Food Literacy Strategy and Action Plan of Türkiye 2022-2028

Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Teknik destekleriyle EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Ankara, 2023 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 Required citation: FAO. 2023. Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022-2028. Ankara. The designations employed and the presentation of material in this information product do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) concerning the legal or development status of any country, territory, city or area or of its authorities, or concerning the delimitation of its frontiers or boundaries. The mention of specific companies or products of manufacturers, whether or not these have been patented, does not imply that these have been endorsed or recommended by FAO in preference to others of a similar nature that are not mentioned. The views expressed in this information product are those of the author(s) and do not necessarily reflect the views or poli- cies of FAO. ISBN 978-92-5-137635-5 © FAO, 2023 Some rights reserved. This work is made available under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO licence (CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/igo/legalcode). Under the terms of this licence, this work may be copied, redistributed and adapted for non-commercial purposes, provided that the work is appropriately cited. In any use of this work, there should be no suggestion that FAO endorses any specific organization, products or services. The use of the FAO logo is not permitted. If the work is adapted, then it must be licensed under the same or equivalent Creative Commons licence. If a translation of this work is created, it must include the following disclaimer along with the required citation: “This translation was not created by the Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). FAO is not responsible for the content or accuracy of this translation. The original [Language] edition shall be the authoritative edition.” Disputes arising under the licence that cannot be settled amicably will be resolved by mediation and arbitration as described in Article 8 of the licence except as otherwise provided herein. The applicable mediation rules will be the mediation rules of the World Intellectual Property Organization http://www.wipo.int/amc/en/mediation/rules and any arbitration will be con- ducted in accordance with the Arbitration Rules of the United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL). Third-party materials. Users wishing to reuse material from this work that is attributed to a third party, such as tables, figures or images, are responsible for determining whether permission is needed for that reuse and for obtaining permission from the copyright holder. The risk of claims resulting from infringement of any third-party-owned component in the work rests solely with the user. Sales, rights and licensing. FAO information products are available on the FAO website (www.fao.org/publications) and can be purchased through publications-sales@fao.org. Requests for commercial use should be submitted via: www.fao.org/con- tact-us/licence-request. Queries regarding rights and licensing should be submitted to: copyright@fao.org. Cover photograph: ©Shutterstock EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/igo/legalcode mailto:publications-sales@fao.org http://www.fao.org/contact-us/licence-request http://www.fao.org/contact-us/licence-request mailto:copyright@fao.org İçerik Kısaltmalar v 1. Giriş 1 2. Arka plan ve gerekçe 3 2.1 Türkiye’ de gıda ve beslenme durumu 3 2.2 Türkiye’de gıda okuryazarlığı durumu 5 2.3 Gıda okuryazarlığının önemi 6 3. Türkiye’de gıda okuryazarlığı ile ilgili mevcut politikalar ve eylemler 9 4. Türkıẏe gıda okuryazarlığı eylem planı 9 4.1 Vizyon 13 4.2 Misyon 13 4.3 Stratejik amaçlar 13 4.4 Kapsam 13 4.5 Rehber dokümanlar 13 4.6 Zaman aralığı 13 4.7 Hedefler, öncelikler 13 4.8 Türkiye gıda okuryazarlığı eylem planı tanım ve bileşenleri 14 5. Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı (2022-2028) 17 6. Kaynaklar 25 Ekler 29 Ek 1 - Dünyada Gıda Okuryazarlığı Konusundaki İyi Uygulama Örnekleri 31 Ek 2 - Gıda Okuryazarlığında Kapasitenin Geliştirilmesi TCP/TUR/3805/C5 (685082) İletişim Planı 37 III EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 Tablolar Tablo 1. Türkiye’de gıda okuryazarlığı için kullanışlı araçlar 10 Tablo 2. Türkiye gıda okuryazarlığı eylem planı bileşenleri 15 Şekiller Şekil 1. Türkiye’de obezite prevalansı (yüzde) 3 Şekil 2. Türkiye’de çocukluk çağı obezite prevalansı (yüzde) 3 Şekil 3. Türkiye’de gıda sistemleri 7 Şekil 4. Türkiye gıda okuryazarlığı eylem planı için gıda okuryazarlığı tanımı 15 IV EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 Kısaltmalar AB Avrupa Birliği ASHB Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı BOH Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar COSI-TUR Çocukluk Çağı Şişmanlık Araştırması EAR/AR or AI Tahmini Ortalama Gereksinim ya da Önerilen Günlük Alım Miktarı ECAR Avrupa ve Merkez Asya Bölgesi ECU Edith Cowan Üniversitesi EFSA Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi EWC İyi Yemek Ye (Sağlıklı Beslen) Kampanyası (Eat Well Campaign) FanLİT Eğitimciler için Gıda ve Beslenme Okuryazarlığı FAO Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü FDA ABD Gıda ve İlaç İdaresi FOPL Ön Yüz Etiketleme FSA Yetişkin Gıda Okuryazarlığı Programı GO Gıda Okuryazarlığı İBGİB İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı ICN2 Uluslararası İkinci Beslenme Konferansı JMOF Jamie’nin Avustralya Gıda Bakanlığı KTB Kültür ve Turizm Bakanlığı MEB Milli Eğitim Bakanlığı NCD Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar OECD Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü OHEA Ontario Ev Ekonomisi Derneği PAHO Dünya Sağlık Örgütü Amerika Bölgesi RTUK Radyo ve Televizyon Üst Kurulu SB Sağlık Bakanlığı SKA Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları SO Sağlık Okuryazarlığı SRRP Suriyeli Mülteci Dayanıklılık Planı STEPS Dünya Sağlık Örgütü Kronik Hastalıklar Surveyansı TB Ticaret Bakanlığı TBSA Türkiye Beslenme Araştırması TCPF Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Orgutu (FAO) ve T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Teknik İşbirliği Programı TDD Türkiye Diyetisyenler Derneği TGF İyi Vakfı (The Good Foundation) TNSA Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TUBER Türkiye Beslenme Rehberi TURDEP Türkiye Diyabet Epidemiyoloji Çalışması WHO Dünya Sağlık Örgütü V EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 VI EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 1 1. Giriş Sürdürülebilirlik ve sağlık konusundaki küresel gıda poli- tikası söylemi, sağlıklı beslenmeyi, yetersiz beslenmenin çözümü olarak görmektedir. Bireylerin gıda seçimleri, sür- dürülebilirlik hedeflerine ulaşılması açısından önem arz etmektedir. Mikro besin eksiklikleri, fazla kilo ve obezite dâhil olmak üzere tüm biçimleriyle yetersiz beslenmeyle mücadele, bugün ülkeler için en önemli küresel zorluklardan birini oluş- turmaktadır. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) son tahminlerine göre, kronik olarak yetersiz beslenen yaklaşık 690 milyon insan ve COVID-19 salgını nedeniyle açlığa itilen 130 milyon kadar insanla açlık artmaktadır. İki milyar insan mikro besin eksikliğinden etkilenmekte ve aşırı kilolu veya obez olan yetişkinlerin sayısı artmaya devam etmektedir. Bu durum söz konusu bireyleri, bulaşıcı olmayan hastalıklar (BOH) için yüksek risk altına sokmaktadır. Sonuç olarak da 3 milyardan fazla insan sağlıklı beslenmemektedir. 2020 yılından bu yana, COVID-19 salgını, özellikle düşük gelirli ve savunmasız nüfuslar için genel ekonomik faali- yetler, gıda güvenliği ve beslenme için ciddi tehditler oluştur- muştur. Ayrıca salgın, özellikle gıda fiyatları ve maliyetleri artarken gelirleri düşenler için sağlıklı beslenmeye erişim konusunda daha fazla zorluk yaratmıştır. Beslenmeyi iyileştirmenin önündeki en büyük zorluk, mevcut beslenme içeriğinin önündeki en büyük zorluk beslenme ve bilinç yetersizliğidir. İnsanlar beslenirken enerji ve besin öğelerinin eksikliği, fazlalığı ve dengesizlikleri ile karşılaş- makta, bu durum bireylerin sağlıklarını, büyümelerini, geliş- melerini bozmakta ve sonuç olarak yetersiz beslenmeye ve erken ölüme yol açmaktadır. Gıda sistemleri, insanların beslenme düzenini ve durumunu şekillendirmektedir. Gıda sistemleri; üretim, işleme, hazırlama, depolama, dağıtım, pazarlama, erişim, satın alma, tüketim, gıda kaybı ve isra- fının yanı sıra bu faaliyetlerin sosyal, ekonomik ve çevresel sonuçları da dâhil olmak üzere çıktılarını içeren karmaşık bir ağdır. Gıda okuryazarlığı, yeterli ,dengeli ve sağlıklı beslenmeye yönelik uyumlu gıda alımını sağlamak için gıda sistemlerini kullanma, anlama ve uygulamayı içermektedir. Gıda okur- yazarlığı, beslenme politikaları ile ilgili müdahalelerin etkin- liğini değerlendirmek için en önemli faktörlerden birisidir. Gıda okuryazarlığı, sağlığın iyileştirilmesi, çevresel sürdürü- lebilirlik ve sosyal eşitliğin önemli bir belirleyicisi olarak da değerlendirilmektedir. 19-21 Kasım 2014 tarihlerinde Roma’da düzenlenen İkinci Uluslararası Beslenme Konferansı’nda (ICN2) “Gıda ürünle- rinin tüketiminde bilinçli seçimler yapmak için geliştirilmiş ve kanıta dayalı sağlık, beslenme bilgileri ve eğitimi yoluyla tüketicinin güçlendirilmesi” tekrar teyit edilmiş, ayrıca “üre- timden tüketime ve ilgili sektörlerde tutarlı kamu politika- ları geliştirerek sürdürülebilir gıda sistemlerini geliştirme” kararı alınmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Avrupa Gıda ve Beslenme Eylem Planı, 2015-2020’ye göre; bireyler ve toplumlar, tüketici hak- larının korunmasını sağlamaya yönelik politikalar da dâhil olmak üzere, yetersiz beslenme ve diyetle bağlantılı bula- şıcı olmayan hastalıkların önlenmesi, tedavisi konusunda bilinçlendirilmeli ve sürece dâhil edilmelidir. Katılımcı yak- laşımlara, kamuoyunun sürece katılımına ve bu konularda eylem için kamuoyu desteğinden yararlanmaya özel önem verilmelidir. Sonuç olarak bu yaklaşımlar; bireylerin, top- lumun ya da tüketicilerin, gıda ve beslenme ile ilgili bilgilere ulaşmasını, ulaşılan bilgileri anlamasını, değerlendirmesini ve bilgi ışığında doğru kararlar alarak gıda tüketim alışkan- lığına dönüştürmesini ve uygun miktarda güvenilir, sağlıklı gıda seçme ve tüketmesini destekleyecektir. FAO ve WHO’nun sürdürülebilir sağlıklı beslenme ile ilgili reh- berinin önerisine göre; sürdürülebilir sağlıklı beslenmenin hayata geçirilebilmesi için, tüketicinin güçlendirilmesi etkili gıda ve beslenme eğitimi dâhil olmak üzere davranış deği- şikliğini hedefleyen kapasite geliştirme stratejilerinin teşvik edilmesi gerekmektedir. Farklı bilimsel çalışmalarda, okul- ların “gıda okuryazarlığı” için çok önemli bir ortam olduğu belirtilmiştir. FAO’nun okul yemekleri ve okul beslenmesi ile ilgili birçok yönerge geliştirdiği ve rehberlerinin olduğu belir- lenmiştir. Gıda okuryazarlığı, beslenme rehberleri için çok önemli araçlardır. Dünya çapında 100’den fazla ülke, beslenme durumlarına, gıda mevcudiyetine, mutfak kültürlerine, sür- dürülebilirliklerine ve yeme alışkanlıklarına göre şekillendi- rilmiş besin bazlı beslenme rehberleri hazırlamıştır. Ayrıca ülkeler, tüketicinin eğitimi için kullanılan, genellikle besin piramitleri ve yemek tabakları şeklinde rehberler yayımla- maktadır. Türkiye’nin de bir beslenme rehberi mevcut olup düzenli olarak güncellenmektedir. Tüketici farkındalığı, gıda okuryazarlığının çok önemli bir diğer bileşenidir. FAO’nun 2022-2031 stratejik çerçevesine göre tüketici farkındalığı, tüketicilerin görüş ve davranışla- rının şekillenmesini de giderek daha fazla etkilemektedir. Sosyal medyada, yazılı basında gıda ve beslenme ile ilgili çok fazla bilgi kirliliği mevcuttur. İnsanların hangi besinleri tüketip tüketmemesi konusunda endişe duymaları ve doğru kararı vermekte zorlanmaları bilgi kirliliğinden kaynaklan- maktadır. Algı araştırmalarına göre, insanların sunulan bilgilere inan- masının temel nedenlerinden biri, bu bilgiyi aktaran kişilerin bir bölümünün, toplum tarafından güvenilir kabul edilen meslekleri icra ediyor olmalarıdır. Televizyon programla- rında bu kişilerin ailenin bir parçası olarak kabul edilmesi de bir etkendir. GirişEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 2 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Gıda Etiketi bilgiyi tüketiciye doğrudan iletmenin en ulaşıla- bilir ve önemli yollarından biridir. Gıda etiketi, gıda okurya- zarlığı açısından son derece önemli bir araçtır. Avrupa Birliği (AB) düzeyinde gıdaların etiketlemesini yöneten araçlardan birisi, Tüketicilere Gıda Bilgisi Veril- mesine İlişkin (AB) 1169/2011 sayılı Tüzüktür. Türkiye’ de söz konusu tüzüğe dayanarak hazırlanan ve 2017 yılında uygulanmaya başlanan “Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği” ile gıdanın tanım- lanmasına yönelik kurallar belirlenmiş ve beslenme bildirimi yapılması tüm gıdalar için zorunlu hale gelmiştir. FAO, tüketicilerin eğitim, farkındalık ve bilgiye erişim yoluyla sürdürülebilir, güvenli ve sağlıklı beslenme modellerini des- teklemek teşvik etmek için kritik bir role sahip olduklarını sürdürülebilir gıda sistemlerinin ayrılmaz bir parçası olduk- larını belirtmektedir. Özellikle gıda okuryazarlığı eğitimleri ile tüketicilerin bilinçlendirilmesi önerilmektedir. Teknolojinin gelişmesi, sanayileşme, ekonomik ve sosyal refahın artması eğitim seviyesinin yükselmesi, insanların gıdanın bilinçli tüketimine olan ilgisini artırmıştır. Ancak uygun olmayan ve konu hakkında yeterli bilgiye sahip olmayan kişilerin yaptığı yanlış beyanlar ve bilgilendir- meler tüketicide daha fazla kafa karışıklığına neden ola- bilmektedir. Tüketici doğru bilgi ve kaynağını bilmemesi durumunda ise bilgi kirliliğine sebep olmaktadır.. Tüm bunlar tüketicinin beslenme konusunda daha fazla hata yapmasına neden olmaktadır. Türkiye’de ilgili Bakanlıklar tarafından uygulanan birçok gıda ve beslenme programı bulunmaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı ve FAO tarafından yürütülen “Gıdanı Koru, Sofrana Sahip Çık” Kampanyası da bu programların en güncelidir. 20 Mayıs 2020 tarihinde başlatılan Kampanya ile “Türki- ye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı” yayımlanmıştır. Söz konusu Eylem Planında yer alan Hedef 1.9, “Bütün yaş grupları için gıda okuryazarlığının artırılarak tüketici seviyesinde gıda israfının önlenmesi ve azaltılması” ile ilgilidir. Gıda okuryazarlığı konusunda çalışmaların genişletilmesi ve etkinliğinin artırılması amacıyla, Tarım ve Orman Bakanlığı ve FAO iş birliğinde 2021 yılında “Gıda Okuryazarlığı Konu- sunda Kapasite Geliştirme” Projesi uygulanmaya başlanmış ve proje kapsamında “Gıda Okuryazarlığı Ulusal Stratejisi ve ylem Planı” hazırlanmıştır. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 3 2. Arka Plan ve Gerekçe 2.1. Türkiye’ de Gıda ve Beslenme Durumu Türkiye’de bulaşıcı olmayan hastalıklar tüm ölümlerin yüzde 89’unu oluşturmakta ve BOH’ların yaklaşık beşte biri 70 yaş altı bireylerde görülmektedir. Ayrıca Türkiye’de hastalığa bağlı ölümlerin en yaygın iki nedeni olarak iskemik kalp has- talığı (yüzde 22) ve serebrovasküler hastalıklar (yüzde 15) gösterilmiştir. Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması’nda (2017), yüzde 47,73 ile tüm ölümlerin birinci nedeninin kardi- yovasküler hastalıklar olduğu belirtilmiştir. 1997-1998 yılları arasında yapılan “Türkiye Diyabet Epide- miyoloji Çalışması” (TURDEP-I) sonuçlarına göre, Türkiye’de Tip 2 diyabet prevalansı yüzde 7,2, bozulmuş glukoz tole- ransı (IGT) prevalansı yüzde 6,7 olarak bulunmuştur. 