Regulation concerning requirements for taking samples of food, and analytical methods applied for examination of dioxins during official control of food

1287 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA1) z dnia 6 maja 2004 r. w sprawie wymagaƒ dotyczàcych pobierania próbek ˝ywnoÊci oraz metod analitycznych stosowanych w badaniach dioksyn i polichlorowanych bifenyli o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn w ramach urz´dowej kontroli ˝ywnoÊci2) Na podstawie art. 9 ust. 7 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych ˝ywnoÊci i ˝ywienia (Dz. U. Nr 63, poz. 634, z póên. zm.3)) zarzàdza si´, co nast´puje: § 1. Rozporzàdzenie okreÊla: 1) wymagania dotyczàce pobierania próbek ˝ywno Êci do badaƒ w ramach urz´dowej kontroli ˝ywno Êci oraz oznaczania dioksyn i polichlorowanych bi fenyli o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn w niektórych Êrodkach spo˝ywczych; 2) minimalne wymagania dotyczàce metod analitycz nych w ramach urz´dowej kontroli ˝ywnoÊci oraz sposobów przygotowywania próbek i metod ana lizy otrzymanych wyników badaƒ. § 2. U˝yte w rozporzàdzeniu okreÊlenia oznaczajà: 1) partia — okreÊlonà iloÊç Êrodka spo˝ywczego do starczonà w tym samym czasie o potwierdzonych danych dotyczàcych w szczególnoÊci pochodzenia Êrodka spo˝ywczego, jego rodzaju i sposobu pa kowania, ze wskazaniem przedsi´biorcy odpowie dzialnego za umieszczenie produktu w opakowa niach zbiorczych, rodzaju opakowania, oznakowa nia Êrodka spo˝ywczego, nadawcy; w przypadku ryb i produktów rybnych porównywalne muszà byç równie˝ wymiary ryb; 2) wydzielona cz´Êç partii — cz´Êç du˝ej partii wy znaczonà w celu pobrania próbek, która musi byç fizycznie rozdzielna i identyfikowalna; 3) próbka pierwotna — iloÊç materia∏u pobranà z tego samego miejsca partii lub wydzielonej cz´Êci partii; 4) próbka zbiorcza (próbka zagregowana) — sum´ wszystkich próbek pierwotnych pobranych z partii lub wydzielonej cz´Êci partii; 5) próbka laboratoryjna — reprezentatywnà cz´Êç lub iloÊç próbki zagregowanej przeznaczonej do ba daƒ laboratoryjnych; 6) metody skriningowe (przesiewowe) — metody analityczne pozwalajàce na wykrycie dioksyn i po ——————— 1) Minister Zdrowia kieruje dzia∏em administracji rzàdowej — zdrowie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporzàdzenia Preze sa Rady Ministrów z dnia 4 maja 2004 r. w sprawie szcze gó∏owego zakresu dzia∏ania Ministra Zdrowia (Dz. U. Nr 106, poz. 1131). 2) Przepisy niniejszego rozporzàdzenia wdra˝ajà postano wienia dyrektywy 2002/69/WE z dnia 30 lipca 2002 r. usta nawiajàcej metody pobierania próbek i metody analizy do celów urz´dowej kontroli dioksyn i oznaczania dioksyno podobnych polichlorowanych bifenyli (PCB) w Êrodkach spo˝ywczych (Dz. Urz. WE L 209 z 06.08.2002). Dane dotyczàce og∏oszenia dyrektywy Unii Europejskiej, zamieszczone w niniejszym rozporzàdzeniu, z dniem uzy skania przez Rzeczpospolità Polskà cz∏onkostwa w Unii Europejskiej dotyczà og∏oszenia tej dyrektywy w Dzienni ku Urz´dowym Unii Europejskiej — wydanie specjalne. 3) Zmiany wymienionej ustawy zosta∏y og∏oszone w Dz. U. z 2001 r. Nr 128, poz. 1408, z 2002 r. Nr 135, poz. 1145 i Nr 166, poz. 1362, z 2003 r. Nr 52, poz. 450, Nr 122, poz. 1144, Nr 130, poz. 1187, Nr 199, poz. 1938 i Nr 208, poz. 2020 oraz z 2004 r. Nr 33, poz. 288 i Nr 96, poz. 959. lichlorowanych bifenyli (PCB) o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn na okreÊlonym poziomie; 7) metody potwierdzajàce — metody analityczne, które dostarczajà pe∏nej lub uzupe∏niajàcej infor macji, dajàcej jednoznaczne informacje na temat sk∏adu jakoÊciowego oraz poziomu dioksyn i PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn na okre Êlonym poziomie. § 3. Wymagania, o których mowa w § 1 pkt 1, sà okreÊlone w za∏àczniku nr 1 do rozporzàdzenia. § 4. Wymagania, o których mowa w § 1 pkt 2, sà okreÊlone w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia. § 5. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie z dniem og∏o szenia. Minister Zdrowia: W. Rudnicki Dziennik Ustaw Nr 122 — 8678 — Poz. 1287 Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 maja 2004 r. (poz. 1287) Za∏àcznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZÑCE POBIERANIA PRÓBEK ˚YWNOÂCI DO BADA¡ W RAMACH URZ¢DOWEJ KONTROLI ˚YWNOÂCI ORAZ OZNACZANIA DIOKSYN I POLICHLOROWANYCH BIFENYLI O W¸AÂCIWOÂCIACH PODOBNYCH DO DIOKSYN W NIEKTÓRYCH ÂRODKACH SPO˚YWCZYCH 1. Cel i zakres pobierania próbek Próbki przeznaczone do celów urz´dowej kontroli dioksyn (PCDD/PCDF) oraz do oznaczania zawartoÊci PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn w Êrodkach spo˝ywczych powinny byç pobierane zgodnie z metoda mi opisanymi w tabeli nr 11). Tabela nr 1. WartoÊci wspó∏czynników toksycznoÊci (TEF) ——————— 1) Tabela wartoÊci wspó∏czynników toksycznoÊci (TEF) przyj´tych w celu szacowania ryzyka dla zdrowia lu dzi przez Âwiatowà Organizacj´ Zdrowia (WHO) na spotkaniu, które odby∏o si´ w Sztokholmie w dniach 15—18 czerwca 1997 r. [Van der Berg i wsp. (1998): Toxic Equivalency Factors (TEFs) for PCBs, PCDDs, PCDFs for Humans and for Wildlife. Environ. Health Perspect. 106(12), 775]. Tak uzyskane próbki zbiorcze (zagregowane) po winny byç traktowane jako reprezentatywne dla partii lub wydzielonych z niej cz´Êci, z których sà pobrane. Badanie zgodnoÊci z wymaganiami zawartoÊci diok syn okreÊlonymi w rozporzàdzeniu nr 466/2001/WE z dnia 8 marca 2001 r. ustalajàcym najwy˝sze dopusz czalne poziomy dla niektórych zanieczyszczeƒ w Êrod kach spo˝ywczych (Dz. Urz. WE L 77 z 16.03.2001, z póên. zm.) powinno byç przeprowadzane na podsta wie wyników badaƒ próbek laboratoryjnych. 2. Wymagania dotyczàce pobierania próbek 1) osoby upowa˝nione do pobierania próbek — próbki powinny byç pobierane przez pracownika upowa˝nionego przez w∏aÊciwego paƒstwowego inspektora sanitarnego; 2) pobieranie próbek — próbki nale˝y pobieraç od dzielnie z ka˝dej partii; 3) Êrodki ostro˝noÊci — w czasie pobierania i przy gotowywania próbek laboratoryjnych nale˝y pod jàç wszelkie Êrodki ostro˝noÊci, aby zapobiec wy stàpieniu ewentualnych zmian mogàcych wp∏y nàç na zawartoÊç w Êrodku spo˝ywczym dioksyn i PCB o dzia∏aniu podobnym do dioksyn, nieko rzystnie wp∏ynàç na przebieg analizy lub spowo dowaç brak reprezentatywnoÊci próbek zagrego wanych; 4) próbka pierwotna — próbki pierwotne powinny byç pobierane, o ile to mo˝liwe, w ró˝nych miej scach rozmieszczonych w ca∏ej partii lub jej wy dzielonej cz´Êci; odst´pstwa od tej procedury po winny zostaç uwzgl´dnione w opisach próbki i do kumentacji towarzyszàcej próbce, o których mowa w pkt 8; 5) przygotowanie próbki zbiorczej (zagregowanej) — próbk´ zbiorczà przygotowuje si´ przez dok∏adne wymieszanie próbek pierwotnych; gdy próbka nie jest pobierana z pojedynczego opakowania, o ile to mo˝liwe, jej waga powinna wynosiç co naj mniej 1 kg; 6) dzielenie próbki zbiorczej na próbki laboratoryjne przeznaczone do celów oznaczania maksymalnych poziomów oraz badaƒ potwierdzajàcych i odwo ∏awczych — próbki laboratoryjne pobrane do ce lów oznaczania wartoÊci limitowanych, próbki przeznaczone do badaƒ potwierdzajàcych oraz od wo∏awczych powinny byç pobrane ze zhomogeni zowanych próbek zbiorczych; wielkoÊç próbki la boratoryjnej przeznaczonej do oznaczania warto Êci limitowanych powinna wystarczyç do przepro wadzenia co najmniej dwóch analiz; 7) pakowanie i przekazywanie próbek laboratoryj nych — wszystkie próbki zbiorcze i laboratoryjne powinny byç umieszczone w czystym, wykona nym z oboj´tnych materia∏ów opakowaniu zabez pieczajàcym przed zanieczyszczeniem i uszkodze niem w czasie transportu oraz utratà analitu (ad sorpcja przez wewn´trzne Êciany opakowania). Nale˝y powziàç wszelkie konieczne Êrodki ostro˝ noÊci, aby uniknàç zmian w sk∏adzie próbek zbior czych i laboratoryjnych, które mog∏yby powstaç podczas transportu i przechowywania; 8) piecz´towanie i znakowanie próbek zbiorczych i laboratoryjnych — ka˝da próbka pobrana do ce lów urz´dowej kontroli ˝ywnoÊci powinna zostaç zapiecz´towana w miejscu pobrania i opisana w sposób umo˝liwiajàcy identyfikacj´ próbki oraz ka˝dej partii, z której zosta∏a pobrana, z poda niem daty i miejsca pobrania próbki wraz z wszel kimi istotnymi informacjami dotyczàcymi tej próbki. Opisy dotyczàce ka˝dego pobrania pró bek zbiorczych i laboratoryjnych muszà byç prze chowywane. 