Climate Change Action Plan 2011-2023

7 İDEP TABLOLARINDA KULLANILAN SEKTÖR KODLARI YAYINA HAZIRLAYANLAR 9 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ULUSAL EYLEM PLANI IDEP Projesi Ekibi 12 ENERJİ SEKTÖRÜ Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, 24 BİNA SEKTÖRÜ İklim Değişikliği Dairesi Başkanlığı, Politika ve Strateji Geliştirme Şube Müdürlüğü 53 SANAYİ SEKTÖRÜ

61 ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ © Her hakkı saklıdır. Kaynak belirtilmesi kaydıyla alıntılara izin verilir.

63 ATIK SEKTÖRÜ Kaynakça bilgisi: İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı 2011-2023, 64 TARIM SEKTÖRÜ Çevre ve Sehircilik Bakanlığı, Ankara - 2012 75 ARAZİ KULLANIMI VE ORMANCILIK SEKTÖRÜ

88 SEKTÖRLER ARASI ORTAK KONULAR

123 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM KISALTMALAR AB Avrupa Birliği ABB Avrupa Birliği Bakanlığı AFAD Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı AKAKDO Arazi Kullanımı, Arazi Kullanım Değişikliği ve Ormancılık AE Araştırma Enstitüleri Ar-Ge Araştırma-Geliştirme BB Büyükşehir Belediyeleri BEP Binalarda Enerji Performansı Bk. Bakanlığı BMİDÇS Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi BMBÇS Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi BMÇMS Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi BREEAM BRE Çevresel Değerlendirme Yöntemi (BRE Environmental Assessment Meth- od) BSTB Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı BTYK Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 1 2 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI CBS Coğrafi Bilgi Sistemi IPCC Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (Intergovernmental Panel on Climate Change) ÇŞB Çevre ve Şehircilik Bakanlığı İB İçişleri Bakanlığı DB Dışişleri Bakanlığı İDEP İklim Değişikliği Eylem Planı DHMİ Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü İDKK İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulu DLH Demiryolları, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü İl Md. İl Müdürlükleri DSİ Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü İMKB İstanbul Menkul Kıymetler Borsası EAYP Entegre Atık Yönetim Planları İÖİ İl Özel İdareleri EB Ekonomi Bakanlığı KA Kalkınma Ajansları EGM Emniyet Genel Müdürlüğü KAAP Katı Atık Ana Planı EKB Enerji Kimlik Belgesi KB Kalkınma Bakanlığı ENAR Enerji Sektörü Araştırma-Geliştirme Projeleri Destekleme Programı KGM Karayolları Genel Müdürlüğü EPDK Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu KİK Kamu İhale Kurumu EPK Enerji Performans Kontratı KOBİ Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler ETKB Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı KOSGEB Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Destekleme ve Geliştirme İdaresi Başkanlığı EÜAŞ Elektrik Üretim A.Ş. KTB Kültür ve Turizm Bakanlığı EV Enerji Verimliliği MB Maliye Bakanlığı EVD Enerji Verimlilik Danışmanlığı MEB Milli Eğitim Bakanlığı KISALTMALAR KISALTMALAR EVKK Enerji Verimliliği Koordinasyon Kurulu MERBİS Mera Bilgi Sistemi GAP Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi MGM Metoroloji Genel Müdürlüğü GSYİH Gayri Safi Yurt İçi Hasıla MİGEM Maden İşleri Genel Müdürlüğü GTB Gümrük ve Ticaret Bakanlığı MRV Ölçülebilir-Raporlanabilir-Doğrulanabilir (Measurable-Reportable-Verifiable) GTHB Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı MSB Milli Savunma Bakanlığı

3 HES Hidroelektrik Santrali MTA Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü 4 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI NAMA Ulusal Programlara Uygun Azaltım Eylemi (Nationally Appropriate Mitigation Action) TOBB Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği OGM Orman Genel Müdürlüğü TOKİ Toplu Konut İdaresi Başkanlığı OSİB Orman ve Su İşleri Bakanlığı TRT Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu ÖİB Özelleştirme İdaresi Başkanlığı TSE Türk Standartları Enstitüsü REDD+ Gelişmekte Olan Ülkelerde Ormansızlaşma ve Orman Bozulmasından Kaynaklanan Emisyonların Azaltılması TŞFAŞ Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (Reducing Emissions from Deforestation in Developing Countries) TTGV Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı SB Sağlık Bakanlığı TTK Türkiye Taşkömürü Kurumu SHGM Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu SMM Serbest Mühendislik Müşavirlik TÜBA Türkiye Bilimler Akademisi SPK Sermaye Piyasası Kurulu TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu STK Sivil Toplum Kuruluşu TÜBİTAK MAM TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi TBB Türkiye Belediyeler Birliği TÜRKAK Türk Akreditasyon Kurumu TCDD Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları TÜRKLİM Türkiye Liman İşletmecileri Derneği TEDAŞ Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. TÜSİAD Türk Sanayicileri ve İşadamları Derneği TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim A.Ş. UBAK Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı TEIEN Türkiye Çevresel Bilgi Değişim Ağı (Technical Assistance for the Establishment of a Turkish Environmental Infor Ünv.ler Üniversiteler mation Exchange Network) VOB Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası KISALTMALAR KISALTMALAR TEMSAN Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş. YEK Yenilenebilir Enerji Kaynakları TINA Türkiye Ulaşım Alt Yapısının İyileştirilmesi İçin Teknik Yardım Projesi YÖK Yükseköğretim Kurulu TKGM Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü YY Yerel Yönetimler TKİ Türkiye Kömür İşletmeleri ZMO Ziraat Mühendisleri Odası TMMOB Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği

5 TNA Teknoloji İhtiyaç Değerlendirmesi (Technology Needs Assesment) 6 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI İDEP TABLOLARINDA KULLANILAN SEKTÖR KODLARI A Atık Sektörü B Bina Sektörü E Enerji Sektörü O Arazi Kullanımı ve Ormancılık Sektörü S Sanayi Sektörü T Tarım Sektörü U Ulaştırma Sektörü UA Uyum - Doğal Afet Risk Yönetimi UİS Uyum - İnsan Sağlığı UO Uyum - Ekosistem Hizmetleri, Biyolojik Çeşitlilik ve Ormancılık US Uyum - Su Kaynakları Yönetimi UT Uyum - Tarım Sektörü ve Gıda Güvencesi UYK Uyum - Sektörlerarası Ortak Konular Y Sektörler Arası Ortak Konular 7 8 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI • Azaltım, uyum, teknoloji transferi ve finansman ana başlıklarındaki küresel stratejik amaçların, tarafların sorumlulukları göz önünde bulundurulması sureti ile tasarlanması ve yürütülmesine uyum sağlamak ve uluslararası faaliyetlerde etkin rol oyna- mak, VİZYON

3 Mayıs 2010 tarihinde Yüksek Planlama Kurulu tarafından onaylanarak yürürlüğe giren Türkiye’nin “Ulusal İklim Değişikliği • Azaltım ve uyum faaliyetlerini yürütebilmek için ihtiyaç duyulan mali kaynaklara erişimi artırmak, Strateji Belgesi”nde Ulusal Vizyon aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Türkiye’nin iklim değişikliği kapsamındaki ulusal vizyonu, iklim değişikliği politikalarını kalkınma politikalarıyla entegre etmiş; • Mevcut teknoloji ve kalkınma düzeyimiz göz önüne alınarak temiz üretime yönelik araştırma-geliştirme ve inovasyon ka- enerji verimliliğini yaygınlaştırmış; temiz ve yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını arttırmış; iklim değişikliğiyle müca- pasitesini geliştirmek, bu alanda rekabet ve üretimin artırılmasını sağlayacak ulusal ve uluslararası finansman kaynaklarını ve deleye özel şartları çerçevesinde aktif katılım sağlayan ve yüksek yaşam kalitesiyle refahı tüm vatandaşlarına düşük karbon teşvik mekanizmalarını oluşturmak, yoğunluğu ile sunabilen bir ülke olmaktır”. • İklim değişikliği ile mücadele ve uyum kapsamındaki faaliyetleri etkin ve sürekli eşgüdüm sağlayarak, şeffaf, katılımcı ve STRATEJİK HEDEFLER bilimsel çalışmalara dayanan karar alma süreçleri ile geliştirmek, Ulusal İklim Değişikliği Strateji Belgesi’nin Temel İlkeleri aşağıdaki gibi ifade edilmiştir: “Türkiye’nin iklim değişikliğiyle küresel mücadele kapsamında temel amacı, insanlığın ortak kaygısı olan iklim değişikliğini önlemeye yönelik uluslararası taraflarla işbirliği içerisinde, tarafsız ve bilimsel bulgular ışığında ortak akılla belirlenmiş küresel İDEP’İN AMAÇLARI VE HEDEFLERİ çabalara, sürdürülebilir kalkınma politikalarına uygun olarak, ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar prensibi ve Türkiye’nin özel şartları çerçevesinde katılmaktır. Türkiye’nin temel ilkeler kapsamındaki Stratejik Hedefleri ise Strateji Belgesi’nde aşağı- ENERJİ daki gibi sıralanmıştır: AMAÇLAR HEDEFLER • BMİDÇS’nin “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar” ilkesine uygun olarak ve özel koşulları çerçevesinde; iklim değişikliğiy- HEDEF E1.1. Yürütülen ve planlanan çalışmalar kapsamında birincil enerji yoğunluğunun, 2015 yılında 2008 yılına göre %10 oranında le mücadele ve uyum politikaları ile önlemlerini, ulusal kalkınma planlarına dâhil etmek, azaltılması AMAÇ E1. Enerji yoğunluğunun düşürülmesi HEDEF E1.2. 2015 yılına kadar enerji verimliliğine yönelik kapasitenin geliştirilmesi • Sera gazı emisyonlarının azaltılması gayesiyle geliştirilen küresel politikalar ve önlemlere kendi imkânları ölçüsünde, sürdü- HEDEF E1.3. Enerji verimliliğine yönelik Ar-Ge çalışmalarının desteklenmesi rülebilir kalkınma ilkeleriyle uyumlaştırılmış kalkınma programını sekteye uğratmadan, sera gazı emisyon artış hızını sınırlaya- HEDEF E1.4. Enerji verimliliği uygulamaları için ETKB tarafından verilen teşvik miktarının 2015 yılına kadar %100 artırılması rak katkıda bulunmak, HEDEF E2.1. Yenilenebilir enerjinin elektrik üretimindeki payının artırılmasının sağlanması AMAÇ E2. Temiz enerjinin üretim ve kullanımdaki payının ar- HEDEF E2.2. Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının artırılması için 2015 yılına kadar kapasitenin geliştirilmesi tırılması • Küresel iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini azaltma ve bu etkilere uyum sağlama doğrultusunda, ulusal hazırlık seviyesi HEDEF E2.3. Yenilenebilir enerji kaynaklarından üretim yapmak üzere 2023 yılına kadar teknolojik gelişim sağlanması ve kapasitesini artırmak; bu çabalarda elde edeceği tecrübe ve kazanımlarını bölge ülkeleri ile paylaşmak, azaltım ve uyuma AMAÇ E3. Temiz kömür teknolojileri ve verimlilik artırıcı ön- yönelik ikili ve çok taraflı ortak araştırma projeleri geliştirmek, lemler uygulanarak elektrik üretiminde kömür kullanımından kaynaklanan sera gazı emisyonunun sınırlandırılması HEDEF E3.1. 2023 yılına kadar kömürle çalışan mevcut termik santrallerin ortalama çevrim verimlerinin artırılması 9 10 AMAÇ E4. Elektrik dağıtımında kayıp ve kaçakların azaltılması HEDEF E4.1. 2023 yılına kadar ülke çapında elektrik dağıtım kayıplarının %8’e indirilmesi TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI BİNALAR ULAŞTIRMA AMAÇLAR HEDEFLER AMAÇLAR HEDEFLER HEDEF B1.1. 2023 yılında en az 1 milyon konut ile toplam kullanım alanı 10 bin metrekarenin üzerindeki ticari ve kamu binalarında stan- HEDEF U1.1. 2023 yılı itibariyle demiryollarının yük taşımacılığındaki (2009 yılında %5 olan) payının %15’e, yolcu taşımacılığındaki (2009 dartları sağlayan ısı yalıtımı ve enerji verimli sistemlerin oluşturulması yılında %2 olan) payının %10’a çıkarılması HEDEF B1.2. 2017 yılına kadar bütün binalarda, Binalarda Enerji Performansı (BEP) Yönetmeliği ve diğer enerji verimliliği yönetmeliklerinin HEDEF U1.2. 2023 yılı itibariyle denizyollarının kabotaj yük taşımacılığındaki (2009 yılında ton-km olarak %2,66 olan) payının %10’a, yolcu AMAÇ U1. İntermodal taşımacılık sistemi geliştirilerek yük ve etkin olarak uygulanması taşımacılığındaki (2009 yılında yolcu-km olarak %0,37 olan) payının %4’e çıkarılması yolcu taşımacılığında ulaşım türlerinin dengeli kullanımının AMAÇ B1. Binalarda enerji verimliliğinin arttırılması HEDEF B1.3. Binalarda 2013 yılı sonuna kadar enerji verimliliği, yenilenebilir enerji ve BEP ile ilgili olarak gerekli finansal desteği sağlayacak sağlanması HEDEF U1.3. 2023 yılı itibariyle karayollarının yük taşımacılığındaki (2009 yılında ton-km olarak %80,63 olan) payının %60’ın altına, yolcu araçların geliştirilmesi taşımacılığındaki (2009 yılında yolcu-km olarak %89,59 olan) payının %72’ye düşürülmesi HEDEF B1.4. 2017 yılına kadar tüm binalara “Enerji Kimlik Belgesi” verilmesi HEDEF U1.4. 2023 yılına kadar “Ulaştırma Ana Planı”nın hazırlanması ve uygulamaya konması HEDEF B1.5 Kamu kuruluşlarının bina ve tesislerinde, yıllık enerji tüketiminin 2015 yılına kadar %10 ve 2023 yılına kadar %20 azaltılması HEDEF U2.1. Kent içi ulaşımda, bireysel araç kullanımından kaynaklı emisyon artış hızının sınırlandırılması AMAÇ U2. Kentsel ulaşımın sürdürülebilir ulaşım ilkeleri AMAÇ B2. Binalarda yenilenebilir enerji kullanımının artırılması HEDEF B2.1. 2017 yılından itibaren yeni binaların yıllık enerji ihtiyacının en az %20’sinin yenilenebilir enerji kaynaklarından temin edilmesi doğrultusunda yeniden yapılandırılması HEDEF U2.2. Kentlerde sürdürülebilir ulaşım planlama yaklaşımlarının uygulanması için 2023 yılı sonuna kadar kentsel ulaşıma ilişkin gerekli mevzuat, kurumsal yapı ve rehber belgelerinin oluşturulması AMAÇ B3. Yerleşmelerden kaynaklanan sera gazı emisyonları- HEDEF B3.1. 2023 yılına kadar yeni yerleşmelerde yerleşme ölçeğinde sera gazı emisyonunun (pilot olarak seçilen ve sera gazı emisyon nın sınırlandırılması miktarı 2015 yılınakadar belirlenen) mevcut yerleşmelere göre en az % 10 azaltılması HEDEF U3.1. 2023 yılına kadar alternatif yakıt ve temiz araç kullanımını arttırmaya yönelik yasal düzenlemelerin yapılması ve kapasitenin AMAÇ U3. Ulaşım sektöründe alternatif yakıt ve temiz araç geliştirilmesi teknolojilerinin kullanımının yaygınlaştırılması HEDEF U3.2. 2023 yılına kadar kentsel ulaşımda alternatif yakıt ve temiz araç kullanımını özendirici yerel tedbirlerin alınması SANAYİ AMAÇ U4. Ulaşım sektöründe enerji tüketiminde verimliliğin HEDEF U4.1. 2023 yılına kadar ulaşımda kullanılan enerji tüketiminin sınırlandırılması arttırılması AMAÇLAR HEDEFLER AMAÇ U5. Ulaşım sektöründe bilgi altyapısının HEDEF U5.1. 2016 yılı sonuna kadar taşıma ve yolculuk verileri ile sera gazı emisyon verilerini içeren düzenli, güvenilir ve sürdürülebilir bir HEDEF S1.1. Sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına ve enerji verimliliğine yönelik yasal düzenlemelerin yapılması geliştirilmesi bilgialtyapısının oluşturulması AMAÇ S1. Sanayi sektöründe enerji verimliliğinin arttırılması HEDEF S1.2 Sanayi sektöründe enerji kullanımından (elektrik enerjisi payı dâhil) kaynaklanan sera gazı emisyonlarının sınırlandırılması HEDEF S2.1. Sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik mali ve teknik altyapının geliştirilmesi ATIK AMAÇ S2. 2023 yılına kadar sanayi sektöründe üretilen GSYİH başına eşdeğer CO2 yoğunluğunun azaltılması HEDEF S2.2. 2023 yılına kadar sanayi sektöründe sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanılması AMAÇLAR HEDEFLER AMAÇ S3. İklim değişikliği ile mücadeleye yönelik olarak HEDEF S3.1. 2015 yılına kadar sanayi sektöründe sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik bilgi altyapısının oluşturulması HEDEF A1.1. 2005 yılı baz alınarak düzenli depolama tesislerine kabul edilecek biyobozunur atık miktarının, 2015 yılına kadar ağırlıkça sanayi sektörü kapasitesinin güçlendirilmesi %75’ine, 2018 yılına kadar %50’sine, 2025 yılına kadar %35’ine indirilmesi HEDEF A1.2. 2023 yılı sonuna kadar ülke genelinde entegre katı atık bertaraf tesislerinin kurulması ve belediye atıklarının %100’ünün bu tesislerde bertaraf edilmesi AMAÇ A1. Etkin Atık Yönetiminin sağlanması HEDEF A1.3. Ambalaj Atığı Yönetim Planlarının tamamlanması HEDEF A1.4. AB ile uyumlu Entegre Atık Yönetimi anlayışı ile Katı Atık Ana Planı (KAAP/2010) kapsamında öngörülen geri kazanım tesis- lerinin kurulması HEDEF A1.5. 2023 yılına kadar vahşi depolama sahalarının %100’ünün kapatılması 11 12 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI TARIM SEKTÖRLER ARASI ORTAK KONULAR AMAÇLAR HEDEFLER AMAÇLAR HEDEFLER HEDEF T1.1. Toprakta tutulan karbon stok miktarını belirlemek ve arttırmak AMAÇ Y1. Emisyon envanterinin daha sağlıklı olarak hazırlan- HEDEF Y1.1. 2016 yılı başı itibariyle anahtar kaynakların sera gazı emisyonlarının en düşük Tier 2 yöntemine uygun şekilde izlenmesi ve AMAÇ T1. Tarım sektörünün yutak kapasitesini arttırmak HEDEF T1.2. Toprak üstü ve toprak altı biyokütleyi belirlemek ve arttırmak ması için gerekli altyapının kurulması raporlanması HEDEF T2.1. Tarım sektöründen kaynaklanan sera gazı emisyon sınırlandırma potansiyelini belirlemek AMAÇ Y2. Çevre koruma amaçlı politika oluşturulması ve uy- AMAÇ T2. Tarım sektöründen kaynaklanan sera gazı emisyon- HEDEF Y2.1. Sürdürülebilir kalkınma ilkelerine dayandırılarak düşük karbonlu kalkınma için 2015 yılına kadar mevcut bilgi zemininin güç- gulama kapasitesinin, sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçeve- larını sınırlandırmak HEDEF T2.2. Bitkisel ve hayvansal üretimden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının artış hızını azaltmak lendirilmesi sinde iklim değişikliğini dikkate alarak güçlendirilmesi AMAÇ T3. Tarım sektöründe bilgi altyapısını ve kapasiteyi HEDEF T3.1. İklim değişikliği ile mücadele ve iklim değişikliğine uyumda tarım sektörünün ihtiyaçlarını karşılayacak bilgi altyapısını oluş- AMAÇ Y3. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum alanında HEDEF Y3.1. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum konusundaki eylemler için finans kaynaklarına erişim kapasitesinin 2013 yılı sonuna geliştirmek turmak finans kaynaklarının daha etkin kullanılması kadar güçlendirilmesi, 2020 yılına kadar yeni finans kaynaklarının daha etkin kullanılması AMAÇ Y4. Sera gazı emisyonlarının maliyet etkin sınırlandı- HEDEF Y4.1. 2013 yılına kadar mevcut ve yeni küresel ve bölgesel karbon pazarlarına Türkiye’nin en avantajlı şekilde katılımının sağlanma- sına yönelik müzakerelerin yürütülmesi ARAZİ KULLANIMI VE ORMANCILIK rılmasına katkı sağlayan emisyon ticareti mekanizmalarının optimum seviyede kullanılması HEDEF Y4.2. 2015 yılına kadar Türkiye’de karbon piyasasının kurulmasına yönelik çalışmaların yapılması OHEDEF Y5.1. 2014 yılına kadar iklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularında yasal düzenlemelerin tamamlanması AMAÇLAR HEDEFLER AMAÇ Y5. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum faaliyetlerin- de eşgüdümün sağlanması ile etkinliğin arttırılması HEDEF Y5.2. 2014 yılına kadar İDKK üyelerinin iklim değişikliği ile mücadele ve uyuma yönelik kurumsal kapasitelerini güçlendirmek AMAÇ O1. Orman alanlarında tutulan karbon miktarını artır- HEDEF O1.1. Orman alanlarında tutulan karbon miktarını 2020 yılına kadar 2007 yılı değerlerine göre %15 artırmak (2007’de 14.500 Gg, mak 2020’de 16.700Gg AMAÇ Y6. Türkiye’nin bölgesel iklim modeli çalışmalarının HEDEF Y6.1. 2016 yılına kadar ulusal iklim gözlem, tahmin, bölgesel iklim modeli çalışması ile analiz ve etki değerlendirme kapasitesinin yapılması ve iklim değişikliği etkilerinin analiz edilmesi geliştirilmesi AMAÇ O2. Ormansızlaşmayı ve orman zararlarını azaltmak HEDEF O2.1. Ormansızlaşma ve orman zararlarını 2020 yılına kadar 2007 yılı değerlerine göre %20 azaltmak AMAÇ Y7. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularında HEDEF O3.1. 2015 yılına kadar arazi kullanımında ve kullanım değişimlerinde iklim değişikliği faktörünü yönetim stratejilerine entegre ekoverimliliğe yönelik Ar- Ge ve inovasyon kapasitesinin HEDEF Y7.1. 2014 yılına kadar temiz üretime yönelik Ar-Ge ve inovasyon kapasitesinin güçlendirilmesi etmek geliştirilmesi HEDEF O3.2. Tarımsal ormancılık faaliyetleri sayesinde tutulan karbon miktarını 2020 yılına kadar 2007 yılı değerinin %10 üzerine çıkarmak AMAÇ Y8. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum konusunda HEDEF Y8.1. 2012 yılı sonu itibariyle üniversitelerde iklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularının akademik programlara dahil edil- AMAÇ O3. Orman, mera, tarım ve yerleşim gibi arazi kulla- insan kaynaklarının geliştirilmesi mesi nımları ve değişimlerinin iklim değişikliğini olumsuz yönde HEDEF O3.3. 2012 yılında çayır ve mera alanlarında tutulan karbon miktarını tespit etmek, 2020 yılına kadar bu değeri %3 artırmak etkilemesini sınırlandırmak HEDEF Y9.1. Tüketim kalıplarının iklim dostu olacak şekilde geliştirilmesi için 2012 yılı sonuna kadar temel eğitim programlarında gerekli HEDEF O3.4. 2012 yılında sulak alanlarda tutulan karbon stoğunu tespit etmek ve belirlenen seviyeyi 2020 yılına kadar korumak AMAÇ Y9. Tüketim kalıplarının iklim dostu olacak şekilde düzenlemelerin yapılması HEDEF O3.5. 2012 yılında yerleşim alanlarında tutulan karbon miktarını tespit etmek ve 2020 yılına kadar yeşil doku ile bu değeri %3 değiştirilebilmesi için kamuoyu bilincinin arttırılmasır HEDEF Y9.2. 2014 yılına kadar iklim değişikliği ile mücadele için kamuoyu bilinçlendirme kampanyaları düzenlenmesi artırmak HEDEF O4.1. 2013 yılı sonuna kadar arazi kullanımı ve ormancılık konularında iklim değişikliği ile mücadeleye yönelik gerekli yasal dü- AMAÇ O4. Arazi kullanımı ve ormancılık konularında iklim zenlemeleri yapmak değişikliği ile mücadeleye yönelik yasal ve kurumsal yapıyı güçlendirmek HEDEF O4.2. 2014 yılına kadar arazi kullanımı ve ormancılık konularıyla ilgili kurumlarda iklim değişikliği konusunda kurumsal kapasiteyi güçlendirmek 13 14 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI UYUM TARIM SEKTÖRÜ VE GIDA GÜVENCESİ AMAÇLAR HEDEFLER SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ AMAÇ UT3. Tarımsal su kullanımının sürdürülebilir bir şekilde AMAÇLAR HEDEFLER planlaması HEDEF UT3.1. Tarımda su yönetiminin etkinleştirilmesi AMAÇ US1. İklim değişikliğinin etkilerine uyum yaklaşımının su HEDEF UT4.1. Toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik verimliliğinin iklim değişikliği etkilerine karşı korunması HEDEF US1.1. İklim değişikliğine uyum konusunun mevcut strateji, plan ve mevzuata entegrasyonunun sağlanması kaynaklarının yönetimi politikalarına entegre edilmesi AMAÇ UT4. Toprak ve tarımsal biyoçeşitliliğin HEDEF UT4.2. İklim değişikliğinin etkilerine uyum için tarımsal biyolojik çeşitlilik ve kaynakların korunması AMAÇ US2. Su kaynakları yönetiminde iklim değişikliğine HEDEF US2.1.Su kaynaklarının yönetiminde yetkili ve ilgili olan kurum ve kuruluşların kurumsal kapasitelerinin arttırılması iklim değişikliğinin etkilerine karşı korunması uyum konusunda kapasitenin, kurumlar arası işbirliği ve eşgü- HEDEF UT4.3. İklim değişikliğine uyum çalışmalarında tarımsal verimliliğin artırılması amacıyla arazi toplulaştırması çalışmalarının tamam- dümün güçlendirilmesi HEDEF US2.2. Finansman politikalarının ve uygulamaların geliştirilmesi lanması HEDEF US3.1. İklim değişikliğinin etkilerinin izlenmesi için mevcut sistemlerin güçlendirilmesi ve yeni sistemlerin oluşturulması HEDEF UT5.1. GTHB ile bağlı ve ilgili kuruluşlarının iklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularında kapasitelerinin geliştirilmesi ve AMAÇ US3. Su kaynaklarının yönetiminde iklim değişikliği etki- AMAÇ UT5. Tarımda uyum seçenekleri konusunda Türkiye’de kurumlar arası işbirliğinin güçlendirilmesi lerine uyumun sağlanması için Ar - Ge ve bilimsel çalışmaların kurumsal kapasite ve kurumlar arası işbirliğinin geliştirilmesi HEDEF US3.2. Su kaynakları ve kıyı yönetiminin iklim değişikliğinden etkilenebilirliklerinin belirlenmesi, uyum seçeneklerinin geliştirilmesi, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması HEDEF UT5.2. Tarım sektörüne iklim değişikliğinin etkileri ve uyum yaklaşımları konusunda sivil toplumun bilinçlendirilmesi izleme sonuçlarına göre periyodik revizyonların yapılması HEDEF US4.1. Su kaynaklarının havza temelinde geliştirilmesine yönelik çalışmaların, bütüncül bir yaklaşımla ve değişen tüketim taleplerini AMAÇ US4. iklim değişikliğine uyum için su havzalarında su karşılamakta esneklik sağlayan bir şekilde planlanması kaynaklarının bütüncül yönetimi HEDEF US4.2. Kentlerin su yönetiminin iklim değişikliğine uyum bakış açısı ile ele alınması EKOSİSTEM HİZMETLERİ, BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK VE ORMANCILIK AMAÇ US5. Yenilenebilir enerji kaynaklarının iklim değişikliğinin AMAÇ UO1. İklim değişikliğine uyum yaklaşımının ekosistem etkileri ve iklim değişikliğine direnci artırıcı ekosistem hizmetle- HEDEF US5.1. Hidrolik ve jeotermal enerji kaynaklarının iklim değişikliğine uyum bakış açısıyla planlanması hizmetleri, biyolojik çeşitlilik ve ormancılık politikalarına entegre HEDEF UO1.1. Mevcut stratejilerin iklim değişikliği etkilerine uyum için gözden geçirilmesi rinin sürdürülebilirliği dikkate alınarak planlanması edilmesi HEDEF UO2.1. İklim değişikliğinin orman alanlarındaki türler üzerine etkilerinin tespiti ve izlenmesi HEDEF UO2.2. Orman alanlarında iklim değişikliğinin etkilerinden kaynaklanan arazi kullanım değişiminin tespit edilmesi HEDEF UO2.3. Orman ekosistemlerinin sağlığının izlenmesi TARIM SEKTÖRÜ VE GIDA GÜVENCESİ HEDEF UO2.4. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin etkilerini belirleme ve izlemeye yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması AMAÇ UT1. İklim değişikliğinin etkilerine uyum yaklaşımının HEDEF UT1.1. Mevcut strateji ve eylem planları ile yasal düzenlemelerin iklim değişikliğine uyum bakımından gözden geçirilmesi AMAÇ UO2. İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik ve ekosistem tarım sektörü ve gıda güvencesi politikalarına entegre edilmesi HEDEF UO2.5. Orman köylülerinin sosyo-ekonomik kalkınmasında iklim uyum faaliyetlerinin dikkate alınması ve bu yolla kırsal kalkın- HEDEF UT1.2. Kurumlar arasında imzalanmış olan protokollerin iklim değişikliğine uyum bakış açısıyla gözden geçirilmesi hizmetleri üzerindeki etkilerinin belirlenmesi ve izlenmesi maya destek olunması HEDEF UT2.1. Ürün, toprak ve suyun etkin yönetimine ilişkin Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması HEDEF UO2.6. Dağ, step, iç su, deniz kıyı ekosistemlerinde ve sağladıkları ekosistem hizmetlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi, iklim değişikliğine uyuma yönelik önlemlerin geliştirilmesi HEDEF UT2.2. Ar-Ge ve bilimsel çalışma yapan kuruluşların kapasitelerinin ve sayılarının arttırılması AMAÇ UT2. Tarımda iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesi ve HEDEF UO2.7. Deniz ve kıyı alanları yönetimi çerçevesine iklim değişikliğine uyumun entegre edilmesi iklim değişikliğine uyumun sağlanması için Ar-Ge çalışmala- HEDEF UT2.3. Toprak ve Arazi Veri Tabanı ile Arazi Bilgilendirme Sistemi’nin, iklim değişikliğinin etkileri dikkate alınarak oluşturulması rının ve bilimsel çalışmaların geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması HEDEF UO2.8. Ormanların yangınlara karşı korunması HEDEF UT2.4. Tarımsal kuraklıklar için afet analizinin yapılması ve izlenmesi Hedef UT2.5. İklim değişikliğinin tarım sektöründeki sosyo-ekonomik etkilerinin belirlenmesi 15 16 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI TARIM SEKTÖRÜ VE GIDA GÜVENCESİ AMAÇ UA1. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin yönetimi HEDEF UA1.1. İklim değişikliğine bağlı sel, taşkın, çığ, heyelan vb. doğal afet risklerinin tespit edilmesi için tehdit ve risklerin belirlenmesi HEDEF UA1.2. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerle ilgili mevzuatın gözden geçirilmesi ve uygulama esaslarının belirlenmesi HEDEF UA2.1. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlere müdahalede taşra teşkilat kapasitelerinin güçlendirilmesi ve tatbikat yapabilme dü- zeyine eriştirilmesi AMAÇ UA2. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlere müdahale HEDEF UA2.2. İklim değişikliğinin yaratabileceği afet riskleriyle mücadelede toplum temelli afet yönetiminin oluşturulması mekanizmalarının güçlendirilmesi HEDEF UA2.3. İklim değişikliğinin yaratabileceği afet ve risk etkileri konusunda toplumsal bilinci ve katılımı yükseltecek eğitim çalışmala- rının sürdürülmesi İNSAN SAĞLIĞI AMAÇ UİS1. İklim değişikliğinin insan sağlığı üzerinde mevcut HEDEF UİS1.1. Aşırı hava olaylarının insan sağlığı üzerine etkilerinin araştırılması ve gelecekteki etkilerinin ve risklerin belirlenmesi HEDEF UİS1.2. İklim değişikliği, bulaşıcı hastalıklar ve sağlık riskleri arasındaki bağın araştırılması, izlenmesi ve olası önlemlerin belirlenmesi HEDEF UİS2.1. Riskli bölgelerde acil müdahale eylem planlarının oluşturulması ve gerekli altyapının temini AMAÇ UİS2. Ulusal sağlık sisteminde iklim değişikliği kaynaklı riskler ile mücadele kapasitesinin geliştirilmesi HEDEF UİS2.2. İklim değişikliğine bağlı sağlık risklerine karşı sağlık sektörü kuruluşlarının kapasitelerinin güçlendirilmesi İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM BAĞLAMINDA SEKTÖRLER ARASI ORTAK KONULAR HEDEF UYK1.1. İklim değişikliğine uyumun ulusal kalkınma plan, program ve politikalarına entegre edilmesi HEDEF UYK1.2. Karar verme süreçlerini destekleyici bilgi, izleme ve değerlendirme sistem ve araçlarının geliştirilmesi ve uygulamaya konulması AMAÇ UYK1. Yatay kesen konularda iklim değişikliği etkilerine HEDEF UYK1.3. İklim Değişikliği Ulusal Stratejisi’nin ulusal, bölgesel ve yerel ölçekte uygulamaya geçmesi için gerekli finansal düzenleme- uyumun sağlanması lerin gerçekleştirilmesi ve uygulamaya konulması HEDEF UYK1.4. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum kapasitesinin geliştirilmesi için eğitim, bilinçlendirme, bilgilendirme ve kamuoyunda farkındalık artırma faaliyetlerinin düzenlenmesi HEDEF UYK1.5. İklim değişikliğine uyum konusunda Ar-Ge kapasitesinin geliştirilmesi 17 18 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ENERJİ SEKTÖRÜ ENERJİ SEKTÖRÜ 19 20 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ENERJİ SEKTÖRÜ 21 22 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ E1. ENERJİ YOĞUNLUĞUNUN DÜŞÜRÜLMESİ HEDEF E1.1. Yürütülen ve planlanan çalışmalar kapsamında birincil enerji yoğunluğunun, 2015 yılında 2008 yılına göre %10 oranında azaltılması HEDEF E1.2. 2015 yılına kadar enerji verimliliğine yönelik kapasitenin geliştirilmesi Sorumlu/ Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri Kuruluş Kuruluş E1.1.1.1. Alt sektörler bazında enerji göstergelerinin hesaplanması, takibi için tüm Düzenli olarak güncellenen enerji E1.2.1.1. Enerji verimliliği danışmanlık şirketlerinin UBAK, EVKK üyesi kuruluşlar, Enerji Verimliliği Yönetmeliği BSTB, ÇŞB, KOSGEB, ETKB, sektörleri ve kuruluşları kapsayan bir veri tabanı veri tabanı, (EVD’ler) etkinliğinin artırılması amacıyla mevcut