2009 yılında yapılan TURDEP-II çalışmasında ülke genelinde 20 yaş ve üzeri 26.499 kişi ile anket yapılmış ve tip 2 diyabet prevalansının önemli ölçüde arttığı (diyabet prevalansı: yüzde 16,5; yaşa göre standardize edilmiş: yüzde 13,7) ve kadınlarda daha yüksek olduğu belirlenmiştir (erkekler: yüzde 16,0; kadınlar: yüzde 17,2). Prediyabet prevalansı yüzde 28,7’dir (Satman ve ark. 2013). Diyabet, Türkiye’de en sık görülen ölüm nedenleri listesinde (yüzde 2,2) 8. sırada yer almıştır (TBSA, 2017). Hipertansiyon ve aşırı tuz tüketimi, bulaşıcı olmayan has- talıklar için önemli bir risk faktörüdür. Türkiye’de Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Risk Faktörlerinin Prevalansı-Hane- halkı Araştırması (STEPS), 2017 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmaya göre, 15 yaş ve üzeri bireylerde hipertan- siyon prevalansı yüzde 27,7’ dir. TBSA 2017’ye göre kişi başı tuz tüketimi 10,2 g/gündür. Farklı araştırmalara göre (Şekil 1) obezite, Türkiye’deki önemli halk sağlığı sorunlarından biridir (TURDEP, 1998 yüzde 22,3; TBSA, 2010 yüzde 30,3; TBSA, 2017 yüzde 31,5). Şekil 1. Türkiye’de çocukluk çağı obezitesi prevalansı (yüzde) Kaynak: Yazarın kendi çalışması. 2013 yılında yürütülen “Türkiye Çocukluk Çağı Şişmanlık Araştırması”na göre (COSI-TUR 2013), obezite prevalansı yüzde 8,3, fazla kiloluluk prevalansı yüzde 14,2 iken 2016 yılında yapılan Türkiye Çocukluk Çağı Şişmanlık Araştırma- sı’nda (COSI-TUR 2016), ilkokul 2. sınıf öğrencilerinin BKI-Z (Beden Kütle İndeksi) skoruna göre, çocukların yüzde 9,9’u obez, yüzde 14,6’sı fazla kilolu, yüzde 74’ü normal ve yüzde 1,5’i zayıf bulunmuştur. Çocuklarda obezite prevalansının yıllar içinde arttığı gösterilmiştir (Şekil 2). Şekil 2. Türkiye’de Çocukluk Çağı Obezite Prevalansı (yüzde) Kaynak: Yazarın kendi çalışması. 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması’nda çocukların beslenme durumları, uluslararası standartlar referans alı- narak ağırlık ve boy karşılaştırması yapılarak değerlen- dirilmektedir. Bu araştırmaya göre, 5 yaş altı çocukların yüzde 6’sı yaşına göre bodurdur.. Bu durum, kronik yetersiz beslenmeye işaret etmektedir. Bodurluk en çok hiç eğitim görmemiş veya ilkokulu bitirmemiş annelerin çocuklarında görülmektedir (yüzde 9). Çalışmada, beş yaş altı çocukların yüzde 8’i aşırı kilolu bulunmuştur. Akut yetersiz beslen- menin bir göstergesi olan zayıflık (boya göre düşük ağırlık) nadirdir (yüzde 2). Bebeklerin anne sütünden başka bir şey almadığı yaşamın ilk 6 ayında sadece anne sütü ile beslenme ve 6. aydan sonra uygun tamamlayıcı beslenme ile 2 yaşına kadar emzirmenin sürdürülmesi, optimal emzirme uygulamalarının bir parça- sıdır. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması’na (2018) göre, Türkiye’de yaşamın ilk 6 ayında sadece anne sütü ile bes- lenme yaygınlığı yüzde 41 olarak belirlenmiştir. Meyve ve sebzeler, sağlığın korunması ve zihinsel ve fiziksel büyüme ve gelişme için gerekli olan mikro besinlerin (vita- minler ve mineraller) tümünü olmasa da çoğunu sağladık- ları için sağlıklı bir diyetin önemli bir parçasıdır. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD, 2019) verilerine göre, 15 yaş üstü yetişkinler arasında günlük ortalama meyve tüketiminin yüzde 57,1 olduğu belirtilmektedir. Türkiye’de ise yüzde 51,6 olan meyve tüketimi, OECD ortalaması olan yüzde 57,1’in altında gözükmektedir. Türkiye’de yetişkinler arasında günlük sebze tüketimi 2017 yılında yüzde 60,9 iken, OECD’nin 2017 yılındaki ortalama günlük tüketimi olan yüzde 59,6’nın üzerindedir. Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (2010) sonuçla- rına göre, tüm yaş gruplarında toplam vitamin ve mineral eksiklikleri belirlenmiştir. Kalsiyum (yüzde 70,2), B1 vitamini 0 5 10 15 20 25 30 35 TURDEP 1 1998 TBSA 2010 TBSA 2017 TURDEP 1 1998 TBSA 2010 TBSA 2017 8,3 9,9 14,2 14,6 0 5 10 15 20 25 30 COSI-2013 COSI-2016 Obezite Prevalansı Fazla Kiloluluk Prevalansı Arka Plan ve GerekçeEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 4 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 (yüzde 55,4), çinko (yüzde 44,9), C vitamini (yüzde 35,4), B6 vitamini (yüzde 33,1), A vitamini (yüzde 31,6), B2 vitamini (yüzde 31,1) ve folat (yüzde 26,1) eksiklikleri yaygın sorun- lardır. Bireylerin yüzde 99,1’inde, diyetle D vitamini alımı önerilen günlük alımdan daha az bulunmuştur (TÜBER, 2015). Kalsiyum alımı ve B12 vitamini alımı, yaşlı bireylerin (≥65 yaş) sırasıyla yüzde 72,4’ünde ve yüzde 86,4’ünde öne- rilen günlük ortalama alımın (EAR/AR veya AI) altındadır. TBSA 2010 verilerine göre, yaşlı bireylerin yüzde 15,2’si kal- siyum takviyesi (E: yüzde 5,0; K: yüzde 22,9), yüzde 13,0’ı (E: yüzde 7,4; K: 17,4) ve yüzde 8,8’i B12 takviyesi kullanmıştır. Ayrıca D vitamini takviyesi kullanmışlardır (E: yüzde 1,9; K: yüzde 14,1) (TBSA, 2010). Türkiye’de mikro-besin öğesi yetersizlikleri önemli bir halk sağlığı sorunudur. Çeşitli müdahale çalışmalarına rağmen mikro-besin öğesi yetersizliklerinin (demir, D vitamini, folik asit vb.) hassas gruplarda, özellikle 0-5 yaş arası çocuklar, okul çağındaki çocuklar ve ergenler, hamile ve emzikli kadınlar için sorun olduğu belirtilmektedir. Memişoğulları ve arkadaşları (2012) tarafından toplam 2187 kişi taranmış ve 565’inde (toplam: yüzde 25,8; erkek: yüzde 18,2; kadın: yüzde 30,0) anemi saptanmıştır. Karabulut ve arkadaşları (2015), 18-45 yaş arası kadınlarda anemi preva- lansının yüzde 24,9, B12 vitamini yetersizliği prevalansının yüzde 21,6, folat yetersizliği prevalansının ise yüzde 3,4 olduğunu belirlemiştir. Yıldırım ve arkadaşları (2015), 827 yaşlı bireyde demir eksikliği prevalansını yüzde 7,1, B12 vita- mini eksikliği prevalansını yüzde 64,2 ve folik asit eksikliği prevalansını yüzde 10,9 olduğunu göstermişlerdir. (Sağlık Bakanlığı, TBSA -2017’ den alıntılanmıştır.) İyot eksikliği önemli bir halk sağlığı sorunudur. Türkiye’de 1994 yılından bu yana “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” yürütülmek- tedir. Program kapsamında, Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği ile sofralık tuzun iyotla zenginleştirilmesi zorunlu hale getiril- miştir. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2008 verilerine göre, hanehalkı iyotlu tuz kullanım sıklığı yüzde 85,3 (kent: yüzde 90; kır: yüzde 72) olarak tespit edilmiştir. Günümüzde sürekli verilen beslenme eğitimlerinde, günlük tuz tüketi- minin 5 gramın altına indirilmesi ve iyotlu tuz kullanımının gerekliliği vurgulanmaktadır. TBSA-2017’ ye göre, Türkiye genelinde incelenen 11.067 kan örneğinin ortalama serum 25-OH Vitamin D düzeyi 18,2 ng/ mL olarak bulunmuştur. Türkiye ortalamasına bakıldığında en yüksek D vitamini (10-19 ng/mL) prevalansı 15 yaş ve üzeri grupta yüzde 44,7, 19 yaş grubunda ise yüzde 44,7 olarak bulunmuştur. D vitamini düzeyinin 10 ng/mL’nin altında olma prevalansı 15 yaş ve üzeri grupta yüzde 18,2, 19 yaş ve üzeri grupta ise yüzde 18,3’tür. TBSA 2010 Araştırması’nda Türkiye genelinde incelenen 10.416 kan örneğinin ortalama serum 25-OH D Vitamini düzeyi 26,79 ng/mL olarak bulun- muştur. Gıda Güvenliği Endeksi’ne göre Türkiye, küresel yoksulluk sınırının altındaki nüfus oranı, arz yeterliliği, mikro besin öğesi mevcudiyeti, pazara erişim ve tarımsal finansal hiz- metler, gıda güvenilirliği, protein kalitesi ve gıda güvenliği ağı programları açısından güçlü bir ülkedir. Türkiye birçok mahsul ve meyve ve sebzede kendi kendine yeterlidir. Ancak hasat ve hasat sonrası kayıplar yüksektir. En önemli hasat kayıpları, yüzde 15 ile çayda ve yüzde 5,1 ile buğdayda görül- mektedir. Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan İsraf Raporu’nda, tüketicilerin yüzde 5,4’ ünün arta kalan gıdaları çöpe attığı, satın alınan gıdaların ise yüzde 23’ünün tüketiciler tara- fından tüketilmeden çöpe atıldığı belirtilmiştir. Gıda kaybı ve israfını azaltmak amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı ve FAO iş birliği ile “Gıdanı Koru, Sofrana Sahip Çık” Kampan- yası başlatılmış ve Türkiye’nin ilk “Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı” yayımlanmıştır. Söz konusu plana göre Türkiye, 2023 yılı sonuna kadar eylem ve alt eylemler gerçekleştirecektir. Tarladan sofraya dijital değer zincirinin kurulması, alternatif bir destek modelinin oluşturulması ve uygulanması, gıdada yanlış bilgilendirmenin önlenmesi ve gıda okuryazarlığının artırılması, öngörülen bazı eylemler arasındadır. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı’ nın verilerine göre Türkiye’ nin yaklaşık 4 milyon Suriyeli sığınmacıya ev sahip- liği yaptığı belirtilmiştir. Bu da Türkiye’yi dünyadaki en fazla sığınmacıya sahip ülke konumuna getirmektedir. Türkiye 2011 yılında Suriye iç savaşının başlamasından bu yana sığınmacılara yardım ve barınma için ulusal kaynaklarından harcama yapmıştır. Türkiye’nin bu davranışı örnek olmuş ve sığınmacılara ev sahipliği yapan diğer ülkelere bir model olmasını sağlamıştır. FAO, iki yıllık bir bölgesel müdahale planı olan “Suriyeli Mülteci Dayanıklılık Planı, 2019-20”, Suriyeli mültecilere ilişkin oluşan durumdan etkilenen ülkelerin ulusal makam- ları tarafından geliştirilen planları; kalkınma ortaklarının koruma, insani yardım ve dayanıklılığı güçlendirme çabaları ile koordine etmektedir. Bu çerçeveyle uyumlu olarak FAO, Türkiye’deki Suriyeli mültecilerin ihtiyaçlarını karşılamak için Suriyeli Mülteci Dayanıklılık Planı’nı (SRRP) hazırlamış ve 2019-2020 Suriyeli Mülteci Dayanıklılık Planı, 2019 nisan ayında yayımlanmıştır. SRRP, FAO’nun (i) Suriyeli mülteci- lerin ve ev sahibi toplulukların savunmasız üyelerinin gıda güvenliği ihtiyaçlarını ele alma, (ii) tarım yoluyla sürdü- rülebilir geçim kaynakları oluşturarak hassas durumdaki Suriyeli mültecilerin ve ev sahibi topluluk üyelerinin diren- cini artırma ve (iii) entegrasyon ve sosyal uyuma katkıda bulunma çalışmalarına odaklanmaktadır. Tarımsal üretim ve gıda güvenliğini küresel ve ulusal düzeyde bir çok faktör etkilemektedir. Gıda fiyatlarındaki dalgalanmalar, artan nüfus ve gıda talebi, değişen tüketim EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 5 alışkanlıkları, dünya genelindeki çatışmalar ve ekonomik dalgalanmalar, tarımsal girdi fiyatlarındaki artışlar, iklim değişikliği, sınırlı doğal kaynaklar, su kıtlığı, hızlı kentleşme, kırsal alanların terk edilmesi, Covid-19 gibi salgın hasta- lıklar bu faktörler arasındadır. 2.2. Türkiye’de Gıda Okuryazarlığı Durumu FAO tarafından Türkiye’deki gıda okuryazarlığı durumunu tespit etmek amacıyla gıda okuryazarlığı ile ilgili bir kapsam inceleme çalışması yapılmıştır. Elektronik veri tabanları kullanılarak toplam 56 bilimsel makale ve 161 medya rapo- runa ulaşılmış ve söz konusu kaynaklar gözden geçirilmiştir. Buna göre Türkiye’deki tüketicilerin gıda ve beslenme ile ilgili mevcut bilgi kaynaklarının, aile, arkadaşlar, televizyon, sosyal medya, diyetisyenler, doktorlar ve ünlüler (aktörler, şarkıcılar vs. dahil) gibi çok çeşitli olduğu tespit edilmiştir. Aile ve arkadaşların da gıda satın alma davranışında sürekli olarak rol oynadığı tespit edilmiştir. Araştırmalar, tüketici- lerin yaklaşık yüzde 75’inin beslenmeyle ilgili bilgilere ilgi duyduğunu ve televizyonun Türkiye’deki birçok insan için önemli bir araç olduğunu tespit etmiştir.. Kapsam inceleme çalışmasındaki araştırmalardan biri, gıda güvenliği bilgisi düşük olan üniversite öğrencilerinin ailelerine daha fazla güvendiğini, daha yüksek bilgiye sahip olanların ise tıp doktorları ve doktora dereceli kişiler dâhil doktorlara daha fazla güvendiğini belirtmiştir. Çalışmada ayrıca medya bilgi kaynaklarını değerlendirmek için, tüm dijital ve basılı haberleri araştıran beş medya raporu alınmış, 2018 yılından 30 Haziran 2021 tarihine kadar “gıda okuryazarlığı”, “gıda bilinci”, “beslenme bilinci” ve “gıda etiketi okuryazarlığı” anahtar kelimeleri aranmıştır. Ulusal yazılı basındaki haber- lerin yüzde 49’ unun beslenme okuryazarlığı, yüzde 36’sının gıda okuryazarlığı, yüzde 7’sinin gıda farkındalığı ve yüzde 11’ inin beslenme farkındalığı ile ilgili olduğu belirlenmiştir. TBSA-2017’ ye göre, 15 yaş ve üzeri bireylerde gıda alışveri- şinde en çok dikkat edilen hususların sırasıyla son tüketim tarihi (yüzde 40,6), gıdanın güvenilir olması (yüzde 31), fiyatı (yüzde 24,5), besin değeri ve içerikleri (yüzde 9,4), sağlık ve beslenme beyanları (yüzde 4,5), gıda ambalajı üzerin- deki ifadeler/resimler/hatalar (yüzde 2,4), Tarım ve Orman Bakanlığı’ndan kayıt ve onay numarası (yüzde 1,7) ve indirim ve promosyonlar (yüzde 1,7) olduğu belirtilmiştir. Hiç dikkat etmeyen bireylerin oranının ise yüzde 2,5 olduğu belirlen- miştir. Yılmazel ve arkadaşlarının 2021 yılındaki çalışmasına göre, beslenme konusunda bilgi kaynağı olarak sağlık çalışanla- rını tercih eden adölesanlarda beslenme okuryazarlığının anlamlı olarak daha yüksek bulunduğu belirtilmiştir. Kayseri’de 1592 yetişkin arasında yapılan bir araştırmada, katılımcıların yüzde 47,7’sinin gıda güvenliği ve yüzde 36,2’sinin gıda okuryazarlığı konusunda bilgisi olduğu tespit edilmiştir. Gıda güvenliği konusunda en güvenilir bilgi kay- naklarının sırasıyla bilim insanları (yüzde 78,1), sağlık çalı- şanları (yüzde 69,7) ve bilimsel dergiler (yüzde 65,9) olduğu belirlenmiştir. Gezmen ve Türközü’nün “Tüketici Görüşleri ve Gıda Eti- ketlerinin Kullanımı, Beslenme ve Sağlık Beyanları: Türki- ye’den Sonuçlar” konulu çalışması (2017), Türkiye’de 10 ilde ve 18-65 yaş grubunda gerçekleştirilmiştir. Araştırmaya göre, bireylerin eğitim ve gelir düzeyi yükseldikçe gıda eti- keti okuma yüzdesi artmaktadır (p < 0,05). Gıdaların son tüketim tarihleri, etiketlerde en çok okunan madde (yüzde 58,0) olmuştur. Erkekler etiketteki bilgileri çoğunlukla gıdanın fiyatını öğrenmek için (yüzde 71,0), kadınlar ise gıdanın enerji değerini öğrenmek için (yüzde 79,0) okumak- tadır. Kadınların beslenme beyanları konusunda erkeklere göre daha fazla bilgisinin olduğu belirlenmiştir (p < 0,05). Kadınlar ve erkekler tarafından en sık okunan beslenme beyanlarının trans yağ içermeyen (yüzde 23,5, yüzde 21,0) ve az yağlı/yağsız (yüzde 23,3, yüzde 20,5) olduğu göste- rilmiştir. “Organik” beyanına en çok meyve ve sebzelerde (yüzde 52,0) dikkat edildiği, “Düşük kolesterol, kardiyovas- küler sağlığın korunmasına katkıda bulunur” beyanının en çok okunan sağlık beyanı olduğu ifade edilmiştir. Özetle, Türk tüketicisinin etiket ve beslenme-sağlık beyanlarını okuma davranışı, bazı sosyodemografik faktörlere ve gıda ürünlerine göre değişebilmektedir. Bireylerin beslenmeye ilişkin bilgi edinme araçlarından biri de sosyal medya platformlarıdır. Sosyal medyanın beslenme ve gıda okuryazarlığına etkisinin değerlendirildiği bir çalış- mada (2020), 664K takipçisi olan bir hesabın, genel halkın beslenme okuryazarlığı üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Bul- gular, katılımcı kültürün, beslenme ve gıda okuryazarlığının kitlelere aktarılmasında etkili rol oynadığını göstermiştir. Arka Plan ve GerekçeEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 6 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Gıda Güvenliği Hakkında EFSA AB Baro- metre Çalışması Türkiye Sonuçları, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), 2019 * Türk toplumunda 15 yaş ve üzeri bireylerde Gıda Güvenliği Bilgilerinin Temel Kaynakları (sırasıyla) şunlardır: 1. Televizyon (yüzde 72) 2. Aile, Arkadaş ve Komşular (yüzde 48) 3. Sosyal Medya (yüzde 39) 4. İnternet (sosyal medya hariç) (yüzde 32) 5. Gazete ve Dergiler (yüzde 17) *Araştırmaya katılanların yüzde 24'ü, gıda güvenliğine ilişkin bilgilerin oldukça teknik ve karmaşık olduğunu düşünmektedir. * Halkın gıda ile ilgili bilgi kaynağına olan güveni (sırasıyla): yüzde 79’ u bilim insanlarına yüzde 71’i tüketici örgütlerine güvenmektedir. * İnsanlar yiyecek satın alırken aşağıdakilerden hangisi en önemlidir? yüzde 57 etik ve inançlar yüzde 51 gıda güvenilirliği (bu yemeği yemenin bir riski varsa) yüzde 40 besin öğesi içeriği (vitamin, protein, şeker ve yağ miktarları gibi) yüzde 37 maliyet yüzde 28 nereden geldiği yüzde 27 tat 2.3. Gıda Okuryazarlığının Önemi Gıda okuryazarlığı kavramı, bireylerin, ailelerin ve toplum- ların sağlıklı olmaları ve dünyanın mevcut koşullarında iyi yaşamaları için gıda ile ilgili bilmeleri ve yapmaları gereken şeyleri yeniden tanımlamaya yönelik bir çerçeve ve gelecek nesiller için umut verici bir yaklaşım olarak ortaya çıkmıştır. Kavram, sağlıklı bir yaşam sürmeyle ilgili olduğu için gıda okuryazarı olmak önemli olarak görülmektedir. Beslenme yetersizliği ve BOH’ların yaygınlığı, dünyada bir halk sağlığı sorunudur. Bu nedenle, ülkeler için önemli bir öncelik, insanları gıdalar ve beslenmelerinin belirleyicilerini kontrol altına alma konusunda bilinçlendirerek beslenme yetersizlikleri ve BOH’ları önlemek için toplumda kapasite oluşturmaktır. Gıda okuryazarlığı, bireylerin sağlık belir- leyicilerini kontrol etmelerini sağlayan en önemli becerilerden biri olarak kabul edil- mektedir. Gıda okuryazarlığı, sürdürülebilir sağlıklı beslenme hede- fine ulaşmada ve başta beslenme yetersizliklerine bağlı obe- zite olmak üzere tüm hastalıkların önlenmesi ve kontrolünde önemli bir araçtır. Gallegos (2014), gıda okuryazarlığının en temel işlevinin, bireylerin gıda sistemindeki değişikliklere uyum sağlama- sına yardımcı olmak olduğunu belirtmiştir. Gıda okuryazarlığı, gıda sistemindeki değişimlere uyumu kolaylaştırmakta, gıda sistemine katılmak için karar verme becerisini geliştirmekte, sürdürülebilir çevreyi desteklemekte ve sağlıklı seçimlere katkı sağlamaktadır. Çocukluk dönemi, sağlıklı davranışlar oluşturulmasına öncülük ederek sağlığın geliştirilmesi için fırsatlar sunmakta ve yetişkinlikte sağlık sorunlarının önlenmesine katkıda bulunmaktadır. Araştırmalar, gıda okuryazarlığının, çocuk- ların beslenme davranışlarını şekillendirmede ve sağlıklı gıda tercihlerinde bulunmalarında son derece önemli bir role sahip olabileceğini göstermektedir. Gıda okuryazarlığının yetersiz olmasının, özellikle okul çağındaki çocuklarda diyet çeşitliliği ve besin yeterliliği için bir engel olduğu belirtilmek- tedir. Gıda okuryazarlığı, çocukların beslenme davranışlarını şekil- lendirmede ve sağlıklı gıda tercihlerinde bulunmalarında son derece önemli bir role sahiptir. Avustralya’da (2015), çocukların gıda okuryazarlığını artırmak ve çocukları sebze yemeye teşvik etmek için tasar- lanmış bir okul öncesi programı, gıda okuryazarlığının erken yaşlarda başladığını göstermektedir. Müfredat, diyetis- yenler, okul öncesi personeli ve gönüllüler tarafından uygu- lanan haftalık bir veya iki saatlik oturumdan oluşmaktadır. Programdan sonra çocukların yüzde 70’inden fazlasının daha fazla sebze istediği ve yediği raporlanmış, ebeveynler ve okul öncesi personel de çocukların sebzeler hakkında daha bilgili olduğunu ve çocuklar arasında gıda okuryazarlı- ğının geliştiğini belirtmiştir. Teknolojinin gelişmesi, sanayileşme, eğitim seviyesinin art- ması ekonomik ve sosyal refah, insanların gıdaya ve sağlıklı beslenmeye ilgisini artırmış, bilinçli beslenme günümüzde toplumun ilgisini çekmeye başlamıştır. Bu durum sosyal medyada gıdalarla ve yemeklerle ilgili açıklama ve haber- lerin sayısını da artırmıştır. Bununla birlikte, doğru ve yeterli bilgiye sahip olmayan kişilerin yaptığı beyanlar tüketicide kafa karışıklığına neden olabilmektedir. Sosyal medyada, gıda ve beslenme ile ilgili basılı yayınlarda çok fazla bilgi kirliliği mevcuttur. İnsanların ne yiyip ne yemeyeceği konusunda endişe duyması, yanlış yönlendiril- melerinden kaynaklanmaktadır. İnsanların gıda okuryazar- EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 7 lığını artırmak ve gıda konusunda doğru karar verebilmeleri için eğitim vermek ve bilgilendirme yapmak bilgi kirliliğinin etkilerini azaltacaktır. Kitleler gıda güvenliği ve halk sağlığı ile ilgili konuları daha çok yazılı ve görsel medya aracılığıyla takip etmektedir. Gıdaların üretim teknolojileri ve ürün özellikleri konusunda bilimsel mesleki yeterliliği olmayan kişilerin, popüler olmak, kitaplarını tanıtmak, satışlarını arttırmak için hiçbir bilimsel dayanağı olmayan açıklamalar yaptıkları görülmektedir. Beslenme hataları, sağlık açısından geri dönüşü olmayan birçok tehlikeye neden olmaktadır. Tüm bu rahatsız edici durumların yanı sıra bu kişilerin bazı gıda gruplarına karşı şüphe uyandıran yanlış ve gerçekçi olmayan açıklamaları, medya tarafından sorgulanmadan, işin gerçek uzmanlarına danışılmadan yüksek izlenme oranı beklentisiyle kamuo- yuna aktarılmaktadır. Şekil 3. Türkiye Gıda Sistemleri (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2021). Arka Plan ve GerekçeEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 9 3. Türkiye’de Gıda Okuryazarlığı ile İlgili Mevcut Politikalar ve Eylemler 2019-23 yıllarını kapsayan Türkiye’nin On Birinci Kalkınma Planı, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanmıştır. Planın 411. Mad- desinde “Gıda güvenliğinin sağlanması, tedarik zincirin- deki kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi” ifadesi yer almaktadır. Ayrıca Madde 411.3’ te “Gıda kayıp ve israfının önlenmesi için tüketici bilinci artırılacaktır” ifadelerine yer verilmektedir. Türkiye 3. Tarım Orman Şûrası 2019 yılında gerçekleştiril- miştir. Şûradada “gıda ve beslenme okuryazarlığı” öncelikler arasında yer almış ve konuya ilişkin kararlar alınmıştır. 3. Tarım Orman Şûrası’nın bildirgesinde gıda okuryazarlığı ile ilgili iki madde bulunmakadır. Madde 49’ da gıda ile ilgili yanlış bilginin tanım ve çerçevesinin belirlenmesi, yanlış bilgi yayanlara cezai yaptırımlar uygulanmasına yönelik yasal mevzuatın çıkarılması belirtilmiş ve Madde 50’de de gıda okuryazarlığının artırılmasına değinilmiştir. 20 Mayıs 2020 tarihinde, Tarım ve Orman Bakanlığı ve FAO tarafından yürütülen “Gıdanı Koru, Sofrana Sahip Çık” Kam- panyası başlatılmıştır. Bu Kampanya ile “Türkiye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı” yayımlanmıştır. Söz konusu Eylem Planının hedeflerinden biri, bütün yaş grupları için gıda okuryazarlığının artırılarak tüketici sevi- yesinde gıda israfının önlenmesi ve azaltılmasıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı Stratejik Planı (2019-2023); gıda güvenliğini sağlamak, tarım ürünlerine erişimi artırmak ve beslenmeyi iyileştirmek, böylece SKA 2, 4 ve 12’ye ulaşıl- masına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda, FAO’nun Teknik İş Birliği Programı (TCPF) aracılığıyla, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından “Gıda Okuryazarlığı Konu- sunda Kapasite Geliştirme Projesi”nin hazırlanmasına karar verilmiştir. Gıda etiketlemesi için, “Avrupa Parlamentosu ve Konseyinin (AB) 2011 tarihli, 1169 sayılı Tüzüğü” ile uyumlu olan “Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği”de mevcuttur. Yönetmelik, tüketicilere yönelik gıda bilgilerini ve özellikle gıda etiketlemesini düzenleyen genel ilkeleri, ihtiyaçları ve sorumlulukları belirleyerek tüketiciyi bilgilendirmeyi amaçlamaktadır. Gıda etiketle- rinde yer alan bilgilere ilişkin kuralları belirten yönetmeliğin uygulanması için bir kılavuz da yayımlanmıştır. Üreticiler, gıdaya ilişkin bilgileri, etiketlerde yanıltıcı bilgilerden kaçı- narak tutarlı ve şeffaf bir şekilde beyan etmekle yüküm- lüdür. Bu kurallar, tüketicilerin bilgilendirilmesini ve bilinçli gıda seçimleri yapmak için gerekli bilgilere sahip olmalarını sağlar. Bu kapsamda gıda okuryazarlığının doğru bilgiler ışı- ğında geliştirilmesi çok önemlidir. Türkiye Cumhuriyeti, Birleşmiş Milletler (BM) 2030 Gündemi ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının gerçekleştirilmesine katkı sağlamak amacıyla düzenlenen Gıda Sistemleri Zirvesi diyaloglarına yerel, ulusal ve küresel ölçekte katılımcı bir yaklaşımla katkıda bulunmaktadır. Tarım ve Orman Bakan- lığı tarafından “Sürdürülebilir Gıda Sistemlerine Doğru Tür- kiye’nin Ulusal Yol Haritası Raporu” (2021) hazırlanmıştır. Söz konusu raporda, gıda okuryazarlığı ve gıdalarla ilgili yanlış bilgilendirilme konusunda bazı öneriler ve geleceğe yönelik eylemler belirtilmiştir. Ayrıca Türkiye’deki gıda sis- temlerinin durumunu gösteren Şekil 3’te, Türkiye’deki gıda sistemlerinin merkezinde gıda okuryazarlığının yer aldığı görülmektedir. “Beslenme Rehberleri”, beslenme ile ilgili tüm koşulları tanımlamak ve toplumlara yeterli ve dengeli beslenme hakkında bilgi sağlamak için çeşitli öneriler içermektedir. Ayrıca, beslenme hedeflerine ulaşmanın pratik yollarını belirtir ve toplum için sağlıklı yaşam tarzlarının geliştiril- mesine yardımcı olmaktadırlar. Bu rehberler, geleneksel beslenme alışkanlıklarına saygı göstermekte ve değiştiril- mesi gereken bakış açılarına dikkat çekmektedir. Rehberler ayrıca nüfusun yaşadığı ekolojik çevreyi, sosyoekonomik ve kültürel faktörleri ve biyolojik ve fiziksel çevreyi de dikkate almaktadır. Türkiye, düzenli olarak güncellenen Türkiye Beslenme Reh- berine sahiptir. 2015 yılında hazırlanan Beslenme Rehberi, besinler ve besin grupları, sağlıklı yemek tabağı, sağlıklı vücut ağırlığının sağlanması, daha fazla tüketilmesi gereken besin ve besinler, daha az tüketilen besin ve besinler, emzir- menin teşviki ve desteklenmesi, hassas gruplarda beslenme, gıda güvenliği ve benzeri ile ilgili başlıklar ve öneriler içer- mektedir. Rehber 2022’de yayımlanmıştır. Türkiye’de gıda okuryazarlığı ile ilgili olarak farklı Bakan- lıkların faydalı çalışmaları, programları, faaliyetleri, uygu- lamaları, araçları, yasal düzenlemeleri, yönergeleri ve sistemleri bulunmaktadır (Tablo 1). Türkiye’de Gıda Okuryazarlığı ile İlgili Mevcut Politikalar ve EylemlerEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 10 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Tablo 1. Türkiye’de Gıda Okuryazarlığına İlişkin Faydalı Araçlar - Türk Gıda Kodeksi - Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı - Gıdanı Koru, Sofrana Sahip Çık Kampanyası - FOODTR Projesi (Yetişkinlerin Gıda Okuryazarlığı Yet- kinliklerinin Artırılması Projesi) - Türkiye’ nin Gıda Kayıpları ve Israfının Önlenmesi, Azal- tılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı - Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Hakkında kılavuz. - Tüketici Bilinçlendirme Faaliyetleri - Türkiye Beslenme Rehberi - Sağlık hizmetleri kapsamında bireysel ve toplumsal düzeyde verilen beslenme eğitimi/danışmanlığı hizmetleri - Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı - Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırmaları - Türkiye Çocukluk Çağı Şişmanlık Araştırmaları - Aşırı Tüketimi Tavsiye Edilmeyen Gıdaların Reklamla- rına Ait Düzenlemeler - Okullara Yönelik Beslenme Programları - FAO Rehberleri (Okul Beslenmesi, Beslenme Eğitimi, ilgili diğer rehberler) “Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Yaşam Programı 2019-2023” Türkiye’de beslenme alanında geliştirilen ve güncellenen önemli programlardan biridir. Bu program kapsamında Türkiye’de prevalansı giderek artan obezite ile mücadele edilmesi ve sağlıklı beslenme ve aktif yaşam tarzının yaygınlaştırılması amaçlanmaktadır. Bu programa ek olarak, toplumu beslenme konusunda bilinçlendirmek amacıyla Sağlık Bakanlığı tarafından “Türkiye Aşırı Tuz Tüketiminin Azaltılması Programı” yürütülmektedir. Sağlık Bakanlığı tarafından 2010 yılından bu yana yürütülen ve aşırı tuz tüketiminin azaltılmasını hedefleyen program kap- samında, tuz tüketiminin azaltılması için Sağlık Bakanlığı; Tarım ve Orman Bakanlığı, üniversiteler, gıda sanayi ve sivil toplum kuruluşları (STK) ile iş birliği yapmaktadır. Bu kap- samda Türk Gıda Kodeksi’nin ilgili düzenlemelerinde farklı gıdalardaki (ekmek, salça, zeytin, peynir, kırmızı pul biber vb.) tuz miktarları azaltılmış, Türkiye’de gönüllü tuz azaltıl- ması çalışmaları başlatılmıştır. Gıda sektörü ve toplu yemek hizmeti veren yerler ile iş birliği protokolleri imzalanmış, “Gıda ve İçecek Sektörü Tuz Azaltma ve Protokolü Uygulama Rehberi için Türkiye Aşırı Tuz Tüketiminin Azaltılması Reh- beri” ile “Türkiye Şeker Tüketimi/Kullanımını Azaltma Reh- beri” yayımlanmıştır. Türkiye’nin Sağlıklı Beslenme ve Aktif Yaşam Programı, gıda okuryazarlığı ile ilgili ulusal ve yerel düzeyde birçok faaliyet içermektedir. Bu programdaki önemli faaliyetlerden biri trans yağların eliminasyonu ile ilgilidir. Bulaşıcı olmayan hastalıklar açısından önemli bir halk sağlığı sorunu oluş- turan trans yağ asitleri ile ilgili olarak 07 Mayıs 2017 tarihli “Türk Gıda Kodeksi Gıdalara Vitaminler Mineraller ve Belirli Diğer Öğelerin Eklenmesi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik”deki trans yağ asidi ile ilgili düzenleme ile “Hayvansal kaynaklı yağda doğal olarak bulunan trans yağlar dışındaki trans yağlar için “Perakende işletmelere arz edilen gıdalar ile son tüketiciye sunulan gıda- larda trans yağ miktarı toplam yağın 100 gramında 2 gramı geçmez” ifadesi yer almıştır. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu’nun ve Ticaret Bakanlığı’ nın ilgili düzenlemeleri ile çocuklara yönelik radyo ve televizyon programlarının başında, sonunda veya program esnasında ve münhasıran çocuklara yönelik tasarlanan diğer her türlü mecrada, Sağlık Bakanlığınca hazırlanan gıda ve içecekler listesinin kırmızı kategorisinde yer alan aşırı tüketimi tav- siye edilmeyen gıda ve içeceklerin reklamı yapılamamak- tadır. Sağlık Bakanlığı, kamu spotları ve beslenme ile ilgili afiş, broşür, kitapçık vb. materyaller geliştirmekte ve bu mater- yalleri sağlık personeli ve toplumla paylaşarak beslenme ile ilgili eğitim faaliyetleri düzenlemektedir. Sağlık Bakanlığı, Türkiye’de beslenmenin izlenmesi ve değerlendirilmesi için öncelikle nüfus temelli araştırma- lardan yararlanmaktadır. Bunların başında üniversitelerle ortak yürütülen “Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması, 2010 ve 2017, Çocukluk Çağı Şişmanlık Araştırması 2013 ve 2016” gibi araştırmalar gelmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı’ nın; Sağlık Bakanlığı ve Tarım ve Orman Bakanlığı ile iş birliğinde yürüttüğü okullarda sağ- lıklı beslenmeye yönelik çalışmaları mevcuttur. Ayrıca Milli Eğitim Bakanlığı’ nın Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü tarafından “Gıda Okuryazarlığı Kurs Programı” hazırlan- mıştır. “Yetişkinlerin Gıda Okuryazarlığı Yetkinliklerinin Artırılması Projesi (FOODTR)” Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından koordine edilmekte ve Yetişkin Eğitimi Stratejik Ortaklıklar faaliyeti kapsamında Avrupa Birliği Erasmus+ Programı tarafından finanse edilmektedir. Bu proje ile bireylerin gıda okuryazarlık becerilerinin artırıl- ması, sağlıklı ve güvenilir gıdaya erişimlerinin sağlanması, gıda okuryazarlığının toplumdaki öneminin anlaşılması amaçlanmaktadır. FoodTR Projesinin Hedefleri • Gıda okuryazarlığı becerilerini ve yetkinliklerini geliştirmek • Bireylere etiket okuma bilgisi kazandırmak • Hedef grubun sürdürülebilir gıda sistemi hakkındaki bilgisini artırmak EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 11 • Gıda güvenliği ve hijyen bilgisini artırarak gıda kaynaklı hastalıkları azaltmak • Hedef grupların evsel boyutta gıda işleme teknikleri hakkındaki bilgilerini artırmak • Hedef grupları sağlıklı beslenme düzeni hakkında bilgilendirmek • İnsanları ideal gıda ambalajlama ve depolama konusunda eğitmek • Evde gıdaların daha güvenli bir ortamda yapılmasını sağlamak • Yetişkinlerin sosyal katılımını ve iş bulma olanaklarını artırmak • Hedef grup için kolay anlaşılabilen, ücretsiz ve yenilikçi rehberler ve dijital eğitim materyalleri oluşturmak. Türkiye’de Gıda Okuryazarlığı ile İlgili Mevcut Politikalar ve EylemlerEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 13 4. Türkıẏe Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı 4.1. Vizyon Türkiye’de gıda okuryazarlığını destekleyerek küresel düzeyde tüketim ve üretim ile tarım-gıda sisteminin sürdü- rülebilirliğine katkıda bulunmak. 