek kaynaklara sahip bir ülkedir. Buğday, çeltik, hibrit ayçiçeği, hibrit mısır, patates, soya, pamuk, pancar ve mercimekte yenileme esasına göre sertifikalı tohumluk üretim miktarı yurtiçi ihtiyacını büyük oranda karşılamaktadır. Özellikle ayçiçeği ve hibrit mısırda yüksek oranda üretim fazlası bulunmakta ve bu iki ürün tohumluk ihracatında önemli bir yer tutmaktadır. Yemeklik tane baklagillerden nohut ve kuru fasulyede, kışlık sebzelerde ve yem bitkilerinde ise yüksek oranda sertifikalı tohumluk açığımız bulunmaktadır ve ülkemiz bu çeşitlerde ithalatçı ülke konumundadır (TOB, 2017). 27 Tablo 10. Türkiye’de Tohum Üretiminin İhtiyacı Karşılama Oranı (2016) Yetiştiricilik yapılan Ekim Alanı (da) Yenileme Süresine Göre Tahmini Tohumluk İhtiyacı (Ton) Sertifikalı Üretim (ton) Üretimin İhtiyacı Karşılama Oranı (%) Buğday 76.719.448 511.463 485.225 95 Patates 1.449.004 217.351 231.592 107 Arpa 27.400.521 182.670 99.628 55 Hibrit Mısır 6.800.192 20.401 52.791 259 Hibrit Ayçiçeği 7.201.081 2.880 21.757 755 Mercimek 2.522.360 8.408 14.505 173 Pamuk 4.160.098 8.320 14.279 172 Çeltik 1.160.563 11.606 12.958 112 Tritikale 376.348 3.763 6.509 173 Nohut 3.595.289 11.984 4.059 34 Soya 381.804 3.436 3.664 107 Şekerpancarı 3.224.477 1.290 1.168 91 Fiğ 4.428.378 7.971 1.114 14 Yulaf 994.376 5.303 921 17 Yonca 6.501.107 3.251 794 24 Aspir 395.710 1.187 772 65 Yerfıstığı 422.444 2.112 206 10 Sorgum-Sudan Otu 16.814 25 192 760 Korunga 1.936.940 5.165 188 4 Kuru Fasulye 898.197 2.994 179 6 Çim ve Çayırotu 3.060.753 3.571 107 3 Yemlik Pancar 23.408 35 36 101 Kanola 354.530 355 31 9 Çavdar 1.146.493 10.318 0 0 Diğer - - 5.251 Kaynak: TOB,2017 *2017 verileri kesin değildir. 28 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.2. Üretim Yapısı Türkiye’de tohumculuk sektörü sertifikalı üretim dikkate alınarak, tarla bitkileri (hububat, baklagiller, yağlı tohumlar, yem bitkileri, endüstri bitkileri), sebze tohumları ve fideleri, süs bitkileri ve meyve fidanları alt başlıklarında ele alınmaktadır. 2.2.1 Üretim Sistemi ve İşletmelerin Durum Değerlendirmesi Cumhuriyetin ilk yıllarında kamu eliyle yürütülen tohumculuk hizmeti ve tohum üretimi 1980’li yıllardan sonra uygulanan kamu politikaları ile kamu ve özel sektörün yer aldığı bir yapıya dönüşmüştür. 2000’li yıllardan itibaren kamu, üretim faaliyetlerini Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) ve ilgili Enstitüler eliyle hububat ve yem bitkileri alanında gerçekleştirmekte ve sektörün sertifikasyon, tescil ve denetim faaliyetlerinde yer almaktadır. Özel kesimin sektörde yer almasıyla rekabetçi bir kimlik kazanan tohumculuk sektöründe, 2010 yılında toplam tohumluk üretiminin %63’ü, 2016 yılında ise %92’si özel sektör tarafından gerçekleştirilmiştir. Ayçiçeği, patates, pamuk ve sebze tohumlarında özel sektör payı %100’e yakındır (Tablo 11). Yurt içinde yeteri kadar üretilemeyen yüksek verimli ve kaliteli çeşit tohumluklarının ithalatının kolaylaştırılması ve bunların ülke dahilinde üretilmesi için gerekli alt yapı, alet ekipman ve işletme girdilerine düşük faizli kredi imkanının sağlanması ile firma ve çeşit sayısında önemli artışlar kaydedilmiştir. Bu gelişmelere karşın bazı çeşitlerde özel sektörün payı istenilen ölçülerde değildir. Özel sektörün, başta melez (hibrit) çeşitler olmak üzere, daha yüksek kâr getiren ürün gruplarında faaliyet gösterdiği izlenmektedir. 2016 yılı verilerine göre mahsul-tohumluk fiyat paritesinin düşük olduğu buğdayda özel sektörün tohumluk üretim oranı %69’a, arpada ise %89’a çıkmıştır. Sertifikalı meyve/asma fidanı ile çilek fidesi üretiminde ise özel sektörün payı %100’e yakındır (Tablo 11). Özel sektör tohumculuk kuruluşlarının faaliyetleri, çeşit geliştirme ile başlayan ve ticari tohumluğun pazarlanmasına kadar uzanan tohumculuk zincirinin değişik aşamaları üzerinde odaklanmaktadır. Tohumculuk zinciri başlıca çeşit geliştirme ve adaptasyon denemeleri, tohumluk üretimi ve işleme ile tohumluk pazarlama olarak üç faaliyet şeklinde ele alındığında şirketten şirkete değişmekle birlikte, özel sektör kuruluşlarının bu faaliyetlerden biri veya aynı zamanda bir kaçında yer aldığı görülmektedir. Tohumluk üretimi sektörde yer alan 832 şirketin sözleşme yapmış olduğu 42 bin 610 müstahsil çiftçi aracılığıyla yapılmaktadır. Şirketler kendi faaliyet konuları ile ilgili alt birliğe bağlı olarak mevcut sistem içerisinde üretimlerini gerçekleştirmektedirler. Tohum endüstrisi ve üretimi alanında faaliyet gösteren gerçek veya tüzel kişilerin oluşturduğu şirket yapıları temel 7 tür grubu, kuruluş şekli ve sermaye şekline göre Tablo 12, 13 ve 14’de yer almaktadır. Sektörde öne çıkan tür grupları dikkate alındığında, hububat türünde 425, sebzede 221, patateste 159 ve endüstri bitkilerinde 146 şirketin faaliyet gösterdiği görülmektedir. Şirketlerin %93,4’ü yerli sermayeye sahiptir. Ayrıca, şirketlerin %61,4’ü limited şirket olarak kurulmuştur. 29 Tablo 11. Sertifikalı Tohum Üretiminde Kamu-Özel Sektör Payları Buğday Arpa Soya Mısır Ayçiçeği Patates Pamuk Sebze Yem B. 2002 Kamu 72.192 3.778 35 171 10 48 19.286 4 1.550 Özel 7.915 598 550 15.168 2.340 25.301 5.846 1.245 717 Toplam 80.107 4.376 585 15.339 2.350 25.349 25.132 1.249 2.267 Ö.S. % 10 14 94 99 100 100 23 100 32 2012 Kamu 137.728 11.608 66 151 0 8 170 125 850 Özel 190.196 31.554 2.182 32.645 14.732 185.478 22.904 1.990 1.095 Toplam 327.924 43.162 2.248 32.796 14.732 185.485 23.074 2.115 1.945 Ö.S. % 58 73 97 100 100 100 99 94 56 2013 Kamu 175.360 22.557 168 173 0 39 48 169 520 Özel 246.228 56.632 3.531 38.403 18.756 150.870 10.213 1.407 1.294 Toplam 421.588 79.189 3.699 38.576 18.756 150.908 10.260 1.576 1.815 Ö.S. % 58 72 95 100 100 100 100 89 71 2014 Kamu 145.439 10.771 153 584 0 11 47 3 711 Özel 257.809 71.444 3.255 65.993 23.769 163.259 11.574 1.653 1.422 Toplam 403.769 82.216 3.408 66.578 23.769 163.269 11.621 1.656 2.133 Ö.S. % 64 87 96 99 100 100 100 100 67 2015 Kamu 176.588 21.124 162 168 0,1 2 13 3 1.017 Özel 307.616 103.895 2.280 56.503 17.494 175.395 8.870 2.779 1.764 Toplam 484.204 125.018 2.443 56.671 17.494 175.397 8.883 2.782 2.780 Ö.S. % 64 83 93 100 100 100 100 100 63 2016 Kamu 151.436 11.251 38 411 0,2 6,5 1,2 1,2 1.007 Özel 333.789 88.377 3.625 52.380 21.757 231.586 14.278 3.289 3.061 Toplam 485.225 99.628 3.664 52.791 21.757 231.592 14.279 3.291 4.068 Ö.S. % 69 89 99 99 100 100 100 100 75 Kaynak: TOB, 2017 30 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 12. Tohumculuk Alanında Faaliyet