2012-2013 Kapasite gelişimi ETKB TÜİK, ÇŞB, KOSGEB Ünv.ler, 2011-2012 Kapasite gelişimi değişikliği, Yetkilendirilmiş EVD şirketi ETKB STK’lar, Özel Sektör Kuruluşları, oluşturulması, veri tabanının güncel tutulmasına Düzenli olarak yayınlanan mevzuatın gözden geçirilmesi, EVD’lerin des- EVD’ler ve İlgili Sektör Dernekleri sayısı TMMOB Eylem Alanı E1.1.1. Sektörel enerji verilerinin yönelik değerlendirme yapılması ve yol haritası kıyaslama göstergeleri Eylem Alanı E1.1.1. Sektörel enerji verilerinin teklenmesi ve sayısının artırılması toplanması, kıyaslama göstergelerinin belir- hazırlanması toplanması, kıyaslama göstergelerinin belir- lenmesi ve değerlendirilmesi lenmesi ve değerlendirilmesi E1.1.1.2. Ortaya çıkacak veriler doğrultusunda alt E1.2.1.2. Bilinçlendirme faaliyetlerinin “enerji ve- Çevre kirliliğinde azalma, Bilinç endeksi çalışma sonuçları, MEB, KA, Belediyeler, TMMOB’a ETKB, EVKK üyesi kuruluşlar, sektörler bazında verimlilik açısından kıyaslama Kıyaslama göstergeleri, rimliliği bilinç endeksi” yöntemi ile değerlendiril- 2011-2023 Kamuoyu bilincinin geliş- Tüketicilerde davranış değişikliği, ETKB bağlı ilgili odalar, özel sektör

2013-2016 Kapasite gelişimi ETKB KOSGEB, Ünv.ler, EVD’ler ve İlgili göstergelerinin değerlendirilmesi ve yıllar bazın- Enerji verimliliği hedeleri mesi ve duyurulması mesi Enerji tüketiminde azalma STK’ları Sektör Dernekleri da enerji verimliliği hedeflerinin belirlenmesi Fayda/ Maliyet analizleri, HEDEF E1.3. Enerji verimliliğine yönelik Ar-Ge çalışmalarının desteklenmesi Karbon bilinçli ETKB ve Bağlı ve İlgili Kuruluşları, E1.1.2.1. Enerji sektöründe emisyon kontrolü se- Optimum maliyetli düşük emisyon 2012-2014 büyüme için ETKB EPDK, Ünv.ler, Lisans Sahibi Özel naryolarının çalışılması senaryosunun ETKB tarafından MB, BSTB, BTYK, TUBİTAK, kapasite gelişimi Sektör Yatırımcıları, Meslek Odaları E1.3.1.1 Ar-Ge stratejisi oluşturulması ve Ar-Ge stratejisi, yeni stratejinin BTYK’da resmi olarak duyurulması KOSGEB, TUBİTAK Teknoloji Plat- “Enerji Sektörü Araştırma Geliştirme Projeleri onaylanması, Her yıl desteklenen Ar- E1.1.2.2. Enerji sektöründe sera gazı emisyonu- ÇŞB, ETKB Bağlı ve İlgili 2011-2013 Teknolojik gelişim ETKB formları üyeleri, Ünv.ler, Özel Araştırma raporları, Destekleme Programı” (ENAR) kılavuzlarının Ge çalışmalarında YEK projelerine nun kontrolüne yönelik Teknoloji İhtiyaç Analizi- 2012-2014 Kapasite gelişimi ETKB Kuruluşları, KB, Sektör STK’ları ile Araştırma Ekipleri, Özel Fizibilite raporları hazırlanması verilen desteğin oranı, ENAR kılavuzları nin (TNA) yapılması Meslek Odaları STK’ları Alt sektörlerde EV potansiyelinin ETKB, MB, BSTB, BTYK, TUBİTAK, E1.1.2.3. Alt sektörler bazında NAMA Eylem Alanı E1.3.1. Enerji verimliliği konusun- Know-how, belirlenmesi, ETKB, EVKK Üyesi Kuruluşlar, Özel E1.3.1.2. Enerji verimliliğine yönelik ürün ve KOSGEB, TUBİTAK Teknoloji potansiyelinin belirlenmesi ve ekonomik analizi- 2012-2014 ETKB da Ar-Ge için ayrılan mali olanakların, 2015 Teknolojik gelişim, Desteklenen Ar-Ge ve inovasyon NAMA’lar kapsamında başlanan Sektör STK’ları, KOSGEB hizmete dönüşmemiş teknolojiler için Ar-Ge ve 2012-2023 ETKB Platformları üyeleri, Ünv.ler, Özel nin yapılması yılına kadar 2009 yılına göre %100 artırılması Yeni girişim ve yeni projeleri sayısı, Patent sayısı Eylem Alanı E1.1.2. Enerji sektörü için sera proje sayısı inovasyon desteğinin sağlanması Sektör Araştırma Ekipleri, Özel istihdam olanakları gazı emisyonu Yönetim Yaklaşımının Uygu- Sektör STK’ları lanması Kapasite gelişimi, EVKK Üyesi Kuruluşlar ve Diğer Teknolojik gelişim, BSTB, MB, EB, HM, EİE, TÜBİTAK, E1.1.2.4. Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın hazırla- Enerji ithalatında

2011-2012 Enerji Verimliliği Eylem Planı ETKB Tüm Kamu Kuruluşları, KOSGEB, E1.3.1.3. Ar-Ge sonuçlarına dayanılarak Know-how, KOSGEB, EÜAŞ, TEİAŞ, Dağıtım narak yürürlüğe konulması azalma, rekabet Üretime aktarılmış özgün ürün, Özel Sektör STK’ları geliştirilen özgün ürün, yöntem veya tasarımlar 2013-2023 Yeni girişim ve yeni ETKB Şirketleri, TŞFAŞ, TEMSAN, gücünde artış yöntem veya tasarım sayısı için pilot projelerin desteklenmesi istihdam olanakları Üniversite Enstitüleri, TOBB, E1.1.2.5. Strateji belgelerinde belirtilen hedeflere alanları TMMOB, STK’lar ETKB, MB, KB, EVKK Üyesi ulaşmak için Fayda/Maliyet ile emisyon etkisi 2012-2015 Fayda/Maliyet analiz raporları ETKB Kuruluşlar, İlgili STK’lar analizlerinin yapılması E1.1.2.6. Enerji verimliliğini arttırmaya ve sera KOSGEB, TTGV, Finans Kuruluşları, gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik ekonomik Belirlenecek bölge ve sektörlerde

2012-2015 Kapasite gelişimi ETKB Destek Programı Yürüten Tüm araçların belirlenmesi ve pilot bazda uygulan- pilot uygulamalar Kuruluşlar ması ENERJİ SEKTÖRÜ 23 24 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF E1.4. Enerji verimliliği uygulamaları için ETKB tarafından verilen teşvik miktarını 2015 yılına kadar %100 artırmak Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Sorumlu/ Göstergeleri Çıktılar ve Performans Kuruluş Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Kapasite gelişimi, E.2.1.1.4. Güneş Enerjisi yol haritasının Fayda/

2012-2015 Etkin enerji ve kaynak Fayda/Maliyet analizleri ETKB Maliyet esaslı olarak hazırlanması MB, EB, HM, TTGV, yönetimi E1.4.1.1. Sektörlere enerji verimliliğini sağlamaya KOSGEB, TMMOB, TOBB, Finans E.2.1.1.5. Denizlerde rüzgâr enerjisi konusunda Yeni istihdam olanakları, yönelik mevcut finans mekanizmaları hakkında 2011-2013 Kapasite gelişimi Katalog, güncel internet sayfası ETKB kuruluşları, Destek Programı Finansman Modelleri, yol haritası hazırlanması ve finansman modeli- 2011-2012 Kapasite gelişimi, Etkin enerji ETKB UBAK, EÜAŞ, EPDK bilgilendirme yapılması Yürüten Tüm Kuruluşlar, Tüketici Araştırma sonuçları nin geliştirilmesi ve kaynak yönetimi Eylem Alanı E1.4.1. Enerji verimliliği yatırımları- Dernekleri nın teşviki ve özendirilmesi E2.1.1.6. Rüzgâr enerjisi ile ilgili olarak sistem Enerjinin kalitesinin bozulmaması, kapasitesini artırmak ve iyi yönetmek amacıyla 2011-2015 daha fazla enerji transferi ve TEİAŞ ETKB, KB, EB, HM, EPDK E1.4.1.2. Mevcut enerji verimliliği desteklerinin MB, EVKK Üyesi Kuruluşlar, gerekli altyapının oluşturulması kaynak kullanımı

2012-2013 Kapasite gelişimi Mevzuat değişikliği ETKB Eylem Alanı E2.2.1. Hedef grupların YEK ve artırılması amacıyla çalışmaların yapılması KOSGEB, EVD’ler, İlgili STK’lar iklim değişikliği konusunda bilinçlendirilmesi E2.1.1.7. Jeotermal enerjinin kullanılmasına Gözden geçirilmiş yasal mevzuat ETKB, EB, HM, MİGEM, EİE, EPDK, ve bilgilendirilmesi yönelik yasal mevzuatın gözden geçirilmesi ve 2011-2013 MTA sayısı Belediyeler finansal destek imkânlarının araştırılması AMAÇ E2. TEMİZ ENERJİNİN ÜRETİM VE KULLANIMDAKİ PAYININ ARTIRILMASI E2.1.1.8. Biyoyakıtlar için enerji katkısı göz önüne Yeni istihdam olanakları, ETKB, Ünv.ler, Yağlı Tohum Üreticileri ve Kooperatifleri,

2011-2013 Biyokütle yol haritası GTHB alınarak yeni araştırmalara hız verilmesi Teknolojik gelişim Biyoyakıt Üreticileri, Akaryakıt Sektörü Şirketleri HEDEF E2.1. Yenilenebilir enerjinin elektrik üretimindeki payının artırılmasının sağlanması Yeni istihdam olanakları, E2.1.1.9. Mevcut kömür santrallerinde, biyokütle Teknolojik gelişim, Kırsal E2.1.1.1. Hidroelektrik enerji teknik ve ekonomik kaynaklarının kullanımının teknik ve ekonomik 2011-2013 Fizibilite çalışması sonuç raporu EÜAŞ ETKB, GTHB, TÜBİTAK Kapasite gelişimi, kalkınma, Hava kirliliğinde potansiyelinin tamamının, ekonomik, çevresel HES kaynaklı elektrik üretim ETKB, ÇŞB, OSİB, GTHB, EPDK, fizibilitesinin araştırılması

2011-2023 Etkin enerji ve kaynak DSİ azalma ve sosyal koşullar göz önünde bulundurularak miktarındaki artış MGM, TBB yönetimi havza bazında değerlendirilmesi HEDEF E2.2 Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının artırılması için 2015 yılına kadar kapasitenin geliştirilmesi Yasal düzenleme, ilk pompajlı HES Yerel çevre kirliliğinde E2.1.1.2. Pompajlı HES teknolojilerine yönelik Yeni istihdam olanakları, DSİ, EÜAŞ, EPDK, Özel Sektör E2.2.1.1. YEK’e yönelik projeler geliştirmeleri Eylem Alanı E2.1.1. Hidroelektrik enerji potan- 2012-2015 santrali projesinin geliştirilmesi ve ETKB azalma, Proje sonuç raporları, STK’lar, Belediyeler, Donör pilot projelerin başlatılması Arz güvenliği Üreticileri amacıyla STK’ların ve yerel yönetimlerin 2011-2015 KA siyelinin ve diğer yenilenebilir enerji kaynakla- uygulamaya geçirilmesi Kamuoyu bilincinin YEK ‘e yönelik proje sayısı Kuruluşlar desteklenmesi rının değerlendirilmesi Eylem Alanı E2.2.1. Hedef grupların YEK ve gelişmesi iklim değişikliği konusunda bilinçlendirilmesi E2.1.1.3. Mevcut güneş kolektörlerinin ve bilgilendirilmesi envanterinin çıkarılarak Fayda/Maliyet Yenilenebilir enerji E2.2.1.2. 500 kW’ın altındaki yenilenebilir enerji analizlerinin yapılması ve çevresel faktörler Türkiye güneş kolektörü envanteri, kullanan ürün ve Yasal düzenlemeler, ETKB, BSTB, TÜBİTAK, TSE, GAP üretim sistemlerinin sertifikalandırılması için 2011-2015 EPDK ETKB, Üreticiler göz önünde bulundurularak güneş enerjisi 2011-2014 Yeni istihdam olanakları Fayda/Maliyet analizleri, kullanılan ÇŞB hizmetlerde katma YEK etiketleri Başkanlığı, TOBB yasal düzenlemeler yapılması kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla güneş kolektörü sayısı değer artışı yasal düzenlemeler yapılması ve uygulamaya geçirilmesi ENERJİ SEKTÖRÜ 25 26 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF E2.3. Yenilenebilir enerji kaynaklarından üretim yapmak üzere 2023 yılına kadar teknolojik gelişim sağlanması AMAÇ E3. TEMİZ KÖMÜR TEKNOLOJİLERİ VE VERİMLİLİK ARTIRICI ÖNLEMLER UYGULANARAK ELEKTRİK ÜRETİMİNDE KÖMÜR KULLANI- MINDAN KAYNAKLANAN SERA GAZI EMİSYONUNUN SINIRLANDIRILMASI Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF E3.1. 2023 yılına kadar kömürle çalışan mevcut termik santrallerin ortalama çevrim verimlerinin artırılması Kuruluş BSTB, MB, EB, HM, TÜBİTAK, Sorumlu/ Çıktılar ve Performans E2.3.1.1. Yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik KOSGEB, EÜAŞ, TEİAŞ, Dağıtım Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Teknolojik İhtiyaç Analizlerinin (Technology 2011-2014 Teknolojik gelişim Teknolojik İhtiyaç Analizi raporu ETKB Şirketleri, TŞFAŞ, TEMSAN, Göstergeleri Kuruluş Needs Assessment-TNA) yapılması Üniversite Enstitüleri, TTGV, TOBB, TMMOB, STK’lar E3.1.1.1. Mevcut elektrik üretim santrallerinde BTYK, BSTB, MB, KOSGEB, TTGV, yeni teknolojiler kullanılarak verimi yükseltmek Arz güvenliği, ETKB, TKİ, TTK, MTA, TÜBİTAK, Santrallerdeki iyileştirme E2.3.1.2. Ar-Ge sonuçlarının üretime aktarımında Teknolojik gelişim, Ünv.ler, Özel Sektör Araştırma ve üretim kapasitesini artırmak için bakım, 2011-2020 Kaliteli enerji, EÜAŞ ÖİB, Özel sektör Yatırımcısı, Ünv. Ar-Ge teşvikleri için Fayda/Maliyet Eylem Alanı E3.1.1. Mevcut linyit santrallerinin çalışmalarının tamamlanması ekonomik araçlarla özendirilmesi ve Fayda/ 2011-2020 Yeni girişim ve yeni ETKB Ekipleri, TÜBİTAK Teknoloji iyileştirme ve modernizasyon çalışmalarının İstihdam olanakları ler analiz raporları rehabilitasyonu ve temiz kömür teknolojileri- Maliyet analizlerinin yapılması istihdam olanakları alanı Platformları Üyeleri, Sektör sürdürülmesi Dernekleri nin kullanımının yaygınlaştırılması E3.1.1.2. Mevcut santrallerde temiz teknoloji ETKB, TKİ, TTK, TÜBİTAK, Fayda/Maliyet analizlerini içeren E2.3.1.3. Yenilenebilir enerji ve temiz teknolojiler kullanımı, maliyetler ve uygulama imkânlarının 2011-2014 Yeni istihdam olanakları EÜAŞ ÖİB, Özel Termik Santraller, etki analizi konusunda üniversitelerde ve teknoloji geliştir- Teknolojik gelişim, BSTB, MB, KB, TÜBİTAK, KA, araştırılması Üniversiteler YEK’e yönelik entegre proje ve me bölgelerinde yeni teknolojilerin kullanımına 2012-2016 Know-how, ETKB Üniversite Enstitüleri, Teknoloji yerli ürün sayısı E3.1.2.1. Küçük rezervli yerel santrallerde kömür yönelik olarak yürütülen araştırma ve ürün İstihdam Geliştirme Bölgeleri MB, TKİ, EÜAŞ, TTK, MTA, projelerinin sayısının artırılması teknolojisinin kullanılması için yerel aktörlerin Yeni istihdam olanakları, Bölgesel Kömür Araştırma

2011-2023 ETKB TÜBİTAK, Ünv.ler, Özel Sektör sisteme dâhil edilmesi (üniversiteler, OSB, know-how, teknoloji Merkezlerinin kurulmas Eylem Alanı E3.1.2. Yeni kömür yakıtlı sant- Temsilcileri E2.3.1.4. Ürün geliştirmede araştırma kuruluşları Kalkınma Ajansları vs.) Eylem Alanı E2.3.1. Yenilenebilir enerji kay- arasında koordinasyonun artırılması, finansman BSTB, MB, KB, TÜBİTAK, KA, rallerde temiz kömür teknolojilerinin kulla- naklarına yönelik Ar-Ge faaliyetlerinin gelişti- Yasal düzenlemelerin Resmi nılması E3.1.2.2. Yeni kurulacak olan santrallerde yerli Çevre kirliliğinin kolaylığı sağlanması, bu alanda rekabet öncesi 2012-2014 ETKB Üniversite Enstitüleri, Teknoloji Temiz kömür uygulaması rilmesi ve desteklenmesi Gazete’de yayımlanması linyitleri kullanacak temiz kömür teknolojileri azaltılması, ÇŞB, TKİ, EPDK, TÜBİTAK, TTK, işbirliği çalışmalarının oluşturulması için yasal Geliştirme Bölgeleri 2011-2015 teknik kriterlerine yönelik yasal ETKB düzenleme yapılması kriterlerinin belirlenmesi ve uygulamayı özendiri- Hava kalitesinin MTA, TÜSİAD, STK’lar, Özel Sektör düzenlemelerin yapılması ci tedbirlerin alınması yükseltilmesi E2.3.1.5. Yerli sanayiyi desteklemek üzere, özel Yeni İstihdam BSTB, MB, KB, EÜAŞ, TÜBİTAK, E3.1.3.1. AB kojenerasyon düzenlemeleri ile tam Kojenerasyon Yönetmeliğinin EPDK, TÜBİTAK, ABB, Sektör alanlarda YEK kuluçka ve teknoloji geliştirme 2011-2014 AB’ye uyum ETKB olanakları, Kamu-özel sektör işbirliği KOSGEB, TTGV, TŞFAŞ, TEMSAN, uyumun sağlanması Resmi Gazete’de yayımlanması STK’ları, Özel Sektör bölgelerinin ve projelerin destek sonrasında ta- 2012-2015 ETKB Know-how, girişimleri ve kuluçka merkezleri KA, Üniversite Enstitüleri, TOBB, kip edilmesini sağlayan Proje Sonrası Destek ve E3.1.3.2. Yüksek verimli kojenerasyon/ Teknoloji, yerli ekipman Özel Sektör KB, EB, HM, TOKİ, EPDK, Koordinasyon Biriminin oluşturulması trijenerasyon ve bölgesel ısıtma uygulamalarının Eylem Alanı E3.1.3. Kojenerasyon ve bölgesel 2011-2015 Kamuoyu bilgilendirme Tanıtım kılavuzu ETKB Belediyeler, Sektör STK’ları, Özel E2.3.1.6. 500 kW’ın altında güneş ve diğer yaygınlaştırılması için verilen teşviklerin ısıtma sistemleri kullanımının teşvik edilmesi Sektör yenilenebilir kaynaklardan elektrik üretimi tanıtılması Teknolojik gelişim, EPDK, AE, Özel Dağıtım Şirketleri yapan mini tesislerin kullanımını özendirici 2011-2014 Ar-Ge sonuçları ETKB E3.1.3.3. Atık ısı kullanımının yaygınlaştırılmasına Kapasite gelişimi ve Girişimciler EPDK, TÜBİTAK, Belediyeler, ilave tedbirler alınması, bu konudaki mevzuat yönelik mevzuat düzenlemeleri ve bilgilendirme 2011-2015 Kapasite geliştirme Atık ısı kullanımının artması ETKB çalışmalarının düzenlenmesi Sektör STK’ları, Özel Sektör faaliyetleri yapılması E.2.3.1.7. Rüzgâr enerjisinin verimli kullanılması Teknolojik gelişim,

2011-2016 Proje sonuçları ETKB Ünv.ler, AE için hibrit projeler yapılması Kapasite gelişimi ENERJİ SEKTÖRÜ 27 28 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ E4. ELEKTRİK DAĞITIMINDA KAYIP VE KAÇAKLARIN AZALTILMASI HEDEF E4.1. 2023 yılına kadar ülke çapında elektrik dağıtım kayıplarının %8’e indirilmesi E4.1.1.1. Dağıtım şebekelerinin rehabilite Kömür rezervlerinin edilmesi ve güçlendirilmesi ile “Akıllı Şebeke” Kayıp/ kaçaktaki belirlenmiş TEDAŞ, ÖİB, YY, Özel 2011-2016 kullanım ömrünün ETKB, EPDK uygulamalarına yönlendirilmesi için gerekli azaltım hedeflerinin tutturulması Dağıtım Şirketleri uzaması, İthalatın azalması Eylem Alanı E4.1.1. Teknik altyapının iyileştiril- destekleyici tedbirlerin alınması mesi ve kaçak kullanımın engellenmesi Kaynakların rasyonel E4.1.1.2. Kaçak elektrik kullanımına yönelik kullanımı, Kaçak kullanımdaki azalma denetimlerin artırılması ve konuya ilişkin 2011-2016 ETKB, EPDK Elektrik Dağıtım Şirketleri Enerji tüketiminin kayıt miktarı çalışmalar yapılması altına alınması ENERJİ SEKTÖRÜ 29 30 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI BİNA SEKTÖRÜ BİNA SEKTÖRÜ 31 32 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI BİNA SEKTÖRÜ 33 34 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ B1. BİNALARDA ENERJİ VERİMLİLİĞİNİN ARTTIRILMASI HEDEF B1.1. 2023 yılında en az 1 milyon konut ile toplam kullanım alanı 10 bin metrekarenin üzerindeki ticari ve kamu binalarında standartları sağlayan ısı HEDEF B1.2. 2017 yılına kadar bütün binalarda, Binalarda Enerji Performansı (BEP) Yönetmeliği ve diğer enerji verimliliği yönetmeliklerinin etkin olarak yalıtımı ve enerji verimli sistemlerin oluşturulması uygulanması Sorumlu/ Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri Kuruluş Kuruluş Mevcut mevzuatta öngörülmüş teknik B1.1.1.1. Bina alt sektörlerindeki enerji bina sistemleri ve kriterlerinin iyileştiril- tüketimi bilgilerini içeren veritabanının Veritabanı, ÇŞB, MB, İB, MEB, TÜİK, TOKİ, B1.2.1.1. BEP Yönetmeliğinde belirtilen

2011-2014 Kapasite gelişimi ETKB mesine yönelik öneri paketi, önerilen hazırlanması ve kıyaslama göstergelerinin Kıyaslama göstergeleri İÖİ, Belediyeler bina teknik sistemleri ile ilgili kriterlerin ve ETKB, İB, TSE, Ünv.ler, Sektör 2011-2014 teknik sistem değişiklerinin fayda/ ÇŞB geliştirilmesi minimum gereklerin gözden geçirilmesi, dernekleri, Meslek odaları maliyet analiz raporları, gerekli Yönet- gerekirse revize edilmesi melik değişikliğinin Resmi Gazetede B1.1.1.2. Bina tipolojileri için oluşturulan yayımlanması Model Binaların teknik özelliklerinin 2011-2017 Kapasite gelişimi Model Bina teknik özellikleri ÇŞB ETKB, MB, İB, TÜİK, YY belirlenmesi B1.2.1.2. Mevcut binaların tadilatında yapılacak iyileştirilme için BEP Yönetmeliğindeki Yaşam kalitesinin artması, B1.1.1.3. Mevcut binaların, Model Binalar Fayda/maliyet analizini de içeren ETKB, İB, TSE, Ünv.ler, Sektör Kıyaslama göstergeleri, %25 eşiğinin analiz edilmesi, mevcut bina iyileş- 2011-2014 Hane başına enerji tüketim ÇŞB ile kıyaslanması sonucunda binalarda enerji TOKİ, YY, STK’lar, Meslek teknik rapor dernekleri, Meslek odaları

2011-2018 Kapasite gelişimi Binalarda enerji verimliliği ÇŞB tirme şartları için fayda/maliyet analizlerini içeren maliyetlerinde azalma verimliliğinin sağlanmasına yönelik kısa, orta Odaları bir teknik raporun hazırlanması hedefleri raporu ve uzun vadeli hedeflerin belirlenmesi Eylem Alanı B1.2.1. B1.2.1.3. BEP Yönetmeliğinin uygulanmasını Diğer Kanun ve Yönetmeliklerde B1.1.1.4. Mevcut binalarda enerji MB, İB, EİE, YY, TOKİ, STK’lar, Binalarda ısı yalıtımının ve verimli enerji desteklemek üzere ilgili hukuki düzenlemelerde ETKB, MB, BSTB, GTB, İB, Eylem Alanı B1.1.1. Binalarda ısı yalıtımı sağ- Binalarda Enerji Verimliliği Eylem BEP Yönetmeliğine uyumlu olarak verimliliğinin artırılması için eylem planı 2011-2014 ÇŞB ilgili meslek odaları, özel sektör sitemlerinin kullanımının sağlanması için (Kat Mülkiyeti, Belediyeler Kanunu, Yapı Denetim 2011-2023 ÇŞB TSE, Ünv.ler, Sektör dernekleri, lamak ve enerji verimli sistemler oluşturmak Planı yapılan değişikliklerin Resmi geliştirilmesi kuruluşları BEP Yönetmeliğinin iyileştirilmesi ve Yönetmeliği vb.) gerekli değişikliklerin belirlen- Meslek odaları için enerji verimliliği potansiyelinin ve Gazete’de yayımlanması güçlendirilmesi mesi ve yapılması önceliklerin tespit edilmesi BSTB, GTB, ilgili dernekler, B1.2.1.4. Enerji Kimlik Belgesi (EKB) B1.1.1.5. Enerji verimliliğini sağlamak Enerji Verimliliği Önlemleri Fayda- ilgili meslek odaları, malzeme sınıflandırma aralıklarının yukarı çekilmesi amacıyla alınan önlemlerin fayda-maliyet 2011-2014 ÇŞB Fayda/maliyet analizlerini de Maliyet Analiz Raporu üreticisi ve satıcısı özel sektör (TS 825 – bina bileşenlerinin U değerlerinin TSE, ETKB, TÜBİTAK, analiz çalışmalarının tamamlanması içeren teknik rapor, revize BEP kuruluşları yıllar itibariyle düşürülmesi) için fayda/ maliyet 2011-2023 ÇŞB Ünv.ler, Sektör dernekleri, Yönetmeliğinin Resmi Gazete’de analizlerini içeren bir teknik değerlendirmenin Meslek odaları ETKB, BSTB, GTB, TSE, yayımlanması yapılması ve BEP ve TS 825’in revize edilmesin- B1.1.1.6. Enerji verimliliği açısından TÜRKAK, TÜBİTAK, Ünv.ler, de koordinasyonun sağlanması piyasadaki yapı malzeme ve teknolojilerinin 2011-2014 Rekabet gücünde artış Piyasa Analiz Raporu ÇŞB ilgili dernekler, ilgili meslek değerlendirilmesi odaları, malzeme üreticisi ve Entegre Bina Tasarımı Yaklaşımı satıcısı özel sektör kuruluşları B1.2.1.5. “Entegre Bina Tasarımı Yaklaşımı” ve sürdürülebilir bina kriterlerini ve “Sıfır Emisyonlu (Sürdürülebilir) Bina” ETKB, TSE, TÜBİTAK, Sektör 2012-2015 içeren teknik rapor/kılavuz, ÇŞB Ar-Ge ihtiyaç değerlendirme ETKB, BSTB, GTB, KB, kriterlerinin oluşturulması, gerekli görülürse dernekleri, Meslek odaları B1.1.1.7. Enerji verimliliğini artırmak Revize BEP Yönetmeliğinin Resmi raporu, TÜRKAK, TSE, TÜBİTAK, Ünv. BEP Yönetmeliğine entegre edilmesi üzere yapı malzeme ve teknolojilerinin Gazetede yayımlanması

2011-2014 Teşvik edilecek enerji verimli ÇŞB ler, ilgili dernekler, ilgili meslek geliştirilmesine yönelik Ar-Ge önceliklerinin teknoloji ve ürün araştırma odaları, malzeme üreticisi ve ve desteklenecek alanların belirlenmesi alanlarının listesi satıcısı özel sektör kuruluşları BİNA SEKTÖRÜ 35 36 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Sorumlu/ HEDEF B1.3. Binalarda 2013 yılı sonuna kadar enerji verimliliği, yenilenebilir enerji ve BEP ile ilgili olarak gerekli finansal desteği sağlayacak araçların geliştir- Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar ilmesi Göstergeleri Kuruluş Sorumlu/ B1.2.2.1. ÇŞB’nin kurumsal kapasitesinin Kurumsal kapasite ve ihtiyaç Çıktılar ve Performans geliştirilmesi amacıyla ihtiyaç analizi yapılması 2011-2012 raporu ÇŞB Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş B1.2.2.2. ÇŞB personelinin BEP yönetmelik Eylem Alanı B1.2.2. Çevre ve Şehircilik Bakan- ETKB, TÜBİTAK, Ünv.ler, Meslek uygulamaları, binalarda enerji verimliliği önlem- ÇŞB personeline verilen eğitim lığı’nın BEP Yönetmeliği ve diğer enerji verim- 2011-2012 ÇŞB Odaları, Sektörel STK’lar, Uluslararası leri ve ekipmanları konusunda uygulamacı ve sayısı B1.3.1.1. Ulusal ve uluslararası finans EV ve YEK için liliği uygulanmalarına yönelik kapasitesinin kuruluşlar ÇŞB, ETKB, MB, KB, Finans eğitimci olarak eğitilmesi kuruluşları ile diyalog ve işbirliğinin gelen uluslararası Alternatif finans modelleri, artırılması 2011-2023 EB, HM kuruluşları, Özel sektör Eylem Alanı B1.3.1. Binalarda enerji verimli- geliştirilmesi için koordinasyonun fonların daha iyi İşbirliği protokolleri B1.2.2.3. Düzenlenen EKB’lerin denetimlerini Güçlü kamu fonksiyonu, Oluşturulan teknik altyapı, kuruluşları, EVD’ler ETKB, TSE, TÜBİTAK, Ünv.ler, Sektör liğinin arttırılması için enerji verimliliği, yeni- sağlanması yönlendirilmesi yürütmek üzere bir ekibin görevlendirilmesi ve 2011-2023 Emlak piyasasında EKB’ye Eğitim sayısı, ÇŞB dernekleri, Meslek odaları lenebilir enerji ve BEP ile ilgili olarak gerekli bu ekibin eğitilmesi ilişkin güven artışı Etüt uzmanı sayısı finansmanın sağlanması B1.3.1.2. Binalarda enerji verimliliği MB, EB, HM, EİE, TBB, TMMOB, Finans modelleri, fonlar, ETKB, YY, TBB, Ünv.ler, MMO, önlemleri için gerekli yatırımların yapılmasını Finans kuruluşları, Özel sektör

2011-2015 Fayda ve gereklerin duyurulması ETKB B1.2.3.1. BEP Yönetmeliğinin sektördeki Sektörel STK’lar, Meslek odaları, özendirici finans modellerinin araştırılması, kuruluşları, EVD’ler, Tüketici

2011-2023 Kapasite gelişimi Eğitime katılan kişi sayısı ÇŞB için internet sayfası uygulayıcılarının eğitilmesi SMM firmaları, Yapı denetim tanıtılması ve yaygınlaştırılması dernekleri firmaları, EVD firmaları B1.2.3.2. EVD’lerin yetkilendirilmesi, Enerji HEDEF B1.4. 2017 yılına kadar tüm binalara “Enerji Kimlik Belgesi” verilmesi Performans Kontratı (EPK) uygulamaları Yetkilendirilmiş EVD sayısı, ÇŞB, TMMOB, EVD’ler, EV hizmeti

2011-2023 Kapasite gelişimi ETKB ve bina enerji verimliliği etütleri konusunda Binalardaki EPK sayısı için yetkilendirilmiş kuruluşlar kapasitelerinin geliştirilmesi Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar ÇŞB taşra teşkilatı, Belediyeler, yapı Göstergeleri B1.2.3.3. ÇŞB taşra teşkilatı, belediyeler, yapı Emlak piyasasında EKB gü- denetim şirketleri ve Meslek Odalarında Kuruluş denetim şirketleri ve odaların yapı denetimindeki ETKB, TMMOB, Ünv.ler, Sektörel Eylem Alanı B1.2.3. İlgili diğer kurumların BEP 2011-2023 venilirliğinin artması, EV bina yapı denetim işinde görevlendirilen ÇŞB yetkinliğinin arttırılması için periyodik eğitimlerin STK’lar, İlgili sektör katılımcıları ve diğer enerji verimliliği yönetmeliğinin dönüşümünün hızlanması personel için düzenlenen eğitim ve B1.4.1.1. ÇŞB tarafından mevcut ve düzenlenmesi uygulanmasına yönelik kapasitesinin geliş- katılımcı sayısı yeni binalara verilecek olan sertifikaların Kayıt altına alınan EKB sayısı, tirilmesi izlenmesi ve kaydedilmesi, rastgele 2011 -2017 ÇŞB ETKB, Meslek odaları, EVD’ler Etkin denetim sistemi, Denetim sayısı B1.2.3.4. Yapı denetim sisteminin kontroller ile BEP yönetmeliği ve diğer enerji Yapı Denetim Yönetmeliği ve ilgili Eylem Alanı B1.4.1. Tüm binalara “Enerji Kimlik verimliliği uygulamalarının denetlenmesi etkinleştirilebilmesi için gerekli görülürse 2011-2013 ÇŞB mevzuatın değiştirilerek Resmi Belgesi” verilmesi için gerekli altyapının mevzuat değişikliği yapılması Gazetede yayımlanması güçlendirilmesi B1.4.1.2. Binaların mekanik sistemlerinin İlgili Tebliğin Resmi Gazete’de periyodik denetimi (merkezi ısıtma yayımlanması, Yetkilendirilen denetim Meslek odaları, Özel denetim B1.2.3.5. Binalarda Enerji Yönetimi sisteminin sistemleri, HVAC sistemleri) için metot 2011 -2017 ÇŞB firmalarının/denetçilerin sayısı, firmaları, EVD’ler standartlaştırılarak etkinleştirilmesi, ilgili EV Yönetmeliğinin değiştirilerek oluşturulması, denetimler için yetkilendirme Denetim sayısı mevzuatın (EV Kanunu ve yönetmelikleri) Enerji Yeşil istihdam Resmi Gazetede yayımlanması, yapılması ve denetimlerin uygulanması