3. Plany pobierania próbek Plany pobierania próbek muszà uwzgl´dniaç na st´pujàce okolicznoÊci: 1) zastosowana metoda pobierania próbek powinna zapewniç reprezentatywnoÊç próbki zbiorczej dla kontrolowanej partii towaru; 2) iloÊç lub masa próbek pierwotnych pobieranych z niektórych Êrodków spo˝ywczych — w przypad ku pobierania próbek mleka i olejów, dla których mo˝na za∏o˝yç jednolity (homogenny) rozk∏ad ba danych zanieczyszczeƒ w danej partii, wystarcza jàce jest pobranie trzech próbek pierwotnych z partii i po∏àczenie ich w próbk´ zbiorczà. W opi sie próbki nale˝y podaç numer identyfikujàcy par ti´. Dla innych Êrodków spo˝ywczych minimalnà liczb´ próbek pierwotnych, którà nale˝y pobraç z partii, przedstawiono w tabeli nr 2. Dziennik Ustaw Nr 122 — 8679 — Poz. 1287 Tabela nr 2. Minimalna liczba próbek pierwotnych, którà nale˝y pobraç z partii Masa partii (kg) Minimalna liczba próbek, którà nale˝y pobraç < 50 3 50 do 500 5 > 500 10 Masa próbki zbiorczej powsta∏ej po po∏àczeniu próbek pierwotnych powinna wynosiç nie mniej ni˝ 1 kg. Masa próbek pierwotnych powinna byç do niej zbli˝ona. Masa próbki pierwotnej powinna wynosiç co najmniej 100 g. Masa próbki pierwotnej jest zale˝ na od wielkoÊci lub rozmiaru jednostek Êrodka spo ˝ywczego w partii. Odst´pstwa od tego wymogu po winny zostaç uwzgl´dnione w opisach towarzyszà cych próbce, o których mowa w ust. 2 pkt 8. Zgodnie z decyzjà Komisji z dnia 27 paêdziernika 1997 r. usta lajàcà poziomy i cz´stotliwoÊci pobierania próbek na potrzeby dyrektywy Komisji 96/23/WE w sprawie mo nitoringu niektórych substancji i ich pozosta∏oÊci w produktach pochodzenia zwierz´cego (Dz. Urz. WE L 303 z 06.11.1997) próbka jaj kurzych powinna wyno siç co najmniej 12 sztuk (dla partii zbiorczych, jak rów nie˝ dla partii sk∏adajàcych si´ z pojedynczych opako waƒ). Liczb´ pojedynczych opakowaƒ, którà nale˝y po braç z partii dla otrzymania próbki zbiorczej, okreÊla tabela nr 3. Dziennik Ustaw Nr 122 — 8680 — Poz. 1287 Tabela nr 3. Liczba opakowaƒ (próbek pierwotnych), którà nale˝y pobraç dla otrzymania próbki zbiorczej, w przypadku gdy partia sk∏ada si´ z pojedynczych opakowaƒ Liczba opakowaƒ lub jednostek towa ru w partii Liczba opakowaƒ lub jednostek towa ru, którà nale˝y pobraç 1 do 25 1 sztuka 26 do 100 oko∏o 5 %, nie mniej ni˝ 2 sztuki > 100 oko∏o 5 %, nie wi´cej ni˝ 10 sztuk 4. ZgodnoÊç partii lub jej wydzielonej cz´Êci ze specyfikacjà Laboratorium kontrolne powinno powtórnie zana lizowaç próbk´ laboratoryjnà pobranà do celów ozna czania maksymalnych poziomów, je˝eli wynik pierw szej analizy jest o 20 % mniejszy lub wi´kszy od war toÊci dopuszczalnej, a nast´pnie wyliczyç Êrednie wy niki. Parti´ Êrodka spo˝ywczego mo˝na uznaç za spe∏ niajàcà wymagania, je˝eli wynik pierwszej analizy jest o ponad 20 % poni˝ej maksymalnego dopuszczalnego poziomu, a w przypadku przeprowadzenia powtórnej analizy, je˝eli Êrednia wyników nie przekracza pozio mów okreÊlonych w rozporzàdzeniu (WE) nr 466/2001 z dnia 8 marca 2001 r. ustalajàcym najwy˝sze dopusz czalne poziomy dla niektórych zanieczyszczeƒ w Êrod kach spo˝ywczych. Za∏àcznik nr 2 MINIMALNE WYMAGANIA DOTYCZÑCE METOD ANALITYCZNYCH W RAMACH URZ¢DOWEJ KONTROLI ˚YWNOÂCI ORAZ SPOSOBÓW PRZYGOTOWYWANIA PRÓBEK I METOD ANALIZY OTRZYMANYCH WYNIKÓW BADA¡ 1. Cel i zakres stosowania metod analitycznych Metody analityczne stosowane w urz´dowej kontro li badania dioksyn (polichlorowanych dibenzo-p-dioksyn — PCDD i polichlorowanych dibenzofuranów — PCDF) oraz oznaczania polichlorowanych bifenyli (PCB) o dzia ∏aniu podobnym do dioksyn muszà obejmowaç: 1) monitorowanie obecnoÊci dioksyn w Êrodkach spo˝ywczych, które mo˝e byç dokonywane przy zastosowaniu metody wykrywania majàcej na ce lu wyselekcjonowanie próbek o poziomie dioksyn i dioksynopodobnych PCB, który wynosi mniej ni˝ 30—40 % poni˝ej lub powy˝ej oczekiwanego po ziomu; próbki, w których stwierdzono znaczne po ziomy dioksyn, powinny byç zanalizowane meto dà potwierdzajàcà, która umo˝liwia iloÊciowe oznaczenie poziomu dioksyn oraz potwierdzenie ich to˝samoÊci; 2) metody skriningowe (przesiewowe), które powin ny umo˝liwiç szybkie zbadanie wielu próbek w ce lu wytypowania tych próbek, które mogà poten cjalnie zawieraç wy˝sze poziomy dioksyn; metody