Gösteren Şirket Yapıları Tür Grubu Üye Sayısı (Adet) Hububat (Buğday-Arpa-Yulaf-Çeltik-Çavdar vb.) 425 Endüstri (Ayçiçeği-Pamuk-Mısır-Soya-Şeker Pancarı vb.) 146 Çayır-Mera ve Yem Bitkileri(Yonca-Fiğ-Korunga vb.) 121 Sebze (Domates-Biber-Hıyar-Kavun-Karpuz-Patlıcan vb.) 221 Yemeklik D. Baklagiller (Nohut-Mercimek-Fasulye vb.) 77 Çim ve Çiçek 38 Patates 159 Kaynak: TSÜAB, 2017 Tablo 13. Kuruluş Şekline Göre Şirket Yapıları Üye Sayısı (Adet) % Özel Şirket (Ltd) 517 61 Özel Şirket (Anonim Şirketi) 141 17 Şahıs Firması 126 15 Sınırlı Sorumlu Pancar Kooperatifleri 23 3 Tarım Kredi Kooperatifleri Bölge Birlikleri 11 1 Üniversite Ziraat Fakülteleri 4 1 İktisadi İşletmeler 3 0 Ziraat Odaları 3 0 Tarım ve Orman Bakanlığı Kuruluşları 2 0 Diğer Kooperatifler 2 0 Toplam 832 100 Kaynak: TSÜAB, 2017 31 Tablo 14. Sermaye Şekline Göre Şirket Yapıları Üye Sayısı (Adet) % Yerli 779 93 Yabancı 31 4 Yerli-Yabancı Ortaklığı 22 3 Toplam 832 100 Kaynak: TSÜAB, 2017 2.2.2. Maliyet Değerlendirmesi Tohumculuk sektörü açısından önemli girdilerin başında arazi, üretim girdileri (su, ilaç, gübre, arazi işlemesi ve bakım), işleme ve paketleme yer almaktadır. Bunun dışında büyük tesisler için yatırım, işletme ve amortisman giderleri başlıca maliyet kalemleridir. Ortalama tesis yatırım maliyetleri 1-10 milyon TL arasında değişmektedir (TSÜAB, 2017). 2.2.3 Finansman, Yatırım, Mekanizasyon ve Modernizasyon Yapısı Sektörde yer alan öz kaynakları kuvvetli ve yatırım hacimleri büyük 53 şirket dışında, sınırlı olarak öz kaynak kullanımı mevcuttur ve dönemsel krediler (zirai kredi) şeklinde finansman ihtiyacı sağlanmaktadır (TSÜAB, 2017). Sektör firmaları, faaliyetlerine uygun, modern ve iş yükünü azaltacak şekilde makine ve teçhizat kullanmaktadırlar. Bununla beraber bazı faaliyetlerin doğası gereği iş gücü yoğun kullanılan dönemler iş akışı içerisinde yer almaktadır. Firmaların çoğunluğu; selektör, temizleme ve paketleme ekipmanlarına sahiptir. Buna ilave olarak teknolojik açıdan daha gelişmiş tesislerde pnömatik temizleyiciler, renk ve ışık sensörlü ayırıcı ve boylayıcılar, tohum kaplama makineleri ve hassas dolum makineleri bulunmaktadır. Firmaların kapasiteleri değişmekle beraber, saatte 200-1.000 ton arasında tohum işlenmesine ve paketlenmesine imkan tanımaktadır (TSÜAB, 2017). 2.3. Pazarlama Yapısı Türkiye’de faaliyet gösteren, 5553 Sayılı Tohumculuk Kanunu ve alt mevzuatları gereği yetkilendirilen tohum firmalarının tamamı kendi bayilik ve pazarlama ağı üzerinden tohum kullanıcısı üreticiye ürünlerini ulaştırmaktadırlar. Ancak bu firmalar kendi içlerinde üretim-pazarlama şekillerine göre 3 ana gruba ayrılmış durumdadırlar. Faaliyetlerini bu ana gruplardan en az birini içerecek şekilde sürdürmektedirler (Şekil 1) (TSÜAB, 2017). • Herhangi bir üretim faaliyeti olmayan, yerli veya yabancı üretici firmanın ürünlerini kendi pazarlama ve dağıtım ağı ile üreticiye ulaştıran, alım ve satım yapan firmalar. • Yerli veya yabancı üretici firmanın lisans hakkını alarak bu lisanslı ürün ile üretim yaparak, ürünlerini kendi pazarlama ve dağıtım ağı ile üreticiye ulaştıran firmalar. • Islah ve Ar-Ge yaparak piyasa talebine göre geliştirdiği yeni çeşitlerin tescil ve lisans hakkını alarak üreten, kendi pazarlama ve dağıtım ağı ile üreticiye ulaştıran firmalar. 32 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Şekil 1. Sektörün Üretim ve Pazarlama Yapısı 2.4. Ar-Ge Sektörde ilk Ar-Ge çalışmaları 1926 yılında Buğday Araştırma İstasyonları’nın kuruluşu ile başlamıştır. 1926-1970 yılları arasında yetiştirme teknikleri üzerine (toprak işleme, ekim zamanı, tohum miktarı, gübre ve ilaç kullanımı vb.) çalışılmıştır. 1963 yılında “Çeşitlerin Tescil ve Sertifikasyonu Hakkında Kanun’un çıkması ile çeşit kavramı önem kazanmaya başlamıştır. 1970-1990 arasında Meksika buğdayları getirilmiş ve yazlık buğdaylarda büyük verim artışları sağlanmıştır. Aynı dönemde kışlık çeşitler geliştirilmiştir. 1990 yılından sonra ise çeşit geliştirme çalışmaları hız kazanmış ve birçok türde yaygın olarak yetiştirilmekte olan çok sayıda çeşit geliştirilmiştir. TOB (2017) verilerine göre, ülkemizde kamu ve özel sektör tarafından yapılan ıslah çalışmaları sonucunda elde edilen yerli tohum çeşitlerinin tohumluk piyasasındaki payı yıllara göre ortalama %35-40 arasında değişmektedir. Tohumluk üreten kuruluşlar bazında 1963 yılından bu güne kadar tarla bitkilerinde 58 türde toplam 3051 çeşit tescil ettirilmiş olup, bunun 940 tanesi (%31) TOB - Araştırma Enstitülerine ait iken; sebzede 37 türde toplam 4645 çeşit tescil ettirilmiş olup, bunun 221 (%5) tanesi kamu Araştırma Enstitülerine aittir. Sebzelerde 5 enstitüde oluşturulan gen havuzunda 15.000’in üzerinde materyal muhafaza altına alınmıştır. Diğer yandan, tescilli 319 adet buğday çeşidinden 164 adedi (%51,4) TOB ve üniversitelere ait olup 155 adedi özel sektöre aittir. Arpada ise tescilli 92 adet çeşidin 52’si (%56,5) kamu (TAGEM) ve üniversiteler tarafından tescil ettirilmiştir. Hibrit Sebze tohumluğunda ithalatı azaltmak amacıyla “Türkiye F1 Hibrit Sebze Tohumu Çeşit Geliştirme Projesi” kapsamında yapılan çalışmalar sonucunda 6 yazlık sebze (domates, biber, patlıcan, hıyar, kavun ve kabak) türünde 320 nitelikli hat ve 42 adet F1 Hibrit sebze çeşidi geliştirilmiş, ayrıca bu türlerde 168 hat ve 21 çeşit özel sektöre aktarılmıştır. Son 10 yılda 24 sebze çeşidi TAGEM – Araştırma Enstitüleri tarafından tescil ettirilmiştir. Böylece 2004 yılında %10 olan yerli hibrit sebze tohumluk üretimi 2016 yılı sonunda %60’lara çıkmıştır. Kışlık sebzelerde yerli yeni çeşitlerin sektöre kazandırılması amacıyla TUBİTAK 1007 kapsamında “Kışlık Sebze Yetiştiriciliğinde Hat ve Çeşit Geliştirme” projesi ile kışlık sebze (soğan, havuç, lahana, karnabahar, brokoli ve ıspanak) türlerinde Ar-Ge 33 çalışılmalarına devam edilmektedir (TOB,2017). Buğday türünde ıslah edilen çeşitler, kurağa, soğuğa ve hastalıklara dayanıklı, makarnalık, baklavalık ve ekmeklik özellikleri oldukça yüksek kaliteli çeşitlerdir. TAGEM Enstitüleri tarafından geliştirilen bu çeşitler ülkemiz buğday ekim alanlarına hâkim durumdadır. Ar-Ge çalışmaları son dönemde, verim, kalite yanında kurağa, soğuğa ve hastalıklara dayanıklı çeşitler geliştirme üzerine yoğunlaşmıştır. Geliştirilen ayçiçeği ve buğday çeşitleri Şili, İspanya, Azerbaycan, Türkmenistan, İran’dan, Osmancık çeltik çeşidi ise Bulgaristan, Ukrayna, Rusya ve Yunanistan’dan talep görmektedir. Geliştirilen çeşitlerin üretim hakkı sözleşme ile TİGEM ve özel sektöre devredilerek hızlı yaygınlaşması ve daha geniş alanlara yayılmasına çalışılmaktadır. TİGEM, kuruluş tarihinden itibaren, ülkemiz tarım sektörünün en önemli girdisi durumunda olan, özellikle 1980 yılından sonra hızla gelişen tohumculuk sektörünün iştigal etmediği, üretimi yetersiz olan türlerin tohumlarının üretilmesi ve dağıtılması konusunda faaliyetlerini sürdürmektedir. Bununla beraber son yıllarda özellikle yem bitkileri tohumlarının üretimini arttırarak bu türlerin üretim açığını kapatmaya çalışmaktadır. 