Environmental Protection Regulations, 2077 (2020)

वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ g]kfn ;/sf/ sfg"g, Gofo tyf ;+;bLo dfldnf dGqfno l;+xb/af/ 1 वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ g]kfn /fhkqdf k|sflzt ldlt 2077।03।01 वातावरण संरक्षण ऐि, २०७६ को दफा ४४ ले ददएको अनिकार प्रयोग गरी िेपाल सरकारले देहायका नियमहरू बिाएको छ। पररच्छेद-१ प्रारम्भिक १. संम्क्षप्त िाम र प्रारभिः (१) यी नियमहरूको िाम “वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७” रहेको छ । (२) यो नियमावली तरुुन्त प्रारभि हिुेछ । २. पररिाषाः ववषय वा प्रसङ्गले अको अर्थ िलागेमा यस नियमावलीमा, (क) “ऐि” िन्नाले वातावरण संरक्षण ऐि, २०७६ सभझि ुपछथ । (ख) “कायथसूची” िन्नाले वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गिथको लानग नियम ५ बमोम्िम स्वीकृत कायथसूची सभझि ुपछथ । (ग) “वातावरण निरीक्षक” िन्नाले ऐिको दफा २१ बमोम्िमको वातावरण निरीक्षक सभझि ुपछथ। (घ) "वातावरणीय अध्ययि" िन्नाले संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि, प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण वा वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि सभझि ु पछथ । (ङ) “सञ् चालक सनमनत” िन्नाले नियम ३५ बमोम्िमको वातावरण संरक्षण कोष सञ् चालक सनमनत सभझि ुपछथ । पररच्छेद-२ वातावरणीय अध्ययि ३. वातावरणीय अध्ययि गिुथ पिनः ऐिको दफा ३ को उपदफा (१) को प्रयोििको लानग प्रस्तावकले अिसूुची-१ मा उम्ल्लम्खत प्रस्तावको हकमा संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि, 2 अिसूुची-२ मा उम्ल्लम्खत प्रस्तावको हकमा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण र अिसूुची-३ मा उम्ल्लम्खत प्रस्तावको हकमा वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिनछ । ४. क्षेत्र नििाथरण गिुथ पिनः (१) प्रस्तावकले वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि तयार गिुथ अम्घ ऐिको दफा ५ को उपदफा (१) बमोम्िम क्षेत्र नििाथरण गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) को प्रयोििको लानग प्रस्तावकले प्रस्ताव कायाथन्वयि हिु े स्र्ािीय तह तर्ा त्यस क्षेत्रमा रहेका सरोकारवाला निकाय, व्यम्ि वा संस्र्ालाई सो प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिथ सक्िे प्रिावको सभबन्िमा सात ददिनित्र नलम्खत सझुाव उपलब्ि गराउि अिसूुची-४ बमोम्िमको ढााँचामा त्यस्तो स्र्ािीय तहको कायाथलय, सो क्षेत्रमा रहेको शैम्क्षक संस्र्ा, स्वास््य संस्र्ा तर्ा कुिै सावथिनिक स्र्लमा सूचिा टााँस गरी मचुलु्का तयार गिुथ पिनछ र सोही बमोम्िमको सूचिा रावियस्तरको कुिै एक दैनिक पनत्रका तर्ा आफ्िो वेबसाइट िए सोमा समेत प्रकाशि गिुथ पिनछ । (३) उपनियम (२) बमोम्िम सूचिा प्रकाशि िएकोमा सो सभबन्िमा कसैको राय सझुाव िए सो उपनियम बमोम्िमको अवनिनित्र सभबम्न्ित प्रस्तावकलाई राय सझुाव ददि सवकिेछ । (४) उपनियम (३) बमोम्िम प्राप्त राय सझुाव र सो प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन प्रिाव समेत उल्लेख गरी प्रस्तावकले अिसूुची-५ बमोम्िमको ढााँचामा क्षेत्र नििाथरणको प्रनतवेदि तयार गिुथ पिनछ । (५) उपनियम (४) बमोम्िम प्रनतवेदि तयार िए पनछ प्रस्तावकले देहायको आयोििा सभबन्िी क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि देहायको निकाय समक्ष पेश गिुथ पिनछः (क) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (क) बमोम्िमको ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििा सभबन्िी क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि िए िेपाल सरकारको सभबम्न्ित मन्त्रालय, (ख) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ख) वा (ग) बमोम्िमको ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििा सभबन्िी क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि िए प्रदेश कािूिले तोकेको निकाय । (६) उपनियम (५) को खण्ड (क) बमोम्िम पेश िएको प्रनतवेदि सभबन्िमा िेपाल सरकारको सभबम्न्ित मन्त्रालयले आवश्यक िााँचबझु गरी आफ्िो राय समेत उल्लेख गरी प्रनतवेदि स्वीकृनतको लानग नसफाररस सवहत पन्र ददि नित्र मन्त्रालय समक्ष पठाउि ु पिनछ । (७) उपनियम (६) बमोम्िम क्षेत्र नििाथरणको प्रनतवेदि प्राप्त िएकोमा मन्त्रालयले प्राप्त प्रनतवेदि तर्ा संलग्ि कागिात समेतलाइथ ववचार गरी व्यहोरा मिानसब लागेमा पेश 3 िए बमोम्िम वा आवश्यकता अिसुार पररमािथि समेत गरी त्यस्तो प्रनतवेदि प्राप्त िएको नमनतले पन्र ददिनित्र स्वीकृत गिुथ पिनछ । (८) उपनियम (५) को खण्ड (ख) बमोम्िम पेश िएको प्रनतवेदि सभबन्िमा प्रदेश कािूिले तोकेको निकायले आवश्यक िााँचबझु गरी सो सभबन्िमा आफ्िो राय समेत उल्लेख गरी प्रनतवेदि स्वीकृनतको लानग नसफाररस सवहत पन्र ददिनित्र प्रदेश कािूिले तोकेको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि स्वीकृत गिन निकाय समक्ष पठाउि ु पिनछ । (९) उपनियम (८) बमोम्िम क्षेत्र नििाथरणको प्रनतवेदि प्राप्त िएकोमा प्रदेश कािूिले तोकेको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि स्वीकृत गिन निकायले सो प्रनतवेदि अध्ययि गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा पेश िए बमोम्िम वा आवश्यकता अिसुार पररमािथि समेत गरी त्यस्तो प्रनतवेदि प्राप्त िएको नमनतले पन्र ददिनित्र स्वीकृत गिुथ पिनछ । (१०) उपनियम (७) र (९) को प्रयोििको लानग ददि गणिा गदाथ र्प कागिात माग गरेकोमा त्यस्तो कागिात प्राप्त िएको नमनतबाट र कुिै ववषयमा र्प स्पष्ट गिथ लेखी पठाएकोमा त्यस्तो ववषयमा स्पष्ट िई आएको नमनतबाट गणिा गररिेछ । ५. कायथसूची तयार गिुथ पिनः (१) प्रस्तावकले वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गिुथ अम्घ देहायको ढााँचामा कायथसूची तयार गिुथ पिनछ: (क) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययिसाँग सभबम्न्ित कायथसूची अिसूुची-६ बमोम्िम, (ख) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षणसाँग सभबम्न्ित कायथसूची अिसूुची-७ बमोम्िम, (ग) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किसाँग सभबम्न्ित कायथसूची अिसूुची-८ बमोम्िम । (२) उपनियम (१) बमोम्िम तयार गररएको कायथसूची स्वीकृनतको लानग प्रस्तावकले देहायको निकाय समक्ष पेश गिुथ पिनछः (क) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (क) बमोम्िमको ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििाको वातावरणीय अध्ययि सभबन्िी कायथसूची िए िेपाल सरकारको सभबम्न्ित मन्त्रालय, (ख) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ख) बमोम्िमको ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििाको वातावरणीय अध्ययि सभबन्िी कायथसूची िए प्रदेश कािूिले तोकेको निकाय, 4 (ग) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ग) बमोम्िमको ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििा मध्ये संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण सभबन्िी कायथसूची िए स्र्ािीय कािूिले तोकेको निकाय र वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि सभबन्िी कायथसूची िए प्रदेश कािूिले तोकेको प्रदेश सरकारको निकाय । (३) यस नियम बमोम्िम कायथसूची तयार गदाथ वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन प्रस्तावको हकमा प्रस्तावकले नियम ४ बमोम्िम स्वीकृत क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि समेतको आिारमा तयार गिुथ पिनछ । तर प्रस्तावकले कुिै प्रस्तावको सभबन्िमा क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि र कायथसूची बिाई स्वीकृनतको लानग एकै सार् पेश गिथ सक्िेछ । (४) उपनियम (२) बमोम्िम वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि सभबन्िी कायथसूची पेश िएकोमा त्यस्तो निकायले आवश्यक िााँचबझु गरी आफ्िो राय सवहत पन्र ददि नित्र नियम ४ को उपनियम (६) वा (८) बमोम्िमको निकाय समक्ष पठाउि ुपिनछ । (५) उपनियम (२) वा (४) बमोम्िम कायथसूची प्राप्त िएकोमा संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण सभबन्िी कायथसूचीको हकमा उपनियम (२) बमोम्िमको निकायले र वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि सभबन्िी कायथसूचीको हकमा उपनियम (४) बमोम्िमको निकायले आवश्यक िााँचबझु गरी मिानसब लागेमा पेश िए बमोम्िम वा आवश्यकता अिसुार पररमािथि समेत गरी त्यस्तो कायथसूची प्राप्त िएको नमनतले पन्र ददि नित्र स्वीकृत गिुथ पिनछ । (६) उपनियम (५) को प्रयोििको लानग ददि गणिा गदाथ र्प कागिात माग गरेकोमा त्यस्तो कागिात प्राप्त िएको नमनतबाट र कुिै ववषयमा र्प स्पष्ट गिथ लेखी पठाएकोमा त्यस्तो ववषयमा स्पष्ट िई आएको नमनतबाट गणिा गररिेछ । ६॰ सावथिनिक सिुवुाइथ गिुथ पिन : (१) ऐिको दफा ३ को उपदफा (५) को प्रयोििको लानग प्रस्तावकले वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारीको नसलनसलामा प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट प्रिाववत हिुे क्षेत्रमा प्रस्तावको बारेमा सावथिनिक सिुवुाईको आयोििा गरी राय सझुाव सङ कलि गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िम सावथिनिक सिुवुाई गदाथ प्रस्तावकले प्रिाववत स्र्ािीय समदुाय, वि उपिोिा समूह गठि िएको िए सो समूहको प्रनतनिनि तर्ा स्र्ािीय तहका प्रनतनिनिलाई समेत सहिागी गराउि ुपिनछ । (३) प्रस्तावकले आयोििाले समेट्िे िौगोनलक क्षेत्रको आिारमा आवश्यकता अिसुार एकिन्दा बढी स्र्ािमा सावथिनिक सिुवुाईको आयोििा गिुथ पिनछ । 5 (४) उपनियम (१) बमोम्िम सावथिनिक सिुवुाइथ गिन प्रयोििको लानग प्रस्तावकले सोको नमनत, समय, स्र्ाि र आयोििाको सभबन्िमा प्रचारप्रसार गिथका लानग स्र्ािीय पनत्रका, रेनडयो वा अन्य सञ् चार माध्यमको प्रयोग गिुथका सारै् स्र्ािीय तहको सभबम्न्ित वडा कायाथलय र आयोििा क्षेत्रको कुिै सावथिनिक स्र्लमा सूचिा समेत टााँस गिुथ पिनछ । (५) यस नियम बमोम्िम आयोििा गररएको सावथिनिक सिुवुाईमा िएको उपम्स्र्नत, सिुवुाईबाट प्राप्त सझुाव, तस्वीर तर्ा श्रव्य-दृश्य सामग्री समेत वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदिमा संलग्ि गिुथ पिनछ । ७. वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गिनः (१) नियम ४ बमोम्िम स्वीकृत क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि, नियम ५ बमोम्िम स्वीकृत कायथसूची तर्ा नियम ६ बमोम्िम गररएको सावथिनिक सिुवुाइथबाट प्राप्त सझुाव समेतको आिारमा प्रस्तावकले वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िम प्रनतवेदि तयार गदाथ प्रस्तावकले प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे स्र्ािीय तह तर्ा त्यस क्षेत्रमा रहेका सभबम्न्ित सरोकारवाला निकाय, व्यम्ि वा संस्र्ालाई सो प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिथ सक्िे प्रिावको सभबन्िमा सात ददिनित्र नलम्खत सझुाव उपलब्ि गराउि अिसूुची-९ बमोम्िमको ढााँचामा त्यस्तो स्र्ािीय तहको कायाथलय, सो क्षेत्रमा रहेको शैम्क्षक संस्र्ा, स्वास््य संस्र्ा तर्ा कुिै सावथिनिक स्र्लमा सूचिा टााँस गरी मचुलु्का तयार गिुथ पिनछ । (३) उपनियम (२) बमोम्िमको सूचिा संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण गिुथ पिन प्रस्तावको हकमा कुिै एक स्र्ािीय पनत्रकामा र वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन प्रस्तावको हकमा रावियस्तरको कुिै एक दैनिक पनत्रकामा प्रकाशि गरी आफ्िो वेबसाइट िएमा सोमा समेत प्रकाशि गिुथ पिनछ । (४) उपनियम (२) र (३) बमोम्िम सूचिा टााँस वा प्रकाशि िएकोमा सो सभबन्िमा कसैको राय सझुाव िए सूचिामा उम्ल्लम्खत अवनिनित्र सभबम्न्ित प्रस्तावकलाई आफ्िो राय सझुाव ददि सवकिेछ । (५) यस नियम बमोम्िम वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गदाथ देहायको ढााँचामा तयार गिुथ पिनछ:÷ (क) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि अिसूुची-१० बमोम्िम, (ख) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि अिसूुची-११ बमोम्िम, (ग) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि अिसूुची-१२ बमोम्िम । 6 (६) प्रस्तावकले वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गदाथ अिसूुची-१३ बमोम्िमका ववज्ञ माफथ त तयार गिुथ पिनछ । (७) यस नियमावली बमोम्िम तयार गररिे वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि, क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि र कायथसूची िेपाली िाषामा तयार गिुथ पिनछ । तर वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि, क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि वा कायथसूचीमा उल्लेख गिुथ पिन प्राववनिक शब्द तर्ा िेपाली िाषामा उल्लेख गदाथ सो शब्दको मूल आशयमा फरक पिथ सक्ि ेखालका शब्द अङ ग्रिेी िाषामा उल्लेख गिथ सवकिेछ । (८) उपनियम (७) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि ववदेशी लगािी िएका प्रस्तावको हकमा तयार गररिे वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि, क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि र कायथसूची िेपाली वा अङग्रिेी िाषामा तयार गिथ सवकिछे । (९) उपनियम (८) बमोम्िमको अध्ययि प्रनतवेदि, क्षते्र नििाथरण प्रनतवेदि र कायथसूची अङग्रिेी िाषामा तयार पाररएको िए सोको कायथकारी सारांश सवहतको संम्क्षप्त प्रनतवेदि िेपाली िाषामा समेत तयार पािुथ पिनछ । ८. वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृनतको लानग पेश गिुथ पिनः (१) प्रस्तावकले ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (क) मा उम्ल्लम्खत ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििा सभबन्िी प्रस्तावको संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि िेपाल सरकारको सभबम्न्ित मन्त्रालय समक्ष र वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि िपेाल सरकारको सभबम्न्ित मन्त्रालय माफथ त मन्त्रालय समक्ष पेश गिुथ पिनछ। (२) प्रस्तावकले ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ख) साँग सभबम्न्ित ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििाको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि सभबम्न्ित प्रदेश कािूिले तोकेको निकाय समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (३) प्रस्तावकले ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ग) साँग सभबम्न्ित ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििाको संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि सभबम्न्ित स्र्ािीय कािूिले तोकेको निकाय समक्ष र वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि सभबम्न्ित प्रदेश कािूिले तोकेको निकाय समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (४) उपनियम (१) बमोम्िम पेश िएको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि सभबन्िमा िेपाल सरकारको सभबम्न्ित मन्त्रालयले आवश्यक िााँचबझु गरी सो सभबन्िमा आफ्िो राय समेत उल्लेख गरी प्रनतवेदि स्वीकृनतको लानग नसफाररस सवहत पन्र ददि नित्र मन्त्रालय समक्ष पठाउि ुपिनछ । 7 (५) उपनियम (२) वा (३) बमोम्िम पेश िएको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि सभबन्िमा प्रदेश कािूिले तोकेको निकायले आवश्यक िााँचबझु गरी सो सभबन्िमा आफ्िो राय सवहत प्रनतवेदि स्वीकृनतको लानग पन्र ददिनित्र प्रदेश कािूिले तोकेको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि स्वीकृत गिन निकाय समक्ष पठाउि ु पिनछ । (६) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (क) मा उम्ल्लम्खत ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििा मध्ये िेपाल सरकारको एक िन्दा बढी मन्त्रालयसाँग सभबम्न्ित बहउुदे्दश्यीय आयोििाको सभबन्िमा वातावरणीय अध्ययि सभबन्िी एकीकृत प्रनतवेदि तयार गिथ चाहेमा सभबम्न्ित प्रस्तावकले सभबम्न्ित सरोकारवाला मन्त्रालयको राय समेत समावेश गरी प्रनतवेदि पेश गिुथ पिनछ । (७) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ख) वा (ग) मा उम्ल्लम्खत ववकास निमाथण सभबन्िी कायथ वा आयोििा मध्ये एक िन्दा बढी निकायसाँग सभबम्न्ित बहउुदे्दश्यीय आयोििाको सभबन्िमा वातावरणीय अध्ययि सभबन्िी एकीकृत प्रनतवेदि तयार गिथ चाहेमा सभबम्न्ित प्रस्तावकले सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायको राय समेत समावेश गरी प्रनतवेदि पेश गिुथ पिनछ । (८) प्रस्तावकले यस नियम बमोम्िम कुिै वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृनतको लानग पेश गदाथ सो प्रनतवेदिको सार् अिसूुची-१४ बमोम्िमको ढााँचामा सभबम्न्ित स्र्ािीय तह र सभबम्न्ित ववषयगत कायाथलयको नसफाररस समेत समावेश गिुथ पिनछ । तर संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययिको हकमा िि े ववषयगत कायाथलयको नसफाररस आवश्यक पिन छैि । (९) उपनियम (८) बमोम्िमको नसफाररसको लानग प्रस्तावकले सभबम्न्ित स्र्ािीय तह र सभबम्न्ित ववषयगत कायाथलय समक्ष निवेदि ददि ु पिनछ र यसरी प्राप्त निवेदि उपर आवश्यक कारबाही गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा सभबम्न्ित स्र्ािीय तह वा सभबम्न्ित ववषयगत कायाथलयले त्यस्तो निवेदि प्राप्त िएको नमनतले पन्र ददिनित्र प्रस्तावकलाई नसफाररस उपलब्ि गराउि ुपिनछ । (१०) उपनियम (९) बमोम्िमको अवनिनित्र सभबम्न्ित स्र्ािीय तह वा सभबम्न्ित ववषयगत कायाथलयबाट त्यस्तो नसफाररस प्राप्त ििएमा प्रस्तावकले त्यसरी निवेदि पेश िएको प्रमाण संलग्ि राखी वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृनत सभबन्िी कारबाही अम्घ बढाउि सक्िेछ । (११) प्रस्तावकले संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण गिुथ पिन कुिै प्रस्तावको हकमा कायथसूची स्वीकृत िएको र वातावरणीय प्रिाव 8 मूल्याङ कि गिुथ पिन कुिै प्रस्तावको हकमा क्षेत्र नििाथरण र कायथसूची दवैु स्वीकृत िएको दईु वषथनित्र सो सभबन्िी प्रनतवेदि तयार गरी स्वीकृनतको लानग पेश गिुथ पिनछ। (१२) उपनियम (११) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि ववशेष पररम्स्र्नत नसिथिा िइथ सो अवनिनित्र प्रनतवेदि स्वीकृनतका लानग पेश हिु सक्िे अवस्र्ा ििएमा सभबम्न्ित प्रस्तावकले त्यस्तो वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृत गिन निकाय समक्ष भयाद र्पको लानग निवेदि ददि ुपिनछ । (१३) उपनियम (१२) बमोम्िम कुिै निवेदि प्राप्त िएकोमा त्यस्तो निकायले सो सभबन्िमा िााँचबझु गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा बढीमा एक वषथ अवनि र्प गिथ सक्िेछ । (१४) उपनियम (११), (१२) वा (१३) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि यो नियमावली प्रारभि हुाँदाका बखत प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण गिुथ पिन कुिै प्रस्तावको हकमा कायथसूची र वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन कुिै प्रस्तावको हकमा क्षेत्र नििाथरण र कायथसूची दवैु स्वीकृत िइसकेको कुिै प्रस्तावको हकमा यो नियमावली प्रारभि िएको नमनतले दइुथ वषथनित्र वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गरी स्वीकृनतको लानग पेश गिुथ पिनछ। (1५) उपनियम (११), (१३) वा (१४) बमोम्िमको अवनिनित्र कुिै प्रस्तावकले प्रस्तावको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि पेश गिथ िसकेमा त्यस्तो प्रस्तावकले यस नियमावलीमा िएको व्यवस्र्ा बमोम्िम पिु: क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि वा कायथसूची तयार गरी पेश गिुथ पिनछ । (१६) कुिै प्रस्तावको प्रिाववत क्षेत्र बाहेक अन्य कुिै ववषयमा पररवतथि आउिे िएमा प्रस्तावकले क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि वा कायथसूची स्वीकृत िइथ िसकेको अवस्र्ामा त्यस्तो प्रनतवेदि वा कायथसूचीमा र क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि वा कायथसूची स्वीकृत िइसकेको अवस्र्ामा वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदिमा समावेश गरी पेश गिुथ पिनछ । ९. वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृत गिनः (१) नियम ८ बमोम्िम पेश िएको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि सभबन्िमा सभबम्न्ित निकायले आवश्यक िााँचबझु गिुथ पिनछ। (2) उपनियम (१) बमोम्िम वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि िााँचबझु गिथको लानग सभबम्न्ित निकायले ऐिको दफा ७ को उपदफा (२) बमोम्िम सनमनत गठि गिथ सक्िेछ । (3) उपनियम (2) बमोम्िम गदठत सनमनतले आवश्यकता अिसुार प्रस्ताव कायाथन्वयि हिु े क्षेत्रको स्र्लगत निरीक्षण, अवलोकि र अिगुमि गरी आवश्यक त्याङ क सङ कलि गरी सझुाव ददि सक्िेछ । 9 (4) सभबम्न्ित निकायले वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदिको सभबन्िमा सरोकारवाला अन्य सरकारी निकायसाँग आवश्यक राय सझुाव नलि सक्िेछ । (5) नियम ८ बमोम्िम प्राप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि सभबन्िमा िााँचबझु गदाथ सो ववषयमा र्प वातावरणीय अध्ययि गिुथ पिन देम्खएमा सभबम्न्ित निकायले ऐिको दफा ७ को उपदफा (३) बमोम्िम संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययिको हकमा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण र प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षणको हकमा वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिथ प्रस्तावकलाई आदेश ददि ुपिनछ । (6) यस नियममा अन्यत्र ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि नियम ८ बमोम्िम प्राप्त वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिको हकमा सभबम्न्ित निकायले राय सझुाव सङ कलि गिथका लानग सात ददिको अवनि तोकी रावियस्तरको कुिै एक दैनिक पनत्रकामा सूचिा प्रकाशि गरी त्यस्तो प्रनतवेदि उतार (डाउिलोड) गिथ नमल्िे गरी सभबम्न्ित निकायको वेब साइट माफथ त सावथिनिक गिुथ पिनछ । (7) उपनियम (6) बमोम्िम सूचिा प्रकाशि िएकोमा कुिै व्यम्ि वा संस्र्ाले आफ्िो कुिै राय सझुाव िए त्यस्तो अवनिनित्र सभबम्न्ित निकायमा पठाउि सक्िेछ। (8) यस नियममा उम्ल्लम्खत प्रविया पूरा गरी प्राप्त राय सझुाव समेतको आिारमा वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि िााँचबझु गदाथ त्यस्तो प्रस्तावले वातावरणमा उल्लेखिीय प्रनतकूल प्रिाव पािन िदेम्खएमा सभबम्न्ित निकायले त्यस्तो वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि देहायको अवनिनित्र स्वीकृत गिुथ पिनछ : (क) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण पन्र ददिनित्र, (ख) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि पैंतीस ददिनित्र । (९) उपनियम (८) को प्रयोििको लानग ददि गणिा गदाथ कुिै ववषयमा र्प स्पष्ट गिथ लेखी पठाएको वा र्प कागिात माग गरेकोमा माग बमोम्िमको ववषयमा स्पष्ट िई आएको वा र्प कागिात प्राप्त िएको नमनतबाट गणिा गररिेछ । (१०) कुिै व्यवस्र्ापि योििा, कायथ योििा वा ववस्ततृ पररयोििा प्रनतवेदिसाँग सभबम्न्ित वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृत गिुथ अम्घ त्यस्तो योििा वा पररयोििा स्वीकृत गिुथ पिनछ । १०. रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषणः (१) िेपाल सरकारको सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले ऐिको दफा ९ को उपदफा (१) को प्रयोििको लानग रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण गिुथ पिन िीनत, कायथिम वा आयोििाको सूची तयार गरी िेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद् समक्ष पेश गिुथ पिनछ । 