2011-2015 ETKB ÇŞB, TSE, TMMOB, EVD’ler Yönetim Standardına (16001 EN-ISO 50001) olanaklarında artış 16001 EN-ISO 50001 belgeli en az uyumlaştırılması ve ticari binalar ile kamu 100 ticari ve kamu binası binalarında uygulanması BİNA SEKTÖRÜ 37 38 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ B2. BİNALARDA YENİLENEBİLİR ENERJİ KULLANIMININ ARTIRILMASI HEDEF B1.5. Kamu kuruluşlarının bina ve tesislerinde, yıllık enerji tüketiminin 2015 yılına kadar %10 ve 2023 yılına kadar %20 azaltılması Sorumlu/ HEDEF B2.1. 2017 yılından itibaren yeni binaların yıllık enerji ihtiyacının en az %20’sinin yenilenebilir enerji kaynaklarından temin edilmesi Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş B1.5.1.1. Kamu binaları için bir veri tabanı Kamu bilgi Kamu Binaları Yapı ve Enerji Veri ÇŞB, İB, MB, TOKİ, TÜİK, YY, Kamu oluşturulması, en fazla enerji tüketen binaların 2011-2013 ETKB sisteminde iyileşme Tabanı kurum ve kuruluşları belirlenmesi. B2.1.1.1. Binalarda yenilenebilir enerjinin maliyet Fizibilite formatının uygulanması, etkinliğini değerlendirmek amacıyla bir fizibilite 2011-2014 İlgili tebliğin Resmi gazetede ETKB ÇŞB, EPDK B1.5.1.2. Kademeli olarak tüm kamu binalarının En fazla enerji tüketen ilk yüz, rapor formatının geliştirilmesi yayımlanması Kamu bilgi ETKB, TOKİ, Kamu kurum ve EKB’lerinin düzenlenmesi için koordinasyonun 2011-2017 Bin ve on bin binanın kademeli ÇŞB sisteminde iyileşme kuruluşları, EVD’ler sağlanması olarak EKB’lerinin düzenlenmesi B2.1.1.2. Binalarda yenilenebilir enerji kullanımı- B1.5.1.3. Eski ve yeni kamu binalarında EKB nın sağlanması için aşağıdakileri de içerecek yeni için eşik değerlerin belirlenmesi ve bu EKB eşik düzenlemeler yapılması Kamu Binalarında EV İyileştirme değerler baz alınarak kamu binalarında enerji Kamu bilgi İB, KB, TOKİ, YY, Kamu kurum ve Binalara azami enerji ihtiyacı ve azami

2011-2018 Stratejisi ve Planı, ÇŞB verimliliği iyileştirme stratejisinin belirlenmesi sisteminde iyileşme kuruluşları karbondioksit emisyonu sınırlaması getirilmesi Başbakanlık Genelgesi ve gerekli tahsisatın sağlanması için Başbakanlık ve bu kapsamda yenilenebilir enerji kaynakları- Genelgesinin yayımlanması nın kullanımının özendirilmesi, • Azami karbondioksit emisyonu değerlerini Eylem Alanı B1.5.1. Kamu kuruluşlarının B1.5.1.4. Kamu kuruluşlarınca enerji etütleri Eylem Alanı B2.1.1. Binalarda yenilenebilir aşan binalara idari yaptırım uygulanması, bina ve tesislerinin yıllık enerji tüketiminin yaptırılarak iyileştirmeler için gerekli bütçenin Etüt raporları, Tüm kamu enerji kullanımının teşvik edilmesi • Isı yalıtımının ve verimli ekipman ve sistemlerin

2011-2015 ETKB, ÇŞB, KB azaltılması belirlenmesi ve fizibilite raporlarının hazırlanarak Fizibilite raporları kuruluşları kullanımının özendirilmesi, MB’ye ve KB’ye sunulması • Kullanım alanı 10.000 m2’nin üzerinde olan Yeni istihdam olanakları, Yeni yasal düzenlemelerin Resmi ticari binaların ve müstakil lüks konutların ve Temiz çevre, Enerji kaynak- Gazetede yayımlanması, ETKB, ÇŞB, EPDK, TEDAŞ ve Özel B1.5.1.5. EVD’lerin Enerji Performans Kontratları 2011-2015 ETKB Kamu binalarının entegre konutların (residence) ruhsatlandırılma- larının korunması, Enerjide Enerji ihtiyaçlarının en az %20sini dağıtım şirketleri, Sektör STK’ları çerçevesinde kamu binalarının iyileştirilmesi için Kamu İhale Kanunu’nda değişiklik 2011-2012 işletme bütçesinden MB ETKB, ÇŞB, KB sında sürdürülebilirlik niteliği aranması ve uygula- dışa bağımlılığın azalması YEK ile karşılayan bina sayısı Kamu İhale Kanunu’nda değişiklik yapılmasına önerileri tasarruf manın kademeli olarak diğer binalara da ilişkin ön hazırlıkların ve incelemelerin yapılması yaygınlaştırılması, B1.5.1.6. Kamu kurumlarında daha verimli • Yerinden üretimin özendirilmek suretiyle Kamu harcamalarında Kamu İhale Kanununda değişiklik yaygınlaştırılması; binalarda ısıtma, soğutma, ekipman, taşıt ve binaların satın alınabilmesi için ETKB, İB, KİK, TOKİ, YY, Kamu 2011 -2013 düşüş, EV cihazlar için yapılarak Resmi Gazete’de MB havalandırma, sıhhi sıcak su, elektrik ve Yeşil İhale Programının uygulanmasına ilişkin kurum ve kuruluşları piyasa dönüşümü yayımlanması aydınlatma enerjisi ihtiyaçlarının tamamen veya hazırlık çalışmalarının yapılması kısmen karşılanması amacıyla, yenilenebilir B1.5.1.7. Kamu binalarında enerji yönetimi enerji kaynakları kullanımının, hava, toprak uygulamasının etkinleştirilmesi için 10 bin Atanmış Enerji Yöneticisi sayısı, veya su kaynaklı ısı pompası, kojenerasyon ve Kamu binalarında işletme Kamu kurum ve kuruluşları, Meslek m2 üzerindeki veya 250 tep ve üzerinde enerji 2011-2011 Enerji Yönetim Standardı Belgesi ETKB mikrokojenerasyon gibi sistemlerin kullanımının harcamalarında düşüş odaları, EVD’ler tüketen kamu binalarında enerji yöneticilerinin almış kamu binası sayısı özendirilmek suretiyle yaygınlaştırılması atanması Eylem Alanı B2.1.2. Toplu konutlarda B2.1.2.1. Binaların enerji ihtiyacının karşılanmasın- yerinden enerji üretiminin yaygınlaştırılması da bölgesel ısıtma, kojenerasyon ve/veya mikro- Toplu konut alanlarında bölgesel kojenerasyon uygulamalarının ısıtma, soğutma 2011-2014 ısıtma ve kojenerasyon ve/veya TOKİ BİNA SEKTÖRÜ ve diğer enerji amaçlı olarak yeni toplu konut mikro-kojenerasyon uygulaması 39 alanlarında uygulamaya konulması 40 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ B3. YERLEŞMELERDEN KAYNAKLANAN SERA GAZI EMİSYONLARININ SINIRLANDIRILMASI HEDEF B3.1. 2023 yılına kadar yeni yerleşmelerde yerleşme ölçeğinde sera gazı emisyonunun (pilot olarak seçilen ve sera gazı emisyon miktarı 2015 yılına kadar belirlenen) mevcut yerleşmelere göre en az % 10 azaltılması Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Eylem Alanı B3.1.1. Yerleşmeler ölçeğinde B3.1.1.1. Seçilecek pilot şehir/bölgelerde bina- Kamu yatırımlarının, enerji İB, UBAK, ETKB, arazi kullanımının sera gazı emisyon miktar- larda enerji verimliliğini artırmaya yönelik ilgili ve su kaynaklarının etkin Veri tabanı, TÜİK, TOKİ, YY, larına etkisinin tespit edilmesi (yerleşmeler 2011-2014 ÇŞB sektörlerde veri tabanları oluşturulması, bütünsel kullanımı, Analiz raporu TBB, Ünv.ler, İlgili ölçeğinde ilgili tüm sektörlerin bütünsel etkilerin tespit edilmesi için analizler yapılması Kapsamlı idari sistem STK’lar etkilerinin tespit edilmesi) B3.1.2.1. Farklı iklim bölgeleri için enerji etkin ve ik- Kapasite gelişimi, yaşam lim duyarlı planlama ve yerleşim ilkelerinin geliş- Sürdürülebilir kentsel yerleşim UBAK, İB, KB, İller kalitesinin artırılması, tirilmesi ve kriterlerin oluşturulması, sürdürülebilir 2011-2014 rehberinin yayınlanması ve belediyelere ÇŞB Bankası, YY, Ünv. Sürdürülebilir yerleşimler, kentsel yerleşim planlarının etkin uygulanması iletilmesi ler, İlgili STK’lar İstihdam olanaklarında artış için bir rehber hazırlanması B3.1.2.2. Arazi kullanımı, ekoloji, ulaşım, su yöne- Pilot bölgeler için sürdürülebilir kentsel Sürdürülebilir yerleşimler, TOKİ, TBB, timi, gri su, yeşil/beyaz çatılar gibi sürdürülebilirlik yerleşim planları, Ulusal ve uluslararası Malzeme, su, alan, enerji İller Bankası, unsurlarını kapsayan kentsel yerleşim planlarının enerji verimliliği yöntemleri kullanılarak 2011-2014 kullanımında etkinlik/verimli- ÇŞB Belediyeler, Ünv. yaşam döngüsü maliyeti değerlendirme yön- oluşturulan /yapılan yeni örnek lik sağlanması, Yaşam kalite- ler, İlgili STK’lar, temleri kullanılarak pilot projeler çerçevesinde yerleşim/mahalle/site/komşuluk birimi sinin yükselme Meslek odaları geliştirilmesi ve uygulanması yeri sayısı B3.1.2.3. Enerji-etkin, iklim-duyarlı, sürdürülebilir Eylem Alanı B3.1.2. Malzeme, su, alan kulla- kentsel yerleşim planlamasına yönelik usul ve Enerji verimli ve iklim duyarlı nımında etkinlik, Sağlık ve Sürdürülebilir kentsel yerleşime ilişkin TBB, YY, Ünv.ler, esasların belirlenmesi ve pilot proje sonuçları yerleşme/yapılaşma için politika 2015-2016 refah ve yaşam kalitesi sevi- hukuki düzenlemenin Resmi Gaze- ÇŞB STK’lar, Meslek kullanılarak sürdürülebilir kentsel planların uygu- ve hukuki düzenlemelerin yesinde yükselme,Sürdürü- te’de yayımlanması odaları lamaya geçirilmesi için çıktıların imar mevzuatı- geliştirilmesi ve pilot projeler ile lebilir yerleşimler na aktarılması uygulamaya geçirilmesi B3.1.2.4. Nüfus, ekonomik aktivite gibi özellikler 3 pilot belediye kapsamında bütün ile model olabilecek üç pilot belediye kapsamın- paydaşların katılımıyla hazırlanmış iklim da iklim değişikliğinden etkilenme potansiyeli de değişikliği ile mücadele ve uyum eylem Pilot ÇŞB, TBB, Ünv.ler, 2012-2014 göz önüne alınarak iklim değişikliği ile mücadele planı, Tüm büyükşehir ve merkez bele- Belediyeler İlgili STK’lar ve uyum eylem planının hazırlanması ve diğer diyeleri için iklim değişikliği eylem planı belediyelere tanıtılması tanıtım ve hazırlama seminerleri Kamu kaynaklarının etkin ÇŞB, İller Bankası, B3.1.2.5. Yerel yönetimlerce imar planlarının kullanımı (İlk yatırım ve yatı- Sürdürülebilir yerleşim planı hazırlayan Ünv.ler, TMMOB’a iklime duyarlı yerleşim planları biçiminde hazır- 2013-2015 rım sonrası yanlış planlama- YY yerel yönetimlerin sayısı bağlı ilgili meslek BİNA SEKTÖRÜ lanması dan kaynaklanan yıkım/ye- odaları 41 niden inşa sayısında azalma) 42 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI SANAYİ SEKTÖRÜ SANAYİ SEKTÖRÜ 43 44 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI SANAYİ SEKTÖRÜ 45 46 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ S1. SANAYİ SEKTÖRÜNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNİN ARTTIRILMASI HEDEF S1.1. Sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına ve enerji verimliliğine yönelik yasal düzenlemelerin yapılması Sorumlu/ Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri Kuruluş Kuruluş S1.1.1.1. Sera gazı emisyonlarının BSTB, ÇŞB, KB, S1.2.3.1. Enerji etütlerinin gerçekleştirilerek sınırlandırılmasına ve enerji verimliliğine yönelik Revize mevzuatın Resmi İDDK Üyeleri, Sektör Etüt raporları, TÜSİAD, TOBB, TMMOB,

2011-2016 AB’ye uyum ÇŞB enerji verimliliğine yönelik ulusal ve uluslararası 2011-2016 Rekabet gücünde artış ETKB Eylem Alanı S1.1.1. Mevcut mevzuatın olarak farklı kurumlarca çıkarılmış olan mevzuat Gazete’de yayımlanması Dernekleri, STK’lar Karşılaştırma raporları STK’lar, Özel Sektör karşılaştırmaların yapılması revize edilmesi ve yeni yasal düzenlemeler arasında eşgüdümün sağlanması Kuruluşları yapılması S1.1.1.2. Sera gazı emisyonlarının BSTB, ÇŞB, ETKB, KB, Yeni mevzuatın Resmi Gazete’de ETKB, BSTB, Sektör S1.2.3.2. Yüksek enerji verimliliğine sahip demo Özel sektör sınırlandırılmasına ve enerji verimliliğine yönelik 2011-2016 AB’ye uyum ÇŞB, EİE 2012-2016 Rekabet gücünde artış Demo projeler MPM, KOSGEB, TÜSİAD, TOBB, yayımlanması Dernekleri, STK’lar projelerin geliştirilerek uygulanması kuruluşları olarak yeni yasal düzenlemeler yapılması STK’lar ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, HEDEF S1.2. Sanayi sektöründe enerji kullanımından (elektrik enerjisi payı dâhil) kaynaklanan sera gazı emisyonlarının sınırlandırılması Eylem Alanı S1.2.3. Enerji yoğun sektörlerde S1.2.3.3. Enerji verimli teknoloji ve iyi TÜBİTAK, TOBB, TÜSİAD, uygulamaların transferi alanında sanayi sektörleri 2011-2016 Rekabet gücünde artış Teknoloji transferi rehberi BSTB enerji verimliliğinin arttırılması TMMOB, TTGV, STK’lar, için rehber hazırlanması Sorumlu/ Özel Sektör Kuruluşları Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar MB, BSTB, ÇŞB, KB, Göstergeleri S1.2.3.4. Enerji yoğun sektörlerde enerji tasarruf Kuruluş potansiyelinin ve sektörel enerji verimliliği 2011-2016 Rekabet gücünde artış Enerji yoğun sektörlerde ortalama ETKB TÜBİTAK, TOBB, TÜSİAD, spesifik enerji tüketimi STK’lar, Özel Sektör hedeflerinin belirlenmesi Kuruluşları S1.2.1.1. Sanayi sektöründe Verimlilik Arttırıcı BSTB, EVKK Üyeleri, Projelerin geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve 2011-2012 Rekabet gücünde artış Desteklenen proje sayısı ETKB S1.2.3.5. Yüksek enerji tasarrufu potansiyeline ÇŞB, ETKB, TÜBİTAK, MPM, STK’lar Piyasada mevcut finansman kayıt altına alınması sahip yatırım projelerinin desteklenmesinin 2014-2016 Rekabet gücünde artış KB TÜSİAD, TOBB, STK’lar, olanakları kalkınma planlarına entegrasyonu Özel Sektör Kuruluşları Eylem Alanı S1.2.1. Sanayi sektöründe enerji Rekabet gücünde artış, verimliliği yatırımlarının teşvik edilmesi, yay- S1.2.1.2. Enerji verimliliği ile ilgili gönüllü Deklarasyonlar,

2011-2016 Uluslararası fonların EİE ETKB, BSTB, MPM gınlaştırılması ve kayıt altına alınması işbirliklerinin geliştirilmesi İşbirliği anlaşmaları yaygınlaştırılması S1.2.1.3. Enerji verimliliği projelerinin yatırıma Enerjide dışa bağımlılığın ETKB, BSTB, KB, EVKK dönüştürülmesi için finansman modellerinin 2011-2023 azalması, Rekabet gücünde Araştırma raporları EB, HM Üyeleri, KOSGEB araştırılması artış S1.2.2.1. KOBİ’lere yönelik olarak enerji verimli- Eğitim materyalleri ve WEB sitesi, liği ve sera gazı emisyonlarının sınırlandırılması Kapasite gelişimi, Etüt rehberleri, İyi uygulamalar rehberi, BSTB, ETKB, KB, TOBB,

2011-2016 KOSGEB konularında bilgilendirme yapılması, eğitim ve Rekabet gücünde artış Desteklenen KOBİ sayısı, Faydalanıcı STK’lar danışmanlık desteği sağlanması sayısı Eylem Alanı S1.2.2. KOBİ’lerde enerji verimli- S1.2.2.2. KOBİ’lere yönelik finansman modelleri Yeni finansman modelleri, BSTB, ETKB, EB, HM, liğinin arttırılması geliştirilerek enerji verimliliğine yönelik 2012-2023 Rekabet gücünde artış KOSGEB Finansman imkanlarında artış Finans Kuruluşları uygulamaların desteklenmesi SANAYİ SEKTÖRÜ S1.2.2.3. KOBİ’lere yönelik Verimlilik Arttırıcı Kapasite gelişimi, ETKB, BSTB, KB, MPM,

47 Projelerin ve gönüllü anlaşma desteklerinin 2011-2023 Desteklenen KOBİ sayısı KOSGEB 48 Rekabet gücünde artış STK’lar geliştirilmesi TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ S2. 2023 YILINA KADAR SANAYİ SEKTÖRÜNDE ÜRETİLEN GSYİH BAŞINA EŞDEĞER CO2 YOĞUNLUĞUNUN AZALTILMASI Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF S2.1. Sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik mali ve teknik altyapının geliştirilmesi Kuruluş Eylem Alanı S2.1.3. Sektörel işletmeler S2.1.3.1. Sanayi sektöründe faaliyet gösteren Rekabet gücünde artış, Karbon ayak izini hesaplayan Sorumlu/ ÇŞB, ETKB, BSTB, ve ürün bazında (Enerji Verimliliği Kanu- işletmeler ve ürün bazında karbon ayak izinin Kapasite gelişimi, işletme sayısındaki artış, Özel Sektör Çıktılar ve Performans 2011-2015 KOSGEB, TSE, TÜSİAD, Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar nu’nun 7. Maddesinde yer alan cihazlar ön- hesaplanması ve karbon ayak izinin azaltılması- AB’ye uyum, Karbon ayak izi belirlenmiş ürün Kuruluşları TOBB, TMMOB, STK’lar Göstergeleri celikli olarak) karbon ayak izinin azaltılması na yönelik eylem planı oluşturulması Politika oluşturma kapasitesi sayısı Kuruluş S2.1.1.1. İlgili sektörlerle sera gazı emisyonlarının Uygulama yöntemleri ve akış BSTB, ETKB, KB, KOSGEB, TÜSİAD, HEDEF S2.1. Sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik mali ve teknik altyapının geliştirilmesi Rekabet gücünde artış, sınırlandırılmasına yönelik gönüllü anlaşmaların 2011–2014 şemaları, Deklarasyonlar, ÇŞB TOBB, TMMOB, STK’lar, Özel AB’ye uyum yapılması İşbirliği anlaşmaları Sektör Kuruluşları Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı S2.1.1. Sera gazı emisyon yoğun- S2.1.1.2. Sera gazı emisyonlarının Göstergeleri luğunun azaltılmasına yönelik gönüllü sınırlandırılması için ihtiyaç duyulan finansal 2011-2014 Rekabet gücünde artış, Fayda/maliyet analizleri, EB, HM BSTB, ETKB, ÇŞB, KB, Kuruluş Kapasite gelişimi Araştırma raporları KOSGEB anlaşmaların özendirilmesi araçlara erişimin araştırılması S2.2.1.1. Sanayi sektöründe sera gazı ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, Sektörel TNA raporları, S2.1.1.3. Gönüllü anlaşmalar kapsamında ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik TÜBİTAK, TÜSİAD, TOBB, Rekabet gücünde artış, 2012-2014 Kapasite gelişimi Çıktıların BMİDÇS altında BSTB teknolojik iyileştirmeler içeren projeler TSE, TÜSİAD, TOBB, Teknoloji İhtiyaç Analizinin (Technology Needs TTGV, TMMOB, STK’lar,

2013-2018 AB’ye uyum, Bilgi toplumu, Seminerler, konferanslar BSTB kullanılması geliştirilmesine destek olunması ve proje TMMOB, TTGV, STK’lar, Assessment-TNA) yapılması Özel Sektör Kuruluşları Yeni istihdam olanakları sonuçlarının kamuoyu ile paylaşılması Özel Sektör Kuruluşları Eylem Alanı S2.2.1. Sanayi sektöründe S2.2.1.2. BSTB’nin sanayi ile ilgili Ar-Ge ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, düşük sera gazı emisyonlu teknolojilere desteklerinde iklim değişikliğinin öncelikli İklim değişikliğine yönelik proje TÜBİTAK, TÜSİAD, TOBB, S.2.1.2.1. Sektör strateji belgelerinde düşük 2011–2014 Rekabet gücünde artış BSTB Kapasite gelişimi, TÜBİTAK, TÜSİAD, TOBB, yönelik Ar-Ge ve teknoloji transferi alanlar kapsamına alınması yönünde çalışmalar sayısı ve destek büyüklükleri TMMOB, STK’lar, Özel karbon yoğunluğuna geçişle ilgili konulara yer 2014-2016 Eylem planları BSTB çalışmalarının desteklenmesi yapılması Sektör Kuruluşları AB’ye uyum TMMOB, STK’lar, Özel verilmesi Sektör Kuruluşları ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, S2.2.1.3. Sanayi sektöründe düşük sera gazı İyi uygulama örneği sayısında Eylem Alanı S2.1.2. Sanayi alt sektörlerinde S.2.1.2.2. Oluşturulan ve oluşturulacak olan ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, TÜBİTAK, TÜSİAD, TOBB, Rekabet gücünde artış, Teknoloji geliştirme bölgelerinde emisyonlu teknolojilere yönelik iyi uygulama 2014-2018 Rekabet gücünde artış artış, BSTB düşük karbon yoğunluğuna geçişin kuluçka ve teknoloji merkezlerinde sanayide TÜBİTAK, TÜSİAD, TOBB, TMMOB, STK’lar, Özel

2012-2014 Makro ekonomik istikrar, faaliyette olan kuruluşların sayısı BSTB örneklerinin kamuoyu ile paylaşılması Konferanslar, seminerler desteklenmesi düşük karbon yoğunluğuna yönelik çalışmaların TMMOB, STK’lar, Özel Sektör Kuruluşları Yeni istihdam olanakları ve yeni istihdam olanakları yapılması Sektör Kuruluşları S2.1.2.3. Düşük karbonlu kalkınmaya geçiş için Fayda/maliyet analizleri, Yeni istihdam olanakları, MB, BSTB, ÇŞB, ETKB, finansman modellerinin geliştirilmesine ilişkin 2011-2013 Finansal modeller için gerekli KB, EB, HM Rekabet gücünde artış GTHB, KOSGEB etüt yapılması düzenlemeler SANAYİ SEKTÖRÜ 49 50 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ S3. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELEYE YÖNELİK OLARAK SANAYİ SEKTÖRÜ KAPASİTESİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ HEDEF S3.1. 2015 yılına kadar sanayi sektöründe sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik bilgi altyapısının oluşturulması Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş S3.1.1.1. Sanayi alt sektörlerinde iklim değişikliği ile mücadeleye yönelik kılavuz ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, MPM, Kılavuzlar, kongreler, el kitaplarının oluşturulması, bilimsel ve 2011–2014 Kapasite gelişimi BSTB TSE, TÜSİAD, TOBB, TMMOB, seminerler, çalıştaylar teknik kongre/seminer/çalıştayların/eğitim STK’lar, Özel Sektör Kuruluşları Eylem Alanı S3.1.1. Sektöre yenilenebilir programlarının düzenlenmesi enerji, enerji verimliliği, temiz üretim ve iklim değişikliği ile mücadele konularında tek- nik destek sağlanması ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, S3.1.1.2.Sanayi sektörlerine yönelik

2010-2020 Kapasite gelişimi Etkinlik sayısı BSTB TÜSİAD, TOBB, TMMOB, STK’lar, bilgilendirmelerin yapılması Özel Sektör Kuruluşları S3.1.2.1. ISO 50001/EN 16001 Enerji Yönetimi BSTB, ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, standardı ile ilgili kılavuz dokümanların Seminer ve katılımcı sayısı, TÜİK, KA, TÜSİAD, TOBB,

2011-2015 Kapasite gelişimi TSE hazırlanması ve eğitim seminerlerinin Kılavuz dokümanlar TMMOB, STK’lar, Özel Sektör düzenlenmesi Kuruluşları BSTB, ÇŞB, ETKB, KB, KOSGEB, S3.1.2.2. Enerji yönetim sistemine yönelik TÜİK, KA, TÜSİAD, TOBB,

2012-2014 Yeni istihdam olanakları Eğitilen uzman sayısı ETKB sektörel uzmanların eğitimi TMMOB, STK’lar, Özel Sektör Kuruluşları S3.1.2.3. KOBİ’lere yönelik mevcut yönetmelik BSTB, ÇŞB, ETKB, KB, TSE, Özel Eylem Alanı S3.1.2. Enerji yönetim sistem- kapsamında sağlanan desteklerin tanıtılarak 2012–2014 Rekabet gücünde artış Yıllık Destek Miktarı KOSGEB Sektör Kuruluşları lerinin geliştirilmesine yönelik kapasitenin yaygınlaştırılması güçlendirilmesi BSTB, ÇŞB, KB, TÜİK, TSE, S3.1.2.4. Enerji yönetiminin sonuçlarının sera KOSGEB, TÜSİAD, TOBB, gazı emisyonu sınırlandırılmasına etkisinin 2013-2015 ETKB TMMOB, STK’lar, Özel Sektör raporlanması Kuruluşları S3.1.2.5. 1000 TEP üzeri işletmelerin tümünde Enerji yöneticisi sayısındaki BSTB, ÇŞB, TMMOB,

2011-2015 Yeni istihdam olanakları ETKB enerji yöneticisinin belirlenmesi artış STK’lar, Özel Sektör Kuruluşları ÇŞB, ETKB, BSTB, KB, TÜİK, S3.1.2.6. Sanayi İklim Değişikliği Teknoloji

2013-2014 Kapasite gelişimi Platformun oluşturulması TOBB KOSGEB, TÜSİAD, TMMOB, Platformu’nun oluşturulması SANAYİ SEKTÖRÜ STK’lar, Özel Sektör Kuruluşları 51 52 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ 53 54 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ 55 56 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ U1. İNTERMODAL TAŞIMACILIK SİSTEMİ GELİŞTİRİLEREK YÜK VE YOLCU TAŞIMACILIĞINDA ULAŞIM TÜRLERİNİN DENGELİ KULLANI- Sorumlu/ MININ SAĞLANMASI Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş HEDEF U1.1. 2023 yılı itibariyle demiryollarının yük taşımacılığında (2009 yılında %5 olan) payının %15’e, yolcu taşımacılığındaki (2009 yılında %2 olan) payının İyi işletme uygulamaları için %10’a çıkarılması U1.1.3.1. Yolculuk süresini kısaltan, konforlu ve Karayollarındaki trafik rehberler, personele hizmet içi dakik bir hizmet verilmesini sağlayacak işletme 2012-2016 TCDD UBAK, KB yoğunluğunun azalması eğitim, performans değerlendirme yaklaşımlarının uygulanması Sorumlu/ rehberleri, yolcu sayısındaki artış Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı U1.1.3. Demiryollarında Göstergeleri U1.1.3.2. Tarife, zaman çizelgesi ve bilet satışına Karayollarındaki trafik Kullanıcı dostu internet sitesi, Kuruluş yolcu taşıma hizmet kalitesinin ilişkin bilgilendirme ve internet üzerinden satın 2012-2014 yoğunluğunun azalması, Bilgilendirme materyalleri ve TCDD KB yükseltilmesi alma hizmetlerinin geliştirilmesi Ekonomik kazançlar yöntemlerinde artış U1.1.1.1. Mevcut demiryolu ağının yenilenerek Dış kaynaklara (petrole) standartlarının yükseltilmesi, elektrifikasyon ve 2011-2023 Belirlenen yeni hat oranı TCDD MB, UBAK, KB, EB, HM U1.1.3.3. Büyükşehirlerde demiryolu ana bağımlılığın azalması Trafik yoğunluğunda azal- Alternatif ulaşım hatları için yatırımlar sinyalizasyonunun yapılması istasyonlarına yolcu ulaşımını sağlayan alternatif 2014-2023 BB KB ma ve düzenlemeler ulaşım hatlarının oluşturulması Dış kaynaklara (petrole) U1.1.1.2. 2023 yılına kadar 10.000 km hızlı tren bağımlılığın azalması, Planlanan uzunlukta hattın demiryolu hattının ve 5.000 km konvansiyonel 2011-2023 Karayollarındaki trafik yapılması UBAK, TCDD MB, KB, EB, HM HEDEF U1.2. 2023 yılı itibariyle denizyollarının kabotaj yük taşımacılığındaki (2009 yılında ton-km olarak %2,66 olan) payının %10’a, yolcu taşımacılığındaki demiryolu hattının inşa edilmesi Eylem Alanı U1.1.1. Demiryolu altyapısının ve yoğunluğunun azalması (2009 yılında yolcu-km olarak %0,37 olan) payının %4’e çıkarılması üst yapısının geliştirilmesi U1.1.1.3. TINA çalışmasında belirlenen çekirdek ağ “uzantıları”na ilişkin fizibilite çalışmalarının 2012-2014 Dış kaynaklara (petrole) Fizibilite raporları UBAK, TCDD KB Sorumlu/ bağımlılığın azalması Çıktılar ve Performans yapılması Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Karayollarındaki trafik U1.1.1.4. Mevcut çeken ve çekilen araç parkının yoğunluğunun azalması, Çeken ve çekilen yeni araçların

2012-2023 TCDD KB, EB, HM yenilenmesi Verimlilik ve güvenliğin devreye girmesi U1.2.1.1. Mevcut limanlarda teknoloji, altyapı ve Karayollarındaki trafik Limanlarda ileri teknoloji ve altyapı artması 2014-2016 UBAK ÇŞB, KB, DLH, TÜRKLİM standartların geliştirilmesi yoğunluğunun azalması yatırımları Karayollarındaki trafik Eylem Alanı U1.2.1. Denizyolu ulaşım U1.1.2.1. Lojistik merkez sayısının artırılması 2011-2014 Lojistik merkez sayısı TCDD UBAK, KB, EB, HM altyapısının geliştirilmesi U1.2.1.2. Ulaştırma Kıyı Yapıları Master Plan yoğunluğunun azalması Yeni liman yerlerini gösteren Çalışması esas alınarak, Ulaştırma Ana Planı Karayollarındaki trafik haritalar, kapsamında yerleri belirlenen yeni limanların 2014-2016 UBAK ÇŞB, KB, ÖİB U1.1.2.2. Demiryollarının limanlar ve Organize yoğunluğunun azalması Yatırımlarda özel sektör payının yerlerinin yap-işlet-devret modeli ile hayata Sanayi Bölgeleri (OSB) ile bağlantı ve Karayollarındaki trafik arttırılması