2016 yılında yem bitkileri türlerinde ülke üretiminde ihtiyacı karşılama oranına bakıldığında yoncada %3, fiğde %56, korungada %67 oranında tohum üretimi tek başına TİGEM tarafından karşılanmıştır. Bununla beraber TİGEM tarafından her yıl Sudan ve Irak’a önemli miktarda tohumluk ihraç edilmektedir (TİGEM, 2016). Ayrıca, TOB-TAGEM tarafından belirlenen strateji kapsamında 2017 yılında Genel Müdürlüğe bağlı araştırma enstitülerinin alt yapıları (laboratuvar, makine-teçhizat vs.) ve arazi varlığı özel sektörün kullanımına açılmış, her bir enstitü bünyesinde özel sektörün kullanabileceği, işbirliği sağlanmasına yönelik ofisler hizmete girmiştir. Böylece özel sektörün Ar-Ge maliyetleri azaltılmaya çalışılırken kalifiye iş gücü talebinin ilgili enstitü uzmanları ile karşılanması öngörülmüştür. Bununla beraber Ar-Ge çalışmalarında belirlenen sorunların çözümüne yönelik kamu-özel sektör işbirliği kültürünün geliştirilmesi hedeflenmiştir. 2.5. Kamu ve STK’ların Rolü 2.5.1. Kurumsal Çerçeve Sektördeki kamu kuruluşlarını, TOB bünyesinde yer alan Genel Müdürlükler oluşturmaktadır. Bu yapıda Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM) tohumculuk politikaları, teşvik ve desteklemeler, üretim ve tedarik, ithalat ihracat ön izin işlemleri, çeşit tescili, tohumluk kontrol ve sertifikasyon hizmetleri, piyasa denetimi ve yeni bitki çeşitlerinin korunması hizmetlerini yürütmektedir. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü (GKGM) bitki sağlığı ve karantina hizmetlerini, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ise bitki ıslahı, çeşit ve yetiştirme teknikleri geliştirme hizmetlerinde bulunmaktadır. Ayrıca, sektörde TOB’a bağlı Araştırma Enstitüleri ve TİGEM, Kooperatifler, Birlikler ve Özel sektör (Şirketler) sektörün diğer önemli aktörleridir. 2.5.2. Yasal Çerçeve Ülkemizde tohumculuk organizasyonu uluslararası ve ulusal mevzuat hükümlerine göre şekillendirilmiştir. Yeni çeşit geliştirme ve kayıt altına alma, çeşit koruma, üretim, sertifikasyon, pazarlama/ticaret ve denetim gibi tohumculuk hizmetleri uluslararası yasal mevzuata uyumlu ulusal yasal mevzuat çerçevesinde yürütülmektedir. 34 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Kanunlar; • 5553 Sayılı Tohumculuk Kanunu, 2006 yılında yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. • 5042 Sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun, 2004 yılında yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. • 5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, 2010 yılında yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. • 5977 Sayılı Biyogüvenlik Kanunu, 2010 yılında yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmelikler; • Bitki Çeşitlerinin Kayıt Altına Alınması Yönetmeliği, • Tohumluk Kontrolör Yönetmeliği, • Tohumculuk Hizmetlerinde Yetki Devri Yönetmeliği, • Tohumculuk Sektöründe Yetkilendirme ve Denetleme Yönetmeliği, • Bitki Karantinası Yönetmeliği, • Bitki Pasaportu Sistemi ve Operatörlerin Kayıt Altına Alınması Hakkında Yönetmelik, • Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına Dair Yönetmelik. 2.5.3. Uluslararası Entegrasyon Uluslararası mevzuatlarla uyumlu yasal alt yapı, uluslararası kuruluşlara ve bölgesel organizasyonlara üyelik, küresel tohumculuk sektörü ile bütünleşme, uluslararası rekabet gücünün artırılmasına olanak sağlaması yanında güçlü bir milli tohum sektörünün oluşturulmasına çok büyük katkı sağlamaktadır. Bu gerçekten hareketle ülkemiz tohumculuk sistemi çeşit tescil, kayıt, çeşit koruma, tohumluk sertifikasyonu, kalite testleri, bitki sağlığı ve tohumluk ticaretinde uluslararası normları ve kuralları belirleyen sözleşmelere imza koymuş ve ilgili organizasyonlara üyeliğini gerçekleştirmiştir. Bu kapsamda 1963 yılında Uluslararası Tohum Test Birliği (ISTA), 1968 yılında İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) Tohum Şeması/Sistemi, 1998 yılında Uluslararası Tohum Federasyonu (ISF) ve 2007 yılında da Uluslararası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma Birliği (UPOV) üyeliği gerçekleştirilmiştir (TOB,2017). Ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler ve katılım tarihleri şu şekildedir; • Yeni Bitki Çeşitlerinin Korunması Uluslararası Sözleşmesi-2007 • Uluslararası Bitki Koruma Sözleşmesi-1988 • Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme - 1996. 35 2.5.4. Denetim Sektörde, tohumlukları yetiştiren, üreten, işleyen ve satışa hazırlayan, dağıtan ve satan gerçek veya tüzel kişilerin yetkilendirilmesi ve denetlenmesi ile ilgili usul ve esasları belirleyerek, ismine doğru, kaliteli ve standartlara uygun tohumlukların üretimi ve pazarlanması hizmetleri 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu çerçevesinde yürütülmektedir. Tohumlukların ticareti ve piyasa denetimi ile ilgili işlemler de bu kanuna göre çıkarılan Tohumculuk Sektöründe Yetkilendirme ve Denetleme Yönetmeliği ve Tohumculuk Hizmetleri Uygulama Talimatı (2017/05) hükümlerine göre TOB, TTSM, TSTM ve İl Müdürlüklerince gerçekleştirilmektedir. Tohum üreticileri tarafından üretilen ve/veya ithal edilen tohumlukların bitki sağlığı ve karantina hizmetleri ise 5996 Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (2010) çerçevesinde TOB-GKGM tarafından yürütülmektedir. Tohum, fide, fidan ve çiçek soğanı gibi çoğaltım materyalleri ithalat aşamasında ilgili teknik düzenlemesine uygunluğu açısından 2018/5 sayılı Ürün Güvenliği ve Denetimi Tebliği çerçevesinde denetlenmektedir. 2.5.5. Tescil ve Sertifikasyon Tohumluk üretmek isteyen asıl veya tüzel kişilerin; Tohumluk Yetiştirici, Üretici veya Özel Sektör Araştırıcı Kuruluş Yetki Belgesi almış olmaları gerekmektedir. Elit veya orijinal tohumluk üretimleri ıslahçı, çeşit sahibi veya bunların yetki verdiği (lisans sahibi) araştırma kuruluşları tarafından üretilmekte ve pazarlanmaktadır. TOB tarafından, ihraç amaçlı üretimlere ait tohumluk beyannamelerinin kabul edilmesi ve onaylanması işlemleri Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi Müdürlüğüne devredilmiştir. Tohumluk tescil, sertifikasyon ve kontrol hizmetleri 8 adet kamu sertifikasyon kuruluşu, 29 adet yetkilendirilmiş özel laboratuvar ve kamu araştırma kuruluşu; 198 adet özel sektör tarımsal araştırma kuruluşu vasıtasıyla yürütülmektedir. 