te powinny cechowaç si´ przede wszystkim bra kiem zdolnoÊci do uzyskiwania wyników fa∏szywie ujemnych; 3) metody potwierdzajàce; 4) koniecznoÊç stosowania koncepcji tzw. wspó∏czyn ników toksycznoÊci — TEF (Toxicity Equivalency Factors) ze wzgl´du na obecnoÊç z∏o˝onych mie szanin ró˝nych kongenerów dioksyn w próbkach Êrodowiskowych i biologicznych (w tym w Êrod kach spo˝ywczych), w celu uproszczenia szacowa nia ryzyka; wspó∏czynniki te zosta∏y opracowane w celu lepszego wyra˝enia st´˝eƒ mieszanin 2,3,7,8-podstawionych PCDD i PCDF, a tak˝e nie których non-orto i mono-orto chloropodstawio nych PCB oraz 2,3,7,8-TCDD, które majà w∏aÊciwo Êci podobne do dioksyn, w postaci równowa˝ni ków toksycznoÊci — TEQ (Toxicity Equivalent)1); 5) koniecznoÊç obliczania ca∏kowitego st´˝enia diok syn i zwiàzków o podobnych w∏aÊciwoÊciach tok sycznych, wyra˝onego jako równowa˝nik toksycz noÊci (TEQ), b´dàcego sumà iloczynów otrzyma nych poprzez mno˝enie st´˝enia pojedynczych kongenerów oznaczonych w danej próbce przez ich wspó∏czynniki toksycznoÊci; 6) koniecznoÊç stosowania koncepcji granicy ozna czalnoÊci polegajàcej na przyj´ciu odpowiednich granic oznaczalnoÊci wszystkich niewykrytych kon generów do obliczenia ich udzia∏u w wartoÊci TEQ; 7) koniecznoÊç stosowania koncepcji zerowej, przy obliczaniu wartoÊci TEQ, polegajàcej na przyj´ciu wartoÊci zero dla wszystkich niewykrytych konge nerów; 8) koniecznoÊç stosowania koncepcji po∏owy granicy oznaczalnoÊci polegajàcej na przyj´ciu po∏owy wartoÊci odpowiednich granic oznaczalnoÊci do obliczenia udzia∏u wszystkich niewykrytych kon generów w wartoÊci TEQ. 2. Minimalne wymagania dotyczàce metod anali tycznych Metody analityczne stosowane w ramach urz´do wej kontroli muszà uwzgl´dniaç nast´pujàce kryteria: 1) laboratorium musi wykazaç si´ bieg∏oÊcià w danej metodzie analitycznej w zakresie 50 %, 100 % czy 200 % okreÊlonego poziomu zanieczyszczeƒ przy akceptowalnym wzgl´dnym odchyleniu standar dowym dla analiz powtórzonych, zgodnie z kryte riami okreÊlonymi w ust. 4; 2) granica oznaczalnoÊci iloÊciowej metody potwier dzajàcej powinna wynosiç oko∏o 1/5 oczekiwane go poziomu, aby zagwarantowaç, ˝e dopuszczalne wspó∏czynniki odchylenia nie przekroczà oczeki wanego poziomu; 3) w ramach procedur wewnàtrzlaboratoryjnej kon troli jakoÊci nale˝y regularnie analizowaç próbki odczynnikowe i wzbogacone oraz próbki kontrol ne (najlepiej na certyfikowanej substancji odnie sienia, jeÊli takie substancje sà dost´pne); 4) potwierdzeniem bieg∏oÊci laboratorium w zakresie danych analiz sà pozytywne wyniki uzyskiwane w mi´dzylaboratoryjnych badaniach bieg∏oÊci. Po zytywne wyniki uzyskane w badaniach mi´dzyla boratoryjnych w zakresie oznaczania danego ana litu, w szczególnoÊci w próbkach gleby lub osa dów dennych, nie muszà jednoczeÊnie oznaczaç podobnej bieg∏oÊci w analizie innego rodzaju pró bek, w tym ˝ywnoÊci lub paszy, gdzie te same zwiàzki wyst´pujà w ni˝szych st´˝eniach. Obo wiàzkowe jest sta∏e uczestnictwo w mi´dzylabora toryjnych badaniach bieg∏oÊci w zakresie oznacza nia dioksyn i PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn w odpowiednich próbkach Êrodków spo ˝ywczych lub pasz; 5) laboratoria powinny posiadaç akredytacj´ udzielo nà przez Polskie Centrum Akredytacji, zgodnie z wymaganiami normy PN EN ISO/IEC 17025:2001. 3. Wymagania w zakresie sposobu przygotowy wania próbek do analizy Przy przygotowywaniu próbek do analizy prze strzega si´ nast´pujàcych zasad: 1) nale˝y podjàç niezb´dne Êrodki w celu wyelimino wania mo˝liwoÊci zanieczyszczenia krzy˝owego próbki na ka˝dym etapie pobierania próbek i analiz; 2) próbki muszà byç przechowywane i transportowa ne w pojemnikach: a) szklanych, b) aluminiowych, c) polipropylenowych lub d) polietylenowych. Z pojemników na próbki nale˝y usunàç Êlady py∏ ków papieru. Szk∏o laboratoryjne powinno byç wy p∏ukane rozpuszczalnikami, wczeÊniej zbadanymi na obecnoÊç dioksyn; 3) procedury przechowywania oraz transportu pró bek muszà uwzgl´dniaç koniecznoÊç zapewnienia nienaruszalnoÊci próbek; 4) próbk´ laboratoryjnà nale˝y dok∏adnie zmieliç i wymieszaç, wykorzystujàc sprawdzonà procedu r´ homogenizacji (np. gwarantujàcà uzyskanie zia ren przesiewanych na sicie o Êrednicy oczek 1 mm), je˝eli jest to konieczne ze wzgl´du na spo sób analizy. W przypadkach gdy zawartoÊç wilgo ci w próbce jest zbyt wysoka, nale˝y jà wysuszyç przed procesem mielenia; 5) nale˝y wykonaç analiz´ próbki odczynnikowej, obejmujàcà przeprowadzenie pe∏nej procedury analitycznej z wy∏àczeniem próbki; 6) próbka u˝yta do ekstrakcji musi byç odpowiednia dla wymagaƒ czu∏oÊci metody; 7) w procesie przygotowywania próbek mo˝na stoso waç procedury zwalidowane przez laboratorium zgodnie z uznanymi mi´dzynarodowymi zasadami. 