2014-2023 Bağlantılar ve İltisak hatları UBAK, TCDD KB, EB, HM geçirilmesi Eylem Alanı U1.1.2. Kombine taşımacılık entegrasyonunun güçlendirilmesine yönelik yoğunluğunun azalması geliştirilerek demiryollarının yolcu ve yük olarak iltisak hatlarının inşa edilmesi U1.2.2.1. Deniz ticaret filosunun yeni gemilerle, Deniz ticaret filosuna alınan yeni Karayollarındaki trafik taşımacılığındaki rolünün etkinleştirilmesi yeni makine ve ekipmanlarla güçlendirilmesi, 2014-2016 gemiler, makinelerde yapılan UBAK KB yoğunluğunun azalması gemi sayısının arttırılması modifikasyon, gemi sayısında artış U1.1.2.3 . Yeni demiryolu yatırım projelerinin; UBAK, KB, EB, HM, DM, DHMİ, Dış kaynaklara (petrole) U1.2.2.2.Yük, yolcu ve araç taşımacılığında havayolu, limanlar ve karayolları ile birbirlerini 2014-2023 Demiryolu kullanımının artması UBAK TCDD, KGM, Karayollarında taşınan bağımlılığın azalması Eylem Alanı U1.2.2. Denizyolu taşımacılığında kullanılmak üzere ihtiyaç duyulan hatlarda Ro- Ro-Ro gemi sayısında artış, tamamlayacak şekilde planlanması SHGM 2014-2016 yolcu, yük ve araç UBAK KB kullanılan filonun yenilenmesi ve geliştirilmesi Ro Deniz taşımacılığında artış yoğunluğunun azalması gemi sayısının arttırılması Karayollarında taşınan Çağdaş işletme teknikleri konusunda ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ U1.2.2.3. Limanlarda çağdaş işletim tekniklerinin 2014-2016 yolcu, yük ve araç hizmet içi eğitimler, UBAK UBAK, GTB, TCDD, TÜRKLİM 57 uygulanması 58 yoğunluğunun azalması İşletme yönergeleri TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Sorumlu/ Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri Kuruluş Kuruluş Eylem Alanı U1.2.3. Kombine taşımacılık U1.2.3.1. Kombine ve intermodal U1.3.3.1. Akıllı ulaşım sistemlerinin KB, KGM, TÜBİTAK, Karayollarında taşınan yolcu, Ulusal sanayi ve teknoloji anlayışı doğrultusunda denizyolu altyapısının taşımacılık altyapısının kurulması ve KB, EB, TCDD, geliştirilmesi için Ar-Ge çalışmaları 2012-2016 Ar-Ge sonuç raporları UBAK Ünv.ler, Özel sektör 2015-2023 yük ve araç yoğunluğunun Bağlantılar ve yeni aktarma terminalleri UBAK kapasitesinin arttırılması geliştirilerek diğer ulaşım türleriyle entegre modlar arası aktarma terminallerinin KGM, SHGM, DHMİ yapılması kuruluşları azalması Eylem Alanı U1.3.3. Karayollarında bilgi ve ile- edilmesi oluşturulması tişim teknolojilerindeki gelişmelerden ve akıllı Karayollarında taşınan yolcu, ulaşım sistemlerinden yararlanılması Trafik kazalarında ve trafikte Eylem Alanı U1.2.4. Denizyolu taşımacılığının U1.2.4.1. Kabotaj taşımacılığının, vergi U1.3.3.2. Ana Trafik Yönetim Sistemi İB, İl Emniyet (Trafik) 2012-2014 yük ve araç yoğunluğunun Teşvik tedbirlerini içeren düzenlemeler UBAK MB 2014-2018 kaybedilen zamanda azal- Yeni teknolojilerin ticarileşmesi UBAK desteklenmesi teşvikleri geliştirilerek desteklenmesi Merkezi (ATYSM) kurulması Müdürlükleri, Belediyeler azalması ma HEDEF U1.3. 2023 yılı itibariyle karayollarının yük taşımacılığındaki (2009 yılında ton-km olarak %80,63 olan) payının %60’ın altına, yolcu taşımacılığındaki HEDEF U1.4. 2023 yılına kadar “Ulaştırma Ana Planı”nın hazırlanması ve uygulamaya konması (2009 yılında yolcu-km olarak %89,59 olan) payının %72’ye düşürülmesi Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Sorumlu/ Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Çıktılar ve Performans Göstergeleri Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Kuruluş Göstergeleri Kuruluş U1.4.1.1. Ulaştırma sektöründe sera U1.3.1.1. Kombine taşımacılığı Dış kaynaklara (petrole) gazı emisyonlarının sınırlandırma Düşük karbon odaklı bü- ÇŞB, UBAK bağlı ve ilgili Eylem Alanı U1.3.1. Karayolu planlamasında Entegre güzergâh planları, düzen- seçeneklerinin, azaltım potansiyellerinin 2011-2023 yüme Fayda/maliyet analiz sonuçları UBAK kuruluşları, Ünv.ler, Özel desteklemek amacıyla entegre güzergah bağımlılığın azalması, intermodal koridor yaklaşımının benimsen- 2011-2023 lemeler, UBAK KB, KGM, TCDD ve maliyetlerinin hesaplanması ile ileriye için kapasite gelişimi Sektör planlarının çevresel, sosyal ve ekonomik Karayollarındaki trafik mesi rehberler, eğitimler yönelik projeksiyonların yapılması analizleri yapılarak hazırlanması yoğunluğunun azalması Eylem Alanı U1.4.1. “Ulaştırma Ana Planı”nın Dış kaynaklara (petrole) U1.4.1.2. Düşük karbon ekonomisine İB, MB, KB, DM, KGM, TCDD, hazırlanmasına yönelik çalışmaların KB, Özel Sektör U1.3.2.1. Vergi, fiyatlandırma, cezalar bağımlılığın azalması, yönelik amaç ve hedeflerin Ulaştırma 2013-2023 Kapasite gelişimi Entegre edilmiş Ulaştırma Ana Planı UBAK Sonuç raporları, TÜBİTAK,Belediyeler, Ünv.ler, yürütülmesi Kuruluşları, Ünv.ler konusunda talep esnekliği araştırmaları 2012-2023 Karayollarında taşınan yolcu, UBAK Ana Planı’na entegre edilmesi Fayda/maliyet analizleri Özel sektör kuruluşları, yapılması Yük ve araç yoğunluğunun Eylem Alanı U1.3.2. Karayolu üzerindeki STK’lar azalması MB, İB, MSB, BSTB, GTB, KTB, yoğun yük ve yolcu trafiğinin farklı ulaşım U1.4.1.3. “Ulaştırma Ana Planı”nın YPK onaylı Ulaştırma Ana Planı, GTHB, ETKB, ÇŞB, KB, UBAK bağlı türlerine kaydırılması için uygun ekonomik Karayollarında taşınan yolcu, 2013-2023 AB’ye uyum UBAK hazırlanması Fayda/maliyet analizleri ve ilgili kuruluşları, Belediyeler, araçların belirlenmesi U1.3.2.2. Yolcu ve yük taşımacılığında, yük ve araç yoğunluğunun STK’lar, Ünv.ler MB, İB, SHGM, asgari taşıma fiyatları ve kapasite azalması, Cezaları belirleyen düzenleme,

2015-2016 UBAK KGM, Özel sektör üzeri yüklenme konusunda denetim ve Dış kaynaklara (petrole) Artan denetçi sayısı kuruluşları, STK’lar cezaların etkinleştirilmesi bağımlılığın azalması, AB’ye uyum ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ 59 60 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ U2. KENTSEL ULAŞIMIN SÜRDÜRÜLEBİLİR ULAŞIM İLKELERİ DOĞRULTUSUNDA YENİDEN YAPILANDIRILMASI Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF U2.1. Kentiçi ulaşımda, bireysel araç kullanımından kaynaklı emisyon artış hızının sınırlandırılması Kuruluş U2.1.2.1. Kent bütününde bisiklet yol Erişim/ulaşım olanaklarının Sorumlu/ ağları (bisiklet yolları veya şeritleri), Bisiklet yol ağı uzunluğunda artış, Çıktılar ve Performans bisiklet park alanları, akıllı bisiklet / 2014-2016 toplumun her kesimi için Bisiklet park alanları kapasitesinde artış Belediyeler STK’lar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar arttırılması Göstergeleri bisiklet İstasyonlarının oluşturulması Kuruluş U2.1.2.2. Kent merkezlerinde Kent merkezlerinde otomobillerden U2.1.1.1. Hizmet kalitesinin arttırılması Erişim/ulaşım olanaklarının Hizmet içi eğitimler, işletme rehberleri, otomobillerden arındırılmış yaya yolları Erişim/ulaşım olanaklarının STK’lar, arındırılmış yaya yolları ve alanları, İB, Özürlüler İdaresi için sektör çalışanlarına hizmet içi eğitim 2012-2016 toplumun her kesimi için Müşteri memnuniyeti ölçüm ve izleme Belediyeler ve alanların oluşturulması, yayaların 2014-2016 toplumun her kesimi için Belediyeler Tüketici Birlikleri Yayalar için kolay kullanılabilir kentsel Başkanlığı, STK’lar verilmesi arttırılması sistemi kentsel yol ağı içinde her yere ulaşımının arttırılması Eylem Alanı U2.1.2. Bisiklet ve yaya yol ağı sağlanması ulaşımının geliştirilmesi ve iyileştirilmesi U2.1.1.2. Kentsel karayolu, denizyolu, U2.1.2.3. Yaya ve bisiklet yolculuklarını Erişim/ulaşım olanaklarının Planlama ve tasarımda toplu taşıma, Erişim/ulaşım olanaklarının KB, TCDD, STK’lar, ÇŞB, KB, Özürlüler demiryolu ve raylı sistem ulaşımı Değerlendirilme raporu, UBAK, cazip seçenekler haline getirmeye toplumun her kesimi için bisiklet ve yaya erişimi için standartlar 2014-2016 toplumun her kesimi için Özürlüler İdaresi 2014-2016 Belediyeler İdaresi Başkanlığı, Ünv. için gerekli yatırımların ve işletme Fizibilite çalışmaları Belediyeler yönelik kent planlama yaklaşımlarının arttırılması, geliştirilmesi, arttırılması Başkanlığı ler, STK’lar düzenlemelerinin yapılması uygulanması AB’ye uyum Rehberlerin oluşturulması Kamu hizmet düzeyinde UBAK, KB, TCDD, U2.1.2.4. “Yavaş Şehir” (Slowcity) Sürdürülebilir kent kavramı U2.1.1.3. Toplu taşıma sistemlerinin iyileşme, Erişim/ulaşım ola- “Yavaş Şehir” sertifikası alan kent Entegre toplu taşıma planı, STK’lar, Özel Sektör, kavramının özendirilmesi; bu yönde 2014-2020 ve uygulamalarının hayata Belediyeler ÇŞB, STK’lar Eylem Alanı U2.1.1. Toplu taşıma hizmetinin birbiriyle ve diğer kentsel ulaşım 2013-2016 naklarının toplumun her Belediyeler sayısında artış Toplu taşıma kullanımında artış, Özürlüler İdaresi uygulamalar yapılması geçirilmesi geliştirilmesi ve iyileştirilmesi türleriyle entegre edilmesi kesimi için arttırılması, Başkanlığı Trafik sıkışıklığında azalma U2.1.3.1. Kent merkezlerinde yola taşıt Kent merkezindeki otoparkların işletme Fiyat düzenlemeleri için fayda/maliyet parkının etkin denetimi, mevcut otopark U2.1.1.4. Toplu taşımada bilet UBAK, KB, TCDD, esas ve usulleri yönergesi, analizi, Ortak bilet ve kart uygulamaları, kapasitesinin kısa süreli park amacıyla Trafikte kaybedilen zamanın sisteminin kullanıcı sayısını arttıracak 2013-2016 Trafik sıkışıklığında azalma Belediyeler STK’lar, Özel Sektör 2014-2020 Kent merkezlerinde yol boyu araç Belediyeler ÇŞB, EGM, STK’lar Kamuoyuna yapılan bilgilendirmeler, Eylem Alanı U2.1.3. Kent merkezine kullanılması, caydırıcı fiyatlandırma azalması şekilde düzenlenmesi Tüketici Birlikleri parkına ilişkin yeniden düzenleme, Yasal düzenlemeler yapılan yolculuklarda otomobil kullanımını politikalarının uygulanması ve akıllı Park fiyatlarında artış caydırıcı yolculuk talep yönetimi tekniklerinin otopark sistemlerinin oluşturulması U2.1.1.5. Konut, çalışma alanı gibi her uygulanması tür yeni gelişme alanı önerisinin, etkili Erişim/ulaşım olanaklarının U2.1.3.2. Kent merkezlerine otomobil bir toplu taşıma hizmeti sunulabilecek 2014-2016 toplumun her kesimi için Rehberler Belediyeler UBAK, ÇŞB, TOKİ girişini sınırlandırılmasına yönelik 2015-2020 Yerel yönetimlere ek gelir Değerlendirme raporu Belediyeler STK’lar konumda ana toplu taşıma güzergâhları arttırılması uygulamalarının değerlendirilmesi üzerinde olması U2.1.4.1. Taksilerin sadece duraklarda beklemelerinin sağlanması ve kent içi Trafikte kaybedilen zamanın Ticari araçlara denetim ve yaptırım

2013-2014 EGM Belediyeler, STK’lar trafikte boş durumda seyahat eden ticari azalması düzenlemesi Eylem Alanı U2.1.4. Trafikteki araç araçlara denetim ve yaptırım getirilmesi yoğunluğunu azaltmak için düzenlemelerin ve denetimlerin yapılması U2.1.4.2. Kent içi lojistik kapsamında ağır yük araçlarının sadece belli saatler Trafikte kaybedilen zamanın

2013-2014 Yasal düzenleme Belediyeler EGM içinde kente girebilmesine yönelik azalması düzenlemelerin yapılması ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ 61 62 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF U2.2. Kentlerde sürdürülebilir ulaşım planlama yaklaşımlarının uygulanması için 2023 yılı sonuna kadar kentsel ulaşıma ilişkin gerekli mevzuat, kurum- Sorumlu/ Çıktılar ve Performans sal yapı ve rehber belgelerinin oluşturulması Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Sorumlu/ U2.2.2.1. Sürdürülebilir kentsel ulaşım Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar planlaması ve yönetimi için politika oluşturan, Sürdürülebilir ulaşım Öngörülen kurumsal yapının UBAK, KB, Belediyeler, Göstergeleri yönlendiren ve denetleyen, ulusal düzeyde 2012-2016 yaklaşımlarının kentlerde İB, ÇŞB Kuruluş sorumlu bir Kentsel Ulaşım Birimi’nin uygulanması oluşturulması STK’lar, Ünv.ler kurulması U2.2.1.1. Kentsel Ulaşım Yasası ve Sürdürülebilir ulaşım Eylem Alanı U2.2.2. Kentsel ulaşıma ÇŞB, KB, EGM, U2.2.2.2. Oluşturulan Kentsel Ulaşım yönetmeliklerinin hazırlanarak yürürlüğe 2012-2014 yaklaşımlarının kentlerde Yasal düzenleme İB, UBAK yönelik kurumsal yeniden yapılandırma Belediyeler, STK’lar Birimi’nin, ilgili diğer kamu ve özel sektör konması uygulanması Sürdürülebilir ulaşım temsilcileri, yerel yönetimler, bilim insanları UBAK, KB, BB, 2013-2023 yaklaşımlarının kentlerde Kentsel Ulaşım Stratejisi Belgesi İB, ÇŞB UBAK (Ulaşım ve konuyla ilgili uzmanlardan oluşan bağımsız STK’lar, Ünv.ler U2.2.1.2. Kentiçi ulaşım planlarının her uygulanması Yaşam kalitesinin planına ilişkin bir kurul ile birlikte ulusal düzeyde Kentsel ölçekteki imar planları ve çevre düzeni KB, KA, Ulaşım Stratejisini hazırlaması artması, yönetmelikler), planlarıyla bütünleşik olarak hazırlanmasını ve 2012-2014 Yasal düzenleme Valilikler, Kaynakların verimli ÇŞB (İmar onanmasını zorunlu kılacak yasal düzenleme Belediyeler, STK’lar U2.2.3.1. Ulaşım planlama, raylı sistem Sürdürülebilir ulaşım kullanılması Planlarına ilişkin yapılması Eylem Alanı U2.2.3. Kentsel ulaşım yatırım planlama, yolculuk talep yönetimi, yaklaşımlarının İB, ÇŞB, KB, yönetmelikler) uygulamalarını yönlendirecek yaya ulaşımına ilişkin engelsiz/evrensel 2013-2023 kentlerde uygulanması, Kılavuz belgeler UBAK Belediyeler, STK’lar, U2.2.1.3. “Plan Değişikliğine Ait Esaslara rehber belgelerin oluşturulması tasarım konularında tüm yerel idarelere Kamu kaynaklarının Ünv.ler Dair Yönetmelik”te değişiklik yapılarak Trafik yoğunluğuna dağıtılacak kılavuzun hazırlanması verimli kullanımı UB, İB, KB, STK’lar, her türlü plan değişikliğinde trafik etki 2012-2014 bağlı gürültü ve hava Yasal düzenleme ÇŞB Belediyeler Eylem Alanı U2.2.1. Mevcut mevzuatın göz- değerlendirmesini zorunlu kılacak yasal kirliliğinin önlenmesi den geçirilmesi ve yeniden yapılandırılması düzenlemenin yapılması UBAK (Ulaşım U2.2.1.4. Ulaşım Ana Planı ile İmar Planları planına ilişkin kapsamında bisiklet yolu planı ve yaya yönetmelikler), İB, KB, Belediyeler,

2012-2014 İnsan sağlığına katkı Yasal düzenleme planının yapılmasına, ilgili yönetmeliklerde ÇŞB (İmar STK’lar değişiklik yapılarak yer verilmesi Planlarına ilişkin yönetmelikler) U2.2.1.5. “Ulaşımda Enerji Verimliliğinin Artırılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”in, yaya ulaşımına ilişkin tedbirleri Sürdürülebilir ulaşım ÇŞB, ETKB, içerecek biçimde, trafik akışını hızlandırmayı 2011-2015 yaklaşımlarının kentlerde Yönetmelik değişiklikleri UBAK Belediyeler, STK’lar amaçlayan öneriler ile ulaşım ana planının uygulanması yapılabilirliği gözden geçirilerek revize edilmesi ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ 63 64 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ U3. ULAŞIM SEKTÖRÜNDE ALTERNATİF YAKIT VE TEMİZ ARAÇ TEKNOLOJİLERİNİN KULLANIMININ YAYGINLAŞTIRILMASI Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF U3.1. 2023 yılına kadar alternatif yakıt ve temiz araç kullanımını arttırmaya yönelik yasal düzenlemelerin yapılması ve kapasitenin geliştirilmesi HEDEF Kuruluş U3.1. 2023 yılına kadar alternatif yakıt ve temiz araç kullanımını arttırmaya yönelik yasal düzenlemelerin yapılması ve kapasitenin geliştirilmesi U3.1.3.1. Ulaştırma sektöründe sera gazı emisyo- Eylem Alanı U3.1.3. Ulaştırma sektörünün nu artışının sınırlandırılması ve iklim değişikliği et- Planlamada eşgüdümün KB, ilgili sektör Sorumlu/ iklim değişikliği ile mücadeleye yönelik kapa- kilerine ilişkin ulaşım altyapısının adaptasyonu ile 2012-2013 arttırılması Paydaşlar platformu protokolü UBAK temsilcileri Çıktılar ve Performans sitesinin geliştirilmesi ilgili sektör paydaşlarının bir arada çalışabileceği Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri bir platformun kurulması Kuruluş U3.1.4.1. Uluslararası hava ve deniz taşımacılığın- AB’ye uyum, U3.1.1.1. AB’nin 443/2009/EC “Binek Araçlardan dan kaynaklanan sera gazı emisyonlarının izlen- AB üyeliği durumunda Yasal düzenleme, UBAK, SHGM, Salınan CO2 Emisyonunun Azaltılması” direktifi- 2012-2015 AB’ye uyum Yasal düzenleme BSTB, GTB ÇŞB, MB, UBAK mesi ve kayıt sisteminin oluşturulmasına yönelik 2012-2014 havayolları ve denizyolları ÇŞB Sektör rapor ve hesaplamaları DHMİ, nin ulusal mevzuata entegrasyonu yasal düzenlemenin oluşturulması, ilgili ve bağlı filolarının emisyon ticareti Eylem Alanı U3.1.4. Emisyon ticareti kuruluşlarda kapasitenin artırılması sistemine hazırlıklı olması U3.1.1.2. Toplu taşıma araçlarının alımında emis- konusunda uluslararası havayollarımıza ve U3.1.4.2. Uluslararası taşımacılıktan kaynaklı yon miktarı en az olan ve enerji verimliliğini sağ- denizyollarımıza yönelik yasal Eylem Alanı U3.1.1. Yeni binek araçlarda, Sürdürülebilir ulaşım ÇŞB, İlgili MB, UBAK, İB, BSTB, emisyon ticaretine yönelik Uluslararası Denizci- layacak araçların tercihine yönelik yaptırım ge- düzenleme yapılması ÇŞB, SHGM, yabancı bandralı yük ve yolcu gemilerinde 2012-2014 yaklaşımlarının kentlerde Yasal düzenlemeler Kamu Kurum ve GTB, KB, Belediyeler, lik Örgütü ve Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü tiren, AB’nin 2009/33/EC sayılı “Temiz ve Enerji Kapasite gelişimi, Hesaplama rehberleri, DM, Deniz Ticaret Odası CO2 emisyonunun sınırlanmasına ilişkin uygulanması Kuruluşları STK’lar kapsamında oluşan gelişmeler konusunda ulus- 2012-2014 UBAK Verimliliği Olan Araçların Teşviki” direktifinin ülke Ekonomik kazanç Eğitim seminerleri ve ilgili sektör yasal düzenleme yapılması lar arası taşımacılık yapan denizyolu ve havayolu mevzuatına kazandırılması temsilcileri şirketlerinin bilgilendirilmesi ve hesaplama kapa- sitelerinin artırılması U3.1.1.3. Limanlarımızı ziyaret eden yabancı AB’ye uyum, bandralı yük ve yolcu gemileri için düşük kükürt- lü yakıt kullanımını zorunlu kılacak yasal düzen-

2012-2014 Deniz kirliliğinin Yasal düzenleme UBAK DB, MB, ÇŞB, HEDEF U3.2. 2023 yılına kadar kentsel ulaşımda alternatif yakıt ve temiz araç kullanımını özendirici yerel tedbirlerin alınması azaltılması lemenin yapılması Sorumlu/ Çıktılar ve Performans U3.1.2.1. Düşük ücretli otomatik geçiş Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar uygulamalarına ilişkin örneklerin incelenip Türki- 2013-2014 Teknolojik gelişim, Etüt raporu KGM UBAK, TÜBİTAK, Göstergeleri Kapasite gelişimi Ünv.ler Kuruluş ye’de uygulanabilirliğinin etüt edilmesi U3.2.1.1. Otobüs ve minibüs araç filolarının dü- Toplu taşıma otobüs ve minibüs UBAK, ÇŞB, MB, U3.1.2.2. Motorlu araçlarda sera gazı emisyonu Yeni teknolojilerin şük karbon emisyonuna sahip araçlarla ilgili stra- 2015-2023 filolarında temiz yakıt kullanan Belediyeler ETKB, KB, Özel azaltılması amacıyla vergilendirme sisteminde UBAK, BSTB, GTB, geliştirilmesi

2020-2023 Hava kirliliğinde azalma Yasal düzenleme MB tejisinin belirlenmesi ve uygulamaya geçirilmesi araçların oranında artış Sektör Kuruluşları yapılacak düzenlemelere ilişkin çalışmaların STK’lar Eylem Alanı U3.2.1. Toplu taşımada başlatılması alternatif yakıt ve temiz araç teknolojileri Eylem Alanı U3.1.2.Motorlu taşıtlarda sera kullanımının arttırılması U3.2.1.2. Toplu taşıma araçlarında yaş sınırlaması Yaşlı araçların trafikten U3.1.2.3. Otoyol ve köprü geçiş ücretlerinde sera gazı emisyonlarını sınırlandırmayı temel MB, UBAK, ÇŞB, getirilmesine ilişkin stratejinin belirlenmesi, belir- 2015-2023 Hizmet kalitesinde artış çekilmesine yönelik yasal Belediyeler UBAK gazı emisyonu düşük olan araçlara düşük ücretli 2015-2020 Hava kirliliğinde azalma Farklı fiyatlandırma uygulamaları KGM alan bir vergilendirme ve fiyatlandırma STK’lar lenen stratejinin uygulamaya geçirilmesi düzenleme geçiş olanağı sağlanması sisteminin oluşturulması U3.1.2.4. Uygulanmakta olan ekonomik prog- AB’ye uyum, ülkenin UBAK, BSTB, GTB, ram ve bütçe politikaları çerçevesinde vergi yeni teknoloji KB, TÜBİTAK, Ünv.ler,

2020-2023 Yasal düzenleme MB U3.2.2.1. Kentlerde elektrikli otomobiller için do- Dış kaynaklara (petrole) Elektrikli otomobiller için dolum UBAK, ÇŞB, BSTB, mevzuatında alternatif yakıt ve temiz araç kul- geliştirme kapasitesinin STK’lar, Özel sektör 2015-2023 Belediyeler Eylem Alanı U3.2.2. Kentsel ulaşımda özel lum istasyonları kurulması bağımlılığın azaltılması istasyonları GTB, ETKB lanımını teşvik edici düzenlemelerin yapılması desteklenmesi kuruluşları araç kullanıcıları ile ticari araç filoları için U3.1.2.5. Kamu kurum ve kuruluşları ile özel Sürdürülebilir kalkınma temiz yakıt ve temiz araç teknolojilerinin Araç filosuna sahip ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ şirketlerin temiz yakıt ve temiz araç teknolojisi hedeflerinin sağlanması, Alternatif yakıt ve temiz araç kullanan UBAK, MB, BSTB, kullanımının özendirilmesi U3.2.2.2. Kent merkezlerinde temiz yakıt ve 2020-2023 tüm kamu ve özel Dış kaynaklara (petrole) 65 içeren araç filoları oluşturmalarına yönelik teşvik İnsan sağlığına olumlu araç filosunun sayısının artması GTB temiz araç kullanıcılarına ücretsiz veya düşük 2015-2023 Yasal düzenleme Belediyeler 66 sektör kuruluşları bağımlılığın azaltılması edici yöntem ve mekanizmaların geliştirilmesi etkiler ücretli park alanları sağlanması TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ U4. ULAŞTIRMA SEKTÖRÜNDE ENERJİ TÜKETİMİNDE VERİMLİLİĞİN ARTTIRILMASI AMAÇ U4. ULAŞTIRMA SEKTÖRÜNDE ENERJİ TÜKETİMİNDE VERİMLİLİĞİN ARTTIRILMASI HEDEF U4.1. 2023 yılına kadar ulaşımda enerji tüketiminin sınırlandırılması HEDEF U4.1. 2023 yılına kadar ulaşımda enerji tüketiminin sınırlandırılması Sorumlu/ Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri Kuruluş Kuruluş U4.1.1.1. Enerji verimliliği yüksek olan kara, hava U5.1.1.1. Kentsel ulaşımda yerel düzeyde ulaşım BSTB, GTB, ETKB, TÜİK, İl Emniyet ve deniz taşıtlarının üretiminde temiz yakıt ve veri tabanlarının oluşturulması amacıyla anket Ulaşım ve yolculuk anketi Yerel

2012-2023 İnovasyon ve rekabet gücü Ar-Ge projeleri sonuç raporları UBAK TÜBİTAK, Ünv.ler, 2011-2014 Müdürlükleri, Özel araç teknolojilerine yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması ve karşılaştırılabilir verilerin toplanma- sonuç raporu Yönetimler Belediyeler, STK’lar sektör kuruluşları Eylem Alanı U4.1.1. Hava, kara, deniz desteklenmesi sını sağlayacak kodların geliştirilmesit ulaşımında enerji verimliliği yüksek taşıtların kullanımının yaygınlaştırılması ÇŞB, UBAK bağlı U4.1.1.2 Enerji verimliliği yüksek olan kara, hava ve ilgili kuruluşları, U5.1.1.2. Gerekli altyapı kurularak tüm alt sek- ve deniz taşıtlarının üretiminde teşvik mekaniz- UBAK, MB, Kamu kurumları ve TÜİK, SHGM, KGM,

2012-2023 İnovasyon ve rekabet gücü Yasal düzenlemeler törlerde yolcu ve yük taşımacılığında gerçek ve malarının oluşturulması, yatırımların desteklen- BSTB, GTB özel sektör Periyodik olarak güncellenen veri UBAK, ETKB, EPDK, Deniz Ticaret güvenilir taşıma verilerinin toplanması, elektronik 2011-2016 mesi tabanı DHMİ Örgütü Havayolu ortama aktarılması ve izleme-değerlendirmesi- şirketleri, İlgili nin yapılması STK’lar, Özel Sektör Eylem Alanı U4.1.2. Bilgi ve iletişim Kuruluşları teknolojilerinin yaygın kullanımı ile kent U4.1.2.1. Banka ödemeleri ile vergi, ceza vb. tüm UBAK, ETKB, Kamu Seyahat talebinin Uygulamaların halka yaygın içi yolculuk yapma ihtiyacının azaltılması ödemelerin elektronik olarak yapılmasına ilişkin 2012-2020 Başbakanlık kurumları, Özel Periyodik yayınlanan istatistiksel azaltılması tanıtımı var olan uygulamaların yaygınlaştırılması sektör kuruluşları U5.1.1.3. Yolcu ve yük taşımacılığında alternatif raporlar, Eylem Alanı U5.1.1. Yük ve yolcu taşımacılığı- yakıtların kullanımına ilişkin araştırmaların yapıl- 2011-2016 İzleme sistemi, ETKB UBAK, TÜİK, EPDK na ilişkin bilgi altyapısının güçlendirilmesi ması ve istatistikî verilerin oluşturulması Periyodik yayınlanan istatistiksel U4.1.2.2. Kurumların stratejik planlarında, kamu Kamu raporlar Revize stratejiler, işyerlerinde video-konferans vb. yöntemlerle Seyahat talebinin kuruluşları,

2013-2020 Video-konferanslar için teknik UBAK, ETKB toplantı yapılmasına yönelik strateji ve hedeflere azaltılması Özel sektör donanımın temini U5.1.1.4. Yol kaplamasında Bitümlü Sıcak Karışım yer verilmesi kuruluşları Periyodik olarak güncellenen veri UBAK, KGM, ÇŞB, TÜBİTAK, yerine Ilık Karışım Asfalt kullanılarak sera gazı 2011-2016 tabanı Belediyeler TÜİK, Ünv.ler U4.1.2.3. Üniversitelerde “akıllı sınıf” uygulamala- emisyonlarının sınırlandırılması rıyla uzaktan eğitim olanaklarının arttırılması için Seyahat talebinin Değerlendirme ve ihtiyaç analizi

2014-2020 Ünv.ler YÖK bilgilendirme ve eğitim yapılması, öğretim üyele- azaltılması raporu U5.1.1.5. Yolcu ve yük taşımacılığında kullanılan BSTB, GTB, rinin özendirilmesi tüm taşıtların emisyon veri ve istatistiklerinin Periyodik yayınlanan istatistiki DM,

2011-2016 UBAK Eylem Alanı U4.1.3. Enerji verimliliği tutulması, emisyon sınırlandırılmasına yönelik raporlar TCDD, DHMİ, U4.1.3.1. Pilot kentler seçilerek enerji verimliliği Sürdürülebilir ulaşım Pilot kentlerde örnek stratejilerin oluşturulması SHGM, KGM yüksek ve iklime duyarlı kentleşme ve ÇŞB, Belediyeler, yüksek ve iklime duyarlı kentsel ulaşım stratejisi- 2013-2018 yaklaşımlarının kentlerde uygulamaların hayata geçirilmesi, UBAK, İB ulaşım stratejilerinin geliştirilmesi ve Ünv.ler, STK’lar nin hazırlanması ve uygulanması uygulanması sonuçların ülke çapında paylaşımı U5.1.1.6. Tüm ulaşım hatlarının seragazı emis- uygulanması Periyodik yayınlanan istatistiki BSTB, GTB, yonları açısından incelenmesi ve Ölçülebilir-Ra- U4.1.3.2. “Akıllı Ulaşım Sistemleri” ve “Trafik 2011-2016 raporlar, Verinin MRV özelliğinde UBAK TCDD, DHMİ, porlanabilir- Doğrulanabilir (MRV) niteliğe uygun Yönetimi” uygulamalarına yönelik Ar-Ge çalış- Ar-Ge sonuç raporları, akıllı olması SHGM, KGM Sektörün verimliliğinde UBAK, KGM, TÜBİTAK, Ünv.ler, olarak kayıt altına alınmasının sağlanması malarının 2013-2015 Ulaşım Sistemi kullanan ulaşım artış Belediyeler STK’lar desteklenmesi ve Akıllı Ulaşım Sistemi Merkezleri koridorları kurulması U4.1.3.3. Akıllı ulaşım, kent içi sanat yapıları, OGS, İB, KGM, Mahalli UBAK, OKS gibi sistemlerin sera gazı emisyonlarının 2014-2018 Değerlendirme raporları İdareler Gn. Md., ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ Belediyeler sınırlandırılmasına olan etkilerinin belirlenmesi Ünv.ler 67 68 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ATIK SEKTÖRÜ ATIK SEKTÖRÜ 69 70 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ATIK SEKTÖRÜ 71 72 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ A1. ETKİN ATIK YÖNETİMİNİN SAĞLANMASI HEDEF A1.2. 2023 yılı sonuna kadar ülke genelinde entegre katı atık bertaraf tesislerinin kurulması ve belediye atıklarının %100’ünün bu tesislerde bertaraf edilmesi HEDEF A1.1. 2005 yılı baz alınarak düzenli depolama tesislerine kabul edilecek biyobozunur atık miktarının, 2015 yılına kadar ağırlıkça %75’ine, 2018 yılına kadar %50’sine, 2025 yılına kadar %35’ine indirilmesi Çıktılar ve Performans Sorumlu/ Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Sorumlu/ Kuruluş Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri İnsan sağlığının korunması, Kuruluş A1.2.1.1. Düzenli depolama sahası işletme Ekonomiye katkı, Sürdürü- Belediyeler, planının, Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair 2011–2017 lebilirliğin sağlanması, Doğal Mevzuata uygun işletme planları Belediye ÇŞB A1.1.1.1. Park bahçe ve organik atıkların Biyobozunur atık miktarının Park bahçe ve organik atıkların Belediyeler, Yönetmelik hükümlerine göre yapılması kaynakların korunması, Birlikleri envanterinin çıkarılması, geri kazanım azaltılması, Sürdürülebilirliğin envanter raporu, Eylem Alanı A1.2.1. Ulusal mevzuat ve 2011–2020 Belediye ÇŞB AB’ye uyum çalışmalarının yapılması ve bunların EAYP’ye sağlanması, Doğal kaynakla- Park, bahçe ve organik atıkların AB müktesebatına uygun atık yönetimi Birlikleri entegre edilmesi rın korunması, AB’ye uyum bertaraf raporu ile katı atık bertaraf tesislerinin kapasitesinin Eylem Alanı A1.1.1. Belediyeler/Belediye İnsan sağlığının korunması, Birlikleri tarafından Entegre Atık Yönetim geliştirilmesi Belediyeler, A1.1.1.2. Katı atık toplama, taşıma ve bertaraf A1.2.1.2. Düzenli depolama tesislerinde çalışan Ekonomiye katkı, Sürdürü- Eğitim sayısı, Planları’nın (EAYP) hazırlanarak uygulamaya Belediye Birlikleri, sisteminin en az mesafe kat edecek şekilde İnsan sağlığı, ekonomiye Atık toplama ve nakliyesi teknik personele uygulamalı işletme eğitiminin 2011-2020 lebilirliğin sağlanması, Doğal Eğitim sertifikası olan personel ÇŞB konulması Belediyeler, Ünv.ler, Özel sektör optimizasyonunun yapılması ve atıkların katkı, Sürdürülebilirliğin sağ- güzergah optimizasyon çalışması verilmesi kaynakların korunması, sayısı 2013–2020 Belediye ÇŞB kuruluşları bertaraf tesisine taşıma mesafesi ve taşıma lanması, Doğal kaynakların sonuçları, AB’ye uyum Birlikleri koşullarının uygun olmadığı bölgelere aktarma korunması, AB’ye uyum Aktarma istasyonu sayısı istasyonlarının kurularak EAYP’ye işlenmesi İnsan sağlığının korunması, A1.2.2.1. Sahada oluşacak olan depo gazının Ekonomiye katkı, Sürdürü- Belediyeler, Depo gazı yönetim planı, hesaplanması ve gerekli sistemlerin fizibilite 2011-2017 lebilirliğin sağlanması, Doğal Belediye ÇŞB İstihdam olanakları, Atık yönetiminde görevli personel Belediyeler, Uygulama yatırımları A1.1.2.1. EAYP’nin etkin uygulanması için yeterli etüdünde değerlendirilmesi kaynakların korunması, Birlikleri