10 (२) उपनियम (१) बमोम्िमको सूची िेपाल सरकार,मम्न्त्रपररषद् समक्ष पेश गिुथ अम्घ सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले त्यस्ता िीनत, कायथिम वा आयोििाको ववषयमा राविय योििा आयोगको सहमनत नलि ुपिनछ । (३) उपनियम (१) बमोम्िम प्राप्त रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण गिुथ पिन िीनत, कायथिम वा आयोििाको सूची िेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले स्वीकृत गिथ सक्िेछ। (४) उपनियम (३) बमोम्िमको सूची अन्तगथत पिन कुिै िीनत, कायथिम वा आयोििा सञ् चालि गिन सन्दिथमा रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण गिन प्रयोििको लानग िेपाल सरकारको सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले सोको क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि तयार गरी सहमनतका लानग मन्त्रालय समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (५) उपनियम (४) बमोम्िम प्राप्त क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि अध्ययि गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा मन्त्रालयले त्यस्तो प्रनतवेदि प्राप्त िएको नमनतले तीस ददिनित्र सहमनत प्रदाि गिुथ पिनछ । (६) उपनियम (५) बमोम्िम मन्त्रालयको सहमनत प्राप्त िए पनछ सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले सो सहमनत समेतलाइथ समावेश गरी तयार गरेको क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि स्वीकृनतका लानग िेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद् समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (७) उपनियम (६) बमोम्िम पेश िएको क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि िेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले स्वीकृत गरेमा सो प्रनतवेदिको आिारमा सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले रणिीनतक वातावरणीय ववश्वषेणको प्रनतवेदि तयार गरी सो उपर राय सझुाव सङ कलि गिथका लानग तीस ददिको अवनि तोकी रावियस्तरको कुिै एक दैनिक पनत्रकामा सूचिा प्रकाशि गिुथ पिनछ र त्यस्तो प्रनतवेदि उतार (डाउिलोड) गिथ नमल्िे गरी सो मन्त्रालयको वेबसाइट माफथ त सावथिनिक गिुथ पिनछ । (८) उपनियम (७) बमोम्िम सूचिा प्रकाशि िएकोमा कुिै व्यम्ि वा संस्र्ाले सो प्रनतवेदिको सभबन्िमा आफ्िो कुिै राय सझुाव िए त्यस्तो अवनिनित्र सूचिा प्रकाशि गिन मन्त्रालयमा पठाउि सक्िेछ । (९) उपनियम (८) बमोम्िम प्राप्त राय सझुाव समेतको आिारमा सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण प्रनतवेदि तयार गरी सहमनतको लानग मन्त्रालय समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (१०) उपनियम (९) बमोम्िम प्राप्त रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण प्रनतवेदि अध्ययि गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा मन्त्रालयले आवश्यक राय सझुाव सवहत बढीमा तीस ददिनित्र सहमनत उपलब्ि गराउि ुपिनछ । 11 (११) उपनियम (१०) बमोम्िम मन्त्रालयबाट सहमनत प्राप्त िएमा सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले त्यस्तो रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण प्रनतवेदि स्वीकृनतका लानग िेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद् समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (१२) उपनियम (११) बमोम्िम पेश िएको रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण प्रनतवेदि िेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले स्वीकृत गिथ सक्िेछ । (१३) रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण सभबन्िी आिार अिसूुची-१५ मा उल्लेख िए बमोम्िम हिुेछ । ११. पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि सभबन्िी व्यवस्र्ा: (१) ऐिको दफा ११ को उपदफा (३) बमोम्िम पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिथको लानग सभबम्न्ित निकायले अध्ययि अिमुनत ददि सक्िेछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िम अिमुनत प्राप्त कुिै प्रस्तावको पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गदाथ प्रस्तावकले यस नियमावली बमोम्िम वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि स्वीकृत गदाथ अपिाउि ुपिन प्रविया मध्ये क्षेत्र नििाथरण र कायथसूची स्वीकृत गराउिे प्रविया बाहेक अन्य सबै प्रविया पूरा गिुथ पिनछ । तर प्रस्ताव कायाथन्वयिबाट प्रिाववत हिुे र्प क्षेत्रको हकमा उि क्षेत्रको सभबम्न्ित स्र्ािीय तह बाहेक अन्य निकायको नसफाररस आवश्यक पिन छैि । (३) पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि िई पेश िएको प्रनतवेदि सभबन्िमा सभबम्न्ित निकायले राय सझुाव सङ कलि गिथका लानग सात ददिको अवनि तोकी रावियस्तरको कुिै एक दैनिक पनत्रकामा सूचिा प्रकाशि गिुथ पिनछ र त्यस्तो प्रनतवेदि उतार (डाउिलोड) गिथ नमल्िे गरी सो निकायको वेब साइट माफथ त सावथिनिक गिुथ पिनछ । (४) उपनियम (३) बमोम्िम सूचिा प्रकाशि िएकोमा कुिै व्यम्ि वा संस्र्ाले त्यस्तो अवनिनित्र सभबम्न्ित निकायमा आफ्िो राय सझुाव पठाउि सक्िेछ । (५) यस नियममा उम्ल्लम्खत प्रविया पूरा गरी प्राप्त राय सझुाव समेतको आिारमा पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि िााँचबझु गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा सभबम्न्ित निकायले त्यस्तो पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि स्वीकृत गिुथ पिनछ । (६) उपनियम (१) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि एक पटक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि स्वीकृत िइसकेको आयोििामा केही िौनतक पूवाथिार, नडिाइि वा स्वरुप पररमािथि गिुथ पिन वा संरचिा स्र्ािान्तरण वा फेरबदल गिुथ पिन िए तापनि पूरक वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन अवस्र्ा िदेम्खएमा वा आयोििाको 12 क्षमता घटेमा वा रुख कटाि सङ्यामा र्पघट गिुथ पिन िएमा सभबम्न्ित निकायले वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिमा रहेको वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििा पररमािथि गिथ स्वीकृनत ददि सक्िछे । १२॰ संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि पररमािथि गिथ सवकिे : संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि स्वीकृत िई सकेपनछ सो प्रनतवेदिमा केही िौनतक पूवाथिार, नडिाइि, क्षमता अनिववृि वा स्वरुप पररमािथि गिुथ पिन वा संरचिा स्र्ािान्तरण वा फेरबदल गिुथ पिन िएमा वा आयोििाको क्षमता घटेमा वा रुख कटाि सङ्यामा र्पघट गिुथ पिन िएमा सभबम्न्ित निकायले त्यस्तो वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि पररमािथि गिथ स्वीकृनत ददि सक्िेछ । तर संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि गररएकोमा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण वा वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन र प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण गररएकोमा वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन प्रस्तावको हकमा यो व्यवस्र्ा लागू हिुे छैि । १३. प्रस्ताव कायाथन्वयि गिुथ पिन : (१) प्रस्तावकले कुिै प्रस्तावको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृत िएको नमनतले तीि वषथनित्र त्यस्तो प्रस्ताव कायाथन्वयि प्रारभि गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि यो नियमावली प्रारभि हुाँदाका बखत वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि स्वीकृत िइसकेको प्रस्तावको हकमा यो नियमावली प्रारभि िएको नमनतले तीि वषथ नित्र प्रस्ताव कायाथन्वयि प्रारभि गिुथ पिनछ । (३) उपनियम (१) वा (२) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि ववशेष पररम्स्र्नत नसिथिा िइथ सो अवनिनित्र प्रस्तावको कायाथन्वयि प्रारभि हिु सक्िे अवस्र्ा ििएकोमा सभबम्न्ित प्रस्तावकले सभबम्न्ित निकाय समक्ष भयाद र्पको लानग निवेदि ददि ु पिनछ र त्यस्तो निवेदि सभबन्िमा कारबाही गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा सभबम्न्ित निकायले बढीमा दईु वषथको अवनि र्प गिथ सक्िेछ । (४) उपनियम (१), (२) वा (३) बमोम्िमको अवनिनित्र प्रस्ताव कायाथन्वयि प्रारभि िगिन प्रस्तावकले यस नियमावली बमोम्िम त्यस्तो प्रस्तावको पिुः वातावरणीय अध्ययि गरी वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि पेश गिुथ पिनछ । 13 पररच्छेद-३ प्रदूषण नियन्त्रण १४. प्रदूषण नियन्त्रण सभबन्िी व्यवस्र्ाः (१) मन्त्रालयले वविागको नसफाररसमा प्रदूषण नियन्त्रण गिथ सघाउ परु् याउिे वैकम्ल्पक पदार्थ, इन्िि, औिार, यन्त्र वा उपकरणको प्रयोगका लानग आवश्यक व्यवस्र्ा नमलाउि सक्िेछ । (२) स्र्ािीय तहले प्रदूषणको प्रकृनत अिसुार कुवहिे, पिुःप्रयोग र पिुउथत्पादि (ररसाइकल) गिथ सवकिे फोहर वगीकरण गरी उम्चत व्यवस्र्ापि गिुथ पिनछ । (३) कुिै व्यम्ि, संस्र्ा वा उद्योगले ऐि वा यस नियमावलीमा तोवकएको शतथ वा मापदण्ड ववपरीत फोहरमैला निष्कासि िगिथ सूचिा वा निदनशि गदाथ समेत फोहरमैला निष्कासि गरेको कारणले ििस्वास््य तर्ा वातावरणमा प्रनतकूल प्रिाव पिथ गएमा सभबम्न्ित प्रदेश सरकार वा स्र्ािीय तहले आफ्िै खचथमा त्यस्तो फोहरमैला हटाइथ सो फोहर हटाउाँदा लागेको खचथमा पचास प्रनतशत रकम र्प गरी त्यस्तो फोहरमैला निष्कासि गिन व्यम्ि, संस्र्ा वा उद्योगसाँग प्रचनलत कािूि बमोम्िम असलु उपर गिुथ पिनछ । (४) वहमालय वा उच्च पहाडी क्षेत्रमा हिुे प्रदूषण रोक्ि तर्ा फोहरमैला हटाउिको लानग मन्त्रालयले पवथतारोहण वा पर् प्रदशथक सभबन्िी तानलम वा अििुव प्राप्त व्यम्िलाइथ पवथतीय वातावरण संरक्षकको रुपमा सेवा करारमा नलइथ काममा लगाउि सक्िेछ । १५. िोम्खमपूणथ पदार्थ नियाथत सभबन्िी व्यवस्र्ा: (१) ऐिको दफा १६ को उपदफा (३) बमोम्िम िेपालबाट िोम्खमपूणथ पदार्थ नियाथतका लानग नियाथतकताथले मन्त्रालयबाट अिमुनत नलि ु पिनछ र सोको लानग नििले त्यस्तो पदार्थ आयात गिन मलुकुको सरोकारवाला निकायको सहमनत समेत पेश गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िम िेपालबाट िोम्खमपूणथ पदार्थको नियाथत गदाथ िोम्खमपूणथ फोहरको सीमापार ओसारपसार, नियन्त्रण र ववसिथि सभबन्िी बासेल महासम्न्िमा उम्ल्लम्खत व्यवस्र्ाको पालिा गिुथ पिनछ । १६. िोम्खमपूणथ पदार्थको व्यवस्र्ापिः (१) मन्त्रालयले वविागको नसफाररसमा िोम्खमपूणथ पदार्थको सूचीकरण गिनछ । (२) िोम्खमपूणथ पदार्थको आयात, सङ कलि, िण्डारण, प्रशोिि, नबिी ववतरण, ववसिथि वा ओसारपसार गिथ चाहिे व्यम्ि वा संस्र्ाले अिसूुची-१६ बमोम्िमको ढााँचामा वविाग समक्ष निवेदि ददि ुपिनछ । 14 (३) उपनियम (२) बमोम्िम कुिै निवेदि प्राप्त िएकोमा वविागले सो सभबन्िमा आवश्यक िााँचबझु गदाथ त्यस्तो व्यम्ि वा संस्र्ालाइथ अिमुनत ददि उपयिु हिुे देखेमा आवश्यक शतथ तोकी अिसूुची-१७ बमोम्िमको ढााँचामा अिमुनतपत्र प्रदाि गिुथ पिनछ । (४) उपनियम (३) बमोम्िमको अिमुनतपत्रको भयाद पााँच वषथको हिुेछ । अिमुनतपत्र प्राप्त व्यम्ि वा संस्र्ाले त्यस्तो अिमुनतपत्र िवीकरणको लानग वविाग समक्ष निवेदि ददि सक्िेछ । (५) उपनियम (४) बमोम्िम िवीकरणको लानग निवेदि ददाँदा भयाद समाप्त हिु े नमनत िन्दा कभतीमा तीस ददि अगावै ददई सक्ि ुपिनछ । (६) उपनियम (५) बमोम्िम कुिै निवेदि प्राप्त िएकोमा वविागले सो सभबन्िमा आवश्यक िााँचबझु गदाथ व्यहोरा मिानसब लागेमा र्प दइुथ वषथको लानग अिमुनतपत्र िवीकरण गिथ सक्िेछ । (७) यस नियम बमोम्िम अिमुनत नलई िोम्खमपूणथ पदार्थको आयात, सङ कलि, िण्डारण, प्रशोिि, नबिी ववतरण, ववसिथि वा ओसारपसार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाले अिसूुची-१८ बमोम्िमको ढााँचामा वववरण तयार गरी प्रत्येक आनर्थक वषथ समाप्त िएको तीस ददिनित्र वविाग समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (८) यस नियम बमोम्िम अिमुनत प्राप्त व्यम्ि वा संस्र्ाले अिमुनतपत्र प्राप्त गदाथका बखत तोवकएका शतथको पालिा िगरेको वा िोम्खमपूणथ पदार्थको व्यवस्र्ापि िगरेको पाइएमा वविागले त्यस्तो व्यम्ि वा संस्र्ालाई तत्काल त्यस्तो शतथको पालिा गिथ वा त्यस्तो िोम्खमपूणथ पदार्थ व्यवस्र्ापि गिथ आदेश ददि ुपिनछ । (९) उपनियम (८) बमोम्िम ददइएको आदेशको पालिा िगिन व्यम्ि वा संस्र्ालाई ऐि बमोम्िम कारबाहीका लानग वविागले सभबम्न्ित निकायमा लेखी पठाउि ु पिनछ । १७. प्रयोगशाला सञ् चालि तर्ा व्यवस्र्ापिः (१) ऐिको दफा १८ को प्रयोििको लानग वाय,ु िल, िनमि, प्रकाश वा ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रण सभबन्िी िााँच तर्ा परीक्षण गिथ वविागमा केन्रीयस्तरको प्रयोगशाला स्र्ापिा गररिेछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िमको प्रयोगशाला वा ऐिको दफा १८ को उपदफा (१) बमोम्िम तोवकएको प्रयोगशालाले वातावरणको संरक्षण तर्ा प्रदूषण नियन्त्रण सभबन्िमा वविाग वा अन्य निकायबाट परीक्षण गिथ अिरुोि गररएका वस्तलुाई प्रार्नमकता ददई परीक्षण गिुथ पिनछ । (३) ववशेष वकनसमको प्रदूषण फैनलएको कारणबाट वातावरणमा प्रनतकूल प्रिाव पिथ गएको देम्खएमा वविागले तोवकददएको अवनिनित्र उपनियम (१) बमोम्िमको 15 प्रयोगशाला वा ऐिको दफा १८ को उपदफा (१) बमोम्िम तोवकएको प्रयोगशालाले त्यस्तो प्रदूषण सभबन्िमा िााँच गरी वविाग समक्ष प्रनतवेदि पेश गिुथ पिनछ । (४) कुिै प्रदूषणको सभबन्िमा िेपालनित्र िााँच गिन प्रववनि िरहेको अवस्र्ामा मन्त्रालयको अिमुनत नलई वविागले ववदेशम्स्र्त प्रयोगशालाबाट त्यस्तो प्रदूषणको िााँच गराउिे व्यवस्र्ा नमलाउि सक्िेछ । १८. अको प्रयोगशालाबाट िााँच गराउि सवकिेः वविाग वा अन्य निकायले एउटा प्रयोगशालाबाट िााँच िएको प्रदूषणको िमूिा आवश्यकता अिसुार अको प्रयोगशालाबाट वा ववदेशम्स्र्त मान्यता प्राप्त प्रयोगशालाबाट समेत परीक्षण गराउि सक्िेछ । १९. परीक्षणको िनतिा प्रकाशि गिथ सक्िेः वविागले यस नियमावली बमोम्िम प्रयोगशालाबाट िााँच गराएको प्रदूषणको िमूिा परीक्षणको िनतिा प्रकाशि गिथ सक्िेछ । २०. प्रयोगशालाको सूची अद्यावनिक रा् ि ु पिनः वविागले सरकारी, नििी वा गैरसरकारी क्षेत्रमा स्र्ापिा िएका प्रयोगशालाको गणुस्तरको प्राववनिक परीक्षण गरी सोको वववरण अद्यावनिक रूपमा राख्न ुपिनछ । २१. िमूिा सङ कलि, परीक्षण तर्ा ववश् लेषण: (१) वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले कुिै उद्योग, कलकारखािा, यन्त्र, सवारी सािि िस्ता याम्न्त्रक उपकरणबाट उत्सिथि वा निष्कासि हिुे प्रदूषण तर्ा फोहरमैलाको म्स्र्नत यवकि गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) को प्रयोििको लानग वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले त्यस्तो उद्योग, कलकारखािा, यन्त्र, सवारी सािि िस्ता याम्न्त्रक उपकरणबाट उत्सिथि वा निष्कासि हिुे प्रदूषण तर्ा फोहरमैलाको िमूिा सङ कलि गिुथ पिनछ । (३) उपनियम (२) बमोम्िम सङ कलि गररएको िमूिा नियम १७ को उपनियम (१) बमोम्िमको प्रयोगशाला वा ऐिको दफा १८ को उपदफा (१) बमोम्िम तोवकएको प्रयोगशालाबाट परीक्षण गिन वा गराउिे व्यवस्र्ा वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले नमलाउि ुपिनछ । (४) उपनियम (३) बमोम्िम िमूिाको परीक्षण िए पनछ सोको ववश् लेषण समेत गरी वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले सोको िनतिा अद्यावनिक गिुथ पिनछ । २२. प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र सभबन्िी व्यवस्र्ाः (१) ऐिको दफा २० बमोम्िम प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र प्राप्त गिथ चाहिे उद्योगले सो उद्योगको ववस्ततृ कायथप्रविया, प्रदूषणका स्रोत तर्ा प्रदूषण नियन्त्रणका लानग अपिाइएका उपाय सभबन्िी वववरण तयार गरी देहायको निकायमा निवेदि ददि ुपिनछः (क) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि िएका उद्योग वा ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (क) बमोम्िम संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि 16 वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण िएका उद्योगको हकमा मन्त्रालयमा, (ख) ऐिको दफा ३ को उपदफा (२) को खण्ड (ख) वा (ग) बमोम्िम संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि वा प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण िएका उद्योगको हकमा प्रदेश मन्त्रालयमा । (२) उपनियम (१) बमोम्िम निवेदि ददाँदा सो उद्योगबाट निष्कासि हिुे फोहर पािी, िवुााँ, िलुो, ध्वनि वा प्रकाशको िेपाल सरकारले लागू गरेको मापदण्ड अिसुार परीक्षण गरी तयार गररएको प्रनतवेदि समेत संलग्ि गिुथ पिनछ । तर त्यस्तो प्रनतवेदि पनछल्लो तीि मवहिानित्र तयार पाररएको हिु ुपिनछ । (३) उपनियम (१) बमोम्िम कुिै निवेदि प्राप्त िएमा मन्त्रालय वा प्रदेश मन्त्रालयले सो उद्योगको स्र्लगत अिगुमि गरी प्रदूषण नियन्त्रणको म्स्र्नत यवकि गिथ एक टोली गठि गिुथ पिनछ । (४) उपनियम (३) बमोम्िमको टोलीले आवश्यकता अिसुार उद्योगबाट निष्कासि िएको फोहर पािी, िवुााँ, िलुो, ध्वनि वा प्रकाशको मात्रा पिुः परीक्षण गिथ सक्िेछ । (५) उपनियम (३) बमोम्िमको टोलीले त्यस्तो उद्योगको प्रदूषण नियन्त्रण सभबन्िमा मन्त्रालय वा प्रदेश मन्त्रालयमा यवकि राय सवहतको प्रनतवेदि पेश गिुथ पिनछ। (६) उपनियम (५) बमोम्िमको प्रनतवेदिको आिारमा मन्त्रालय वा प्रदेश मन्त्रालयले सो उद्योगलाई सशतथ वा निशतथ रुपमा तीि वषथको लानग अिसूुची-१९ बमोम्िमको ढााँचामा प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र प्रदाि गिथ सक्िेछ । (७) उपनियम (६) बमोम्िम प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र प्राप्त गरेका उद्योगले प्रत्येक छ मवहिामा फोहर पािी, िवुााँ, िलुो, ध्वनि वा प्रकाशको मापि गरी प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र िारी गिन निकाय समक्ष परीक्षण प्रनतवेदि पेश गिुथ पिनछ । (८) उपनियम (७) बमोम्िमको परीक्षण प्रनतवेदिमा फोहर पािी, िवुााँ, िलुो, ध्वनि वा प्रकाशको मात्रा नििाथररत मापदण्डिन्दा बढी पाइएमा सो उद्योगले तीि मवहिानित्र आवश्यक सिुार गरी मापदण्ड अिकूुल बिाउि ु पिनछ र सोको परीक्षण प्रनतवेदि प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र िारी गिन निकाय समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (९) उपनियम (७) वा (८) बमोम्िमको परीक्षण प्रनतवेदि पेश िगरेमा वा उपनियम (८) बमोम्िम तीि मवहिा पनछ पनि फोहर पािी, िवुााँ, िलुो, ध्वनि वा प्रकाशको मात्रा नििाथररत मापदण्डिन्दा बढी पाइएमा वा कुिै पनि समय उद्योगले 17 मापदण्डको उल्लङ्घि गरी वातावरणमा प्रनतकूल असर पारेको पाइएमा मन्त्रालय वा प्रदेश मन्त्रालयले सो उद्योगले प्राप्त गरेको प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र खारेि गिुथ पिनछ । (१०) एक पटक िारी िएको प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्रको भयाद समाप्त िए पनछ त्यस्तो उद्योगले पिु: यस नियम बमोम्िमको प्रविया पूरा गरी ियााँ प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र प्राप्त गिथ सक्िेछ । (११) प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र प्राप्त गरेका उद्योगको वववरण मन्त्रालय वा प्रदेश मन्त्रालयले अद्यावनिक रूपमा राख्न ुपिनछ । २३. वातावरण निरीक्षकको काम, कतथव्य र अनिकारः (१) ऐिको दफा २२ मा उम्ल्लम्खत काम, कतथव्य र अनिकारको अनतररि वातावरण निरीक्षकको अन्य काम, कतथव्य र अनिकार देहाय बमोम्िम हिुेछः (क) ऐिको दफा २२ को उपदफा (२) बमोम्िम िााँचबझुको नसलनसलामा ऐि वा यस नियमावली ववपरीत िए गरेको कुिै काम कारबाही तरुुन्त रोक्का गिुथ पिन िएमा सभिव िएसभम वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायको अिमुनत नलई रोक्का गिन र त्यसरी अिमुनत नलि सभिव ििएमा त्यस्तो काम कारबाही रोक्का राखी सो कुराको िािकारी यर्ाशीघ्र वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायलाई ददिे, (ख) निरीक्षण सभपन्न गरी निरीक्षणबाट देम्खएका कुराको ववस्ततृ वववरण सवहतको िााँचबझु प्रनतवेदि वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकाय समक्ष पेश गिन । (२) उपनियम (१) को खण्ड (क) बमोम्िम वातावरण निरीक्षकबाट कुिै काम कारबाही रोक्का राख्न ु परेको वा राखेको िािकारी प्राप्त िएमा वविाग वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले सो सभबन्िमा तरुुन्त िााँचबझु गिथ लगाई उपयिु आदेश ददि ु पिनछ । २४. आवश्यक सहयोग गिुथ पिनः ऐि तर्ा यस नियमावलीमा उम्ल्लम्खत कायथ गिन िममा कसैले वातावरण निरीक्षकलाई बािा ववरोि गरेमा वा नििले निरीक्षण गिथ िााँदा बल प्रयोग गिुथ पिन िएमा नििले सभबम्न्ित स्र्ािीय प्रशासिसाँग सहयोग माग गिथ सक्िेछ र त्यस्तो सहयोग माग गरेकोमा सभबम्न्ित स्र्ािीय प्रशासिले आवश्यक सहयोग उपलब्ि गराउि ुपिनछ । पररच्छेद-४ िलवाय ुपररवतथि 18 २५. प्रनतवेदि तर्ा वववरण सभबन्िी व्यवस्र्ा : (१) िलवाय ु पररवतथिको अवस्र्ा, यसबाट परेको असर तर्ा उत्पन्न िोम्खमका ववषयमा मन्त्रालयले प्रत्येक पााँच वषथमा राविय प्रनतवेदि प्रकाशि गिुथ पिनछ। (२) उपनियम (१) बमोम्िमको राविय प्रनतवेदि तयार गिथका लानग आवश्यक पिन सूचिा तर्ा त्याङ क सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयले मन्त्रालयलाई उपलब्ि गराउि ु पिनछ। (३) तापिम, वषाथ र िलप्रवाह लगायतका िलवायिुन्य अवयवको आिारमा िलवाय ुपररवतथि पररदृश्य सभबन्िी प्रनतवेदि िल तर्ा मौसम ववज्ञाि वविागले प्रत्येक पााँच वषथमा प्रकाशि गिुथ पिनछ। (४) उपनियम (१) वा (३) बमोम्िमको प्रनतवेदिको आिारमा िेपाल सरकार, प्रदेश सरकार वा स्र्ािीय तहले िलवाय ुपररवतथि व्यवस्र्ापि सभबन्िी योििा तिुथमा र प्रार्नमवककरण गिथ सक्िेछि।