2.5.6. Destekler TOB tarafından, tohumculuk sektörünün uluslararası rekabete uygun bir şekilde gelişmesini sağlamak, yurtiçi tohum üretiminin yetersiz olduğu türlerde üretimi artırmak, verim ve kalite bakımından en gelişmiş standartları yakalamak üzere tohumculuk sektörü desteklenmektedir. Bu destekler; sertifikalı tohum üretim desteği, sertifikalı tohum kullanım desteği, sertifikalı fide-fidan kullanım desteği ana başlıkları altında yer almakla birlikte, sektörde faaliyet gösteren firmalar TOB Ar-Ge desteklerinden de yararlanmaktadırlar. Sertifikalı tohum üretim desteği 2008 yılından itibaren özel sektör tohumculuk kuruluşlarına verilmekte olup 2016 yılına kadar 197 milyon TL destekleme ödemesi yapılmıştır. Sertifikalı tohum kullanım desteği 2005 yılından beri sertifikalı tohum kullanarak üretim yapan çiftçiye verilmekte olup 2016 yılına kadar 751 milyon TL destek verilmiştir. Sertifikalı fide-fidan kullanımı desteklemeleri kapsamında ise toplam 308 milyon TL destekleme ödemesi yapılmıştır. Ayrıca yatırım teşvik uygulamaları kapsamında da sektöre yönelik devlet teşvikleri bulunmaktadır. Tohum işleme (temizleme, ilaçlama, paketleme vb.) yatırımları; 1. ve 2. bölgelerde 1 Milyon TL ve 3., 4., ve 5. bölgelerde, 500 Bin TL asgari sabit yatırım tutarı, şartını sağlayan tohum işleme yatırımları genel teşvik uygulamaları kapsamında 36 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 KDV İstisnası ve Gümrük Vergisi Muafiyeti destek unsurlarından yararlandırılmaktadır. 6. Bölgede ise 500 Bin TL asgari sabit yatırım tutarı şartını sağlayan tohum işleme yatırımlarının ise bölgesel teşvik sistemi kapsamında; Gümrük Vergisi Muafiyeti, KDV İstisnası, Kurumlar/Gelir Vergisi İndirimi, Sigorta Primi İşveren Hissesi Desteği, Yatırım Yeri Tahsisi, Faiz Desteği, Gelir Vergisi Stopajı Desteği, Sigorta Primi Desteği destek unsurlarından yararlanma imkânı bulunmaktadır. 2.5.7. Örgütlenme Durumu Sektör örgütlenmesi incelendiğinde iki temel sivil toplum örgütü ortaya çıkmaktadır. Anayasanın 135. maddesi kapsamında kanunla kurulan meslek kuruluşları çerçevesinde bu iki sivil toplum örgütü faaliyetlerini sürdürmektedir. Sektörde faaliyet gösteren, ticari sicil kayıtları olan şirketlerin tamamı Türkiye Tohumcular Birliği (TÜRKTOB) çatısı altında bir araya gelmişlerdir. Kooperatif ve Birliklerin tohum ticareti yapan şirketleri yine Türkiye Tohumcular Birliği’ne üye olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler. Bir diğer bir sivil toplum örgütü ise Türkiye Tohumculuk Endüstrisi Derneği (TÜRKTED)’dir. Türkiye Tohumcular Birliği (TÜRKTOB): Tohumculuk Kanunu’na göre kurulan, alt birliklerin üye olduğu kamu kurumu niteliğinde meslek örgütüdür. Yedi alt birliğin seçimleri sonucu belirlenen delegelerin katılımı ile yapılan genel kurul neticesinde ilgili her alt birlikten bir temsilcinin seçilmesi ile oluşturulan yönetim kurulu tarafından yönetilmektedir. Sertifikalı sınıfta tohum etiketlerinin basılması ve özel tohumluk kontrolör eğitimi düzenlenmesi ile yetkilendirilmiştir. Türkiye Tohumculuk Endüstrisi Derneği (TÜRKTED): Türkiye tohumculuk endüstrisini güçlendirmeye ve geliştirmeye odaklanmış, kurulduğu 1985 yılından beri çalışmalarını sürdüren ve kar amacı gütmeyen bir sivil toplum kuruluşudur. Bitki ıslahı-çeşit geliştirme, yeni bitki çeşitlerinin adaptasyonu ve kayıt altına alınması, kaynak ve sertifikalı tohumlukların çoğaltımı, işlenmesi, ambalajlanması, yurt içi ve yurt dışında pazarlanması aşamalarında faaliyet gösteren 42 firma halen TÜRKTED üyesidir. 1998 yılından beri Uluslararası Tohumculuk Federasyonu (ISF) ve 2007’den beri Avrupa Tohumculuk Derneği (ESA)’nın üyesi olan TÜRKTED bu organizasyonların tüm çalışmalarına etkin bir şekilde katılarak ülkemizi temsil etmektedir. Türkiye tohumculuk sektörü paydaşlarının önderliğinde ve TOB katkılarıyla, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO) ülkelerinin ilgili kamu ve özel sektör temsilcilerinin katılımıyla Mart 2009’da ECO Ülkeleri Tohumcular Birliği (ECOSA) kurulmuştur. Bu birlik faaliyetlerini; ECO bölgesinde yeni çeşitlerin kayıt altına alınması ve tohumluk sertifikasyonu konularında Türkiye’deki sistemin ECO Bölgesi ülkelerinde de uygulanması amacı doğrultusunda, TÜRKTED koordinasyonunda sürdürmektedir. Tablo 15. TÜRKTOB’a Bağlı Alt Birlikler Alt Birlik Üye Sayısı TSÜAB (Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği) 822 TODAB (Tohum Dağıtıcıları Alt Birliği) 6.234 BİSAB ( Bitki Islahçıları Alt Birliği ) 235 FÜAB ( Fidan Üreticileri Alt Birliği ) 740 SÜS-BİR ( Süs Bitkileri Üreticileri Alt Birliği ) 577 TYAB ( Tohum Yetiştiricileri Alt Birliği ) 33.879 FİDEBİRLİK ( Fide Üreticileri Alt Birliği ) 123 Kaynak: TSÜAB, 2017 3SORUN ALANLARI 41 Türkiye’de tohumculuk faaliyetleri 2006 yılında çıkarılan 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu ile düzenlenmiştir. Bu kanun ile sektördeki pek çok sorun çözüme kavuşturulmuştur. Ancak mevcut durumda halen bazı sorunlar süre gelmektedir. 3.1. Ar-Ge Şirket ölçeklerinin küçük olması, nitelikli teknik personel eksikliği, laboratuvar ve alt yapı yatırım maliyetlerinin yüksek olması ve sektörde yer alan şirketlerin çoğunluğunun Ar-Ge risklerini göze almaması nedeniyle özel sektör Ar-Ge düzeyi yetersiz kalmaktadır. Kamu tarafından yapılan Ar-Ge çalışmaları sonucu elde edilen yeni çeşitlerin sayısı bazı türlerde sektörün ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalmakta veya yurtdışında geliştirilmiş çeşitleri kullanmak sektöre daha cazip gelmektedir. Bununla birlikte, TOB-TAGEM teknolojik ve fiziki alt yapısının Ar-Ge projeleri yapmak kaydıyla özel sektöre açılmasının ve Ar-Ge destek üst limitlerinin artırılmasının sektörün bu alandaki sorunlarına çözüm olması beklenmektedir. 3.2. Üretim Maliyetleri Sektörde lisans hakkı, işgücü maliyetlerinin yüksek olması ve arazi kiralarının yüksek olması üretim maliyetlerini arttırmaktadır. Bununla beraber kayıt dışı üretimin oluşturduğu haksız rekabet ortamı mevzuata uygun faaliyet gösteren özel sektör firmalarının üretim maliyetlerini olumsuz etkilemektedir. Yatırım maliyetlerinin de dikkate alınarak ıslah edilen bir ürünün kg başına maliyetinin belirlenmesi amacı ile Kamu ve özel sektör temsilcilerinin maliyet çalışmaları yapması üretim maliyetlerinin belirlenmesi açısından önem taşımaktadır. 