2011-2020 Sürdürülebilirliğin sağlanma- sayısı, Belediye İB sayıda teknik personelin görevlendirilmesi AB’ye uyum sı, İnsan sağlığı EAYP hedeflerine ulaşma oranı Birlikleri Eylem Alanı A1.1.2. Atık Yönetim Birliklerinin İnsan sağlığının korunması, kurumsal yapısının güçlendirilmesi A1.2.2.2. Düzenli depolama sahalarında Eylem Alanı A1.2.2. Düzenli depolama Ekonomiye katkı, Sürdürü- Belediyeler, A1.1.2.2. EAYP’nin etkin uygulanması için teknik ÇŞB, Özel sektör kapatılan alanların uygun kısımlarında oluşan Depolama alanlarında aktif gaz Sürdürülebilirliğin sağlan- Yıllık faaliyet raporları sayısı, Belediyeler, sahalarında oluşacak depo gazının 2013-2020 lebilirliğin sağlanması, Doğal Belediye ÇŞB kapasitenin (personel ve teknolojik altyapı) kuruluşları, depo gazının (biyogaz) toplanarak yakılması/ toplama ve yakma sistemleri sayısı 2011-2020 ması,Doğal kaynakların Satın alınan makine ve ekipman, Belediye değerlendirilmesi kaynakların korunması, Birlikleri güçlendirilmesine yönelik eğitim verilmesi ve yetkilendirilmiş enerji üretiminde kullanımının sağlanması korunması Personele sağlanan eğitimler Birlikleri AB’ye uyum makine-ekipman alımı kuruluşlar A1.2.2.3. Büyükşehirlerde termal bertaraf İnsan sağlığının korunması, Yazılım sisteminin oluşturulması, teknolojileri ve diğer bertaraf teknolojilerinin Ekonomiye katkı, Sürdürü- A1.1.3.1. EAYP uygulamalarının etkin izlenmesi ÇBS’nin sürdürülebilir şekilde Bertaraf yöntemlerine ilişkin sera Büyükşehir sera gazı emisyonları açısından incelenerek 2015-2023 lebilirliğin sağlanması, Doğal ÇŞB ve denetiminin sağlanması için kurulacak veri işletilmesi, gazı emisyon mukayese raporları Belediyeleri

2013-2016 AB’ye uyum ÇŞB karşılaştırmaların yapılması ve fizibilite kaynakların korunması, ve bilgi sisteminin Çevre Bilgi Sistemi (ÇBS)’ne Doğrulanabilir verilerin 2018 raporlarında yer alması AB’ye uyum entegrasyonu yılı itibariyle düzenli olarak raporlanması Eylem Alanı A1.1.3. EAYP uygulamalarının Etkin bir denetim mekaniz- izlenmesine ve denetlenmesine yönelik ku- Belediyeler, Belediye A.1.1.3.2. Atıkların yönetimi için etkin bir izleme masının kurulması, rumsal kapasitenin geliştirilmesi 2011–2016 İzleme ve denetim raporları ÇŞB Birlikleri, Özel ve denetim mekanizmasının kurulması Düzenli işleyen bir atık sektör kuruluşları yönetim sistemi A1.1.3.3. Atık yönetimi faaliyetlerinin izlenmesi ve Ünv.ler, Özel Mevzuat uyumlaştırma denetlenmesi konusunda görevlendirilecek tek- Teknik personel sayısının ve sektör kuruluşları, 2011-2020 çalışmalarının etkin uygu- ÇŞB nik personel sayısının arttırılması ve kapasitesinin kapasitesinin artırılması yetkilendirilmiş ATIK SEKTÖRÜ lanması geliştirilmesi kuruluşlar 73 74 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF A1.3. Ambalaj Atığı Yönetim Planlarının Tamamlanması Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Sorumlu/ Kuruluş Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri A1.4.2.1. Atık azaltılmasına yönelik geri Kuruluş kazanım tesislerinin aktif olarak faaliyet 2011–2020 İnsan sağlığı, Yasal düzenlemeler ÇŞB Belediyeler, Belediye Ekonomiye katkı Birlikleri, STK’lar göstermesi ile ilgili düzenlemelerin yapılması İnsan sağlığının korunması, Belediyeler, Yetkilendirilmiş A1.3.1.1. Atıkların kaynağında ayrı toplanması Ekonomiye katkı, Sürdürü- Kuruluşlar, Piyasaya Sürenler, uygulamalarına ilişkin Ar-Ge çalışmaları 2011-2023 lebilirliğin sağlanması, Doğal Ar-Ge raporları ÇŞB Lisanslı Ambalaj Atığı Toplama yapılması kaynakların korunması, Ayırma Tesisleri, Geri dönüşüm A1.4.2.2. Kirleten öder prensibine dayalı AB’ye uyum tesisleri, STK’lar ekonomik araçların (evsel katı atık bertaraf İnsan sağlığı, Bertaraf ücretini tahsil eden Belediyeler, Eylem Alanı A1.4.2. Atık azaltım politikasının 2011-2014 MB, ÇŞB, Sayıştay tarifelerinin ilgili yönetmeliğe uygun olarak Ekonomiye katkı belediye sayısı Belediye Birlikleri desteklenmesi belirlenmesi) etkin hale getirilmesi İnsan sağlığının korunması, ÇŞB, Belediyeler, Yetkilendirilmiş Kuruluşlar, A1.3.1.2. Kaynağında ayrı toplama konusuna Eğitim materyalleri ve Ekonomiye katkı, Sürdürü- Belediye Piyasaya Sürenler, Lisanslı Eylem Alanı A1.3.1. Atıklarının kaynağında ayrı yönelik eğitim, tanıtım ve bilinçlendirme eğitimler, Tanıtım ve bilinçlendirme 2011-2020 lebilirliğin sağlanması, Doğal Birlikleri, Ambalaj Atığı Toplama Ayırma toplanmasının etkin uygulanması faaliyetlerinin bir plan çerçevesinde kampanyaları, Eğitimden yararlanan kişi İnsan sağlığının korunması, kaynakların korunması, Yetkilendirilmiş Tesisleri, Geri dönüşüm tesisleri, A1.4.2.3. Atık azaltımı ile ilgili olarak yürütülmesi sayısı Ekonomiye katkı, Kampanya, seminer ve reklam Belediyeler, AB’ye uyum Kuruluşlar STKlar kamuoyunun bilinçlendirilmesi çalışmalarının 2011-2020 ÇŞB Doğal kaynakların programlarının sayısı STK’lar yapılması ve kampanyalar düzenlenmesi korunması Belediyeler, Yetkilendirilmiş İzleme ve denetim sistemi için çalışma A1.3.1.3. Atıkların yönetimi için etkin Kuruluşlar, Piyasaya Sürenler, programı ve raporlama kılavuzları, bir izleme ve denetim mekanizmasının 2011-2023 Kapasite gelişimi İzleme ve denetim raporları, ÇŞB Lisanslı Ambalaj Atığı Toplama HEDEF A1.5. 2023 yılına kadar vahşi depolama sahalarının %100’ünün kapatılması oluşturulması Ayırma Tesisleri, Geri dönüşüm Denetlenen ve izlenen firma sayısı tesisleri, STK’lar Sorumlu/ Çıktılar ve Performans HEDEF A1.4. AB ile uyumlu Entegre Atık Yönetimi anlayışı ile Katı Atık Ana Planı (KAAP/2010) kapsamında öngörülen geri kazanım tesislerinin kurulması Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Sorumlu/ İnsan sağlığının korunması, Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar A1.5.1.1. Rehabilitasyon uygulama Ekonomiye katkı, Sürdürü- Göstergeleri projelerinin (sızıntı suyu ve depo gazı 2016–2023 lebilirliğin sağlanması, Doğal Rehabilitasyon projeleri Belediyeler, ÇŞB Kuruluş Belediye Birlikleri yönetimi, vb.) hazırlanması ve uygulanması kaynakların korunması, A1.4.1.1. Türkiye genelinde, organik atıklar Eylem Alanı A1.5.1. Vahşi depolama AB’ye uyum Belediyeler, ile park, bahçe, pazaryeri atıkları, bitkisel ve Depolanan biyobozunur sahalarının rehabilitasyon çalışmalarının 2013– 2023 Kurulu tesis sayısı Belediye ÇŞB, GTHB, İlgili Sektör, STKlar İzleme ve denetim sistemi için hayvansal atıklar gibi atıklar için kompost ve atık miktarındaki azalma yapılması Birlikleri, İÖİ çalışma programı ve raporlama biyometanizasyon tesislerinin kurulması A1.5.1.2. Vahşi depolama sahalarının kılavuzları, Valilikler, Belediyeler, rehabilitasyonu için etkin bir izleme ve 2016-2020 Kapasite gelişimi ÇŞB İzleme ve denetim raporları, Belediye Birlikleri denetleme mekanizmasının kurulması A1.4.1.2. Enerji değeri olan tüm atık Denetlenen ve izlenen vahşi Eylem Alanı A1.4.1. Kompost ve kaynaklarından (evsel atıklar ve diğer belediye Yeni istihdam olanakları, Atıklardan enerji potansiyeli Belediyeler, depolama alanı sayısı

2011-2023 MB, ÇŞB, ETKB, GTHB biyometanizasyon tesislerinin yaygınlaştırıl- atıkları vb.) yenilenebilir enerji üretmeye Teknolojik gelişim analiz raporu Belediye Birlikleri ması yönelik çalışmaların yapılması A1.4.1.3. Atık yönetim sistemlerinin Belediyeler, uygulanmasına yönelik olarak yerel 2013– 2023 Teşvik alan belediye sayısı ÇŞB Belediye Birlikleri ATIK SEKTÖRÜ yönetimlerin teşvikten yararlanması 75 76 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI TARIM SEKTÖRÜ TARIM SEKTÖRÜ 77 78 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI TARIM SEKTÖRÜ 79 80 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ T1. TARIM SEKTÖRÜNÜN YUTAK KAPASİTESİNİ ARTTIRMAK Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF T1.1. Toprakta tutulan karbon stok miktarını belirlemek ve arttırmak Kuruluş T1.1.2.1. Güncel toprak haritalarının Doğal kaynak yönetiminde Sorumlu/ Toprak veritabanı ve ilgili ÇŞB, OSİB, Valilikler, Çıktılar ve Performans uluslararası standartlarda hazırlanması ve 2012-2016 iyileştirmeler, haritalar GTHB Ünv.ler Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar kullanıcılara sunulması Ekonomik kazançlar Göstergeleri Kuruluş T1.1.1.1. Toprakta tutulan karbon stok Doğal kaynakların yönetimi Toprakta tutulan karbon miktarı T1.1.2.2. Türkiye erozyon risk haritasının Toprak ve su kaynaklarının

2012-2014 GTHB ÇŞB, OSİB 2012-2014 Erozyon risk haritası GTHB OSİB, Valilikler, Ünv.ler miktarının örnekleme yöntemi ile belirlenmesi ve korunması haritaları hazırlanması, yayımlanması korunması Eylem Alanı T1.1.2. Toprak yönetiminin etkinleştirilmesi T1.1.1.2. Arazi Parsel Tanımlama Sistemi’nin Doğal kaynakların yönetimi Parsellerle ilgili CBS, 2011–2014 GTHB ÇŞB, TKGM, Valilikler oluşturulması ve korunması Veri tabanı T1.1.2.3. Türkiye kıyı alanları erozyon risk Toprak ve su kaynaklarının 2012–2014 Riskli bölgelere ilişkin haritalar GTHB ÇŞB, GTHB, İÖİ, Ünv.ler haritası’nın hazırlanması, yayımlanması korunması T1.1.1.3. Anız ve diğer ürün atıklarının Anız yakma vakalarına ilişkin Doğal kaynak yönetiminde Eylem Alanı T1.1.1. İklim değişikliğine yakılmasının etkin bir şekilde denetimi, raporlar ve yaptırımlar, T1.1.2.4. Topraktaki kirliliğin ve arazi Toprak ve su kaynaklarının Toprak sorunları envanteri, OSİB, TÜİK, Valilikler, 2012-2023 iyileştirmeler, GTHB İÖİ, Çiftçi Birlikler 2012-2023 GTHB uyum sağlamayı da dikkate alan önlenmesi ve anız üzerine sürüm tekniklerinin Anız yakılmasını önleyecek bozulmalarının izlenmesi korunması Güncel toprak haritaları Ünv.ler Ekonomik kazançlar sürdürülebilir tarım tekniklerinin teşvik edilmesi hukuki düzenleme yaygınlaştırılması Doğal kaynak yönetiminde T1.1.1.4. Bölgelere göre uygun ekim Ekonomik kazançlar, Çiftçilere verilen eğitimler, iyileştirmeler, Valilikler, ZMO, Su T1.1.3.1. Mera Bilgi Sistemi’nin (MERBİS) münavebelerinin belirlenmesi ve çiftçilerin 2012-2023 Sağlıklı ve sürdürülebilir Toprakların organik madde GTHB 2011-2018 Ekonomik kazançlar, Tamamlanmış MERBİS GTHB OSİB, Valilikler Kullanıcı Teşkilatlar tamamlanması eğitimi gıda üretimi içeriklerinin artması Sağlıklı ve sürdürülebilir gıda üretimi T1.1.1.5. Organik ve yeşil gübre kullanımının Doğal kaynak yönetiminde Organik gübre kullanımının Sürdürülebilir doğal kaynak İlgili hukuki düzenleme, geliştirilmesi, bitkisel atıkların yeşil gübre olarak iyileştirmeler, artması, Valilikler, ZMO, Su Eylem Alanı T1.1.3. Mera yönetiminin

2012-2023 GTHB T1.1.3.2. Etkin bir mera yönetim sisteminin yönetimi, Orman içi mera yönetim OSİB, OGM, Valilikler, değerlendirilme olanaklarının araştırılması ve Sürdürülebilir gıda üretimi, Değerlendirme ve araştırma Kullanıcı Teşkilatlar etkinleştirilmesi 2013-2018 GTHB kurulması Sağlıklı hayvansal gıda planlarıyla entegre edilmiş mera ZMO, Çiftçiler yaygınlaştırılması Ekonomik kazançlar raporları üretimi yönetim planları T1.1.1.6. Az işlemeli ve toprak işlemesiz tarımda Doğal kaynak yönetiminde Toprağın organik madde T1.1.3.3. Mera kapasitelerinin ve veriminin Doğal kaynakların kullanılan teknik teçhizatın yaygınlaştırılması, 2011-2023 iyileştirmeler, içeriğine ilişkin raporlar, GTHB Valilikler, Ünv.ler, ZMO Yayımlanan periyodik raporlar, izlenmesi, meralarda su dengesine yardımcı sürdürülebilir kullanımı, Ar-Ge çalışmalarının artırılması Enerji tasarrufu Enerji tasarrufu 2012-2023 Geliştirilen verim artırıcı GTHB OSİB, Valilikler olarak verimi arttıracak seçeneklerin Sağlıklı hayvansal gıda seçenekler belirlenmesi ve uygulanması üretimi TARIM SEKTÖRÜ 81 82 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF T1.1. Toprakta tutulan karbon stok miktarını belirlemek ve arttırmak Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Sorumlu/ Kuruluş Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri T1.2.3.1. Tarım havzaları bazında tarımsal Doğal kaynakların etkin Kuruluş üretimin planlanması ve tarımsal desteklerin 2011-2023 kullanımı, Tarımsal üretim planları, GTHB MB, KB, EB, HM, DSİ, İlgili hukuki düzenleme Valilikler T1.2.1.1. Dikili tarım arazilerinin, dikili ağaçların bu planlar doğrultusunda yönlendirilmesi Ekonomik kazançlar yaş ve çeşitleri dikkate alınarak, haritalanması

2011-2013 Dikili tarım ürünleri haritaları GTHB OSİB, Valilikler, ZMO Doğal kaynakların etkin ile toprak üstü ve toprak altı biyokütlenin belirlenmesi T1.2.3.2. Yerel Organik Tohum Bankası’nın kullanımı,

2012-2023 Yerel Organik Tohum Bankası GTHB MB, KB, EB, HM, OGM oluşturulması Çevre kirliliğinin önlenmesi, T1.2.1.2. Ekonomik olarak sulanabilir alanların Ekonomik kazançlar Tarımsal üretim potansiyeli- GTHB, Valilikler, Su mevcut ekosistemle uyumlu şekilde sulamaya 2012–2020 Sulanan alanlardaki artış DSİ nin artması Kullanıcı Teşkilatlar T 1.2.3.3. Uygun ve gerekli olan yerlerde açılması çok yıllık bitki yetiştiriciliğinin artırılması, Doğal kaynakların etkin Çok yıllık ağaçların dikildiği Toprak ve su kaynaklarının yaygınlaştırılması ve korunması için gereken 2011-2023 kullanımı, alanların haritalanması, GTHB OSİB, Valilikler, ZMO T1.2.1.3. “Tarla İçi Sulama Sistemlerinin Tarla içi sulamalarında basınçlı OGM, DSİ, Valilikler, sürdürülebilir kullanımı, destekleme, izleme ve değerlendirme Ekonomik kazançlar İzleme sistemi Modernizasyonu” için tarımsal destek 2011-2015 sulama sistemleri yatırımları, GTHB Su Kullanıcı Teşkilatlar, Suyolları ve sulak alanların çalışmalarının yapılması programının genişletilmesi Parsel içi erozyonda azalma Ziraat Bankası Eylem Alanı T1.2.3. Bitkisel üretimde korunm yönetimin etkinleştirilmesi T1.2.3.4. Hastalık ve zararlılarla mücadelede Doğal kaynakların etkin T1.2.1.4. Su ücretlerinin alan bazında değil çevre dostu yöntemlerin geliştirilmesi kullanımı, Sağlanan eğitim ve eğitilen çiftçi Eylem Alanı T1.2.1. Hukuki düzenlemenin Resmi GTHB, İÖİ, Su Kullanıcı 2011-2023 GTHB KB kullanılan su miktarına göre alınması için Toprak ve su kaynaklarının ve kullanımlarının yaygınlaştırılması için Çevre kirliliğinin önlenmesi, sayısı Sulama altyapısının tamamlanması 2012-2023 Gazete’de yayımlanması, DSİ Teşkilatlar, Ziraat gerekli hukuki ve teknik düzenlemelerin sürdürülebilir kullanımı çiftçilerin eğitilmesi Ekonomik kazançlar Teknik kılavuzlar Bankası, Kooperatifler yapılması T1.2.3.5. Doğal çayırlıkların ve diğer T1.2.1.5. Basınçlı sulama sisteminin Doğal kaynak yönetiminde kullanım dışı alanların yönetimi için yasal Doğal kaynakların etkin İlgili hukuki düzenleme, yaygınlaştırılması için sulama birlikleri ve iyileştirmeler, DSİ, Valilikler, Su ve kurumsal yapının oluşturulması ve bu 2013–2023 kullanımı, GTHB KB

2012-2023 Eğitim seminerleri GTHB Eylem planları sulama kooperatifi üyelerinin eğitilmesi ve Ekonomik kazançlar, Kullanıcı Teşkilatlar alanların bitkilendirilmesi için eylem planları Ekonomik kazançlar finansman kaynaklarının arttırılması Enerji tasarrufu hazırlanması T1.2.1.6. GTHB bünyesinde, basınçlı sulamanın Toprak ve su kaynaklarının Sürdürülebilir doğal kaynak Oluşturulan birimin çalışmaya yaygınlaştırılmasına yönelik hizmetlerin 2012-2023 sürdürülebilir, GTHB T1.2.3.6. Hassas tarım tekniklerinin kullanımı, Tarımsal girdilerin OSİB, OGM, Valilikler, başlaması 2012-2023 Çiftçilere yönelik seminerler GTHB yürütülebileceği bir yapının oluşturulması Çevre ile uyumlu kullanımı yaygınlaştırılması azalması, Ünv.ler Enerji tasarrufu Ekonomik kazanımlar, T1.2.1.7. Kapalı boru sistemlerine geçiş

2012-2023 Doğal kaynakların Kapalı boru sistemleri GTHB DSİ, Valilikler çalışmalarının tamamlanması korunması T1.2.2.1. Arazi toplulaştırma çalışmalarının Tarımsal alt yapıda iyileşme, tamamlanması ve tarım arazilerinin parçalan- Ortalama parsel büyüklüklerinin

2012-2023 Enerji tasarrufu, GTHB MB, DSİ, Valilikler masının önlenmesi amacıyla mevzuat artması Ekonomik kazanımlar düzenlemelerinin yapılması Eylem Alanı T1.2.2. Tarımsal altyapının iyileştirilmesi T1.2.2.2. Tarla içi geliştirme hizmetlerinin Toprak verimliliğinde artış, Arazi toplu-

2012-2023 Ekonomik kazanımlar GTHB DSİ, Valilikler tamamlanması laştırmalarına ilişkin kayıtlar T1.2.2.3. Tarım arazileri bankacılık sisteminin Rekabet gücünde artış, Arazi bankacılık sisteminin MB, KB, DSİ, BDDK,

2013-2015 GTHB kurulması Enerji tasarrufu kurulması, İşletme büyüklüklerinde artış Valilikler TARIM SEKTÖRÜ 83 84 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ T2. TARIM SEKTÖRÜNDEN KAYNAKLANAN SERA GAZI EMİSYONLARINI SINIRLANDIRMAK Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF T2.1. Tarım sektöründen kaynaklanan sera gazı emisyon sınırlandırma potansiyelini belirlemek Kuruluş T2.2.2.1. Mera hayvancılığının Sorumlu/ Sürdürülebilir mera yönetimine Çıktılar ve Performans yaygınlaştırılması için gerekli destek 2013–2023 Gıda güvencesi ilişkin periyodik yayınlar GTHB OSİB, OGM, Valilikler Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar programın oluşturulması Göstergeleri Kuruluş T2.1.1.1. Tarım sektöründe emisyon T2.2.2.2. Enterik fermantasyondan Periyodik değerlendirme Doğru yem oranlarına ilişkin kaynakları ile yutak kapasitelerinin 2012–2014 Kapasite gelişimi, GTHB ÇŞB, OSİB, TÜİK kaynaklanan metan gazı üretiminin azaltılması raporları 2013–2023 Çevre kirliliğinin önlenmesi rapor, GTHB TÜBİTAK, Ünv.ler belirlenmesi için yem oranlarının belirlenmesi ve çiftçilere Çiftçilere verilen eğitimler Eylem Alanı T2.1.1.Tarımsal üretimden eğitim verilmesi Eylem Alanı T2.2.2. Hayvansal üretim kaynaklanan sera gazı emisyonlarının kaynaklı sera gazı emisyonlarının sınırlandırılması seçeneklerinin belirlenmesi T2.1.1.2. Tarım sektöründe emisyon sınırlandırılması ve değerlendirilmesi Emisyon sınırlandırma sınırlandırma seçeneklerinin belirlenmesi, 2012–2015 GTHB ÇŞB, OSİB, OGM T2.2.2.3. Et ve süt üretimi konusunda genetik potansiyeli ve maliyeti maliyetlerinin hesaplanması performansı yüksek hayvansal üretimin 2012-2014 Gıda güvencesi Hukuki düzenlemeler GTHB KB sağlanmasına yönelik tedbirlerin belirlenmesi HEDEF T2.2. Bitkisel ve hayvansal üretimden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının artış hızını azaltmak T2.2.2.4. Hayvansal gübrelerin yönetimi, Çevre kirliliğinin önlenmesi, kullanımı ve biyogaz üretim tesislerinin ETKB, Hayvancılık

2012-2023 Ekonomik kazanımlar, Çiftçi eğitim programları GTHB kurulması için eğitim programlarının Kooperatifleri Sorumlu/ Yenilenebilir enerji üretimi Çıktılar ve Performans hazırlanması Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri T2.2.3.1. Elektro-pompajla yapılmakta olan Kuruluş tarımsal sulamaların, ülke genelinde enerji Hukuki düzenleme, Ekonomik kazanımlar, EİE, EPDK, GAP, Gübre tüketim envanteri, tüketiminin en düşük olduğu saatlerde 2012–2018 Çiftçi eğitim programları, GTHB Çevre kirliliğinin azalması Valilikler, Ünv.ler T2.2.1.1. Türkiye gübre tüketim envanterinin Tarımda enerji kullanımının İhtiyaç analizi raporu, yapılarak elektrik üretiminin dengelenmesine Gerekli teknolojilerin kullanımı TÜİK, Valilikler, Çiftçi yönelik hukuki düzenleme yapılması hazırlanması, analize dayalı gübre 2013-2023 azalması, Teknik elemanlara verilen GTHB Birlikleri, Çiftçiler, ZMO kullanımının yaygınlaştırılması Daha sağlıklı gıda üretimi eğitimler, Yenilenebilir kaynaklardan Yeni laboratuvar ekipmanları T2.2.3.2. Bölgesel bazda tarımda yenilenebilir Ekonomik kazanımlar, BSTB, ETKB, GTHB, 2012-2023 enerji sağlanması için kurulan GTHB enerji kullanım olanaklarının araştırılması Hava kirliliğinde azalma GAP, KA, Ünv.ler Analizlerde etkinliğin Teknik elemanlara verilen Eylem Alanı T 2.2.3. Tarımda enerji sistemler T2.2.1.2. Toprak ve Gübre Analiz Laboratuar 2013-2023 arttırılması, eğitimler, GTHB KB, Valilikler, Ünv.ler, tüketiminden kaynaklanan sera altyapısının güçlendirilmesi T2.2.3.3. Ürün yetiştirme bölgeleri ile pazarlar Daha sağlıklı gıda üretimi Yeni laboratuvar ekipmanları gazı emisyonlarının sınırlandırılması arasındaki ulaşımın minimize edilmesi için Enerji kazanımı, üretim planlarının hazırlanması ve havza bazlı 2012-2023 Ekonomik kazanımlar, Üretim planları GTHB Üretici Birlikleri Eylem Alanı T2.2.1. Bitkisel üretim kaynaklı üretim planlaması projesi ile entegrasyonun Hava kirliliğinde azalma sera gazı emisyonlarının sınırlandırılması Tarımda enerji kullanımının T2.2.1.3. Hayvansal gübre kullanımının Gübre kullanımına ilişkin çiftçi Valilikler, Çiftçi Birlikleri, sağlanması 2013-2023 azalması, GTHB arttırılması ve çiftçilerin bu konuda eğitimi eğitimleri Çiftçiler, ZMO Daha sağlıklı gıda üretimi T2.2.3.4. Yakıt tüketimi düşük olan yüksek teknolojiye sahip motorların kullanımını Ekonomik kazanımlar, Çiftçiler için finansman

2012-2014 GTHB BSTB, TarmakBir özendirecek mekanizma ve finansman Çevre kirliliğinin azalması olanakları T2.2.1.4. Çeltik üretim alanlarına ilişkin olanaklarının sağlanması Uygun çeltik alanlarına “Türkiye Tarım Havzaları Üretim ve kaydırılmış çeltik ekimleri, Destekleme Projesi” ile entegre planlama 2013-2023 Çevresel kazanımlar GTHB Valilikler TARIM SEKTÖRÜ Verilen eğitimler, yapılması ve uygulanması için destek

85 Eğitim materyalleri 86 mekanizmaları oluşturulması TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ T3. TARIM SEKTÖRÜNDE BİLGİ ALTYAPISINI VE KAPASİTEYİ GELİŞTİRMEK HEDEF T3.1. İklim değişikliği ile mücadele ve iklim değişikliğine uyumda tarım sektörünün ihtiyaçlarını karşılayacak bilgi altyapısını oluşturmak Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Gözlemlere ilişkin prensipler ve T 3.1.1.1. İklim değişikliği etkilerinin Sürdürülebilir gıda üretimi kılavuzlar, izlenmesi amacı ile fenolojik gözlemlerin 2011–2013 konusunda yapılacak GTHB ÇŞB, MGM Fenolojik gözlem sonuçlarına yapılması ve kayıt altına alınması katkılar ilişkin kayıtlar ve raporlar Doğal kaynak yönetiminde T 3.1.1.2. Mevcut ve planlanan tüm tarım iyileştirmeler, Tarım sektö- Tüm bakanlıklar, Mahalli envanterlerini içeren ”Tarım Bilgi Sistemi”nin 2012-2013 Tam ve güncel veritabanı GTHB ründe ekonomik İdareler, STK’lar tamamlanması kazanımlar Eylem Alanı T3.1.1. İklim değişikliğinin etkilerini izleme ve değerlendirme altyapısının ve kapasitesinin oluşturulması T 3.1.1.3. Topraktaki karbon içeriğinin

2012-2023 Toprakta karbon izleme ağı GTHB ÇŞB, OSİB, OGM belirlenmesi ve izlenmesi T 3.1.1.4. Tarım sektöründe iklim değişikliği Görev tanımları ve yetkileri net ile mücadele konusunda kurumsal yapının 2012-2023 GTHB ÇŞB, OGM kurumsal yapı geliştirilmesi TARIM SEKTÖRÜ 87 88 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ARAZİ KULLANIMI VE ORMANCILIK SEKTÖRÜ ARAZİ KULLANIMI VE 89 90 ORMANCILIK SEKTÖRÜ TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ARAZİ KULLANIMI VE 91 92 ORMANCILIK SEKTÖRÜ TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ O1. ORMANLARDA TUTULAN KARBON MİKTARINI ARTIRMAK AMAÇ O2. ORMANSIZLAŞMAYI VE ORMAN ZARARLARINI AZALTMAK Hedef O1.1. Ormanlarda tutulan karbon miktarını 2020 yılına kadar 2007 yılı değerlerine göre %15 artırmak (2007’de 14.500 Gg, 2020’de 16.700 Gg) HEDEF O2.1. Ormansızlaşma ve orman zararlarını 2020 yılına kadar 2007 yılı değerlerine göre %20 azaltmak Sorumlu/ Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri Kuruluş Kuruluş O2.1.1.1. DMİ – OGM arasında birçok ormancılık Ormanlara yönelik hizmet O1.1.1.1. Ormancılık sektöründe yutak potansiyeli- faaliyeti (kesim, yangın, rüzgâr vb.) yönünden Doğal kaynakların

2012-2015 Maliyet optimizasyonu Yutak potansiyeli raporu OGM OSİB, GTHB 2011–2013 verebilen meteorolojik OGM OSİB, MGM nin belirlenmesi ve maliyet analizlerinin yapılması hızlı koordinasyon sağlayacak bir sistem veya sürdürülebilir yönetimi veri sistemi düzenlemenin faaliyete geçirilmesi O1.1.1.2. Ağaçlandırma izleme sistemi kurulması Kapasite ve etkinliğin O2.1.1.2. Orman alanlarında meteorolojik verilerin Orman alanlarının ve Orman Envanter ve İzleme Sistemi’ne entegre 2011-2013 Entegre izleme sistemi OGM OSİB 2013–2020 Periyodik yayınlar MGM OGM artması toplanması, düzenli olarak yayımlanması korunması edilmesiı O1.1.1.3. Ülkemizde geniş alanlarda yayılış O2.1.1.3. İklim değişikliğinden kaynaklanan orman Daha iyi orman Yangınla mücadelenin gösteren maki ve step alanlarının karbon tutma 2011-2014 Ekosistem hizmetleri Değerlendirme raporu OGM OSİB yangınları ile mücadele için gerekli risk hazırlık/ ürünleri ve ekosistem etkinleştirilmesi için Eylem Alanı O2.1.1. Orman zararlarıyla 2011–2020 OGM OSİB potansiyellerinin belirlenmesi önleme konularının yerel/ bölgesel planlama hizmetleri, Orman yangınla- ihtiyaç değerlendirme mücadelede teknik önlemlerin artırılması çalışmaları kapsamına alınması rı ile daha etkin mücadele raporu O1.1.1.4. Odun elde etmek amaçlı endüstriyel plantasyon alanlarının ve buralarda gerçekleştirile- Ormancılık sektörüne O2.1.1.4. Orman zararlarıyla mücadeleyi kolay-

2011-2014 Değerlendirme raporu OGM OSİB bilecek üretim kapasitesinin ve kullanılacak ağaç katılan değer laştıracak ve yönlendirecek bir izleme sisteminin Ormancılık Araştırma 2011–2013 Entegre izleme sistemleri OGM türlerinin belirlen kurulması; önerilen Orman Envanter ve İzleme Müdürlükleri Sistemi’ne entegre edilmesi O1.1.1.5. Kyoto Protokolü AKAKDO raporlamasın- Eylem Alanı O1.1.1. Ormancılıkta da ortaya çıkabilecek sera gazı yutak potansiyelinin 2011-2012 Değerlendirme raporu OGM OSİB, GTHB, TÜİK Daha sağlıklı orman karbon tutma olanaklarının belirlenmesi tahmin edilmesi için bir değerlendirme yapılması O2.1.1.5. Hastalık ve böcek zararlarıyla müca- ekosistemleri, Ormancılık Araştırma delede etkinliğin artırılması için yeni yöntem ve 2011–2020 Daha iyi orman İhtiyaç analizi raporu OGM O1.1.1.6. Ormancılık faaliyetlerinin BMİDÇS ve Müdürlükleri, Ünv.ler Gönüllü karbon tekniklerin geliştirilmesi ürünleri ve ekosistem KP araçlarından (Karbon piyasaları, REDD+ vb.) hizmetleri 2011-2012 piyasalarından Değerlendirme raporu OGM OSİB yararlanma olanaklarının ve ilgili karbon tutma yararlanma potansiyeli potansiyelinin belirlenmesi O2.1.2.1. Orman köylülerine, iklim değişikliğinde Orman köylülerinin Eylem Alanı O2.1.2. İklim değişikliği ormanların ve ormanların korunmasının önemi 2011-2020 eğitim düzeylerinin Eğitim programları OGM OSİB O1.1.1.7. 2008–2012 Ağaçlandırma Eylem Planı Erozyon kontrolü, konusunda eğitim verilmesi artırılması Değerlendirme raporu, ve ormanların korunması konusunda halkın sonuçlarının karbon tutma bakımından değer- Orman köylüsü

2012-2013 Ağaçlandırma Eylem OGM OSİB eğitimi, bilinçlendirilmesi lendirilerek 2013 sonrası yeni bir eylem planının için yeni istihdam O2.1.2.2. Orman köylerinde enerjinin tasarruflu Planı (2013–2017) ve doğal kaynak yönetimine katılımının hazırlanması ve uygulamaya konması olanakları kullanılması ve ısı yalıtımının sağlanması için başta Kırsal yaşam Köylerde eğitim sağlanması 2011-2020 OGM OSİB, ÇŞB, GTHB kadınlar olmak üzere köylülerin bilinçlendirilmesi kalitesinde artış çalışmaları O1.1.1.8. Kesilen tomrukların sevk edildiği kullanım için eğitimler verilmesi alanları ve sektörlerin kayıt altına alınması ile ilgili bir 2013-2020 Sektörel yararlar Kayıt sistemi OGM OGM değerlendirme yapılması O1.1.1.9. Enerji ormancılığı konusundaki Yenilenebilir enerji Değerlendirme raporu uygulamaların bilimsel temele dayandırılması ve 2011-2016 OGM Ünv.ler kaynaklarında artış veya sonuç raporu ülkemizdeki potansiyelin belirlenmesi ARAZİ KULLANIMI VE