् (५) िलवाय ु अिकूुलि सभबन्िी िए गरेका कायथको वावषथक प्रगनत वववरण स्र्ािीय तहले प्रदेशको सभबम्न्ित मन्त्रालयलाई र प्रदेशको सभबम्न्ित मन्त्रालयले मन्त्रालयलाई उपलब्ि गराउि ुपिनछ। (६) सरकारी निकाय बाहेकका संस्र्ाले िलवाय ु पररवतथिको क्षेत्रमा गरेको कायथको वावषथक वववरण तयार गरी प्रदेशको सभबम्न्ित मन्त्रालय माफथ त मन्त्रालयलाइथ उपलब्ि गराउि ुपिनछ। २६. राविय अिकूुलि योििा बिाउि ु पिनः मन्त्रालयले प्रत्येक दश वषथमा राविय अिकूुलि योििा बिाई लागू गिुथ पिनछ। २७. न्यूिीकरणका कायथ गिुथ पिनः (१) हररतगहृ ग्यााँस उत्सिथि गिन क्षेत्र, ऊिाथ, उद्योग, कृवष, वि तर्ा ि-ूउपयोग र फोहरमैलाको राविय आिार तह सभबम्न्ित ववषयगत मन्त्रालयको समन्वयमा मन्त्रालयले तयार गरी प्रत्येक दश वषथमा अद्यावनिक गरी सावथिनिक गिुथ पिनछ। (२) ऐिको दफा २५ मा उम्ल्लम्खत व्यवस्र्ाको अनतररि सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले देहाय बमोम्िमका न्यूिीकरणका कायथ गिुथ पिनछः (क) हररतगहृ ग्यााँस उत्सिथि न्यूिीकरणका लानग स्वच्छ ऊिाथ, ववद्यतुीय यातायात र ऊिाथ वकफायती प्रववनिको प्रयोगमा प्रार्नमकता ददिे, (ख) ऊिाथ, उद्योग, कृवष, वि तर्ा ि-ूउपयोग र फोहरमैलाबाट हिुे हररतगहृ ग्यााँस उत्सिथि न्यूिीकरण गिथ सहयोग परु् याउिे, 19 (ग) नियम २६ बमोम्िमको अिकूुलि योििामा हररतगहृ ग्यााँस उत्सिथि न्यूिीकरणका कायथिमलाई प्रार्नमकता ददई प्रिावकारी रुपमा कायाथन्वयि गराउिे । पररच्छेद-५ काबथि व्यापार २८. काबथि व्यापारमा िाग नलि सक्िेः (१) िेपाल सरकारले विको दीगो व्यवस्र्ापि माफथ त घटेको काबथि उत्सिथि वा बढेको काबथि सम्ञ् चनतलाई राविय वा अन्तराथविय बिारमा नबिी गिथ सक्िेछ । (२) कुिै सरकारी निकाय, संस्र्ा वा नििी क्षेत्रबाट सञ् चानलत कुिै सामाम्िक तर्ा आनर्थक वियाकलापबाट काबथि वा अन्य हररतगहृ ग्यााँसको उत्सिथि िइरहेको अवस्र्ामा सो उत्सिथिलाई घटाउिे कायथ गरेमा त्यसरी घटेको उत्सिथिको पररमाणलाई समेत िेपाल सरकार आफैं ले वा कुिै संस्र्ा वा नििी क्षेत्र माफथ त राविय वा अन्तराथविय बिारमा नबिी गिथ सक्िेछ । (३) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी कुिै पररयोििाले हररतगहृ ग्यााँसको उत्सिथि घटाएमा त्यसरी घटेको उत्सिथिको पररमाणलाई समेत िेपाल सरकार आफैं ले वा कुिै सरकारी निकाय, संस्र्ा वा नििी क्षेत्र माफथ त अन्तराथविय बिारमा नबिी गिथ सक्िेछ । (४) उपनियम (१) वा (२) बमोम्िम काबथि व्यापार गिुथ अम्घ सरकारी निकाय वा यस कायथमा सहिागी हिुे संस्र्ा वा नििी क्षेत्रले उत्सिथि घटाउिे वा काबथि सम्ञ् चनत बढाउिे स्र्ािीय समदुाय तर्ा तत्सभबन्िी वियाकलापबाट प्रिाववत समदुायको स्वतन्त्र पूवथ ससूुम्चत सहमनत नलि ुपिनछ । (५) उपनियम (१) वा (२) बमोम्िमको कायथ गदाथ उत्सिथि न्यूिीकरण वा काबथि सम्ञ् चनतको प्रनत एकाइ मूल्य िपेाल सरकारले खररदकताथ मलुकु वा संस्र्ासाँग आपसी वाताथ तर्ा सभझौताद्वारा तय गिनछ । (६) कुिै नििी वि ििीले आफ्िो हकिोगको विलाई काबथि व्यापारमा समावेश गिथ चाहेमा त्यस्तो ििीसाँग कायथयोििा बमोम्िम काम गिन शतथमा मन्त्रालयले काबथि व्यापारमा समावेश गिथ सक्िेछ । स्पष्टीकरणः यस उपनियमको प्रयोििको लानग "नििी वि" िन्नाले कभतीमा आिा हेक्टर क्षेत्रफलमा फैनलएको, कभतीमा दश प्रनतशत छत्र घित्व (िाउि किरेि) िएको र रुखको उचाई कभतीमा पााँच नमटर िएको वि सभझि ुपछथ । 20 (७) उपनियम (१), (२) वा (३) बमोम्िम काबथि वा अन्य हररतगहृ ग्यााँसको उत्सिथि घटाउिे वा काबथिको सम्ञ् चनत बढाउिे कायथ गदाथ िैववक ववववितामा ह्रास िआउिे कुराको सनुि श ् म्चतता गिुथ पिनछ। (८) उपनियम (३) बमोम्िम स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी पररयोििाबाट काबथि व्यापारमा िाग नलि इच्छुक प्रस्तावकले आयोििा अविारणा पत्र (प्रोिेक्ट आइनडया िोट) र आयोििा तिुथमा दस्तावेि (प्रोिेक्ट नडिाइि डकुमेण्ट) तयार गरी मन्त्रालय समक्ष पेश गिुथ पिनछ । (९) उपनियम (८) बमोम्िमको आयोििा अविारणा पत्र र आयोििा तिुथमा दस्तावेि तयार गदाथ िलवाय ुपररवतथि सभबन्िी संयिु राि सङ्घीय संरचिा महासम्न्िमा उल्लेख िएको ढााँचा बमोम्िम दीगो ववकासको मापदण्ड समेत समेट्िे गरी तयार गिुथ पिनछ । (१०) यस नियम बमोम्िम काबथि व्यापार गदाथ िलवाय ुपररवतथि सभबन्िी संयिु राि सङ्घीय संरचिा महासम्न्िका व्यवस्र्ा समेत पालिा गिुथ पिनछ। २९. प्राववनिक सनमनत : (१) नियम २८ को उपनियम (८) बमोम्िम पेश िएका आयोििा अविारणा पत्र र आयोििा तिुथमा दस्तावेिको प्राववनिक मूल्याङ कि गिथका लानग मन्त्रालयले देहाय बमोम्िमको प्राववनिक सनमनत गठि गिनछ :÷ (क) सहसम्चव (िलवाय ु पररवतथि व्यवस्र्ापि सभबन्िी ववषय हेिन), मन्त्रालय संयोिक (ख) उपसम्चव, अर्थ मन्त्रालय -सदस्य (ग) उपसम्चव, ऊिाथ, िलस्रोत तर्ा नसंचाई मन्त्रालय -सदस्य (घ) उपसम्चव, उद्योग, वाम्णज्य तर्ा आपूनतथ मन्त्रालय -सदस्य (ङ) उपसम्चव, कृवष तर्ा पशपुन्छी ववकास मन्त्रालय -सदस्य (च) उपसम्चव, िौनतक पूवाथिार तर्ा यातायात मन्त्रालय सदस्य (छ) प्रनतनिनि, वातावरण वविाग -सदस्य (ि) प्रनतनिनि, वैकम्ल्पक ऊिाथ प्रविथि केन्र -सदस्य (झ) प्रनतनिनि, रेड कायाथन्वयि केन्र -सदस्य (ञ) वातावरण सभबन्िी क्षेत्रका ववज्ञहरुमध्ये मन्त्रालयले तोकेको कभतीमा एक ििा मवहला सवहत दइुथ ििा सदस्य 21 (ट) उपसम्चव (स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी ववषय हेिन), मन्त्रालय सदस्य-सम्चव (२) उपनियम (१) को खण्ड (ञ) बमोम्िम तोवकएको सदस्यको पदावनि दइुथ वषथको हिुेछ । (३) उपनियम (१) को खण्ड (ञ) बमोम्िमको सदस्यको कायथसभपादि सन्तोषििक ििएमा मन्त्रालयले नििलाइथ ििुसकैु बखत पदबाट हटाउि सक्िेछ । तर त्यसरी हटाउि ुअम्घ नििलाइथ आफ्िो सफाइ पेश गिन मिानसब मौका ददि ु पिनछ । (४) उपनियम (१) बमोम्िमको प्राववनिक सनमनतले प्रस्तावकबाट प्राप्त आयोििा अविारणापत्र र आयोििा तिुथमा दस्तावेिको प्राववनिक पक्षको सभबन्िमा दीगो ववकास मापदण्डको आिारमा मूल्याङ कि गरी त्यस्तो अविारणापत्र वा दस्तावेिका सभबन्िमा आवश्यक राय, सझुाव ददि ुपिनछ । (५) उपनियम (१) बमोम्िमको प्राववनिक सनमनतबाट प्राप्त राय, सझुाव समेतको आिारमा मन्त्रालयले प्रस्तावकलाई आयोििा तिुथमा दस्तावेि तयार गिथ सहमनतपत्र प्रदाि गिनछ । (६) उपनियम (५) बमोम्िमको सहमनतपत्र प्राप्त िए पनछ प्रस्तावकले आयोििा तिुथमा दस्तावेि तयार गिुथ पिनछ । ३०. निदनशक सनमनत : (१) नियम २९ को उपनियम (६) बमोम्िम तयार गररएको आयोििा तिुथमा दस्तावेिका सभबन्िमा सझुाव ददिको लानग देहाय बमोम्िमको निदनशक सनमनत रहिेछः (क) सम्चव, मन्त्रालय -अध्यक्ष (ख) सहसम्चव, अर्थ मन्त्रालय -सदस्य (ग) सहसम्चव, ऊिाथ, िलस्रोत तर्ा नसाँचाइ मन्त्रालय -सदस्य (घ) सहसम्चव, उद्योग, वाम्णज्य तर्ा आपूनतथ मन्त्रालय -सदस्य (ङ) सहसम्चव, कृवष तर्ा पशपुन्छी ववकास मन्त्रालय -सदस्य (च) सहसम्चव, िौनतक पूवाथिार तर्ा यातायात मन्त्रालय सदस्य (छ) प्रमखु, रेड कायाथन्वयि केन्र -सदस्य (ि) कायथकारी निदनशक, वैकम्ल्पक ऊिाथ प्रविथि केन्र -सदस्य 22 (झ) वातावरण सभबन्िी क्षेत्रका ववज्ञहरु मध्येबाट मन्त्रालयले तोकेका कभतीमा एक ििा मवहला सवहत दइुथ ििा सदस्य (ञ) सहसम्चव (िलवाय ु पररवतथि व्यवस्र्ापि सभबन्िी ववषय हेिन), मन्त्रालय सदस्य-सम्चव (२) उपनियम (१) को खण्ड (झ) बमोम्िम तोवकएको सदस्यको पदावनि दइुथ वषथको हिुेछ । (३) उपनियम (१) को खण्ड (झ) बमोम्िमको सदस्यको कायथसभपादि सन्तोषििक ििएमा मन्त्रालयले नििलाइथ ििुसकैु बखत पदबाट हटाउि सक्िेछ । तर त्यसरी हटाउि ुअम्घ नििलाइथ आफ्िो सफाइ पेश गिन मिानसब मौका ददि ु पिनछ । (४) उपनियम (१) बमोम्िमको निदनशक सनमनतले प्राप्त आयोििा तिुथमा दस्तावेि सभबन्िमा आफ्िो राय, सझुाव मन्त्रालय समक्ष पेश गिनछ। (५) उपनियम (४) बमोम्िमको आयोििा तिुथमा दस्तावेिको व्यहोरा मिानसब लागेमा मन्त्रालयले त्यस्तो दस्तावेि स्वीकृत गरी सोको िािकारी प्रस्तावकलाइथ ददि ु पिनछ । ३१॰ नििाथररत राविय निकायको रुपमा कायथ गिन : (१) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी पररयोििाबाट प्रमाम्णत उत्सिथि न्यूिीकरणको व्यापार सभबन्िमा मन्त्रालयले नििाथररत राविय निकाय (डेम्िग्िेटेड िेशिल अर्ोररटी) को रुपमा कायथ गिनछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िमको नििाथररत राविय निकायको काम, कतथव्य र अनिकार देहाय बमोम्िम हिुेछः (क) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी पररयोििामा नििी क्षेत्र समेतको सहिानगता बढाउिे, (ख) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी पररयोििा तयारीका लानग प्रस्तावकलाई आवश्यक प्राववनिक सहयोग उपलब्ि गराउिे, (ग) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी वियाकलापको व्यवस्र्ापि, समन्वय र नियमि गिन, (घ) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी सूचिा, ज्ञाि, सीप र असल अभ्यासको आदाि प्रदाि गिन, 23 (ङ) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िमा सरोकारवालाको क्षमता अनिववृि गिन, (च) प्रस्तावकबाट पेश िएका आयोििा अविारणा पत्रका सभबन्िमा सहमनतपत्र र आयोििा तिुथमा दस्तावेिका सभबन्िमा स्वीकृनतपत्र िारी गिन, (छ) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी पररयोििाको अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि गिन, (ि) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी सभमेलि वा गोष्ठीमा सहिागी हिुे, (झ) स्वच्छ ववकास संयन्त्र सभबन्िी ज्ञाि तर्ा सूचिाको व्यवस्र्ापि गिन, (ञ) िलवाय ु पररवतथि सभबन्िी संयिु राि सङ्घीय संरचिा महासम्न्िले नििाथरण गरे बमोम्िम अन्य कायथ गिन। पररच्छेद-६ राविय सभपदाको संरक्षण तर्ा वातावरण संरक्षण क्षेत्र ३२. राविय सभपदाको अनिलेख तर्ा संरक्षणः (१) ऐिको दफा २९ को प्रयोििको लानग सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले राविय सभपदा सभबन्िी अनिलेखमा समावेश गिन वस्त,ु स्र्ल, विस्पनत, िीविन्त ु र वातावरणीय अवस्र्ाको वववरण सवथसािारणको िािकारीको लानग रावियस्तरको कुिै दैनिक पनत्रकामा र आफ्िो वेब साइटमा प्रकाशि गिुथ पिनछ। (२) उपनियम (१) बमोम्िम प्रकाम्शत वववरणमा उल्लेख िएका वस्त,ु स्र्ल, विस्पनत, िीविन्त ु र वातावरणीय अवस्र्ाको सभबन्िमा कसैको कुिै राय प्रनतविया िएमा त्यस्तो वववरण प्रकाशि िएको नमनतले तीस ददिनित्र सभबम्न्ित सरोकारवाला निकाय समक्ष राय प्रनतविया ददि सक्िेछ । (३) उपनियम (२) बमोम्िम राय प्रनतविया प्राप्त िएकोमा सो समेतलाई ववचार गरी सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले राविय सभपदा सभबन्िी अनिलेख तयार गिुथ पिनछ। (४) उपनियम (३) बमोम्िमको अनिलेखमा समावेश िएका वस्त ु वा स्र्लको पवहचािको लानग त्यस्तो वस्त ु वा स्र्लमा आवश्यकता अिसुार म्चन्ह वा नसमािा राम्खिेछ । (५) उपनियम (४) बमोम्िम राम्खएको म्चन्ह वा नसमािा सभबन्िी वववरण र सोसाँग सभबम्न्ित िक्सा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले अद्यावनिक रूपमा राखी सोको िािकारी वविागलाई समेत ददि ुपिनछ । 24 (६) सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले अनिलेखमा समावेश िएका राविय सभपदाको संरक्षण र व्यवस्र्ापिको लानग आवश्यक कायथिम स्वीकृत गरी कायाथन्वयि गिुथ पिनछ। (७) सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले राविय सभपदाको नियनमत अिगुमि गरी सोको वावषथक प्रनतवेदि तयार गरी वविाग र मन्त्रालयलाई उपलब्ि गराउि ुपिनछ । ३३. हानि िोक्सािी गिथ िहिुःे (१) नियम ३२ बमोम्िमको सभपदा सभबन्िी अनिलेखमा समावेश िएका वा राविय सभपदा नित्रका वस्त,ु स्र्ल, विस्पनत, िीविन्त ुवा वातावरणीय अवस्र्ाका सभबन्िमा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायको स्वीकृनत नबिा कसैले पनि देहायका कुिै काम गिुथ वा गराउि ुहुाँदैिः (क) कुिै वस्त,ु विस्पनत वा िीविन्त ुहटाउि, फेरबदल गिथ वा त्यसलाई िोक्साि पगु्िे कुिै काम गिथ, (ख) कुिै वस्त,ु विस्पनत वा िीविन्त ुकसैलाई बेचनबखि वा हस्तान्तरण गिथ, (ग) अनिलेखमा समावेश िएका कुिै िीविन्तलुाई िोक्साि प¥ुofउिे वकनसमका अन्य िीविन्त ु राविय सभपदा संरक्षण क्षेत्रमा प्रवेश गराउि, (घ) कुिै वस्त,ु स्र्ल, विस्पनत वा िीविन्त ु नबग्रिे वा िानसिे गरी अन्य कुिै काम गिथ । (२) कसैले उपनियम (१) ववपरीत कुिै काम गरे वा गराएको र्ाहा हिु आएमा िोसकैुले सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायमा उिरुी ददि सक्िेछ । (३) उपनियम (२) बमोम्िम कुिै उिरुी परेमा वा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकाय आफैं ले िााँचबझु गदाथ राविय सभपदा सभबन्िी अनिलेखमा समावेश िएका वस्त,ु स्र्ल, विस्पनत, िीविन्त ु वा वातावरणीय अवस्र्ाको हानि, िोक्सािी िएको देम्खएमा सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले त्यस्तो कायथ यर्ाशीघ्र रोक्ि लगाइथ प्रचनलत कािूि बमोम्िम अनिकारप्राप्त निकाय समक्ष कारबाहीको लानग पठाउि ुपिनछ । ३४. वातावरण संरक्षण क्षेत्र, खलुा वा हररयाली क्षेत्रमा निषनेित कायथ : (१) ऐिको दफा ३० बमोम्िम कायम गररएको वा तोवकएको वातावरण संरक्षण क्षेत्र वा खलुा वा हररयाली क्षेत्रनित्र िेपाल सरकारले देहायका कुिै काम गिथ वा गराउि िपाउिे गरी रोक लगाउि सक्िेछः (क) प्राकृनतक सभपदा वा सौन्दयथपरक म्स्र्नतलाई नबगािथ, िास्ि, ित्काउि, हटाउि, छेक्ि वा अरु कुिै वकनसमले हानि िोक्सािी परु् याउि, 25 (ख) ऐनतहानसक वा सााँस्कृनतक महत्वका स्र्ल नबगािथ, फेिथ, िास्ि, हटाउि, ित्काउि वा त्यस्ता स्र्लमा कुिै पोष्टर वा त्यस्तै अन्य कागिात वा म्चत्र टााँस्ि वा अरु कुिै प्रकारले हानि हिुे काम गिथ, (ग) कुिै िदी, खोला िाला, झरिा, खहरे, पोखरी, कुण्ड, ताल वा पािीको स्रोतमा ववद्यतुीय िार (करेन्ट) वा विस्पनतिन्य वा अन्य कुिै वकनसमको हानिकारक रासायनिक पदार्थ प्रयोग गिथ, (घ) कुिै पनि वकनसमको घरपालवुा ििावरबाट िििकृनत (िेिेवटक मेकअप) मा पररवतथि गिथ, (ङ) खािी खन्न वा कुिै खनिि पदार्थ, ढुङ्गा, माटो, नगट्टी, बालवुा वा अन्य पदार्थ हटाउि, (च) होटल, लि, सावथिनिक यातायात, स्वास््य चौकी, ववद्यालय, कुटी वा अन्य यस्तै वकनसमका सेवा सञ् चालि गिथ, (छ) वातावरण संरक्षण क्षेत्रमा लगाइएको तारबार, म्चन्ह, सङ्केत वा अन्य कुिै चीि वस्तलुाई हानि िोक्सािी परु् याउि, (ि) िैववक ववववितालाई प्रनतकूल असर पािन वकनसमको कुिै कायथ गिथ, (झ) कुिै पनि विस्पनत काट्ि, ढाल्ि, हटाउि, फेिथ, उखेल्ि तर्ा विस्पनतलाई हानि िोक्सानि परु् याउिे कायथ गिथ । (२) उपनियम (१) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएका िए तापनि वातावरण संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्र्ापि तर्ा ववकासको लानग त्यस्तो क्षेत्र नित्र सभबम्न्ित सरोकारवाला निकायले स्वीकृनत प्रदाि गरे बमोम्िमका कायथ सञ् चालि गिथ सवकिेछ । ३५. वातावरण संरक्षण कोष सञ् चालक सनमनतको गठि : (१) कोषको व्यवस्र्ापि, सञ् चालि र रेखदेख गिथको लानग देहाय बमोम्िमको वातावरण संरक्षण कोष सञ् चालक सनमनत रहिेछ : (क) सम्चव, मन्त्रालय -अध्यक्ष (ख) सहसम्चव, अर्थ मन्त्रालय -सदस्य (ग) सहसम्चव, उद्योग, वाम्णज्य तर्ा आपूनतथ मन्त्रालय -सदस्य (घ) सहसम्चव, िौनतक पूवाथिार तर्ा यातायात मन्त्रालय -सदस्य (ङ) सहसम्चव, सङ्घीय मानमला तर्ा सामान्य प्रशासि मन्त्रालय सदस्य 26 (च) मन्त्रालयले मिोियि गरेको कुिै प्रदेशको वातावरण सभबन्िी ववषय हेिन मन्त्रालयको सम्चव (एक ििा) सदस्य (छ महानिदनशक, वातावरण वविाग -सदस्य (ि) वातावरण सभबन्िी ववज्ञहरु मध्येबाट मन्त्रालयले मिोियि गरेको कभतीमा एक ििा मवहला सवहत दइुथ ििा सदस्य (झ) सहसम्चव (सभबम्न्ित ववषय हेिन महाशाखा), मन्त्रालय -सदस्य-सम्चव (२) उपनियम (१) को खण्ड (च) बमोम्िमको सदस्यको मिोियि गदाथ प्रत्येक प्रदेशको वातावरण सभबन्िी ववषय हेिन मन्त्रालयका सम्चवबाट आलोपालो हिुे गरी गिुथ पिनछ । (३) उपनियम (१) को खण्ड (च) वा (ि) बमोम्िम मिोियि हिुे सदस्यको पदावनि एक वषथको हिुेछ । (४) उपनियम (१) को खण्ड (ि) बमोम्िम तोवकएको सदस्यको कायथसभपादि सन्तोषििक ििएमा मन्त्रालयले नििलाइथ ििुसकैु बखत पदबाट हटाउि सक्िेछ । तर त्यसरी हटाउि ुअम्घ नििलाइथ आफ्िो सफाइ पेश गिन मिानसब मौका ददि ु पिनछ । (५) सञ् चालक सनमनतको बैठक सभबन्िी कायथववनि सो सनमनत आफैं ले नििाथरण गरे बमोम्िम हिुेछ । ३६. सम्चवालय र प्रशासनिक खचथसभबन्िी व्यवस्र्ाः (१) सञ् चालक सनमनतको सम्चवालयको काम मन्त्रालयले गिनछ । (२) सञ् चालक सनमनतको सम्चवालयको प्रशासनिक खचथको लानग आवश्यक पिन रकम मन्त्रालयको बिेटबाट व्यवस्र्ा गररिेछ । ३७. कोषको सञ्चालिः (१) कोषलाई चिीय (ररिम्ल्वङ्ग) कोषको रूपमा सञ् चालि गररिेछ । (२) कोषमा िभमा िएको रकम सञ् चालक सनमनतले तोकेको कुिै "क" वगथको वाम्णज्य बैङ्कमा खाता खोली िभमा गररिेछ । (३) उपनियम (२) बमोम्िमको खाताको सञ् चालि सञ् चालक सनमनतले नििाथरण गरे बमोम्िम हिुेछ । ३८. कोषको प्रयोगः कोषको रकम देहायका काममा सञ् चालक सनमनतले निणथय गरे बमोम्िम खचथ गररिेछः 27 (क) वातावरणको संरक्षण, प्रदूषणको रोकर्ाम तर्ा नियन्त्रण र राविय सभपदाको संरक्षण सभबन्िमा ववम्शवष्टकृत योििा तर्ा कायथिम कायाथन्वयि गिन, (ख) वातावरण प्रदूषण अध्ययि तर्ा न्यूिीकरण सभबन्िी प्रववनिको प्रयोग गिन, (ग) वातावरणको संरक्षण, प्रदूषणको रोकर्ाम तर्ा नियन्त्रण र राविय सभपदाको संरक्षण र त्यस्ता कायथका लानग ििचेतिा अनिववृि गिन, (घ) वातावरणीय म्शक्षा, तालीम, अध्ययि अिसुन्िाि सभबन्िी कायथ गिन, (ङ) वातावरणको संरक्षण, प्रदूषणको रोकर्ाम तर्ा नियन्त्रण र राविय सभपदाको संरक्षणमा उल्लेखिीय योगदाि परु् याउिे व्यम्ि वा संस्र्ालाई परुस्कृत गिन । ३९. लेखा व्यवस्र्ाः कोषको आय-व्ययको लेखा प्रचनलत कािूि बमोम्िम राम्खिेछ । ४०. वावषथक प्रनतवेदि सावथिनिक गिुथ पिनः सञ् चालक सनमनतले वषथिरी गरेको काम कारबाहीको वावषथक प्रनतवेदि तयार गरी प्रत्येक आनर्थक वषथ समाप्त िएको तीस ददि नित्र सावथिनिक गिुथ पिनछ । पररच्छेद-७ क्षनतपूनतथ ४१. क्षनतथपूनतथ िराउिे : (१) ऐिको दफा ३६ को उपदफा (१) वा (२) बमोम्िम क्षनतपूनतथको लानग निवेदि प्राप्त िएमा सभबम्न्ित निकाय वा अनिकारीले त्यस्तो निवेदिको सभबन्िमा िााँचबझु गिथ निवेदि प्राप्त िएको पन्र ददिनित्र सभबम्न्ित ववषयको ववज्ञ समेत रहेको सनमनत गठि गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) मा ििुसकैु कुरा लेम्खएको िए तापनि ऐिको दफा ३६ को उपदफा (४) र (५) बमोम्िमका निकाय वा संस्र्ाले प्रदूषण गरी क्षनत पगेुको ववषयमा परेको निवेदिका सभबन्िमा छािनबि गिथ सोही उपदफा बमोम्िमको सनमनत गठि हिुेछ। (३) उपनियम (१) वा (२) बमोम्िमको सनमनतले प्राप्त निवेदिको सभबन्िमा आवश्यकता अिसुार सभबम्न्ित ठाउाँको वस्तमु्स्र्नत समेत हेरी िााँचबझु गरी राय सवहतको प्रनतवेदि तीस ददिनित्र सभबम्न्ित निकाय वा अनिकारी समक्ष पेश गिुथ पिनछ। 28 (४) उपनियम (३) बमोम्िमको प्रनतवेदिमा सो सनमनतले पीनडत पक्षलाई पगु्ि गएको क्षनतको वकनसम, पररमाण, असर र प्रिावको यवकि गरी के कनत क्षनतपूनतथ िराउि ु पिन हो सो समेत खलुाउि ुपिनछ । (५) उपनियम (४) बमोम्िम क्षनतको असर र प्रिाव यकीि गदाथ मािव स्वास््य वा वातावरणमा परेको तत्कालीि क्षनत वा दीघथकालीि रुपमा पिथ सक्िे क्षनत वा त्यस्तो क्षनतको दायरा समेतको आिारमा गिुथ पिनछ । (६) उपनियम (३) बमोम्िम प्राप्त प्रनतवेदि समेतको आिारमा सभबम्न्ित निकाय वा अनिकारीले साठी ददिनित्र क्षनतपूनतथका ववषयमा निणथय गरी सोको िािकारी निवेदक तर्ा क्षनतपूनतथ बझुाउि ुपिन व्यम्ि,संस्र्ा वा प्रस्तावकलाई समेत ददि ुपिनछ । ४२. नििाथररत समयमा क्षनतपूनतथ रकम बझुाउि ु पिनः (१) नियम ४१ को उपनियम (६) बमोम्िमको िािकारी पाएको नमनतले तीस ददिनित्र क्षनतपूनतथ बझुाउि ु पिन सभबम्न्ित व्यम्ि, संस्र्ा वा प्रस्तावकले क्षनतपूनतथको रकम त्यस्तो क्षनतपूनतथ पाउिे सभबम्न्ित व्यम्ि वा संस्र्ालाई बझुाउि ुपिनछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िमको भयादनित्र क्षनतपूनतथको रकम बझुाउि िसकेको मिानसब कारण ििाई त्यस्तो क्षनतपूनतथ बझुाउि ु पिन सभबम्न्ित व्यम्ि, संस्र्ा वा प्रस्तावकले भयाद र्पको लानग नियम ४१ को उपनियम (१) बमोम्िमको निकाय वा अनिकारी समक्ष निवेदि पेश गरेमा र सोको कारण मिानसब देम्खएमा त्यस्तो निकाय वा अनिकारीले एक पटकको लानग बढीमा तीस ददिको भयाद र्प गररददि सक्िेछ । ४३. िायिेर्ाबाट क्षनतपूनतथ असलु गररिेः (१) क्षनतपूनतथ बझुाउि ुपिन सभबम्न्ित व्यम्ि, संस्र्ा वा प्रस्तावकले नियम ४२ बमोम्िमको भयादनित्र क्षनतपूनतथको रकम िबझुाएमा त्यस्तो क्षनतपूनतथ पाउिे व्यम्ि वा संस्र्ाले सो भयाद िाघेको तीस ददि नित्र त्यस्तो क्षनतपूनतथ बझुाउि ु पिन दावयत्व िएको व्यम्ि, संस्र्ा वा प्रस्तावकको िायिेर्ा खलुाई क्षनतपूनतथ असलु गरी पाउि नियम ४१ को उपनियम (१) बमोम्िमको निकाय वा अनिकारी समक्ष निवेदि ददि सक्िेछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िम कुिै निवेदि प्राप्त िएकोमा त्यस्तो निकाय वा अनिकारीले क्षनतपूनतथ बझुाउि े दावयत्व िएको व्यम्ि, संस्र्ा वा प्रस्तावकको िायिेर्ा प्रचनलत कािूि बमोम्िम नललाम नबिी गरी क्षनतपूनतथको रकम िराई ददई बााँकी रकम सभबम्न्ित व्यम्ि, संस्र्ा वा प्रस्तावकलाई वफताथ ददि ुपिनछ । पररच्छेद-८ ववववि 29 ४४. वातावरण संरक्षण योििा : ऐिको दफा ३८ बमोम्िमको वातावरण संरक्षण योििामा योििाको पषृ्ठिनूम, उदे्दश्य, संरक्षणका मागथदशथक नसिान्त, योििाले समेट्िे क्षेत्र, सभबि िीनत तर्ा कािूि र संरक्षण कायथयोििा समेतका ववषय समावेश गरी अिसूुची-२० बमोम्िमको ढााँचामा तिुथमा गिुथ पिनछ । ४५. अिगुमि तर्ा निरीक्षणः (१) प्रस्तावकले प्रस्तावको निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन चरणमा सोबाट वातावरणमा परेको प्रिावको ववषयमा प्रत्येक छ मवहिामा स्वःअिगुमि गरी सोको प्रनतवेदि सभबम्न्ित निकाय वा वविागमा पेश गिुथ पिनछ । (२) ऐिको दफा ३९ बमोम्िम मन्त्रालय वा वविागले कुिै आयोििाको अिगुमि तर्ा निरीक्षण गदाथ प्रस्ताव स्वीकृत हुाँदाका बखतको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदिमा उम्ल्लम्खत सीमािन्दा बढी प्रिाव परेको देम्खएमा त्यस्ता प्रिाव हटाउि वा हटाउिे उपाय अवलभबि गिथ सो आयोििाको प्रस्तावकलाई निदनशि ददिछे र त्यस्तो निदनशिको पालिा गिुथ सभबम्न्ित प्रस्तावकको कतथव्य हिुेछ । (३) ऐिको दफा ३९ को उपदफा (१) वा (२) बमोम्िम स्र्ािीय तहले आफूले गरेको अिगुमि तर्ा निरीक्षणको प्रनतवेदि प्रत्येक आनर्थक वषथ समाप्त िएको नमनतले एक् काइस ददि नित्र प्रदेश मन्त्रालयमा पठाई त्यस्तो प्रनतवेदि सावथिनिक गिुथ पिनछ । (४) ऐिको दफा ३९ को उपदफा (१) वा (२) बमोम्िम प्रदेश सरकारले आफूले गरेको अिगुमि तर्ा निरीक्षणको प्रनतवेदि र उपनियम (३) बमोम्िम स्र्ािीय तहबाट प्राप्त प्रनतवेदि एकीकृत गरी प्रत्येक आनर्थक वषथ समाप्त िएको नमनतले तीस ददि नित्र मन्त्रालयमा पठाई त्यस्तो प्रनतवेदि सावथिनिक गिुथ पिनछ । (५) ऐिको दफा ३९ को उपदफा (१) वा (२) बमोम्िम अिगुमि तर्ा निरीक्षण गदाथ देहाय बमोम्िम गिुथ पिनछः (क) अिगुमि तर्ा निरीक्षणका लानग प्रत्येक वषथ कायथयोििाको तिुथमा गिन, (ख) खण्ड (क) बमोम्िम तयार गररएको कायथ योििा अिसुार आवश्यक पिन ििशम्ि र खचथको लेखािोखा गरी वावषथक बिेट तर्ा कायथिम स्वीकृत गराउिे । ४६. वावषथक प्रनतवेदि: (१) ऐिको दफा ४० बमोम्िम मन्त्रालयले वावषथक प्रनतवेदि तयार गदाथ अिसूुची-२१ बमोम्िमको ढााँचामा तयार गिुथ पिनछ । (२) उपनियम (१) बमोम्िमको प्रनतवेदिमा औलँ्याइएका सझुाव तर्ा नसफाररस सोको प्रार्नमकता र अनिवायथताका आिारमा सभबि निकायले कायाथन्वयि गिुथ पिनछ । 