3.3. Mevzuat ile İlgili Sorunlar Mevzuat ile ilgili sorunlar günün değişen koşulları ve ticaret şekillerine bağlı olarak ihtiyaç duyulan yeni düzenlemeleri ve mevcut mevzuata ilişkin sorunları kapsamaktadır. Bu ana sorun başlığı altında piyasa kontrolü, cezalar, tarla kontrolleri, yetki devirleri, döner sermaye ücretleri, ambalaj ve paketleme, desteklemeler, üretim, yerel yönetimler, tohum ithalatı ve ihracatı gibi birçok alt başlık yer almaktadır. Mevzuat sorunlarının büyük bir kısmı TOB çalışma konuları içerisinde yer almakla birlikte diğer bakanlıkların çalışma konuları ile ilgili mevzuat konularını da içermektedir. 3.4. Finansman Sektörde faaliyet gösteren firmaların %83’ü orta ve küçük ölçekli firmalarda oluşmaktadır. Yatırım ve Ar-Ge için gerekli olan nakit ihtiyacı kredi, destek ve hibeler ile karşılanmaya çalışılsa da birçok firma için finansman önemli bir dar boğaz oluşturmaktadır. Finansman kaynaklarının diğer ilgili bakanlıklar (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, AB Başkanlığı, Ticaret Bakanlığı) ile çoğaltılarak alternatif finansman ve destek programları yaratılması önem taşımaktadır. 3. SORUN ALANLARI 42 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 3.5. Fide, Fidan üretim, denetim ve pazarlanmasında karşılaşılan sorunlar Kaçak üretimin engellenmesi, üretici belgesi olmayanların üretimlerinin engellenmesi, kontrolü yapılmamış fidanların satışının engellenmesi fide ve fidan pazarlama sistemi açısından büyük önem taşımaktadır. Mevcut mevzuata göre ithal edilen sebze tohumlarının analizlerinin karantina laboratuvarlarında yapılması zorunluğu vardır. Ancak Türkiye’de üretilen ve ülke içinde pazarlanan standart yerli tohumlarda bu zorunluluk bulunmamaktadır. Bu uygulama yerli tohumları hastalık yönünden denetimden uzak tutmakta ve yeni gelişmekte olan bu sektöre özellikle tohumla taşınan hastalıklar bakımından ciddi zararlar da vermektedir. Ayrıca bu durum, nihai kullanıcı olan çiftçide son derece ciddi maddi zarara neden olmaktadır. Buda fide fidan üreticisi, tohumcu kuruluş ve çiftçi arasında hukuki davalara neden olmaktadır. Bununla beraber kamu ve özel sektör işbirliği ile kurulacak bir hızlı tanı laboratuvar sisteminin bu konuda oluşan sıkıntıların giderilmesi faydalı olacağı sektör tarafından belirtilmektedir. Fide ve fidan yetiştiriciliği için de ‘Tarım Bilgi Sistemi’nin oluşturulması sektörün kayıt altına alınması ve kontrolü açısından önem taşımaktadır. 42018 -2022 DÖNEMİPROJEKSİYONLARI 45 2018-2022 döneminde uygulanacak politikaların hazırlanmasında politika yapıcılara yol göstermesi amacıyla üretim ve arz tahminleri yapılmıştır. Üretim tahmini 2002-2016 yılları arasında TOB ve TÜİK verileri esas alınarak yapılmıştır. Türkiye’de 2016 yılı itibariyle toplam sertifikalı tohumluk üretiminin %91’ini buğday, patates, arpa, mısır ve toplam sebze tohumu oluşturmuştur. Çalışma kapsamında buğday, arpa, mısır tohumu ve patates tohumluğu üretimi, toplam sebze tohum üretimi ve arz tahmini yapılmıştır. Buğday, arpa, mısır tohumu ve patates tohumluğu için ayrı olarak tohum ihtiyacı tahmin edilmiş ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı hesaplanmıştır. Tablolarda yer alan 2016 yılı değeri gerçekleşme 2018-2022 değerleri öngörü değerleridir. Çalışılan ürünlere ait tohum üretiminin 2018-2022 yılları arasındaki üretim miktarlarını tahmin edebilmek için buğday, arpa, mısır tohumu ve patates tohumluğu için ayrı ekonometrik model oluşturulmuştur. Sebze tohumu üretim tahmininde trend tahmini yapılmıştır. Modelde kullanılan değişkenlerin tespit edilmesinde daha önce yapılan çalışmalar, konu uzmanları ve sektör temsilcilerinin görüş ve önerilerinden faydalanılmıştır. Bu kapsamda üretim tahmininde bağımsız değişken olarak; tohum ekim alanı, tohum verimi, verim endeksi, tohum ithalat ve ihracat miktarı, tohum fiyatı, nihai ürün alan ve üretimi, nihai ve ikame ürünün fiyatı, bitkisel üretime verilen toplam destek miktarı, mazot ve gübre fiyatları ve iklim verileri kullanılmıştır. Bazı değişkenlere ilişkin uygun zaman serisi verisi bulunamaması, bulunan veri setinin sağlıklı olmaması ve veriler arasında çoklu doğrusal bağlantı sorunu nedeniyle modelden çıkartılmıştır. Özellikle en önemli bağımsız değişken olan tohum ekim alanı verilerine ulaşılamamıştır. Bu nedenle sertifikalı tohum verimleri kullanılarak uyarlanmış ekim alanı hesaplanıp modele dahil edilmiştir. Tohum üretiminin gelecek dönemler tahmininde modelde kullanılan değişkenler Tablo 16’da verilmektedir. 4. 2018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI Tablo 16. Tohum üretimi gelecek dönem tahminlerinde kullanılan değişkenler Buğday Arpa Mısır Patates Tohum ekim alanı (da) Nihai ürün (arpa) ekim alanı (da) Tohum ekim alanı (da) Tohum verimi (kg/da) Nihai ürün (buğday) ekim alanı (da) Tohum fiyatı (TL/kg) Tohum fiyatı (TL/kg) Tohum ihracat miktarı (ton) Tohum fiyatı (TL/kg) Tohum ekim alanı (da) Tohum ithalat miktarı (ton) Tohum fiyatı (TL/kg) Tohum verimi (kg/da) Tohum verimi (kg/da) Tohum verim endeksi Nihai ürün verimi (kg/da) Tohum ithalatı (ton) Mazot fiyatı (TL/lt) Toplam bitkisel üretime verilen destekleme tutarı (bin TL) Tohum ihracatı (ton) Mazot fiyatı (TL/lt) 46 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tohum arzı ise, aşağıdaki eşitlikten hesaplanarak tahmin edilmiştir. Eşitlikte ithalat ve ihracatın ayrı olarak trend tahminleri yapılmış ve her yıl için arz miktarı hesaplanmıştır. Tohum arzı= Tohum üretimi+ Tohum ithalat miktarı-Tohum ihracat miktarı Tohum arz miktarına ek olarak sertifikalı tohumların yenileme esasları dikkate alınarak tohum ihtiyacı aşağıdaki eşitlikten hesaplanmıştır; İhtiyaç=Nihai ürün ekim alanı*dekara atılan tohum miktarı (ton)/sertifikalı tohum yenileme süresi 2016 yılında üretilen toplam tohum üretiminin %50’ye yakınını buğday oluşturmuştur. Tablo 16 incelendiğinde; 2018 yılında 538 bin ton, 2022 yılında 652 bin ton olması beklenen buğday tohumu üretiminde 2022 yılına kadar her yıl artış olması beklenmektedir. Buğday tohum arz miktarının yıllara göre değişimi incelendiğinde ise üretim miktarına bağlı olarak artış göstereceği öngörülmektedir. Arzın üretim miktarından az olması da ihracatın ithalattan fazla gerçekleşeceğini göstermektedir. Buğday tohum ihtiyacı için dekara atılan buğday tohumu miktarı 20 kg, sertifikalı tohum yenileme süresi 3 yıl olarak alınmıştır. İhtiyaç; Türkiye’deki tahmin edilen tüm buğday ekim alanlarında sertifikalı buğday tohumu ekilmesi halinde gereken tohum miktarıdır. Tohum üretimdeki artışla birlikte ihtiyacın karşılanacağı, 2016 yılında %95 olan üretimin ihtiyacı karşılama oranının 2018-2022 döneminde %100’ün üzerinde olacağı, 2022 yılında %145,7 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir (Tablo 17). Fakat burada ihtiyacın azalmasının sebebinin buğday ekim alanlarının azalmasından kaynaklandığı unutulmamalıdır. 