93 O1.1.1.10. Karbon döngüsü ve havuzları konusun- GTHB, TÜBİTAK, 94

2012-2015 Kullanılabilir modeller OGM da modellerin oluşturulması ve uygulanması Ünv.ler ORMANCILIK SEKTÖRÜ TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ O3. ORMAN, MERA, TARIM VE YERLEŞİM GİBİ ARAZİ KULLANIMLARI VE DEĞİŞİMLERİNİN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİ OLUMSUZ YÖNDE Hedef O3.3. 2012 yılında çayır ve mera alanlarında tutulan karbon miktarını tespit etmek, 2020 yılına kadar bu değeri %3 artırmak ETKİLEMESİNİ SINIRLANDIRMAK Çıktılar ve Performans Sorumlu/ HEDEF O3.1. 2015 yılına kadar arazi kullanımında ve kullanım değişimlerinde iklim değişikliği faktörünü yönetim stratejilerine entegre etmek Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Göstergeleri Koordinatör İlgili Kuruluşlar Kuruluş Çıktılar ve Performans Sorumlu/ O3.3.1.1. Orman içi mera alanlarının rehabilitas- Sağlıklı hayvansal gıda Eylem planı, Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Göstergeleri Koordinatör İlgili Kuruluşlar yonuyla ilgili bir eylem planının hazırlanması ve 2011–2017 OGM GTHB, OSİB üretimi Mera ıslah projeleri Kuruluş uygulamaya konması Eylem Alanı O3.3.1. O3.1.1.1. Ormanların ve diğer arazi kullanım İklim değişikliği ile mücadele kapsamında O3.3.1.2. Orman dışı veya kenarı mera alanlarında Ünv.ler, Kamu şekillerinin su kalitesi, miktarı ve rejimi üzerindeki mera ıslah çalışmalarına hız verilmesi ve orman içi açıklıklarda, ağaçlandırma veya ıslah Arazi yönetiminin

2011-2015 Ar-Ge kapasite gelişimi Proje sonuç raporları GTHB, OGM kurum ve etkilerinin değerlendirilmesi amacıyla araştırma çalışmalarında biyoçeşitlilik, yaban hayatı, hidroloji 2011–2015 güçlen Biyoçeşitliliğin Yasal düzenleme OGM, GTHB OSİB kuruluşları projelerinin TÜBİTAK’a sunulması ve karbon depolama işlevlerini dikkate alan ön korunması dirilmesi değerlendirme çalışmalarının yapılması O3.1.1.2. Arazi kullanımının sınıflamasının IPCC standardına göre yapılması ve değişimlerin Arazi yönetiminin Altlık haritalar, izlenmesine yönelik karar destek mekanizması 2011-2015 güçlendirilmesi Düzenli güncellenen haritalar OGM OSİB, GTHB Hedef O3.4. 2012 yılında sulak alanlardaki mevcut karbon stoğunu tespit etmek ve belirlenen seviyeyi 2020 yılına kadar korumak kurulması O3.4.1.1. Sulak alanlardaki mevcut karbon stoğunun tespit edilmesi 2011–2013 Sulak alanların karbon stok kapasitesi GTHB OSİB, OGM, DSİ O3.1.1.3. Mutlak ve sulu tarım alanlarının amaç dışı kullanımının önlenmesine yönelik yasal Tarım arazilerinin O3.4.1.2. Çölleşmenin izlenmesi ve değerlendirilmesi

2011-2015 Haritaların oluşturulması GTHB OSİB, İÖİ düzenlemelerin revize edilmesi ve diğer teknik korunması sisteminin, iklim izleme ve modelleme çalışmalarına, Arazi yönetiminin Periyodik yayımlanan izleme ve OSİB, GTHB, OGM, 2012–2015 OGM çalışmaların yapılması uzaktan alınan görüntülere ve alandan alınan verilere güçlendirilmesi değerlendirme raporları Ünv.ler Eylem Alanı O3.1.1. Arazi kullanımının dayalı biçimde kurulması O3.1.1.4. Arazi kullanım tiplerindeki değişiklikleri Eylem Alanı O3.4.1. Erozyon, sedimantasyon ve arazi kullanım değişikliklerinin OGM (Orman ve çölleşmeyle mücadele çalışmalarına hız izleyen ulusal bilgi sistemlerinin ve derlenen O3.4.1.3. Su havzalarının ve su kaynaklarının sürdürü- ÇŞB, GTHB, ETKB, UBAK, BSTB, tespitine yönelik çalışmaların yapılması alanları için), verilmesi lebilir kullanımını sağlamak ve erozyon ve sediman- Değerlendirme raporları, Havza verilerin gözden geçirilmesi ve uluslararası süreçler tasyonu önlemek amacıyla havza bazlı rehabilitasyon 2012–2015 Su kaynaklarının korunması OSİB GTB, DSİ, OGM, EPDK, TÜBİTAK, GTHB (Tarım koruma ve yönetim planları (BMİDÇS, BMÇMS, BMBÇS vb.) çerçevesinde Düzenli olarak güncellenen çalışmalarının katılımcı yaklaşımla yapılması Ünv.ler, 2012-2023 arazileri için), OSİB, Ünv.ler ihtiyaç duyulan verilerle karşılaştırılıp elde edilmesi CBS temelli veri tabanı Belediyeler gereken yeni verilerin belirlenmesi, bu verilerin O3.4.1.4. Erozyon ve sedimantasyonla kaybolan (Belediye sınırları karbon miktarının tahmini ve önlenmesi tedbirleri için GTHB, OSİB, TÜBİTAK, Ünv.ler, toplanması, kayıt altına alınması ve CBS’ye dayalı 2013–2015 Çalışma sonuç raporu içinde) değerlendirme çalışması OGM, DSİ STK’lar bir veri tabanında işlenmesi yapılması OGM (Orman O3.4.2.1. Sulak alan drenajının önlenmesi için mevzuat- Doğal kaynakların ve biyo- OSİB, GTHB, O3.1.1.5.Türkiye için arazi kullanım tiplerine göre alanları için), ta gerekli değişikliklerin yapılması 2011–2014 Yasal düzenleme DSİ çeşitliliğin korunması Belediyeler gereken yerler için yutak faktörlerinin geliştirilmesi; Ulusal yutak faktörleri, GTHB (Tarım sera gazı emisyon envanterinin Tier-2 yöntemi ile 2012-2014 Kapasite gelişimi Hesaplama klavuzları, arazileri için), TÜİK O3.4.2.2. Kurutulmuş sulak alanların yeniden sulak alan Projeler, Tekrar sulak alan haline OSİB, GTHB, hesaplanabilmesi için kılavuzların hazırlanması ve Belediyelere yönelik seminerler Belediyeler haline getirilmesi çalışmalarının artırılması 2011–2015 Ekonomik varlıklarda artış DSİ getirilen alanlar Belediyeler gereken kapasite gelişiminin sağlanması (Belediye sınırları içinde) O3.4.2.3. Sulak alan ve korunan alanlarla ilgili izleme Doğal kaynakların sisteminin kurulması ve Arazi Envanter ve İzleme 2011–2015 Entegre sulak alan izleme sistemi OSİB GTHB, DSİ Eylem Alanı O3.4.2. Sulak alanların korunma- Sistemine entegre edilmesi korunması O3.2.1.1. Tarımsal kullanımı ekolojik ve ekonomik Yüksek sosyo-ekonomik sına ve iyileştirilmesine yönelik önlemler açıdan uygun olmayan arazilerde enerji ormancılı- 2013-2020 Fiziki gelişme OGM OSİB, Ünv.ler O3.4.2.4. Tüm sulak alanların mevcut durumlarının fayda alınması Biyolojik çeşitliliğin ve doğal Eylem Alanı O3.2.1. Tarımsal ormancılık ğının özendirilmesi tespit edilmesi ve iyileştirilmesi için yönetim planları- 2011–2020 Sulak alan geliştirme planları OSİB GTHB, DSİ nın tamamlanması kaynakların korunması faaliyetleriyle tutulan karbon miktarının artırılması O3.2.1.2. Tetar baltalık işletmelerinin yaygınlaş- O3.4.2.5. Ulusal korunan alanlar sistemi içinde Yüksek sosyo-ekonomik tırılması için gerekli teknik ve idari yönergenin 2013-2020 Teknik ve idari yönerge OGM OSİB, Ünv.ler yeterince temsil edilmeyen ama karbon tutma fayda ARAZİ KULLANIMI VE hazırlanması ve uyum yönünden önem arz eden deniz ve kıyı Doğal kaynakların Bilimsel ve teknik araştırma sonuç alanları ve nehirlere öncelik verilerek yeni alanların 2011–2014 OSİB GTHB, Ünv.ler korunması raporları 95 koruma altına alınması için gerekli bilimsel ve teknik 96 çalışmaların yapılması ORMANCILIK SEKTÖRÜ TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Sorumlu/ AMAÇ O4. ARAZİ KULLANIMI VE ORMANCILIK KONULARINDA İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELEYE YÖNELİK YASAL VE KURUMSAL YAPIYI Eylem Alanı Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Yan Faydalar Göstergeleri Koordinatör İlgili Kuruluşlar GÜÇLENDİRMEK Kuruluş Hedef O4.1. 2013 yılı sonuna kadar arazi kullanımı ve ormancılık konularında iklim değişikliği ile mücadeleye yönelik gerekli yasal düzenlemeleri yapmak O3.4.3.1. Fidan dikimlerinde aşırı torf kullanımını or- Doğal kaynakların

2011-2015 Yasal düzenleme OGM OSİB tadan kaldırmaya yönelik yasal önlemler alınması korunması Çıktılar ve Performans Sorumlu/ Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Göstergeleri Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı O3.4.3. Sulak alanlar içindeki ve O3.4.3.2. Turbalıkların yüksek karbon depolama Doğal kaynakların Koruma statüsü alan turbalıkların Resmi Kuruluş bitişiğindeki turbalıkların korunmasına özellikleri dikkate alınarak koruma statülerinin 2011-2015 OSİB korunması Gazete’de yayımlanması O4.1.1.1. Mevzuatta yer alan orman tanımının yönelik çalışmalar yapılması güçlendirilmesi AKAKDO tanımında yer alan kriterler açısından 2011–2015 Yasal düzenlemeler OSİB OGM, Ünv.ler değerlendirilerek değiştirilmesi O3.4.3.3. Torf üretimini 2012 seviyesinde tutmak Eylem Alanı O4.1.1. 6831 sayılı Orman Doğal kaynakların için üretiminin kısıtlanması amacıyla yasal düzen- 2011-2013 Yasal düzenleme OSİB GTHB, OGM, DSİ Kanunu’nda iklim değişikliği ile mücadeleye O4.1.1.2. 6831 sayılı Orman Kanunu’na, iklim deği- korunması Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de leme yapılması yönelik gerekli düzenlemenin yapılması ve şikliği ile mücadele konusunu temel amaçlar içinde 2011–2014 OSİB OGM, Ünv.ler yayımlanması uygulamaya konulması sayan “amaç” maddesinin eklenmesi Çıktılar ve Performans Sorumlu/ O4.1.1.3. Karbon piyasalarına yönelik düzenlemelerin Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Göstergeleri Koordinatör İlgili Kuruluşlar orman mevzuatına yansıtılması 2011–2015 yayımlanması OSİB OGM, Ünv.ler Kuruluş O4.1.2.1. Özel ağaçlandırma politikasının iklim deği- şikliğiyle mücadeledeki rolünün değerlendirilmesi, O3.5.1.1. Yerleşim alanlarında tutulan karbon Hesaplama metodu, ÇŞB, OSİB, orman alanları dışında yapılacak özel ağaçlandır- Yaşam kalitesinin

2011-2015 GTHB 2011–2014 Yasal düzenleme OSİB OGM miktarının tespit edilmesi Envanter Belediyeler, Ünv.ler malarda yaşanan sorunların çözümüne ve bu artması ağaçlandırmaların özendirilmesine yönelik yasal düzenlemelerin yapılması O3.5.1.2. Kent ormanlarının ve diğer yeşil alanların Hava kalitesine olumlu korunması ve geliştirilmesi konusunda yerel Kent ormanı geliştirme OGM, ÇŞB, OSİB, İB, DSİ, 2011-2015 etki, Kentlerde yaşam yönetimlerin proje hazırlama ve uygulama projeleri Belediyeler TBB, Ünv.ler, kalitesinin artması O4.1.2.2. Orman alanlarının ormancılık dışı faaliyetlere kapasitelerinin artırılması tahsisini düzenleyen mevzuatın gözden geçirilmesi; Doğal kaynakların Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de orman alanlarının zarar görmesine yol açabilecek 2011–2014 korunması yayımlanması OSİB OGM Eylem Alanı O3.5.1. Kentsel tasarım ve O3.5.1.3. Belediyeler tarafından gerçekleştirilen yasal düzenlemelerin yeniden düzenlenmesi peyzaj planlamada ekolojik yaklaşımları dere ıslahı çalışmalarına ekolojik öğelerin dahil Kentlerde yaşam

2011-2015 Yasal düzenleme Belediyeler ÇŞB, OSİB, Ünv.ler ve geri dönüşümü dikkate alan projelere edilmesinin sağlanması için gereken yasal düzen- kalitesinin artması destek verilmesi yoluyla karbon stokunun lemelerin yapılması artırılması Eylem Alanı O4.1.2. İklim değişikliği ile O4.1.2.3. Nehir havzaları bazında çalışmayı yön- Doğal kaynakların Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de O3.5.1.4. Taşkın riskinin yüksek olmadığı 2011–2015 OSİB OGM mücadele ile ilgili mevcut hukuki altyapının lendireceknormların mevzuata dâhil edilmesi korunması yayımlanması derelerde su kalitesini ve karbon tutulmasını güçlendirilmesi Kentlerde yaşam Dere restorasyon artırmak amacıyla kanallaştırmanın önlenmesi 2011-2015 Belediyeler ÇŞB, OSİB, Ünv.ler O4.1.2.4. İklim değişikliğinin orman amenajman kalitesinin artması projeleri Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de ve derelerin bitkisel öğelerle restorasyonunu planlarına entegrasyonuna ilişkin çalışmaların 2011–2015 Kapasite gelişimi OSİB OGM yayımlanması özendirici uygulamaların desteklenmesi tamamlanması O3.5.1.5. Çatı bahçeleri ve geçirimli kaplamalar O4.1.2.5. Farklı arazi kullanımlarını (mera, orman, gibi yağmur suyunun toprağa sızmasını sağla- Kentlerde yaşam Teknik kılavuzların yerleşim alanları, sulak alanlar, vb.) düzenleyen

2011-2013 Belediyeler ÇŞB, OSİB, Ünv.ler yıcı uygulamalar ile yağmur suyu geri kazanım kalitesinin artması hazırlanması ve yayımı mevzuatın sera gazı emisyonları ve yutaklar ilişkisi Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de 2011–2015 Kapasite gelişimi OSİB ÇŞB, GTHB, OGM sistemlerini içeren yapılaşmanın özendirilmesi bağlamında gözden geçirilmesi ve izleme, dene- yayımlanması tim, yaptırım konularında etkin bir sistem oluşturulması O4.1.2.6. Araştırma ve gen koruma ormanlarının işletme ve yönetimi konusundaki birimler Doğal kaynakların Yapılan değişikliğin Resmi Gazete’de ARAZİ KULLANIMI VE 2011–2015 OSİB OGM arasındaki yetki karmaşasını önleyecek mevzuat korunması yayımlanması 97 eksikliklerinin giderilmesi 98 ORMANCILIK SEKTÖRÜ TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Hedef O4.2. 2014 yılına kadar arazi kullanımı ve ormancılık konularıyla ilgili kurumlarda iklim değişikliği konusunda kurumsal kapasiteyi güçlendirmek Çıktılar ve Performans Sorumlu/ Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Göstergeleri Koordinatör İlgili Kuruluşlar Kuruluş O4.2.1.1. OGM içinde oluşturulan İklim Değişikliği Ekosistem hizmetlerinden ve Biyoenerji Çalışma Grubu’nun diğer ilgili 2011–2014 Kapasite gelişimi sorumlu bir birimin OGM grupları (su, biyoçeşitlilik vb.) da kapsayacak şekilde kurulması yeniden yapılandırılması Eylem Alanı O4.2.1. Arazi Kullanımı O4.2.1.2. Oluşturulan birimin ve tüm orman ve Ormancılık konularıyla ilgili teşkilatının iklim değişikliğine uyum, karbon Ekosistem hizmetlerinden kurumlarda iklim değişikliği konusundaki tutma ve ekosistem hizmetleri konularına ilişkin 2011-2015 Kapasite gelişimi sorumlu bir birimin OGM Orman Taşra Teşkilatı kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi eğitim ihtiyacının belirlenmesi, kapasite geliştirme kurulması programları oluşturulması ve uygulanması O4.2.1.3. Ormancılık konularına odaklı teknopark Ar-Ge kapasitesinde Teknoparklara ilişkin kurulması ve mevcut teknoparklarda ormancılık 2011-2015 OGM OSİB, Ünv.ler gelişme yasal düzenleme konularının yer almasının sağlanması ARAZİ KULLANIMI VE 99 100 ORMANCILIK SEKTÖRÜ TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI SEKTÖRLER ARASI ORTAK KONULAR SEKTÖRLER ARASI 101 102 ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI SEKTÖRLER ARASI 103 104 ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ Y1. EMİSYON ENVANTERİNİN DAHA SAĞLIKLI OLARAK HAZIRLANMASI İÇİN GEREKLİ ALTYAPININ KURULMASI AMAÇ Y2. ÇEVRE KORUMA AMAÇLI POLİTİKA OLUŞTURULMASI VE UYGULAMA KAPASİTESİNİN SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA İLKELERİ ÇER- ÇEVESİNDE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİ DİKKATE ALARAK GÜÇLENDİRİLMESİ HEDEF Y1.1. 2016 yılı başı itibariyle anahtar kaynakların sera gazı emisyonlarının en düşük Tier 2 yöntemine uygun şekilde izlenmesi ve raporlanması HEDEF Y2.1. Sürdürülebilir kalkınma ilkelerine dayandırılarak düşük karbonlu kalkınma için 2015 yılına kadar mevcut bilgi zemininin güçlendirilmesi Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Sorumlu/ Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Çıktılar ve Performans Göstergeleri Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Kuruluş Göstergeleri Kuruluş İDKK üyeleri, TÜİK, TSE, Y1.1.1.1. Tüm sektörlerdeki sera gazı Periyodik sera gazı emisyon Y2.1.1.1. Sektörel sera gazı emisyon verileri ve 2012–2016 Kapasite gelişimi ÇŞB TMMOB, TTGV, Özel Sektör emisyonlarının izlenmesi ve raporlanması raporu prosesler değerlendirilerek, sera gazı emisyonlarını Kuruluşları, STK’lar İDKK üyeleri, TÜİK, TSE, kontrol potansiyellerinin ve maliyet eğrilerinin Kaynakların verimli 2011–2013 Maliyet eğrileri ÇŞB TMMOB, TTGV, Özel Sektör ulusal düzeyde çıkarılması, bütün sektörler için kullanılması, Eylem Alanı Y1.1.1. Sera gazı emisyonları Kuruluşları, STK’lar Y1.1.1.2. İDKK üyesi kuruluşlarca sektörel İDKK üyeleri, TÜİK, TSE, maliyet etkin sera gazı emisyon kontrol yöntemle- için uygun bilgi toplama, kayıt, sera gazı emisyon envanterleri için dönemsel 2012–2016 Periyodik değerlendirme raporu ÇŞB TMMOB, TTGV, Özel Sektör rinin belirlenmesi raporlama ve izleme sistemlerinin değerlendirmeler yapılması Kuruluşları, STK’lar geliştirilmesi Y2.1.1.2. 2020 yılına yönelik sektörel projeksiyon- İDKK üyeleri, TÜİK, TSE, Sektörel emisyon ların tüm sera gazı emisyon kaynaklarını içerecek 2012–2013 İDKK üyeleri TMMOB, TTGV, Özel Sektör Y1.1.2.1. Tüm sektörlerde sera gazı emisyonlarının projeksiyonları şekilde yapılması Kuruluşları, STK’lar izlenmesine ve değerlendirilmesine yönelik ölçü- lebilir, raporlanabilir, doğrulanabilir standartta veriler Y2.1.1.3. Sera gazı emisyonlarına neden olan

2012-2014 Kapasite gelişimi Sera gazı emisyon veri tabanı ÇŞB İDKK üyeleri, TÜİK Eylem Alanı Y2.1.1. Sera gazı emisyonlarını 2011–2014 Fayda-maliyet analiz raporları KB İDKK üyeleri, TÜİK üretilmesini, toplanmasını ve veri tabanında sektörlerde fayda-maliyet analizlerinin yapılması kayıt altına alınmasını sağlayacak altyapının sınırlandırma seçeneklerinin maliyet eğrileri- oluşturulması nin emisyona neden olan sektörlerde Y2.1.1.4. Düşük karbonlu kalkınmaya yönelik İDKK üyeleri, Özel Sektör belirlenmesi sektörel stratejilerin ekonomik, sosyal ve çevresel 2013–2015 Etki analizi raporları ÇŞB Kuruluşları, Kamu Y1.1.2.2. Sera gazı emisyonlarının izlenmesi etkilerinin değerlendirilmesi amacıyla etki analiz- Kurumları ve envanter hazırlanması konusunda yasal lerinin yapılması düzenleme yapılarak: • tüm kurumlarda ulusal envanter ile ilgili Y2.1.1.5. AB’ye uyum için farklı sektörel başlıklar Eylem Alanı Y1.1.2. Sera gazı emisyon odak noktalarının belirlenmesi ve raporlama altında iklim değişikliği ile mücadeleyle ilişkilen- envanterinin hazırlanmasında İDKK üyeleri, Özel Sektör dirilebilecek uyulması gereken müktesebatın 2011–2016 AB’ye uyum Etki analizi raporları İDKK üyeleri için bilgi ağı oluşturulması İlgili hukuki düzenlemenin Resmi işbirliğinin güçlendirilmesi 2011-2012 Kapasite gelişimi ÇŞB Kuruluşları, Kamu tümünün düzenleyici etki analizinin ve sektörel • özel sektörün görev ve sorumluluklarının Gazete’de yayımlanması Kurumları etki analizlerinin yapılması tanımlanması • bilgi gizliliği konusunda mevzuatta Y2.1.1.6. İklim değişikliğinin rekabet edilebilirlik düzenleme yapılması açısından değerlendirilmesi ve etkilenecek 2011–2013 Rekabet gücünde artış Değerlendirme raporları EB • ve bütün bunların yürürlük tarihi öncelikli sektörlerin belirlenmesi hususlarının netleştirilmesi Y2.1.2.1. Yapılacak her türlü yatırım için sera gazı ÇED ve Çevre İzinleri emisyonlarının izlenmesi ve raporlanması 2012–2014 Yönetmeliklerinde yapılan ÇŞB amacıyla gerekli yasal düzenlemelerin gözden değişiklikler geçirilmesi ve belirlenmesi Eylem Alanı Y2.1.2. İklim değişikliği ile müca- Y2.1.2.2. Sera gazı emisyonlarının sınırlandırılma- deleye ilişkin göstergelerin takibi için izleme sına ilişkin plan, program, strateji ve projelerin Raporlama ve etki 2011–2014 ÇŞB ve değerlendirme mekanizmalarının kayıt altına alınması, izlenmesi ve değerlendiril- değerlendirme rehberleri geliştirilmesi mesi için ulusal bir sistem oluşturulması SEKTÖRLER ARASI Y2.1.2.3. Sektörel bazda belirlenen ekonomik 105 araçların kullanılmasının sera gazı emisyonla- Periyodik izleme ve 106 2015–2020 ÇŞB rının sınırlandırılmasına etkisinin izlenmesi ve değerlendirme raporları değerlendirilmesi ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ Y3. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELE VE UYUM ALANINDA FİNANS KAYNAKLARININ DAHA ETKİN KULLANILMASI HEDEF Y4.2. 2015 yılına kadar Türkiye’de karbon piyasasının kurulmasına yönelik çalışmaların yapılması HEDEF Y3.1. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum konusundaki eylemler için finans kaynaklarına erişim kapasitesinin 2013 yılı sonuna kadar güçlendirilmesi, Sorumlu/ Çıktılar ve Performans 2020 yılına kadar yeni finans kaynaklarının daha etkin kullanılması Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Kuruluş Sorumlu/ Y4.2.1.1. Karbon piyasalarında ulusal Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar öncelikli sektörlerin ve ilgili sektörlerde sera 2012–2015 Ekonomik değer Karbon stoku potansiyeli ÇŞB İDKK üyeleri, Karbon Göstergeleri gazı emisyon sınırlandırma potansiyelinin yaratılması Piyasaları Çalışma Grubu Kuruluş belirlenmesi Y3.1.1.1. Uluslararası fon kaynaklarına KOSGEB, Belediyeler, Eğitim materyalleri, eğitim Y4.2.1.2. Kamu kuruluşlarının emisyon ticareti İDKK üyeleri, Karbon Piyasaları erişimde istenen kalitede ve ayrıntıda projelerin 2011–2013 Yeni istihdam olanakları ÇŞB Belediye Birlikleri, Yasal düzenlemenin Resmi seminerleri, uzman sayısı sistemi içinde düzenleyici ve denetleyici bir rol 2011–2015 Kapasite gelişimi ÇŞB Çalışma Grubu, SPK, İstanbul Eylem Alanı Y3.1.1. Başta KOBİ’ler ve ortaya çıkarılması için uzmanların yetiştirilmesi Bankalar Gazete’de yayımlanması almasına yönelik mevzuat çalışmaları yapılması Altın Borsası, İMKB, VOB, Takasbank belediyeler olmak üzere kuruluşların Y3.1.1.2. Karbon piyasalarının dışında diğer iklim değişikliği ile mücadele ve uyum Y4.2.1.3. Karbon varlıklarının azami ekonomik Kurumsal yapılanmanın mali kaynaklardan yararlanabilecek NAMA’ların 2011–2013 Yeni istihdam olanakları NAMA projeleri İDKK üyeleri Eylem Alanı Y4.2.1. Ulusal Karbon İDKK üyeleri, Karbon Piyasaları faaliyetleri için finans kaynaklarına erişim değerde işlem görmesi ve değerlerinin artırılması Yeni mali kaynak tamamlanması, personele eğitim belirlenmesi Piyasası’nın kurulmasına yönelik 2012–2013 ÇŞB Çalışma Grubu, SPK, İstanbul kapasitelerinin arttırılması, kamu için mevcut yapının geliştirilmesi ve yeni yapıların yaratılması verilmesi, Türkiye’nin karbon varlıklarının olarak sektörel karbon stoklarının Altın Borsası, İMKB, VOB, Takasbank kuruluşları için kamu bütçesinden Y3.1.1.3. Kamu yatırımları programlanmasında kurulmasına yönelik gerekli çalışmaların yapılması piyasadaki değerinin artması analiz edilmesi, yasal ve kurumsal bu amaçla kaynak ayrılması sera gazı emisyonlarını sınırlandırmaya ve Sürdürülebilir kalkınmaya İlgili Kamu Kurum ve 2013–2023 Desteklenen proje sayısı KB düzenlemelerin yapılması iklim değişikliğine uyum sağlamaya yönelik katkı Kuruluşları Y4.2.1.4 Ulusal Emisyon Ticareti Sisteminin İDKK üyeleri, Karbon Piyasaları Ekonomik değer Değerlendirme raporları, projelerin gözetilmesi kurulmasına yönelik altyapı çalışmalarının 2014–2015 ÇŞB Çalışma Grubu, SPK, İstanbul yaratılması Etki analiz raporları başlatılması Altın Borsası, İMKB, VOB, Takasbank AMAÇ Y4. SERA GAZI EMİSYONLARININ MALİYET ETKİN SINIRLANDIRILMASINA KATKI SAĞLAYAN EMİSYON TİCARETİ MEKANİZMALARININ Y4.2.1.5. Ozon tabakasını incelten maddelerin OPTİMUM SEVİYEDE KULLANILMASI kullanımının sonlandırılması ve bertarafı Ekonomik değer Yasal düzenlemenin Resmi İlgili Sertifikalandırma faaliyetlerinden kaynaklanan karbon kazanımla- 2012–2013 Gazete’de yayımlanması, ÇŞB yaratılması Firmaları HEDEF Y4.1. 2013 yılına kadar mevcut ve yeni küresel ve bölgesel karbon pazarlarına Türkiye’nin en avantajlı şekilde katılımının sağlanmasına yönelik müzak- rının sertifikalandırılması amacıyla yasal düzenle- Karbon sertifikası sayısı menin yapılması erelerin yürütülmesi Y4.2.2.1. Türkiye’de karbon piyasaları ile Yeni mali kaynak Tanıtım materyalleri, tanıtım İDKK üyeleri, Karbon ilgili bilinç düzeyini yükseltmek üzere tanıtım 2011–2023 ÇŞB Sorumlu/ yaratılması faaliyetleri Piyasaları Çalışma Grubu Çıktılar ve Performans faaliyetleri yapılması Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Eylem Alanı Y4.2.2. Karbon piyasalarına Göstergeleri ilişkin farkındalığın ve bilincin artırılması Paydaşların eğitilmesi, Kuruluş Y4.2.2.2. Karbon projelerinin tanımlanmasında, Tanımlanan karbon projeleri, İDKK üyeleri, Karbon geliştirilmesinde, pazarlanmasında ve yöneti- 2011–2013 Kapasite gelişimi ÇŞB Y4.1.1.1. Türkiye’nin 2012 sonrası yeni mekanizma- Karbon piyasasına giren firma ve Piyasaları Çalışma Grubu minde paydaşlara gerekli desteğin verilmesi lara en avantajlı şekilde (ev sahibi ülke) dahil olması- Türkiye’nin karbon piyasasından İDKK üyeleri, Karbon proje sayısı 2011–2015 Mali kaynaklarda artış ÇŞB, DB na yönelik müzakerelerin yürütülmesi ve ülkelerle aldığı pay Piyasaları Çalışma Grubu Eylem Alanı Y4.1.1. Karbon piyasalarına ikili işbirliği anlaşmaları imkanlarının araştırılması entegrasyon için gerekli analizlerin Y4.1.1.2. Türkiye için karbon piyasalarına konu Mali kaynaklarda artış, Her yıl geliştirilen ve fonlanan İDKK üyeleri, Karbon 2011–2015 ÇŞB olacak NAMA portföyünün geliştirilmesi İstihdamda artış NAMA sayısı Piyasaları Çalışma Grubu SEKTÖRLER ARASI 107 108 ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ Y5. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELE VE UYUM FAALİYETLERİNDE EŞGÜDÜMÜN SAĞLANMASI İLE ETKİNLİĞİN ARTTIRILMASI HEDEF Y5.2. 2014 yılına kadar İDKK üyelerinin iklim değişikliği ile mücadele ve uyuma yönelik kurumsal kapasitelerini güçlendirmek HEDEF Y5.1. 2014 yılına kadar iklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularında yasal düzenlemelerin tamamlanması Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Sorumlu/ Kuruluş Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Y5.2.1.1. İDKK üyeleri, bağlı ve ilgili kuruluşlar İDKK üyesi kamu kuruluşları ile Kuruluş bünyesinde iklim değişikliğine ilişkin bir birim 2011–2012 Kapasite gelişimi bağlı ve ilgili kuruluşlarında yeni İDKK üyeleri İDKK üyelerinin bağlı ve ilgili kuruluşları oluşturulması birim sayısı Y5.1.1.1. Mevcut mevzuatın iklim değişikliği Sürdürülebilir kaynak Yasal düzenlemelerin Resmi ile mücadele ve uyum açısından gözden 2013–2014 ÇŞB İDKK üyeleri kullanımı Gazete’de yayımlanması Eylem Alanı Y5.2.1. İDKK üyelerinin Y5.2.1.2. İDKK üyeleri iklim değişikliğine ilişkin geçirilmesi ve gerekli değişliklerin yapılması Eğitim İhtiyacı Değerlendirme kapasitelerinin iklim değişikliği ile mücadele eğitim ihtiyacının belirlenmesi, kapasite geliştirme 2011–2014 Kapasite gelişimi İDKK üyeleri ÇŞB Raporu, Eğitim materyalleri, eğitimler ve uyum konularında geliştirilmesi programları oluşturulması ve uygulanması Y5.1.1.2. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın iklim Eylem Alanı Y5.1.1. İklim değişikliği ile değişikliği konusundaki eşgüdüme yönelik Kamuda kaynakların etkin Yasal düzenlemelerin Resmi Y5.2.1.3. BMİDÇS toplantılarına katılan heyet mücadele ve uyuma yönelik hükümlerin 2012–2013 ÇŞB İDKK üyeleri görev, yetki ve sorumluluklarının tanımlanması kullanılması Gazete’de yayımlanması temsilcilerinin sürekliliğinin sağlanması, sürece Eğitim materyalleri ve eğitimler, ilgili mevzuata dahil edilmesi 2011–2014 Kapasite gelişimi İDKK üyeleri ÇŞB amacıyla yasal düzenleme yapılması yeni dahil olan temsilcilerin entegrasyonunun Müzakere ekipleri sağlanması Y5.1.1.3. İDKK üyesi ve/veya ilgili kamu kuruluşlarının kuruluş kanunlarında iklim Kamuda kaynakların etkin Mevzuat değişikliğinin Resmi İDKK üyelerinin bağlı ve 2012–2013 İDKK üyeleri değişikliği ile mücadele ve uyuma ilişkin görev, kullanılması Gazete’de yayımlanması ilgili kuruluşları yetki ve sorumluluklarının tanımlanması Y5.1.2.1. İDEP’in uygulanmasının izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik, usulleri, görev ve Yasal düzenlemenin Resmi 2012–2023 Kapasite gelişimi ÇŞB İDKK üyeleri Eylem Alanı Y5.1.2. İDEP için izleme sorumlulukları tanımlayan bir yasal düzenleme Gazete’de yayımlanması değerlendirme mekanizmasının yapılması oluşturulması Y5.1.2.2. İDEP’in uygulanmasının dönemsel İDEP izleme ve değerlendirme olarak izlenmesi ve değerlendirilmesi, gerekirse 2012–2023 Kapasite gelişimi ÇŞB İDKK üyeleri raporları revize edilmesi SEKTÖRLER ARASI 109 110 ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ Y6. TÜRKIYE’NİN BÖLGESEL İKLİM MODELİ ÇALIŞMALARININ YAPILMASI VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNİN ANALİZ EDİLMESİ AMAÇ Y7. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELE VE UYUM KONULARINDA EKOVERİMLİLİĞE YÖNELİK AR-GE VE İNOVASYON KAPASİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ HEDEF Y6.1. 2016 yılına kadar ulusal iklim gözlem, tahmin, bölgesel iklim modeli çalışması ile analiz ve etki değerlendirme kapasitesinin geliştirilmesi HEDEF Y7.1. 2014 yılına kadar temiz üretime yönelik Ar-Ge ve inovasyon kapasitesinin güçlendirilmesi Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Sorumlu/ Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Çıktılar ve Performans Göstergeleri Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Kuruluş Göstergeleri Kuruluş Y6.1.1.1. Meteorolojik gözlem kapasitesinin Yeni alanlarda yapılan Y7.1.1.1. Enerji, su ve gıda güvenliği yaygınlaştırılması, ekipman ve insan kaynakları 2011–2014 meteorolojik gözlem sonuçlarının MGM Rekabet gücünde artış, Enerji, su ve gıda güvenliği konularında belirlenen Ar-Ge stratejilerinin bakımından güçlendirilmesi yayınlanması 2011–2016 Yeni istihdam olanakları, konularında Ar-Ge stratejisi, TÜBİTAK BTYK üyesi kuruluşlar Eylem Alanı Y6.1.1. İklim gözlem BTYK’da onaylanarak uygulamaya konulması İhracatta artış Desteklenen proje sayısı kapasitesinin geliştirilmesi ile konuya ilişkin projelerin desteklenmesi Y6.1.1.2. Sürekli ve düzenli klimatolojik gözlem dizilerinin oluşturulması için verilerin Eylem Alanı Y7.1.1. İklim değişikliği ile Y7.1.1.2. İklim değişikliği ile ilgili sektörel Ar-Ge ihtiyaç alanları ve 2011–2023 Güncel, kapsamlı veri tabanı MGM Ar-Ge kapasitesinde İlgili sektör toplanması, kalite kontrolü ve veri tabanında mücadele konularının ulusal Ar-Ge Ar-Ge ihtiyacının belirlenmesi ve bu alanlara 2011–2016 gerekçelerine ilişkin rapor, İDKK üyeleri, TTGV gelişme ve kuruluşlar arşivlenmesi stratejilerine entegre edilmesi yönelik stratejilerin hazırlanması İlgili BTYK kararı Y6.1.2.1. Türkiye’nin gelecekteki iklim Farklı bölgesel iklim modellerine Y7.1.1.3. İklim değişikliği ile mücadele ve iklim senaryolarının oluşturulması için farklı bölgesel 2011–2020 ait iklim senaryolarının elde MGM TÜBİTAK, Ünv.ler değişikliğine uyum konularında oluşturulacak Kamu kaynaklarının etkin İzleme ve değerlendirme 2012–2020 TÜBİTAK BTYK ve İDKK üyeleri iklim modellerinin kullanılması edilmesi Ar-Ge stratejilerinin mevcut Ar-Ge stratejilerine kullanımı raporları uyumunun izlenmesi Farklı emisyon senaryolarına Y6.1.2.2. Farklı emisyon senaryolarına göre Y7.1.2.1. İklim değişikliği ile mücadele ve Eylem Alanı Y6.1.2. Bölgesel iklim 2011–2020 göre Türkiye için bölgesel iklim MGM TÜBİTAK, Ünv.ler bölgesel iklim modelleri çalışmasının yapılması iklim değişikliğine uyum konularında Ar-Ge OGM Ar-Ge destek mekanizmasının modeli çalışmalarının yapılması öngörülerinin oluşturulması Ar-Ge kapasitesinde MB, KB, Özel Sektör çalışmalarının desteklenmesi için Orman Genel 2013–2014 faaliyete geçmesi, Desteklenen proje OGM gelişme Kuruluşları Müdürlüğü’nün sorumluluğunda finansal bir sayısındaki artış Y6.1.2.3. Yapılan bölgesel iklim model mekanizmanın oluşturulması Afetlerin ve iklim Bölgesel iklim modeli çalışmalarının sonuçlarının, araştırma ve 2011–2020 değişikliğinin olumsuz çalışmalarının sonuç raporlarının MGM planlama çalışmalarına girdi teşkil etmesi için İDKK üyeleri, Ar-Ge etkilerinin önlenmesi yayınlanması ve dağıtılması Y7.1.2.2 Tüm sektörlere yönelik Ar-Ge için Ar-Ge kapasitesinde İlgili ilgili kuruluşlarla paylaşılması 2011–2012 Ar-Ge mali destek kaynakları desteği sağlayan diğer finansman ihtiyacının belirlenmesi gelişme kuruluşlar kuruluşlar Y7.1.2.3. İklim değişikliği ile mücadele ve Eylem Alanı Y7.1.2. İklim değişikliği ile iklim değişikliğine uyum konularında yeni Ar-Ge kapasitesinde Uluslararası işbirliği ile yürütülen mücadeleye yönelik Ar-Ge çalışmalarının 2011–2020 TÜBİTAK İDKK üyeleri teknolojilerin geliştirilmesi için uluslararası gelişme proje sayısı desteklenmesi işbirliklerinin sağlanması Y7.1.2.4. Üniversitelerin ve araştırma merkezlerinin iklim değişikliği ile mücadele İDKK üyeleri, Ar-Ge Ar-Ge kapasitesinde ve uyum konularında araştırma ve teknoloji 2014–2015 Araştırma merkezleri TÜBİTAK desteği sağlayan diğer gelişme geliştirme kapasitelerinin güçlendirilmesi, yeni kuruluşlar araştırma merkezlerinin kurulması Y7.1.2.5. Üreticilere ve tüketicilere bilgi, eğitim İDKK üyesi kuruluşlar, Kaynakların verimli Eko-verimlilik merkezinin hizmete ve danışmanlık hizmeti veren “Eko-verimlilik 2011–2014 BSTB, GTB MB, KB, KOSGEB, MPM, kullanılması girmesi Merkezi” oluşturulması EİE, TTGV SEKTÖRLER ARASI 111 112 ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ Y8. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELE VE UYUM KONUSUNDA İNSAN KAYNAKLARININ GELİŞTİRİLMESİ HEDEF Y9.2. 2014 yılına kadar iklim değişikliği ile mücadele için kamuoyu bilinçlendirme kampanyaları düzenlenmesi HEDEF Y8.1. 2012 yılı sonu itibariyle üniversitelerde iklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularının akademik programlara dahil edilmesi Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Sorumlu/ Kuruluş Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar Y9.2.1.1. İDKK üyesi ilgili kurum ve Göstergeleri Kuruluş kuruluşların halkla ilişkiler ve kamuoyu