30 ४७॰ परुस्कार वा प्रशंसापत्र प्रदाि गिथ सक्िेः वातावरणको संरक्षण, प्रदूषणको रोकर्ाम तर्ा नियन्त्रण र राविय सभपदाको संरक्षण सभबन्िी ववषयमा उल्लेखिीय योगदाि परु् याउि े व्यम्ि वा संस्र्ालाई मन्त्रालयले कदर स्वरुप िगद परुस्कार वा प्रशंसापत्र प्रदाि गिथ सक्िेछ । ४८. वातावरण सभबन्िी ववशेषज्ञको िामावलीः मन्त्रालयले वातावरणको सभबन्िमा ववशेष ज्ञाि तर्ा अििुव िएका व्यम्िको िामावली अद्यावनिक गरी राख्न ुपिनछ । ४९. अिसूुचीमा हेरफेर वा र्पघट गिथ सक्िेः मन्त्रालयले िेपाल रािपत्रमा सूचिा प्रकाशि गरी आवश्यकता अिसुार अिसूुचीमा हेरफेर वा र्पघट गिथ सक्िेछ । ५०. खारेिी तर्ा बचाउः (१) वातावरण संरक्षण नियमावली, २०५४ खारेि गररएको छ । (२) वातावरण संरक्षण नियमावली, २०५४ बमोम्िम िए गरेका काम कारबाही यसै नियमावली बमोम्िम िए गरेको मानििेछ । 31 अिसूुची-१ (नियम ३ साँग सभबम्न्ित) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि गिुथ पिन प्रस्ताव (क) वि क्षेत्र : (१) १० देम्ख ५० हेक्टरसभमको क्षेत्रफलमा एकल प्रिानतका स्वदेशी नबरुवा एउटै ब्लकमा वकृ्षारोपण गिन, (२) सभबम्न्ित ठाउाँमा परीक्षण िई वकृ्षारोपणको लानग उपयिु िएका आयानतत प्रिानतका नबरुवा १० हेक्टरसभमको क्षेत्रफलमा एउटै ब्लकमा वकृ्षारोपण गिन, (३) २० हेक्टरसभम क्षेत्रफलमा ियााँ विस्पनत उद्याि, वि-बीउ बगैँचा वा प्राणी उद्याि (म्चनडयाखािा) निमाथण गिन, (४) आयानतत िङ्गली ििावर वि क्षेत्रमा छाड्िे, (५) वि क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्र वा संरक्षण क्षेत्रनित्र रहेका प्रत्येक िदी, खोलाबाट दैनिक ५० घि नमटरसभम बालवुा, ढुङ्गा, ग्रािेल र माटो सङ कलि गिन, (६) १ हेक्टरसभमको वि क्षेत्र अन्य प्रयोििको लानग प्रयोग गिन, (७) एक म्िल्लाबाट वावषथक ५ मेविक टिसभम खोटो सङ कलि गिन, (८) मध्यवती क्षेत्र, वि संरक्षण क्षेत्र, संरक्षण क्षेत्र वा वातावरण संरक्षण क्षेत्रमा नििी िग्गाबाहेक अन्यत्र िेपाल सरकार, प्रदेश सरकार वा स्र्ािीय तहले उपिोिा समूह माफथ त निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन आयोििा निमाथण गिन, (९) आिवुांम्शक स्रोत मानर् पहुाँच, उपयोग र लािको बााँडफााँड गिन, (१०) तराईमा २० हेक्टरसभम र पहाडमा ५ हेक्टरसभम क्षेत्रफलको वि क्षेत्र व्यावसावयक कबनुलयती विको रूपमा ददिे, (११) िेपाल सरकारले वि अिसुन्िाि प्रयोििका लानग वावषथक १५ हेक्टर क्षेत्रफलसभमको राविय वि सरपट कटाि गिन, (१२) ५ देम्ख १० वकलोनमटर सभम लभबाईको वि पर् वा अग्िी रेखा निमाथण गिन, (१३) देहायका प्रस्तावहरु : (क) वि संरक्षण क्षेत्र, संरक्षण क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्र, वातावरण संरक्षण क्षेत्र वा रामसारमा सूचीकृत सीमसार क्षेत्रबाट िएर बग्िे िदीिालाको सतहबाट व्यावसावयक प्रयोिि बाहेक आयोििा सञ् चालक आफैँ ले सञ् चालि गिन ववकास निमाथणका लानग आवश्यक पिन बालवुा, ढुङ्गा, ग्रािेल र माटो दैनिक ५० घिनमटरसभम निकाल्िे कायथ । (ख) वि संरक्षण क्षेत्र, संरक्षण क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्र वा वातावरण संरक्षण क्षेत्रमा रहेका नििी बाहेकका िग्गामा िेपाल सरकार, प्रदेश सरकार वा स्र्ािीय तहले उपिोिा समूह माफथ त निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन आयोििा । 32 (ख) स्वास््य क्षेत्र : १६ देम्ख २५ शैय्यासभमको अस्पताल, िनसथङ्ग होम वा म्चवकत्सा व्यवसाय सञ् चालि गिन । (ग) पयथटि क्षेत्र : २५ देम्ख ५० बेडसभमको होटल वा ररसोटथ निमाथण, स्र्ापिा तर्ा सञ् चालि गिन । (घ) सडक क्षेत्र : (१) १०० नमटर लभबाईसभमको पलु निमाथण गिन, (२) स्र्ािीय सडक निमाथण गिन । (ङ) ऊिाथ, िलस्रोत तर्ा नसाँचाइ क्षेत्र : (१) १०० हेक्टरसभम नलफ्ट नसाँचाइ आयोििा निमाथण गिन, (२) ६६ के.िी. सभमको ववद्यतु ् प्रसारण लाइि आयोििाका लानग वि क्षेत्र प्रयोग गिन, (३) िल तर्ा मौसम मापि केन्र वा मौसमी राडार स्र्ापिा कायथ गदाथ वि क्षेत्र प्रयोग गिन । (च) आवास, िवि तर्ा बस्ती ववकास र शहरी ववकास क्षेत्र : (१) ७ देम्ख १० तल्ला वा १५.५ देम्ख २५ नमटरसभम उचाइका िवि निमाथण गिन, (२) ३,००० देम्ख ५,००० वगथनमटर क्षेत्रफलसभमको Built Up Area वा Floor Area िएको आवासीय, व्यावसावयक वा आवासीय र व्यावसावयक दवैु प्रकृनत िएको संयिु िवि निमाथण गिन, (३) ५०० देम्ख १,००० ििासभम एकैपटक आगमि तर्ा निगमि हिु ेनसिेमा हल, नर्एटर, सामदुावयक िवि, रङ्गशाला, कन्सटथ हल, स्पोटथस कभ्लेक्स निमाथण गिन, (४) ५ देम्ख १० हेक्टरसभमको िग्गा आयोििा सञ् चालि गिन, (५) १ देम्ख ५ हेक्टरसभम Hard Surface Pavement (Dry Port, Bus Park, Parking Lot आदद) निमाथण गिन, (६) ५,००० देम्ख १०,००० नलटरसभम दैनिक पािीको प्रयोग हिुे िवि निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन । (छ) उद्योग क्षेत्र : (१) मेनसि उपकरणमा १ देम्ख ५ करोड रुपैयााँसभम लगािी िएको वकथ शप (ममथत सभिार गिन समेत) स्र्ापिा तर्ा सञ् चालि गिन, (२) वि क्षेत्र बाहेक अन्य स्र्ािमा १० हेक्टरसभमको क्षेत्रमा औद्योनगक ग्राम स्र्ापिा गिन, (३) सािारण निमाथणमखुी ढुङ्गा, डेकोरेवटि ढुङ्गा, बालवुा, ग्रािेल, औद्योनगक माटो र सािारण माटो उत्खिि ्को लानग दैनिक ५० घि नमटरसभम उत्खिि ्कायथ गिन, (४) िदी िाला सतहबाट दैनिक १०० घिनमटर सभम बालवुा, ग्रािेल, नगखाथ माटो निकाल्िे । 33 (ि) म्शक्षा क्षेत्र : ५० शैय्यासभमको म्शक्षण अस्पताल सञ् चालि गिन । (झ) खािी क्षेत्रः (१) दैनिक २५ मेविक टिसभम बालवुा प्रशोिि गिन, (२) सािारण निमाथणमखुी ढुङ्गा, ग्रािेल, औद्योनगक माटोको लानग दैनिक ५० घि नमटरसभम उत्खिि ्गिन । 34 अिसूुची-२ (नियम ३ साँग सभबम्न्ित) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण गिुथ पिन प्रस्ताव (क) वि क्षेत्र : (१) तराईमा ५० हेक्टर िन्दा बढी देम्ख ५०० हेक्टरसभम र पहाडमा ५० हेक्टर िन्दा बढी देम्ख २५० हेक्टरसभमको क्षेत्रफलमा एकल प्रिानतका स्वदेशी नबरुवा एउटै ब्लकमा वकृ्षारोपण गिन, (२) सभबम्न्ित ठाउाँमा परीक्षण िई वकृ्षारोपणको लानग उपयिु िएका आयानतत प्रिानतका नबरुवा तराईमा १० हेक्टर िन्दा बढी देम्ख ५० हेक्टरसभम र पहाडमा १० हेक्टर िन्दा बढी देम्ख २५ हेक्टरसभमको क्षेत्रफलमा एउटै ब्लकमा वकृ्षारोपण गिन, (३) तराईमा २० हेक्टर िन्दा बढी देम्ख १०० हेक्टरसभम र पहाडमा ५ हेक्टर िन्दा बढी देम्ख ५० हेक्टरसभम क्षेत्रफलको व्यावसावयक वि कबनुलयती विको रूपमा ददिे, (४) िेपाल सरकारले वि अिसुन्िाि प्रयोििको लानग वावषथक १५ हेक्टर िन्दा बढी देम्ख ३० हेक्टर क्षेत्रफलसभमको राविय वि सरपट कटाि गिन, (५) राविय निकुञ्ज, वन्यिन्त ुआरक्ष, मध्यवती क्षेत्र, वि संरक्षण क्षेत्र, संरक्षण क्षते्र वा वातावरण संरक्षण क्षेत्र स्र्ापिा वा ववस्तार गिन, (६) २० हेक्टरिन्दा बढीको क्षेत्रफलमा ियााँ विस्पनत उद्याि, वि-बीउ बगैँचा र प्राणी उद्याि (म्चनडयाखािा) निमाथण गिन, (७) राविय निकुञ्ज, वन्यिन्त ुआरक्ष, म्शकार आरक्ष, नसमसार क्षेत्र वा संरम्क्षत िलािार क्षेत्रको व्यवस्र्ापि कायथयोििा तयार गिन, (८) देहायको पररमाणमा वि पैदावार सङ कलि गिन गरी म्िल्ला नित्रको पञ्चवषीय वि कायथयोििा, मध्यवती क्षेत्र वा संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्र्ापि योििा वा वि संरक्षण क्षेत्रको कायथयोििा तयार गिन : (क) वावषथक ५० मेविक टिसभम िरा तर्ा गािो सङ कलि गिन, (ख) वावषथक १५० मेविक टिसभम बोिा सङ कलि गिन, (ग) वावषथक १५० मेविक टिसभम पात वा डााँठ सङ कलि गिन (सालनसड, ररठ्ठा र अमला, तेन्दपुात, िोलाथपात, तेिपात बाहेक), (घ) वावषथक १५० मेविक टिसभम फूल वा िवुा सङ कलि गिन, (ङ) वावषथक २०० मेविक टिसभम फल वा बीि सङ कलि गिन, (च) वावषथक १५० मेविक टिसभम नबरुवा सङ कलि गिन, (छ) वावषथक २०० मेविक टिसभम गम, रेम्िि (सल्लाको खोटो बाहेक) वा लोहवाि सङ कलि गिन, 35 (ि) वावषथक २ लाख घि वफट िन्दा बढी काठ उत्पादि तर्ा सङ कलि गिन, (९) सावथिनिक बटु्याि क्षेत्रमा िनडबटुी वा सगुम्न्ित विस्पनतको व्यावसावयक उत्पादिको लानग िनडबटुी केन्र स्र्ापिा गिन, (१०) प्रचनलत कािूि अिसुार प्रशोिि गरी सारतत्त्व निकाली निकासी गिथ पाइिे प्रिानतको हकमा एक म्िल्लाबाट प्रनत प्रिानत २० देम्ख १०० टिसभम वि पैदावर सङ कलि गिन, (११) सरकारद्वारा व्यवम्स्र्त वि, सामदुावयक वि, कबनुलयती वि, वि संरक्षण क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्र, सीमसार क्षेत्र वा संरक्षण क्षेत्र िएर बहिे प्रत्येक िदी, खोलाबाट दैनिक ५० घि नमटरिन्दा बढी बालवुा, ढुङ्गा, ग्रािेल र माटो सङ कलि गिन, (१२) १ देम्ख ५ हेक्टरसभमको वि क्षेत्र अन्य प्रयोििको लानग प्रयोग गिन, तर यो नियमावली प्रारभि हिु ुअम्घ वि क्षेत्रमा सडकको ियाक तयार िएको हकमा सो सडकको स्तरोन्ननत गदाथ र्प हिुे वि क्षेत्रको क्षेत्रफल मात्र गणिा गिुथ पिनछ । (१३) वि क्षेत्र, संरक्षण क्षेत्र नित्रको वि क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्र नित्रको वि क्षेत्र, नसमसार क्षेत्र वा वातावरण संरक्षण क्षेत्र नित्रको वि क्षेत्रमा २५ बेडसभमको ररसोटथ वा होटल, २५ शैय्यासभमको अस्पताल वा २५ कोठा सभमको म्शक्षण संस्र्ा निमाथण गिन, (१४) स्वीकृत वि कायथयोििा बमोम्िम ५ हेक्टरिन्दा बढी क्षेत्रबाट कटाि िएका रुखको िरा, ठुटा निकाल्ि,े (१५) बाह्य (एक्िोवटक) तर्ा नमचाहा (इन्िेनसि) िङ्गली प्राणी तर्ा विस्पनतको स्र्ापिा (Introduced) लगायत म्ि.एम.ओ. (Genetically Modified Organism) र एल.एम.ओ.(Living Modified Organism) प्रिाववत प्रिानत तर्ा प्रववनिको स्र्ापिा, प्रसारण तर्ा अिसुन्िाि सभबन्िी कायथ गिन, (१६) एक म्िल्लाबाट वावषथक ५ मेविक टि िन्दा बढी खोटो सङ कलि गिन, (१७) १० वकलोनमटर िन्दा बढी लभबाईको वि पर् वा अग्िी रेखा निमाथण गिन, (१८) देहायका प्रस्तावहरु: (क) मध्यवती क्षेत्र नित्र ववद्यतु ् प्रसारण लाइि वा ववद्यतु प्रसारण लाइिबाट ट्याप गरी ियााँ आउटडोर सबस्टेशि निमाथण कायथ, (ख) वि संरक्षण क्षेत्र, संरक्षण क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्र वा वातावरण संरक्षण क्षेत्रनित्र १० मेगावाटसभमको िलववद्यतु आयोििा वा १३२ के.नि. वा सो िन्दा कम िोल्टेिस्तरका ववद्यतु प्रसारण वा ववतरण लाइि र सो अन्तगथतका सबस्टेशि निमाथण कायथ । (ख) उद्योग क्षेत्र : 36 (1) ब्लेम्ण्डङ्ग प्रवियाबाट मददरा उत्पादि गिन वा दैनिक ५ लाख नलटरसभम क्षमता िएको उमाल्िे र फमनन्टेशि सवुविायिु नडम्स्टलरी, ब्रअुरी वा वाइिरी उद्योग स्र्ापिा गिन, (2) काबोिेटेड वा ििकाबोिेटेड वे्रिरेि, िसु आदद उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (3) विस्पनत घ्यू वा खाि ेतेल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (4) दैनिक १ मेविक टि िन्दा बढी म्चया, कफी, िनडबटुी आदद प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (5) दैनिक ३,००० मेविक टिसभम खााँडसारी वा म्चिी उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (6) दैनिक १० मेविक टि िन्दा बढी खाद्य पदार्थ उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (7) दैनिक २५ मेविक टिसभम हाड, नसङ्ग वा खरु प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (8) दैनिक १५,००० वगथवफटसभम छाला प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (9) पाइपलाईि बाहेक व्यापाररक प्रयोििको लानग प्रनत सेकेण्ड १० नलटरिन्दा बढीको दरले पािी प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (10) कुवकङ्ग (एल. पी. िी.) ग्यााँस, बायोग्यााँस, िेचरुल ग्यााँसको उत्पादि, िण्डारण, वफनलङ्ग, ररवफनलङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (11) काबथि डाईअक्साईड, अम्क्सिि, िाईिोिि, ऐनसवटनलि आदद उत्पादि तर्ा ररवफनलङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (12) वावषथक ३ करोड गोटासभम उत्पादि क्षमता िएको पोलेको इटा, टायल आदद बिाउिे उद्योग स्र्ापिा गिन, (13) दैनिक १० हिार िन्दा बढी Compressed Bricks, Hollow Bricks/Blocks उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (14) दैनिक १००० मेविक टिसभम क्षमताको िसर उद्योग स्र्ापिा गिन, (15) दैनिक २५ मेविक टि िन्दा बढी बालवुा प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (16) दैनिक १०० मेविक टिसभम उत्पादि क्षमता िएको एनसड वा अल्काली उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (17) Chemical (Plasticizer, Chlorine, Sodium Hypo-chloride आदद), Glue, Adhesives बिाउिे उद्योग स्र्ापिा गिन, (18) Zinc Oxide उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (19) शृ्रङ गार सामाि बाहेकका रङ ग रोगि उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (20) ब्लेम्ण्डङ्ग, ररप्रोसेनसङ्ग वा ररक्लामेशि प्रवियाबाट लनुब्रकेन्टस ्उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (21) ब्लेम्ण्डङ्ग प्रवियाबाट ववटुनमि वा ववटुनमि इमल्सिको उत्पादि तर्ा ररवफनलङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, 37 (22) Mosquito Repellent (झोल, क्वाईल, ट्याबलेट, लोसि आदद), िपु आदद उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (23) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी नडटरिेन्ट, स्याभप,ु नलम्क्वड म्क्लिर, म्क्लनिङ्ग पाउडर, स्यानिटाईिर, फे्रसिर आदद उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (24) दैनिक १ मेविक टि िन्दा बढी साबिु उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (25) व्यािी (ड्राइ वा वेट वा नलनर्यम आयोि) उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (26) दैनिक ५० मेविक टिसभम (ड्राई वा वेट) ब्यािी ररसाईम्क्लङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (27) दैनिक ५ मेविक टिसभम फोम उत्पादि उद्योग (फोमको प्रयोग गरी २ मेविक टि िन्दा बढी वस्त ुउत्पादि गिन उद्योग समेत) स्र्ापिा गिन, (28) परभपरागत घरेल ुउद्योग बाहेकका दैनिक १०० मेविक टिसभम उत्पादि क्षमता िएको पल्प वा कागि उद्योग स्र्ापिा गिन, (29) दैनिक १ मेविक टि िन्दा बढी स्टेशिरी सामाि (पेि, डटपेि, नससाकलम, कापी रम्िस्टर आदद) उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (30) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी ्याकेम्िङ्ग (कोरुगेटेड बक्स, काडथबोडथ आदद) उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (31) परभपरागत घरेल ुउद्योग बाहेकका िागो तर्ा कपडा रङ्गाई वा िलुाई वा छपाई गिन उद्योग (गलैंचा, पम्स्मिा समेत) स्र्ापिा गिन, (32) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी िागो प्रयोग गरी कपडा उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (33) म्स्पनिङ्ग नमल स्र्ापिा गिन, (34) िटु उद्योग स्र्ापिा गिन, (35) Coir Rope वा Coir Mattress उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (36) चिुढुङ्गा वा म्क्लङ्करमा आिाररत दैनिक ३,००० मेविक टिसभम उत्पादि क्षमता िएको म्क्लङ्कर वा नसमेन्ट उद्योग स्र्ापिा गिन, (37) दैनिक ३,००० मेविक टिसभम चिु उत्पादि क्षमता िएको उद्योग स्र्ापिा गिन, (38) दैनिक १० मेविक टि िन्दा बढी उत्पादि क्षमता िएको वा २० करोड देम्ख २ अबथ रुपैयााँसभम मेनसि उपकरणमा लगािी हिुे खनिििन्य पदार्थ प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (39) औषिी उद्योग स्र्ापिा गिन वा दैनिक ५० मेविक टिसभम औषिीको लानग प्रारम्भिक कभपाउण्ड (Bulk Drugs) संश्लषेण (Formulation) गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (40) दैनिक ५०० वकलोग्राम िन्दा बढी आयवुनददक औषिी उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, 38 (41) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी ्लावष्टकका सामाि (पाईप, वफवटङ्ग, यािथ, Wrapper, आदद उत्पादि गिन सवहत) उत्पादि गिन उद्योग (खेर गएको ्लावष्टकको कच्चा पदार्थ वा Virgin Granuals, Resin, Compound मा आिाररत) स्र्ापिा गिन, (42) टायर, टु्यब्स र रबर प्रशोिि तर्ा उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (43) परुािो टायर तर्ा ्लावष्टक प्रशोिि गरी इन्िि (तेल) निकाल्िे उद्योग स्र्ापिा गिन, (44) एिोडाइम्िङ्ग, इलेक्िो्लेवटङ्ग तर्ा ग्याल्ििाइम्िङ्ग गिन उद्योग (सिु चााँदीमा Plating गिन घरेल ुउद्योग बाहेक) स्र्ापिा गिन, (45) रोनलङ्ग नमल उद्योग स्र्ापिा गिन, (46) दैनिक १० मेविक टि िन्दा बढी कट्ट-ुलेन्र् गिन तर्ा िााँडा बिाउिे उद्योग स्र्ापिा गिन, (47) दैनिक ५० मेविक टि िन्दा बढी उत्पादि क्षमता िएको फाउण्ड्री उद्योग स्र्ापिा गिन, (48) दैनिक ५०० मेविक टिसभम प्रारम्भिक स्मेम्ल्टङ्ग गरी फेरस तर्ा िि ् फेरस वस्त ुउत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (49) दैनिक ७५० मेविक टिसभम िात ुररमेम्ल्टङ्ग वा रररोनलङ्ग वा ऐलोवयङ्ग (Alloying) गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (50) १० मेविक टि िन्दा बढी मेटल तर्ा िि ् मेटलबाट फ्यानब्रकेशि (स्टकचर समेत) गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (51) गाडी, मोटर साईकल, अटोररक्सा आदद तर्ा दैनिक १०० र्ाि िन्दा बढी साईकल/ररक्सा (इन्िि वा ववद्यतु प्रयोग िगरी) एसेभबनलङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (52) १ करोड रुपैयााँ िन्दा बढीको मेनसि उपकरण प्रयोग गरी इलेम्क्िकल तर्ा इलेक्िोनिक्स सामाि एसेभबनलङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (53) दैनिक १ मेविक टि िन्दा बढी नबिलुीको तार (वायररङ्ग तर्ा प्रसारणको लानग) उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (54) मेनसि उपकरणमा ५ करोड रुपैयााँिन्दा बढी लगािी िएको वकथ शप (ममथत सभिार गिन समेत) स्र्ापिा गिन, (55) मेनसि उपकरणमा ५ करोड रुपैयााँ िन्दा बढी लगािी गिन निमाथण सभबन्िी कायथ गिन उद्योगको स्टोरेि याडथ स्र्ापिा गिन, (56) सबै प्रकारका ग्यााँस नसनलन्डर उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, 39 (57) उद्योगले आफ्िो प्रयोगको लानग ५ देम्ख ४० मेगावाटसभम िवीकरणीय ऊिाथ प्रववनि (सौयथ, वाय,ु िैववक आदद) Congeneration, DG Set बाट ववद्यतुीय ऊिाथ उत्पादि गिन, (58) उद्योगले आफ्िो तापीय ऊिाथ प्रयोििको लानग बायोमास, कोइलाबाट सञ् चालि हिुे ग्यााँनसफायर िडाि गरी सञ् चालि गिन, (59) वावषथक २५ हिारदेम्ख ५ लाख घि वफटसभम काठ प्रयोग गिन सःनमल स्र्ापिा गिन, (60) दैनिक ५०० घि वफटिन्दा बढी काठ प्रयोग गरी झ्याल ढोका लगायतका फनिथचर सामाि उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (61) रोम्िि, टपनन्टाईि तर्ा कत्र्ा उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (62) वावषथक २ लाख घि वफटसभम काठ वा काठिन्य पदार्थ प्रयोग गरी िेनियर, ्लाईउड, ्लाईबोडथ आदद बिाउिे उद्योग स्र्ापिा गिन, (63) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी बााँस तर्ा बेतका सामाि उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (64) दैनिक ५०० वकलोग्राम िन्दा बढी सनुतथिन्य पािमसला उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (65) चरुोट तर्ा नबंडी उत्पादि (सूती ड्राइ गिन समेत) गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (66) सलाई उद्योग स्र्ापिा गिन, (67) दैनिक १० वकलो नलटरिन्दा बढी बायोनडिेल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (68) Solvent Extraction प्रवियाबाट खािे तेल बाहेक अन्य तेल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (69) Extraction, Distillation आदद प्रववनिबाट सगुम्न्ित तेल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (70) अिथ प्रशोनित तेल, फोनसल फ्यलु प्रयोग गरी दैनिक २०० मेविक टिसभम पेिोनलयम पदार्थ उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (71) दैनिक ५ नलटर िन्दा बढी Chemical तर्ा Reagent प्रयोग हिुे Diagnosis Lab स्र्ापिा गिन, (72) कााँच प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (73) दैनिक १ मेविक टि िन्दा बढी पश ुपन्छीको दािा उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (74) दैनिक २०० िोर िन्दा बढी ितु्ता तर्ा च्पल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (75) दैनिक १ लाख िन्दा बढी पषृ्ठ छपाई गिन वप्रम्न्टङ्ग प्रसे सञ् चालि गिन, (76) दैनिक १०० मेविक टि िन्दा बढी Cargo Handling गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (77) कभ्यूटर, सफ्टवेयर, ववद्यतुीय उपकरण प्रयोग गरी सफ्टवेयर तयारी, अिलाईि सेवा, ईन्टरिेट, रेनडयो, केबलु िेटवकथ िस्ता प्रकृनतका सेवा ददिे कायथ वा 40 तानलम, परामशथ िस्ता कायथ बाहेक २५ करोड देम्ख २ अबथ रुपैयााँसभम मेनसि उपकरणमा लगािी हिुे उद्योग, (78) अस्फाल्ट ब्याम्चङ्ग ्लान्ट स्र्ापिा तर्ा सञ् चालि गिन । (ग) खािी क्षेत्र : (1) १०० ििासभम स्र्ायी बसोबास स्र्ािान्तरण वा पिुबाथस गरी खािी उत्खिि ् गिन, (2) रेनडयोिमी िातबुाहेक अन्य िात ुउत्पादि गिथ गररिे िनूमगत उत्खिि ्िए दैनिक १,००० टिसभम र सतही उत्खिि ्िए दैनिक २,००० टिसभम उत्खिि ्को कायथ गिन, (3) अिात ुखनिि उत्पादि गिथ गररिे िनूमगत उत्खिि ्िए दैनिक २,००० टिसभम र सतही उत्खिि ्िए दैनिक ४,८०० मेविक टिसभम उत्खिि ्को कायथ गिन, (4) सािारण निमाथणमखुी ढुङ्गा, डेकोरेवटि ढुङ्गा, बालवुा, ग्रािेल, औद्योनगक माटो र सािारण माटोको उत्खिि ्को लानग दैनिक ५० देम्ख ५०० घि नमटरसभम उत्खिि ्को कायथ गिन, (5) कोईला तर्ा मवट्टकोईला उत्पादि गिथ गररिे िनूमगत उत्खिि ् िए दैनिक १००० टि र सतही उत्खिि ्िए दैनिक २,००० टिसभम उत्खिि ्को कायथ गिन, (6) दैनिक २ लाख घि नमटरसभम प्राकृनतक ग्यााँस (Natural Gas) उत्पादि कायथ गिन, (7) िदीिाला सतहबाट दैनिक १०० घिनमटर िन्दा बढी ३०० घिनमटरसभम बालवुा, ग्रािेल, नगखाथ माटो निकाल्िे । (घ) सडक क्षेत्र : (1) २५ वकलोनमटरसभम लभबाई हिुे ियााँ सडक निमाथण गिन, (2) ५ देम्ख ५० वकलोनमटर सभमको रज्िमुागथ निमाथण गिन, (3) १ देम्ख ५ वकलोनमटर सभमको केबलु कार मागथ निमाथण गिन, (4) १०० नमटरिन्दा बढी लभबाईका पलु निमाथण गिन, (5) सडक प्रयोििको लानग १ देम्ख ३ वकलोनमटरसभम सरुुङ बिाउिे, (6) चारपाङग्र ेसवारी सञ् चालि हिुे आकाशे पलु (फ्लाइथ ओवर) निमाथण गिन, (7) सावथिनिक यातायातको लानग मोिो रेलमागथ सञ् चालि गिन, (8) १० वकलोनमटर िन्दा बढी ५० वकलोनमटरसभम लभबाईको राविय रािमागथ वा सहायक सडकको चौडाई ववृि हिुे गरी स्तरववृि, पिुस्र्ाथपिा वा पिुनिथमाथण गिन । (ङ) आवास, िवि तर्ा बस्ती ववकास र शहरी ववकास क्षेत्र : (1) ५,००० िन्दा बढी १०,००० वगथनमटर क्षते्रफलसभमको Built Up Area वा Floor Area आवासीय, व्यावसावयक वा आवासीय र व्यावसावयक दवैु प्रकृनत िएको संयिु िवि निमाथण गिन, 41 (2) १,००० देम्ख २,००० ििासभम एकै पटक आगमि तर्ा निगमि हिुे नसिेमा हल, नर्एटर, सामदुावयक िवि, रङ्गशाला, कन्सटथहल, स्पोटथस कभ्लेक्स निमाथण गिन, (3) १ देम्ख ५ हेक्टरसभमको क्षेत्रमा आवास ववकास गिन, (4) १० देम्ख १०० हेक्टरसभमको िग्गा आयोििा सञ् चालि गिन, (5) ५ हेक्टरिन्दा बढी Hard Surface Pavement (Dry Port, Bus Park, Parking Lot आदद) निमाथण गिन, (6) २०,००० घि नमटरिन्दा बढी माटो पिुन तर्ा माटो काटी Site Develop गिन, (7) ११ तल्ला वा २५ नमटरिन्दा बढी १६ तल्ला वा ५० नमटरसभमका उचाई िएका िवि निमाथण गिन, (8) १०,००० देम्ख २०,००० नलटरसभम दैनिक पािीको प्रयोग हिुे िवि निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन, (च) िलस्रोत र ऊिाथ क्षेत्र : (१) ववद्यतु ्प्रसारण लाईि र सबस्टेशि निमाथण अन्तगथत: (क) १३२ के.