4. Wymagania dotyczàce procedur analitycznych w zakresie oznaczania dioksyn i PCB o w∏aÊciwo Êciach podobnych do dioksyn 1) Podstawowe kryteria akceptacji procedur anali tycznych: a) wysoka czu∏oÊç i niska granica wykrywalnoÊci poziomów zanieczyszczeƒ — ze wzgl´du na bar Dziennik Ustaw Nr 122 — 8681 — Poz. 1287 ——————— 1) Patrz za∏àcznik nr 1 do rozporzàdzenia, odnoÊnik nr 1. dzo du˝à toksycznoÊç niektórych kongenerów metody oznaczania PCDD i PCDF muszà umo˝ liwiaç ich wykrywanie na poziomie pg TEQ (10–12 g). Polichlorowane bifenyle wyst´pujà w wy˝szych st´˝eniach ni˝ PCDD i PCDF. Dla wi´kszoÊci kongenerów PCB wystarczajàca jest czu∏oÊç rz´du nanogramów (10–9 g). W przypad ku oznaczania bardziej toksycznych kongene rów PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do diok syn (w szczególnoÊci non-orto podstawione kongenery) niezb´dne jest stosowanie metod o czu∏oÊci takiej samej jak dla PCDD i PCDF, b) wysoka selektywnoÊç (specyficznoÊç) stosowa nych metod analitycznych — w przypadku ana lizy PCDD, PCDF i PCB o w∏aÊciwoÊciach podob nych do dioksyn niezb´dne jest ich odró˝nienie od wspó∏ekstrahujàcych si´ i interferujàcych substancji wyst´pujàcych w st´˝eniach o wiele rz´dów wielkoÊci wy˝szych od analizowanych zwiàzków. Stosowane metody chromatografii gazowej z wykorzystaniem detektora masowe go (GC/MS) muszà umo˝liwiç rozró˝nienie kon generów toksycznych, tj. siedemnastu 2,3,7,8 podstawionych kongenerów PCDD, PCDF i PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn, od pozosta∏ych kongenerów. Zastosowanie me tod biologicznych powinno umo˝liwiç selek tywne oznaczenie wartoÊci równowa˝nika tok sycznoÊci TEQ jako sumy PCDD, PCDF i PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn, c) wysoka dok∏adnoÊç (poprawnoÊç i precyzja) stosowanych metod analitycznych — oznacze nie powinno dostarczyç wiarygodnego oszaco wania prawdziwej wartoÊci st´˝enia analitu w próbce. Wysoka dok∏adnoÊç pomiaru ozna czajàca stopieƒ zgodnoÊci mi´dzy wynikiem ba dania a przyj´tà wartoÊcià odniesienia jest wa runkiem unikni´cia odrzucenia wyniku analizy próbki na podstawie s∏abej wiarygodnoÊci oszacowanej wartoÊci TEQ. Dok∏adnoÊç charak teryzujà dwa czynniki: — poprawnoÊç rozumiana jako ró˝nica mi´dzy Êrednià wartoÊcià st´˝enia analitu zmierzonà w materiale certyfikowanym a deklarowanà, certyfikowanà wartoÊcià, wyra˝onà jako jej odsetek, i — precyzja wyra˝ana liczbowo jako wartoÊç od chylenia standardowego w warunkach po wtarzalnoÊci i odtwarzalnoÊci oraz okreÊlajà ca stopieƒ zgodnoÊci mi´dzy wynikami uzy skanymi przy wielokrotnym wykorzystaniu procedury badawczej; 2) Metody skriningowe (przesiewowe) obejmujà testy biologiczne oraz metody GC/MS. Metody potwier dzajàce wykorzystujà technik´ wysokorozdzielczej chromatografii gazowej sprz´˝onej z wysokoroz dzielczà spektrometrià mas (HRGC/HRMS). Przy oznaczaniu sumarycznej wartoÊci TEQ muszà byç spe∏nione kryteria okreÊlone w tabeli. Dziennik Ustaw Nr 122 — 8682 — Poz. 1287 Tabela Metody skriningowe (przesiewowe) Metody potwierdzajàce Cz´stoÊç wyników fa∏szywie negatywnych < 1 % PoprawnoÊç od –20 % do +20 % Wzgl´dne odchylenie standardowe < 30 % < 15 % 5. Szczegó∏owe wymagania dla techniki GC/MS wykorzystywanej w badaniach skriningowych (prze siewowych) oraz potwierdzajàcych Ustala si´ nast´pujàce wymagania dla techniki GC/MS wykorzystywanej w badaniach skriningowych (przesiewowych) oraz potwierdzajàcych: 1) w celu zwalidowania procedury analitycznej wzor ce wewn´trzne 2,3,7,8-chloropodstawionych PCDD/F znakowane izotopem w´gla 13C oraz wzorce wewn´trzne PCB o w∏aÊciwoÊciach podob nych do dioksyn znakowane izotopem w´gla 