2012-2013 Kapasite gelişimi Eğitim programları ÇŞB İDKK üyeleri bilgilendirme birimlerinin kapasitelerinin Y8.1.1.1. Üniversitelerde iklim değişikliği İnsan kaynaklarında artırılması konusunda öğretim üyesi ihtiyacının gelişme, ÇŞB, KB, BTYK, TÜBA, Eylem Alanı Y8.1.1. Üniversitelerde başta 2011–2020 Öğretim üyesi sayısı YÖK belirlenmesi ve eğitim kadrosunun Yeni çalışma alanları, TOBB, Ünv.ler İDKK üyeleri, MEB, TRT, mühendislik, hukuk, uluslararası ilişkiler, Y9.2.1.2. İklim değişikliği konusunda kamuoyu güçlendirilmesi Yeşil istihdamda artış Belediyeler, Belediye ekonomi, doğa bilimleri bölümleri iletişim ve bilinçlendirme kampanyaları için Kamuoyu iletişim ve

2011-2012 Kapasite gelişimi ÇŞB birlikleri, Medya olmak üzere eğitim programlarına İnsan kaynaklarında İklim değişikliği konusunda tüm paydaşların katılımı ile bir kampanya bilinçlendirme stratejisi Kuruluşları, STK’lar, Özel iklim değişikliği ile mücadele ve uyum Y8.1.1.2. İlgili bölümlerde iklim değişikliği gelişme, lisansüstü programlar ve yazılan stratejisi oluşturulması Sektör Kuruluşları konularının dahil edilmesi konusunda lisans ve lisansüstü programlarının 2011–2013 Yeni çalışma alanları, tez sayısı, YÖK Ünv.ler Eylem Alanı Y9.2.1. İklim değişikliği oluşturulması Yeşil istihdamda artış, İklim değişikliği konusunda İDKK üyeleri, MEB, TRT, konusunda bireylerin rollerine yönelik Y9.2.1.3. Kamuoyu iletişim ve bilinçlendirme Eğitici materyalleri, eğitim Rekabet gücünde artış açılan ders sayısı Bilgi toplumu, Belediyeler, Belediye kamuoyunda farkındalık yaratılması stratejisi doğrultusunda medya, STK’lar programları, konferanslar,

2011-2023 Sürdürülebilir kalkınmaya ÇŞB birlikleri, Medya Y8.1.2.1. Meslek liselerinde enerji verimliliği, ve tüketim kalıplarını değiştirmek ve toplum önderlerinin de katılımıyla seminerler, görsel ve işitsel katkı Kuruluşları, STK’lar, Özel tasarrufu, etkin bina tasarımı ve uygulamaları üzere güvenilir bilgi kanallarının bilinçlendirme kampanyaları düzenlenmesi medya programları Eylem Alanı Y6.1.2. Bölgesel iklim Sektör Kuruluşları gibi sera gazı emisyon yönetimine yönelik 2012–2013 Yeşil istihdamda artış Revize ders programları MEB ÇŞB, Kamu kurumları oluşturulması modeli çalışmalarının yapılması teknik ve teknolojiler ile iklim değişikliğine Y9.2.1.4. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularının ders programına alınması uyum konularının, desteklemede öncelikli Bilgi toplumu, STK’ların ve belediyelerin İB, Kalkınma Ajansları, alanlar içine alınarak yerel sivil toplum 2012-2020 Sürdürülebilir kalkınmaya İDKK üyeleri desteklenen proje sayısı Belediyeler ve STK’lar kuruluşlarının ve yerel yönetimlerin katkı AMAÇ Y9. TÜKETİM KALIPLARININ İKLİM DOSTU OLACAK ŞEKİLDE DEĞİŞTİRİLEBİLMESİ İÇİN KAMUOYU BİLİNCİNİN ARTTIRILMASI bilinçlendirme etkinliklerinin desteklenmesi Y9.2.1.5. Özel sektörün sosyal sorumluluk Bilgi toplumu, Özel sektör faaliyetleri çerçevesinde kamuoyunun emisyon HEDEF Y9.1. Tüketim kalıplarının iklim dostu olacak şekilde geliştirilmesi için 2012 yılı sonuna kadar eğitim programlarında gerekli düzenlemelerin yapılması sınırlandırma ve iklim uyum konularında

2012-2020 Sürdürülebilir kalkınmaya Sosyal sorumluluk projeleri dernekleri ve ÇŞB katkı birlikleri bilinçlendirilmesi Sorumlu/ Çıktılar ve Performans Eylem Alanı Y9.2.2. Kamu kurumlarının Y9.2.2.1. Kamu kurumları faaliyetlerinin karbon Eylem Alanı Eylemler Süre Yan Faydalar Koordinatör İlgili Kuruluşlar sera gazı emisyon bilgilerinin kamuoyuyla ayak izlerinin takip edilmesi, periyodik raporlar 2014-2020 Kapasite gelişimi Karbon ayak izi raporları ÇŞB Kamu Kuruluşları Göstergeleri Kuruluş paylaşılması için altyapı oluşturulması ile yayınlanması ve kamuoyuyla paylaşılması Eylem Alanı Y9.1.1. İklim değişikliği ile Y9.1.1.1. Okul öncesi eğitimde tüketim Sürdürülebilir kalkınmaya mücadele ve iklim değişikliğine uyumla alışkanlıkları, enerji verimliliği, iklim değişikliği katkı, çevre kirliliğinde Revize ders programları, eğitim İDKK üyeleri, STK’lar, 2011–2013 MEB ilişkili konuların temel eğitim programlarına vb. konularının ders programlarına entegre azalma, yaşam kalitesinin materyalleri medya kuruluşları dahil edilmesi edilmesi artması Eylem Alanı Y9.1.2. Binek otomobil Y9.1.2.1. Eko-sürüş tekniklerinin eğitim Öngörülen konuların eğitim UBAK, Ünv.ler, Özel 2011–2023 Kapasite gelişimi MEB sürücü eğitimine yeni kapsamında verilmesi programlarına eklenmesi Sektör Kuruluşları üniteler eklenmesi SEKTÖRLER ARASI 113 114 ORTAK KONULAR TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 115 116 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 117 118 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ US1. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİNİN UYUMUN SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ POLİTİKALARINA ENTEGRE EDİLMESİ AMAÇ US2. SU KAYNAKLARI YÖNETİMİNDE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM ALANINDAKİ KAPASİTENİN, KURUMLAR ARASI İŞBİRLİĞİNİN VE SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ EŞGÜDÜMÜN GÜÇLENDİRİLMESİ HEDEF US1.1. İklim değişikliğine uyum konusunun mevcut strateji, plan ve mevzuata entegrasyonunun sağlanması HEDEF US2.1. Su kaynaklarının yönetiminde yetkili ve ilgili olan kurum ve kuruluşların kurumsal kapasitelerinin arttırılması Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Çıktılar ve Performans Göstergeleri Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri US1.1.1. İklim değişikliğinin su kaynaklarına etkisi karşısında alınacak önlemlerin Önlemlerin dahil edildiğiplan ve programların

2011-2013 KB İlgili kamu kurum ve kuruluşları kalkınma Plan ve Programlarına dahil edilmesi hazırlanması İB, DB, SB, GTHB, BSTB, ETKB, US2.1.1. Su Kalitesi Yönetimi Yönlendirme Kurulu’nun kapasitesinin güçlendirilmesi 2011-2015 AB müktesebatına uyum OSİB KTB, KB, ABB ETKB, GTHB, OSİB, KB, DSİ, GAP US1.1.2. Bütüncül su kaynakları yönetimine imkan verecek şekilde yerüstü ve yer altı İdaresi, su kaynaklarını da kapsayacak ve su tahsisi ile kalitesinden sorumlu tek bir kurumun 2011-2013 Kurumsal düzenlemelerin yapılması Başbakanlık MTA, İller Bankası A.Ş., US2.1.2. Su kalitesi gözlem ve değerlendirme kapasitesinin geliştirilmesi, veri tabanı- Su kaynaklarının yönetilmesinde sürdürülebilirliğin kurulması 2011-2015 OSİB SB, GTHB, ÇŞB, DSİ, ETKB Belediyeler nın oluşturulması ve kurumsal yapının güçlendirilmesi sağlanmas US1.1.3. Su mevzuatındaki yetkili/ilgili kurumların görev, yetki ve sorumlulukları doğrultusunda iklim değişikliği ile mücadele alanındaki eksiklikler, çakışma ve 2011-2013 Su kanununun yürürlüğe girmesi OSİB, DSİ US2.1.3. Su potansiyelinin, kullanım amaçlarının, tüketimlerinin ve sınıflandırmasının Su kaynaklarının yönetilmesinde sürdürülebilirliğin örtüşmelerin tespiti, gerekli revizyonların yapılması belirlenmesi amacıyla detaylı etütlerin yürütülmesi için ilgili kurumların kapasitelerin 2011-2015 OSİB, DSİ GTHB, ÇŞB, İÖİ, YY sağlanması güçlendirilmesi US1.1.4. Su yönetiminde yer alan kuruluşların kurumsal ve sektörel strateji planlarının ETKB, BSTB, ÇŞB, GTB, GTHB, İklim değişikliği etkilerinin sektör stratejilerinde yer (sanayi, tarım, enerji, turizm,kentsel, içme suyu) iklim değişikliği ile mücadele 2011-2013 OSİB KTB, DSİ, US2.1.4. Sulama birlikleri ve çiftçilerin bilinçli ve yeterli su kullanımı konusunda Valilikler alması 2011-2013 Yerel kapasitenin artması İÖİ, YY, Birlikler, Kooperatifler, STK’lar bağlamında revizyonu İller Bankası A.Ş., YY eğitilmesi ve bilgilendirilmesi (Gıda, Tarımve Hayvancılık İl Md.) US1.1.5. Türkiye Sanayi Stratejisi Belgesi’nin sanayide su verimliliği uygulamaları açısından revize edilmesi

2014-2020 Su verimliliğinin artması BSTB KB, TTGV, TOBB HEDEF US2.2. Finansman politikalarının ve uygulamaların geliştirilmesi US1.1.6. Su kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması amacıyla, su kullanım amaçlarına göre kullanan öder, kirleten öder prensipleri ile sosyo-ekonomik 2011-2015 Suyun tasarruflu kullanılması KB GTHB, MB, OSİB, DSİ, YY US2.2.1. Kapalı sistem sulama yatırımlarının, gerekli ve uygun yerlerde ulusal ve

2011-2013 Gelişmiş yağmurlama ve damlama sulama altyapısı DSİ GTHB, Su Kullanıcı Teşkilatları koşullar göz önünde bulundurularak ekonomik araçların tespit edilmesi uluslararası kaynaklarla planlanmasına devam edilmesi US1.1.7. Sulama işletmeciliği çerçevesinde su kullanıcı teşkilatların, iklim değişikli-

2011-2013 Yerel kapasitenin artması DSİ İÖİ, YY, STK’lar ğinin etkileri dikkate alınarak ilgili kuruluşlarca yönlendirilmesi US2.2.2. Özel sektörün sulama yatırımları (tesislerin inşası ve işletilmesi) yapması için

2012-2014 Etkin bir teşvik mekanizması DSİ MB, KB, EB, HM, TOBB US1.1.8. KÖY-DES hizmet alanlarının sulama hizmetine yöneltilmesi 2011-2013 Yerel düzeyde uygulamaların güçlendirilmesi Valilikler İÖİ teşvik verilmesi Artan su talebi, yükselen alternatif tabii su kaynakları US2.2.3. Tarım ve sanayi sektöründe kullanılmak üzere atık suların arıtılmasının 2011-2020 fiyatları ve gelişen temiz üretim teknolojilerine uyum KB MB, EB, HM, TOBB ekonomik araçlarla teşvik edilmesi sağlanması US2.2.4. Az su tüketen ev ve sanayi ekipmanlarının üretilmesi ve kullanılmasının

2014-2020 Az su kullanan ekipmanların pazar payının artması BSTB MB, TOBB teşvik edilmesi US2.2.5. Su tüketimi yoğun olan veöncelikli olarak belirlenen sektörlerde proses ve soğutma sularının geri kazanımını amaçlayan projelerin desteklenmesi, pilot 2011-2014 Tasarruf edilen su miktarı BSTB KB, TTGV, TOBB uygulamaların arttırılması İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE

119 US2.2.6.Sanayi sektöründe su verimliliğine yönelik “sektörel eko-verimlilik (temiz 120

2012-2014 Kılavuzlar BSTB TTGV, TOBB üretim)” kılavuzlarının hazırlanması, örnek uygulamaların teşvik edilmesi UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ US3. SU KAYNAKLARININ YÖNETİMİNDE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİNE UYUMUN SAĞLANMASI İÇİN AR - GE VE BİLİMSEL ÇALIŞ- AMAÇ US4. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM İÇİN SU HAVZALARINDAKİ SU KAYNAKLARININ BÜTÜNCÜL YÖNETİMİ MALARIN GELİŞTİRİLMESİ VE YAYGINLAŞTIRILMASI HEDEF US4.1. Su kaynaklarının havza temelinde geliştirilmesine yönelik çalışmaların, bütüncül bir yaklaşımlave değişen tüketim taleplerini karşılamakta esnek- HEDEF US3.1. İklim değişikliğinin etkilerinin izlenmesi için mevcut sistemlerin güçlendirilmesi ve yeni sistemlerin oluşturulması lik sağlayan bir şekilde planlanması Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri US4.1.1. Entegre Nehir Havzası Yönetim Planlarının, ekosistem hizmetleri ve iklim Su kaynaklarının yönetiminde iklime uyum sağlan- US3.1.1. Hidrolojik kuraklık çalışmalarının geliştirilmesi 2014-2020 Hidrolojik kuraklık değerlendirme sistemi OSİB, DSİ GTHB, MGM 2012-2020 OSİB, DSİ GTHB, OGM, DSİ, YY değişikliğinin etkileri dikkate alınarak hazırlanması ması US3.1.2. İklim değişikliği etkilerinin su kaynaklarının planlama çalışmalarına entegras- US4.1.2. Mevcut ve planlanan “Havza Koruma Eylem Planları” ve “Koruma Alanları

2011-2015 Etki değerlendirme raporları OSİB, DSİ GTHB, İÖİ yonu için araştırma ve değerlendirmelerin yapılması Haritaları”nda iklim değişikliğinin etkilerinin dikkate alınması ve gerekli revizyonların 2012-2020 Havzaların daha etkin korunması OSİB ÇSB,DSİ yapılması US3.1.3. İklim senaryoları dikkate alınarak havzalarda sektörel su ihtiyacına yönelik İklim değişikliği senaryolarını dikkate alan projeksi-

2011-2020 TÜBİTAK MGM, Ünv.ler,AE projeksiyonların yapılması yonlar US4.1.3. Baraj ve gölet havzaları başta olmak üzere tüm havzalarda erozyon ve

2012-2020 Etkin su depolama imkanlarının artırılması DSİ OGM, BB rüsubat kontrolü projelerine hız verilmesi HEDEF US3.1. İklim değişikliğinin etkilerinin izlenmesi için mevcut sistemlerin güçlendirilmesi ve yeni sistemlerin oluşturulması US4.1.4. Havzalarda kaçak yer altı suyu kullanımının engellenmesi ve bu konuda

2012-2023 Bilinçlendirme faaliyetleri, su kaynaklarının korunması DSİ GTHB, MEB, YY, STK’lar halkın bilinçlendirilmesi US3.2.1. Akarsu havzaları ve alt havzalarda hidrolojik, sosyal, ekonomik ve çevresel etkilenebilirliklerin (doğal afetler dâhil) belirlenmesi, uyum seçeneklerinin geliştirilmesi 2011-2020 Havza eylem planları OSİB, DSİ GTHB, KB, AFAD,YY, İÖİ, KA ve uygulanması HEDEF US4.2. Kentlerin su yönetiminin iklim değişikliğine uyum bakış açısı ile ele alınması US3.2.2. Yeraltı suyu kaynaklarının iklim değişikliğinden etkilenebilirliğinin belirlenmesi, US4.2.1. Metropolitan alan (büyük kentler, büyükşehir belediyeleri) yönetiminde

2011-2020 Etki değerlendirme raporları OSİB, DSİ YY, İÖİ, KA, Sulama Birlikleri 2012-2023 İklim uyumlu kentsel yönetim KB ÇŞB, YY uyum seçeneklerinin geliştirilmesi ve uygulanması ölçek genişlemesinin iklim değişikliği göz önüne alınarak planlanması US3.2.3. Kıyıların (akarsu, doğal ve yapay göl kıyıları dâhil) iklim değişikliğinden etki- Yerleşmelerde rasyonel su kaynakları OSİB, ÇŞB, YY, Bakanlıkların Taşra lenme risklerinin (doğal afetler dâhil) belirlenmesi, uyum seçeneklerinin geliştirilmesi 2011-2015 Etkilenebilirlik raporları, uyum eylem planları OSİB, ÇSB GTHB, UBAK, ÇŞB, YY US4.2.2. Yerleşmelerde entegre su yönetimi ve planlamasının yapılması 2011-2023 DSİ yönetimi Teşkilatı ve uygulanması US4.2.3. Yerleşmelerde kanalizasyon ve yağmur suyu toplama sistemlerinin US3.2.4. İklim değişikliğine uyum kapasitesini artırıcı yenilikçi çözüm seçenekleri- 2011-2020 Kentlerde su kaynaklarının verimli kullanılması YY ÇŞB, OSİB, DSİ, İller Bankası A.Ş.

2011-2015 Yenilikçi çözüm örnekleri OSİB ÇŞB, BSTB, GTHB, DSİ, TÜBİTAK, TTGV ayrılması nin oluşturulması, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması US4.2.4. Yerleşmelerde toplanan ve arıtılan suyun

2011-2020 Kentlerde su kaynaklarının verimli kullanılması YY ÇŞB, OSİB, DSİ, İller Bankası A.Ş. yeniden kullanılması US4.2.5. Kentlerde su kullanım verimliliğinin artması için sosyo-ekonomik koşul- lar dikkate alınarak ücretlendirme politikası geliştirilmesi, yasal düzenleme 2011-2020 Kentlerde su kaynaklarının verimli kullanılması YY ÇŞB, OSİB,İller Bankası A.Ş. yapılması US4.2.6. Kentlerde su kaçakları ve kaçak su kullanımının tespiti ve kayıp-kaçak ÇŞB, OSİB, İller Bankası A.Ş., oranının azaltılmasına yönelik önlemlerin alınması, ulusal düzeyde SCADA 2011-2023 Su kayıplarının büyük ölçüde azalması YY Valilikler, Bakanlıkların Taşra Sisteminin yaygınlaştırılması Teşkilatı ÇŞB, OSİB, İller Bankası A.Ş., US4.2.7. Şebeke suyunun içilebilir nitelikte tüketiciye ulaştırılmasının sağlanması 2011-2023 Verimli su tüketimi YY Valilikler, Bakanlıkların Taşra Teşkilatı İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 121 122 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ US5. YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARININ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE DİRENCİ ARTIRICI EKOSİSTEM AMAÇ UT1. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUMUN TARIM SEKTÖRÜ VE GIDA GÜVENCESİ POLİTİKALARINA ENTEGRE EDİLMESİ TARIM SEKTÖRÜ VE GIDA GÜVENCESİ HİZMETLERİNİN SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ DİKKATE ALINARAK PLANLANMASI HEDEF UT1.1. Mevcut strateji ve eylem planları ile yasal düzenlemelerin iklim değişikliğine uyum bakımından gözden geçirilmesi HEDEF US5.1. Hidrolik ve jeotermal enerji kaynaklarının iklim değişikliğine uyum bakış açısıyla planlanması Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri UT1.1.1. Kırsal Kalkınma Stratejisi ve Planı’nın, İklim Değişikliği Stratejisi ve Eylem Planı

2012-2013 Revize edilen plan ve strateji GTHB OSİB, KB US5.1.1. HES’lerin yer seçimi ve planlamasında; çevresel, ekonomik ve sosyokültürel İklim değişikliği parametrelerinin yer seçim ve planla- ETKB, OSİB, ÇŞB, MGM, EPDK, TÜBİTAK, doğrultusunda gözden geçirilmesi

2011-2015 DSİ etkilerin yanı sıra iklim değişikliği etkilerinin göz önünde bulundurulması ma kriterleri arasına eklenmesi Ünv.ler, TOBB UT1.1.2. İklim değişikliğinin etkilerinin su kaynakları, gıda güvencesi, doğal afet riskleri, US5.1.2. 5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanununun iklim ekosistem hizmetleri ve insan sağlığı açısından “Tarımsal Kuraklıkla Mücadele 2011-2015 Entegrasyonu sağlanan strateji ve plan GTHB OSİB, YY, İÖİ, Valilikler

2011-2015 Yüzey sularının kalitesinde bozulmaların önlenmesi MTA ETKB, Valilikler, İÖİ, İller Bankası, YY değişikliği etkileri ve uyum yaklaşımı doğrultusunda gözden geçirilmesi Stratejisi ve Eylem Planı”na entegrasyonu UT1.1.3. İklim değişikliğine uyum sağlama amacıyla mevcut yasal düzenlemele- İlgili mevzuatın revizyonu, yeni mevzuatın hazır-

2011-2015 GTHB OSİB, ÇŞB, DSİ, MGM rin gözden geçirilmesi ve yeni mevzuat hazırlanması lanması UT1.1.4. İklim değişikliğine uyum stratejilerine, üreticileri destekleme faaliyetleri-

2012-2013 İlgili stratejilerin revizyonu GTHB KB nin (tarım havzaları üretim ve destekleme modeli dahil) entegrasyonu HEDEF UT1.2. Kurumlar arasında imzalanmış olan protokollerin iklim değişikliğine uyum bakış açısıyla gözden geçirilmesi UT1.2.1. DSİ, OGM ile OSİB arasında imzalanan Ağaçlandırma İşbirliği Protokolü’nün

2011-2012 Revize edilen işbirliği protokolü OGM OSİB, DSİ iklimsel etkiler çerçevesinde revize edilmesi UT1.2.2. OSİB ile GTHB arasında imzalanan Erozyonla Mücadele Eylem Planı kapsamında ağaçlandırma faaliyetleri ile ilgili Ağaçlandırma Protokolü’nün iklim 2011-2012 Revize edilen işbirliği protokolü GTHB OSİB değişikliğinin etkileri bağlamında revize edilmesi İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 123 124 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UT2. TARIMDA İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNİN BELİRLENMESİ VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUMUN SAĞLANMASI İÇİN AR–GE ÇALIŞ- HEDEF UT2.3. ‘Toprak ve Arazi Veri Tabanı ile Arazi Bilgilendirme Sistemi’nin iklim değişikliğinin etkileri dikkate alınarak oluşturulması MALARININ VE BİLİMSEL ÇALIŞMALARIN GELİŞTİRİLMESİ VE YAYGINLAŞTIRILMASI HEDEF UT2.1. Ürün, toprak ve suyun etkin yönetimine ilişkin Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar UT2.3.1. Mevcut Toprak ve Arazi Veri Tabanı ile Arazi Bilgilendirme Sistemi çalışmala- Göstergeleri rında iklim değişikliği etkilerinin ele alınması

2011-2013 Tam ve güncel veri tabanı GTHB OSİB, ÇŞB UT2.3.2. Toprak etüt, envanter ve haritalandırma çalışmalarının iklim değişikliğinin

2011-2015 Toprak envanteri ve haritaları GTHB OSİB, ÇŞB UT2.1.1. İklim değişikliğinin tarım sektörü üzerindeki etki analizlerinin yapılması 2013-2015 Etki analiz raporları GTHB TÜBİTAK, Ünv.ler, AE etkilerini dikkate alacak şekilde tamamlanması UT2.3.3. Kuraklık ve Taşkın Bilgi Sistemi kurulmasına yönelik çalışmaların UT2.1.2. Biyoteknolojinin sunduğu yeni olanakların ve mevcut genetik çeşitlilik 2011-2015 Tam ve güncel bilgi yönetim sistemi GTHB, DSİ, MGM OSİB, ÇŞB yapılması yardımıyla bitkilerin iklim değişikliğine uyumun sağlanmasına yönelik araştırma 2011-2015 Örnek uygulamalar GTHB TÜBİTAK, Ünv.ler, AE ve uygulama faaliyetlerinin yapılması UT2.3.4. Arazi kullanım tiplerindeki değişiklikleri izleyen ulusal bilgi sistemlerinin ve derlenen verilerin gözden geçirilmesi ve uluslararası süreçler çerçevesinde UT2.1.3. İklim değişikliği nedeniyle tarımsal verim, üretim ve alan bilgisindeki 2011-2013 Tam ve güncel veri tabanı OGM GTHB, OSİB,ÇŞB

2011-2015 Tam ve güncel veri tabanı GTHB TÜBİTAK, Ünv.ler, AE ihtiyaç duyulan yeni verilerin belirlenmesi, toplanması, kayıtlanması ve veri olası değişimlerin tespiti ve izlenmesi tabanında işlenmesi UT2.1.4. Tarımı yapılan ürünlerin içinde yer alan mevcut genetik çeşitliliğin iklim değişikliğine uyum anlamında yerel değerinin ve verimliliğinin çiftçi geçim 2011-2015 Örnek uygulamalar GTHB TÜBİTAK, Ünv.ler, AE HEDEF UT2.4. Tarımsal kuraklıklar için afet analizinin yapılması ve izlenmesi kaynakları açısından yeniden ele alınması UT2.4.1. Tarımsal kuraklık konusunun afet yönetimi çalışmalarına dahil edilmesi ve

2013-2014 Afet tanımına tarımsal kuraklığın dahil edilmesi GTHB AFAD Hedef UT 2.2. Ar-Ge ve bilimsel çalışma yapan kuruluşların kapasitelerinin ve sayılarının artırılması gerekli analizlerin yapılması UT2.4.2. Kuraklık il kriz merkezlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi ve kriz yönetim UT2.2.1. GTHB’ye bağlı araştırma enstitüleri ve diğer bilim kuruluşlarının kapasiteleri- 2011-2013 İllerde oluşturulan kriz planları GTHB Valilikler, İÖİ

2011-2015 Modern ve yeterli laboratuar ağı GTHB planlarının hazırlanması nin geliştirilmesi, laboratuar altyapılarının modernizasyonu UT1.2.2. OSİB ile GTHB arasında imzalanan Erozyonla Mücadele Eylem Planı HEDEF UT2.5. İklim değişikliğinin tarım sektöründeki sosyo- ekonomik etkilerinin belirlenmesi kapsamında ağaçlandırma faaliyetleri ile ilgili Ağaçlandırma Protokolü’nün iklim 2011-2015 Araştırma merkezlerinin kurulması GTHB KB, DSİ, GAP İdaresi, AE değişikliğinin etkileri bağlamında revize edilmesi UT2.5.1. Tarım havzalarında yoksulluk düzeyleri arasındaki farklılıkların tespiti 2012-2015 Değerlendirme raporu GTHB TÜİK UT2.2.3. Tarımsal Kuraklık İl Kriz Merkezleri tarafından toplanan arazi varlığı, su kaynakları ve iklim ile ilgili verilerin güncellenerek iklim değişikliği bilgi yönetim 2011-2015 Güncel veri GTHB İÖİ,Valilikler UT2.5.2. Kadın çiftçilere iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlamak amaçlı tarımsal sistemine dahil edilmesi üretim teknikleri eğitimleri verilmesi ve/veya iklim değişikliğine uyumun mevcut 2011-2015 Kadın çiftçilerin eğitilmesi GTHB Valilikler, İÖİ UT2.2.4. Kuraklığın etkilerinin izlenmesi amacı ile iklim, arazi kullanımı ve vejetas- eğitim faaliyetlerine dâhil edilmesi yon yoğunluğu verileri kullanılarak yürütülmekte olan bitkisel üretim tahmin 2011-2015 Gelişmiş teknik altyapı ve insan kaynağı GTHB UT2.5.3. İklim değişikliği nedeni ile tarımsal kuraklıktan daha çok etkilenecek çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi 2011-2013 Durum tespit raporları GTHB KB bölgelerde ekonomik, sosyal ve çevresel etkilerin öncelikli olarak tespit edilmesi İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 125 126 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UT3. TARIMSAL SU KULLANIMININ SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR ŞEKİLDE PLANLANMASI HEDEF UT4.2. İklim değişikliğinin etkilerine uyum için tarımsal biyolojik çeşitliliğin ve kaynakların korunması HEDEF UT3.1. Tarımda su yönetiminin etkinleştirilmesi Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UT4.2.1. Doğal kaynakların sürdürülebilirliğinin ve iklim değişikliğine uyumun sağlan-

2011-2015 Örnek uygulamalar GTHB OSİB ması için yenilikçi ve uygun tarım tekniklerinin geliştirilmesi UT3.1.1. Tarıma dayalı sanayide su verimliliğini dikkate alan prosesler kullanılmasının UT4.2.2. Gen kaynağı Türkiye olan tarım ürünleri üzerindeki iklim değişikliği etkilerinin

2011-2015 Verimli proseslerin geliştirilmesi GTHB BSTB 2012-2015 Araştırma raporları GTHB AE desteklenmesi araştırılması UT3.1.2. Tarım havzalarında iklim ve su mevcudiyetine uygun ürün çeşitlerinin teşvik UT4.2.3. İklim değişikliğinin büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiriciliği üzerine- TÜBİTAK, AE,

2011-2015 Uygun ürün çeşitlerinin kullanılması GTHB YY, MGM, Sulama Birlikleri 2013-2015 Araştırma raporları GTHB edilmesi etkilerinin belirlenmesi ve izlenmesine yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması Ünv.ler UT4.2.4. İklim değişikliğinin su ürünleri yetiştiriciliği üzerine etkilerinin belirlenme- TÜBİTAK, AE, UT3.1.3. Tarım sektöründe su kayıplarının azaltılması 2011-2015 Su kayıplarının azalması GTHB DSİ, Sulama Birlikleri 2013-2015 Araştırma raporları GTHB si ve izlenmesine yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması Ünv.ler UT3.1.4. Sulama ve su yönetimi sistemlerinin yörelere özgü koşullar dikkate alınarak geliştirilmesi