िी. वा सोिन्दा बढी क्षमताको ववद्यतु प्रसारण लाइि निमाथण गिन, (ख) ववद्यमाि २२० के.िी. वा सोिन्दा बढी क्षमताको ववद्यतु ् प्रसारण लाइिबाट ट्याप गरी ियााँ आउटडोर सबस्टेशि निमाथण गिन । (२) ववद्यतु उत्पादि अन्तगथत: (क) १ देम्ख ५० मेगावाट क्षमतासभमको िलववद्यतु उत्पादि आयोििा निमाथण गिन, (ख) १ देम्ख ५ मेगावाट क्षमता सभमको खनिि तेल वा ग्यााँसबाट ववद्यतु ् उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (ग) १५०० घिनमटर िन्दा बढी क्षमताको बायोग्यााँस ्लान्ट निमाथण गिथ । (३) नसाँचाइको ियााँ प्रणाली अन्तगथत: (क) तराई वा नित्री मिेशमा २०० देम्ख २,००० हेक्टरसभमको क्षेत्र नसाँचाइ गिन, (ख) पहाडी उपत्यका र टारमा २५ देम्ख ५०० हेक्टरसभमको क्षेत्र नसाँचाइ गिन, (ग) पहाडी निरालो पाखा वा पवथतीय क्षेत्रमा २५ देम्ख २०० हेक्टरसभमको क्षेत्र नसाँचाइ गिन, (घ) १०० हेक्टरिन्दा बढीको नलफ्ट नसाँचाइ आयोििा निमाथण गिन, 42 (४) नसाँचाईको पिुरुत्र्ाि प्रणाली अन्तगथत: ववद्यमाि प्रणाली नित्रका नसाँचाइ आयोििामा ियााँ हेडवक्सथ निमाथण वा मूल िहर पररवतथि हिुे कुिै पनि पिुरुत्र्ाि आयोििा सञ् चालि गिन, (५) २५ देम्ख १०० ििासभम स्र्ायी बसोबास िएका ििसङ्या ववस्र्ावपत गिन कुिै पनि िलस्रोत ववकास कायथ गिन, (६) १० वकलोनमटर िन्दा बढी लभबाईको िदी नियन्त्रणको कायथ गिन, (७) िवीकरणीय ऊिाथ क्षेत्र: (क) १ देम्ख १० मेगावाट क्षमतासभमको सौयथ ऊिाथबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (ख) १ देम्ख १० मेगावाट क्षमतासभमको वाय ु ऊिाथबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (ग) ०.५ देम्ख २ मेगावाट क्षमतासभमको िैववक ऊिाथबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (घ) म्चिी उद्योग क्षेत्रनित्रको उख ुपेनलसकेपनछ निम्स्किे खोस्टा (Bagasse) बाट ववद्यतु सहउत्पादि (Cogeneration) हिु े आयोििा सञ् चालि गिन। (छ) पयथटि क्षेत्र : (1) ५१ देम्ख १०० बेडसभमको होटल वा ररसोटथ निमाथण, स्र्ापिा तर्ा सञ् चालि गिन, (2) ववद्यमाि ववमािस्र्लमा क्षेत्रफल र््िे, (3) माछा वा अन्य िलचर िएको कुिै िदी वा तालमा इम्ञ्जि िनडत उपकरण र इन्िि ज्वलि गरी र् याम्फ्टङ्ग कायथ वा िुि सञ् चालि गिन, (4) तालमा स्र्ापिा हिुे हाउस बोट (तैरिे घर) सञ् चालि गिन । (ि) खािेपािी क्षेत्र : (1) १०० देम्ख ५०० हेक्टरसभमको क्षेत्रमा फैनलएको वषाथतको पािी सङ कलि गिन तर्ा सोही क्षेत्रफलमा िएका पािीका स्रोतको प्रयोग गिन, (2) सेफ इल्ड १०० नलटर प्रनत सेकेण्ड (LPS) िन्दा बढीको सतही पािीको स्रोत र सो पािीको ५० देम्ख ७५ प्रनतशतसभम सु् खा समयमा आपूनतथ गिन, (3) प्रनत सेकेण्ड १०० नलटर िन्दा बढीको दरले पािी प्रशोिि गिन, (4) िनूमगत पािीको स्रोत ववकासका लानग कुल एक्यूफरको ५० देम्ख ७५ प्रनतशतसभम ररचािथ गिन, (5) १ देम्ख ३ वकलोनमटर सभमको सरुुङ निमाथण गरी खािेपािी आयोििा सञ् चालि गिन, 43 (6) खािेपािी आयोििा सञ् चालि गिथको लानग २५ देम्ख १०० ििासभम ििसङ्या ववस्र्ापि गिन, (7) खािेपािीको स्रोतको मानर्ल्लो िागमा ५०० ििसङ्या सभमको बसोबास गराउिे, (8) ५० हिारदेम्ख २ लाखसभमको ििसङ्यालाई खािेपािी आपूनतथ गिन, (9) ५० हिारदेम्ख २ लाखसभमको ििसङ ्यालाई खािेपािी आपूनतथ गरी ियााँ स्रोत िोड्िे, (10) १ वकलोनमटर िन्दा बढीको डाइिरसि ्सभबन्िी काम गिन, (11) विटमेन्ट सवहतको ढल निकास नसष्टम समावेश िएका खािपेािी आयोििा सञ् चालि गिन । (झ) फोहर मैला व्यवस्र्ापि क्षेत्र: घर तर्ा आवास क्षेत्रबाट निस्किे फोहरमैलाको सभबन्िमा देहायको काम गिन : (1) वावषथक १,००० देम्ख ५,००० टिसभम फोहरमैला िनमिमा ििन, (2) ५ देम्ख १० हेक्टरसभमको क्षेत्रमा फैनलएको िान्सफर स्टेशि र ररसोसथ ररकोिरी एररया सभबन्िी काम गिन, (3) ५ देम्ख १० हेक्टरसभमको क्षेत्रमा फैनलएको रसायि, याम्न्त्रक वा िैववक तररकाबाट फोहरमैला छिौट गिन, केलाउि,े तह लगाउिे र पिुः प्रयोग गिन, (4) ५ देम्ख १० हेक्टरसभमको क्षेत्रमा फैनलएको कभपोष्ट ्लाण्ट सभबन्िी काम गिन, (5) ५ एम .एल .डी . (MLD) क्षमता सभमको ढल व्यवस्र्ापि आयोििा सञ् चालि गिन, (6) ५०,००० सभमका ििसङ्यालाई टेवा परु् याउि े उदे्दश्यले सञ् चालि हिु े ढल निकास, सरसफाई वा फोहरमैला व्यवस्र्ापि कायथ गिन । (ञ) कृवष क्षेत्र : (१) पहाडमा १ हेक्टरसभम र तराईमा ५ हेक्टरसभम राविय वि क्षेत्र कृवषको लानग प्रयोग गिन, (२) निमाथण सभबन्िी देहायको काम गिन : (क) ३०,००० वटािन्दा बढी पन्छी िानत पाल्िको लानग निमाथण कायथ गिन, (ख) १,००० वटािन्दा बढी ठूला चौपाया पाल्िको लानग निमाथण कायथ गिन, (ग) ५,००० वटािन्दा बढी सािा चौपाया (िेडा, बाख्रा) पाल्िको लानग निमाथण कायथ गिन, (घ) २,००० वटा िन्दा बढी बङ गरु/सुाँगरु पाल्िको लानग निमाथण कायथ गिन, (ङ) महािगरपानलका वा उपमहािगरपानलका क्षेत्र अन्तगथत तराईमा १ हेक्टरिन्दा बढी तर्ा अन्य ठाउाँमा ०.५ हेक्टरिन्दा बढी क्षेत्रमा कृवष र्ोक बिार स्र्ापिा गिन, 44 (च) वावषथक २५ करोडिन्दा बढी माछाको िरूा उत्पादि गिथ ह्याचरीका लानग पोखरी निमाथण गिन, (छ) पशपुन्छी रोग अन्वेषण तर्ा नियन्त्रण सभबन्िी दैनिक २,००० िन्दा बढी िमूिा सङ कलि तर्ा परीक्षण कायथको लानग प्रयोगशाला निमाथण गिन, (ि) अिमुनत प्राप्त बिशाला निमाथण गिन, (झ) ्यारेन्ट र ग्रान्ड ्यारेन्ट कुखरुा पालि तर्ा ह्याचरी सञ् चालि गिथ निमाथण गिन । (३) भयाद िाघेका ववषादीको (सूम्चत ववषादीको हकमा मात्र) िण्डारण तर्ा ववसिथि गिन, (४) रासायनिक मल उत्पादि, संश्लषेण (फमूथलेशि), सम्भमश्रण (ब्लेम्ण्डङ्ग), ्याकेट वा नडब्बाबन्दी (्याकेम्िङ/क्यानिङ्ग) र िण्डारण (स्टोर) सभबन्िी कायथ तर्ा उद्योग स्र्ापिा गिन, (५) िीव िाशक ववषादी उत्पादि, संश्लषेण (फमूथलेशि), सम्भमश्रण (ब्लेम्ण्डङ्ग), ्याकेट वा नडब्बाबन्दी (्याकेम्िङ/क्यानिङ्ग) र िण्डारण (स्टोर) सभबन्िी कायथ तर्ा उद्योग स्र्ापिा गिन, (६) देहाय बमोम्िमको कृवषिन्य उद्योग स्र्ापिा गिनः (क) दैनिक १०,००० नलटर िन्दा बढी क्षमताको दगु्ि प्रशोिि (दिुको पररकार समेत) उद्योग स्र्ापिा गिन, (ख) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी माछा, मास ुप्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (ग) १,००० मेविक टि िन्दा बढी िण्डारण क्षमता िएको कोल्ड स्टोरेि स्र्ापिा गिन, (घ) परभपरागत िेटेरीिरी औषिी बाहेकका िेटेरीिरी भ्याम्क्सि तर्ा औषिी उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (ङ) दैनिक १० मेविक टि िन्दा बढी फलफूल वा तरकारीको प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (च) दैनिक २ देम्ख १० मेविक टिसभम प्राङ्गाररक मल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन । (ट) स्वास््य क्षेत्र : २६ देम्ख १०० शैय्यासभमको अस्पताल, िनसथङ्ग होम वा म्चवकत्सा व्यवसाय सञ् चालि गिन । (ठ) म्शक्षा क्षेत्र : ५१ िन्दा बढी १०० शैय्या सभमको म्शक्षण अस्पताल सञ् चालि गिन । 45 अिसूुची-३ (नियम ३ साँग सभबम्न्ित) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि गिुथ पिन प्रस्ताव (क) वि क्षेत्र : (1) तराईमा ५०० हेक्टरिन्दा बढी र पहाडमा २५० हेक्टरिन्दा बढीको क्षेत्रफलमा एकल प्रिानतका स्वदेशी नबरुवा एउटै ब्लकमा वकृ्षारोपण गिन, (2) सभबम्न्ित ठाउाँमा परीक्षण िई वकृ्षारोपणको लानग उपयिु िएका आयानतत प्रिानतका नबरुवा तराईमा ५० हेक्टरिन्दा बढी र पहाडमा २५ हेक्टरिन्दा बढी क्षेत्रफलमा वकृ्षारोपण गिन, (3) तराईमा १०० हेक्टरिन्दा बढी र पहाडमा ५० हेक्टरिन्दा बढी क्षेत्रफलको वि व्यावसावयक कबनुलयती विको रूपमा ददिे, (4) िेपाल सरकारले वि अिसुन्िाि प्रयोििका लानग वावषथक ३० हेक्टरिन्दा बढी राविय वि सरपट कटाि गिन, (5) वि क्षेत्रमा फोहरमैला फाल्ि ल्यान्डफील साईट निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन, (6) वि क्षेत्र, वि संरक्षण क्षेत्र, राविय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रको वि क्षेत्र, मध्यवती क्षेत्रको वि क्षेत्र, नसमसार क्षेत्र वा वातावरण संरक्षण क्षेत्रको वि क्षेत्रमा २५ बेड िन्दा बढीको ररसोटथ वा होटल, २५ शैय्या िन्दा बढीको अस्पताल वा २५ कोठा िन्दा बढीको म्शक्षण संस्र्ा निमाथण गिन, (7) देहायको वि पैदावार सङ कलि गिन गरी म्िल्ला नित्रको पञ्चवषीय वि कायथयोििा, मध्यवती क्षेत्र वा संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्र्ापि योििा तयार गिन वा वि संरक्षण क्षेत्रको कायथयोििा तयार गिन : (क) वावषथक ५० मेविक टि िन्दा बढी िरा तर्ा गािो सङ कलि गिन, (ख) वावषथक १५० मेविक टि िन्दा बढी बोिा सङ कलि गिन, (ग) वावषथक १५० मेविक टि िन्दा बढी पात वा डााँठ सङ कलि गिन, (सालनसड, ररठ्ठा र अमला, तेन्दपुात, िोलाथपात, तेिपात बाहेक) (घ) वावषथक १५० मेविक टि िन्दा बढी फूल वा िवुा सङ कलि गिन, (ङ) वावषथक २०० मेविक टि िन्दा बढी फल वा बीि सङ कलि गिन, (च) वावषथक १५० मेविक टि िन्दा बढी नबरुवा सङ कलि गिन, (छ) वावषथक २०० मेविक टि िन्दा बढी गम, रेम्िि (सल्लाको खोटो बाहेक) वा लोहवाि सङ कलि गिन । (8) प्रचनलत कािूि बमोम्िम प्रशोिि गरी सारतत्व निकाली निकासी गिथ पाइिे प्रिानतको हकमा एक म्िल्लाबाट प्रनत प्रिानत १०० टि िन्दा बढी वि पैदावार सङ कलि गिन, 46 (9) ववद्यतु प्रसारण लाइि निमाथण बाहेक अन्य प्रयोििको लानग ५ हेक्टरिन्दा बढी वि क्षेत्र प्रयोग गिन, (10) राविय निकुञ्ज, वन्यिन्त ु आरक्ष, म्शकार आरक्ष क्षेत्रनित्र कायाथन्वयि गररिे प्रस्तावहरु । (ख) उद्योग क्षेत्र : (1) दैनिक ५ लाख नलटर िन्दा बढी क्षमता िएको उमाल्िे र फमनन्टेशि सवुविायिु नडम्स्टलरी, ब्रअुरी वा वाइिरी उद्योग स्र्ापिा गिन, (2) दैनिक ३,००० मेविक टि िन्दा बढी खााँडसारी वा म्चिी उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (3) दैनिक २५ मेविक टि िन्दा बढी हाड, नसङ्ग वा खरु प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (4) दैनिक १५,००० वगथवफट िन्दा बढी छाला प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (5) वावषथक ३ करोड गोटािन्दा बढी उत्पादि क्षमता िएको पोलेको इटा, टायल आदद बिाउिे उद्योग स्र्ापिा गिन, (6) दैनिक १०० मेविक टि िन्दा बढी उत्पादि क्षमता िएको एनसड वा अल्काली उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (7) ब्लेम्ण्डङ्ग प्रवियाबाट बाहेक ववटुनमि वा ववटुनमि इमल्सिको उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (8) ब्लेम्ण्डङ्ग प्रवियाबाट बाहेक रासायनिक मल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (9) ब्लेम्ण्डङ्ग प्रवियाबाट बाहेक वकटिाशक पदार्थ उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (10) दैनिक ५० मेविक टि (ड्राई वा वेट) िन्दा बढी ब्यािी ररसाईम्क्लङ्ग गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (11) दैनिक ५ मेविक टि िन्दा बढी फोम उत्पादि उद्योग (फोमको प्रयोग गरी वस्त ु उत्पादि गिन उद्योग समेत) स्र्ापिा गिन, (12) दैनिक १०० मेविक टि िन्दा बढी उत्पादि क्षमता िएको पल्प वा कागि उद्योग स्र्ापिा गिन, (13) चिुढुङ्गा वा म्क्लङ्करमा आिाररत दैनिक ३,००० मेविक टि िन्दा बढी उत्पादि क्षमता िएको म्क्लङ्कर वा नसमेण्ट उद्योग स्र्ापिा गिन, (14) दैनिक ३,००० मेविक टि िन्दा बढी चिु उत्पादि क्षमता िएको उद्योग स्र्ापिा गिन, (15) २ अबथ रुपैयााँ िन्दा बढी मेनसि उपकरणमा लगािी हिुे खनिििन्य पदार्थ प्रशोिि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, 47 (16) दैनिक ५० मेविक टि िन्दा बढी औषिीको लानग प्रारम्भिक कभपाउण्ड (Bulk Drugs) संश् लेषण (Formulation) गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (17) दैनिक ५०० मेविक टि िन्दा बढी प्रारम्भिक स्मेम्ल्टङ्ग गरी फेरस तर्ा िि ् फेरस वस्त ुउत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (18) दैनिक ७५० मेविक टि िन्दा बढी िात ु ररमेम्ल्टङ्ग वा रररोनलङ्ग वा ऐलोवयङ्ग (Alloying) गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (19) उद्योगले आफ्िो प्रयोगको लानग ४० मेगावाट िन्दा बढी िवीकरणीय ऊिाथ प्रववनि (सौयथ, वाय,ु िैववक आदद) Congeneration, DG Set बाट ववद्यतुीय ऊिाथ उत्पादि गिन कायथ गिन, (20) वावषथक ५ लाख घि वफटिन्दा बढी काठ प्रयोग गिन सःनमल स्र्ापिा गिन, (21) वावषथक २ लाख घि वफटिन्दा बढी काठ वा काठिन्य पदार्थ प्रयोग गरी िेनियर, ्लाईउड, ्लाईबोडथ आदद बिाउिे उद्योग स्र्ापिा गिन, (22) अिथ प्रशोनित तेल, फोनसल फ्यलु प्रयोग गरी दैनिक २०० मेविक टि िन्दा बढी पेिोनलयम पदार्थ उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (23) अनत घातक पदार्थ िस्तैः आइसोिाइट, मकथ री कभपाउण्ड उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (24) रेनडयो वववकरण निष्कासि हिुे (न्यूम्क्लयर/एटोनमक प्रशोिि) उद्योग स्र्ापिा गिन, (25) िेपाली सेिा, सशस्त्र प्रहरी बल, िेपाल वा िेपाल प्रहरीले स्र्ापिा वा उत्पादि गिन बाहेकका गोली, गट्ठा, बारुद लगायतका नबस्फोटक पदार्थ उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन, (26) पेिोनलयम पाईपलाईि निमाथण गिन, (27) दैनिक १००० मेविक टि िन्दा बढी क्षमताको िसर उद्योग स्र्ापिा गिन । (28) कभ्यूटर, सफ्टवेयर, ववद्यतुीय उपकरण प्रयोग गरी सफ्टवेयर तयारी, अिलाईि सेवा, ईन्टरिेट, रेनडयो, केबलु िेटवकथ िस्ता प्रकृनतका सेवा ददिे कायथ वा तानलम, परामशथ िस्ता कायथ बाहेक २ अबथ रुपैयााँ िन्दा बढी मेनसि उपकरणमा लगािी हिुे उद्योग । (ग) खािी क्षेत्र : (1) खािी उत्खिि ् गिथको लानग १०० ििा िन्दा बढी ििसङ्याको स्र्ायी बसोबास स्र्ािान्तरण वा पिुबाथस गिन, (2) खािी उत्खिि ्कायथको लानग: (क) सबै रेनडयोिमी िातकुो उत्पादि गिथ उत्खिि ्कायथ गिन, 48 (ख) अन्य िात ुउत्पादि गिथ िनूमगत उत्खिि ्िए दैनिक १,००० टि िन्दा बढी र सतही उत्खिि ्िए दैनिक २००० टि िन्दा बढी उत्खिि ्को कायथ गिन, (ग) अिात ुखनिि उत्पादि गिथ गररिे िनूमगत उत्खिि ्िए दैनिक २,००० मेविक टि िन्दा बढी र सतही उत्खिि ्िए दैनिक ४,८०० मेविक टि िन्दा बढी उत्खिि ्को कायथ गिन, (घ) सािारण निमाथणमखुी ढुङ्गा, डेकोरेवटि ढुङ्गा, बालवुा, ग्रािेल, औद्योनगक माटो र सािारण माटोको उत्खिि ्को लानग दैनिक ५०० घिनमटर िन्दा बढी उत्खिि ्कायथ गिन, (ङ) कोईला तर्ा मवट्टकोईला उत्पादि गिथ गररिे िनूमगत उत्खिि ्िए दैनिक १,००० टि िन्दा बढी र सतही उत्खिि ् िए दैनिक २,००० टि िन्दा बढी उत्खिि ्कायथ गिन, (च) दैनिक २ लाख घि नमटरिन्दा बढी प्राकृनतक ग्यााँस (Biogenic Natural Gas) उत्पादि कायथ गिन, (छ) पेिोनलयम पदार्थको उत्खिि ्र प्रशोिि सभबन्िी कायथ गिन, (ि) िदी िाला सतहबाट दैनिक ३०० घि नमटर िन्दा बढी बालवुा, ग्रािेल, नगखाां माटो निकाल्िे । (घ) सडक क्षेत्र : (1) २५ वकलोनमटर िन्दा बढी लभबाई हिुे कुिै पनि ियााँ सडक निमाथण गिन, (2) ५० वकलोनमटर िन्दा लामो रज्िमुागथ निमाथण गिन, (3) ५ वकलोनमटर िन्दा लामो केबलु कार मागथ निमाथण गिन, (4) सावथिनिक यातायातको लानग रेलमागथ सञ् चालि गिन, (5) सडक प्रयोििको लानग ३ वकलोनमटर िन्दा बढी लभबाईको सरुुङ बिाउिे, (६) ५० वकलोनमटर िन्दा बढी लभबाईको राविय रािमागथ वा सहायक सडकको चौडाई ववृि हिुे गरी स्तरववृि, पिुस्र्ाथपिा वा पिुनिथमाथण गिन । (ङ) आवास, िवि तर्ा बस्ती ववकास र शहरी ववकास क्षेत्र : (1) १०,००० वगथनमटर क्षेत्रफलिन्दा बढीको Built Up Area वा Floor Area िएको आवासीय, व्यावसावयक वा आवासीय र व्यावसावयक दवैु प्रकृनत िएको संयिु िवि निमाथण गिन, (2) २,००० ििा िन्दा बढी एकै पटक आगमि तर्ा निगमि हिुे नसिेमा हल, नर्एटर, सामदुावयक िवि, रंगशाला, कन्सटथहल, स्पोटथस कभ्लेक्स निमाथण गिन, (3) ५ हेक्टरिन्दा बढी क्षेत्रमा आवास ववकास गिन, (4) १०० हेक्टरिन्दा बढीको िग्गा आयोििा सञ् चालि गिन, (5) १६ तल्ला वा ५० नमटर िन्दा बढी उचाई िएका िवि निमाथण गिन, 49 (6) २०,००० नलटर िन्दा बढी दैनिक पािीको प्रयोग हिुे िवि निमाथण तर्ा सञ् चालि गिन, (7) कृवषयोग्य िनूममा शहरीकरण गिन । (च) िलस्रोत र ऊिाथ क्षेत्र : (१) ववद्यतु उत्पादि अन्तगथत: (क) ५० मेगावाटिन्दा बढी क्षमताको िलववद्यतु ् उत्पादि आयोििा निमाथण गिन, (ख) १ मेगावाटिन्दा बढी क्षमताको कोइला वा आणववक ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (ग) ५ मेगावाटिन्दा बढी क्षमताको खनिि तेल वा ग्यााँसबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन । (२) नसाँचाइको ियााँ प्रणाली अन्तगथत: (क) तराई वा नित्री मिेशमा २,००० हेक्टरिन्दा बढीको क्षेत्र नसाँचाइ गिन, (ख) पहाडी उपत्यका र टारमा ५०० हेक्टरिन्दा बढीको क्षेत्र नसाँचाइ गिन, (ग) पहाडी निरालो पाखा वा पवथतीय क्षेत्रमा २०० हेक्टर िन्दा बढी क्षेत्र नसाँचाइ गिन । (३) १०० ििािन्दा बढी स्र्ायी बसोबास िएका ििसङ्या ववस्र्ावपत गिन कुिै पनि िलस्रोत ववकास कायथ गिन, (४) बहउुदे्दश्यीय िलाशयको निमाथण गिन, (५) एउटा िलािार क्षेत्रबाट अको िलािार क्षेत्रमा पािी फकाथई (इन्टर बेनसि वाटर िान्सफर) उपयोग गिन, (६) िवीकरणीय ऊिाथ क्षेत्र : (क) १० मेगावाट िन्दा बढी क्षमताको सौयथ ऊिाथबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (ख) १० मेगावाट िन्दा बढी क्षमताको वाय ुऊिाथबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन, (ग) २ मेगावाट िन्दा बढी क्षमताको िैववक ऊिाथबाट ववद्यतु उत्पादि आयोििा सञ् चालि गिन । (छ) पयथटि क्षेत्र : (१) १०० बेड िन्दा बढीको होटल वा ररसोटथ निमाथण, स्र्ापिा तर्ा सञ् चालि गिन, (२) ियााँ ववमािस्र्ल निमाथण गिन । (ि) खािेपािी क्षेत्र : (1) ५०० हेक्टर िन्दा बढी क्षेत्रमा फैनलएको वषाथतको पािी सङ कलि गिन तर्ा सोही क्षेत्रफलमा िएको पािीका स्रोतको प्रयोग गिन, 50 (2) सेफ इल्ड १०० नलटर प्रनत सेकेण्ड (LPS) िन्दा बढीको सतही पािीको स्रोत र सो पािीको ७५ प्रनतशत िन्दा बढी सु् खा समयमा आपूनतथ गिन, (3) िनूमगत पािीको स्रोत ववकासका लानग कूल एक्यूफरको ७५ प्रनतशत िन्दा बढी ररचािथ गिन, (4) खािेपािी आयोििा सञ् चालि गिथको लानग १०० ििािन्दा बढी ििसङ्या ववस्र्ावपत गिन, (5) खािेपािीको स्रोतको मानर्ल्लो तटीय िागमा ५०० ििािन्दा बढीको ििसङ्या बसोबास गराउिे, (6) २ लाख िन्दा बढी ििसङ्यालाई खािेपािी आपूनतथ गिन, (7) २ लाख िन्दा बढी ििसङ ्यालाई खािेपािी आपूनतथ गरी ियााँ स्रोत िोड्िे, (8) िैववक तर्ा रासायनिक प्रदूषण हिुे स्रोत वा नतिबाट प्रिाववत हिु सक्िे िनूमगत िलस्रोतको उपयोग गिन, (9) प्रनत सेकेण्ड ५०० नलटरिन्दा बढी पािीको स्रोत उपयोग गिन खािेपािी स्रोतसभबन्िी बहउुदे्दश्यीय आयोििा सञ् चालि गिन, (10) ३ वकलोनमटर िन्दा बढीको सरुुङ्ग निमाथण गरी खािेपािी आयोििा सञ् चालि गिन, (11) सावथिनिक खािेपािीका आपूनतथका मु् य स्रोतमा कायाथन्वयि गररिे कुिै प्रस्ताव । (झ) फोहरमैला व्यवस्र्ापि क्षेत्र : (१) घर तर्ा आवास क्षेत्रबाट निस्किे फोहरमैलाको सभबन्िमा देहायको काम गिन: (क) वावषथक ५,००० टि िन्दा बढी फोहरमैला िनमिमा ििन, (ख) १० हेक्टरिन्दा बढी क्षेत्रमा फैनलएको िान्सफर स्टेशि र ररसोसथ ररकोिरी एररयासभबन्िी काम गिन, (ग) १० हेक्टर िन्दा बढी क्षेत्रमा फैनलएको रसायि, याम्न्त्रक वा िैववक तररकाबाट फोहरमैला छिौट, केलाउि,े तह लगाउिे र पिुः प्रयोग गिन, (घ) १० हेक्टर िन्दा बढी क्षेत्रमा फैनलएको कभपोष्ट ् लान्ट सभबन्िी काम गिन, (ङ) कभतीमा १०,००० ििसङ्या िएको शहरी क्षेत्रबाट निस्किे फोहरमैला गाड्ि े काम गिन, (च) ५ एम. एल. डी. (MLD) िन्दा बढी क्षमताको ढल व्यवस्र्ापि आयोििा सञ् चालि गिन, (छ) ५०,००० िन्दा बढी ििसङ्यालाई टेवा परु् याउि ेउदे्दश्यले सञ् चालि हिुे ढल निकास, सरसफाई र फोहरमैला व्यवस्र्ापि कायथ गिन । (२) देहायको प्रकृनत र ििुसकैु स्तरका खतरापूणथ फोहरमैला सभबन्िी देहायका निमाथण सभबन्िी काम गिन: (क) फोहरमैला संयन्त्र निमाथण, 51 (ख) फोहरमैला ररकोिरी ् लान्ट निमाथण, (ग) फोहरमैला ििन, र्पुािन वा गाड्िे ठाउाँको निमाथण, (घ) फोहरमैला िण्डारण गिन ठाउाँको निमाथण, (ङ) फोहरमैला विटमेण्ट सवुविाको निमाथण । (३) िोम्खमपूणथ फोहर पदार्थ सभबन्िी देहायका काम गिन : (क) २५ वषथिन्दा बढी आिा आय ुिएको कुिै पनि रेनडयोिमी वस्तकुो निष्कासि र व्यवस्र्ापि गिन, (ख) पचास लेर्ल डोि िएको कुिै पनि रेनडयोिमी वस्तकुो निष्कासि र व्यवस्र्ापि गिन, (ग) कभतीमा २५ शैय्या िएको स्वास््य केन्र, अस्पताल वा िनसथङ्ग होमबाट निस्किे िैववक िोम्खमपूणथ पदार्थको अम्न्तम निष्कासि व्यवस्र्ापि गिन, (घ) कुिै पनि हानिकारक पदार्थलाई िष्म वा पिुः प्रयोग गिथको लानग १ हेक्टर वा सोिन्दा बढी क्षेत्रफलको िनमि प्रयोग गिन र ऊिाथ सभबन्िी कुिै काम गिन । (ञ) कृवष क्षेत्र : (1) पहाडमा १ हेक्टरिन्दा बढी र तराईमा ५ हेक्टरिन्दा बढी राविय वि क्षेत्र कृवषको लानग प्रयोग गिन, (2) िीविाशक ववषादी (सूम्चत ववषादीको हकमा मात्र) ्लाण्ट स्र्ापिा गिन, (3) दैनिक १० मेविक टि िन्दा बढी प्राङ्गाररक मल उत्पादि गिन उद्योग स्र्ापिा गिन । (ट) स्वास््य क्षेत्र : १०० शैय्यािन्दा बढीको अस्पताल, िनसथङ्ग होम वा म्चवकत्सा व्यवसाय सञ् चालि गिन । (ठ) म्शक्षा क्षेत्र : १०० शैय्यािन्दा बढीको म्शक्षण अस्पताल सञ् चालि गिन । 52 अिसूुची-४ (नियम ४ को उपनियम (२) साँग सभबम्न्ित) क्षेत्र नििाथरण सभबन्िी सावथिनिक सूचिाको ढााँचा ........आयोििाको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि तयारीको लानग क्षते्र नििाथरण सभबन्िी सावथिनिक सूचिा ( प्रकाशि नमनत . ... ...) ....... प्रदेश........ म्िल्ला...........िगरपानलका/गाउाँपानलकामा ..................(प्रस्तावकको िाम उल्लेख गिन)....................... द्वारा निभि बमोम्िमको प्रस्ताव कायाथन्वयि गिथ लानगएको छ । प्रस्तावकको िाम र ठेगािा ...............(िाम), ..............(ठेगािा), .......(ईमेल)............