4.2. Misyon Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı kapsamında sektörlerarası politikalar uygulayarak Türkiye’de insanların güvenilir gıdaya erişimini sağlamak, yeterli ve dengeli beslenmeyi teşvik etmek. 4.3. Stratejik Amaçlar 1. Gıda okuryazarlığı becerilerini geliştirmek. 2. Gıda güvenliği ve beslenme konusunda doğru ve güncel bilgi sağlamak. 3. Gıdalar hakkında yanıltıcı bilgilerin yayılmasını önlemek. 4. Tüketici (insan) merkezli gıda ve beslenme bilgisi eğitimi geliştirmek. 5. Gıda sistemleri hakkında farkındalık yaratmak. 6. Gıda israfı ve kaybını önlemek 4.4. Kapsam Eylem Planı Türkiye’de gıda okuryazarlığına odaklanmakta ve gıda okuryazarlığı ile ilgili aşağıdaki konulara ulaşmayı amaçlamaktadır: • Toplumun gıda ve beslenme konusunda doğru bilgiye ulaşmasının sağlanması, bilgi kirliliğinin önlenmesi, • Toplumun ve bireylerin gıdalarla ilgili doğru karar vermesini sağlayacak bir sistem kurulması (tüketicinin güçlendirilmesi), • Gıda okuryazarlığı becerileri aracılığıyla toplumun ve bireylerin, yetersiz beslenme ile ilgili hastalıkların önlenmesi ve kontrolüne (obezite, besin öğesi yetersizlikleri, gıdalarla bulaşan hastalıklar vb.) dâhil edilmesi, • Gıda okuryazarlığını geliştirmek için farklı yaş gruplarının, cinsiyetlerin ve sosyoekonomik grupların ihtiyaçlarını dikkate alarak çok bileşenli müdahalelerle bireylerin ve toplumun sağlıklı seçimler yapma yetkinliğinin geliştirilmesi, • Gıdalar hakkında kolay anlaşılır ve yeterli bilgi, beceri sağlanması, • Beslenme kalitesini, gıda ve beslenme güvenliğini etkileyen gıda sistemleri politikaları oluşturulması. 4.5. Rehber Dokümanlar • T.C Cumhurbaşkanlığı Stratejik Planı, 2019-2023. • 11. Kalkınma Planı 2019-2023. • Tarım ve Orman Bakanlığı Stratejik Planı, 2019-2023. • 3. Tarım Orman Şûrası, 2019. • Türkiye Sürdürülebilir Gıda Sistemleri, Tarım ve Orman Bakanlığı, 2021. • Türkiye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı, FAO, 2020 • Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı, 2019-2025 • Türkiye Aşırı Tuz tüketiminin Azaltılması Programı, 2017-2021 • Avrupa Gıda ve Beslenme Eylem Planı,WHO, 2015-2020 • Sürdürülebilir Sağlıklı Diyetler, FAO, 2019 • Gıda Okuryazarlığı Çerçevesi, Kanada, 2019 • Türkiye’de Gıda ve Beslenme Okuryazarlığına İlişkin Kapsam İnceleme Çalışması, FAO, 2022. 4.6. Zaman Aralığı Eylem Planı, 2022-2028 döneminde uygulanacaktır. 2022- 2023, kısa vadeli eylemleri, 2023-2025, orta vadeli eylem- leri ve 2023-2028, uzun vadeli eylemleri içerir. 4.7. Hedefler, Öncelikler • Bireysel düzeyde gıda ve beslenme bilgisinin geliştirilmesi • Bireysel düzeyde gıda becerilerinin geliştirilmesi Türkıẏe Gıda Okuryazarlığı Eylem PlanıEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 14 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 • Bireysel düzeyde gıda okuryazarlığı konusunda öz yeterlilik ve kendine güvenin sağlanması • Gıda kararının (beslenme davranışının) geliştirilmesi • Toplumda gıda okuryazarlığı konusunda farkındalığın oluşturulması • Toplumda gıda okuryazarlığı becerilerinin geliştirilmesi • Gıdada bilgi kirliliğinin önlenmesi • Gıdada yanıltıcı bilgilerin yayılmasının önlenmesi • Etiket okuma bilgisinin sağlanması • Gıda kayıp ve ısrafının en aza indirilmesi • Beslenme çeşitliliği ve kalitesinin iyileştirilmesi • Toplumda sürdürülebilir gıda sistemleri konusunda farkındalığın arttırılması • Ekosistemlerin, doğal kaynakların, suyun ve biyoçeşitliliğin sürdürülebilir yönetimi ve kullanımı konusunda farkındalık oluşturulması. 4.8. Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı Tanım ve Bileşenleri Gıda Okuryazarlığı: Gıda ve beslenme ile ilgili bilgilere ulaşma, ulaşılan bilgileri anlama, değerlendirme, bilgi ışığında doğru kararlar alarak gıda tüketim alışkanlığına dönüştürme, uygun miktarda güvenilir ve sağlıklı gıda seçme ve tüketme. Gıda Bilgi Kirliliği: Gıda güvencesi ve güvenilirliği hususunda tüketicide endişe, korku ve güvensizlik yaratarak tüketim alışkanlıklarını olumsuz etkileyen yanıltıcı bilgiler. Gıda Okuryazarlığının Bileşenleri: Gıda ve beslenme bilgisi, gıda hazırlama becerileri, öz yeterlilik, gıda kararları, gıda çevresi ve sosyo-kültürel fak- törler kategorilerinde düzenlenen birbirine bağlı nitelikler kümesidir. (Şekil 4 ve Tablo 5). Burada belirtilen bileşenler, Türkiye’nin Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı’nın temelini oluşturmaktadır. Eylem Planında yer alan eylemler, bu bile- şenlerden en az birinin veya birkaçının gerçekleşmesini sağ- layacaktır. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 15 Şekil 4: Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı Bileşenleri (Kaynak: Ontario, Kanada LDCP Sağlıklı Beslenme Ekibi tara- fından oluşturulan “Gıda Okuryazarlığı Çerçevesi” (2018) temel alınmıştır.) Tablo 2. Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı Bileşenleri KATEGORİLER Nitelikler GIDA VE BESLENME BİLGİSİ GIDA BİLGİSİ - Tüm besin grupları içindeki besin çeşitliliğini anlamak. - Yiyeceklerin nereden geldiğini ve içinde ne olduğunu bilmek. - Gıdada doğru bilgiye erişim kaynaklarını bilmek. BESLENME BİLGİSİ - Gıdalardaki besin öğelerini ve bunların sağlığı nasıl etkileyebileceğini anlamak. GIDA VE BESLENME DİLİ - Gıdaların besinsel özelliklerini açıklayan kelimeleri (yüksek posa, düşük sodyum vb.) ve gıdaları hazırlarken genelde kullanılan kelimeleri (sote, vb.) anlamak. GIDA HAZIRLAMA BECERİLERİ GIDA HAZIRLAMA BECERİLERİ - Doğrama, ölçme, pişirme, yemek tarifleri okuma, gıda güvenliği gibi temel becerileri kullanarak yaşam boyu yemek hazırlayabilmek. ÖZ YETERLİLİK GIDA OKURYAZARLIĞI - Güvenilir ve yanlış beslenme bilgilerini ayırt edebilmek. Güvenilir gıda bilgilerinin nasıl bulunaca- ğını ve bunun nasıl anlamlandırılacağını bilmek (örneğin, bir gıda etiketi okumak). GIDA VE BESLENME ÖZ YETERLİLİK - Karmaşık bir gıda ortamında sağlıklı seçimler yapmak için gıdayı seçme, satın alma ve hazırla- mada gıda ve beslenme ile ilgili bilgileri uygulama yeteneğine inanmak. YEMEK HAZIRLAMADA ÖZ ETKİNLİK - Pişirme tekniklerini kullanma ve mevcut yiyeceklerle lezzetli yemekler hazırlama becerisine güvenmek. GIDA DAVRANIŞI - Yemek hazırlamak, gıdayla sağlıklı bir ilişki geliştirmek, yemek geleneklerine ve kültürüne saygı duymak. GIDA ÇEVRESİ VE SOSYO-KÜLTÜREL FAKTÖRLER GIDA SİSTEMLERİ Gıda sisteminin (örneğin, gıda ürünlerinin yetiştirilmesi, üretilmesi, taşınması, hazırlanması, tüke- tilmesi gibi) bireysel sağlık, daha geniş toplumsal ve ekonomik refah ve çevre üzerindeki etkisi konusunda farkındalık geliştirmek. SOSYO-KÜLTÜREL ETKİLER VE BESLENME UYGULAMALARI Sosyokültürel değerlerin, normların ve inançların yemek seçimleri ve yeme pratikleri üzerindeki etkisi, yemek becerilerini öğrenmek ve paylaşmak için sosyal destek ve kültürel ve aile yemek uygulamalarını desteklemek. GIDA KARARLARI BESLENME DAVRANIŞI Sağlıklı gıda seçimleri yapmak. Türkıẏe Gıda Okuryazarlığı Eylem PlanıEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 16 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Eylem Planı ile İlgili Diğer Tanımlar Etiket: Gıdanın ambalajının veya kabının üzerine yazılmış, basılmış, şablon ile basılmış, işaretlenmiş, kabartma ile işlenmiş, soğuk baskı ile basılmış, yapıştırılmış veya ilişti- rilmiş olan herhangi bir işareti, markayı, damgayı, resimli veya diğer tanımlayıcı unsurları, Etiketleme: Gıdaya eşlik eden veya atıfta bulunan herhangi bir ambalaj, belge, bildirim veya etiket üzerinde yer alan, gıda ile ilgili herhangi bir yazı, bilgi, ticari marka, resimli unsur veya işaretleri, Gıda hakkında bilgilendirme: Bir etiket veya gıdaya eşlik eden diğer materyal veya modern teknoloji araçları ile sözlü iletişimi de kapsayan diğer araçlar vasıtasıyla son tüketi- ciye sunulan ve gıda ile ilgili olan bilgilendirmeyi, Gıda hakkında bilgilendirme mevzuatı: Belirli gıda grupla- rına veya özel durumlarda tüm gıdalara uygulanabilen genel nitelikli kurallar ve sadece özel gıdalara uygulanan kurallar dâhil gıdalar hakkında bilgilendirmeyi ve özellikle etiketle- meyi kapsayan düzenlemeleri, Gıda hakkında zorunlu bilgilendirme: İlgili mevzuat gere- ğince son tüketiciye sağlanması gereken bilgileri, Reklam: Ticaret, iş, zanaat veya bir meslekle bağlantılı olarak, bir mal veya hizmetin satışını ya da kiralanmasını sağlamak, hedef kitleyi oluşturanları bilgilendirmek veya ikna etmek amacıyla reklam verenler tarafından herhangi bir mecrada yazılı, görsel, işitsel ve benzeri yollarla gerçek- leştirilen pazarlama iletişimi niteliğindeki duyuruları ifade eder. Not: Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı kapsamın- daki diğer tanımlar, Türk Gıda Kodeksi ilgili Yönetmelik ve Tebliğleri başta olmak üzere ilgili Mevzuat kapsa- mında var olan tanımları içermektedir. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 17 5. Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı (2022-2028) KISA DÖNEM AKTİVİTELER (2022-2023) Stratejiler Aktivite Alanları Aktiviteler Sorumlu Kuruluşlar* ve İş Birliği Yapılacak Kuruluşlar Tarih Çıktılar 1. Kısa dönem aktivitelerin uygulanması 1.1 Durum Analizi, Gıda okuryazarlığının durumu 1.1.1 Türkiye’de gıda okuryazarlığı durumunun değerlendirilmesi FAO* 2022 Kapsam Araştırması 1.1.2 Gıda okuryazarlığı ile ilgili mevcut politikaların değerlendirilmesi FAO*, TOB 2021- 2022 Politika Değerlendirmesi Çalışması 1.1.3 Çok sektörlü toplantıların gerçekleştirilmesi FAO*, TOB* 2022- 2023 Gerçekleştirilen toplantılar 1.1.4 İlgili kurum ve kuruluşlar iişbirliğinde (Bakanlıklar, üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör gibi) eylem planının geliştirilmesi FAO*, TOB*, SB, MEB, TB, RTÜK, Üniversiteler, İlgili STK’ lar, İlgili Özel Sektör Temsilcileri 2021- 2022 Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı 1.2 Müdahalelerin uygulanması 1.2.1 Gıda okuryazarlığını kapsayacak yeni faaliyetlerle mevcut stratejik ve eylem planlarının güçlendirilmesi (Gıda okuryazarlığı çerçevesine göre mevcut stratejik ve eylem planlarının uygulanması) TOB*, SB*, MEB*, TB*, RTÜK*, FAO 2022- 2023 Gıda okuryazarlığı konusu entegre edilen eylem planları 1.2.2 Okullarda gıda okuryazarlığının geliştirilmesi çalışmalarının başlatılması (Okul Ortamı, Okul Mutfağı Programı vb.) MEB*, TOB*, SB*, FAO 2022- 2023 Okullarda başlatılan gıda okuryazarlığı ile ilgili aktiviteler 1.2.3Okullarda gıda okuryazarlığı ile ilgili işbirliği protokolünün geliştirilmesi TOB*, MEB*, SB 2023 Protokol 1.2.4 Gıda ve beslenme bilgilerine göre okul müfredatlarının taranması TOB, MEB*, Üni- versiteler, FAO 2022- 2023 Gıda okuryazarlığı ile ilgili dersler ve konular 1.2.5 Çok sektörlü iş birliğinin uygulanması (düzenli toplantılar, sektörler arası diyaloglar) TOB*, SB*, MEB*, TB, RTÜK, FAO 2022- 2023 Toplantı sayısı 1.2.6 Eylem Planı faaliyetlerinin kırılgan gruplar dahil olmak üzere tüm hedef kitlede uygulanması (sığınmacılar, okul çocukları, erken çocukluk dönemindeki çocuklar, ebeveynler, kadınlar, hamile kadın- lar, kronik hastalığı olanlar vb.) TOB*, SB*, MEB*, FAO 2022- 2023 Eğitim sayısı Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı (2022-2028)EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 18 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 KISA DÖNEM AKTİVİTELER (2022-2023) Stratejiler Aktivite Alanları Aktiviteler Sorumlu Kuruluşlar* ve İş Birliği Yapılacak Kuruluşlar Tarih Çıktılar 1.2.7 Etiketleme çalışmaları ve eğitimleri ile tüketicinin sağ- lıklı yaşam için gıda tercihleri konusunda bilgilendirilmesinin sağlanması TOB* SB TB MEB Üniversiteler, İlgili Özel Sektör Temsilcileri, FAO 2023 Eğitime katılan kişi sayısı 1.2.8 Gıda okuryazarlığı konu- sunda ulusal ya da uluslararası bir sempozyumun düzenlenmesi TOB*, SB*, FAO, Üniversiteler 2023 Sempozyum 1.3 Farkındalığın arttırılması 1.3.1Hedef kitleye yönelik bilinçlendirme kampanyasının iletişim planının hazırlanması ve uygulanması TOB*, FAO*, RTÜK, SB, TB, Tüketici Derneği, Meslek Örgütleri, Üniversiteler 2022 Gıda Okuryazarlığı İletişim Planı Faali- yetleri 1.3.2 Türkiye'de Gıda Okuryazarlığı Kampanyasının Tanıtımı Medya Toplantısı (tüm medya kanalları temsilcileri vb.) TOB*, RTÜK*, SB*, Medya Kuruluşları, TB*, FAO 2023 Toplantı sayısı 1.3.3 Sosyal medya araçlarının geliştirilmesi (tüm Türk halkı için interaktif web sitesi vb. tanıtım ve basın toplantısı) TOB*, RTÜK, SB, MEB, TB, Üniversiteler, FAO STK’lar 2023 Geliştirilen araç sayısı 1.3.4 Sosyal medyada gıda okuryazarlığı faaliyetlerinin düzenlenmesi TOB*, RTÜK, SB, Üniversiteler, TB, STK’lar 2022- 2023 Sosyal medya aktivite sayısı 1.3.5 Tüm tüketici gruplarına yönelik gıda okuryazarlığı faaliyetlerinin düzenlenmesi (eğitim, görsel ve dijital materyaller) TOB*, SB 2023 Eğitim sayısı, Görsel sayısı 1.3.6 “Gıdada Doğru Bilgi Kampan- yası” düzenlenmesi, doğru bilgiye erişim kaynakları için bilgilen- dirme yapılması, kamu spotu vb. hazırlanması TOB*, SB, MEB, TB, RTÜK, Medya Kuruluş- ları, FAO 2022- 2023 Gıda okuryazarlığı farkındalık çalış- maları sayısı Kamu spotu Afiş, broşür, eğitim materyalleri Animasyon film, vb. 1.3.7 Gıda okuryazarlığı web site- sinin, basın açıklaması, medya vb. yöntemlerle topluma tanıtılması TOB*, SB, MEB, TB, TDA, Üniver- siteler, Medya Kuruluşları 2022- 2023 Web sayfası Basın açıklaması 1.4 İzleme ve Değerlendirme 1.4.1 Farklı ortamlarda gerçekleş- tirilen gıda okuryazarlığı eğitim/ toplantıların izlenmesi (Tarım ve Orman İl Müdürlükleri, sağlık kurumları, okullar, medya, vb.) SB*, TOB*, MEB*, TB*, RTÜK* 2023 Eğitim sayısı, Top- lantı Sayısı, Eğitime katılan personel, kişi sayısı EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 19 ORTA DÖNEM AKTİVİTELER (2023-2025) VE UZUN DÖNEM AKTİVİTELER (2023-2028) Stratejiler Aktitive Alanları Aktiviteler Sorumlu Kuruluşlar* ve İş Birliği Yapılacak Kuruluşlar Tarih Çıktılar 1. Gıda okur- yazarlığı konusunda orta ve uzun dönem müdahale- lerin gerçek- leştirilmesi 1.1 İnsan (tüke- tici) merkezli gıda okuryazar- lığı becerilerinin geliştirilmesi için kapasite oluşturma 1.1.1 Gıda okuryazarlığı konu- sunda insan (tüketici) mer- kezli, interaktif ve uygulamalı eğitim programının geliştiril- mesi ve eğitim modüllerinin hazırlanması TOB*, SB*, MEB, TB, FAO, Gıda Sektörü Tüketici Dernekleri 2023- 2024 İnteraktif Gıda Okuryazar- lığı Kılavuzu İnteraktif Uygulamalı Gıda Okuryazarlığı Eğitim Modeli Gıda okuryazarlığı ile ilgili eğitim modülleri ve kaynak sayısı Toplantı sayısı, gıda okur- yazarlığı ile ilgili eğitimler 1.1.2 Gıda okuryazarlığı eğitim materyallerinin hazırlanması (kitap, afiş, broşür, kitapçık, video, kısa film vb.) ve düzenli olarak güncellenmesi TOB*, SB*, MEB, FAO, TDD, Üni- versiteler 2022- 2028 Eğitim materyali Kitap, afiş, broşür, video vb. 1.1.3 Gıda okuryazarlığı konu- sunda “eğitici eğitimlerinin” yapılması TOB*, SB*, MEB, TDD, Üniversi- teler, FAO 2023- 2025 Gerçekleştirilen eğitimler 1.1.4 Etiket okuma konusunda eğitimin programının hazır- lanması TOB*, SB, TB, MEB, Üniversi- teler, İlgili Özel Sektör Temsilcileri, FAO 2022- 2025 Etiket okuma eğitimi 1.2 Farklı mec- ralarda gıda okuryazarlığı eğitimi/danış- manlığı hizme- tine erişimin sağlanması 1.2.1 Okullarda bilgi, beceriye dayalı uygulamalı gıda okur- yazarlığı eğitimlerinin uygu- lanması, projeler geliştirilmesi (Okul Mutfağı, Gıda Okur- yazarlığında Genç Liderler Çalışması, vb. projeler) TOB, SB, MEB 2023- 2028 Geliştirilen proje sayısı 1.2.2 Sağlıklı Hayat Merkez- lerinde gıda okuryazarlığı konusunda gıda bilgi ve beceri geliştirilmesini amaç- layan uygulamalı bireysel ve topluma yönelik danışmanlık yapılması ve eğitimler veril- mesi (Sağlıklı Hayat Mutfağı) SB 2023- 2028 Eğitim sayısı Eğitime katılanların sayısı 1.2.3Sağlık merkezlerinde (Sağlıklı Hayat Merkezi, hastane vb.) sunulan beslenme danışmanlığı hizmetlerinde gıda okuryazarlığının yer almasının sağlanması SB* 2023- 2028 Gıda okuryazarlığı