2011-2015 Yörelere özgü su yönetim sistemleri GTHB DSİ, Sulama Birlikleri HEDEF UT4.3. İklim değişikliğine uyum çalışmalarında tarımsal verimliliğin artırılması amacıyla arazi toplulaştırması çalışmalarının tamamlanması UT4.3.1. Taşkın riski olan bölgelerde arazi toplulaştırma uygulamalarının öncelikli Arazi toplulaştırmalarına ilişkin kayıtlar, ortalama parsel AMAÇ UT4. TOPRAK VE TARIMSAL BİYOÇEŞİTLİLİĞİN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİNE KARŞI KORUNMASI yapılması 2011-2013 büyüklüklerinin artması GTHB DSİ UT4.3.2. Arazi toplulaştırılması çalışmalarında iklim değişikliği etkileri ile uyum göster- OHEDEF UT4.1. Toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik verimliliğinin iklim değişikliği etkilerine karşı korunması gelerinin dikkate alınması yönünde teknik ve mali çalışmaların yapılması

2011-2013 İlgili teknik raporlar GTHB OSİB, OGM,DSİ UT4.3.3. Arazi toplulaştırması başta olmak üzere parsel içi sulama randımanını Çıktılar ve Performans arttıracak diğer tarla içi geliştirme hizmetlerinin tamamlanması

2011-2013 Örnek uygulamalar GTHB DSİ, İÖİ,STK’lar, Çiftçi Örgütleri, Su Birlikleri Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UT3.1.1. Tarıma dayalı sanayide su verimliliğini dikkate alan prosesler kullanılmasının

2011-2013 Geliştirilen standartlar, örnek uygulamalar GTHB desteklenmesi UT4.1.2. Toprak nem rejimlerinin iklim değişikliği etkilerine göre değerlendirilmesi 2012-2015 Etki değerlendirme raporları GTHB UT4.1.3. Gelişmiş hasat sistemlerinin uygulanması ve tarımsal ormancılığın

2012-2023 Örnek uygulamalar GTHB geliştirilmesi UT4.1.4. Sulama ve su yönetiminde yeni ve teknolojik sistemlerin kullanılmasının

2011-2015 Su tasarrufu, örnek uygulamalar GTHB sağlanması İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 127 128 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UT5. TARIMDA UYUM SEÇENEKLERİ KONUSUNDA KURUMSAL KAPASİTENİN VE KURUMLAR ARASI İŞBİRLİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ AMAÇ UT1. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUMUN TARIM SEKTÖRÜ VE GIDA GÜVENCESİ POLİTİKALARINA ENTEGRE EDİLMESİ EKOSİSTEM HİZMETLERİ HEDEF UT5.1. GTHB ile bağlı ve ilgili kuruluşlarının iklim değişikliği ile mücadele ve uyum konularında kapasitelerinin geliştirilmesi ve kurumlar arası işbirliğinin HEDEF UO1.1. Mevcut stratejilerin iklim değişikliği etkilerine uyum bağlamında gözden geçirilmesi güçlendirilmesi Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri UO1.1.1. Ulusal Ormancılık Programının (2004–2023) ve OGM Stratejik Planının UT5.1.1. Tarımsal kuraklık yönetiminde görev alan kurul ve komitelerin iklim değişikli- Eğitimler, Görev tanımları ve yetkileri belirlenmiş 2011-2013 Revize edilmiş plan ve program OGM OSİB, KB, STK’lar

2011-2015 GTHB İDKK, TKDK (2010–2014) iklim değişikliğinin etkilerine uyum için revize edilmesi ğine uyum konusunda kapasitelerinin arttırılması, etkinleştirilmesi kurumsal yapı UO1.1.2. Korunan alanlarda iklim değişikliğine uyum konusunda bölgesel stratejilerin

2011-2015 Bölgesel Stratejiler OSİB KTB, ÇŞB, OGM UT5.1.2. GTHB bünyesinde iklim değişikliğine ilişkin bir birim oluşturulması 2011-2012 Görev tanımları ve yetkileri belirlenmiş kurumsal yapı GTHB hazırlanması BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK VE ORMANCILIK UO1.1.3. Seçilmiş/öncelikli korunan alanlarda mevcut planlama içerisine iklim UT5.1.3. İklim değişikliğine yönelik GTHB ana birimlerinde ve taşra teşkilatlarında Eğitim ihtiyaç analizi, Eğitim programları, Kapasite 2011-2015 İklim değişikliğine uyumu içeren korunan alan planları OSİB

2011-2015 GTHB değişikliğine uyumun entegre edilmesi ve yaygınlaştırılması kapasite geliştirme programları oluşturulması ve uygulanması geliştirme programları UO1.1.4. Sulak alanları besleyen su kaynaklarının tespiti ve planlama çalışmala- UT5.1.4. İklim değişikliğinin tarım sektörü üzerine etkilerine uyum alanında 2012-2015 Etkin ve sürdürülebilir su kaynakları planlaması OSİB

2011-2015 İşbirliği anlaşmaları GTHB rının oluşturulması uluslararası kuruluşlarla işbirliği faaliyetlerinin yürütülmesi UO1.1.5. İklim değişikliğine uyum konusunda doğal ve kültürel miras alanlarına

2012-2015 Bölgesel Stratejiler OSİB, KTB UT5.1.5. Sel ve kuraklık erken uyarıları için mevcut kapasitenin geliştirilmesi 2011-2013 Etkin erken uyarı sistemleri GTHB, DSİ, MGM OGM yönelik bölgesel stratejilerin hazırlanması HEDEF UT5.2. Tarım sektörüne iklim değişikliğinin etkileri ve uyum yaklaşımları konusunda sivil toplumun bilinçlendirilmesi UT5.2.1. Tarım sektöründeki yerel paydaşların alternatif ürün desenleri konusunda

2011-2013 Kapasite geliştirme programları GTHB YY, STK’lar,Birlikler, Kooperatifler bilgilendirilmesi UT5.2.2. İklim değişikliğinin etkilerine uyum konusunda birlik ve kooperatiflerin

2011-2013 Kapasite geliştirme programları GTHB YY, STK’lar,Birlikler, Kooperatifler bilinçlendirilmesi ve kapasitelerinin arttırılması UT5.2.3. İklim değişikliğinin etkilerine uyum konusunda Kuraklık İl/İlçe Hasar Tespit Komisyonları, İl Kriz Merkezleri ve İl Kuraklık İnceleme Komisyonlarının 2011-2013 Bilinçlendirme programları GTHB bilinçlendirilmesi UT5.2.4. Erken uyarı ve iklim bilgilerine ulaşılabilme

2012-2015 Erişime açık erken uyarı ve bilgi sistemi GTHB, DSİ, MGM imkanlarının arttırılması İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 129 130 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UO2. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK VE EKOSİSTEM HİZMETLERİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİNİN BELİRLENMESİ VE İZLENMESİ HEDEF UO2.3. Orman ekosistemlerinin sağlığının izlenmesi HEDEF UO2.1. İklim değişikliğinin orman alanlarındaki türler üzerine etkilerinin tespiti ve izlenmesi Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Çıktılar ve Performans Göstergeleri Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UO2.3.1. 2014 yılı sonuna kadar atmosferik kirlilik, iklim değişikliği ve diğer etkenlerin

2011-2014 Etki analizleri ve değerlendirme raporları OGM Ünv.ler ormanlar üzerindeki etkilerinin ölçülerek elde edilen bulguların değerlendirilmesi UO2.1.1. İklim değişikliğinin ormancılık faaliyetleri, orman ekosistemi ve türler üzerine

2011-2013 Etki değerlendirme raporları OGM etkilerinin tespit edilmesi ve izlenmesi UO2.3.2. Orman Genel Müdürlüğüne tahsisli orman vasıflı taşınmazlar içinde bozuk orman niteliğindeki alanlar ile Maliye Bakanlığı’na ait vasfı orman olmayan 2011-2015 Etki analizleri ve değerlendirme raporları OGM MB UO2.1.2. İklim değişikliğinden kaynaklanan sıcaklık artışı ve yağış rejimi değişiminin taşınmazlarda yapılan ağaçlandırma faaliyetlerinin doğal çevreye etkilerinin tespiti

2011-2015 Etki değerlendirme raporları OGM GTHB orman ekosistemi vetürler üzerindeki etkilerinin tespit edilmesi UO2.3.3. Orman Ekosistemlerinin izlenmesi Seviye I ve Seviye 2 Programının UO2.1.3. Tarımsal-ormancılık faaliyetlerinde, iklim risklerini minimize etmek Avrupa bazındaki uygulamaların Ulusal Orman Envanteriyle entegre bir şekilde 2011-2013 Entegre edilmiş sistem OGM Ünv.ler

2011-2015 Araştırma raporları GTHB OGM amacıyla araştırmaların yapılması uygulanmasının sağlanması UO2.1.4. Taşkın, su baskını, çığ, heyelan, gibi doğal afetlerle ilgili verilerin Orman

2011-2015 Arazi İzleme Sistemi’yle entegre erken uyarı sistemi OGM GTHB, OSİB, ÇŞB, MGM HEDEF UO2.4. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin etkilerini belirlemeye ve izlemeye yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması Envanter ve İzleme Sistemi’yle entegrasyonunun sağlanması UO2.1.5. Başta OGM’nin Ar-Ge destek mekanizmaları olmak üzere mevcut OSİB, GTHB, DSİ, TÜBİTAK, Proje sonuç raporları, finanse edilen proje sayısı ve Ar-Ge finans kaynaklarından iklim değişikliği ve orman-meratarım ekosistemleri 2011-2015 büyüklüğü OGM Belediyeler, Çıktılar ve Performans konusundaki projelere daha fazla kaynak ayrılması Ünv.ler Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF UO2.2. Orman alanlarında iklim değişikliğinin etkilerinden kaynaklanan arazi kullanım değişiminin tespit edilmesi UO2.4.1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinden etkilenecek tür, ekosistem ve

2011-2013 Etkilenebilirlik analizleri OSİB Ünv.ler süreçlerin tespit edilmesi UO2.2.1. Orman alanlarından çayır, mera ve otlak alanlarına dönüşen sahaların

2012-2015 Mevcut durum raporları OSİB,OGM GTHB, Valilikler, İÖİ tespit edilmesi UO2.4.2. Korunan alanlar sistemlerinin iklim değişikliği etkilerine karşı etkin yöneti-

2012-2015 Etkin yönetim OSİB MB, KB, TÜBİTAK minin sağlanması UO2.2.2. Orman alanlarından yerleşim yerlerine (iskan alanları) dönüşen sahaların

2011-2015 Mevcut durum raporları OGM OSİB, ÇŞB, Valilikler, İÖİ, YY tespit edilmesi UO2.4.3. Korunan alanlarda yöre halkının geçimini desteklemek açısından, iklim değişikliğine uyum strateji ve eylemlerinin tespiti ve bu konularda maliyet-fayda

2012-2015 Değerlendirme raporları, geçim kaynakları iş planları OSİB MB, OGM UO2.2.3. Orman alanlarından sulak alanlara dönüşen sahaların tespit edilmesi 2012-2015 Mevcut durum raporları OGM OSİB analizi, maliyet etkinlik çalışmalarının yapılması, geçim kaynaklarının çeşitlen- dirilmesi UO2.2.4. Orman alanlarından tarım alanlarına dönüşen sahaların tespit edilmesi 2012-2015 Mevcut durum raporları OGM GTHB UO2.4.4. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin etkilerine ilişkin izleme sisteminin

2011-2015 İzleme sistemi OSİB MGM, DSİ, AE, Ünv.ler geliştirilmesi UO2.2.5. Orman alanlarından diğer alanlara dönüşen sahaların tespit edilmesi 2012-2015 Mevcut durum raporları OGM Valilikler, İÖİ HEDEF UO2.4. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin etkilerini belirlemeye ve izlemeye yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UO2.5.1. İklim değişikliğinin orman köylüleri üzerine sosyo-ekonomik etkilerinin

2011-2013 Tespit raporu OGM OSİB, Valilikler tespiti İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UO2.5.2. İklim değişikliğinin geçim kaynakları üzerindeki risklerinin minimize edilme- 131 132 sini sağlamak amacıyla, orman köylülerinin geçim faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi, 2011-2015 Geçim kaynakları iş planları OGM OSİB, Valilikler gerekirse farklı faaliyetlere geçilmesi UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF UO2.6. Dağ, step, iç su, deniz kıyı ekosistemlerinde ve sağladıkları ekosistem hizmetlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi, iklim HEDEF UO2.7. Deniz ve kıyı alanları yönetimi çerçevesine iklim değişikliğine uyumun entegre edilmesi değişikliğine uyuma yönelik önlemlerin geliştirilmesi Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Çıktılar ve Performans Göstergeleri Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UO2.7.1. Balast suları yönetiminde iklim değişikliğinin etkilerinin göz önüne alınması 2012-2015 Revize edilen mevzuat ÇŞB UBAK , YY UO2.6.1. Ekosistemlerin iklim değişikliğine olan direncinin sürdürülebilirliğini sağla- mak amacıyla, bu ekosistemlere doğrudan negatif etkisi olan kullanıcı sektörlerin 2012-2015 Etki değerlendirme analizleri OSİB ÇŞB UO2.7.2. Bütünleşik kıyı ve deniz alanları çalışmalarına iklim değişikliğine uyumun etkilerinin değerlendirilmesi 2012-2023 Bütünleşik yönetim planları ÇŞB OSİB, YY entegre edilmesi UO2.6.2. Dağ ekosistemlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesine ve izlen- UO2.7.3. Kıyı yerleşim planlamalarında kıyı ve deniz ekosistemlerinin iklim Kıyı yerleşimleri İmar planları, Diğer planlama

2012-2015 Araştırma raporları OGM 2012-2023 ÇŞB OSİB, YY mesine yönelik (gösterge türler, hassas ekosistemler) Ar-Ge çalışmalarının yapılması değişikliğine direncini azaltıcı gelişmelerin kontrol edilmesi dokümanları UO2.6.3. Step ekosistemlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesine ve izlenmesine yönelik (gösterge türler, hassas ekosistemler) Ar-Ge çalışmalarının 2012-2015 Araştırma raporları OGM HEDEF UO2.8. Ormanların yangınlara karşı korunması yapılması UO2.6.4. İç su ekosistemlerinde (sulak alanlar, turbalıklar, göller, nehirler) iklim Çıktılar ve Performans değişikliği etkilerinin belirlenmesine ve izlenmesine yönelik (gösterge türler, 2012-2015 Araştırma raporları OGM Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri hassas ekosistemler) Ar-Ge çalışmalarının yapılması UO2.6.5. Deniz-kıyı ekosistemlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesine UO2.8.1. İklim Değişikliğinin orman yangınları üzerine etkilerinin tespit edilerek ve izlenmesine yönelik (gösterge türler, hassas ekosistemler) Ar-Ge çalışmala- 2012-2015 Araştırma raporları OGM 2011-2013 Tespit raporları, Yangın risk haritaları, İzleme sistemi OGM OGM Taşra Teşkilatı, Valilikler izlenmesi ve yangın risk haritalarına işlenmesi rının yapılması UO2.8.2. İklim değişikliğinden kaynaklanan orman yangınları için gerekli risk hazırlık/ UO2.6.6. Doğal, kültürel ve görsel peyzaj üzerine iklim değişikliği etkilerinin 2011-2013 Revize edilen planlama süreçleri OGM OGM Taşra Teşkilatı, Valilikler

2012-2015 Araştırma raporları OGM önleme konularının yerel/bölgesel planlama çalışmaları kapsamına alınması belirlenmesine ve izlenmesine yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması UO2.8.3. Orman yangınlarıyla mücadelede önleyici tedbirlerin artırılması, UO2.6.7. Küçük akarsular üzerinde planlanan HES’lerin, ekosistem değerlendir- ETKB, OSİB, ÇŞB, TEİAŞ, TEDAŞ, MTA, 2011-2013 Etkin erken uyarı sistemleri OGM OGM Taşra Teşkilatı, Valilikler mevcut olan erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi mesi çalışmalarında, yörelerin ekosistem bütünlüğünün ve biyolojik çeşitliliğinin 2012-2015 Araştırma raporları DSİ MGM, TÜBİTAK-MAM, TKGM, yanı sıra iklim değişikliğinin de dikkate alınması Ünv.ler UO2.6.8. Sürdürülebilir entegre turbalık yönetimi ve rehabilitasyon pilot uygula-

2012-2015 Araştırma raporları OSİB malarının yapılması UO2.6.9. Ulusal ölçekteki iklim değişikliği model çalışmalarının sonuçlarının biyolojik çeşitlilik açısından önemli alanlarla örtüştürülerek koruma öncelikli 2012-2015 Araştırma raporları OSİB TÜBİTAK,STK’lar, Ünv.ler alanların belirlenmesi İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 133 134 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UA1. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI DOĞAL AFETLERİN YÖNETİMİ İÇİN TEHDİT VE RİSKLERİN BELİRLENMESİ AMAÇ UA2. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI DOĞAL AFETLERDE MÜDAHALE MEKANİZMALARININ GÜÇLENDİRİLMESİ DOĞAL AFET RİSK YÖNETİMİ HEDEF UA1.1. İklim değişikliğine bağlı sel, taşkın, çığ, heyelan vb. doğal afet risklerinin tespit edilmesi HEDEF UA2.1. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlere müdahalede taşra teşkilat kapasitelerinin güçlendirilmesi ve tatbikat yapabilme düzeyine eriştirilmesi Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri UA1.1.1. İklim değişikliğinin etkilerine karşı risk yönetim süreçlerine altlık oluşturacak su baskını, heyelan gibi afet, tehlike ve risk haritalarının hazırlanması ve bu haritaların 2011-2015 Risk haritaları ÇŞB, OSİB,DSİ, AFAD MGM , YY, Valilikler UA2.1.1. İlgili kurumların taşra teşkilatlarının işgücü/ teknik kapasitelerinin geliştirilmesi 2011-2015 Eğitim ve altyapı AFAD Valilikler, YY, STK’lar arazi kullanımına yönelik planlara entegre edilmesi UA1.1.2. Su baskını, heyelan risk azaltım ve yönetim planları ile ilgili uygulama ve UA2.1.2. Yerel düzeyde taşra teşkilatları arasında

2011-2015 İlgili plan ve kılavuzlar OSİB, DSİ, AFAD 2011-2015 Ortak projelerin yürütülmesi AFAD Valilikler, YY, STK’lar denetim kılavuzlarının hazırlanması koordinasyonun geliştirilmesi UA1.1.3. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin etkilediği sektörlere yönelik afet yönetim planlarının yapılması

2011-2020 Yönetim planları AFAD GTHB, OSİB, ÇŞB, DSİ, Ünv.ler HEDEF UA2.2. İklim değişikliğinin yaratabileceği afet riskleriyle mücadelede toplum temelli afet yönetiminin oluşturulması UA1.1.4. İklim değişikliğine bağlı doğal afetler için izleme, tahmin ve erken uyarı İlgili sistemlerin (taşkın, erken uyarı vb.) kurulması, OSİB, ÇŞB, Valilikler, Ünv.ler ,

2011-2013 DSİ, MGM , AFAD Çıktılar ve Performans sistemlerinin kurulması, yaygınlaştırılması ve geliştirilmesi Erken uyarıların yapılması, Risk haritaları Belediyeler Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar UA1.1.5. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin sosyal, ekonomik ve çevresel OSİB, ÇŞB, GTHB, OGM, MGM Göstergeleri

2011-2015 Etki analiz raporları AFAD etkilerinin belirlenmesi Ünv.ler UA2.2.1. Yerel ölçekte muhtarlıklar dahil bütün idari kademeleri kapsayan ilgili kurum ve kuruluşların risk azaltımı, acil müdahale ile afet sonrası kısa ve uzun vadeli Eğitim ihtiyaç analizi, eğitimler, Kapasite geliştirme AFAD, YY, STK’lar, Köylere Hizmet Götürme HEDEF UA1.2. iklim değişikliğine bağlı doğal afetlerle ilgili mevzuatın gözden geçirilmesi ve uygulama esaslarının belirlenmesi iyileştirme yaklaşımı ve uygulamaları konusunda kapasitelerinin belirlenmesi ve 2011-2015 programları Valilikler Birlikleri geliştirilmesi Çıktılar ve Performans UA2.2.2. Afet risklerinin azaltımı, acil müdahale ile afet sonrası kısa ve uzun vadeli Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Afetle mücadele kılavuzları ve prosedürleri, Eğitim AFAD, YY, STK’lar, Köylere Hizmet Götürme Göstergeleri iyileştirme yaklaşımı ve uygulamaları konusunda uygulama kılavuzlarının ve prose- 2011-2015 programları Valilikler Birlikleri dürlerin geliştirilmesi, dağıtımının yapılması ve ilgili eğitimlerin verilmesi UA1.2.1. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin etkilerini azaltıcı doğal yapıların UA2.2.3. Yerel düzeyde kurumlar arasında koordinasyonun sağlanması ile bilgi, AFAD, YY, STK’lar, Köylere Hizmet Götürme tespit edilmesi ve ekosistemlerin korunması için gerekli mevzuatın geliştirilmesi, 2013-2015 İlgili yasal düzenlemeler OSİB ÇŞB, GTHB, OGM, AFAD 2011-2015 Ortaklıklar, ortak projeler Valilikler tecrübe, altyapı paylaşımının geliştirilmesi Birlikleri uygulamasının sağlanması UA1.2.2. Özel ve kamusal sigorta mekanizmalarının bütün ekonomik sektörler ve

2013-2015 Sigorta mekanizmalarının kullanımında artış AFAD MB, EB, HM HEDEF UA2.3. İklim değişikliğinin yaratabileceği afet ve risk etkileri konusunda toplumsal bilinci ve katılımı yükseltecek eğitim çalışmalarının sürdürülmesi yurttaşlar arasında yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaların yapılması UA1.2.3. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin yapısal etkileriyle ilgili mevzuatın

2013-2015 Yasal düzenlemeler İlgili kurum/ kuruluşlar ÇŞB, DSİ, AFAD Çıktılar ve Performans geliştirilmesi ve uygulanmasının sağlanması Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Valilikler, YY, STK’lar, Köylere Hizmet Götür- UA2.3.1. Toplumun her kesimine yönelik bilinçlendirme faaliyetlerinin yürütülmesi 2011-2020 Bilinçlendirme faaliyetleri AFAD me Birlikleri Valilikler, YY, STK’lar, Köylere Hizmet Götür- UA2.3.2. Konuyla alakalı STK’larla ortak çalışmalarının yürütülmesi 2011-2020 Ortak projeler AFAD me Birlikleri İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 135 136 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UA1. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI DOĞAL AFETLERİN YÖNETİMİ İÇİN TEHDİT VE RİSKLERİN BELİRLENMESİ AMAÇ UİS2. ULUSAL SAĞLIK SİSTEMİNDE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ KAYNAKLI RİSKLER İLE MÜCADELE KAPASİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ İNSAN SAĞLIĞI HEDEF UİS1.1. Aşırı hava olaylarının insan sağlığı üzerine etkilerinin araştırılması HEDEF UİS2.1. Riskli bölgelerde acil müdahale eylem planlarının oluşturulması ve gerekli altyapının temini Çıktılar ve Performans Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri Göstergeleri UİS1.1.1. Sıcak dalgaları, kasırgalar, seller ve kuraklık gibi aşırı hava olaylarının, mevcut UİS2.1.1. Epidemik ve acil sağlık riski alanlarında pilot programların oluşturulması ve ve geleceğe dair iklim projeksiyonlarına dayanarak insan sağlığı üzerindeki etkilerinin 2011-2020 Etki değerlendirme raporları ve izleme sistemleri SB Valilikler 2011-2015 Tekrar edilebilir ve ölçek büyütülebilir örnek çalışmalar SB Valilikler uygulanması ve risklerinin izlenmesi, değerlendirilmesi UİS1.1.2. Aşırı hava olaylarının insan sağlığı üzerindeki etkilerinin azaltılması için erken UİS2.1.2. “Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE)”nin iklim değişikliği etkilerine Afetler ve bulaşıcı hastalıklar dahil iklim değişikliği

2011-2013 SB Valilikler uyarı sistemlerinin kurulması ve yaygınlaştırılması, acil durum uyarılarının 2011-2020 Acil durum uyarı raporları, Erken uyarı sistemleri Valilikler SB, Ünv.ler uyum alanında bilinçlendirilmesi riskleri alanında güçlendirilmiş acil müdahale ekipleri yapılması UİS2.1.3. Riskli bölgelerde İl Sağlık Müdürlüklerine bağlı mobil sağlık ekiplerinin, enfeksiyon (bulaşıcı) hastalıkları yönünden yetki ve uygulama yeteneklerinin 2011-2015 Yerel ölçekte bulaşıcı hastalık risklerinin azalması SB Valilikler HEDEF UİS1.2. İklim değişikliği, bulaşıcı hastalıklar ve sağlık riskleri arasındaki bağın araştırılması, izlenmesi ve olası önlemlerin belirlenmesi artırılması UİS2.1.4. İklim değişikliğinin insan sağlığı üzerine etkileri konusunda çalışan uluslarara- Ortak proje/etkinlikler yoluyla tecrübe ve bilgi Çıktılar ve Performans 2011-2015 SB Uluslararası Kuruluşlar sı kuruluşlarla ve ülkelerle işbirliği yapılması paylaşımı Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UİS2.1.5. Preparing and disseminating guides describing what citizens and Valilikler, YY, Ünv.ler, kamu ve özel hastane- agencies should do in the event of possible infectious diseases,during extreme 2011-2023 Halk sağlığı kılavuzları SB ler, üniversite hastaneleri UİS1.2.1. Bulaşıcı hastalıklar ve iklim değişikliği arasındaki mevcut ve gelecekteki weather events, and delivering periodic trainings

2011-2015 Araştırma raporları SB GTHB, OSİB, Valilikler ilişkinin araştırılması ve takibi HEDEF UİS2.2. İklim değişikliğine bağlı sağlık risklerine karşı sağlık sektörü kuruluşlarının kapasitelerinin güçlendirilmesi UİS1.2.2. Halk sağlığı açısından riskli bölgelerin ve bölgelerde alınacak tedbirlerin

2011-2015 İklim değişikliğine bağlı halk sağlığı risk haritası SB YY belirlenmesi Çıktılar ve Performans UİS1.2.3. Bölgesel olarak Tropikal Hastalıklar Tanı Laboratuarlarının oluşturulması Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri veya bazı illerdeki Hıfzıssıhha Laboratuarlarının alt yapılarının bu amaca uygun olarak 2011-2015 Güçlendirilmiş tanı ve müdahale altyapısı SB Valilikler güçlendirilmesi UİS2.2.1. Koruyucu sağlık hizmetleri/aile sağlığı sistemi çalışanlarına yönelik iklim değişikliğine bağlı sağlık riskleri konusunda kapasite geliştirme faaliyetlerinin 2011-2015 Kapasite geliştirme faaliyetleri SB OSİB,OGM, Valilikler gerçekleştirilmesi UİS2.2.2. “Sağlık Bakanlığı - İklim Değişikliği Uyum Programı”nın ülke çapında

2011-2013 İletişim kampanyaları SB OSİB,OGM, Valilikler duyurulması UİS2.2.3. Sağlık Bakanlığı “Afet Koordinasyon Merkezi”nin iklimden etkilenebilir

2011-2015 Etkin sağlık koordinasyon altyapısı SB Valilikler bölgelerde tesisi UİS2.2.4. İklime duyarlı afetler ve yaratacağı sağlık riskleri konusunda ilgili kurum ve AFAD, Valilikler, Ünv.ler, STK’lar, Kamu ve

2011-2015 Ortaklıklar, Ortak projeler SB kuruluşlar arasında eşgüdümün ve işbirliğinin sağlanması Özel Hastaneler, Üniversite Hastaneleri İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 137 138 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI AMAÇ UYK1. YATAY KESEN KONULARDA İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNE UYUMUN SAĞLANMASI HEDEF İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM BAĞLAMINDA Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri HEDEF UYK1.1. İklim değişikliğine uyumun ulusal kalkınma plan, program ve politikalarına entegre edilmesi UİS2.2.5. Entegre hastalık gözlem ve izleme de dahil olmak üzere vektör (taşıyıcı) Kamu ve Özel Hastaneler, aracılı ve zoonoz (hayvanlardan insanlara bulaşabilen) hastalıkların, kanıta-dayalı Güçlendirilmiş halk sağlığı izleme ve karar verme korumanın, bulaşıcı hastalıkların tedavi ve kontrolünün (aşı programları, vektör 2011-2020 sistemi SB Üniversite Çıktılar ve Performans Hastaneleri Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar kontrolü dahil olmak üzere) güçlendirilmesi Göstergeleri UİS2.2.6. İklim değişikliğinin etkilerinden korunmak amacıyla erken uyarı, güçlendi- Kamu ve Özel Hastaneler, UYK1.1.1. İklim değişikliğinin genel makroekonomik değişkenlere (büyüme, gelir, rilmiş hastalık gözlemi, bilgi sistemleri ve diğer halk sağlığı tedbirleri de dahil olmak Güçlendirilmiş halk sağlığı izleme ve karar verme

2011-2020 SB Üniversite istihdam vb.) olası etkilerinin dinamik olarak incelenmesi ve ulusal strateji/ 2011-2015 Etki Analiz raporları, Revize mevzuat, plan KB, MB üzere sağlık sektöründe alınacak olası uyum önlemlerinin etkinliğinin araştırılması/ sistemi Hastaneleri politikalara/ planlara yansıtılması izlenmesi UİS2.2.7. Azaltım/uyum önlemlerinin ortak faydalarının yanı sıra zararlarının ve uyum Güçlendirilmiş halk sağlığı izleme ve karar verme UYK1.1.2. İklim değişikliğinin yaratacağı fırsat ve darboğazların sektörel bazda belirlen-

2011-2020 SB ÇŞB, Ünv.ler 2011-2015 Revize edilen sektör politikaları KB İlgili kurum/ kuruluşlar maliyetlerinin araştırılması/izlenmesi sistemi mesi ve bulguların sektörel politikalara ve kalkınma planlarına entegre edilmesi UİS2.2.8. Kırsal ve kentsel alanlarda su mevcudiyeti, su kalitesi ve hijyen konusunda Su ve hijyen izleme sistemi ile önlem ve bilgilendirme HEDEF UYK1.2. Karar verme süreçlerini destekleyici bilgi, izleme ve değerlendirme sistem ve araçlarının geliştirilmesi ve uygulamaya konulması SEKTÖRLERARASI ORTAK KONULAR

2011-2015 SB Valilikler, Belediyeler gözlem ve hazırlıklı olma durumunun güçlendirilmesi kılavuzları UİS2.2.9. İklimden etkilenebilir bölgeler ve göç hareketleri doğrultusundaki Çıktılar ve Performans bölgelerde, nüfusun artması dolayısı ile oluşabilecek sağlık risklerinin tespiti ve 2011-2015 Araştırma raporları, Kapasite geliştirme faaliyetleri SB Valilikler, Ünv.ler, Uluslararası Kuruluşlar Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar bölgedeki kuruluşların kapasitelerinin arttırılması Göstergeleri UİS2.2.10. İklim değişikliği dolayısı ile insan sağlığını etkileyecek göç hareketleri, Bilgi ve tecrübe paylaşımı ile bölgesel ölçekte olası UYK1.2.1. İklim değişikliğinin etkilerine dair göstergelerin Resmi İstatistik Programına uluslararası ticaret ve turizm gibi konularda çalışan ulusal ve uluslararası kuruluş- 2011-2015 SB Valilikler, Ünv.ler, Uluslararası Kuruluşlar 2011-2013 Güncellenmiş program TÜİK hastalık yayılımları, Uluslararası önlemlerin geliştirilmesi dahil edilmesi lar ile ülkelerle işbirliği yapılması UYK1.2.2. İklim değişikliği ile ilgili verilerin TEIEN’e dahil edilmesi 2012-2015 Güncellenmiş program ÇSB GTHB, MGM, OGM, DSİ HEDEF UYK1.3. İklim Değişikliği Ulusal Stratejisi’nin ulusal, bölgesel ve yerel ölçekte uygulamaya geçmesi için gerekli finansal düzenlemelerin gerçekleştirilmesi ve uygulamaya konulması Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UYK1.3.1. Kalkınma ajanslarının iklim değişikliği uyum projelerini finanse etmesi için İklim değişikliğine uyum konularının yer aldığı destek kapasitelerinin güçlendirilmesi ve destek programlarına yerel ihtiyaçlar doğrultusun- 2011-2013 KB KA programı çağrıları da ortaya çıkacak iklim değişikliğine uyum konularının dahil edilmesi UYK1.3.2. Azaltım-Uyum sinerjisini dikkate alan bütünleşik fayda-maliyet analizlerinin

2011-2013 Analiz raporları, Öncelikli eylemlerin belirlenmesi KB İlgili kurum/ kuruluşlar yapılması UYK1.3.3. Sektörlerde iklim değişikliği etki analizlerinin yapılması ve uyum

2011-2015 Etki analiz raporları KB İlgili kurum/ kuruluşlar maliyetlerinin tespiti İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 139 140 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ 2011–2023 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI HEDEF UYK1.4. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum kapasitesinin geliştirilmesi için eğitim, bilinçlendirme, bilgilendirme ve kamuoyunda farkındalık artırma faaliyetlerinin düzenlenmesi NOTLAR Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UYK1.4.1 Tüm Bakanlıkların hizmet içi eğitimlerinde iklim değişikliğinin etkilerine

2011-2014 Hizmetiçi eğitim programları İlgili Bakanlıklar uyum ve Türkiye’deki durum ile ilgili temel eğitimlerin verilmesi UYK1.4.2 İklim değişikliğine uyum sürecine katılımın sağlanması ve kamuoyunda

2011-2014 Programlar ÇSB İDKK, Ünv.ler farkındalığın arttırılmasına yönelik programların hazırlanması HEDEF UYK1.5. İklim değişikliğine uyum konusunda Ar-Ge kapasitesinin geliştirilmesi Çıktılar ve Performans Eylemler Süre Sorumlu/ Koordinatör Kuruluş İlgili Kuruluşlar Göstergeleri UYK1.5.1. İklim değişikliğine uyum için destek ve altyapı oluşturacak “ulusal araştırma

2011-2015 Araştırma raporları TUBITAK ÇŞB, DSİ, OGM, Ünv.ler alanı”nın belirlenmesi için projelerin yapılması UYK1.5.2. Üniversitelerde iklim değişikliğine uyum konusunda tartışma zemininin, sertifika programlarının arttırılması, müfredata lisans ve yüksek lisans düzeyinde ilgili 2011-2015 Ders ve programlar YÖK Ünv.ler derslerin eklenmesi ve araştırma/yüksek lisans programlarının teşviki UYK1.5.3. Özel sektör sanayi Ar-Ge çalışmalarında iklim değişikliğine uyum ile

2011-2020 Örnek çalışmalar STB TÜBİTAK ilgili girişimlerin desteklenmesi İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE 141 UYUM TÜRKİYE CUMHURİYETİ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EYLEM PLANI NOTLAR NOTLAR NOTLAR Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü İklim Değişikliği Dairesi