(फोि िं.) प्रस्तावको व्यहोरा आयोििाको मु् य ववशेषता उल्लेख गिन प्रिाव पिन सक्िे म्िल्ला/ि.पा/गा.पा. ............ म्िल्ला ......... ि.पा/गा.पा. . . . . . . वडा मानर् उम्ल्लम्खत प्रस्तावको वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि (EIA) अध्ययि सभबन्िी क्षेत्र नििाथरण (Scoping) गिन िममा सो क्षेत्रको प्राकृनतक, िौनतक प्रणाली, िैववक प्रणाली, सामाम्िक प्रणाली, सााँस्कृनतक प्रणाली र आनर्थक प्रणालीमा के कस्तो प्रिाव पदथछ ििी यवकि गिथ सो स्र्ािको ि.पा./गा.पा. तर्ा त्यस क्षेत्रका ववद्यालय, अस्पताल, स्वास््य चौकी तर्ा सरोकारवाला व्यम्ि वा संस्र्ाको नलम्खत राय सझुाव नलि आवश्यक िएकोले यो सावथिनिक सूचिा प्रकाशि िएको नमनतले ७ (सात) ददि नित्र निभि ठेगािामा आई पगु्िे गरी नलम्खत राय सझुाव उपलब्ि गराई ददि ुहिु अिरुोि गररन्छ । राय सझुावको लानग पत्राचार गिन ठेगािा: प्रस्तावकको िाम र ठेगािा ..............(िाम), ............(ठेगािा), ............(ईमेल).............. (फोि िं.) परामशथदाताको िाम र ठेगािा ..............(िाम), ............(ठेगािा), ............(ईमेल)................(फोि िं.) 53 अिसूुची-५ (नियम ४ को उपनियम (४) साँग सभबम्न्ित) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदिको ढााँचा (आवरण पषृ्ठको ढााँचा) प्रस्तावको शीषथक, प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािा (प्रनतवेदिको शरुुमा िै उि प्रनतवेदि पेश गररि े निकायको िाम र ठेगािा (टेनलफोि, फ्याक्स र ईमेल आदद सवहत) उल्लेख गरी प्रनतवेदिको शरुु पषृ्ठमा निभि ढााँचामा प्रस्ततु गिथ सवकिे छ) .......... (प्रस्तावको िाम) ............... को वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिको क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि ............................................ (प्रनतवेदि पेश गररिे निकायको िाम र ठेगािाः प्रस्तावक .......... (प्रस्तावकको िाम र ठेगािा)........... ............ (मवहिा, वषथ).............. प्रस्तावको प्रकृनत र त्यससाँग सभबम्न्ित क्षेत्र हेरी देहायका कुरा स्पष्ट खलुाउि ुपिन : १. पररचयः (क) िनूमकाः (ख) प्रस्तावकको पररचयः (ग) प्रस्तावको पररचयः (घ) क्षेत्र नििाथरणको उदे्दश्यः (ङ) प्रस्तावको सान्दनिथकताः (च) कािूिी औम्चत्यताः २. प्रस्तावको बारेमा िािकारीः (क) प्रस्तावको पररचयः (ख) अवम्स्र्नत र पहुाँचः (ग) प्रकृनत/वकनसमः (घ) संरचिाको िािकारी र अवयव: (प्रष्ट रुपमा स्र्लगत अवस्र्ाको िक्सासाँग मेल खािे वहसाबले प्रस्ततु गिुथ पिन) (ङ) प्रस्ताव/आयोििा सभबन्िी वियाकलाप: (निमाथण अम्घ, निमाथणको चरणमा र सञ् चालि तर्ा ममथत सभिारको चरणमा) (च) निमाथण योििाः (छ) िग्गाको क्षेत्रफल: (ि) िग्गाको प्रकार: ३. प्रस्ताव/आयोििाको लानग आवश्यकताः 54 (क) आवश्यक ििशम्ि, निमाथण सामग्री (पररमाण र स्रोत), निमाथण तानलका, प्रयोग हिुे ऊिाथको वकनसम (स्रोत, खपत हिुे पररमाण), प्रयोग हिुे प्रववनि, Associated/Ancillary facilities, प्रस्ताव कायाथन्वयि तानलका: (ख) अन्य र्प वववरण: ४. प्रनतवेदि तयार गदाथ ववचार गिुथ पिन िीनत, ऐि, नियम, निदन म्शका, मापदण्ड, सम्न्ि, सभझौताः (प्रस्तावको प्रकृनत र त्यससाँग सभबम्न्ित क्षेत्र हेरी पिुरावलोकि गिुथ पिन) प्रनतवेदि तयार गदाथ पिुरावलोकि गररिे दफा÷नियम÷खण्ड आदद र सभबम्न्ित बुाँदा बुाँदा सभबम्न्ित वववरण िीनत ऐि नियमावली निदन म्शका मापदण्ड सम्न्ि सभझौता ५. क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि तयार गदाथ अवलभबि गिुथ पिन ववनिः (क) सावहम्त्यक पिुरावलोकि: (ख) सूचिा प्रकाशि: (ग) स्र्लगत अध्ययि: (घ) छलफल तर्ा परामशथ: (ङ) वातावरणीय सवालको पवहचाि तर्ा प्रार्नमकीकरणः यस कायथको लानग देहायका औिारको प्रयोग गिथ सवकिेछ: १. चेकनलष्ट, २. Interaction matrix, ३. Stepped matrix, ४. Network. क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदि तयारी ६. ववद्यमाि वातावरणीय अवस्र्ाः प्रस्तावले प्रिाव पािथ सक्िे स्र्ािको िौनतक, रासायनिक, िैववक, सामाम्िक, आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वस्तमु्स्र्नतको बारेमा आिारितू िािकारी (न्यूितम चेकनलष्टमा िएमा त्याङ क आवश्यक पिन) तानलका ववनिन्न क्षेत्र र आवश्यक आिारितू त्याङ क वा वववरणका वकनसम अवयव आवश्यक वववरण प्रस्तावका क्षेत्र 55 िौनतक वातावरण िौगोनलक अवस्र्ा, िरातलीय अवस्र्ा र ि-ूउपयोग िलवाय ु वषाथ तापिम आरता वायकुो ददशा िल तर्ा िलािार क्षेत्र िदी ताल अन्य िलस्रोत बाढी वहमताल ववष्फोटको अवस्र्ा ि-ूगिथ चट्टाि र माटोको वकनसम िगूिीय बिौट/संरचिा पवहरो, ि-ूक्षय िकुभपीय िोम्खम वायकुो गणुस्तर र ध्वनिको स्तर वायकुो गणुस्तर ध्वनिको अवस्र्ा पािीको गणुस्तर सतही पािीको गणुस्तर िनमिमिुीको पािीको गणुस्तर िैववक वातावरण विस्पनत िङ्गलको वकनसम िलवायकुो आिारमा विस्पनतको आिारमा संरक्षणको अवस्र्ा वि व्यवस्र्ापिको अवस्र्ा विस्पनतका प्रमखु प्रिानत Ethnobotanyका दृवष्टले महत्वपूणथ प्रिानत िलीय विस्पनत प्राणी (ििावर) वन्यिन्त ु 56 चरा सरीसपृ िलचर (प्रिानत, ववचरणको अवस्र्ा, बासस्र्ािको अवस्र्ा) वन्यिन्तकुो बासस्र्ािको अवस्र्ा माछा िलचर विस्पनत र प्राणीको प्रिानतको अवस्र्ा सामाम्िक, आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक ििसाङ म््यक वववरण ििसङ्या िन्म, मतृ्यकुो अवस्र्ा लैवङ्गक वववरण उमेर समूह िात िमथ पेशा घरिरुी बसाइाँ सराई म्शक्षा शैम्क्षक संस्र्ाको सङ्या र वकनसम साक्षरता दर शैम्क्षक स्तर स्वास््य र सरसफाई स्वास््य म्स्र्नत रोगका प्रकार स्वास््य संस्र्ाको अवस्र्ा खािेपािीको अवस्र्ा शौचालयको अवस्र्ा फोहरमैला व्यवस्र्ापिको अवस्र्ा 57 िौनतक÷सामदुावयक पूवाथिार यातायात पूवाथिार ऊिाथ आपूनतथ सञ् चार (टेनलफोि, हलुाक, टेनलनििि, इन्टरिेट सेवा) खािेपािी बिार नसाँचाई प्रणाली उद्योग÷कलकारखािा आनर्थक रोिगारी÷पेशा÷व्यवसाय िग्गाको स्वानमत्व कृवष उत्पादि पशपुालि आय आिथि र खचथ अन्य उत्पादि िल उपयोग कृवष प्रयोििको लानग िल उपयोग उपल्लो र तल्लो तटीय िल उपयोगको अवस्र्ा संस्कृनत ऐनतहानसक र सााँस्कृनतक िरोहर सााँस्कृनतक महत्वका खलुास्र्ल िानमथक स्र्ल सााँस्कृनतक मान्यता, चालचलि र परभपरा िाषा स्र्ािीय िाषा र बोल्िे समदुाय मातिृाषा बोल्िे समदुाय चाडवाड र अन्य प्रर्ा प्रमखु चाडवाड र समारोह अम्न्तम संस्कार गिन स्र्ल र प्रचलि 58 ७. क्षेत्र नििाथरणको लानग अध्ययिमा संलग्ि ववज्ञले पवहचाि गरेको र सभबम्न्ित सरोकारवालाले उठाएका िौनतक, िैववक, सामाम्िक, आनर्थक, सााँस्कृनतक,वातावरणीय सवालको छुट्टा छुटै्ट सूची तयार गिुथ पिनछ र यसरी छुट्याइएका सूचीबाट औम्चत्यता र सान्दनिथकता खलुाई वातावरणीय सवालको प्रार्नमकता नििाथरण गरी अम्न्तम सूची तयार गिुथ पिनछ।यसरी अम्न्तम सूची तयार गदाथ सरोकारवालाले उल्लेख गरेका सवालमध्ये कुिै सवाल समावेश ििएमा सो समावेश िहिुकुा कारण उल्लेख गिुथ पिनछ । ८. सवालको पवहचाि देहाय बमोम्िम गिुथ पिनछ: (क) सरोकारवालाले पवहचाि गरेका सवाल : (ख) अध्ययि टोलीले पवहचाि गरेका सवाल : (ग) प्रार्नमकीकरण गररएका सवाल : (घ) प्रार्नमकीकरण गररएका सवाल देहायको तानलका बमोम्िम उल्लेख गिुथ पिनछ: सकारात्मक सवाल िकारात्मक सवाल निमाथण चरण िौनतक रासायनिक िैववक सामाम्िक, आनर्थक सञ् चालिको चरण िौनतक रासायनिक िैववक सामाम्िक, आनर्थक सााँस्कृनतक 59 अिसूुची-६ (नियम ५ को उपनियम (१) को खण्ड (क) साँग सभबम्न्ित) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययिको कायथसूचीको ढााँचा (आवरण पषृ्ठको ढााँचा) .................. (प्रस्तावको िाम) .................. संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययिको कायथसूची ........................................................ प्रनतवेदि पेश गररिे निकायको िाम र ठेगािाः प्रस्तावकः . . . . . . . . . .(प्रस्तावकको िाम र ठेगािा) . . . . . . . . (मवहिा), . . . . . . . .(वषथ) १. प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािाः २. प्रस्तावकोः (क) सामान्य पररचय: (ख) प्रस्तावको सान्दनिथकता: ३. प्रनतवेदि तयार गदाथ ववचार गिुथ पिन िीनत, ऐि, नियम, निदन म्शका तर्ा अन्तराथविय सम्न्ि सभझौता: ४. प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिन खास प्रिावः (क) सामाम्िक-आनर्थक: (ख) सााँस्कृनतकः (ग) िौनतकः (घ) रासायनिक: (ङ) िैववक: ५. प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन प्रिावको रोकर्ामका ववषय: ६. प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ अिगुमि गिुथ पिन ववषय: ७. अन्य आवश्यक ववषय: 60 अिसूुची-७ (नियम ५ को उपनियम (१) को खण्ड (ख) साँग सभबम्न्ित) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षणको कायथसूचीको ढााँचा (आवरण पषृ्ठको ढााँचा) .................. (प्रस्तावको िाम) .................. प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षणको कायथसूची ........................................................ प्रनतवेदि पेश गररिे निकायको िाम र ठेगािाः प्रस्तावकः . . . . . . . . . .(प्रस्तावकको िाम र ठेगािा) . . . . . . . . (मवहिा), . . . . . . . .(वषथ) १. प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािाः २. प्रस्तावको: (क) सामान्य पररचय: (ख) प्रस्तावको सान्दनिथकता: ३. प्रनतवेदि तयार गदाथ अपिाउि ुपिन ववनि: ४. प्रनतवेदि तयार गदाथ ववचार गिुथ पिन िीनत, ऐि, नियम, निदन म्शका तर्ा अन्तराथविय सम्न्ि सभझौता: ५. प्रनतवेदि तयार गदाथ लाग्िे: (क) समय: (ख) अिमुानित बिेट: ६. प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिन खास प्रिाव: (क) सामाम्िक-आनर्थक: (ख) सााँस्कृनतकः (ग) िौनतकः (घ) रासायनिक: (ङ) िैववक: ७. प्रस्ताव कायाथन्वयिका ववकल्प: (क) नडिाइि: (ख) आयोििा स्र्ल: 61 (ग) प्रववनि र सञ् चालि ववनि, समय तानलका, प्रयोग हिुे कच्चा पदार्थ: (घ) अन्य कुरा: ८. प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन प्रिावको रोकर्ामका ववषय: ९. प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ अिगुमि गिुथ पिन ववषय: १०. अन्य आवश्यक ववषय: 62 अिसूुची-८ (नियम ५ को उपनियम (१) को खण्ड (ग) साँग सभबम्न्ित) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको कायथसूचीको ढााँचा (आवरण पषृ्ठको ढााँचा) .................. (प्रस्तावको िाम) .................. वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको कायथसूची ........................................................ प्रनतवेदि पेश गररिे निकायको िाम र ठेगािाः प्रस्तावकः . . . . . . . . . .(प्रस्तावकको िाम र ठेगािा) . . . . . . . . (मवहिा), . . . . . . . .(वषथ) पररच्छेद -१ पषृ्ठिनूम १.१ प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािाः १.२ िनूमकाः १.३ प्रस्तावकको िामः १.४ पत्राचार गिन पूणथ ठेगािा, टेनलफोि: फ्याक्सः इमेलः १.५ परामशथदाता संस्र्ा वा व्यम्ि, संस्र्ा वा व्यम्िको िामः पत्राचार गिन पूणथ ठेगािाः टेनलफोिः फ्याक्सः इमेलः १.६ कायथसूचीको उदे्दश्यः १.७ वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको उदे्दश्यः १.८ वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको औम्चत्यताः 63 पररच्छेद -२ प्रस्तावको बारेमा िािकारी २ .१ प्रस्तावको सामान्य पररचयः २.२ प्रस्तावको सान्दनिथकताः यसमा प्रस्तावको उदे्दश्य, आवश्यकता र औम्चत्यता खलुाउि ु पिनछ । २.३ अवम्स्र्नत र पहुाँच: २.४ प्रकृनत/वकनसमः २.५ संरचिाको िािकारी (Salient features) र अवयव (Components): प्रष्ट रुपमा स्र्लगत अवस्र्ाको िक्सासाँग नमल्िे गरी प्रस्ततु गिुथ पिन । २.६ प्रस्ताव/आयोििा सभबन्िी वियाकलाप: निमाथण अम्घ, निमाथणको चरण र सञ् चालि तर्ा ममथत सभिारको चरण । २.७ निमाथण योििाः २.७.१ आवश्यक िग्गाको क्षेत्रफलः २.७.२ िग्गाको प्रकारः नििी/सरकारी/वि क्षेत्र आदद २.८ प्रस्ताव/आयोििाको लानग आवश्यकताः २.८.१ आवश्यक ििशम्ि: २.८.२ निमाथण सामग्री र पररमाण स्रोत: २.८.३ निमाथण तानलका: २.८.४ प्रयोग हिुे ऊिाथ वकनसम, स्रोत, खपत हिुे पररमाण: २.८.५ प्रयोग हिुे प्रववनि Associated/ ancillary facility, प्रस्ताव कायाथन्वयि तानलका: २.८.६ अन्य र्प वववरण: पररच्छेद -३ त्याङ क सङ कलि ३.१ प्रनतवेदि तयार गदाथ आवश्यक पिन त्याङ्कः ३.१.१ िौनतक तर्ा रासायनिक वातावरणः ३.१.२ िैववक वातावरणः ३.१.३ सामाम्िक, आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वातावरणः ३.२ त्याङ क सङ कलि गिथ अपिाइिे ववनिः ३.२.१ सन्दिथ सामग्रीको पिुरावलोकिः (क) ि-ूबिोट, िौगोनलक म्स्र्नत, ि-ूउपयोग, ि-ूक्षमता र अध्ययिसाँग सभबम्न्ित िक्सा, (ख) सभिव िएसभम प्रस्ताव कायाथन्वयि स्र्ल तर्ा त्यस वररपररका क्षेत्रको हवाई फोटो, 64 (ग) प्रस्ताव कायाथन्वयि स्र्लका विस्पनत तर्ा िीविन्तकुो त्याङ क, (घ) िौगनिथक तर्ा िोम्खम मूल्याङ कि त्याङ क (प्राप्त गिथ सवकिे िएमा), (ङ) उपलब्ि हिु सक्िे िएमा आयोििा सञ् चालि गिुथ अम्घ र पनछका हावा र पािीको गणुस्तर तर्ा ध्वनिको स्तर सभबन्िी िािकारी, (च) वातावरण प्रिाव मूल्याङ किसाँग सान्दनिथक भयाविक्स वा िमबद्व रेखा म्चत्र, (छ) अध्ययि प्रनतवेदि तयार गदाथ प्रयोग गररएका नलम्खत सामग्रीको सन्दिथ सूची ३.२.२ स्र्लगत अध्ययिः यस अन्तगथत िौनतक वातावरण, िैववक वातावरण र सामाम्िक, आनर्थक, सााँस्कृनतक वातावरणीय अध्ययिका लानग प्रयोग गररिे ववनि स्पष्ट रुपमा उल्लेख गिुथ पिनछः ३.२.२.१ िौनतक वातावरणमा अपिाउिपुिन ववनिः (क) Walkthrough/Direct Observation, (ख) हावा, पािी र माटोको िमूिा सङ कलि, (ग) ध्वनिको तह मापि । ३.२.२.२ िैववक वातावरणमा अपिाउिपुिन ववनिः (क) Walkthrough/ Direct Observation/Indirect Sign Survey/Camera Trap, (ख) िमूिा सङ कलि (Sampling), (ग) तोवकएको मागथमा वहड्िे/सङ्या नििाथरण पद्दनत (Transect Walk/Point Count), (घ) मु् य िािकार व्यम्िसाँग अन्तवाथताथ (Key Informant Interview) । ३.२.२.३ सामाम्िक, आनर्थक, सााँस्कृनतक वातावरणमा अपिाउिपुिन ववनिः (क) Walkthrough/ Direct Observation, (ख) सरोकारवालासाँग छलफल, (ग) ववषयवस्त ु तोवकएको समूह छलफल (Focus Group Discussion), (घ) मु् य िािकार व्यम्िसाँग अन्तवाथताथ (Key Informant Interview), (ङ) सामवुहक छलफल (Group Discussion) । पररच्छेद -४ प्रनतवेदि तयार गदाथ अध्ययि गिुथ पिन िीनत, ऐि, नियम, निदन म्शका, कायथववनि र अन्तराथविय सम्न्ि सभझौता 65 ४.१ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित िीनत, रणिीनत: ४.२ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित आवनिक योििा: ४.३ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित ऐि: ४.४ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित नियमावली: ४.५ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित निदन म्शका/कायथववनि/कायथिीनत: ४.६ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित वातावरणीय तर्ा अन्य मापदण्ड: ४.७ प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित अन्तराथविय सम्न्ि, सभझौता: पररच्छेद -५ अवनि, बिेट तर्ा ििशम्ि प्रनतवेदि तयार गदाथ लाग्िेः ५.१ समय: ५.२ अिमुानित बिेट: ५.३ ववज्ञ ििशम्िः अध्ययि दलका सभपूणथ सदस्यको िाम, ठेगािा, सभपकथ िं. पररच्छेद -६ प्रर्नमवककरण गररएका सवाल क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदिमा पवहचाि गरी प्रार्नमकीकरण गररएका सवालको सूची रा् ि ुपिनछः ६.१ सरोकारवालाले उठाएका सवाल: ६.२ अध्ययि दलले देखेका सवाल: ६.३ वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि तयार पािथ प्रार्नमकीकरण गररएका सवाल: ६.४ सरोकारवालाले उठाएका तर प्रार्नमकीकरणमा िपरेका सवाल हटाउिकुो औम्चत्य: पररच्छेद -७ ववश् लेषण ७.१ पररच्छेद-६ मा उम्ल्लम्खत सवालको आिारमा प्रिाव पवहचाि, आकलि, तह नििाथरण र उल्लेखिीयताको मूल्याङ कि गिन ववनि तर्ा औिारको व्या्या गिुथ पिनछ । ७.२ प्रिाव पवहचाि, आकलि, तह नििाथरण र उल्लेखिीयताको मूल्याङ कि गिन िममा देहायको तानलका बमोम्िम गिुथ पिनछ: सकारात्मक प्रिाव (क) निमाथण अम्घको चरण िौनतक रासायनिक िैववक सामाम्िक, आनर्थक 66 सााँस्कृनतक (ख) निमाथण चरण िौनतक  रासायनिक  िैववक  सामाम्िक, आनर्थक  सााँस्कृनतक  (ग) सञ् चालि चरण िौनतक  रासायनिक  िैववक  सामाम्िक, आनर्थक  सााँस्कृनतक  िकारात्मक प्रिाव (क) निमाथण अम्घको चरण (आवश्यकता अिसुार) िौनतक  रासायनिक  िैववक  सामाम्िक, आनर्थक  सााँस्कृनतक  (ख) निमाथण चरण िौनतक  रासायनिक  िैववक  सामाम्िक, आनर्थक  सााँस्कृनतक  (ग) सञ् चालि चरण िौनतक  रासायनिक  िैववक  सामाम्िक, आनर्थक  सााँस्कृनतक  67 पररच्छेद -८ ववकल्प प्रस्ताव कायाथन्वयिका ववकल्प: आयोििा सञ् चालि िै िहुाँदाको म्स्र्नत, आयोििाको प्रकार, विक्षेत्रको प्रयोग, आयोििाको नडिाइि, स्र्ल, प्रववनि र सञ् चालि ववनि, समय तानलका, प्रयोग गररिे कच्चा पदार्थ, प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ उत्पन्न हिुे िोम्खम स्वीकार गिथ सवकि ेवा िसवकिे लगायतका पक्षलाई मिि गरी प्रस्तावको ववकल्प ववश् लेषण गिुथ पिनछ । पररच्छेद -९ प्रिाव प्रस्ताव कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन सकारात्मक प्रिाव बढाउिे, िकारात्मक प्रिाव हटाउिे उपाय: िकारात्मक प्रिाव हटाउिे उपाय अवलभबि गदाथ देहायका तररका अपिाउि ुपिनछ ििी उल्लेख गिुथ पिनछः ९.१ निरोिात्मक (Preventive): ९.२ सिुारात्मक (Corrective): ९.३ क्षनतपूनतथ (Compensatory): पररच्छेद -१० वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििा यस अन्तगथत वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििा सभबन्िी ववषय उल्लेख गिुथ पिनछ। पररच्छेद -११ अिगुमि योििा यस अन्तगथत वातावरणीय अिगुमिको योििा सभबन्िी ववषय उल्लेख गिुथ पिनछ। पररच्छेद -१२ वातावरणीय परीक्षण यस अन्तगथत वातावरणीय परीक्षण कवहले र कुि निकायले गिन िने्न व्यहोरा उल्लेख गिुथ पिनछ। पररच्छेद -१३ अिसूुची कायथसूचीको अिसूुचीमा देहाय बमोम्िमको ववषयवस्त ुहिु ुपिनछः (क) िक्सा (ख) म्चत्र (ग) प्रयोग गररिे चेकनलष्ट 68 (घ) प्रश् िावली (ङ) सूचिा (च) सूचिा टााँस गरेको प्रमाण, मचुलु्का रष्टव्य: वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिको रुपरेखा/ववषयसूची प्रनतवेदिको सरुुमा उल्लेख गिुथ पिनछ । 69 अिसूुची-९ (नियम ७ को उपनियम (२) साँग सभबम्न्ित) वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि सभबन्िी सावथिनिक सूचिाको ढााँचा ................आयोििाको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारी सभबन्िी सावथिनिक सूचिा ( प्रकाम्शत नमनत . ... ...) ....... प्रदेश........ म्िल्ला...........िगरपानलका/गाउाँपानलकामा .............(प्रस्तावकको िाम उल्लेख गिन) ................ द्वारा निभि बमोम्िमको प्रस्ताव कायाथन्वयि गिथ लानगएको छ । प्रस्तावकको िाम र ठेगािा ...............(िाम), ..............(ठेगािा), .......(ईमेल)............(फोि िं.) प्रस्तावको व्यहोरा आयोििाको मु् य ववशेषता उल्लेख गिन प्रिाव पिथ सक्िे म्िल्ला/ि.पा/गा.पा. ............ म्िल्ला ......... ि.पा/गा.पा. . . . . . .वडा मानर् उम्ल्लम्खत प्रस्तावको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारी गिन िममा सो क्षेत्रको प्राकृनतक िौनतक प्रणाली, िैववक प्रणाली, सामाम्िक प्रणाली, सााँस्कृनतक प्रणाली र आनर्थक प्रणालीनबच के कस्तो प्रिाव पदथछ ििी यवकि गिथ सो स्र्ािको ि.पा./गा.पा. तर्ा त्यस क्षेत्रका ववद्यालय, अस्पताल, स्वास््य चौकी तर्ा सरोकारवाला व्यम्ि वा संस्र्ाको नलम्खत राय सझुाव नलि आवश्यक िएकोले यो सावथिनिक सूचिा प्रकाशि िएको नमनतले सात ददिनित्र निभि ठेगािामा आई पगु्िे गरी नलम्खत राय सझुाव उपलब्ि गराई ददि ुहिु अिरुोि गररन्छ । राय सझुावको लानग पत्राचार गिन ठेगािा: प्रस्तावकको िाम र ठेगािा ..................(िाम), ...............(ठेगािा), ......... (ईमेल).................(फोि िं.) परामशथदाताको िाम र ठेगािा ..................(िाम), ...............(ठेगािा), ......... (ईमेल).................(फोि िं.) 70 अिसूुची-१० (नियम ७ को उपनियम (५) को खण्ड (क) साँग सभबम्न्ित) संम्क्षप्त वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदिको ढााँचा १. प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािा: २. प्रस्तावको सारांशः ३. प्रनतवेदिमा रहि ुपिन ववषय: (क) प्रस्तावको उदे्दश्य, (ख) प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षते्रको ववस्ततृ वववरण, (ग) प्रस्ताव तयारीमा त्याङ क सङ कलि र ववश्वषेणको ववनि, (घ) प्रस्ताव कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन अिकूुल प्रिाव, (ङ) प्रस्ताव कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन प्रनतकूल प्रिाव, (च) वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििा, (छ) अन्य आवश्यक कुरा, (ि) सन्दिथ सामग्री । ४. प्रनतवेदिमा समावेश हिुे वातावरणीय योििाको खाका देहाय बमोम्िम हिुेछ : ववषयगत क्षेत्र सकारात्मक प्रिावको बढोत्तरीका वियाकलाप के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक क्षेत्र िैववक क्षेत्र सामाम्िक क्षेत्र सााँस्कृनतक क्षेत्र अन्य ववषयगत क्षेत्र िकारात्मक प्रिावको न्यूिीकरणका वियाकलाप के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक क्षेत्र िैववक क्षेत्र सामाम्िक 71 क्षेत्र सााँस्कृनतक क्षते्र अन्य रष्टव्यः- (१) वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििाको प्रस्ताव आयोििाको निमाथण तर्ा सञ् चालि चरणका लानग अलग अलग रुपमा उल्लेख गिुथ पिनछ । (२) प्रनतवेदि तयार गदाथ आवश्यकता अिसुार त्याङ क, िक्सा, म्चत्र, तानलका, चाटथ, ग्राफ आदद संलग्ि गिुथ पिनछ । (३) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि िेपाली िाषाको यनुिकोडमा फण्ट साइि १२ मा टाइप गरी लेम्खएको हिु ुपिनछ । प्रनतवेदिको प्रत्येक पािाको तलमानर् १-१ इन्च, बायााँ १.२ इन्च र दायााँ १ इन्च खाली राखी पािाका दवैुतफथ वप्रन्ट गरी स्पाइरल बाइम्ण्डङ गरेको हिु ुपिनछ । (४) ववदेशी लगािी िएका प्रस्तावको प्रस्तावकले अङ ग्रिेी िाषामा तयार गिन संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि Times New Roman फण्टको फण्ट साइि १२ मा टाइप गरी लेम्खएको हिु ु पिनछ । प्रनतवेदिको प्रत्येक पािाको तलमानर् १-१ इन्च, बायााँ १.२ इन्च र दायााँ १ इन्च खाली राखी पािाका दवैुतफथ वप्रन्ट गरी स्पाइरल बाइम्ण्डङ गरेको हिु ुपिनछ । 