2022 yılındaki 194 bin ton tohum arz fazlasının tamamının ihracata yönlendirilmesi halinde, son 14 yılın en yüksek ihracatının yapıldığı 2016 yılına göre 8 kat fazla ihracat yapılmasına imkan sağlayacak arz fazlalığı öngörülmektedir. Buna göre, tohum arz fazlalığının ihracata yönlendirilmesi için gerekli çalışmalar yapılması gerektiği önerilmektedir. Arpa tohum üretimi ise 2016 yılında 99,6 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Üretim miktarının 2018 yılında 110 bin tona ve 2022 yılında 139 bin tona ulaşması öngörülmektedir. Arpa tohum arzının da yıllar itibariyle artış göstereceği Tablo 17. Buğday tohum üretim, arz, ihtiyaç tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı Yıllar Üretim (ton) Arz (ton) İhtiyaç (ton) Üretimin ihtiyacı Karşılama Oranı (%) 2016 485.225 466.618 511.463 94,87 2018 538.241 529.848 480.281 112,07 2019 566.661 557.662 472.072 120,04 2020 595.081 585.475 463.862 128,29 2021 623.501 613.289 455.653 136,84 2022 651.921 641.103 447.443 145,70 47 ve arz miktarının üretim miktarından düşük olması da ihracatın ithalattan fazla gerçekleşeceğini göstermektedir (Tablo 18). Türkiye’deki tüm arpa ekim alanlarında sertifikalı tohum kullanıldığında oluşacak ihtiyacın hesaplanmasında ise dekara atılan tohum miktarı 20 kg, sertifikalı tohum yenileme süresi 3 yıl olarak hesaplanmıştır. Tohum ihtiyacının arpa ekim alanlarındaki azalmadan dolayı azalacağı öngörülmüştür. Bu sebeple 2016 yılında ihtiyaç, üretimle %55 oranında karşılanırken, tohum üretimindeki artıştan dolayı 2022 yılına gelindiğinde bu oranın %97,1’e ulaşacağı öngörülmektedir (Tablo 18). Dane mısır tohum üretiminin de yıllar itibariyle artış göstereceği tahmin edilmektedir (Tablo 19). 2022 yılına gelindiğinde 2016 yılına göre mısır tohum üretimi %33 artarak 69,9 bin ton olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Yapılan tahminler doğrultusunda 2022 yılına kadar tohum arzının da üretimden kaynaklı artış göstereceği hesaplanmıştır. Türkiye’deki tüm mısır ekim alanlarında sertifikalı mısır tohumu kullanıldığında oluşacak ihtiyacın hesaplanmasında ise dekara atılan mısır tohumu 3 kg, sertifikalı tohum yenileme süresi ise hibrit mısır olmasından dolayı 1 yıl olarak alınmıştır. 2016 yılında oluşan ihtiyaç %259 oranında üretimle karşılanırken, 2022 yılında %312 oranında karşılanacaktır. 2022 yılında 34 bin tonluk tohum arz fazlalığı öngörülmektedir. Buna göre, tohum arz fazlalığının ihracata yönlendirilmesi için gerekli çalışmaların yapılması önerilmektedir. Tablo 18. Arpa tohum üretim, arz, ihtiyaç tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı Yıllar Üretim (ton) Arz (ton) İhtiyaç (ton) Üretimin ihtiyacı Karşılama Oranı (%) 2016 99.628 98.007 182.670 54,54 2018 110.083 108.537 163.291 67,42 2019 117.319 115.642 158.236 74,14 2020 124.556 122.748 153.181 81,31 2021 131.792 129.853 148.126 88,97 2022 139.029 136.958 143.071 97,17 48 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 19. Mısır tohum üretim, kullanım tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı Yıllar Üretim (ton) Arz (ton) İhtiyaç (ton) Üretimin ihtiyacı Karşılama Oranı (%) 2016 52.791 40.628 20.401 258,77 2018 58.708 46.854 20.999 279,58 2019 61.511 49.142 21.346 288,16 2020 64.314 51.430 21.694 296,46 2021 67.116 53.718 22.041 304,51 2022 69.919 56.006 22.388 312,31 Toplam tohum üretiminde buğdaydan sonra ikinci sırada pay alan patates tohumluk üretiminin 2016 yılına göre, Politika Belgesinin ilk iki yılında düşüş yaşayacağı, 2019 yılından sonra artarak devam edeceği, 2022 yılında 271 bin tona ulaşacağı öngörülmektedir (Tablo 20). 2019 yılından sonra patates tohumluk arzının üretimden fazla gerçekleşeceği ve bu fazlalığın tohumluk ithalatındaki artıştan kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Türkiye’de patates tohumculuk sektörünün büyük oranda ithal anaç kademe tohumluğu ülke içerisinde birkaç kez çoğaltarak kullanması bunun nedeni olarak gösterilebilir. Türkiye’deki tüm patates ekim alanlarında sertifikalı tohumluk kullanıldığında oluşacak ihtiyacın hesaplanmasında ise dekara atılan tohumluk miktarı 450 kg, sertifikalı tohumluk yenileme süresi 3 yıl olarak hesaplanmıştır. Tohumluk ihtiyacının patates ekim alanlarındaki azalmadan dolayı düşeceği öngörülmüştür. Bu sebeple 2016 yılında ihtiyaç, üretimle %107 oranında karşılanırken, tohumluk üretimindeki artıştan dolayı 2022 yılına gelindiğinde bu oranın %162,7’ye ulaşacağı öngörülmektedir. 2022 yılında oluşması beklenen 134 bin tonluk tohumluk arz fazlalığının ihracata yönlendirilebilmesi için gerekli çalışmaların yapılması önerilmektedir. Sebze tohum üretim tahmini türler bazında özellikle de domates, hıyar, biber, patlıcan, kabak tohumlarında ekonometrik model kurularak incelenmek istenmiştir. Fakat sebze türlerinden herhangi birine ait tohum üretim miktarı, tohum fiyatı, tohum ekim alanı ve dış ticaret verilerine ulaşılamadığından model kurulamamıştır. Bu sebeple sadece toplam sebze tohum üretiminin trend tahmini yapılmıştır. 2022 yılında sebze tohumu üretiminin 2016 yılına yakın olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir (Tablo 21). Büyük oranda ithalata dayanan sebze tohumculuğunda, arz miktarının üretim miktarından daha fazla gerçekleşeceği öngörülmektedir. 49 Tablo 20. Patates tohum üretim, arz tahmini ve üretimin ihtiyacı karşılama oranı Yıllar Üretim (ton) Arz (ton) İhtiyaç (ton) Üretimin ihtiyacı Karşılama Oranı (%) 2016 231.592 257.145 217.286 106,58 2018 217.753 243.814 187.163 116,34 2019 231.154 258.297 182.046 126,98 2020 244.554 272.780 176.930 138,22 2021 257.955 287.263 171.814 150,14 2022 271.355 301.746 166.698 162,78 Tablo 21. Sebze tohum üretim, kullanım tahmini Yıllar Üretim (ton) Arz (ton) 2016 3.291 3.986 2018 2.866 3.780 2019 2.951 3.947 2020 3.035 4.022 2021 3.120 4.064 2022 3.204 4.106 5SEKTÖRE YÖNELİKPOLİTİKALAR 53 Cumhuriyet tarihi ile birlikte ülkenin ihtiyacı olan besinlerin üretilmesi ve kendi kendine yeterli, sürdürülebilir bir tarımsal üretim gerçekleştirilmesi hedefi belirlenmiş ve politikalar bu doğrultuda geliştirilerek, ülke ve sektör açısından günün değişen ticari koşullarına uygun yeni düzenlemeler yapılarak uygulamaya devam edilmektedir. 