13C, o ile ta grupa zwiàzków ma byç oznaczana, nale˝y dodawaç na wst´pnych etapach metody lub na poczàtku post´powania, w szczególnoÊci przed ekstrakcjà. Nale˝y dodaç co najmniej jeden konge ner dla ka˝dego szeregu homologicznego, od te tra- do oktachloro PCDD/F, oraz co najmniej jeden kongener dla ka˝dego szeregu homologicznego PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn, o ile ta grupa zwiàzków ma byç oznaczana, alter natywnie co najmniej jeden kongener na ka˝dy jon masowy wykorzystywany przez spektrometr do selektywnego monitorowania PCDD/F i PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn. Dla me tod potwierdzajàcych zaleca si´ przede wszystkim stosowaç wszystkie siedemnaÊcie 2,3,7,8-podsta wionych wewn´trznych wzorców PCDD/F znako wanych izotopem w´gla 13C oraz wszystkie dwa naÊcie PCB o w∏aÊciwoÊciach podobnych do diok syn znakowane izotopem w´gla 13C, o ile ta grupa zwiàzków ma byç oznaczana. Wykorzystujàc od powiednie roztwory wzorcowe, nale˝y równie˝ oznaczyç wzgl´dne wspó∏czynniki odpowiedzi dla tych kongenerów, dla których nie zastosowano analogów znakowanych izotopem w´gla 13C; 2) przed procedurà ekstrakcji, w przypadku Êrodków spo˝ywczych pochodzenia roÊlinnego oraz Êrod ków spo˝ywczych pochodzenia zwierz´cego o za wartoÊci t∏uszczu poni˝ej 10 %, obowiàzkowe jest dodanie wzorców wewn´trznych. W przypadku Êrodków spo˝ywczych pochodzenia zwierz´cego o zawartoÊci t∏uszczu powy˝ej 10 % wzorce we wn´trzne mogà byç dodane zarówno przed, jak i po ekstrakcji t∏uszczu. WydajnoÊç procedury eks trakcji t∏uszczu, w zale˝noÊci od etapu, na którym dodaje si´ wzorce wewn´trzne, a tak˝e od tego, czy wyniki sà wyra˝ane na jednostk´ masy pro duktu czy t∏uszczu, nale˝y poddaç walidacji; 3) przed analizà GC/MS nale˝y dodaç do próbki 1 lub 2 wzorce do wyznaczenia odzysku; 4) sprawdzenie odzysku metody jest niezb´dne; wspó∏czynniki odzysku dla poszczególnych wzor ców wewn´trznych w metodach potwierdzajàcych powinny zawieraç si´ w granicach od 60 do 120 %. Dopuszczalne sà ni˝sze lub wy˝sze wartoÊci odzy sku dla poszczególnych kongenerów, w szczegól noÊci dla niektórych hepta- i oktachlorodibenzo-p dioksyn i furanów, pod warunkiem jednak, ˝e ich udzia∏ w sumarycznej wartoÊci równowa˝nika tok sycznoÊci TEQ nie przekracza 10 % TEQ (tylko dla PCDD/F). W przypadku metod wst´pnych (skrinin gowych) wartoÊç wspó∏czynnika odzysku mo˝e za wieraç si´ w granicach od 30 do 140 %; 5) rozdzielenie dioksyn od interferujàcych chlorowa nych zwiàzków, takich jak PCB czy polichlorowane bifenyloetery mo˝na osiàgnàç przez zastosowanie odpowiednich technik chromatograficznych przede wszystkim wykorzystujàcych florisil, tlenek glinu lub kolumny w´glowe; 6) sprawnoÊç rozdzielania izomerów przy chromato grafii gazowej musi byç wystarczajàca (< 25 % na k∏adania si´ pików 1,2,3,4,7,8-HxCDF i 1,2,3,6,7,8 HxCDF); 7) oznaczanie powinno byç wykonywane zgodnie z Me todà EPA 1613, poprawka B zatytu∏owanà: Oznacza nie tetra- do oktachlorowanych dioksyn i furanów metodà rozcieƒczania izotopowego HRGC/HRMS lub innà, o równowa˝nych parametrach; 8) dla Êrodków spo˝ywczych o zawartoÊci dioksyn oko∏o 1 pg WHO-TEQ/g t∏uszczu, opartych na ana lizie tylko PCDD/PCDF, ró˝nica mi´dzy wynikami obliczonymi zgodnie z koncepcjà granicy ozna czalnoÊci i zerowej nie powinna przekraczaç 20 %. W przypadku Êrodków spo˝ywczych o niskiej za wartoÊci t∏uszczu dla poziomu zanieczyszczenia oko∏o 1 pg WHO-TEQ/g produktu stosuje si´ te sa me wymagania. Dla ni˝szych poziomów zanie czyszczenia, w szczególnoÊci 0,5 pg WHO TEQ/g produktu, ró˝nica mi´dzy wynikami uzy skanymi zgodnie z koncepcjà granicy oznaczalno Êci i zerowej mo˝e zawieraç si´ w granicach od 25 do 40 %. 