72 अिसूुची-११ (नियम ७ को उपनियम (५) को खण्ड (ख) साँग सभबम्न्ित) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदिको ढााँचा १. प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािा: २. प्रस्तावको सारांशः (प्रस्तावको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिथ सक्िे प्रिावका सभबन्िमा देहायका कुरा संक्षेपमा उल्लेख गिन) (क) प्रस्तावको उदे्दश्यः (ख) ि-ूउपयोगमा पिन असर: (ग) वातावरणमा पिन प्रनतकूल प्रिाव, मािव िीविमा पिन असर, ििसङ्याको चाप: (घ) स्र्ािीय पूवाथिारमा हिुे क्षनत: (ङ) अन्य आवश्यक कुरा: ३. प्रस्तावको सभबन्िमा देहायका कुरा स्पष्ट खलुाउि ुपिन: (क) प्रस्तावको वकनसम: (१) प्रशोिि गिन, (२) उत्पादि गिन, (३) िडाि गिन, (४) सेवा प्रवाह गिन, (५) अन्य । (ख) डेनलिरी गिन िए के कस्तो वस्त ुडेनलिरी गिन: (ग) प्रस्तावको: (१) िडाि क्षमता: (२) प्रनतददि वा वषथ कनत घण्टा सञ् चालि हिुे: (घ) प्रयोग गररिे सामग्री (पररमाण र वषथ उल्लेख गिन) : (ङ) प्रस्ताव कायाथन्वयि हुाँदा निष्कासि हिु े (कनत समय सञ् चालि हुाँदा कनत पररमाणमा निष्कासि हिुे हो) खलुाउि ुपिन: (१) ठोस, (२) तरल, (३) हावा, (४) ग्यााँस, (५) ध्वनि, (६) िूलो, (७) अन्य । 73 (च) प्रयोग हिुे ऊिाथको: (१) वकनसम: (२) स्रोत: (३) खपत हिुे पररमाण (प्रनतघण्टा, ददि र वषथमा) : (छ) ििशम्िको आवश्यकता कनत पिन: (ि) प्रस्ताव कायाथन्वयि गिथ आवश्यक पिन: (१) कुल पूाँिी: (२) चाल ुपूाँिी: (३) िनमिको क्षेत्रफल: (४) िवि र नतिका वकनसम: (५) मेनसिरी औिार: (६) अन्य: (झ) प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षते्रको ववस्ततृ वववरण: (१) िक्सा: (२) सो क्षेत्र र वररपररको ििसङ्या र बसोबासको म्स्र्नत: (३) प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षेत्रको आसपासमा कुिै संवेदिशील म्चि वा वस्त ुरहेको िए त्यस्ता म्चिवस्तकुो वववरण: (४) हालको म्स्र्नत: (५) पािीको स्रोत: (६) फोहरमैला फ्यााँक्िे वा प्रशोिि गिन व्यवस्र्ा: (७) प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे ठाउाँमा आवत िावत गिन बाटो: (८) उत्पादि प्रविया: (९) प्रववनिको वववरण: (१०) अन्य आवश्यक कुरा: ४. प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिन प्रिाव: (क) सामाम्िक, आनर्थक र सााँस्कृनतक क्षेत्रमा पिन प्रिाव: (१) मािव स्वास््यमा पिन प्रिाव: (२) खेती योग्य िनमिको क्षय: (३) वि िङ्गलको क्षय: (४) सामाम्िक, सााँस्कृनतक र िानमथक मूल्य मान्यतामा हिु ेपररवतथि: (५) अन्य: (ख) िैववक प्रिाव: (१) ििसङ्या: 74 (२) विस्पनत तर्ा िीविन्त:ु (३) प्राकृनतक बासस्र्ाि र समदुाय: (ग) िौनतक प्रिाव: (१) िनमि: (२) वायमुण्डल: (३) पािी: (४) ध्वनि: (५) मािव निनमथत वस्त:ु (६) अन्य: ५. प्रिाव कायाथन्वयिका ववकल्प: (क) नडिाइि: (ख) आयोििा स्र्ल: (ग) प्रविया, समय-तानलका: (घ) प्रयोग हिुे कच्चा पदार्थ: (ङ) अन्य कुरा: ६. वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििाको खाकाः ७. अन्य आवश्यक कुरा: ८. प्रनतवेदिमा समावेश हिुे वातावरणीय योििाको खाका देहाय बमोम्िम हिुेछ : ववषयगत क्षेत्र सकारात्मक प्रिावको वढोत्तरीका वियाकलाप के के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक क्षेत्र िैववक क्षेत्र सामाम्िक क्षेत्र सााँस्कृनतक क्षेत्र अन्य ववषयगत क्षेत्र िकारात्मक प्रिावको न्यूिीकरणका वियाकलाप के के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक क्षेत्र 75 िैववक क्षेत्र सामाम्िक क्षेत्र सााँस्कृनतक क्षेत्र अन्य रष्टव्यः- (१) वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििाको प्रस्ताव आयोििाको निमाथण तर्ा सञ् चालि चरणका लानग अलग अलग रुपमा उल्लेख गिुथ पिनछ । (२) प्रनतवेदि तयार गदाथ आवश्यकता अिसुार त्याङ क, िक्सा, म्चत्र, तानलका, चाटथ, ग्राफ आदद संलग्ि गिुथ पिनछ । (३) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि िपेाली िाषाको यनुिकोडमा फण्ट साइि १२ मा टाइप गरी लेम्खएको हिु ुपिनछ । प्रनतवेदिको प्रत्येक पािाको तलमानर् १-१ इन्च, बायााँ १.२ इन्च र दायााँ १ इन्च खाली राखी पािाका दवैुतफथ वप्रन्ट गरी स्पाइरल बाइम्ण्डङ गरेको हिु ुपिनछ । (४) ववदेशी लगािी िएका प्रस्तावको प्रस्तावकले अङ ग्रिेी िाषामा तयार गिन प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदि Times New Roman फण्टको फण्ट साइि १२ मा टाइप गरी लेम्खएको हिु ु पिनछ । प्रनतवेदिको प्रत्येक पािाको तलमानर् १-१ इन्च, बायााँ १.२ इन्च र दायााँ १ इन्च खाली राखी पािाका दवैुतफथ वप्रन्ट गरी स्पाइरल बाइम्ण्डङ गरेको हिु ुपिनछ । 76 अिसूुची-१२ (नियम ७ को उपनियम (५) को खण्ड (ग) साँग सभबम्न्ित) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिको ढााँचा प्रस्तावको शीषथक, प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािा (प्रनतवेदिको शरुुमा िै उि प्रनतवेदि पेश गररि े निकायको िाम र ठेगािा (टेनलफोि, फ्याक्स र ईमेल आदद सवहत) उल्लेख गरी प्रनतवेदिको शरुु पषृ्ठमा निभि ढााँचामा प्रस्ततु गिथ सवकिेछ) .......... (प्रस्तावको िाम) ............... को वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि ........................................................ प्रनतवेदि पेश गररिे निकायको िाम र ठेगािाः माफथ तः सभबम्न्ित निकायको िाम र ठेगािा प्रनतवेदि पेश गिन निकायको िाम र ठेगािाः ................ (मवहिा, वषथ)............ प्रनतवेदिको कायथकारी सारांशः वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिका हरेक अध्यायका मु् य मु् य कुरा समावेश गरी मु् य पाठको यरे्ष्ट िािकारी ददिे गरी सरल िाषामा प्रनतवेदिको पूणथ पाठको सारांश िेपाली र अङग्रिेी िाषामा एकरुपता हिुे गरी ले् ि ु पिनछ ।(बढीमा ५ पषृ्ठसभम) प्रनतवेदिमा प्रयोग गररएका छोटकरी शब्द (Acronyms and Abbreviations): प्रनतवेदिमा प्रयोग िएका छोटो रुपका शब्द र नतिको पूणथरुप यहााँ लेख्न ुपिनछ । (पषृ्ठ आवश्यकता अिसुार) ववषय सूचीः प्रनतवेदिमा उल्लेख गररए अिसुारका अध्याय र ती अध्याय अन्तगथतका शीषथक तर्ा उपशीषथक पषृ्ठ सङ्या सवहत लेख्न ु पिनछ । यसो गदाथ प्रनतवेदि पढ्िे िो कोहीले पनि प्रनतवेदिको पूणथ पाठले समावेश गरेका कुरा एक सार् सम्िलै हेिथ सक्िेछ । (पषृ्ठ आवश्यकता अिसुार) पररच्छेद -१ (बढीमा २ पषृ्ठ) (१) प्रनतवेदि तयार गिन व्यम्िको वा संस्र्ाको िाम र ठेगािा: (क) प्रस्तावकको पूरा िाम, ठेगािा, ईमेल र फोि िं सवहत: (ख) परामशथदाताको पूरा िाम, ठेगािा, ईमेल र फोि िं सवहत (परामशथदाता नियिु गररएको अवस्र्ामा मात्र लागू हिुे): (ग) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको औम्चत्य: (घ) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको उदे्दश्य: (आिा पषृ्ठ) 77 (ङ) अध्ययिको सीमा तर्ा सभबम्न्ित अन्य कुरा: आयोििाको तहमा गररिे स्र्ाि ववशेषको अध्ययि िएको र कुिै पनि आयोििाको क्षेत्र सीनमत हिुे िएकाले यस प्रकारको अध्ययिको सीनमतता हनु्छ । पररच्छेद -२ (बढीमा ७ पषृ्ठ) २. प्रस्तावको पररचयः प्रनतवेदिको पवहलो अध्यायको रुपमा प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित र स्र्लगत रुपमा िािकारी ददिे ववववि प्रकारका सूचिा समावेश गरी देहायका शीषथक र उपशीषथक अन्तगथत रही यो अध्याय तयार गिथ सवकिेछ : (क) िनूमकाः िनूमका ववषय प्रवेश िएकाले प्रस्तावको बारेमा स्पष्ट िािकारी हिुे गरी यस प्रकारको प्रस्तावको पषृ्ठिनूम लगायत प्रस्ताव कायाथन्वयिको उदे्दश्य, आवश्यकता तर्ा औम्चत्यता आदद कुरालाई यस उप-शीषथक अन्तगथत उल्लेख गिुथ पिनछ । (ख) प्रस्तावको वववरणः आयोििा (प्रस्ताव) को अवम्स्र्नत, पहुाँच, प्रस्तावका संरचिागत अवयव, निमाथण तर्ा सञ् चालि चरणका वियाकलाप, आयोििाका लानग आवश्यक निमाथण सामग्री, ऊिाथ इन्िि आपूनतथ, कच्चा पदार्थ, ििशम्ि, िग्गा, निमाथण तानलका र आयोििाका सहायक संरचिा िस्तै निमाथण नसववर आदद । (ग) प्रस्तावको उदे्दश्यः पररच्छेद -३ (बढीमा ५ पषृ्ठ) ३. प्रनतवेदि तयार गदाथ अपिाइएको ववनिः प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षेत्रको स्र्लगत अध्ययि गदाथ वा अन्य सन्दिथ सामग्री सङ कलि/अध्ययि गदाथ कुि-कुि तररका अपिाई वातावरणका ववववि पक्षमा (िौनतक, रासायनिक, िौगोनलक, िैववक, सामाम्िक, आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक) त्याङ क सङ कलि गररएको हो सबै ववनि निभिािसुार वगीकरण गरी प्रस्ततु प्रनतवेदिमा उल्लेख गिुथ पिनछ : (क) सभबम्न्ित प्रकाम्शत वा अप्रकाम्शत सामग्री/प्रनतवेदिको पिुरावलोकिः (ख) प्रस्तावको प्रिाव क्षेत्र नििाथरण (प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष) : (ग) प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षते्रको िक्साको अध्ययि तर्ा ववश्लषेणः (घ) चेकनलष्ट/भयाविक्स तर्ा प्रश्नावलीको निमाथण गरी आवश्यक त्याङ क सङ्कलिः (ङ) स्र्लगत अध्ययिः आयोििा क्षेत्रको अवलोकि तर्ा फोटो म्खच्िे, िमूिा सङ कलि गिन, चेकनलष्ट तर्ा प्रश्नावली ििन आदद, (च) सङ्कनलत िमूिा (माटो, पािी आदद) को प्रयोगशालामा ववश् लेषण : (छ) प्राप्त त्याङ कको ववश्लषेणः (ि) प्रिावको पवहचाि, आकलि तर्ा उल्लेखिीय प्रिावको मूल्याङ कि गदाथ अपिाइएको ववनिः (झ) मस्यौदा प्रनतवेदिको तयारी: 78 (ञ) सावथिनिक परामशथ, छलफल, अन्तरविया र सिुवुाई आदद: (ट) सावथिनिक सूचिा तर्ा सूचिा सभप्रषेण र सझुाव सङ्कलिः (ठ) सझुाव समावेश गरी अम्न्तम प्रनतवेदिको तयारीः पररच्छेद -४ (बढीमा ५ पषृ्ठ) ४. प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित िीनत, कािूि तर्ा मापदण्डः प्रस्ताव/आयोििा कायाथन्वयि गदाथ आकवषथत हिुे वा हिु सक्िे संवविाि, िीनत, कायथिीनत, गरुुयोििा/आवनिक योििा, ऐि, नियम, निदन म्शका, कायथववनि, मापदण्ड तर्ा अन्तराथविय सम्न्ि सभझौता पिुरावलोकि गरी उल्लेख गिुथ पिनछ। प्रस्तावको क्षेत्र नििाथरण र कायथसूची स्वीकृत हुाँदा उि कायथसूचीमा कािूिी संरचिा उल्लेख हिुे हिुाले नतिलाई निभिािसुार वगीकरण गरी ववश् लेषण गिथ सवकिेछ: (क) आवनिक योििा, िीनत तर्ा रणिीनत/कायथिीनत: िेपाल सरकारले तय गरेका सभबम्न्ित क्षेत्रका िीनत तर्ा रणिीनत र कायाथन्वयि हिुे प्रस्तावसाँग यस्ता िीनत तर्ा रणिीनतको सभबन्ि (सकारात्मक वा िकारात्मक) स्पष्ट खलुाउि ुपिनछ । (ख) ऐि तर्ा नियमावलीः कुिै पनि क्षेत्रको प्रस्तावसाँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्न े वातावरणसाँग सभबम्न्ित राविय कािूि र िेपाल पक्षराि िएका अन्तराथविय कािूि आकवषथत हिुे िए त्यस्ता कािूि कुि हदसभम आकवषथत हिुेछि ्ििी प्रनतवेदिमा उल्लेख गिुथ पिनछ।सारै् प्रस्तावको कायाथन्वयिमा यस्ता कािूि बािक हिुे वा िहिुे तर्ा प्रस्ताव कायाथन्वयि हिु सक्िे वा िसक्िे बारेमा स्पष्ट खलुाउि ु पिनछ । (ग) मापदण्ड,निदन म्शका,कायथववनि तर्ा ददग्दशथिः कुिै पनि क्षेत्रको प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षेत्रको िौनतक-रासायनिक वातावरण (िस्तैः- पािी, हावा, ध्वनि आदद) साँग सभबम्न्ित मापदण्ड प्रनतवेदिमा समावेश गिुथ पिनछ ताकी प्रस्ताव कायाथन्वयि अम्घ र कायाथन्वयि निमाथण तर्ा सञ् चालि) को िममा वातावरणका यी अवयवको गणुमा हिु सक्िे पररवतथि तर्ा नतिको न्यूिीकरणको उपाय शरुुमै चयि गिथ सवकिेछ । प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित निदन म्शका तर्ा ददग्दशथि पनि पयाथप्त मात्रामा पिुरावलोकि गरी प्रनतवेदिमा प्रस्ततु गिुथ पिनछ । यस्तो पिुरावलोकिले प्रनतवेदि तयार गिथ मागथदशथि पनि गिनछ । (घ) अन्तराथविय सम्न्ि सभझौता: संवविाि, िीनत, रणिीनत, ऐि, नियमावली, निदन म्शका, कायथववनि, मापदण्ड, अन्तराविय सम्न्ि सभझौताको वववरण उल्लेख गदाथ देहायको ढााँचामा उल्लेख गिुथ पिनछ : प्रस्तावको कायाथन्वयि गदाथ आकवषथत हिुे दफा/ नियम/ खण्ड आदद र सभबम्न्ित बुाँदा 79 िीनत रणिीनत ऐि नियमावली निदन म्शका कायथववनि मापदण्ड महासम्न्ि अनिसम्न्ि पररच्छेद -५ (बढीमा २० पषृ्ठ) ५. ववद्यमाि वातावरणीय अवस्र्ाः कुिै पनि प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ आयोििा प्रिाववत क्षेत्रको वातावरणका अवयव (िौनतक, रासायनिक, िैववक, सामाम्िक-आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वातावरण) मा प्रिाव पिथ सक्िे िएको हुाँदा आयोििा प्रिाववत क्षेत्रको ववद्यमाि वातावरणीय अवस्र्ा स्पष्ट हिुे आिार र पररमाणात्मक त्याङ क सङ कलि गरी प्रस्ततु गिुथ पिनछ । यस अन्तगथत प्रिाववत म्िल्ला (आवश्यकता अिसुार), िगरपानलका/गाउाँपानलका, वडा र आयोििा प्रिाववत स्र्लको त्याङ क सङ कलि गिुथ पिनछ। ५.१ िौनतक वातावरणः क्षेत्र नििाथरण प्रनतवेदिको ववद्यमाि वातावरणीय अवस्र्ाको ढााँचाको तानलकामा उम्ल्लम्खत िौनतक वातावरणका वववरणको त्याङ क सङ कलि गरी ववस्ततृ रुपमा व्या्या गिुथ पिनछ : (क) ि-ूउपयोग ि-ूउपयोगको वकनसम ओगटेको क्षेत्र ओगटेको क्षेत्र प्रनतशतमा (ख) िगूिथ आयोििाको क्षेत्र ववद्यमाि िौगनिथक िोम्खम कैवफयत (ग) िल तर्ा मौसम वववरण पररमाण र एकाइ कैवफयत 80 औसत वाय ुतापिम वावषथक औसत अनिकतम तापिम वावषथक औसत न्यूितम तापिम औसत वषाथ आयोििा क्षेत्रका मु् य िदी औसत बहाव अनिकतम बहाव आयोििा क्षेत्रको हावापािी (घ) वाय,ु िल तर्ा ध्वनिको गणु वववरण सूचक आिारितू माि वायकुो अवस्र्ा वप एम १० वप एम २.५ काबथि मोिोअक्साइड TSP हावाको गनत हावाको ददशा वपउिे पािीको अवस्र्ा वट एस एस घनुलत अम्क्सिि कन्डम्क्टनिटी कूल िाइिेट PH ई. कोली आसननिक पािीको अवस्र्ा वट एस एस घनुलत अम्क्सिि कन्डम्क्टनिटी कूल िाइिेट ध्वनिको अवस्र्ा Equivalent Noise Level ददउाँसो राती ५.२ िैववक वातावरण (क) आयोििा क्षेत्रको वि सभपदाको सूची विको िाम विको वकनसम आयोििा क्षेत्रबाट दूरी 81 (ख) विस्पनतको सूची स्र्ािीय िाम वैज्ञानिक िाम पररवार CITES IUCN िेपाल सरकार (ग) प्रमखु गैह्र काष्ठ विस्पनत स्र्ािीय िाम वैज्ञानिक िाम उपयोग (घ) वन्यिन्तकुो सूची स्र्ािीय िाम वैज्ञानिक िाम पररवार CITES IUCN िेपाल सरकार स्तििारी चराचरुुङ्गी सरीसपृ माछा ५.३ सामाम्िक-आनर्थक र सााँस्कृनतक वातावरण वस्तीको िाम आयोििास्र्लसाँगको दूरी स्र्ािीय तह र वडा िभमा घरिरुी औसत घरिरुी सङ्या मवहला परुुष अिपुात िानत र िानमथक सभप्रदाय िानमथक स्र्ल सााँस्कृनतक रीनतरीवाि शैम्क्षक स्तर (प्रनतशत) 82 एस. ई. ई. वा सो सरह दशिोड दइुथ वा सो सरह स्िातक स्िातकोत्तर शैम्क्षक संस्र्ा आिारितू माध्यनमक उच्च माध्यनमक कलेि तर्ा ववश्वववद्यालय स्वास््य र सफाईको अवस्र्ा स्र्ािीय रुपमा देम्खिे रोग स्वास््य संस्र्ा रोिगारी (प्रनतशत) तर्ा आयस्तर सीमान्तकृत समूह उद्योग र यसका वकनसम पूवाथिार सडक र यसका वकनसम िग्गा िनमिको मूल्य सावथिनिक सवुविा बसाइाँ सराईको म्स्र्नत बिार र यसको म्स्र्नत सभिाव्य ववकास केन्र िानमथक स्र्ल िौनतक र िैववक वातावरणसभबन्िी वफल्ड सिन (कभतीमा Seasons समावेश िएको) पररच्छेद -६ (बढीमा १५ पषृ्ठ) ६. प्रस्तावको ववकल्प ववश्लषेणः वातावरणीय मूल्याङ कि प्रवियाले प्रस्तावको ववकल्पको खोिी गिन िएकोले प्रस्तावको कायाथन्वयि बाहेक अरु ववकल्प िै ििएको म्स्र्नतमा पनि प्रस्ताव कायाथन्वयि गिन अविारणा नित्र रही ववकल्पको अध्ययि गरी प्रस्ताव गिुथ पिनछ र प्रस्ताववत ववकल्पको कायाथन्वयिबाट वातावरणमा पिन अिकूुल र प्रनतकूल प्रिावको तलुिात्मक आाँकलि गिुथ पिनछ । ववकल्प अिकूुल वातावरणीय प्रिाव प्रनतकूल वातावरणीय प्रिाव ववकल्प १ 83 नडिाइि आयोििा स्र्ल ि-ूबिौट अपिाईिे प्रववनि सञ् चालि ववनि समय तानलका कच्चा पदार्थ वि तर्ा सरकारी िग्गाको प्रयोग प्रनतकूल असर ववकल्प २ नडिाइि आयोििा स्र्ल ि-ूबिौट अपिाईिे प्रववनि सञ् चालि ववनि समय तानलका कच्चा पदार्थ वि तर्ा सरकारी िग्गाको प्रयोग प्रनतकूल असर ववकल्प ३ नडिाइि आयोििा स्र्ल ि-ूबिौट अपिाईिे प्रववनि सञ् चालि ववनि समय तानलका कच्चा पदार्थ वि तर्ा सरकारी िग्गाको प्रयोग प्रनतकूल असर 84 पररच्छेद -७ (बढीमा २० पषृ्ठ) ७. प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिन प्रिाव तर्ा संरक्षणका उपाय: प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिन प्रिावलाई निभिािसुार वगीकरण गरी प्रिावको पवहचाि, आकलि तर्ा नतिको संरक्षणको उपाय स्पष्ट प्रस्ततु गिुथ पिनछः प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिन प्रिाव िौनतक प्रिाव पिन प्रिाव तह नििाथरण पररमाण, सीमा, समयावनि, प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष (reversible/irreversible) १. िनमि २. वाय ुमण्डल ३. पािी ४. ध्वनि ५. मािव निनमथत वस्त ु ६. अन्य िैववक प्रिाव १. वि/िङ्गलको क्षय २. विस्पनत ३. िीविन्त ु ४. प्राकृनतक बासस्र्ाि सामाम्िक-आनर्थक र सााँस्कृनतक क्षेत्रमा पिन प्रिाव १. ििसङ्या २. समदुाय ३. खेती योग्य िनमिको क्षय ४. मािव स्वास््यमा पिन प्रिाव ५. सामाम्िक मूल्य मान्यतामा हिुे पररवतथि ६. आनर्थक प्रिाव ७. िानमथक र सााँस्कृनतक प्रिाव ८.अन्य यसरी प्रस्ततु गदाथ प्रनतकूल प्रिावको सारै् अिकूुल प्रिावलाई पनि उल्लेख गिुथ पिनछ र प्रनतकूल प्रिावलाई न्यूि गिन तफथ बढी ध्याि ददि ु पिनछ। यसरी प्रनतकूल तर्ा अिकूुल प्रिावको मल्याङ कि गदाथ प्रस्तावको कायाथन्वयि गदाथ हिु सक्िे फाइदा बेफाइदा बारे अनिकतम िािकारी 85 प्राप्त हिुेछ । स्वीकृत कायथसूचीको आिारमा अध्ययि गररएको ववद्यमाि वातावरणीय अवस्र्ामा प्रस्ताव कायाथन्वयिबाट पिथ सक्िे प्रिावको अवनि, प्रकार र संवेदिशीलता सवह रुपमा प्रस्ततु गिुथ पिनछ। यसैगरी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष, संरक्षण, उपायबाट हटाउि वा घटाउि सवकि े वा िसवकिे खालका प्रिाव पवहचाि तर्ा आाँकलि गरी प्रनतवेदिमा यस्ता प्रिावको उल्लेखिीयता स्पष्ट उल्लेख गिुथ पिनछ । पररच्छेद -८ (बढीमा १५ पषृ्ठ) ८. अिकूुल प्रिाव अनिकतम अनिववृि गिन तर्ा प्रनतकूल प्रिाव न्यूि गिन उपाय: कुिै पनि प्रस्तावमा सकारात्मक तर्ा अिकूुल प्रिावलाई अनिकतम गिथ कस्ता वातावरण संरक्षणका कायथ अवलभबि गिुथ पिनछ । ती अनिकतम गिन उपाय प्रनतवेदिमा उल्लेख गिुथ पिनछ । ८.१ कुिै पनि क्षेत्रको प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिथ सक्िे प्रनतकूल प्रिावलाई हटाउिे वा न्यूि गिन ववषयलाइथ ववशेष ध्याि ददि ु पिन िएकाले पवहचाि तर्ा आकलि गररएका प्रनतकूल प्रिावलाई प्रनतवेदिमा छोटकरीमा तर प्रष्ट हिुे गरी उल्लेख गिुथ पिनछ । उल्ले्य प्रनतकूल प्रिावलाई हटाउिे वा न्यूि गिन उपायलाई ३ प्रकार (क्षनतपूनतथ, सिुारात्मक वा प्रनतरोिात्मक) ले वगीकरण गरी उल्लेख गिुथ पिनछ । न्यूिीकरणका उपाय िौनतक, िैववक, सामाम्िक–आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वातावरणका क्षेत्रमा प्रस्तावको निमाथण तर्ा सञ् चालि अवस्र्ाको लानग ििी वगीकरण गरी न्यूिीकरणका लानग म्िभमेवारी समेत वकटाि गरी प्रनतवेदिमा भयाविक्समा प्रस्ततु गिथ सवकिेछ । ८.२ उल्ले्य प्रनतकूल प्रिावलाई हटाउिे वा न्यूि गिन उपायलाई ३ प्रकारले वगीकरण गिथ सवकिेछ : (क) क्षनतपूनतथका उपायको अवलभबि (Compensatory Measures) : कम गिथ वा हटाउि िसवकिे खालका प्रनतकूल प्रिावको क्षनतपूनतथका उपायमा ववशेष गरी देहायका वियाकलाप समावेश हिु ुपिनछ : (१) क्षनतग्रस्त प्राकृनतक स्रोतको पिुथस्र्ापिा (२) हटाइिे बस्तीको पिुबाथस (३) प्रिाववत व्यम्िलाई क्षनतपूनतथ (ख) सिुारात्मक उपायको अवलभबि (Corrective measure): प्रनतकूल प्रिावलाई कम गरेर स्वीकारयोग्य तहसभम ल्याउिका लानग सिुारात्मक उपाय प्रयोग गिुथ पिनछ।प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ अपिाउि ु पिन सिुारात्मक उपाय देहाय बमोम्िम छि:् (१) प्रदूषण नियन्त्रण उपकरणको िडाि, (२) प्रदूवषत पािी उपचार गिन संयन्त्रको निमाथण, 86 (३) बााँि तर्ा तटबन्िमा माछा आवातिावत गिथ सक्िे बाटो (Fish ladder) को निमाथण । (ग) प्रनतरोिात्मक उपायको अवलभबि (Preventive measures): निभिनलम्खत प्रनतरोिात्मक उपायको अवलभबिद्वारा केही गभिीर खालका प्रिावलाई त्यस्ता प्रिाव देखा पिथ र्ाल्ि ु अगानड िै कम गिथ वा निमूथल गिथ सवकन्छ: (१) स्वास््य म्शक्षा कायथिमको कायाथन्वयि, (२) ििचेतिा कायथिमको र्ालिी, (३) सामाम्िक सहयोग अनिववृिकरणका उपाय । मानर् उल्लेख िए बमोम्िमका संरक्षणका उपाय िौनतक, िैववक, सामाम्िक-आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वातावरणका क्षेत्रमा प्रस्तावको निमाथण तर्ा सञ् चालि अवस्र्ाको लानग ििी वगीकरण गिुथ पिनछ । यसो गदाथ प्रस्तावको कुि कुि अवस्र्ामा यी उपाय अवलभबि गररि ु पिन हो िने्न कुरा सम्िलोसाँग र्ाहा पाउि सवकन्छ । यी संरक्षणका उपायलाई कायाथन्वयि गिन (प्रस्तावक) को म्िभमेवारी समेत वकटाि गरी प्रनतवेदिमा निभिािसुारको भयाविक्समा प्रस्ततु गिथ सवकिेछ । तानलकाः वातावरणीय प्रिावका तह नििाथरण र न्यूिीकरणका उपाय (प्रस्तावबाट वातावरणमा पिथ सक्िे प्रिावको पररमाण, सीमा र समयावनि (उच्च/वहृत-६०; मध्यम-२०; निभि-१०), सीमा (क्षेत्रीय-६०; स्र्ािीय-२०; स्र्लगत-१०) र अवनि (दीघथकालीि २० ; मध्यम-१०; अल्पकानलि-५) वकटाि गिुथ पिनछ) प्रस्तावका कायथ वातावरणीय प्रिाव प्रिावको तह नििाथरण न्यूिीकरणका उपाय प्रत् यक्ष अप्र त्य क्ष अि कुू ल प्रनत कू ल परर मा ण सी मा अव नि िभ मा अ ङ्कम ाि निमाथण अवनि िौनतक वातावरण १. २. िैववक वातावरण १. २. सामाम्िक आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वातावरण 87 १. २. सञ् चालि अवनि िौनतक वातावरण १. २. िैववक वातावरण १. २. सामाम्िक आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक वातावरण १. २. प्रनतकूल प्रिावको स्तर अिसुार तय गररएको अङ कमाि िोडी हरेक प्रिावको कूल अङ कमाि लेख्न ुपिनछ । तानलकाः अिकूुल प्रिाव अनिकतम तर्ा प्रनतकूल प्रिाव न्यूितम गिन उपायको कायाथन्वयि तर्ा लाग्िे अिमुानित रकम र कायाथन्वयिको म्िभमेवारी वातावरण संरक्षणका उपाय कायाथन्वयि हिुे स्र्ाि कायाथन्वयि हिुे समय अिमुानित रकम कायाथन्वयिको म्िभमेवारी अिकूुल प्रिाव १. २. प्रनतकूल प्रिाव १. २. पररच्छेद -९ (बढीमा ५ पषृ्ठ) कुिै पनि प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ वातावरणमा पिथ सक्िे प्रिावको वातावरणीय अिगुमि निभि उदे्दश्य प्रानप्तका लानग गररन्छः (क) कािूिले तोकेका सीमािन्दा बढी मात्रामा प्रिाव पिथ िददि, 88 (ख) वातावरणीय प्रिाव कम गिथ अपािाइएका उपाय वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिमा उल्लेख िएअिसुार कायाथन्वयि िएका छि ् वक छैिि ्िने्न कुरा िााँच्ि, (ग) सभिाववत वातावरणीय क्षनतबारे समयमै सचेत गराउि, (घ) पवहचाि गररएका तर्ा आाँकनलत प्रिाव वास्तववकतासाँग कनत िम्िक छि ् िन्ने िािकारी नलि । ९.१ अिगुमिका प्रकार: वातावरणीय प्रिावको अिगुमि देहायको अवस्र्ामा निभि प्रकारले गिुथ पिनछ : (क) प्रारम्भिक अवस्र्ाको अिगुमि (Baseline Monitoring): प्रस्ताववत प्रस्तावको निमाथण कायथ शरुु गिुथिन्दा अगावै निमाथण स्र्ल र वरपरका आिारितू वातावरणीय पक्षको सवनक्षण गिुथ पिनछ । यसले गदाथ अिगुमिको नसलनसलामा प्रारम्भिक अवस्र्ाको तलुिामा वातावरणीय पक्षमा िएको पररवतथि बारेमा र्ाहा पाउि सवकन्छ । (ख) प्रिाव अिगुमि (Impact Monitoring): प्रस्ताव कायाथन्वयिबाट िएका वातावरणीय पररवतथि पत्ता लगाउि आयोििा निमाथण र सञ् चालिका िममा त्यस क्षेत्रको ििस्वास््य लगायत पयाथवरणीय, सामाम्िक र आनर्थक अवस्र्ाका सूचकको मूल्याङ कि गिुथ पिनछ । (ग) नियमपालि अिगुमि (Compliance Monitoring): यस अन्तगथत प्रस्तावकले वातावरण संरक्षण सभबन्िी नििाथररत मापदण्डको पालिा गरेको छ िने्न कुरा सनुिम्ित गिथ वातावरणीय गणुस्तरका ववशेष सूचक वा प्रदूषणको अवस्र्ा बारेमा आवनिक वा लगातार रुपमा अिगुमि गरी अनिलेख राख्न ु पिनछ । ९.