hakkın- daki danışmanlık sayısı Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı (2022-2028)EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 20 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 1.2.4Perakende satış nok- talarında topluma gıda okuryazarlığı bilgilendirme çalışmalarının yapılması (gıda okuryazarlığını destekleyen marketler gibi) TOB*, SB, TB 2023- 2028 Market sayısı 1.2.5Lokanta/Restoran/Kafe vb. yerlerde menü etiketleme çalışmalarının yapılması TOB*, SB, TB 2023- 2028 Lokanta sayısı Kafe sayısı 1.2.6 Medyada gıda okuryazar- lığı çalışmalarının gerçekleş- tirilmesi (TV programlarında, yazılı basında sosyal medyada gıda ilgili doğru bilginin yer almasının sağlanması ) TOB*, SB, TB, RTÜK, Medya Kuruluşları 2022- 2028 Medyadaki aktiviteler 1.3 Kırılgan gruplar için gıda okurya- zarlığı hizmet- lerinin verilmesi 1.3.1 Okul çağındaki çocuklar, adölesanlar, erken çocukluk dönemindeki çocuklar, hamile ve emziren kadınlar, yaşlılar, sığınmacılar, işçiler, kronik hastalıkları olan kişiler vb. için gıda okuryazarlığı konusunda eğitim ve bilgilendirme çalış- malarının yapılması TOB*, SB*, MEB*, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı, FAO 2023- 2028 Eğitim/bilgilendirme alan okul sayısı Eğitim/bilgilendirme alan çocuk sayısı Eğitim/bilgilendirme alan hamile kadın sayısı Eğitim/bilgilendirme alan erken çocukluk dönemi çocuk sayısı Eğitim/bilgilendirme alan- sığınmacı sayısı Eğitim/bilgilendirme alan kronik hastalığı olan kişi sayısı 1.3.2 Gıda okuryazarlığı konularının, kronik hastalığı olan kişilere yönelik beslenme danışmanlığı hizmetlerine eklenmesi SB*, TOB 2023- 2028 Kronik hastalara yönelik gıda okuryazarlığı eğitim materyalleri 1.3.3 Gıda okuryazarlığının sığınmacılara yönelik eğitim, bilgilendirme çalışmaları kapsamına alınması SB*, TOB*, İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı*, Universi- teler, FAO 2023- 2028 Sığınmacılara yönelik gıda okuryazarlığı eğitim materyalleri 1.4 Sağlıklı beslenme alışkanlıklarını destekleyen gıda becerile- rinin geliştiril- mesi 1.4.1 Topluma tuz, şeker, yağ, posa tüketiminin sağlığa etki- leri konusunda bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmala- rının yapılması TOB*, SB*, Universi- teler, TDD, İlgili Özel Sektör Temsilcileri, FAO 2023- 2028 Katılımcı sayısı EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 21 1.4.2Topluma sürdürülebilir sağlıklı beslenme konusunda bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmalarının yapılması TOB, SB*, Universi- teler, FAO, TDD Katılımcı sayısı 1.5 Toplumun, yeterli, güvenli ve besleyici gıda hakkın- daki bilgisinin arttırılması ve gıdada bilgi kirliliğinin önlenmesi 1.5.1 Gıda okuryazarlığı ile ilgili toplumun erişebileceği sürekli güncellenen ortak bir web sitesinin oluşturulması, Tarım ve Orman Bakanlığı koordi- nesinde ilgili bilgilerin web sitesine yönlendirilmesi (örneğin, www.gidabilgi. tarimorman.gov.tr) TOB*, SB, MEB, TB, RTÜK, Üniversi- teler, FAO TDD, Gıda Sektörü 2022- 2023 Web sitesi erişim sayısı 1.5.2 Gıda okuryazarlığı web sitesinde yer alan bilgilerin güncel tutulması TOB*, SB, MEB, TB, RTÜK, Üniversi- teler, FAO, TDD, Gıda Sektörü 2022- 2028 Web sitesine eklenen bilgiler 1.5.3 Toplumun gıda güvenliği ve riskleri konusunda bilgi- lendirilmesinde gıda okurya- zarlığı web sayfasının, medya kanallarının kullanılması TOB* 2022- 2028 Web sayfasını kullanan kişi sayısı Medyadaki haberler 1.5.4 Gıdalar hakkında bilgi kirliliğinin önlenmesine yönelik mevcut düzenleme- lerin güncellenmesi TOB*, SB, MEB, TB, RTUK 2023- 2028 Yasal düzenlemeler, kıla- vuzlar 1.6 Coğrafi işaret ve gele- neksel ürünler konusunda farkındalık oluşturulması 1.6.1 Coğrafi işaret ve gele- neksel gıdalar hakkında bil- gilendirme ve bilinçlendirme çalışması yapılması TOB*, SB*, MEB, Üni- versiteler 2023- 2028 Eğitim ve bilgilendirme çalışması sayısı 1.6.2 Gıda okuryazarlığını teşvik etmek için bir araç olarak yemek pişirme bece- rileri ve yemeğin kültürel mirastaki önemi de dâhil olmak üzere yemek kültürleri konusunda bilinçlendirme ve bilgilendirme çalışmalarının yapılması TOB*, SB*, KTB, Üni- versiteler, FAO 2023- 2025 Yemek kültürü eğitim planı Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı (2022-2028)EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 http://www.g˝daokuryazarl˝˝.gov.tr http://www.g˝daokuryazarl˝˝.gov.tr 22 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 1.7 Toplumun gıda ve bes- lenme konu- sunda doğru bilgiye ulaşma- sını ve doğru karar vermesini sağlayacak bir sistemin kurulması 1.7.1 Sektörlerarası işbirliğini güçlendirecek düzenli toplan- tıların gerçekleştirilmesi TOB*, SB*, MEB, RTÜK, TB, ASHB, İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkan- lığı, Gıda Sektörü Tüketici Dernek- leri, TDD, Üniversi- teler, İlgili Özel Sektör Temsilcileri 2023- 2028 Toplantı Sayısı 1.7.2 Gerçekleştirilen toplan- tıların konusu ve sonuçları ile ilgili topluma bilgi akışının sağlanması (sosyal medya, TV, basın açıklaması, web sayfa- sında açıklamalar gibi) TOB*, SB*, MEB, RTUK, TB, ASH- B,İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı, Tüketicinin Korunması Derneği, TDD, Üni- versiteler, Özel Sektör 2023- 2028 Yapılan basın açıklamaları, Yapılan sosyal medya haberleri TV programları 1.8 Gıda sistem- leri hakkında farkındalık oluşturulması 1.8.1 “Türkiye’nin Gıda Kayıp- ları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı”nın uygulan- ması TOB*, SB, MEB, Üni- versiteler, FAO 2023- 2028 Uygulanan eylem planı aktiviteleri 1.8.2Sürdürülebilir tüketici seçimlerinin desteklenmesi TOB*, SB*, FAO 2023- 2028 Sürdürülebilir tüketici seçimlerinde artış 1.8.3 Gıda becerilerinin geliş- tirilmesi yoluyla gıda israfının azaltılması TOB*, SB, MEB, FAO 2022- 2028 Gıda israfındaki azalma miktarı 2.Gıda okur- yazarlığı konusunda orta ve uzun dönem farkındalık çalışmala- rının gerçek- leştirilmesi 2.1 Gıda okuryazarlığı farkındalık faaliyetlerinin düzenlenmesi 2.1.1 “Gıda Okuryazarlığı Günü” belirlenmesi ve ülke genelinde etkinlikler yapılması TOB*, SB, MEB, TB, RTÜK, Üni- versiteler, FAO 2023- 2028 Gıda Okuryazarlığı Günü aktiviteleri EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 23 2.1.2 Bakanlık ve 81 İl Müdürlüğü düzeyinde gıda okuryazarlığı farkındalık çalışmalarının yürütülmesi (resim yarışması ya da bilgi yarışması düzenlenmesi, yürüyüş yapılması, yerel yazılı ve görsel basında konunun öneminin aktarılması, afiş, yaka rozeti, vb materyallerin hazırlanması ve kullanıması gibi) TOB*, SB, MEB, Uni- versiteler 2023- 2028 -Yapılan Farkındalık çalış- maları ve Sayısı -Etkinliklere katılan katı- lımcı sayısı 2.1.3 Gıda okuryazarlığı farkındalık kampanyalarının gerçekleştirilmesi TOB*, SB*, MEB*, TB, RTÜK, İlgili Özel Sektör Temsilci- leri, TDD, Tüketici Dernekleri, FAO 2023- 2028 -Farkındalık kampanyaları 2.1.4Gıda Okuryazarlığı konusunda medyaya yönelik tanıtım kampanyalarının düzenlenmesi TOB*, SB, Medya Kuruluşları, FAO 2023- 2028 Medya tanıtım kampan- yaları 2.1.5Tanınmış kişilerin gıda okuryazarlığı etkinliklerine katılımının sağlanması TOB, Medya Kuruluşları 2023- 2026 Katılan tanınmış kişi sayısı 2.1.6 Gıda okuryazarlığı için kampanya ve tanıtım mater- yallerinin hazırlanması TOB*, SB, MEB, FAO, Üniversi- teler 2023- 2024 Materyaller 3.İzleme ve değer- lendirme çalışmaları gerçekleşti- rilmesi 3.1. İzleme ve değerlendirme aktivitelerinin yapılması 3.1.1 Gıda okuryazarlığı ile ilgili eğitim/toplantı ve çalışma- ların izlenmesi TOB*, SB*, MEB*, RTUK, FAO 2022- 2028 Hazırlanan rapor 3.1.2 Gıda okuryazarlığı çalış- malarının değerlendirilmesi TOB*, Üni- versiteler, SB*, MEB*, FAO*, 2022- 2028 Değerlendirme sayısı, geri bildirim sayısı Türkiye Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı (2022-2028)EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 25 6. Kaynaklar Bailey, CJ., Drummond, JNM. & Ward, PR. 2019. Orta okullarda gıda okuryazarlığı programları: sistematik bir literatür taraması ve nicel ve nitel kanıtların anlatı sentez. Public Health Nutrition 22(15): 1-23. DOI:10.1017/ S1368980019001666 Breda, J., Allen,L.,Tibet,B.,Erguder,T.,Kara- bulut, E., Yildirim, H.H., Mok, & et al. 2021. Türkiye’nin bulaşıcı olmayan hastalık politikası hedeflerine ulaşma etkisinin tahmin edilmesi: Bir makro simulasyon modelleme calışması. The Lancet Global Health 1(10159):100018 DOI:10.1016/j.lanepe.2020.100018 Bursa Gıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitusu. Yetişkinlerin Gıda Okuryazarlığı Becerilerinin Artırılması. www.foodtr.org, Erişim tarihi: 11 Aralık 2021. CFS. 2017. Gıda Güvenliği ve Beslenme için Küresel Stratejik Cerceve. EFAD. 2018. Gıda Okuryazarlığı Sağlık İçin Katma Değer. EU. 2019. EU Barometer Survey about Food Safety. 2019. Gıda Guvenliği EU Barometer Araş- tırması. FAO. 2014. İkinci Uluslararası Beslenme Konfe- ransı (ICN-2). Roma. 19-21 Kasım 2014. Konferans Çıktı Dökümanı: Roma Beslenme Deklerasyonu FAO/ WHO, https://www.fao.org/3/ml542e/ ml542e.pdf FAO. 2019. Suriyeli Mülteci Dayanıklılık Planı, FAO, 2019–2020. FAO. 2021a. FAO Beslenme: Herkes için beslenme duzeyinin arttırılması. FAO. 2021b.Türkiye’de Beslenme ve Gıda Okurya- zarlığı Durumu:Kapsam Çalışması. FAO. 2021c. Avrupa ve Orta Asya Gıda Güvenliği ve Beslenmeye Bölgesel Bakış. Daha İyi Sağlık icin Her Turlu Yetersiz Beslenmeyi Ele Almak İçin Uygun Fiyatlı Sağlıklı Diyetler. https://doi. org/10.4060/cb3849en. FAO ve Tarım ve Orman Bakanlığı. 2020. Tür- kiye’nin Gıda Kaybı ve Gıda İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve İzlenmesine İlişkin Ulusal Strateji ve Belgesi ve Eylem Planı. Ankara. http://extwpr- legs1.fao.org/docs/pdf/tur209489.pdf FAO-WHO. 2019. Sağlıklı Sürdürülebilir Diyetler Yol Gösterici İlkeler. Rome. https://www.fao. org/3/ca6640en/ca6640en.pdf https://www. fao.org/turkey/fao-in-turkey/turkey-at-a- glance/en/. FDA. 2022. Gıda etiketleme ve beslenme: Bes- lenme eğitimi kaynakları ve materyalleri. Yeni beslenme gerçekleri etiketi. https://www.cdc. gov/healthliteracy/researchevalua/food-literacy. html Fernandez, ME., Slater, J., Schofield, E. 2020. Gıda okur- yazarlığı: Kanadada Dört Girişim. Food Studies An Interdis ciplinary Journal. 10(1):43-60 DOI:10.18848/2160-1933/ CGP/v10i01/43-60 Franklin, J. ve ark. 2020. Beslenme Okuryazarlı- ğını Değerlendirmeye Yönelik Elektronik Bir Arac olan e-NutLit’in Doğrulanması. Journal of Nutri- tion Education and Behavior, 52: 607-614. Gıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitusu, Bursa. 2021. Yetişkinlerin Gıda-Okuryazarlığı Yetkinlikle- rinin Arttırılması Projesi. https://foodtr.org/ Geçici Koruma Altındaki Suriyeliler. İçişleri Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı. 2022. Erişim tarihi : 01.12.2022 https://www.goc.gov.tr/geci- ci-korumamiz-altindaki-suriyeliler Gıda okuryazarlığı ile ilgili olarak Eğitim Yasa- sında değişiklik yapılmasına yönelik yasa tasarısı https://www.ola.org/en/legislative-bu- siness/bills/parliament-42/session-1/bill-216. Erişim tarihi: 13 Haziran2022. Hacettepe Üniversitesi, Nüfus Etütleri Ensti- tüsü. 2019. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etüt- leri Enstitüsü, T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve TÜBİTAK, Ankara, Turkiye. Ilgaz, S., Yardim, N., Cimen, MYB., Kanbur, N., Kanada Gıda Okuryazarlığı. 2020. D vitamini, folik asit ve demir ile ilgili gıda zenginleştirlmesi konusunda Türkiye Sağlık Bakanlığı’nın onerileri. Turk J Public Health.18(3): 226-248. Dijital erişim: http://dergipark.gov.tr/tjph Kanada Gıda Okuryazarlığı. Yaşam icin gıda okuryazarlığı. 2017. Sağlıklı Beslenme icin Hare- kete Gecirme Cağrısı: Halk Sağlığı Programı Plan- laması, Politikası ve Değerlendirmesi icin Gıda Okuryazarlığı Cercevesinin Kullanılması. Yerel Yonelimli İşbirlikci Proje: Halk Sağlığında Gıda Okuryazarlığının Olculmesi. https://www.pub- lichealthontario.ca//media/documents/l/2017/ ldcp-food-literacy-call-toaction.pdf?la=en KaynaklarEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 http://dx.doi.org/10.1017/S1368980019001666 http://dx.doi.org/10.1017/S1368980019001666 http://www.foodtr.org https://www.fao.org/3/ml542e/ml542e.pdf https://www.fao.org/3/ml542e/ml542e.pdf https://doi.org/10.4060/cb3849en https://doi.org/10.4060/cb3849en http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/tur209489.pdf http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/tur209489.pdf https://www.fao.org/3/ca6640en/ca6640en.pdf https://www.fao.org/3/ca6640en/ca6640en.pdf https://www.fao.org/turkey/fao-in-turkey/turkey-at-a-glance/en/ https://www.fao.org/turkey/fao-in-turkey/turkey-at-a-glance/en/ https://www.fao.org/turkey/fao-in-turkey/turkey-at-a-glance/en/ https://www.cdc.gov/healthliteracy/researchevalua/food-literacy.html https://www.cdc.gov/healthliteracy/researchevalua/food-literacy.html https://www.cdc.gov/healthliteracy/researchevalua/food-literacy.html https://www.cdc.gov/healthliteracy/researchevalua/food-literacy.html https://foodtr.org/ https://www.goc.gov.tr/gecici-korumamiz-altindaki-suriyeliler https://www.goc.gov.tr/gecici-korumamiz-altindaki-suriyeliler https://www.ola.org/en/legislative-business/bills/parliament-42/session-1/bill-216 https://www.ola.org/en/legislative-business/bills/parliament-42/session-1/bill-216 http://dergipark.gov.tr/tjph https://www.publichealthontario.ca//media/documents/l/2017/ldcp-food-literacy-call-toaction.pdf?la=en https://www.publichealthontario.ca//media/documents/l/2017/ldcp-food-literacy-call-toaction.pdf?la=en https://www.publichealthontario.ca//media/documents/l/2017/ldcp-food-literacy-call-toaction.pdf?la=en 26 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 Kanada Gıda Okuryazarlığı. 2018a. LDCP Sağ- lıklı Beslenme Takımı.2018. Gıda okuryazar- lığı: Sağlıklı Beslenme Çerçevesi Dijital erişim: https://www.odph.ca/upload/membership/docu- ment/2018-11/food-literacy-poster-front-back-fi- nalfor-web 1.pdf Kanada Gıda Okuryazarlığı. 2018b. Sağlıklı Bes- lenme İçin Gıda Okuryazarlığı Çerçevesi. 2018. www.foodliteracy.ca Karadağ, Gezmen M., Agagunduz, D. 2020. Tuketici goruşleri ve gıda etiketleri kullanımı, bes- lenme ve sağlık iddiaları: Türkiye’den sonuçlar. Journal of Food Products Marketing, 24(3): 1-17. Kobak, K. 2020. Sosyal Ağların Gıda ve Beslenme Okuryazarlığına Etkisi. Akademik İncelemeler Dergisi, 15/2: 893-922. Monterrosa, EC., Frongillo, EA., Drewnowski, A., Pee, S. & Vandevijvere, S. 2020. Sociocul- tural influences on food choices and implications for sustainable healthy diets. Food and Nutrition Bulletin. 41(2S):59-S73. Niedźwiedzka, B., Mazzocchi, M., Aschemann- Witze J. ve ark. 2014. Beş Avrupa ülkesinde internet kullanıcıları arasında sağlıklı beslenme ile ilgili bilgi davranışı ve bilgi okuryazarlığının belirleyicileri. Information Research. 19: 3. Digital erişim: file:///C:/Users/asus/Desktop/23%20 Nov%202022Action%20Plan/Kaynaklar/Deter- minants of information behaviour and informat.pdf T.C Cumhurbaşkanlığı On Birinci Kal- kınma Planı(2019-2023). Pan American Health Organization(- PAHO)-(WHO), 2020. Amerika Bölgesinde Bula- şıcı Olmayan Hastalıkların Önlenmesinde Politika Aracı Olarak Ön Yüz EtiketlemeÇalışmaları. PAHO WHO, https://iris.paho.org/bitstream/handle/10 665.2/18621/9789275118733 eng.pdf?sequen- ce=9&isAllowed=y Rees, J., Fu, SC., Lo, J. ve ark. 2022. 7 Haftalık Yemek Okur-yazarlığı Pişirme Programı, Yemek Yapma Güvenini ve Ruh Sağlığını Nasıl Etkiler: Yarı Deneysel Kontrollü Bir Müdahale Denemesinin Bulguları.Front Nutr. 9: 802940. Online basım: 2022 Mart 17. doi: 10.3389/fnut.2022.802940 Scazzocchio, B., Var“, R., D’Amor, A. ve diğer- leri. 2021. Okullarda beslenme eğitimi yoluyla sağlık ve gıda okuryazarlığının teşvik edilmesi: MaestraNatura Programı ile İtalyan deneyimi, Nutrients 13: 1547. https://doi.org/10.3390/ nu13051547 Erişim tarihi: 15 Mayıs 2022, www. nal.usda.gov/legacy/fnic/fraud-and-nutriti- on-misinformation Smith, K., Wells, R., Hawkes, C. 2022. Dünyanın 11 Ülkesindeki İlkokul Müfredatları Nasıl Gıda Eğitimi Veriyor ve Gıda Okuryazarlığını Nasıl Ele Alıyor: Bir Politika Analizi. Int. J. Environ. Res. Public Health, 19(4), https://doi.org/10.3390/ ijerph19042019. https://schools.healthier- together.ca/en/take-action/get-ideas-that-work/ focus-on-food-literacy/ T.C Sağlık Bakanlığı. 