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi • Türkiye’de tohumculuk alanında 1925 yılında tohum ıslah istasyonlarının kuruluşu ile başlayan faaliyetler, o zamanki adı ile Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın katkıları ile yaygınlaştırılmıştır. 1933 yılında Ankara’da Yüksek Ziraat Enstitüsü’nün kuruluşu ve 1950 yılında 5433 sayılı yasa ile Devlet Üretme Çiftliklerinin organizasyonu ile tohumluk üretim ve dağıtımı ivme kazanmıştır. Bu dönemde üreticinin tohumluk ihtiyacı devlet eliyle karşılanmaya çalışılmış, bu politika ile ülke ihtiyacı olan türlerde üretim arttırılmaya çalışılmıştır. • 1960 yılında kurulan Bölge Çeşit Deneme İşleri Müdürlüğü ile tescil ve sertifikasyon sisteminin temeli atılmış ve 1963 yılında çıkartılan “Tohumlukların Tescil Kontrol ve Sertifikasyonu” hakkındaki 308 sayılı yasa ile Türk Tohumculuğunun hukuki bir zemine oturtulması sağlanmıştır. • 1980’li yıllara kadar kamu sektörü ağırlıklı yürütülen tohumculuk faaliyetleri, bu dönemde alınan özel sektörü teşvik edici önlemlerle, önemli bir yapısal değişim gerçekleştirmiştir. 1984 yılında Türkiye tohumluk üretiminde yetersizliği görülen ve yerli üretim ile talebin karşılanamadığı türlerde 84/8231 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile özel sektör tarafından ithalatına izin verilmiştir. • 1985 yılında 85/10151 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile kredilendirme ve destek fiyat uygulamaları iyileştirilmiştir. Böylece özel sektörün finansman ve tohumluk arazi ihtiyaçları karşılanmaya dolayısı ile maliyet unsurları azaltılmaya çalışılmıştır. • 1988 yılında tohumluk perakende ve ticaretine yeni düzenlemeler getirilmiştir. Gümrük muafiyeti uygulamaları yine bu yıllarda gerçekleşmiştir. • 1990’lı yıllarda tohum ithalatı ve ihracatı konularında kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılırken, bir yandan da tohumluğun kalitesi ve zirai karantina tedbirleri gibi konularda düzenlemeler ortaya konmuştur. Bununla beraber özellikle 1994 yılında çeşit koruma, ıslahçı hakları gibi konular üzerinde mevzuat çalışmaları başlamıştır. Yine bu yıllarda ülke tohumculuk sisteminin uluslararası siteme uyumu sağlanmaya çalışılmış, bu konuyla ilgili düzenlemeler yapılmıştır. • 2000’li yıllar tohumculuk sektörü açısından son derece önemli düzenlemelerin yapıldığı, özel sektörün tohumculuk faaliyetlerinin üst seviyelere ulaştığı yıllardır. 2004 yılında çıkarılan 5042 sayılı ‘Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun’ ve özellikle 2006 yılında çıkarılan 5553 sayılı ‘Tohumculuk Kanunu’ özel sektör için birçok yeni hak ve sorunların çözümüne yönelik mevzuat alt yapısı sağlanmıştır. Yine bu yıllarda yürütülen destekleme politikaları ile tohumculuk sektörünün ivme kazanarak gelişmesi sağlanmış, ülke; tohum ve tohumluk üretiminde birçok türde kendine yeterli hale gelmiştir. TOB tarafından yürütülen Tarımsal Yeniliklerin Yaygınlaştırılması Yayım Projeleri ile Araştırma Enstitülerinin tescil ettirdiği çeşitlerin çiftçilere 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR 54 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 tanıtılması çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bununla birlikte 2007 yılından sonra tohumculuk sektörüne Ar-Ge faaliyetleri için devlet destekleri verilmiş, TOB’a bağlı TAGEM ve Enstitüleri tarafından özel sektör Ar-Ge projeleri, hibe destekleri ile çeşitli oranlarda desteklenmeye başlamıştır. 2017 yılında tohumculuk ve Ar-Ge faaliyetleri için destekleme üst sınırı arttırılmış, devlet Araştırma Enstitüleri alt yapıları (arazi, laboratuvar, makine, teçhizat, vs) özel sektör kullanımına açılmıştır. Böylece özel sektörün Ar-Ge yatırım maliyetlerinin azaltılması hedeflenmektedir. Diğer yandan, TAGEM olanaklarının özel sektör tarafından kullanılması, izolasyonun sağlanması açısından da özel sektöre önemli altyapı imkânı sağlamaktadır. 5.2. 2018-2022 Dönemi Politikaları Tohumculuk sektörünün dünyadaki gelişimi incelendiğinde; tüketici taleplerine uygun, sürdürülebilir ve kaynağı bilinen gıdaların üretimi için sertifikalı tohum kullanımının giderek önem taşıdığı görülmektedir. Uzun vadede özellikle dünya tohum ticaretinde uluslararası standartlara sahip sertifikalı tohumların kullanımı dünya ticaretine entegrasyonda önemli rol oynamaktadır. Uzun vadede sertifikalı tohum kullanımını artırıcı önlemler alınmalı, sertifikalı tohum kullanımı teşvik edilmelidir. Bununla beraber ‘Milli Tarım’, “milli ve yerli üretim” gibi kavramların önemi doğrultusunda yerli çeşitlerimizi ve bunların ıslahçısı durumundaki yerli firmalarımızı uluslararası ticaret mevzuatı içerisinde pozitif ayrımcılığa tutulması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bir başka deyişle milli ve yerli firmaların geliştirdiği, dünya pazarlarında rekabet gücüne sahip çeşitlerin geliştirilmesi yönünde çalışmalara önem verilmelidir. Önümüzdeki süreçte, tohumculuk destekleri ve sübvansiyonlu kredilerin ithal edilen çeşitlerin yerine yerli çeşitlerin üretimi politikasına göre verilmesi, arz-talep dengesi kurulması açısından önem taşımaktadır. Tohumculuk Sektör Paydaşlarının (Kamu ve Özel Sektör) yetki sınırları belirlenerek veri otomasyon sisteminin oluşturulması ve bu konuda yapılan çalışmaların hızlandırılması, TÜİK ile görüşülerek mahremiyeti ihlal etmeyecek şekilde verilerin paylaşılmasının sağlanması sektör paydaşları açısından önem taşımaktadır. Bununla beraber sertifikalı olmayan tohumların da kayıt altına alınması ilgili çalışmalar yapılmalıdır. Kamu ve özel sektör işbirliği artırılmalı, buna olanak sağlayacak birimler aktif çalışır hale getirilmelidir. Tohum üretiminin, bölgelere göre desteklenmesi sağlanmalı, havza bazlı destekleme modeli ile entegrasyon sağlanmalıdır. Modele uygun olarak organize tohum, fide, fidan üretim bölgeleri oluşturularak teşvikler bu kapsamda yeniden değerlendirilmelidir. Küçük ölçekli firmaların bir araya gelerek Ar-Ge çalışmalarını yürütecek bir firma kurmalı ve Ar-Ge faaliyetlerini bu firma üzerinden gerçekleştirmelidirler. Bu yapı üst birliğe bağlı bir iştirak olabileceği gibi ayrı bir organizasyonda olabilir. Islah çalışmalarında iklim değişikliği senaryoları dikkate alınmalı, kuraklığa dayanıklı ürünler geliştirilmelidir, meyvecilikte farklı iklim ve toprak özelliklerine göre anaç geliştirilmelidir. Yem bitkileri tohumluk ihtiyacımızın karşılanmasına yönelik çalışmalar yapılmalı, hububatta ihracatın arttırılması sağlanmalıdır. 