6. Skriningowe (przesiewowe) metody analizy Rozró˝nia si´ dwa podejÊcia do metod skriningo wych (przesiewowych): klasyczne metody wst´pne oraz analiz´ iloÊciowà: 1) klasyczne metody wst´pne — w tych metodach porównuje si´ wartoÊç sygna∏u uzyskanego w próbce badanej z wartoÊcià sygna∏u próbki refe rencyjnej zawierajàcej analit na okreÊlonym pozio mie. Próbki, dla których wartoÊç sygna∏u jest mniejsza od próbki referencynej, uznaje si´ za ujemne, natomiast próbki, dla których wielkoÊç sygna∏u jest wi´ksza, uznaje si´ za potencjalnie pozytywne. Dla metod wst´pnych przyjmuje si´ nast´pujàce wymagania: a) w ka˝dej serii badanych próbek powinna zna leêç si´ próbka odczynnikowa i referencyjna, które ekstrahuje si´ i bada w tym samym czasie, wykorzystujàc te same procedury analityczne. WielkoÊç sygna∏u uzyskanego w przypadku próbki referencyjnej musi byç wyraênie wi´ksza od sygna∏u próbki odczynnikowej, b) w celu wykazania odpowiedniej sprawnoÊci metody w okreÊlonym zakresie st´˝eƒ w bada niach kontrolnych nale˝y zbadaç dodatkowe próbki referencyjne zawierajàce 50 i 200 % okreÊlonego poziomu analitu, c) w przypadku badania innych matryc nale˝y wy kazaç, ˝e stosowane próbki referencyjne sà od powiednie. Mo˝na to najlepiej osiàgnàç przez w∏àczenie próbek, dla których przy u˝yciu meto dy HRGC/HRMS wykazano, ˝e równowa˝nik toksycznoÊci TEQ jest zbli˝ony do próbki refe rencyjnej lub odczynnikowej, wzbogaconej na tym samym poziomie, d) badanie powtarzalnoÊci pozwalajàcej na uzy skanie informacji o odchyleniu standardowym w obr´bie jednej serii próbek jest szczególnie istotne w przypadku, gdy w testach biologicz nych niemo˝liwe jest zastosowanie wzorców wewn´trznych. WartoÊç wzgl´dnego odchy lenia standardowego nie mo˝e przekraczaç 30 %, e) w przypadku testów biologicznych nale˝y zdefi niowaç badane zwiàzki, mo˝liwe interferencje oraz najwy˝szà dopuszczalnà wielkoÊç sygna∏u próbki odczynnikowej; 2) analiza iloÊciowa wymaga badania szeregu roz tworów wzorcowych, dwu- lub trzystopniowego procesu oczyszczania próbek oraz oznaczania pró bek odczynnikowych i wzbogaconych w celu kon troli odzysku. Wyniki mogà byç wyra˝one jako równowa˝nik toksycznoÊci (TEQ) przy za∏o˝eniu, ˝e wszystkie zwiàzki dajàce odpowiedê detektora wnoszà swój udzia∏ do sumarycznego TEQ. Mo˝na to osiàgnàç przez zastosowanie TCDD lub miesza niny wzorców dioksyn/furanów do sporzàdzenia krzywej wzorcowej umo˝liwiajàcej obliczenie po Dziennik Ustaw Nr 122 — 8683 — Poz. 1287 ziomu TEQ w ekstrakcie oraz w próbce; rezultat jest korygowany o wartoÊç TEQ uzyskanà w wyni ku analizy próbki odczynnikowej, uwzgl´dniajàcà obecnoÊç zanieczyszczeƒ w rozpuszczalnikach i u˝ytych odczynnikach, oraz wspó∏czynnik odzy sku obliczony na podstawie wartoÊci TEQ ozna czonej w próbce kontrolnej wzbogaconej okreÊlo nym poziomem analitu. Cz´Êç obserwowanych strat odzysku jest spowodowana efektami matry cy lub ró˝nicami mi´dzy wartoÊciami wspó∏czyn ników toksycznoÊci (TEF) wykorzystywanymi w te stach biologicznych oraz oficjalnymi wartoÊciami TEF przyj´tymi przez Âwiatowà Organizacj´ Zdro wia (WHO). 7. Ogólne wymagania dla skriningowych (przesie wowych) metod analitycznych Ustala si´ nast´pujàce ogólne wymagania dla skri ningowych (przesiewowych) metod analitycznych: 1) do badaƒ skriningowych (przesiewowych) mo˝na stosowaç metody GC/MS oraz testy biologiczne. Nale˝y przestrzegaç wymagaƒ dla metod GC/MS, które okreÊlono w ust. 5. Wymagania dla biolo gicznych testów komórkowych okreÊlono w ust. 8, a dla zestawów do testów biologicznych w ust. 9; 2) podanie informacji o liczbie wyników fa∏szywie do datnich i wyników fa∏szywie ujemnych, poni˝ej i powy˝ej maksymalnego, dopuszczalnego pozio mu, uzyskanych w du˝ych seriach próbek w po równaniu z wartoÊciami TEQ uzyskanymi za pomo cà metod potwierdzajàcych jest niezb´dne. Rzeczy wista cz´stoÊç wyst´powania wyników fa∏szywie ujemnych nie powinna przekraczaç 1 %. Cz´stoÊç uzyskiwania wyników fa∏szywie dodatnich powin na byç na tyle niska, aby metody wst´pne (skrinin gowe) mo˝na by∏o uznaç za korzystne; 3) wyniki pozytywne nale˝y zawsze potwierdzaç za pomocà analizy potwierdzajàcej HRGC/HRMS. Oprócz tego wyniki z szerokiego zakresu TEQ, oko ∏o 2 do 10 % próbek ujemnych, nale˝y potwierdzaç technikà HRGC/HRMS. Informacje na temat kore lacji mi´dzy wynikami uzyskanymi w testach bio logicznych oraz uzyskanymi technikà HRGC/HRMS nale˝y udost´pniç. 8. Szczegó∏owe wymagania dla biologicznych te stów komórkowych Ustala si´ nast´pujàce szczegó∏owe wymagania dla skriningowych (przesiewowych) metod analitycznych: 1) w czasie wykonywania testów biologicznych w ka˝ dej serii powinno si´ uwzgl´dniç zestaw referencyj nych st´˝eƒ TCDD lub