2010. Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA), Ankara. T.C Sağlık Bakanlığı. 2014. Çocukluk Çağı Şiş- manlık Araştırması, 2013 (COSI-TUR 2013). Ankara. T.C Sağlık Bakanlığı. 2016. Türkiye Aşırı Tuz Tüketiminin Azaltılması Programı ve Eylem Planı. 2017-2021. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/ birimler/saglikli-beslenme-hareketli-hayat-db/ Yayinlar/programlar/turkiyede-tuz-tuketimi- nin-azaltilmasi-programi-2017-2021.pdf T.C Sağlık Bakanlığı. 2021. Gıda ve İçecek Sek- törü için Tuz Azaltma ve Protokolü Uygulama Rehberi, T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No : 1202. Ankara. T.C Sağlık Bakanlığı. 2021. Türkiye Şeker Kulla- nımını/ Tüketimini Azaltma Rehberi. T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No : 1201 Basım Yeri : Halk Sağlığı Genel Mudurluğu Matbaası. Ankara. T.C Sağlık Bakanlığı. 2017a. Çocukluk Çağı Şimanlık Araştırması, 2016 (COSI-TUR 2016). İskitler/ANKARA. T.C Sağlık Bakanlığı. 2019. Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA), Tiraj Basım e Yayın Sanayi Ticaret Ltd.Şti. Ankara . T.C Sağlık Bakanlığı. 2019. Sağlık Bakanlığı Stratejik Planı, 2019-2023. T.C Sağlık Bakanlığı. 2021. Gıda okuryazarlığı ve sağlıklı beslenme ile ilgili yayınlar. Digital erişim: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenmehare- ket-yayinlar.html Sağlık Bakanlığı. T.C. Sağlık Bakanlığı. 2019. Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı Eylem Planı, 2019- 2023. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 https://www.odph.ca/upload/membership/document/2018-11/food-literacy-poster-front-back-finalfor-web 1.pdf https://www.odph.ca/upload/membership/document/2018-11/food-literacy-poster-front-back-finalfor-web 1.pdf https://www.odph.ca/upload/membership/document/2018-11/food-literacy-poster-front-back-finalfor-web 1.pdf http://www.foodliteracy.ca file:///C:/Users/asus/Desktop/23 Nov 2022Action Plan/Kaynaklar/Determinants of information behaviour and informat.pdf file:///C:/Users/asus/Desktop/23 Nov 2022Action Plan/Kaynaklar/Determinants of information behaviour and informat.pdf file:///C:/Users/asus/Desktop/23 Nov 2022Action Plan/Kaynaklar/Determinants of information behaviour and informat.pdf file:///C:/Users/asus/Desktop/23 Nov 2022Action Plan/Kaynaklar/Determinants of information behaviour and informat.pdf https://iris.paho.org/bitstream/handle/10665.2/18621/9789275118733 eng.pdf?sequence=9&isAllowed=y https://iris.paho.org/bitstream/handle/10665.2/18621/9789275118733 eng.pdf?sequence=9&isAllowed=y https://iris.paho.org/bitstream/handle/10665.2/18621/9789275118733 eng.pdf?sequence=9&isAllowed=y https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8970183/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8970183/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8970183/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8970183/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8970183/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8970183/ https://doi.org/10.3389%2Ffnut.2022.802940 https://doi.org/10.3390/nu13051547 https://doi.org/10.3390/nu13051547 https://doi.org/10.3390/nu13051547 http://www.nal.usda.gov/legacy/fnic/fraud-and-nutrition-misinformation http://www.nal.usda.gov/legacy/fnic/fraud-and-nutrition-misinformation http://www.nal.usda.gov/legacy/fnic/fraud-and-nutrition-misinformation https://doi.org/10.3390/ijerph19042019 https://doi.org/10.3390/ijerph19042019 https://schools.healthiertogether.ca/en/take-action/get-ideas-that-work/focus-on-food-literacy/ https://schools.healthiertogether.ca/en/take-action/get-ideas-that-work/focus-on-food-literacy/ https://schools.healthiertogether.ca/en/take-action/get-ideas-that-work/focus-on-food-literacy/ https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-hareketli-hayat-db/Yayinlar/programlar/turkiyede-tuz-tuketiminin-azaltilmasi-programi-2017-2021.pdf https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-hareketli-hayat-db/Yayinlar/programlar/turkiyede-tuz-tuketiminin-azaltilmasi-programi-2017-2021.pdf https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-hareketli-hayat-db/Yayinlar/programlar/turkiyede-tuz-tuketiminin-azaltilmasi-programi-2017-2021.pdf https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-hareketli-hayat-db/Yayinlar/programlar/turkiyede-tuz-tuketiminin-azaltilmasi-programi-2017-2021.pdf https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenmehareket-yayinlar.html https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenmehareket-yayinlar.html 27 T.C Tarım ve Orman Bakanlığı. 2019. Tarım ve Orman Bakanlığı Stratejik Planı (2019-2023) http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/tur193517. pdf T.C Tarım ve Orman Bakanlığı. 2021. Sürdürü- lebilir Gıda Sistemlerine Doğru, Türkiye’ nin Yol Haritası. T.C Milli Eğitim Bakanlığı. 2019. Kişisel Gelişim ve Eğitim Alanı Gıda Okuryazarlığı Kurs Prog- ramı. Ankara. http://hbogm.meb.gov.tr/modu- lerprogramlar/kurslar/ Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yonetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yonetmelik. Ticaret Bakanlığı. Resmi Gazete Tarihi: 28.12.2018 Sayı: 30639. Erişim tarihi: 13 Aralık 2021. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı. 2019. Turkiye 11 Kalkınma Planı (2019-2023). Ankara. Türk Gıda Kodeksi, Gıda Etiketleme ve Tüke- ticileri Bilgilendirme Yönetmeliği. Tarım ve Orman Bakanlığı, Resmi Gazete Tarihi: 26 Ocak 2017. Sayı: 29960. Erişim tarihi: 13 Aralık 2021. Vidgen, HA., Gallegos, D. 2014. Gıda okuryazar- lığının ve bileşenlerinin tanımlanması. Appetite; 76:50-9. DOI: 10.1016/j.appet.2014.01.010 Vettori, V., Lorini, C., Milani C., Bonaccorsi, G. 2019. Gıda ve beslenme okuryazarlığının kavramsal çerçevesinin uygulanmasına doğru: Toplum icin sağlıklı beslenmenin sağlan- ması, International Int. J. Environ. Res. Public Health.16,5041; doi:10.3390/ijerph16245041, Erişim tarihi: 8 Haziran 2021. WHO Avrupa-Sağlık Bakanlığı. 2018. Ulusal Hane Halkı Sağlık Araştırması. Bulaşıcı Olmayan Hastalık Risk Faktorlerinin Sıklığı (STEPS). WHO Turkiye Ulke Ofisi, Ankara. Yayın Hizmetinin Usul ve Esasları Hakkında Yonetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yonetmelik. RTUK. Resmi Gazete Tarihi: 27 Mart 2018. Sayı: 30373. Erişim tarihi: 13 Aralık 2021. Yılmazel, G., Bozdoğan, S. 2021. Türk adole- sanlarda beslenme okuryazarlığı, beslenme alış- kanlıkları ve gıda etiketi kullanımı. Progress in Nutrition, 23:1. KaynaklarEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/tur193517.pdf http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/tur193517.pdf http://hbogm.meb.gov.tr/modulerprogramlar/kurslar/ http://hbogm.meb.gov.tr/modulerprogramlar/kurslar/ EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 Ekler Ek 1: Gıda Okuryazarlığı Konusundaki İyi Uygulama Örnekleri Ek 2: Gıda Okuryazarlığı Konusunda Kapasite Geliştirme Projesi - TCP/ TUR/3805/C5 (685082) İletişim Plan EklerEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 31 Ek 1 - Dünyada Gıda Okuryazarlığı Konusundaki İyi Uygulama Örnekleri Maestra Natura Programı ile İtalyan Deneyimi: Okullarda Beslenme Eğitimi Yoluyla Sağlık ve Gıda Okuryazarlığının Teşvik Edilmesi Bu çalışmanın amacı, ilköğretim ve birinci düzey ortaokul öğrencileri (6-13 yaş) arasında, özellikle sağlık okuryazarlığı ve gıda okuryazarlığını artırmayı amaçlayan bir program geliştirmektir. Nihai hedef, öğrencilerin beslenme rehber- lerinde yer alan teorik ilkeleri günlük diyetlerine aktarma becerisi kazanması yoluyla gıda ile dengeli bir ilişki geliştir- melerini sağlamaktır. İlk iki yılın sonunda, ilkokul ve ortaokul (6-13 yaş) öğrenci- lerinde, özellikle sağlık okuryazarlığı (SO) ve özellikle gıda okuryazarlığını (GO) artırmaya yönelik oldukça etkili, yeni- likçi bir beslenme eğitim programı uygulanmıştır. İlköğretim (6-10 yaş) ve birinci düzey ortaöğretim okullarının (11-13 yaş) her sınıfı için özel olarak tasarlanmış didaktik yollara başvurulmuştur. Beslenme eğitimi içerikleri, WHO ve ulusal rehberlere göre oluşturulurken sürdürülebilir beslenme ile ilgili içerikler için FAO ve Birleşmiş Milletler kaynakla- rından yararlanılmıştır. Program kapsamında, ilkokul birinci sınıftan dördüncü sınıfa (6-9 yaş) kadar gıdanın işlenmesi, yaşam için gerekli bir unsur olarak suyun keşfi, yaşamın farklı bölümlerinin tanımlanması, sebzelerin çeşitliliği ve mevsimi hakkında bilginin yanı sıra bitkiler ve işlevleri konuları ele alınmaktadır. İlkokul beşinci sınıfta, dengeli bir günlük menüde yiyeceklerin nasıl birleştirileceğini öğren- meye başlamak için yiyecek ve besin öğeleri ve yiyecek grupları arasındaki farklara değinilmektedir. Ortaokul (11-12 yaş) birinci sınıfta, gıda israfı, çevresel ayak izi ve sürdürü- lebilir beslenme konuları derinlemesine ele alınmaktadır. Son olarak, ortaokul ikinci sınıfta (12-13 yaş), sindirim süreci ve insan vücudunun bu süreçte yer alan farklı organları, besinler ve bunların insan metabolizmasındaki işlevleri hak- kında kapsamlı bilgiler sunulmaktadır. FANLit: Eğitimciler için Gıda ve Beslenme Okuryazarlığı, Kanada FANLit (Gıda ve Beslenme Okuryazarlığı: www.fanlit.org), gençlerin gıda ve beslenme konularında eğitilmelerinde eği- timcileri destekleme ihtiyacını ele alan bir çalışmadır. FANLit, 2018–19’da oluşturulan web tabanlı bir bilgi portalıdır ve Kanada, Manitoba’da gıda ve beslenme okuryazarlığı eğiti- mini desteklemek için kanıta dayalı araç ve kaynakların kul- lanımını artırmayı amaçlamaktadır. FANLit projesinde web tabanlı araçların ve kaynakların sürekli olarak değerlendi- rildiği ve yenilendiği bir proje geliştirme yöntemi kullanıl- mıştır. FANLit, öncelikle Ev Ekonomisi, Fen Bilimleri ve Beden Eğitimi öğretmenleri olmak üzere öğretmenler, diyetisyenler ve toplum temelli eğitimciler dâhil tüm son kullanıcılar için erişilebilir niteliktedir. FANLit, Manitoba Üniversitesi Gıda ve Beşerî Beslenme Bilimleri Bölümü tarafından geliştirilmiş olup aşağıdaki konuları içermektedir: • Yaşa özel gıda ve beslenme okuryazarlığı yetkinlikle- rinin çocukluk çağı boyunca desteklenmesi • Yaşa uygun gıda okuryazarlığı yetkinliklerini desteklemek için ders planları ve destekleyici materyaller • Manitoba’nın yerli topluluklarına uygun malzemeler • Gıda/beslenme programlamasını desteklemede eğitimcilere yardımcı olacak nitelikte materyaller (örneğin, çocukların ve gençlerin beslenme durumuna ilişkin veriler/raporlar, beslenme rehberleri gibi). • Ders planları ve destekleyici materyaller. İyi Yemek Ye (Sağlıklı Beslen) Kampanyası ile Ebeveynlerin Yemek Planlamasını Teşvik Etmek, Kanada Kanada Sağlık Bakanlığı, 2013-2014 yılları arasında yemek planlamasını teşvik etmek için Kanadalı ebeveynlere ve Laval Üniversitesi ve Montreal Üniversitesi’nden araştırma- cılara yönelik “İyi Yemek Ye (Sağlıklı Beslen) Kampanyasını (EWC)” uygulamıştır. Kampanyanın sonuna doğru EWC’nin bağımsız bir değerlendirmesi yapılmıştır. Yemek planla- ması, Waterloo Halk Sağlığı Bölgesi tarafından tanımlanan gıda becerilerinin önemli bir boyutudur ve yemek pişirmenin önündeki zamanla ilgili engellerin üstesinden gelmenin bir yolu olarak görülmektedir. İyi Yemek Ye Kampanyası’nın ana odak noktası, yemek planlaması olmakla birlikte diğer beslenme mesajları da eş zamanlı olarak iletilmiştir. Kam- panya, sağlıklı beslenme için yemekleri planlamanın önemi ve nasıl planlama yapılması gerektiği konusunda farkında- lığı artırmaya odaklanmıştır. Kanada Sağlık Bakanlığı, “İyi Yemek Ye Kampanyasını” beş kampanya öğesi yoluyla (Bay Zucchini karakteri, Kadın Sözcüler, ünlü aileler, dergiler ve çevrimiçi başyazarlar) duyurmak için öncelikle kitle iletişim araçlarını kullanmıştır. Kampanyanın erişimini ve etkinliğini artırmak için İyi Yemek Ye Kampanyası (EWC), medya, pera- kende gıda endüstrisi ve halk sağlığı sektöründeki sektörler arası ortakların yardımıyla Kanada genelinde İngilizce ve Fransızca olarak yayımlamıştır. Kitle iletişim kampanya- ları, gıda okuryazarlığına dair belli mesajları halka ileterek farkındalık oluşturmak için uygun bir yöntem olabilir. Bu kampanyalar münferid girişimler olmamalıdır. Kampanya- ların gıda okuryazarlığını geliştirmek için etkili bir strateji olarak kullanılabilmesi için, uzun bir süre boyunca sürdürül- mesi, araştırmalara dayanan mesajlar içermesi ve sağlıklı beslenme uygulamalarını mümkün kılan ve destekleyen çok bileşenli bir stratejinin bir parçası olarak hayata geçirilme- leri gerekmektedir. Dünyada Gıda Okuryazarlığı Konusundaki İyi Uygulama ÖrnekleriEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 32 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 216 sayılıÖğrenciler için Gıda Okuryazarlığı Yasa Tasarısı, 2020, Kanada 18 Mayıs 2021 216 sayılı Öğrenciler için Gıda Okuryazarlığı Yasa Tasarısı (2020), Ontario Yasama Meclisindeki ikinci okumasını geç- miştir. Yasa tasarı, nihai oylamadan önce Yasama Meclisi Daimî Komitesi tarafından incelenmeyi beklemektedir. Yasa teklifinin yasalaşması halinde, Ontario, Eğitim Yasasını tüm öğrenciler için gıda eğitimini içerecek şekilde değiştirecektir. Bahçelerde ve mutfaklarda öğrenilen deneyimsel veya uygulamalı beceriler dâhil olmak üzere gıda okuryazarlığı, kişiye güven veren ve insan sağlığı açısından faydalı olan sağlıklı gıda seçimleri yapmak için kritik öneme sahiptir. 1. sınıftan başlayarak her sınıfta deneysel gıda okuryazarlığı ve becerileri eğitimi, öğrencilerin yaşam boyu sağlık için kritik olan daha sağlıklı gıda seçimlerini nasıl yapacaklarını öğrenmelerini sağlayacaktır. Okul yönetim kurullarının, gıda okuryazarlığı eğitimi ver- mesini zorunlu kılmanın, Ontario eyaletinde yaşayan öğren- cilere, sağlık açısından olumlu sonuçları destekleyecek ve sağlık harcamalarını düşürmeye yardımcı olacak sağlıklı gıdaları yetiştirmek, hazırlamak ve seçmek için temel yaşam becerileri, bilgi ve öz güven kazandıracağı düşünülmüştür. Kaynak: ©The Canadian Press/Mark Blinch Kaynak: ©OHEA Eğitim Yasası ile müfredat yönergeleri, 1. sınıftan 12. sınıfa kadar her sınıf için gıda okuryazarlığı eğitimi ve sağlıklı beslenme konusunda çalışma derslerinin geliştirilmesini sağlayacak şekilde değiştirilmiştir. Çalışma kurslarının, öğrencilere gıdaları yetiştirme fırsatları vermesi, yemek hazırlama ve yerel yiyecekler hakkında bilgi edinmeyi sağla- ması düşünülmüştür. Ontario eyaletinde ortaokul diploması, ortaokul mezuniyet diploması ve ortaokul onur mezuniyet diploması alınabilmesi için eğitimlerintamamlanması şartı getirilmiştir. Eğitim Yasasını gıda okuryazarlığı açısından tadil eden yasa tasarısı: 216 sayılı Öğrenciler için Gıda Okuryazarlığı Yasa Tasarısı Önsöz Bahçelerde ve mutfaklarda öğrenilen deneyimsel veya uygu- lamalı beceriler dahil olmak üzere gıda okuryazarlığı, insan sağlığı açısından faydalı olan sağlıklı gıda seçimleri yapmak için kritik öneme sahiptir. 