55 Islahçı yetiştirerek marka değeri olan tohumların üretilmesinin sağlanmalı, Mısır ve ayçiçeğinde dünya ölçeğinde ıslah yapan en az 10 firmanın oluşturulması sağlanmalıdır. Uzun dönemde dışa bağımlılığı asgari düzeye inmiş, üretimi kendi ihtiyacını karşılayacak ve ihracat potansiyelini artıracak, dünya ile rekabet edebilecek bir milli tohumculuk sektörü yaratılması ülke menfaatleri açısından önem taşımaktadır. Türkiye’de tohumculuk faaliyetleri 2006 yılında çıkarılan 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu ile düzenlenmiştir. Bu kanun ile sektördeki pek çok sorun çözüme kavuşturulmuştur. Ancak mevcut durumda Ar-Ge, üretim maliyetleri, finansman, mevzuat ile ilgili sorunlar ve fide, fidan üretim, denetim ve pazarlanmasında yaşanan sorunlar devam etmektedir. Bu kapsamda paydaşlar ile birlikte tespit edilen sorunlar ve bu sorunların çözümüne yönelik eylem planları Tablo 22’de yer almaktadır. Tablo 22. Tohumculuk Sektörü Sorun Alanları ve Eylem Planları Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 1 Dünya piyasaların da rekabet edecek yerli firma ve çeşitlerimizin yok denecek kadar az olması Dünya ile rekabet ede bilecek, ülke ihtiyacını karşılayacak milli çeşitler geliştirmek için bu potan siyele sahip yerli firmaların desteklenmesi sağlanma lıdır. Desteklemelerin ve yasal mevzuatın ‘Politika Belge sinde’ belirtilmiş olan firma gruplara göre yeniden değer lendirilerek düzenlenmesi, yerli firmaların, yerli çeşitler ile dünya piyasalarında rekabet edecek hale gelmesi sağlanmalıdır. TOB Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversi teler, STK’lar 2 Sertifikalı tohum üretim ve kulla nım miktarlarının istenen düzeylerde olmaması Sertifikalı tohum üretiminin iç tüketim, ihracat ve dün ya ticaretinin uzun vadeli eğilimleri göz önünde bulundurularak arttırması için, sertifikalı tohum üre timin desteklenmesi, kayıt dışı ve sertifikasız tohum üretimini asgari düzeye indirilmesi için gerekli denetim, bilişim alt yapısı ve yasal mevzuatın düzen lenmesi gerekmektedir. Geliştirilme sürecinde olan mevcut bileşim alt yapısı ihtiyaca cevap verecek şe kilde biran önce kullanıma açılmalıdır. TOB Üniversiteler, Birlik ve Alt Birlikler 3 Küçük ölçekli firmaların Ar-Ge faaliyetlerinin yetersiz olması Firmaların bir araya gelerek Ar-Ge çalışmalarını yürü tecek bir firma kurmaları ve Ar-Ge faaliyetlerini bu firma üzerinden gerçek leştirmeleri sağlayacak bir model oluşturulmalı. Organize tohumculuk bölge leri oluşturularak çalışmalar bu bölgelerde gerçekleşti rilmeli. STK’lar, Firmalar TOB 4 Kamu ve özel sektör işbirliğinin istenen düzeyde olmaması Kamu ve özel sektör işbir liğinin artırılması, buna olanak sağlayacak birimle rin aktif olarak çalışır hale getirilmesi. Kamu Ar-Ge personelinin özel sektöre danışmanlık yapabilmesi ile ilgili yasal mevzuat alt yapısının hazır lanması. TOB STK’lar, Firmalar 56 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 22. devamı... Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 5 Yeni yerli çeşitle rin ıslahı ve ıslah edilen yeni yerli çeşitlerin iç ve dış pazarda yeterince tanıtımının yapıl maması Islahçı kuruluşların kapasi telerini geliştirme yönün deki çalışmaların (tekno lojik alt yapı, ara eleman ihtiyacı, damızlık materyal sağlanması) yapılması. Islahçılarının yetiştirilmesi amacı ile ıslahçı yetiştirme programı hazırlanarak (IYP) yurt içi ve yurt dışı eğitimler ile sektörün istediği standart larda ıslahçı ihtiyacını kar şılamaya yönelik çalışmalar yapılması. Ortaya konulan yerli yeni çeşitlerin çiftçilere benimse tilmesi çalışmalarının artı rılması ve çeşitlendirilmesi, tanıtım ve pazarlanmasına yönelik ulusal ve uluslararası etkinliklere katılım için ge rekli desteklerin ilgili bakan lıklar tarafından sağlanması. TOB Üniversiteler, Cum hurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 6 Veri eksikliği Kullanıcıların yetki sınırları belirlenerek veri otomas yon sisteminin oluşturul ması sağlanmalı. TÜİK ile görüşülerek mah remiyeti ihlal etmeyecek şekilde verilerin paylaşılması sağlanmalıdır. Ayrıca sertifi kalı olmayan tohumların da kayıt altına alınması TOB, TÜİK 7 Tohum üretiminin belirli ürünlerde yoğunlaşması Türk tarımının ihtiyacına yönelik olan çeşitlerin ge liştirilmesi ve üretilmesi. Öncelikle ithal edilen tohum çeşitlerinin yerine yerli çeşitlerin üretiminin sağlan ması, tohumculuk destekleri ve sübvansiyonlu kredilerin bu amaca uygun olarak verilmesi. TOB, Ziraat Bankası Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 8 Yerli ve milli çeşitle rin tanımlanmasın daki sorunlar Yerli ve milli çeşit tanımı nın net olarak yapılması, yerel çeşitlerin kayıt altına alınması uygulamasının hızlandırılması. Yerli ve milli çeşitlerin üreti mini gerçekleştiren firmalara yönelik destekleme ve kredi lerin yeniden düzenlenmesi. TOB Üniversiteler, STK’lar 9 Tohum ıslah mali yetlerinin bilinme mesi Yatırım maliyetleri de dik kate alınarak ıslah edilen bir ürünün kg başına mali yetinin belirlenmesi. Kamu ve özel sektör temsil cilerinin maliyet çalışmaları yapması. TOB TÜRKTOB, Üniver siteler 57 Tablo 22. devamı... Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 10 Fide, fidan üreti minde pazarlama sorunu Üretim materyallerinin belirlenmesi, buna uygun kontrol ve otomasyon takip sisteminin geliştirilmesi. Kaçak üretimin engellenmesi, üretici belgesi olmayanların üretimlerinin engellenmesi, kontrolü yapılmamış fidanla rın satışının engellenmesi. Yerel idarelerin fidan da ğıtımında gerekli özeni göstermesi, sertifikalı fidan kullanarak adına doğru ve sağlıklı materyalin kullanı mını sağlaması. Fidan konusunda denetleme lerin artırılması. Organize bölgelerin oluşturulması. Fidan yetiştiriciliği için Tarım Bilgi Sisteminin oluşturul ması TOB Özel İdareler, Be lediyeler, Üretici Firmalar 58 | Tohumculuk Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 BÜGEM, 2015. “Tohumculuk Raporu 2015”. TİGEM, 2016. “Tohumculuk Sektör Raporu 2016”. GTHB, 2017. TAGEM ve BÜGEM Faaliyet Raporları 2017. ISF, ‘http://www.worldseed.org/resources/seed-statistics/’. TSÜAB, 2017. “Tohum Yetiştiriciliği Ulusal Strateji Raporu 2017”. TSÜAB, 2016. ‘Çalışma Grubu 2016 Yılı Raporları, 2 cilt. KAYNAKÇA