mieszaniny dioksyn/furanów (pe∏na krzywa dawka-efekt, R2 > 0,95). Dla celów badaƒ wst´pnych (skriningowych) mo˝na zastoso waç rozszerzonà krzywà wzorcowà dla próbek za wierajàcych niskie poziomy analitu; 2) do oceny sprawnoÊci testu biologicznego powinny s∏u˝yç wyniki badania referencyjnego st´˝enia TCDD (oko∏o 3-krotna granica oznaczalnoÊci) na noszone na karty kontrolne w sta∏ych odst´pach czasu. Wzgl´dnà odpowiedê próbki referencyjnej w porównaniu do krzywej kalibracji TCDD mo˝na rejestrowaç alternatywnie, poniewa˝ odpowiedê komórkowa mo˝e zale˝eç od wielu czynników; 3) w celu uzyskania pewnoÊci, ˝e wyniki sà zgodne z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu, w ramach kontroli jakoÊci nale˝y prowadziç i spraw dzaç zapisy wyników uzyskanych dla wszelkich pró bek referencyjnych; 4) przy oznaczeniach iloÊciowych nale˝y zwracaç uwag´, aby zastosowane rozcieƒczenie próbki mieÊci∏o si´ w zakresie liniowoÊci krzywej kalibra cji. Próbki, których sygna∏ przekracza zakres linio woÊci krzywej kalibracji, nale˝y rozcieƒczyç i po nownie oznaczyç; zaleca si´ jednoczesne badanie co najmniej trzech rozcieƒczeƒ; 5) wzgl´dne odchylenie standardowe nie powinno byç wi´ksze ni˝ 15 % dla trzykrotnej analizy ka˝de go rozcieƒczenia oraz nie mo˝e przekraczaç 30 % dla wyników uzyskanych w trzech niezale˝nych eksperymentach; 6) granic´ wykrywalnoÊci mo˝na ustaliç liczbowo ja ko 3-krotne odchylenie standardowe próbki od czynnikowej lub sygna∏u t∏a. Innà metodà jest wy korzystanie sygna∏u wy˝szego od t∏a (wspó∏czyn nik 5 x odchylenie standardowe próbki odczynni kowej) wyznaczonego na podstawie krzywej kali bracji przygotowanej tego samego dnia. Granic´ oznaczalnoÊci mo˝na ustaliç liczbowo jako 5- lub 6-krotnà wartoÊç odchylenia standardowego próbki odczynnikowej lub sygna∏u t∏a lub wykorzy staç sygna∏ powy˝ej t∏a (wspó∏czynnik 10 x odchy lenie standardowe próbki odczynnikowej) wyzna czony na podstawie krzywej kalibracji przygoto wanej tego samego dnia. 9. Szczegó∏owe wymagania dla zestawów do te stów biologicznych2) Ustala si´ nast´pujàce szczegó∏owe wymagania dla zestawów do testów biologicznych: 1) nale˝y przestrzegaç dostarczonych przez producen ta instrukcji przygotowania próbek i ich analizy; 2) zestawy do testów biologicznych nie mogà byç wykorzystywane po up∏ywie daty wa˝noÊci; 3) nie wolno u˝ywaç materia∏ów lub sk∏adników prze znaczonych do wykorzystania w innych zestawach; 4) zestawy do testów biologicznych powinny byç przechowywane oraz u˝ywane do badaƒ w tempe raturze podanej w instrukcji; Dziennik Ustaw Nr 122 — 8684 — Poz. 1287 ——————— 2) Dotychczas nie ma informacji o dost´pnych w handlu ze stawach do testów biologicznych charakteryzujàcych si´ dostatecznà czu∏oÊcià i wiarygodnoÊcià, które umo˝liwia ∏yby ich wykorzystywanie we wst´pnych (skriningowych) badaniach obecnoÊci okreÊlonych poziomów dioksyn w próbkach Êrodków spo˝ywczych i paszy. 5) w przypadku testów immunologicznych granic´ wykrywalnoÊci okreÊla si´ jako iloraz 3-krotnego odchylenia standardowego obliczonego na pod stawie wyników 10 analiz próbek odczynniko wych oraz wspó∏czynnika nachylenia krzywej wzorcowej wyznaczonej równaniem regresji linio wej; 6) laboratorium powinno stosowaç wzorce referen cyjne w celu kontroli, czy ich sygna∏ odpowiedzi mieÊci si´ w akceptowanym zakresie. 10. Przedstawianie wyników Wyniki analiz badaƒ dioksyn i polichlorowanych bifenyli o w∏aÊciwoÊciach podobnych do dioksyn mu szà uwzgl´dniaç: 1) wyniki zawartoÊci pojedynczych kongenerów PCDD/F i PCB obliczone zgodnie z koncepcjà zero wà, koncepcjà granicy oznaczalnoÊci i koncepcjà po∏owy granicy oznaczalnoÊci, w celu zapewnienia jak najwi´kszej iloÊci informacji w raporcie, je˝eli stosowana metoda analizy to umo˝liwia, dajàc w ten sposób mo˝liwoÊç interpretacji uzyskanych rezultatów w zale˝noÊci od okreÊlonych wymagaƒ; 2) informacj´ o zawartoÊci lipidów w próbce oraz sposób ich ekstrakcji; 3) informacje na temat odzysku wszystkich zastoso wanych wzorców wewn´trznych, w przypadkach gdy wartoÊci odzysku wykraczajà poza granice okreÊlone w ust. 5, w razie przekroczenia dopusz czalnej zawartoÊci oraz na uzasadniony wniosek. Dziennik Ustaw Nr 122 — 8685 — Poz. 1287