1. sınıftan başlayarak her sınıfta deneysel gıda okuryazarlığı ve becerileri eğitimi, öğrenci- lerin yaşam boyu sağlık için kritik olan daha sağlıklı gıda seçimlerini nasıl yapacaklarını öğrenmelerini sağlayacaktır. Okul yönetim kurulları, gıda okuryazarlığı eğitimi vermesini zorunlu kılmanın, Ontario eyaletinde yaşayan öğrencilere, sağlık açısından olumlu sonuçları destekleyecek ve sağlık harcamalarını düşürmeye yardımcı olacak sağlıklı gıdaları yetiştirmek, hazırlamak ve seçmek için temel yaşam beceri- leri, bilgi ve öz güven kazandıracağı düşünülmüştür. Bu nedenle, Majesteleri, Ontario Eyaleti Yasama Meclisi’nin tavsiyesi ve onayı ile aşağıdaki şekilde karar verir: 1 Eğitim Yasası’nın XIII.1 Bölümü aşağıdaki bölüm eklenerek değiştirilmiştir: Müfredat 322 (1) 8 (1) alt bölümünün 3. paragrafı uyarınca Bakan tara- fından yayımlanan müfredat yönergelerine göre, 1. sınıftan 12. sınıfa kadar her sınıf için deneyimsel gıda okuryazarlığı eğitimi ve sağlıklı beslenme konularında dersler oluşturul- ması gerekmektedir. (2) (1) numaralı alt bölümde belirtilen çalışma kursları, öğrencilere sebze-meyve yetiştirme, yiyecek hazırlama ve yerel yiyecekler hakkında bilgi edinme fırsatı verilmesini sağlayacaktır. (3) Her kurul, atıfta bulunulan derslerde öğretmenlere ve diğer personele gıda okuryazarlığı eğitimi ve gıda okurya- zarlığı eğitiminin değerlendirilmesi konusunda eğitim ve destek sağlar. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 33 Ortaokul diploması için gerekenler (4) Ontario eyaletinde ortaokul diploması, ortaokul mezu- niyet diploması veya ortaokul onur mezuniyet diploması alma şartları, öğrencinin alt bölümde (1) belirtilen eğitim kurslarını tamamlaması şartını içerecektir. Başlangıç 2 Bu Yasa, Kraliyet Onayı geldiği gün yürürlüğe girer. Kısa ad 3 Bu Yasanın kısa adı, 2020 Öğrenciler için Gıda Okuryazar- lığı Yasası’dır. Yemek Pişirin Programı! Ontario, Kanada’da risk altındaki gençler için toplum temelli bir yemek hazırlama programıdır. Programın amacı, yemek pişirme becerilerinin yanı sıra yiyecek satın alma ve hazır- lama becerilerini, tarım uygulamaları bilgisini ve sağlıklı beslenme bilincini artırmaktır. Şefler, yerel çiftçiler, eğitim uzmanları ve bir sosyal hizmet temsilcisi gibi topluluk paydaşlarından oluşan bir yönlendirme komitesi oluştu- rulmuştur. Ancak bu komitede bir gençlik sözcüsü yer alma- mıştır. Program, medya kaynakları (televizyon, gazeteler, sosyal medya) ve yerel ajanslarla bağlantılar aracılığıyla topluma tanıtılmıştır. Katılımcıların programa başvurma- ları ve mülakata katılmaları istenmiştir. Ortalama yaşları 14,6 olan beş kız ve üç erkek, iki ayda bir yemek pişirme seanslarının yanı sıra yerel çiftliklere ve çiftçi pazarlarına saha gezilerini içeren 18 aylık programa katılmışlardır. Katılımcıların pişirme öncesi/sonrası becerileri anketle değerlendirilmiştir. Katılımcılar ayrıca, pişirme becerilerinin geliştirilmesine yönelik engeller ve faydalar konusundaki algılarına odaklanan son bir projeyi de tamamlamışlardır. Uygulanan programın sağlıklı davranışları etkileyip etkile- mediğini bilmenin bir yolu olmasa da program; planlama ve yönetme, yiyecekleri seçme, servis etme ve yiyecekleri yeme dâhil olmak üzere gıda okuryazarlığının birden fazla bileşe- nine odaklanmıştır. Nordik Ülkelerde Gıda Okuryazarlığı Uygulamaları İskandinav ülkeleri Danimarka, İsveç, Finlandiya ve Nor- veç’in gıda ve sağlık konusunda Kanada’dakilere benzer dersler uyguladıkları belirtilmektedir. Sürdürülebilirlik, gıda ve beslenme ile ilgili yemek pişirme pratiği ve teori- sinden oluşan bağımsız zorunlu dersler bulunmaktadır. Norveç’te yükseköğretimde yüz yıllık bir geleneğin olduğu ve 2006 yılında Eğitim ve Araştırma Bakanlığı tarafından uygulamaya konulan Bilgi Geliştirme Reformu ile müfre- datın yenilendiği, “gıda ve sağlık” olarak yeniden isimlen- dirildiği belirtilmiştir. Bu dersler üç ana konu alanından oluşmaktadır: beslenme ve sağlık arasındaki bağlantılar, gıda ve yaşam tarzı, gıda ve tüketim, örneğin, gıda üretimi ve çevresel konular ile Norveç ve yabancı yemek kültürlerini kapsayan yemek ve kültür gibi. Genel olarak, bu eğitimlerin amacı, öğrencilerin yiyecek ve öğünleri kendilerinin değer- lendirerek seçme becerisi kazanmalarına ve öğrencilerin sağlığı neyin desteklediğinin farkına varmalarına yardımcı olmaktır. 2020’de tüm Norveç okul müfredatının yenilendiği belir- tilmiş, Eğitim ve Öğretim Müdürlüğü’nce 2019’ da sağlık ve yaşam becerileri konusu, tüm okul derslerine dâhil edilecek üç disiplinlerarası konudan birisi olarak planlanmıştır. Böy- lece sağlık eğitiminin ulusal gündeme yerleştirilmesi düşü- nülmüştür. Eğitim ve Araştırma Bakanlığı derinlemesine öğrenmeyi kolaylaştırmak için tüm okul konularının daha net önceliklere sahip olması gerektiğini belirtmiştir, eğitim programında öğrencilerin teori ve uygulama arasındaki bağlantıları görebilmeleri için gıda seçimi, diyet ve sağlıkla ilgili teorik konular sınıflardaki günlük pratik çalışmalarla ilişkilendirilmektedir. Yeni müfredat 1 Ağustos 2020 tari- hinden itibaren geçerli olmuştur. Yeni müfredatta diyet ve sağlık arasındaki bağlantıların anlaşılması kilit bir konu olarak tanımlanmaktadır. Norveç müfredatında, öğrenciler ile diyet ve sağlık, yani bes- lenme eğitimi arasındaki bağlantılar hakkında eğitmenin önemi vurgulanmıştır. Öğrencilerin öğrenmeleri için aktif olmaları ve sınıf içi etkinliklere katılmaları gerekmektedir. Aktif öğrenme, sadece pasif bir dinleyici ve not alan olma fikrini aşan, öğrencilerin öğrenme etkinliklerine katılmala- rını sağlayan öğretim etkinlikleri olarak tanımlanmaktadır. Çekirdek müfredat, öğretmenlerin, öğrenciler arasında iletişim ve iş birliği, sosyal öğrenme ve gelişmede önemli olduğu vurgulanan becerileri içermektedir. Norveç’te bu müfredat ile ilgili sınırlı araştırma olmasına rağmen, yakın zamanda yayımlanan literatür, bugün öğretimin esas olarak yemek pişirmeyi ve dolayısıyla yemek pişirme ve hijyen ile ilgili pratik becerileri öğrenmeyi içerdiğini göstermektedir. Çocuk ve ergenlerin müfredatta belirtildiği gibi sağlıklı seçimler yapabilmeleri, yemek ve öğünler hakkında düşü- nebilmeleri için ev ekonomisi ve gıda okuryazarlığı uygulan- maktadır. Bireylerin, hanelerin, toplulukların veya ulusların beslenme kalitesini koruma ve zaman içinde beslenmelerini güçlendirme konusunda bir çerçevedir. Bu çalışma, “LifeLab Gıda ve Sağlık – Geleceğin Okulu için Yenilikçi Öğretim” adlı daha geniş bir projenin parçasıdır. LifeLab, öğrencilerin beslenme ve sağlık arasındaki ilişkiye dair bilgi ve beceri- lerini artırmak için beslenme eğitimine odaklanarak aktif öğrenme becerilerini geliştirmeyi ve değerlendirmeyi amaç- lamaktadır. Sağlık için Öğren (Learn4Health), Danimarka, AB Sağlık için Öğren; 2 yıllık bir proje dönemi boyunca, Avru- pa’daki gençler arasında sağlık, gıda ve beslenme okur- yazarlığı yaratmayı amaçlayan yenilikçi bir profesyonel gelişim programıdır. Program, bazı durumlarda/etkinlik- Dünyada Gıda Okuryazarlığı Konusundaki İyi Uygulama ÖrnekleriEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 34 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 lerde bahçeler, ekipmanlar, tadım seansları, yemek etkinlik- leri ve yenilikçi tasarımlar içermektedir. Sağlık için Öğren, probleme dayalı bir öğrenme yaklaşımı kul- lanarak ilkokul ve ortaokul öğrencileri ve öğretmenleri için öğrenmeye odaklanmaktadır. Uygulanan pratik yöntemler, uygulamalı öğrenme/yaparak öğrenmeyi içeren deneysel bir yaklaşım ve bahçeden masaya yaklaşımı ve eğitim ile yerel işletmelere ve çiftliklere ulaşan bir açık okul yaklaşımıdır. Probleme dayalı öğrenme, Aalborg Üniversitesi’nde yaygın olarak kullanılan, ulusal ve uluslararası düzeyde bilinen bir çalışma yöntemidir. Temel olarak probleme dayalı öğrenme, öğrenme sürecini, öğrencilerin aktif olarak cevapları bul- maya çalışacakları şekilde organize eden bir yöntemdir. Aalborg Üniversitesi’nden Erik de Graaff ve Profesör Anette Kolmos’a (2007) göre, probleme dayalı öğrenme, öğrenme için bir bağlam sağlayan açık uçlu ve kötü yapılandırılmış problemlerle tanımlanmaktadır. Bireylerin bu tür karmaşık görevleri kendi başlarına çözmeleri beklenemeyeceğinden, disiplinler arası grup çalışmaları söz konusudur. “Sağlık için Öğren” programı bu yöntemi esas almaktadır. Temel ve disiplinler arası beceriler, dijital beceriler, mühen- dislik ve girişimcilik becerileri ile dil becerileri niteliklerinin tümü gıda, yemek yeme, sağlık ve beslenmeyi temel öğrenme fırsatı olarak kullanarak geliştirmeyi amaçlar. Daha önce bahsedilen probleme dayalı öğrenme gibi yenilikçi pedagojik yaklaşımları kullanır, aynı zamanda tüm okul yaklaşımı, öğrenci merkezli destekleyici öğrenme, açık okul, nesiller arası öğrenme ve birlikte oluşturma ve bilgi yaratmaya yönelik kanıt ve araştırmaya dayalı bir yaklaşıma dayanır. Okullarda Yemek Okuryazarlığı, Okul Mutfağı, Norveç Okullar, sağlığı geliştirme uygulamalarını teşvik etmek için önemli bir alandır(WHO, 2015, 2018). Ayrıca, Norveçli öğrencilerin yüzde 96’sı devlet okullarına devam ettiği belir- tilmiştir (Statistics Norway, 2020). Bu nedenle okullarda sağlığı geliştirici eğitim, cinsiyet, coğrafi konum, sosyoe- konomik durum ve kültürel geçmişe bakılmaksızın hemen hemen tüm çocuklara ve ergenlere ulaşma potansiyeline sahiptir. Norveç’teki devlet okullarında, Gıda ve Sağlık (GS)1, ilköğretim (6-12 yaş) ve ortaöğretim (13-15 yaş) arasında 197 saatlik zorunlu bir derstir (Eğitim ve Araştırma Bakanlığı, 2019). GS genellikle altıncı (11 yaş) ve dokuzuncu (14 yaş) sınıflarda öğretilir ve müfredat, öğrencilerin bundan sonra yeterlilik hedefleri aracılığıyla hangi yeterlilikleri elde ede- bilmeleri gerektiğini belirtir. Çalışma, öğrencilerin diyet ve sağlık arasındaki bağlantıya ilişkin anlayışlarının gelişti- rilmesi açısından son derece önemlidir (Eğitim ve Öğretim Müdürlüğü, 2019). Gıda ve Sağlık müfredatı, konunun halk sağlığının, yemekten zevk almanın ve çeşitli yiyeceklere olan ilginin ve iyi beslenme alışkanlıklarının geliştirilmesine nasıl katkıda bulunacağını açıklar (Eğitim ve Öğretim Müdürlüğü, 2019: 2). Dolayısıyla, halk sağlığı açısından önemi açıktır. Gıda ve Sağlık eğitimi, 100 yılı aşkın bir süredir verilmektedir ve başlangıçta okul mutfağı olarak adlandırılmıştır. Program ilk yıllarda, öğrencilere yemek, temizlik ve diğer ev işlerinin nasıl yapılacağının öğretilmesini amaçlamıştır. Bununla bir- likte, biçimsel olarak, konu zengin bir toplumda yaşamanın sonuçlarını da kapsamak üzere zamanla değişmiştir. Müf- redat, beslenme, sürdürülebilirlik, gıda etiketlemesi ve eleş- tirel düşünme ile ilgili daha geniş yetkinlikleri vurgulamasına rağmen (Eğitim ve Öğretim Müdürlüğü, 2019) bugün gıda ve sağlık dersi, yemek pişirmeye güçlü bir şekilde odaklanmak suretiyle öğretmen merkezli olarak devam etmektedir. Gıda Eğitimi Yasası, Japonya 2014 yılında, Japon Hükûmeti “Shoku-iku” programı için 200 milyon yenden fazla kaynak harcamıştır. Shoku-iku, “yemek yeme eğitimi” anlamına gelmektedir. Terim, Dr. Yukio Hattori tarafından daha önce kullanılmaya başlanmış ve bilinçli beslenme için bir plan olarak adlandırılmıştır. Hatori, konuya dair şu açıklamalarda bulunmaktadır: “Birçok genç iyi yemek yemiyor, diyetleri kötü. Bu yüzden bunu düzelt- memiz gerekiyordu. İşte bu yüzden bu hareketi başlattık.” “Shoku-iku”, anaokulundan başlayarak her Japon devlet okulunda öğretilir. Öğrenciler şunları öğrenir: • Kahvaltıyı asla atlamayın. • Marketlerden yiyecek almaktan kaçının. • Hazır yiyecekler yerine geleneksel bir Japon yemeği seçin. Hattori, “İnsanların yemek yiyerek sağlıklı olmalarını sağla- mamız gerekiyor çünkü şu anda sağlık harcamalarımız yılda 40 trilyon yen. Her yıl da bir trilyon yen artıyor” ifadelerini kullanmıştır. Hattori, 2004 yılında Japon Hükûmetinin “Sho- ku-iku’nun Temel Yasasını” geliştirmesine ve uygulamasına yardımcı olmuştur. Yasanın yürürlüğe girmesinden bu yana, Japonya’da devlet okullarındaki diyet ve beslenme öğret- meni sayısı 34’ten 4.000’in üzerine çıkmıştır. Shokuiku Temel Yasası, “Shokuiku”yu, insanların sağlıklı bir diyet uygulama becerisini geliştirmek için gıda ve bes- lenme hakkında bilgi edinmenin yanı sıra gıda ile ilgili çeşitli deneyimler yoluyla uygun gıda seçimleri yapma yeteneği olarak tanımlamaktadır. Hiçbir insan yemeksiz yaşayamaz, bu nedenle ilgili Yasa sadece çocukları değil, her yaştan Japon vatandaşı hedeflemiştir. Temel kavram aşağıdaki bileşenlerden oluşur: (1) Shokuiku’nun amacı, insan yaşa- mını zenginleştirmenin yanı sıra insanların beden ve zihin sağlığını geliştirmek olmalıdır; (2) Doğal çevrenin ve gıda üreten, taşıyan ve hazırlayan insanların çeşitli rolleri dâhil olmak üzere, insanlar, beslenme konusunda daha fazla anlayış geliştirmeye teşvik etmeye özen gösterilmelidir; (3) Shokuiku’nun tanıtımı için ülke çapında gönüllü hare- ketler başlatılmıştır; (4) Özellikle ebeveynler, eğitimciler ve kreşler, çocuklar arasında Shokuiku’yu aktif olarak tanıt- EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 35 malıdır; (5) Beslenmeyle ilgili çeşitli deneyimler sunmak ve etkinlikler gerçekleştirmek için evde, okulda ve toplumda veya her yerde mevcut tüm fırsatlardan yararlanılarak bes- lenme sorunları konusundaki anlayış güçlendirilmelidir; (6) Kırsal tarım ve balıkçılık bölgelerini canlandırmak ve gıdayı artırmak için geleneksel Japon yemek kültürünün yanı sıra gıda arz/talep durumlarının farkındalığı teşvik edilmeli ve gıda üreticileri ile tüketiciler arasında etkileşim fırsatları yaratılmalıdır. (7) İnsanların uygun diyetleri uygulamala- rına yardımcı olmak için gıda güvenliği hakkında uygun bilgiler sunulmalıdır. Shokuiku’nun bileşenleri çok geniş olduğu için tek bir programın tüm bileşenleri kapsamasının mümkün olmadığı belirtilmektedir. Bu nedenle, ilgili taraflar arasında iş birliğinin, Shokuiku’nun tanıtımı için olmazsa olmaz niteliği olarak belirtilmektedir. Avustralya Gıda Okuryazarlığı Haftası Programı Toplum temelli yemek pişirme programları, daha sağlıklı bir diyete sahip olmak için bilgi, beceri ve en iyi uygulamaların oluşturulacağı, kıyaslanacağı motive edici ve sosyal olarak bağlantılı bir ortam sağlayabilen bir bilgi çevresi ve değişim platformu oluşturur. “Jamie’nin Gıda Bakanlığı (JMOF) Avustralya” programı 2016 yılında Batı Avustralya’da (WA) başlayan ve diğer bölgelerde de ayrıntılı olarak duyurulan toplum temelli bir programdır. Özetle, JMOF programı, temel yemek pişirme ve bütçeleme becerilerini, verimli gıda alışveriş stratejilerini ve düşük maliyetle sağlıklı yemekler hazırlama becerilerini öğret- mektedir. JMOF programının amacı, insanların basit, taze, sağlıklı yiyecekleri hızlı ve düşük maliyetle hazırlamalarına yardımcı olmaktır. Avustralya Yetişkin Gıda Okuryazarlığı Programı (FSA) FSA ilk olarak 2011’de uygulanmakla birlikte Batı Avust- ralya Sağlık Bakanlığı tarafından oluşturulan “Avustralya Gıda Okuryazarlığı Modeli ve Gıda Okuryazarlığı Program- ları için En İyi Uygulama Kriterleri” ile uyum sağlamak için 2015 yılında kapsamlı bir revizyon sürecinden geçmiştir. Bakanlık tarafından finanse edilen mevcut versiyonu, iki buçuk yıllık bir süre için anlaşma yapılmıştır. Batı Avust- ralya Sağlık Bakanlığı, toplum örgütleri ve diğer katılımcılar dâhil olmak üzere Bakanlık üyelerinden oluşan bir referans grubu, değerlendirme verilerini gözden geçirmekte ve yılda iki kez program sunumu için yönergeler hakkında tavsiye- lerde bulunmaktadır. FSA dört oturumluk bir programdır ve her oturumun süresi iki buçuk saattir. Her program için on saatlik süre kullanılmıştır. Programın müfredatı, dört temel modüle ve dört isteğe bağlı modüle bölünmüş sekiz ders pla- nından oluşmaktadır. Tüm müfredat içeriği, gıda okuryazar- lığının dört alanına (Planlama ve Yönetim, Seçim, Hazırlama ve Pişirme ve Yeme) ve deneysel olarak test edilmiş Avust- ralya Gıda Okuryazarlığı Modelinde ana hatlarıyla belirtilen 11 gıda okuryazarlığı bileşeni ile eşleştirilmiştir. İlk üç otu- rumda öğretilen dört temel modül, gıda okuryazarlığının 11 bileşeninin tümünü kapsamak üzere geliştirilmiştir. Bu otu- rumlarda katılımcılar, daha sağlıklı yiyecekleri ve bütçeleme ipuçlarını seçmek için gıda etiketlerinin beslenme bilgisi bölümünü ve Avustralya Sağlıklı Beslenme Rehberini kul- lanmayı öğrenerek öğünleri planlarlar, sağlıklı beslenmeyi gösteren çeşitli yemek tarifleri hazırlayıp pişirip ve yerler. Ayrıca bütçe dostu yemekler ve atıştırmalıklar hazırlarlar. Dördüncü oturumda, gıda okuryazarlığı bileşenlerini güç- lendirmek ve çeşitli farklı katılımcı alt gruplarının ihtiyaç- larını karşılamak için isteğe bağlı modüller sunulmaktadır. Gruplar, programın bir parçası olarak sunulan dört isteğe bağlı modülden birini seçebilir. Seçmeli modüller şunlardır: Sağlıklı beslenme çantaları ve atıştırmalıklar, sağlıklı zihin, sağlıklı beden, süpermarket turu ve sağlık için bahçecilik. Bu seçmeli modüller, programın kapsadığı dört gıda okurya- zarlığı alanıyla doğrudan ilgilidir. Her oturumun ikinci yarı- sında sunulan uygulamalı yemek pişirme, program süresinin yarısından fazla olup katılımcıların güvenli bir ortamda temel pişirme becerilerini öğrenmelerine ve uygulamalarına ve sağlıklı tarifler hazırlarken yeni yiyecekleri tatmalarına olanak tanır. Foodbank Batı Avustralya, özellikle okuryazar- Dünyada Gıda Okuryazarlığı Konusundaki İyi Uygulama ÖrnekleriEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 36 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 lığı düşük gruplar için bir dizi görsel yemek kitabı hazırla- mıştır ve her katılımcı, evde sağlıklı yemek pişirmeyi teşvik etmek amacıyla eve götürmek üzere en az bir tarif kitabı alır. Oturumlar, pişirilecek tarifler dikkate alınarak her grubun yeteneklerine göre uyarlanır ve kolaylaştırıcılar ilgili, bilgi- lendirici ve pratik bilgiler sunmaya çalışırlar. Yeni Etiket Beslenme Bilgisi için Sosyal Medya Araçları ABD Gıda ve İlaç Dairesi ABD Gıda ve İlaç Dairesi tarafından farklı gruplara yönelik etiket ile mektuplar hazırlanmıştır. Etiketler ve mektuplar, tüketicilere ve sağlık çalışanlarına konuyla ilgili bilgi vermek ve farkındalık sağlamak için hazırlanmıştır. Bu çalışmalar aşağıda yer almaktadır: Tüketicilere Yönelik Mektuplar ABD Gıda ve İlaç İdaresi’nin güncellenmiş Besin Değerleri etiketi ile bilinçli gıda seçimleri yapın! Güncellenen etiket, yaşam boyu sağlıklı beslenme alışkanlıklarına katkıda bulunan yiyecek seçimleri yapmanıza yardımcı olabilir. Güncellenmiş porsiyon miktarları, daha büyük, daha cesur kaloriler ve güncellenmiş günlük değerler ve besin listeleri yapılan değişiklikler arasında yer almaktadır. Değişikliklere www.fda.gov/NewNutritionFactsLabel adresinden ulaşıla- bilir. Sağlık Çalışanlarına Yönelik Mektup Doktorlar, Diyetisyenler ve diğer Sağlık Uzmanları: ABD Gıda ve İlaç İdaresi, Besin Değerleri Etiketini güncelledi. Yeni etiket, sizlerin ve hizmet sunduğunuz insanların yaşam boyu sağlıklı beslenme alışkanlıklarına katkıda bulunan bilinçli gıda seçimleri yapmasını kolaylaştırıyor. Değişikliklerden bazıları, güncellenmiş porsiyon miktarı bilgilerini, günlük değerleri ve besin listelerini ve daha büyük, daha kalın yazı tipinde görünen kalori ve porsiyon miktarı bilgilerini içer- mektedir. Danışanlarınızın daha sağlıklı beslenme alışkan- lıkları edinmelerine yardımcı olmak için etikette yapılan tüm değişikliklere www.fda.gov/NewNutritionFactsLabel adre- sinden ulaşabilirsiniz. Karayiplerde Besinlerde Uyarıcı Ön Yüz Etiketlemenin Teşviki Aşırı şeker, yağ ve sodyum tüketimi, nüfusu en çok etkileyen bulaşıcı olmayan hastalıklarla ilişkili bir halk sağlığı soru- nudur. Yüksek tansiyon, yüksek açlık kan şekeri seviyeleri ve aşırı kilo/obezite, Amerika Kıtasında ölüm için ilk üç risk faktö- rüdür. Sağlıksız beslenme, büyük ölçüde aşırı şeker, toplam yağ, doymuş yağ, trans yağ ve sodyum alımından kaynak- lanan ve halk sağlığı sorununun “kritik besin maddeleri” olarak adlandırılan Amerika’daki bu ilk üç risk faktörüyle yakından bağlantılıdır. Bu besinlerin aşırı alımı büyük ölçüde şeker, yağ ve sodyum bakımından aşırı işlenmiş gıdaların yaygın olarak buluna- bilirliği, satın alınabilirliği ve reklamından kaynaklanmak- tadır. Çözümün önemli bir parçası, aşırı miktarda kritik besin içeren ürünlere olan talebi azaltmak için yasa ve yönetmeliklere başvurmaktır. Bu tür ürünlerin aşırı tüketiminden korunmak için düzenlemeye yönelik temel politika araçlarından biri, tüketicilere hangi ürünlerin aşırı miktarda şeker, tuz, toplam yağ, doymuş yağ, trans yağ ve yağ içerdiğini belirtmek için ambalaj önü etiketlemesinin (FOPL) kullanılmasıdır. Kaynak: https://www.paho.org/en/topics/front-package-labeling Dünya Sağlık Örgütü Amerika Bölümü (PAHO) besin profili modeli, sağlığı etkileyebilecek aşırı besin ögesi içeriği için ambalajların ön tarafında uyarılar içermesi gereken ürün- lerin tanımlanmasına olanak tanımıştır. Ambalaj önü uyarı etiketlemesi, halkın sağlığına zarar verebilecek ürünler hakkında bilgilendirmek ve satın alma kararlarını yönlendirmeye yardımcı olmak için basit, pratik ve etkili bir araçtır. Ambalaj önü uyarı etiketlemesi, obezojenik ortamları düzen- lemeye yönelik kapsamlı bir stratejinin temel politika araç- larından biridir. Bilimsel kanıtlar, bir ürünün “YÜKSEK” veya daha kritik besinlerde olup olmadığını gösteren sekizgen şeklindeki ambalaj önü beslenme uyarılarının, tüketicilerin sağlıksız beslenme profillerine sahip ürünleri doğru, hızlı ve kolay bir şekilde tanımlamasına olanak tanıyan en iyi per- formans gösteren sistem olduğunu göstermektedir. Bu yaklaşımın bir parçası olarak, PAHO besin profili modeli, sağlığı etkileyebilecek aşırı kritik besin içeriği için amba- lajların ön tarafında uyarılar içermesi gereken ürünlerin tanımlanmasına olanak tanımaktadır. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 http://www.fda.gov/NewNutritionFactsLabel https://www.paho.org/en/topics/front-package-labeling 37 Ek 2 - Gıda Okuryazarlığında Kapasitenin Geliştirilmesi TCP/TUR/3805/C5 (685082) İletişim Planı Giriş Gıda okuryazarlığının, tüketicilerin düşünce ve davranış- larının şekillendirilmesi üzerindeki etkisi giderek artmak- tadır. Bu nedenle tüketici bilinci, gıda okuryazarlığının temel bileşenleri arasında yer alır. Tüketicilerin daha iyi sonuçlar elde etmek üzere gıda sisteminde gezinmeleri ve gıda seçimlerinde bilinçli kararlar vermeleri için, verimli iletişim çerçeveleri vasıtasıyla gıda okuryazarlığının geliş- tirilmesi son derece önemlidir. Gıda ve beslenme konusunda bilinçli kararlar alınması, beslenme bozukluklarını azaltarak toplum sağlığının iyileşmesini sağlayacaktır. Gıda okuryazarlığının geliştirilmesi için, farklı yaş grupla- rının, cinsiyetlerin ve sosyoekonomik grupların ihtiyaçları doğrultusunda çok bileşenli müdahalelerde bulunulması gerekmektedir. Bu anlamda, gıdalar konusunda kolay anla- şılır ve yeterli düzeyde bilgi, beceri ve yetkinliğin sağlanması büyük öneme sahiptir. Ayrıca, etiket okuma becerilerinin geliştirilmesi ve yanıltıcı bilgilerin yayılmasının önlenmesi de bir o kadar önemlidir. Bu bilgiler ışığında, “Gıda Okuryazarlığı Konusunda Kapa- site Geliştirme / TCP/TUR/3805/C5” başlıklı proje ile, Türki- ye’de gıda okuryazarlığının mevcut durumunun anlaşılması, eksiklikler ve fırsatların, öncelik alanları ve hedef grupların belirlenmesi ve uluslararası iyi uygulama örnekleri doğrul- tusunda iyileştirme için bir strateji ve vizyon geliştirilmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda iletişim planı, stratejinin uygulanmasını destekleyecektir. Gerekçe İletişim faaliyetleri, stratejinin uygulanmasında bütünleyici bir rol oynar. Stratejinin iletişim planı, kazanımların hedef gruplara aktarılmasına yardımcı olarak beklenen çıktılara ulaşılmasına büyük ölçüde katkıda bulunmayı amaçlamak- tadır. İletişim faaliyetleri, farklı faaliyetler aracılığıyla üre- tilen bilgilerin yaygınlaştırılmasına ve çeşitli paydaşlarla deneyim paylaşımında bulunulmasına katkı sağlar. Bu faa- liyetler aynı zamanda uzun vadeli etkiye de odaklanmalıdır. Ek olarak, bu faaliyetlerde, yakın ve zamanında takibin sağ- lanması için insan kaynakları da dâhil olmak üzere yeterli kaynak tahsisinin yanı sıra kapsamlı bir planlamaya da ihtiyaç duyulmaktadır. İletişim planı, iletişim ve görünürlük hedefleri, ana mesajlar, hedef gruplar, iletişim araçları ve üretilecek materyalleri içermektedir. İletişim planı: • Gıda okuryazarlığı ve ilgili beceriler konusunda farkındalık oluşturmayı amaçlar. • “Türkiye’nin Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Pla- nı”nın etkin bir şekilde uygulanmasına katkıda bulunur. • Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti’nin “Beslenme ve Gıda Güvencesi ve Gıda Güvenliği” gibi ilgili önceliklerine katkıda bulunur. • Gıda okuryazarlığının desteklenmesi ve geliştirilmesine yönelik çabaları destekler. • Gıda ile ilgili yanıltıcı bilgilerin yayılmasını engeller. Bu amaçla söz konusu plan, gıda güvenliği ve beslenme konusunda doğru ve güncel bilgileri yaygınlaştıracaktır. • Gıda ürünleri üzerindeki “tavsiye edilen tüketim tarihi” ve “son tüketim tarihi” gibi temel kavramsal farklılıkların açıklığa kavuşturulmasını sağlar. • İlgili kaynakları ve bilgi ürünlerini hedef grupların ve medyanın dikkatine sunar. • Gıdaların etiketlenmesine ilişkin düzenlemelerin etkin bir şekilde uygulanmasını destekler. • Gıda okuryazarlığının iyileştirilmesine yönelik çok sektörlü iş birliğinin görünürlüğünü teşvik eder. • Tüketici (insan) merkezli gıda ve beslenme bilgilerinin geliştirilmesinin önemini vurgular. Hedef Stratejinin uygulanması, gıda sisteminde yer alan farklı aktörlerin bilgi ve becerileri dâhil olmak üzere kapasite geliştirilmesini sağlayacak ve gıda okuryazarlığı konusunda farkındalığı artıracaktır. Buradan hareketle, bu iletişim pla- nının genel amacı, Türkiye’deki ilgili grupların gıda okurya- zarlığını artırmaktır. Bu doğrultuda, FAO, Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) ve katkıda bulunan diğer bakanlıklar, kurum ve kuruluşlar ve akademik çevrenin sahip olduğu sağlam iletişim ağlarından yararlanılacaktır. İletişim planının özel amaçları aşağıda sunulmaktadır: • Türkiye’deki hedef gruplar, Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı kapsamında yürütülecek faaliyetler ve elde edi- lecek kazanımlar hakkında bilgi sahibi olacaktır. • İlgili medya, strateji kapsamındaki mesajları ve stratejinin uygulanması hakkında yazılar yayımlayacaktır. Gıda Okuryazarlığında Kapasitenin Geliştirilmesi TCP/TUR/3805/C5 (685082) İletişim PlanıEkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 İletişim planı temelde, tüketicilerin gıda seçimi yaparken gıda güvenliği, beslenme ve sürdürülebilirlik gibi konularda daha bilgili hale gelmeleri için gıda okuryazarlığının iyileş- tirilmesinin son derece önemli olduğu mesajını vermektedir. Muhtemel hedef gruplar İletişim kanalları · Hassas gruplar · Tüketici grupları: · Çocuklar (7-10 yaş), · Gençler (11-18 yaş), · Yetişkinler (18 yaş ve üzeri), · Gıda üreticileri. · Görsel yayın araçları (yerel, ulusal düzeyde), · Yazılı yayın araçları (yerel, ulusal düzeyde), · Sosyal medya ve diğer tüm web tabanlı iletişim araçlarını içerecek şekilde dijital medya, · Kamuoyuna açık etkinlikler, · Basın bültenleri, · Bilgilendirme materyalleri, · Tanıtım materyalleri. Hedef Gruplar ve İletişim ve Görünürlük Kanalları Stratejinin iletişim planı ile, Türkiye’deki çeşitli hedef grup- ların, gıda okuryazarlığı konusunda bilinçlendirilmesi ve ulusal gıda okuryazarlığı eylem planı kapsamında yürütü- lecek faaliyetler ve elde edilecek kazanımlar hakkında bilgi- lendirilmesi hedeflenmektedir. Plan kapsamındaki hedef gruplar ve iletişim kanalları aşa- ğıda sunulmaktadır: İletişim kanallarına ilişkin notlar: • İletişim planı, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın (TOB) öncülüğünde uygulanacaktır. Bu kapsamda TOB, iletişim faaliyetlerinin uygulanmasına yönelik bir web sitesi oluşturacaktır. Proje kapsamında geliştirilen görünürlük materyalleri, Bakanlığın onayını müteakiben ilgili web sitesinde paylaşılacaktır. • Sağlık Bakanlığı ve Millî Eğitim Bakanlığı gibi ilgili diğer bakanlıklar, kendi web siteleri aracılığıyla iletişim faaliyetlerine katkı sağlamaya davet edilecektir. • FAO, iletişim planının uygulanmasında destekleyici bir role sahiptir. Bu kapsamda, FAO Türkiye web sayfası, Strateji ve Eylem Planı ile ilgili bilgilerin yaygınlaştırılması amacıyla kullanılabilir. Haberler, etkinlikler ve kaynaklar dâhil olmak üzere “Türkiye’nin Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı”nın uygulanmasına ilişkin bilgiler https://www.fao.org/ turkiye/en/ adresinde çevrimiçi olarak yayımlanacaktır. • Paydaşlar, İngilizce ve Türkçe olmak üzere iki dilde mevcut olan bu web sayfasında bağlantı paylaşmaya teşvik edilecektir. • Sosyal medya, projenin mesajlarının iletilmesinde etkili bir platformdur. Bu doğrultuda, projenin sosyal medya mesajları, gıda okuryazarlığına dair farkındalığı artıracak şekilde tasarlanacaktır. Uygulamada, ilgili ve popüler sosyal medya etiketleri araçsallaştırılacak ve ilgili paydaş hesapları etiketlenecektir. Bütçenin uygunluğuna bağlı olarak, sosyal medya platformlarında kullanılmak üzere görsel mesajlar geliştirilebilir. • Strateji ve Eylem Planı ile ilgili bilgilerin ve önemli mesajların paylaşılmasında TOB ve ilgili paydaşların sosyal medya hesapları kullanılacaktır. Ayrıca, hedef kitleyi, gıda okuryazarlığı ile ilgili “tavsiye edilen tüketim tarihi” ve “son tüketim tarihi” gibi temel kavramlar hakkında bilgilendirmek için sosyal medya üzerinden anketler düzenlenebilir. • İlgili broşür, el ilanı, afiş, bilgi notu gibi bilgilendirme materyalleri, İngilizce ve Türkçe dillerinde basılacak ve yalnızca proje etkinlikleri sırasında değil, aynı zamanda kamu kurum ve kuruluşları ve STK yetkilileri ile düzenlenen toplantılar gibi diğer etkinliklerde de hedef kitlelere dağıtılacaktır. Tüm bilgilendirme materyalleri, yukarıda belirtilen web sitelerinde PDF formatında sunulacaktır. • Pankart, dijital arka plan, roll-up, afiş, bez çanta ve benzeri tanıtım materyalleri üretilebilir. İletişim ve Görünürlük İlkeleri ve Kılavuzları Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı kapsamında yürütülen tüm iletişim ve görünürlük faaliyetleri, Tarım ve Orman Bakanlığı internet sitesinde yer alan Türkiye Cum- huriyeti Cumhurbaşkanlığı Kurumsal Kimlik Kılavuzu (2019) ile uyumlu olacaktır (www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/ Bakanlik.aspx?OgeId=113&Liste=Bakanlik). Tarım ve Orman Bakanlığı logosu, tüm proje bilgilendirme ve tanıtım materyallerine eklenecektir. Ek I: İletişim Planı Not: İletişim planı, Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı’nın uygulanmasını desteklemeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla materyallerin çoğu, 2023 yılı ve sonrasında Tarım ve Orman Bakanlığı ve diğer paydaşlar tarafından hazırla- narak dağıtılacaktır. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 https://www.fao.org/turkiye/en/ https://www.fao.org/turkiye/en/ http://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Bakanlik.aspx?OgeId=113&Liste=Bakanlik http://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Bakanlik.aspx?OgeId=113&Liste=Bakanlik 39 Gıda Okuryazarlığında Kapasitenin Geliştirilmesi TCP/TUR/3805/C5 (685082) İletişim Planı İletişim Ürünleri / Takvim 2022 2023 4.Ç. 1.Ç. 2.Ç. 3.Ç. 4.Ç. İletişim Planı X Gıda Okuryazarlığı Eylem Planı’nın yayımlanması ve yaygınlaştırılması X X Basın bülteni X Okul çağındaki çocuklar için afiş tasarlanması X Okul çağındaki çocuklar için tasarlanan afişin dağıtılması X Sosyal medya için görsel tasarlanması X Sosyal medya görselleri ve gönderilerinin paylaşılması X X X X Sosyal medya anketi X Taşıma çantası X Bilgi formları (2) X Serbest kürsü sayfası X Radyo ve TV’de görünürlük X X Ek II: Mesajlar/Sloganlar Besin zincirinin tüm aşamalarında kaliteli ve güvenilir gıda! Bilinçli seçin ve güvenle tüketin. Gıda okuryazarlığı çocuklar için önemlidir. Gıda okuryazarı tüketiciler olalım! Proje kapsamındaki belge ve faaliyetlerde farklı sloganlar belirlenip kullanılabilecektir. EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 40 Türkiye Gıda Okuryazarlığı Stratejisi ve Eylem Planı 2022–2028 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1 EkEk-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1Ek-1