२ वातावरणीय अिगुमिका सूचक (Indicators): प्रस्ताव कायाथन्वयि हिुे क्षते्रको आिारितू त्याङ क, पवहचाि तर्ा आकलि गररएका अिकूुल वा प्रनतकूल प्रिाव तर्ा वातावरण संरक्षणका उपायलाई ध्याि ददई प्रस्तावकले पालिा गिुथ पिन र वातावरणीय प्रिावको प्रिावकाररताको अिगुमि गिथ सूचक प्रनतवेदिमा उल्लेख गिुथ पिनछ । िस्तैः कृवष क्षेत्रको प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ प्रस्तावबाट िैववक वववविता, माटोको गणु, िकू्षयको मात्रा, ििस्वास््य आददमा प्रिाव पिथ सक्िे हुाँदा यस्तो पक्षलाई सभबोिि गिन गरी अिगुमिका सूचक छिौट गरी प्रनतवेदिमा समावेश गिुथ पिनछ । ९.३ अिगुमिको ववनिः उम्ल्लम्खत अिगुमिका प्रत्येक सूचकलाई कुि ववनि/तररकाबाट अिगुमि गिन हो प्रनतवेदिमा खलुाउि ुआवश्यक हिुेछ । यस्ता ववनि िरपदो, सम्िलो र आयोििा स्र्लमा कायथरत ििशम्िले अवलभबि गिथ सक्िे खालको हिु ुपिनछ । 89 ९.४ अिगुमिको लानग समय तानलकाः आयोििा निमाथण र सञ् चालिका ववनिन्न अवस्र्ामा अिगुमि गिुथ पिन िएकाले सूचकको प्रकृनत हेरी वातावरणीय अिगुमि गिन समय तानलका प्रनतवेदिमा उल्लेख गिुथ पिनछ । ९.५ अिगुमि गिन निकायः वातावरण संरक्षण ऐि, २०७६ तर्ा वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ मा उल्लेख िएअिसुार वातावरणीय अिगुमिको लानग सभबम्न्ित निकाय वा मन्त्रालय वा वविाग म्िभमेवार हिुेछ । यस अर्थमा कृवष क्षेत्रसाँग सभबम्न्ित प्रस्तावको हकमा कृवष तर्ा पशपुन्छी ववकास मन्त्रालयले अिगुमि गिनछ।ऊिाथसाँग सभबम्न्ित हकमा ऊिाथ, िलस्रोत तर्ा नसाँचाई मन्त्रालयले अिगुमि गिनछ। प्रस्तावक आफैं ले पनि कुिै ि कुिै सूचक अिगुमि गिथ सक्िेछ, िसले गदाथ कुिै प्रनतकूल प्रिावलाई तरुुन्तै हटाउि वा न्यूि गिथ सवकिेछ।प्रनतवेदिमा कुि कुि सूचक क-कसले अिगुमि गिन िने्न प्रष्ट खलुाउि ु पिनछ। सािारण तर्ा घररघरर गररि ु पिन अिगुमि प्रस्तावकले गरेको खण्डमा प्रिाव न्यूिीकरण नछटो र कम खचथमा गिथ सवकिेछ। प्रस्तावको अिगुमि गिन म्िभमेवारी प्रस्तावकको हिुेछ।तर सो अिगुमिको प्रनतवेदिको सभबन्िमा सभबम्न्ित मन्त्रालयले सपुरीवेक्षण गिनछ । ९.६ अिगुमिको लानग अिमुानित रकम (Monitoring Cost): प्रस्ताव कायाथन्वयि र निमाथणको समयमा ववनिन्न सूचकको अिगुमि गिथ आवश्यक पिन रकम खलुाउि ु पिनछ र सो रकम प्रस्तावकले मातै्र व्यहोिन हो वा अन्य स्रोतबाट पनि व्यहोररिे हो सो समेत उल्लेख गिुथ पिनछ । तानलकाः अिगुमि सभबन्िी वववरणलाई भयाविक्सको रुपमा प्रस्ततु गररएको छः अिगुमिका प्रकार अिगुमिका सूचक अिगुमिको ववनि स्र्ाि समय अिमुानित रकम अिगुमि गिन निकाय प्रारम्भिक अवस्र्ाको अिगुमि १. २. प्रिाव अिगुमि १. २. नियमपालि अिगुमि १. २. 90 पररच्छेद -१० (बढीमा ५ पषृ्ठ) १०.१ वातावरणीय परीक्षणः वातावरणीय परीक्षणका वकनसम देहाय बमोम्िमका हिुेछि ्: (क) निणथय तहको परीक्षण, (ख) कायाथन्वयि परीक्षण, (ग) कायथको प्रिावकाररता परीक्षण, (घ) आयोििा प्रिाव परीक्षण, (ङ) आकलि गररएको प्रववनि परीक्षण, (च) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रविया परीक्षण । १०.२ वातावरणीय परीक्षणमा सामान्यतया तीि पक्ष संलग्ि हिुे गदथछि् : (क) परीक्षक, (ख) परीम्क्षत पक्ष (प्रस्तावसाँग सरोकार िएको), (ग) तेस्रो पक्ष । १०.३ स्वेम्च्छक वा बाध्यकारी परीक्षणको लानग संलग्ि पक्ष वा संस्र्ाको आिारमा वातावरणीय परीक्षण आन्तररक वा बाह्य हिु सक्िेछ : (क) आन्तररक परीक्षण, (ख) बाह्य परीक्षण, (ग) बाध्यकारी परीक्षण, (घ) स्वैम्च्छक परीक्षण । १०.४ वातावरणीय परीक्षण प्रनतवेदिको ढााँचाः परीक्षणको उदे्दश्य र क्षेत्र अिसुार प्रनतवेदिको ढााँचा फरक हिु सक्छ तर्ावप यसलाई तकथ साँगत रुपमा देहाय अिसुार प्रस्ततु गररएको छः अध्याय १ कायथकारी सारांश अध्याय २ परीक्षण प्रशासनिक तर्ा परीक्षण कायथको वववरण, आयोििा स्र्लमा गररएका अन्तवाथताथ, परीक्षण गिन पक्ष तर्ा परीक्षणका क्षेत्र र ववनि यो अध्ययिमा समावेश गिुथ पिनछ।सारै् वातावरणीय अिगुमि, परीक्षणसाँग सभबम्न्ित त्याङ क तर्ा वववरण पनि समावेश गिुथ पिनछ। अध्याय ३ परीक्षणको पूणथ वववरण अध्याय ४ आयोििा सभबन्िमा पालिा गिुथ पिन सझुाव तर्ा सिुारात्मक कायथ अिसूुची सभबम्न्ित त्याङ क र वववरण परीक्षण गिन समूहमा समावेश हिु ुपिन ििशम्ि प्राववनिक प्रस्तावसाँग ववषय नमल्िे ववज्ञ 91 वातावरण ववज्ञ सामाम्िक, आनर्थक, सााँस्कृनतक ववज्ञ प्रस्तावको क्षेत्र, वकनसम र यसले पारेको प्रिावको गाम्भियथताको आिारमा र्प अन्य ववज्ञ वातावरणीय परीक्षणको लानग चेकनलष्ट १. िौनतक पक्ष ि. सं. वववरण आ यो िि ाक ो वि या कल ाप अि मुा ि गर रए क ो प्रि ाव खा स प्रि ाव न्यू िी क रण क ा उ पाय प्रि ाव क ारी ता सूच िा त् या ङ क क ो स्र ोत १. वायकुो गणु २. पािीको गणु ३. ध्वनिको मात्रा ४. िउूपयोग ५. िलस्रोत २. िैववक पक्ष ि. सं. वववरण आ यो िि क ो वि या कल ाप अि मुा ि गर रए क ो प्र िा व खा स प्रि ाव न्यू िी क रण क ा उप ाय प्रि ाव क ारर ता सूच िा त् या ङ क क ो स्रो त १. वि िङ्गल २. विस्पनत ३. िीविन्त ु ४. गैरकाष्ठ ५. माछा ६. दलुथि र सङ्कटापन्न प्रिानत 92 ७. संरक्षण क्षेत्र ३. सामाम्िक आनर्थक तर्ा सााँस्कृनतक पक्ष ि. सं. वववरण आ यो िि ाक ो वि या कल ाप अि मुा ि गर रए क ो प्रि ाव खा स प्रि ाव न्यू िी क रण क ा उप ाय प्रि ाव क ारर ता सूच िा त् या ङ क क ो स्रो त १. म्शक्षा २. कृवष ३. रोिगारी ४. बसाइाँ सराई ५. स्वास््य र सरसफाइ ६. वातावरणीय सौन्दयथता ७. लैवङ्गक सवाल ८. िानमथक तर्ा सााँस्कृनतक म्स्र्नत ९. सामाम्िक म्स्र्नत पररच्छेद-११ (बढीमा ३ पषृ्ठ) ११. निष्कषथ तर्ा प्रनतबिता : ११.१ अध्ययिको निष्कषथः वातावरण संरक्षणका उपाय र वातावरणीय अिगुमिको कायाथन्वयिको पक्षमा प्रस्तावकको प्रनतबिता तर्ा अन्य अध्ययिको आवश्यकता पिन िपिन आदद प्रष्ट्याई निष्कषथमा राख्न ु उपयिु हिुेछ । अध्ययिको निष्कषथ र पिुरावलोकि सनमनतको राय सझुाव अिसुार वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किमा शतथ समावेश गररिेछ । ११.२. प्रनतबिता : वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि तयार पादाथ प्रस्तावकले परामशथदाताको सहयोग नलएको र परामशथदाताले सझुाव ददएको िए पनि प्रनतवेदिमा त्यस्तो सझुाव राखी स्वीकृनतको लानग पेश गिथ नमल्दैि, वकिवक वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ अिसुार प्रस्तावकले िै प्रनतवेदि तयार गरी पेश गिुथ पिनछ । यस खण्डमा प्रस्तावकको प्रनतबिता झम्ल्कि ुपिनछ । 93 प्रस्ताव कायाथन्वयि गदाथ अन्य संस्र्ा वा निकायबाट आवश्यक पिन सहयोगलाई उल्लेख गिथ सवकिेछ । प्रस्ताव कायाथन्वयिमा कुिै िीनत, कािूि वा मापदण्डले बािा परु् याउिे अवस्र्ा आएमा त्यस्ता बािालाई कसरी फुकाउि सवकन्छ िने्न बारेमा राय ददि सवकिेछ । १२. सन्दिथ सामग्रीः प्रनतवेदि तयार गदाथ उिृत गररएका सन्दिथ सामग्रीको प्रकाशिसभबन्िी सूची निभि नलम्खत आिारमा बिाउिेः (क) लेखक, (ख) प्रकाम्शत िएको नमनत, (ग) उिृत गररएका सामग्रीको शीषथक, (घ) उिृत गररएका प्रकाशि वा पनत्रकाको िाम, (ङ) वषथ, खण्ड, अङ्क आदद (िएको खण्डमा), (च) पषृ्ठ । ढााँचाः लेखक, प्रकाम्शत िएको बषथ ....., उिृत गररएका सामग्रीको शीषथक ..... उिृत गररएका प्रकाशि वा पनत्रकाको िाम...., वषथ, खण्ड (अङ्क), पषृ्ठ। १३. अिसूुचीः अिसूुचीमा आवश्यकता अिसुार देहायका कुरा समावेश गिुथ पिनछ: (क) ि-ूबिोट, िौगोनलक म्स्र्नत, ि-ूउपयोग, ि-ूक्षमता र अध्ययिसाँग सभबम्न्ित िक्सा र फोटोग्राफ, (ख) सभिव िएसभम प्रस्ताव कायाथन्वयि स्र्ल तर्ा त्यस वररपररका क्षेत्रको हवाई फोटो, (ग) स्र्लगत अिसुन्िािका लानग प्रयोग गररएका प्रश्नावली वा ववषय वस्तकुो सूची, (घ) चाटथ तर्ा म्चत्र िस्ता वातावरणीय प्रिाव मल्याङ्किसाँग सभबम्न्ित कुरा, (ङ) िलवाय ुतर्ा हावापािी सभबन्िी त्याङ क (समयको आिारमा िमबि गरी), (च) प्रस्ताव कायाथन्वयि स्र्लका विस्पनत तर्ा िीविन्तकुो त्याङ क (छ) िौगनिथक तर्ा िोम्खम मूल्याङ कि त्याङ क (प्राप्त गिथ सवकिे िएमा), (ि) उपलब्ि हिु सक्िे िएमा आयोििा सञ् चालि गिुथ अम्घ र पनछका हावा र पािीको गणुस्तर तर्ा ध्वनिको स्तरसभबन्िी िािकारी, (झ) वातावरणीय प्रिाव मल्याङ्कि सान्दनिथक भयाविक्स वा िमबि रेखाम्चत्र, (ञ) िक्सा, स्लाइड, रेकडथ तर्ा निनडयो वफल्मिस्ता सहायक श्रव्य दृश्य सामग्री, (ट) बाली लगाउिे तररका, पशपुालि, माटोको गणु, रासायनिक मल, प्रयोग गिन मात्रासभबन्िी त्याङ क , (ठ) आमम्न्त्रत व्यम्ि तर्ा सहिानगताको सूची तर्ा सभबम्न्ित संस्र्ा नबचको छलफल, िेला र बैठकको रेकडथ तर्ा छलफल र अिगुमिको छोटो िािकारी, (ड) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ्कि प्रनतवेदिको तयारीमा संलग्ि अध्ययि टोलीको व्यम्ि तर्ा संस्र्ाको िामावली, 94 (ढ) अध्ययिको िममा सभपकथ गररएका व्यम्ि तर्ा संस्र्ाको िाम, ठेगािा र टेनलफोि िभबर, (ण) प्रस्तावक र अध्ययि टोलीको स्वयम ्घोषणापत्र, (त) अध्ययिसभबन्िी सावथिनिक सूचिा, मचुलु्का, नसफाररसपत्र, नलम्खत राय सझुाव, सावथिनिक परामशथ बैठक र सावथिनिक सिुवुाईसाँग सभबम्न्ित कागिपत्र । १४. वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदिमा रहि ु पिन वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििाको खाकाः ववषयगत क्षेत्र सकारात्मक प्रिावको बढोत्तरीका वियाकलाप के के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक क्षेत्र िैववक क्षेत्र सामाम्िक क्षेत्र सााँस्कृनतक क्षेत्र अन्य ववषयगत क्षेत्र िकारात्मक प्रिावको न्यूिीकरणका वियाकलाप के के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक क्षेत्र िैववक क्षेत्र सामाम्िक क्षेत्र सााँस्कृनतक क्षेत्र अन्य यस्तो वातावरणीय व्यवस्र्ापि योििाको प्रस्ताव आयोििाको निमाथण तर्ा सञ् चालि चरणका लानग अलग अलग रुपमा उल्लेख गिुथ पिनछ । पिुश् चः (१) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि िपेाली िाषाको यनुिकोडमा फण्ट साइि १२ मा टाइप गरी लेम्खएको हिु ु पिनछ । प्रनतवेदिको प्रत्येक पािाको तलमानर् १-१ इन्च, 95 बायााँ १.२ इन्च र दायााँ १ इन्च खाली राखी पािाका दवैुतफथ वप्रन्ट गरी स्पाइरल बाइम्ण्डङ गरेको हिु ुपिनछ । (२) ववदेशी लगािी िएका प्रस्तावको प्रस्तावकले अङ ग्रिेी िाषामा तयार गिन वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ कि प्रनतवेदि Times New Roman फण्टको फण्ट साइि १२ मा टाइप गरी लेम्खएको हिु ु पिनछ । प्रनतवेदिको प्रत्येक पािाको तलमानर् १-१ इन्च, बायााँ १.२ इन्च र दायााँ १ इन्च खाली राखी पािाका दवैुतफथ वप्रन्ट गरी स्पाइरल बाइम्ण्डङ गरेको हिु ुपिनछ । 96 अिसूुची-१३ (नियम ७ को उपनियम (६) साँग सभबम्न्ित) वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार पािन ववज्ञ (1) वातावरण ववज्ञाि, वातावरण व्यवस्र्ापि वा वातावरण इम्ञ्जनियररङ्ग ववषयमा न्यूितम स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरी कभतीमा तीि वटा वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारीमा संलग्ि िएको व्यम्ि । (2) प्रस्तावसाँग सभबम्न्ित प्रमखु ववषयमा न्यूितम स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरी कभतीमा तीि वटा वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारीमा संलग्ि िएको व्यम्ि । (3) प्राकृनतक स्रोत व्यवस्र्ापि, वि ववज्ञाि, िीव ववज्ञाि वा विस्पनत ववज्ञाि ववषयमा न्यूितम स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरी कभतीमा तीि वटा वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारीमा संलग्ि िएको व्यम्ि । (4) नसनिल, आवकथ टेक्ट, मेकानिकल वा केनमकल इम्ञ्जनियररङ्ग, हाइड्रोलोिी, ि-ूगिथ शास्त्र, ि-ू ववज्ञाि, िौनतक शास्त्र, रसायि शास्त्र, माईनिङ्ग इम्न्िनियररङ्ग वा मेटलम्िथक इम्न्िनियररङ्ग ववषयमा स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरेको व्यम्ि । (5) प्राणी शास्त्र वा विस्पनत शास्त्रमा स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरेको व्यम्ि । (6) समाि शास्त्र, मािव शास्त्र वा अर्थशास्त्रमा स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरेको व्यम्ि। (7) वातावरण कािूिमा स्िातकोत्तर उपानि हानसल गरेको व्यम्ि । (8) प्रयोगशालामा वैज्ञानिक परीक्षण गरी त्याङ क ववश्वषेण गरी प्रनतवेदि तयारी गिुथ पिन प्रस्तावको हकमा यस्तो परीक्षण गिन ववषयसाँग सभबम्न्ित स्िातक उपानि प्राप्त गरी कभतीमा ३ (तीि वषथ) को कायथ अििुव िएको व्यम्ि । (9) िमसङ्या (३) देम्ख (७) सभम उम्ल्लम्खत शैम्क्षक उपानि ििएको तर त्यस मध्ये कुिै ववषयमा स्िातक उपानि हानसल गरी वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयारी कायथमा कभतीमा ५ (पााँच) वषथको कायथ अििुव िएको व्यम्ि । रष्टव्य: (१) उम्ल्लम्खत ववज्ञ मध्येबाट देहायको वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गिथ देहाय बमोम्िमको सदस्य रहेको अध्ययि दल रहिेछ : (क) संम्क्षप्त वातावरणीय अध्ययिको हकमा िमसङ्या (१) र (२) प्रत्येकबाट एक एक ििा ववज्ञ रहिे गरी कभतीमा तीि ििा सदस्य, (ख) प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षणको हकमा िमसङ्या (१), (२) र (३) प्रत्येकबाट एक एक ििा ववज्ञ रहिे गरी कभतीमा चार ििा सदस्य, (ग) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ किको हकमा िमसङ्या (१), (२) र (३) प्रत्येकबाट एक एक ििा ववज्ञ रहिे गरी कभतीमा पााँच ििा सदस्य । 97 (२) वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि तयार गदाथ आवश्यकता अिसुार िाषा ववज्ञलाइथ परामशथदाताको रुपमा अध्ययि दलमा समावेश गिथ सवकिेछ । 98 अिसूुची-१४ (नियम ८ को उपनियम (८) साँग सभबम्न्ित) नसफाररसपत्रको ढााँचा कायाथलयको िाम, ठेगािा कायाथलयको फोि िं. कायाथलको छाप नमनतः ..................... ववषयः राय सझुाव सवहत नसफाररस गररएको बारे । श्री.......................................कायाथलय/वविाग/मन्त्रालय ठेगािा............................................... वा श्री------------------------(प्रस्तावक) ठेगािा प्रस्ततु ववषयमा ........... कायाथलयको/वविागको/मन्त्रालयको नमनत ..........................को प्रकाम्शत सूचिा र/वा------ नमनतको सावथिनिक सिुवुाई अिसुार कायाथन्वयि हिुे .....................................ववषयको प्रस्तावबाट यस क्षेत्रमा निभिािसुारको वातावरणीय प्रिाव पिथ िािे देम्खन्छ: (क) सकारात्मक प्रिाव: (ख) िकारात्मक प्रिाव: उम्ल्लम्खत प्रिावको आिारमा सकारात्मक प्रिाव अनिववृि गिन र िकारात्मक प्रिाव न्यूि गिन वातावरणीय व्यवस्र्ापिको योििा कायाथन्वयि गदाथ उम्ल्लम्खत प्रस्तावको सकारात्मक प्रिाव/िकारात्मक प्रिाव बढी हिुे देम्खएकोले उम्ल्लम्खत प्रस्ताव निभि आिारमा कायाथन्वयि गिथ नमल्िे/िनमल्िे व्यहोरा उल्लेख गरी यो नसफाररस गररएको छ । प्रस्ताव कायाथन्वयि गिथ नमल्िे आिार वा प्रस्ताव कायाथन्वयि गिथ िनमल्िे आिार १.-------------------- १. २.------------------- २. ३.------------------- ३. दस्तखतः िामः पदः वोद्यार्थः श्री ---------------------------- कायाथलय/वविाग/मन्त्रालय 99 अिसूुची-१५ (नियम १० को उपनियम (१३) साँग सभबम्न्ित ) रणिीनतक वातावरणीय ववश्लषेणका आिार (१) एकीकृत रूपमा ववश्लषेण हिुे (Integrated) । (२) ददगो ववकासको अविारणाद्वारा िेततृ्व प्रदाि िएको (Sustainability-led) । (३) ववषय केम्न्रत (Focused) रहेको । (४) उत्तरदावयत्वको प्रष्ट वकटािी (Accountable) िएको । (५) सहिानगतामूलक (Participative) प्रकृनतको । (६) पिुरावतृ्तीय (Iterative) चरण पार गरेको । (७) रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण पररवेश अिकूुल हिुपुिन (Assessing the Context) । (८) रणिीनतक वातावरणीय ववश् लेषण दूरगामी पक्षलाई ्याल गदै समग्र पररवेश, अन्तरक्षेत्र ववषय र एकीकृत रूपमा रहि ुपिन । (९) हालको म्स्र्नतिन्दा प्रवमृ्त्तगत अवस्र्ाको ववश् लेषणमा आिाररत िएर संवेदिशील ववषयमा ध्याि केन्रीत िएको हिु ुपिन । (१०) दीगोपिा गिन निणथयलाई सघाउ हिु ुपिन । (११) बहवुविागत अविारणा, सशुासि र सन्देश सभप्रषेणात्मक हिु ुपिन । (१२) अिगुमि र पषृ्टपोषणलाई आत्मसात गरेको हिु ुपिन । (१३) वववेचिात्मक निणथय (विवटकल नडनसिि) गिथलाई सहयोग गिन हिु ुपिन । 100 अिसूुची-१६ (नियम १६ को उपनियम (२) साँग सभबम्न्ित) िोम्खमपूणथ पदार्थको सङ कलि, िण्डारण, प्रशोिि, नबिी ववतरण, ववसिथि र ओसारपसार गिथको लानग अिमुनत प्राप्त गिथ वा िवीकरण गिथ पेश गिन निवेदिको ढााँचा १. निवेदकको िाम र ठेगािाः २. अिमुनत माग िएको ववषयः (क) सङ कलि (ख) ओसारपसार (ग) िण्डारण (घ) प्रशोिि (ङ) ववसिथि ३. िवीकरणको हकमा पवहले प्राप्त गरेको अिमुनत सङ्या र नमनतः ४. प्रस्ताववत कायथ गिथ तोवकएको स्र्ािको ठेगािाः ५. प्रस्ताववत स्र्ािको वातावरणीय म्स्र्नतः ६. िोम्खमपूणथ पदार्थको रासायनिक पररचयः ७. िोम्खमपूणथ पदार्थको अिमुानित पररमाणः ८. िोम्खमपूणथ पदार्थको िण्डारण र प्रशोिि गिन तररकाः ९. िोम्खमपूणथ पदार्थ ्याकेम्िङ्ग गिन तररकाः 10. िोम्खमपूणथ पदार्थको ववसिथि गिन स्र्ािः ११. िोम्खमपूणथ पदार्थ ववसिथिको प्रकार र तररकाः १२. िोम्खमपूणथ पदार्थ ववसिथि गररिे स्र्ािसभम ओसार पसार गिन माध्यम र तररकाः १३. वियाकलापको ववस्ततृ वववरणः १४. प्रयोग हिुे उपकरणको (प्रकार, क्षमता, सङ्या आदद) ववस्ततृ वववरणः निवेदकको हस्ताक्षरः िामः पदः नमनतः 101 अिसूुची-१७ (नियम १६ को उपनियम (३) साँग सभबम्न्ित) िोम्खमपूणथ पदार्थको उत्पादि, सङ कलि, िण्डारण, प्रशोिि, नबिी ववतरण, ववसिथि, ओसारपसार गिथको लानग अिमुनतपत्र िेपाल सरकार वि तर्ा वातावरण मन्त्रालय वातावरण वविाग नमनतः ............................. श्री ............................. लाई ............................. क्षेत्रमा िोम्खमपूणथ पदार्थको उत्पादि/सङ कलि/ओसारपसार/िण्डारण/प्रशोिि/ववसिथि गिथ यो अिमुनत ददइएको छ । यो अिमुनत पत्र नमनत .............. सभम कायम रहिेछ । शतथ: १. २. हस्ताक्षरः िामः पदः नमनतः 102 अिसूुची-१८ (नियम १६ को उपनियम (७) साँग सभबम्न्ित) अिमुनत प्राप्त व्यम्ि वा संस्र्ाले वववरण अद्यावनिक गदाथ खलुाउि ुपिन वववरण १. उत्पादकको िाम र ठेगािाः २. अिमुनतपत्रको िारी नमनतः ३. िोम्खमपूणथ पदार्थको ववस्ततृ वववरणः (क) िौनतक अवस्र्ाः (ख) रासायनिक अवस्र्ाः (ग) कुल पररमाण (आयति/तौल): ४. िोम्खमपूणथ पदार्थको िण्डारण र प्रशोििकोः (क) िण्डारणको नमनत र तररकाः (ख) प्रशोििको नमनत र तररकाः ५. िोम्खमपूणथ पदार्थको ओसारपसारः (क) ्याकेम्िङ्ग गिन व्यम्ि वा संस्र्ाको िाम र ठेगािाः (ख) ओसार पसार गररिे िोम्खमपूणथ पदार्थको ्यावकङ्गको प्रकारः (ग) ववसिथि गररिे स्र्ािसभम परु् याउिे ओसार पसारको वकनसमः (घ) ओसार पसारको नमनतः ६. िोम्खमपूणथ पदार्थको ववसिथिको वववरणः (क) ववसिथिको प्रकारः (ख) ववसिथि गररिे स्र्ािः (ग) ववसिथि गररिे तररकाः (घ) ववसिथिमा संलग्ि व्यम्ि वा संस्र्ाः ७. वातावरणीय अवस्र्ाको त्याङ्कः (क) त्याङ क सङ कलि गररएको नमनतः (ख) िनूमगत िलको ववश्लषेणः (ग) माटोको ववश्लषेणः (घ) वायकुो ववश्लषेणः (ङ) िैववक वातावरणको वववरणः (च) अन्यः 103 अिसूुची-१९ (नियम २२ को उपनियम (६) साँग सभबम्न्ित) प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्रको िमूिा िेपाल सरकार वि तर्ा वातावरण मन्त्रालय नसंहदरबार, काठमाडौं प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र नमनतः ....................... वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ को नियम २२ बमोम्िम नमनत ............................... मा...................(निकाय).................. दताथ िई गाउाँपानलका/िगरपानलका/उपमहािगरपानलका /महािगरपानलकामा सञ् चालिमा रहेको ....................... प्रा.नल.ले प्रदूषण नियन्त्रणका लानग गरेका वियाकलापलाई कदर गदै यो प्रदूषण नियन्त्रण प्रमाणपत्र प्रदाि गररएको छ । यो प्रमाण पत्र नमनत .......................... सभम कायम रहिेछ । शतथ: १. २. ३. प्रमाणपत्र िारी गिन अनिकारीको, िामः हस्ताक्षरः पदः नमनतः 104 अिसूुची-२० (नियम ४४ साँग सभबम्न्ित) वातावरण संरक्षण योििाको ढााँचा १. योििाको पषृ्ठिनूम: २ योििाको उदे्दश्य: ३. संरक्षणका मागथदशथक नसिान्त: ४. योििाले समेट्िे क्षेत्र: (क) िौनतक (ख) िैववक (ग) रासायनिक (घ) आनर्थक (ङ) सामाम्िक (च) सााँस्कृनतक (छ) िौगोनलक (ि) ििशम्ि ५. सभबि िीनत, ऐि, नियमावली, निदन म्शका, कायथववनि: ६. संरक्षण योििाको ढााँचा: ववषयगत क्षते्र संरक्षणका वियाकलाप के के गिन कहााँ गिन कसरी गिन कवहले गिन कसले गिन अिमुानित ििशम्ि, बिेट, समय अिगुमि तर्ा मूल्याङ कि िौनतक िैववक सामाम्िक सााँस्कृनतक अन्य ७. अपेम्क्षत प्रनतफल/उपलम्ब्ि: (क) िौनतक क्षेत्रमा प्राप्त हिु े (ख) सामाम्िक क्षेत्रमा प्राप्त हिुे (ग) िैववक क्षेत्रमा प्राप्त हिुे (घ) अर्थतन्त्रमा प्राप्त हिुे (ङ) अन्य क्षेत्रमा प्राप्त हिुे ८. प्रनतवेदि: ९. ववववि: 105 अिसूुची-२१ (नियम ४६ को उपनियम (१) साँग सभबम्न्ित) वावषथक प्रनतवेदिको ढााँचा 1. प्रनतवेदिको कायथकारी सारांश: 2. अिगुमि तर्ा निरीक्षणको ववनि तर्ा प्रयोग िएका उपकरणको वववरण: 3. अिगुमि तर्ा निरीक्षणका आिार: (क) ऐि, नियम, कायथववनि, मापदण्ड, (ख) स्वीकृत वातावरणीय अध्ययि प्रनतवेदि, (ग) अिगुमि गररिे उद्योग, कलकारखािा, यन्त्रिस्ता ववषयसाँग सभबम्न्ित सान्दनिथक आदेश, (घ) अिगुमि गररिे उद्योग, कलकारखािा, यन्त्रको यर्ार्थ म्स्र्नतको वववरण । 4. अिगुमि तर्ा निरीक्षणका मापदण्डः (क) वायकुो म्स्र्नत, (ख) िलीय म्स्र्नत, (ग) माटोको म्स्र्नत, (घ) ध्वनिको म्स्र्नत, (ङ) िोम्खमयिु पदार्थको म्स्र्नत, (च) प्रदूषण नियन्त्रणको अवस्र्ा, (छ) मािव स्वास््य सरुक्षाको अवस्र्ा । 5. वातावरणीय िोम्खमको अवस्र्ाः (क) वाय ुप्रदूषणको मात्रा, फैलावट र अवनिको यर्ार्थ म्स्र्नत, (ख) िलीय प्रदूषणको मात्रा, फैलावट र अवनिको यर्ार्थ म्स्र्नत, (ग) िीविन्त ुतर्ा विस्पनतमा परेको वा पिथ सक्िे प्रनतकूल असरको म्स्र्नत, (घ) मािव स्वास््यमा परेको वा पिथ सक्िे प्रनतकूल असर तर्ा प्रिावको म्स्र्नत । 6. वातावरणीय िोम्खम न्यूिीकरण गिथ नलएका उपायको लेखािोखा: (पयाथप्त या अपयाथप्त के छ सो समेत उल्लेख गिुथ पिन) 7. वातावरणीय िोम्खम न्यूिीकरण गिथका लानग आगामी ददिमा चानलि ुपिन कदम: (क) िीनतगत/कािूिी/योििागत/कायथिमगत, (ख) पालिा/सिुारात्मक/क्षनतपूनतथ/प्रनतस्र्ापि/हटाउिे, (ग) दण्डात्मक । 8. नसफाररस, सझुाव तर्ा निष्कषथ: 9. सान्दनिथक दस्तावेि, निणथय: