Radon protection Strategy with Action Plan for the period 2019-2023

6.1.1 Radon u boravišnim i radnim prostorima ...................................................................................... 7

6.1.2 Radon u vodi za piće ...................................................................................................................... 10

6.1.3 Radon iz građevinskog materijala ................................................................................................ 10 7. Odjeljak VI: Strateški i pojedinačni ciljevi ................................................................................................ 11

7.1.1 Strateški ciljevi ............................................................................................................................... 11

7.1.2 Pojedinačni ciljevi .......................................................................................................................... 11 8. Odjeljak VII: Unapređenje pravnog okvira ............................................................................................... 13 9. Odjeljak VIII: Stručni poslovi mjerenja koncentracije aktivnosti radona, kalibracije i sprovođenja remedijacije ................................................................................................................................................... 19 10. Odjeljak IX: Istraživanje i razvoj ............................................................................................................... 20 11. Odjeljak X: Učešće javnosti u pitanjima zaštite od radona ....................................................................... 21 12. Odjeljak XI: Nacionalno koordinaciono tijelo ........................................................................................... 23 13. Prilog 1: Prosječne godišnje koncentracije aktivnosti radona u stanovima po opštinama ....................... 24 14. Prilog 2: Mapa prosječnih koncentracija aktivnosti radona u opštinama ................................................. 25 15. Prilog 3: Procjena stanova sa koncetracijama aktivnosti radona iznad 300 Bq/m3 po opštinama ........... 26 16. Prilog 4: Mapa procenata stanova u opštinama sa konecntracijama aktivnosti radona iznad 300Bq/m3 27 17. Odjeljak XII: Akcioni plan za sprovođenje strategije za period 2019-2023. godina ..................................... 0 1 2. Odjeljak I: Uvod Zaštita zdravlja ljudi kao i životne sredine od štetnog djelovanja jonizujućeg zračenja su važne aktivnosti Vlade Crne Gore čija realizacija zahtijeva dobro osmišljen plan kako bi se osigurali svi potrebni organizacioni, ljudski i finansijski resursi i infrastruktura. U većini zemalja svijeta, pa i u Crnoj Gori od svih izvora jonizujućeg zračenja prirodnog porijekla radon najviše doprinosi ozračivanju stanovništva. Prema nalazima Svjetske zdravstvene organizacije (SZO), udisanje radona je prvi po važnosti uzročnik karcinoma pluća kod nepušača, a drugi kod pušača. Ne postoji vrijednost koncentracije aktivnosti radona koja je potpuno bezbjedna za čovjeka, jer rizik obolijevanja od karcinoma pluća raste linearno sa koncentracijom aktivnosti radona u vazduhu i sa vremenom izlaganja. Epidemiološke studije koje su rađene u Evropi pokazuju da je radon u stanovima uzročnik 9% smrti od karcinoma pluća kao i da rizik od dobijanja karcinoma pluća raste linearno za 16% sa svakih 100 Bq/m3 koncentracije aktivnosti radona u vazduhu stana i da je taj rizik 25 puta veći kod pušača nego kod nepušača. Radon je prirodni radioaktivni gas koji se stalno produkuje radioaktivnim raspadom uranijuma, koji je, u različitim koncentracijama, prirodni sastojak stijena i zemljišta. Stoga, zemni gas i podzemne vode sadrže radon koji kroz pukotine u temeljnim pločama ulazi u zgrade i u njima se koncentriše. Izvor radona u zgradama može biti i njihov konstruktivni materijal (građevinski materijal), kao i voda za piće. Istraživanja sprovedena u peruodu 2002-2003 i 2014-2015 godine su pokazala da ako se pretpostavi da je prosječno vrijeme boravka u stanovima u Crnoj Gori 12 h dnevno, dobija se da prosječna efektivna doza koju stanovnik Crne Gore dobija godišnje zbog udisanja radona u stanu iznosi 1.73 mSv/god. Kako se većina radnih mjesta u Crnoj Gori nalazi u rezidencijalnim zgradama i zgradama sličnog tipa, može se pretpostaviti da je prosječna godišnja koncentracija aktivnosti radona u stanovima od 110 Bq/m3 aproksimativno reprezentativna i za radna mjesta u Crnoj Gori. Tada, uzimajući za svijet tipičnu vrijednost boravka ljudi u zatvorenom prostoru dnevno od 80%, dobija se da prosječna efektivna doza koj stanovnik Crne Gore godišnje prima udisanjem radona 222Rn u boravišnim prostorijama iznosi 2.78 mSv/god. Ova vrijednost je 2.8 puta veća od odgovarajuće procijenjene srednje za svijet godišnje efektivne doze. Svako smanjenje koncentracije aktivnosti radona u boravišnim prostorima i vremena izlaganja ima povoljan uticaj na zdravlje, zbog čega su neophodne i opravdane aktivnosti i mjere, inicirane i sprovedene na državnom, lokalnom i individualnom nivou, usmjerene na smanjenje koncentracije aktivnosti radona u boravišnim (stanovima) i radnim prostorima (radnim mjestima). Stoga se na državnom nivou, donosi Strategija zaštite od radona s Akcionim planom za period 2019-2023. godine (u daljem tekstu Strategija). Osnova za izradu Strategije su postojeće stanje u Crnoj Gori (pravni okvir, institucije i njihova osposobljenost, rezultati istraživanja radona u Crnoj Gori i anketiranja građana o radonu), zahtjevi Direktive Savjeta Evropske unije 2013/59/EURATOM od 5. decembra 2013. godine o osnovnim sigurnosnim standardima za zaštitu od opasnosti koje potiču od izloženosti jonizujućem zračenju, i o stavljanju van snage Direktiva Savjeta Evropske unije (89/618/EURATOM, 90/641/EURATOM, 96/29/EURATOM, 97/43/EURATOM i 2003/122/EURATOM), Direktive Savjeta Evropske unije 2013/51/EURATOM od 22. oktobra 2013. o utvrđivanju zahtjeva za zaštitu zdravlja stanovništva od radioaktivnih supstanci u vodi namijenjenoj za ljudsku potrošnju, evropski standardi, preporuke Svjetske zdravstvene organizacije (SZO), Međunarodne komisije za zaštitu od 2 jonizujućeg zračenja (Internation Commission for Radiation Protection - ICRP) i Međunarodne agencije za atomsku energiju (MAAE). Sprovođenje Strategije se vrši preko Akcionog plana koji sadrži planirane aktivnosti i mjere na realizaciji Strategije u petogodišnjem periodu, od kojih je svaka mjerljiva i ima jasno definisan vremenski okvir za realizaciju. Za sve aktivnosti identifikovani su nosioci i ostali učesnici, kao i izvori i iznosi neophodnih finansijskih sredstava potrebnih za njihovu realizaciju. Neke mjere i preporuke praćene su detaljnim protokolima i/ili uputstvima. U cilju boljeg sprovođenja zadatih mjera sadržanih u Akcionom planu neophodno je formirati odgovarajuće radne grupe ili angažovati konsultante koji će raditi na izradi tih dokumenta, koristeći se i dobrim primjerima prakse evropskih zemalja. Za sprovođenje Strategije i Akcionog plana neophodna je saradnja državnih i opštinskih organa nadležnih u različitim oblastima javne djelatnosti (zaštita od jonizujućeg zračenja, javno zdravlje, zaštita na radu, građevinarstvo, prosvjeta, itd.), učešće različitih institucija i organizacija (naučne i stručne institucije, strukovna udruženja, NVO itd.) i saradnja između različitih profesionalnih disciplina (arhitektura, građevinarstvo, medicina, zaštita od jonizujućeg zračenja, inspekcije za javno zdravlje i za zaštitu od jonizujućeg zračenja, građevinska inspekcija itd.). Strategija i Akcioni plan usaglašeni su i sinhronizovani su sa drugim nacionalnim strategijama i akcionim planovima, a naročito sa onima koji se odnose na obolijevanja od karcinoma pluća, borbu protiv pušenja, bolji kvalitet vazduha u zgradama i na veću energetsku efikasnost. Pri koncipiranju Strategije i Akcionog plana uzeta su u obzir tri moguća ometajuća faktora njihove realizacije, potvrđena iskustvom zemalja koje prednjače u oblasti zaštite od radona i to su:  niska opšta svijest o riziku od radona i odbojnost vlasnika stanova/kuća i poslovnih prostora prema mjerenju koncentracije aktivnosti radona i remedijaciji;  niska efikasnost mjera koje su zasnovane na bazi dobrovoljnosti i preporuka, i  otpor uvođenju obaveznih mjera propisima od strane nekih državnih i industrijskih sektora. Za realizaciju Strategije i Akcionog plana posebnu odgovornost imaju organi državne uprave i organi uprave u čijoj su nadležnosti pitanja javnog zdravlja, životne sredine, obrazovanja, zaštite na radu i građevinarstva. 3 3. Odjeljak II: Osnovni principi zaštite od jonizujućih zračenja Osnovni principi zaštite od jonizujućeg zračenja definisani su u dokumentu MAAE (SF-1, Osnovni sigurnosni principi – Fundamental Safety Principles), koji propisuju ciljeve zaštite od jonizujućeg zračenja, osnovne principe i koncept za uspostavljanje sigurnosnih standarda i programa i to su: 1) Opravdanost primjene: Svaka djelatnost kao i odluke o izlaganjima u postojećim ili vanrednim situacijama izlaganjima, treba da budu planirane i sprovedene tako da daju veću korist od ukupne štete uzimajući u obzir društvene, ekonomske i druge relevantne okolnosti; 2) Optimizacija zaštite od jonizujućeg zračenja: Zaštita od jonizujućih zračenja pojedinaca pri javnom ili profesionalnom izlaganju mora biti takva da se obezbijedi da veličina pojedinačnih doza, broj izloženih pojedinaca i vjerojatnoća izlaganja budu onoliko niski koliko je to objektivno moguće postići, s obzirom na ekonomske i društvene faktore; 3) Ograničenja doze: U planiranim situacijama djelatnosti se sprovode na način koji će obezbijediti da ukupna doza koju je neka osoba primila ne prelazi granice doze propisane za profesionalno ili javno izlaganje jonizujućem zračenju; 4 4. Odjeljak III: Međunarodno-pravni okvir i relevantni standardi Sve odredbe na području primjene nuklearne energije u miroljubive svrhe, nuklearne proizvodnje, nuklearne i radijacione sigurnosti i bezbjednosti temelje se na Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice za atomsku energiju, 1957 (EURATOM) koji propisuje da članovi Evropske zajednice moraju uspostaviti i obezbijediti jedinstvene sigurnosne standarde. Sa aspekta zaštite od radioaktivnog gasa radona relevantna su sljedeća pravna akta Evropske unije:  Direktiva Savjeta Evropske unije 2013/59/EURATOM od 5. decembra 2013. godine o osnovnim sigurnosnim standardima za zaštitu od opasnosti koje potiču od izloženosti jonizujućem zračenju, i o stavljanju van snage Direktiva Savjeta Evropske unije 89/618/EURATOM, 90/641/EURATOM, 96/29/EURATOM, 97/43/EURATOM i 2003/122/EURATOM;  Direktiva Savjeta Evropske unije 2013/51/EURATOM od 22. oktobra 2013. o utvrđivanju zahtjeva za zaštitu zdravlja stanovništva od radioaktivnih supstanci u vodi namijenjenoj za ljudsku potrošnju;  Direktiva Savjeta Evropske unije 89/391/EEC od 12. juna 1989. o uvođenju mjera za podsticanje poboljšanja sigurnosti i zdravlja radnika na radu;  Preporuka Evropske komisije od 21. februara 1990. godine o zaštiti stanovništva od izloženosti radonu u prostorijama (90/143/EURATOM). Ostala relevantna dokumenta međunarodnih organizacija sa aspekta zaštite od radioaktivnog gasa radona su:  Priručnik o radonu Svjetske zdravstvene organizacije;  Zaštita od zračenja i sigurnost izvora zračenja: Međunarodni osnovni sigurnosni standardi, Opšti sigurnosni zahtjevi GRS Dio 3, Međunarodna agencija za atomsku energiju;  Publikacija 65 Međunarodne komisije za zaštitu od jonizujućeg zračenja (ICRP) “Zaštita od 222Rn u boravišnim i radnim prostorima” (Protection Against Radon- 222 at Home and at Work);  Publikacija 115 Međunarodne komisije za zaštitu od jonizujućeg zračenja (ICRP) “Rizik od obolijevanja od carcinoma pluća od uticaja radona i njegovih potomaka” ( Lung Cancer Risk from Radon and Progeny and Statement on Radon);  Publikacija 126 Međunarodne komisije za zaštitu od jonizujućeg zračenja (ICRP) “Zaštita od izlaganja radonu” (Radiological Protection against Radon Exposure); 5 5. Odjeljak IV: Nadležne institucije sa aspekta zaštite od radona Nacionalno regulatorno tijelo relevantno sa aspekta zaštite od radona čine: Ministarstvo održivog razvoja i turizma, Agencija za zaštitu prirode i životne sredine i Uprava za inspekcijske poslove. Jasna podjela nadležnosti data je u Uredbi o organizaciji i načinu rada državne uprave („Sl. list Crne Gore“, br. 5/12, 25/12, 44/12, 61/12, 20/13, 17/14, 6/15, 80/15, 35/16, 041/16, 061/16, 73/16, 3/17, 19/17), dok je međuinstitucionalna saradnja uređena Zakonom o državnoj upravi („Sl. list Republike Crne Gore“, br. 38/03, „Sl. list Crne Gore“, br. 22/08, 42/11, 54/16). Shodno Uredbi o organizaciji i načinu rada državne uprave Ministarstvo održivog razvoja i turizma, pored ostalih, vrši poslove uprave koji se odnose na kreiranje politika i zakonske regulative za sve aspekte zaštite od jonizujućeg zračenja i radijacione sigurnosti. Takođe, vodi politiku međunarodne saradnje, zaključivanja međunarodnih ugovora, praćenja međunarodnih standarda, pregovaranja, koordinacije i implementacije međunarodnih konvencija i sporazuma, praćenja procesa pristupanja Evropskoj uniji, harmonizaciji sa međunarodnim standardima, propisima i preporukama i dr. Zakonom o životnoj sredini („Sl. list Crne Gore“, br. 52/16), Zakonom o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj sigurnosti („Sl. list Crne Gore“, br. 56/09, 58/09, 40/11, 55/16) i Uredbom o organizaciji i načinu rada državne uprave propisano je da stručne i sa njima povezane upravne poslove iz oblasti zaštite od jonizujućeg zračenja i radijacione sigurnosti vrši Agencija za zaštitu prirode i životne sredine. Sa aspekta zaštite od radona Agencija za zaštitu prirode i životne sredine kroz program monitoringa radioaktivnosti u životnoj sredini pokriva i mjerenje koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima, radona u vodi za piće i shodno tome procjenjuje radiološku opterećenost stanovništva koja je posljedica inhalacije i ingestije radona. Donošenjem Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o inspekcijskom nadzoru („Sl. List Republike Crne Gore“, br. 39/03, „Sl. list Crne Gore“, br. 76/09, 57/11, 18/14, 11/15) osnovana je Uprava za inspekcijske poslove, u okviru koje se nalaze sve inspekcije uključujući i ekološku inspekciju, koja je nadležna inspekcija za sprovođenje odredbi iz Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj sigurnosti. U okviru Programa pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji 2016 – 2018, koji je Vlada Crne Gore usvojila na sjednici održanoj 21.01.2016. godine, planirano je jačanje administrativnih kapaciteta za sve nadležne institucije u ovoj oblasti, u okviru pregovaračkog Poglavlja 15-Energetika. Pored kvantitativnog jačanja administrativnih kapaciteta kontinuirano se radi na kvalitativnom jačanju i stalnom unapređenju administrativnih kapaciteta u Crnoj Gori. Imajući u vidu obaveze koje je Crna Gora preuzela u okviru pregovaračkog poglavlja 15 – Energetika, u narednom periodu, a prije utvrđivanja novog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti, ukoliko se ukaže potreba izradiće se Analiza reorganizacije postojećih kapaciteta u oblasti zaštite od jonizujućeg zračenja, radijacione i nuklearne sigurnosti i bezbjednosti. Jedinice lokalnih samouprava treba, shodno svojim finansijskim kapacitetima i specifičnim potrebama, u budućem vremenu da samostalno sprovode mjerenja koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima i time izvrše pogušćavanje radonske mape u skladu sa smjernicama datim u ovoj Strategiji (izrada lokalnih (opštinskih) akcionih planova zaštite od radona). 6 6. Odjeljak V: Postojeće stanje u Crnoj Gori

6.1.1 Radon u boravišnim i radnim prostorima Pravni okvir, kao i institucionalno i stanje ljudskih resursa u oblasti kontrole rizika od radona, a i opšte i specijalističko znanje o njemu u Crnoj Gori su nedovoljno razvijeni i neadekvatno prilagođeni potrebama zaštite zdravlja stanovništva od ovog svuda prisutnog prirodnog radioaktivnog gasa. Zakonom o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj sigurnosti („Sl. list Crne Gore”, br. 56/09, 58/09, 40/11, 55/16), uređuju se između ostalog i zaštita života i zdravlja ljudi i zaštita životne sredine od štetnog djelovanja jonizujućeg zračenja, čime je obuhvaćena i zaštita od uticaja gasa radona na ljudsko zdravlje. Članom 16 Pravilnika o granicama izlaganja jonizujućim zračenjima („Sl. list SRJ“, br. 32/98) propisano je da je referentni nivo za hronično izlaganje radonu u stambenim objektima jednak godišnjoj prosječnoj koncentraciji aktivnosti radona (222Rn) od 200 Bq/m3 u vazduhu u novoizgrađenim stambenim objektima, a 400 Bq/m3 u vazduhu u postojećim stambenim objektima. Referentni nivo za hronično izlaganje radonu na radnom mjestu jednak je srednjoj godišnjoj koncentraciji aktivnosti radona u vazduhu od 1000 Bq/m3. Ovi referentni nivoi su ustanovljeni na osnovu preporuka relevantnih međunarodnih institucija za oblast zaštite od radona, ali bez prethodnog poznavanja stvarnog stanja o koncentracijama aktivnosti radona u Crnoj Gori. Nacionani pravni okvir još uvijek nije dovoljno adekvatno uredio preventivne i korektivne građevinske mjere u cillju zaštite od radona, kao ni nosioce odgovornosti ukoliko su koncentracije aktivnosti radona iznad propisanih referentnih nivoa. Poseban napredak u pravnom okviru ostvaren je donošenjem Zakona o planiranju prostora i izgradnji objekata ("Službeni list Crne Gore", br. 064/17 od 06. X 2017.), kojim je, između ostalog, normirano da se uzme u obzir zaštita od radioaktivnog gasa radona u fazi izgradnje objekata, kao preventivna mjera. Na ovaj način izvršeno je usaglašavanje, kako sa nacionalnim potrebama i posebnostima, tako i sa dijelom odredbe vezano za zaštitu od radona iz Direktive Savjeta Evropske unije 2013/59/EURATOM od 5. decembra 2013. godine o osnovnim sigurnosnim standardima za zaštitu od opasnosti koje potiču od izloženosti jonizujućem zračenju, i o stavljanju van snage Direktiva Savjeta Evropske unije 89/618/EURATOM, 90/641/EURATOM, 96/29/EURATOM, 97/43/EURATOM i 2003/122/EURATOM. Strategijom se daju detaljne strateške smjernice za uređenje i uspostavljanje adekvatnog sistema zaštite od radioaktivnog gasa radona i u pogledu donošenja drugih zakona i podzakonskih akata. U Crnoj Gori je do početka realizacije nacionalnog projekta MNE9004 „Mapiranje radona i unapređenje nacionalnog sistema zaštite od radona“, čiji je jedan od rezultata i izrada ovog dokumenta, bilo svega desetak specijalista iz raznih oblasti koji su donekle bili upućeni u problematiku radona i samo jedna institucija, D.O.O. „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“ - Podgorica (CETI), koja je ovlašćena za mjerenja radona, i to samo za kratkoročna, indikatorska mjerenja, čiji rezultati nijesu dovoljno pouzdani sa aspekta adekvatne radiološke zaštite stanovništva. Program sistematskog ispitivanja radioaktivnosti u životnoj sredini sprovodi se u Crnoj Gori od 1998. godine na osnovu Zakona o životnoj sredini (“Službeni list Crne Gore“, br. 52/16), Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj sigurnosti (“Službeni list 7 Crne Gore“, br. 56/09, 58/09, 40/11, 55/16), Odluke o sistematskom ispitivanju sadržaja radionuklida u životnoj sredini (“Službeni list SRJ”, br. 45/97), Pravilnika o granicama radioaktivne kontaminacije životne sredine i načinu sprovođenja dekontaminacije (“Službeni list SRJ”, br. 9/99), Pravilnika o granicama izlaganja jonizujućem zračenju („Službeni list SRJ”, br. 32/98), Pravilnika o uslovima koje moraju ispunjavati pravna lica za vršenje sistematskog ispitivanja sadržaja radionuklida u životnoj sredini („Službeni list SRJ”, br. 32/98) i Pravilnika o interventnim i izvedenim interventnim nivoima i merama za zaštitu stanovništva, domaćih životinja i poljoprivrede (veterinarstvo, biljna proizvodnja i vodoprivreda) u vanrednom događaju ("Službeni list SRJ", br. 18/92 i "Službeni list SCG", br. 1/2003 - Ustavna povelja). Ovaj Program, između ostalog, uključuje i mjerenje koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima, na ukupno oko 20 lokacija godišnje i to uglavnom u Podgorici. Ova indikatorska mjerenja koncentracije aktivnosti radona sprovodi CETI aktivnim monitorima radona u trajanju od 48 sati, četiri puta godišnje na istim lokacijama, na osnovu čega se procjenjuje srednja godišnja koncentracija aktivnosti radona u tim prostorima.nNa ovaj način, u periodu 1999-2017. godina, koncentracija aktivnosti radona je izmjerena u 246 stanova, 74 škole i vrtića i 48 poslovnih prostora na teritoriji opštine Podgorica, u 20 škola i vrtića, kao i 8 poslovnih prostora u opštini Nikšić i u 8 škola u opštini Bar.) Glavni izvor radona u stanovima i radnim prostorijama u Crnoj Gori je tlo ispod zgrade. Građevinski materijal koji se u Crnoj Gori koristi ima niske koncentracije radijuma 226Ra, čijim se radioaktivnim raspadom stvara radon 222Rn. U Crnoj Gori je realizovan nacionalni projekat koji su finansirale Međunarodna agencija za atomsku energiju i Vlada Crne Gore MNE9004 „Mapiranje radona u Crnoj Gori i unapređenje nacionalnog sistema zaštite od radona“, koji je počeo sa realizacijom 2014. godine, a završen je početkom 2018. godine. Osnovni ciljevi ovog projekta, koji su uspješno i na vrijeme realizovani, bili su:  mapiranje radona u stanovima/kućama u Crnoj Gori;  unapređenje znanja stanovništva o radonu i o riziku koji on donosi po zdravlje;  jačanje institucionalnih i kadrovskih kapaciteta iz oblasti zaštite od radona i  priprema stručne osnove za izradu nacionalne Strategije s Akcionim planom za zaštitu od radona. Statističkom obradom rezultata mjerenja koncentracije aktivnosti radona u stanovima/kućama na 953 lokacije u mreži koja ravnomjerno pokriva čitavu teritoriju Crne Gore, dobijenih tokom istraživanja 2002/2003. i 2014/2015. godine, procijenjeno je da: srednja godišnja koncentracija aktivnosti radona u stanovima u Crnoj Gori iznosi 110 Bq/m3; geometrijska srednja vrijednost iznosi 47 Bq/m3 a standardna devijacija 3.54. Na osnovu rezultata mjerenja radona u 953 stana iz nacionalne (5 km x 5 km) i lokalnih mreža (0.5 km x 0.5 km) u Crnoj Gori, primjenom statističke metode koja daje i koristi transformisanu lognormalnu raspodjelu rezultata, urađena je procjena procenta stanova u Crnoj Gori sa srednjim godišnjim koncentracijama aktivnosti radona iznad nekoliko karakterističnih nivoa radona, koja je prikazana u Tabeli 1. 8 Tabela1. Procenti stanova u Crnoj Gori sa koncentracijama radona iznad datog nivoa CRn. Broj CRn > CRn > CRn > CRn > CRn > uzorkovanih 100 300 400 800 1000 stanova Bq/m3 Bq/m3 Bq/m3 Bq/m3 Bq/m3 953 30.2% 7.4% 4.6% 1.3% 0.8% Pored mjerenja radona u 953 stana iz osnovne i lokalnih mreža, u cilju povećanja broja uzorkovanih stanova u nekim opštinama i realizacije drugih specifičnih istraživačkih ciljeva, radon je mjeren po istom protokolu u još 142 stana u Crnoj Gori. Prema tome, za analizu koncentracija radona po opštinama na raspolaganju su bili rezultati mjerenja radona u 1095 stanova. Prosječne godišnje koncentracije aktivnosti radona u 1095 uzorkovanih stanova po svim opštinama u Crnoj Gori prikazane su u Prilogu 1, a Mapa prosječnih koncentracija aktivnosti radona po opštinama data je u Prilogu 2. Na osnovu rezultata mjerenja radona u 1095 stanova u Crnoj Gori, primjenom statističke metode koja daje i koristi transformisanu lognormalnu raspodjelu rezultata, urađena je za svaku od 23 opštine u Crnoj Gori procjena procenta stanova sa srednjim godišnjim koncentracijama aktivnosti radona iznad 300 Bq/m3, koja je prikazana u Prilogu 3, dok je Mapa procenata stanova u opštinama sa koncentracijama aktivnosti radona iznad 300 Bq/m3 data u Prilogu 4. Ispitivanja javnog mnjenja o radonu sprovedena su u okviru ovog projekta u oktobru 2014. i u novembru 2016. godine, u oba slučaja na više od 1000 ispitanika širom Crne Gore. Uočeno je da samo oko 15% građana donekle zna šta je radon, ali i da bi 52% građana željelo da zna koncentraciju aktivnosti radona u svom stanu/kući, kao i da bi 64% građana dalo dozvolu za postavljanje dozimetara u svom stanu/kući u cilju mjerenja koncentracije radona. U okviru ovog projekta, pri Građevinskom fakultetu u Podgorici, formiran je multidisciplinarni Tim za mitigaciju (remedijaciju) radona, kao prelazno rješenje do uspostavljanja pravnog okvira kojim bi se prenijele odredbe Direktiva Savjeta Evropske unije u ovom dijelu, nakon čega će se ubuduće ovlašćivati pravno lice za vršenje stručnih poslova koji se odnose na remedijaciju radona. Tim za remedijaciju radona prošao je obuku za dijagnosticiranje radona u zgradama i njihovu remedijaciju. Ministarstvo prosvjete je, uz angažovanje pojedinih članova ovog tima, organizovalo i realizovalo tokom 2016. godine uspješnu remedijaciju osnovnih škola „18 Oktobar“ na Bioču i „Savo Kažić“ na Barutani. Takođe, u okviru projekta MNE9004, formirana je sekundarna kalibraciona radonska laboratorija u Zavodu za metrologiju, prva takve vrste u regionu i očekuje se da će biti akreditovana i početi sa radom krajem 2018. ili početkom 2019. godine. Polazeći od rezultata, značaja i benefita projekta MNE9004 „Mapiranje radona u Crnoj Gori i unapređenje nacionalnog sistema zaštite od radona“ za građane, Vlada Crne Gore je predvidjela njegov nastavak koji je u obliku novog nacionalnog projekta odobrila Međunarodna agencija za atomsku energiju. Nacionalni projekat MNE9005 “Procjena i smanjenje radona u crnogorskim školama i vrtićima”, čiji su nosioci Ministarstvo održivog razvoja i turizma, Ministarstvo prosvjete, Crnogorska akademija nauka i umjetnosti i Agencija za zaštitu prirode i životne sredine takođe finansiraju MAAE i Vlada Crne Gore. Projekt MNE9005 „Procjena i smanjenje radona u crnogorskim školama i vrtićima“ realizuje se od januara 2016. godine i sprovodiće se do kraja 2018. godine. 9 Sa početkom školske 2016/2017. godine, u 244 vaspitno-obrazovne ustanove u Crnoj Gori (osnovne i srednje škole, dječji vrtići, resursni centri i domovi učenika), u svim učionicama, igraonicama, kancelarijama i spavaćim sobama u prizemlju i suterenu, kao i u pojedinim prostorijama na prvom spratu, postavljeni su dozimetri radona, ukupno njih 4350. Mjerenja radona su završena u junu 2017. godine i u toku je obrada rezultata mjerenja.

6.1.2 Radon u vodi za piće Program sistematskog ispitivanja radioaktivnosti u životnoj sredini, između ostalog, obuhvata i mjerenje koncentracije aktivnosti radona u vodi za piće. Radon može da bude prisutan u značajnim količinama u vodi za piće što zavisi od karakteristika zemljišta. Granice radioaktivne kontaminacije vode za piće propisane su Pravilnikom o granicama kontaminacije životne sredine i o načinu sprovođenja dekontaminacije („Sl. list SRJ“ br. 9/99). U sklopu Programa sistematskog ispitivanja radioaktivnosti u životnoj sredini mjerena je koncentracija aktivnosti radona u vodi za piće iz javnih vodovoda u Podgorici, Nikšiću, Bijelom Polju i Baru i bila je manja od 10 Bq/l, što ukazuje da stanovništvo u pomenutim opštinama nije konzumiralo radiološki optrerećenu vodu sa aspekta radona. S obzirom da se Programom sistematskog ispitivanja radioaktivnosti u životnoj sredini ne može napraviti sveobuhvatna analiza vode za piće na sadržaj radionuklida i samim tim i na sadržaj radona, Strategijom zaštite od jonizujućih zračenja, radijacione sigurnosti i upravljanja radioaktivnim otpadom za period 2017-2021. godine s Akcionim planom za period 2017-2021. godine, koju je Vlada Crne Gore usvojila 29.12.2016. godine, predviđena je izrada posebne Analize na uzorcima vode za piće na sadržaj radionuklida na teritoriji Crne Gore. Rezultati ove Analize biće osnov za izradu i donošenje podzakonskog akta koji će urediti pitanje budućeg monitoringa radioaktivnosti, uključujući i monitoring radioaktivnosti vode za piće, što će obezbijediti transponovanje odredbi Direktive Savjeta Evropske unije 2013/51 EURATOM i Direktive Savjeta Evropske unije 2013/59 EURATOM, što je i ujedno i obaveza Crne Gore iz pregovaračkog Poglavlja 15 - Energetika. Analizu će izraditi ovlašćeno pravno lice koje prethodno treba da ispuni sve uslove neophodne za realizaciju ove vrste aktivnosti, što je definisano relevantnim zakonskim odredbama.

6.1.3 Radon iz građevinskog materijala Kroz Program sistematskog ispitivanja radioaktivnosti u životnoj sredini analiziraju se na radioaktivnost, svake godine, različiti uzorci građevinskog materijala, kao npr: cement, gips, pijesak, kamen (mermer, granit i sl.), opeka, keramičke pločice i dr. Granice radioaktivne kontaminacije građevinskog materijala propisane su Pravilnikom o granicama kontaminacije životne sredine i o načinu sprovođenja dekontaminacije („Sl. list SRJ“, br. 9/99). Mjerenje koncentracije aktivnosti radona koji potiče iz građevinskog materijala ne sprovodi se u Crnoj Gori. Radi se o relativno skupoj metodi mjerenja koja se ne može smatrati neophodnom, s obzirom da je radiološka opterećenost stanovništva radonom u zatvorenim radnim i boravišnim prostorima u Crnoj Gori najvećim dijelom posljedica koncentracije aktivnosti radona u vazduhu koji potiče iz tla. 10 7. Odjeljak VI: Strateški i pojedinačni ciljevi

7.1.1 Strateški ciljevi Tri su osnovna dugoročna strateška cilja: – Smanjenje rizika od kancera pluća za stanovništvo Crne Gore redukcijom prosječne godišnje koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima. Ovaj cilj se ostvaruje dosljednom primjenom propisa iz oblasti zaštite od jonizujućih zračenja, kao i planiranja i izgradnje objekata. – Smanjenje rizika od kancera pluća za pojedince koji stanuju i rade u uslovima visoke koncentracije aktivnosti radona. Za ostvarivanje ovog cilja osnovna mjera je definisanje adekvatnog nacionalnog referentnog nivoa radona i urgentnog akcionog nivoa radona. – Smanjenje rizika po zdravlje pojedinca koji koriste vodu za piće koja ima visoke koncentracije aktivnosti radona. Ovaj cilj se ostvaruje preduzimanjem korektivnih mjera radi poboljšanja kvaliteta vode za piće do nivoa koji je zadovoljavajući sa aspekta zaštite radona.

7.1.2 Pojedinačni ciljevi Ostvarenju dugoročnih strateških ciljeva vode sljedeći pojedinačni ciljevi: 1. Formiranje Nacionalnog koordinacionog tijela (NKT) U cilju neophodne kordinacije nadležnih državnih organa, organa uprave i jedinica lokalne samouprave i nevladinih organizacija radi sprovođenja Akcionog plana ove Strategije neophodno je formiranje NKT-a. 2. Značajno povećanje informisanosti građana i institucija, a posebno ciljnih grupa o radonu. Sprovedene ankete pokazuju da je izuzetno mali broj građana Crne Gore upoznat sa radonom i rizikom koji nosi po zdravlje, kao i da se stanje svijesti stanovništva o radonu veoma teško i sporo mijenja. Zbog toga je neophodno imati dobro osmišljene odgovarajuće komunikacione programe sa javnošću, posebno sa ciljnim grupama, kako na nivou države tako i lokalnih zajednica, kao i istrajne kontinuirane i dobro koordinirane aktivnosti na njihovoj realizaciji. 3. Kontinuirano i efikasno smanjivati rizik od radona kroz primjenu obavezujućih mjera, propisanim zakonom i podzakonskim aktima. Obavezujuće mjere su neuporedivo efikasnije od preporuka. U cilju što bržeg i sveobuhvatnijeg smanjenja rizika od radona, kad god se to čini opravdanim i mogućim sa aspekta zaštite prava građana, a na osnovu pozitivne prakse i iskustava naprednih evropskih država, zakonskim i podzakonskim aktima treba propisati mjere zaštite građana Crne Gore od radona. 4. Preventivnim mjerama kojima se pri gradnji novih objekata, kao i pri značajnijoj rekonstrukciji ili sanaciji ili dogradnji postojećih objekata, bitno smanjuje mogućnost ulaska radona iz tla u objekat, značajno smanjiti prosječnu koncentraciju aktivnosti radona za populaciju Crne Gore. Uvođenje i sprovođenje preventivnih mjera za smanjenje ulaska radona u zgrade pri projektovanju i gradnji objekata je najefikasniji i najjeftiniji način da se smanji koncentracija aktivnosti radona u stanovima i na radnim mjestima, a time i individualno 11 izlaganje radonu. Na taj način se, sa protokom vremena, sve više smanjuje i rizik od radona na cjelokupno stanovništvo. 5. Smanjenje individualnog rizika od radona podsticajnim mjerama za remedijaciju i povećanjem broja realizovanih remedijacija. Shodno uspostavljenom nacionalnom referentnom nivou sprovodiće se mjere za smanjenje rizika od uticaja radona. Remedijacija postojećih zgrada u kojima je koncentracija aktivnosti radona iznad referentng nivoa je individualna mjera i finansijski je zahtjevna. 6. Smanjenje izlaganja radonu na radnim mjestima, u vaspitno-obrazovnim objektima, u zgradama za javno korišćenje i sl. Značajan dio dana zaposleni, kao i pojedinci iz stanovništva provode na svojim radnim mestima i u zgradama za javno korišćenje (vrtići, škole, bolnice, zatvori i sl.). Od svih izvora jonizujućeg zračenja na tim mjestima boravka (osim gdje se profesionalno radi sa izvorima jonizujućeg zračenja) radon predstavlja najveći rizik po zdravlje. 7. U svakoj od narednih pet godina stalno povećavati broj mjerenja koncentracije aktivnosti radona u boravišnim (stambenim) i radnim prostorima. Iako veoma značajno sa aspekta boljeg poznavanja stanja izloženosti radonu pojedinaca i cjelokupnog stanovništva Crne Gore, kao i sa aspekta jačanja svijesti građana o radonu i njegovom uticaju na zdravlje, povećanje broja mjerenja koncentracije aktivnosti radona u boravišnim prostorima ne dovodi do smanjenja rizika od radona ako nakon toga ne slijede odgovarajuće efikasne mjere prevencije i remedijacije. 8. Dobro organizovanim programima obuke ostvariti značajno povećanje broja profesionalaca u oblasti mjerenja koncentracije aktivnosti radona i zaštite od njega, kao i za te poslove ovlašćenih (licenciranih) kompanija. Izuzetno je mali broj ljudi u Crnoj Gori koji se mogu smatrati profesionalcima u oblasti zaštite od radona. Ova činjenica predstavlja krupnu smetnju za uspješnu realizaciju Strategije i Akcionog plana, i neophodno je postojeće stanje što prije mijenjati. 9. Formirati nacionalnu bazu podataka o radonu u Crnoj Gori i učiniti je operativnom. Za racionalno i efikasno upravljanje sistemom zaštite od radona neophodno je postojanje nacionalne baze podataka u vezi sa radonom i njeno redovno ažuriranje. 10. Ciljanim istraživanjima povećavati domaća specifična znanja neophodna za smanjenje rizika od radona u Crnoj Gori. Iskustva iz zaštite od radona u razvijenim zemljama svijeta su za Crnu Goru od izuzetne koristi. Međutim, svaka zemlja ima svoje specifičnosti u: geološkom sastavu zemljišta, klimatskim uslovima, tipovima zgrada i građevinskom materijalu, u načinu života i rada, u navikama pušenja itd., koje su od znatnog uticaja na koncentracije radona u zatvorenim prostorima i rizik od radona. Stoga je neophodno na državnom nivou planirati ciljana istraživanja u vezi sa radonom, kako bi se povećao fond domaćih specifičnih znanja neophodnih za uspješno smanjenje rizika od radona u Crnoj Gori. 11. Smanjiti prosječnu koncentraciju aktivnosti radona za populaciju Crne Gore preventivnim mjerama, kojima se bitno smanjuje mogućnost uticaja radona iz vode za piće. Uvođenje preventivnih mjera za smanjenje koncentracije aktivnosti radona u vodi za piće doprinosi se smanjenju individualnog izlaganja stanovništva radonu, što je posljedica ingestije radonom opterećene vode za piće. 12 8. Odjeljak VII: Unapređenje pravnog okvira Usvajanjem novih Direktiva Savjeta Evropske unije 2013/51 i 2013/59 postala je obaveza da se pitanje zaštite od radona u Crnoj Gori dodatno i sistemski uredi u okviru zakona i odgovarajućih podzakonskih akata. Pitanjima unapređenja pravnog okvira zaštite od radona u boravišnim i radnim prostorima prethodio je istraživački rad u okviru nacionalnog projekta MNE9004 “Mapiranje radona u Crnoj Gori i unapređenje nacionalnog sistema zaštite od radona“, bez čijih rezultata nije bilo moguće odrediti nacionalni referentni nivo i „urgentni akcioni nivo“, koji odslikavaju realno stanje po pitanju radiološke opterećenosti stanovništva od radona. U II kvartalu 2019. godine predviđeno je utvrđivanje novog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja, radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti od strane Vlade Crne Gore, a odmah nakon donošenja od strane Skupštine Crne Gore i donošenje seta unaprijeđenih podzakonskih akata. U navedena inovirana zakonska i podzakonska akta, osim pravne tekovine Evropske unije, biće transponovani i standardi Međunarodne agencije za atomsku energiju, koji tretiraju zaštitu od radona, kao i ostali za ovaj problem, relevantni standardi, u skladu sa nacionalnim potrebama i prioritetima procjenjenim na osnovu realizovanih projekata o radonu. U inoviranom pravnom okviru propisaće se, unaprijed definisani, mehanizmi za odgovornost (obavezujući ili podsticajni) vlasnika stambenog objekta prema zakupcima, prodavca stambenog objekta prema kupcu, poslodavca prema zaposlenima, Vlade, njenih organa i organa lokalne samouprave prema zdravlju stanovništva. S obzirom na socio-ekonomske prilike u Crnoj Gori, kao i na činjenicu da se ona nalazi u procesu pridruživanja Evropskoj uniji (EU) i da se, prema tome, treba pridržavati standarda EU, za nacionalni referentni nivo koncentracije aktivnosti radona u postojećim stambenim zgradama, u radnim prostorima i u zgradama sa javnim pristupom u kojima je visok faktor boravka (npr. bolnice, škole, vrtići...) treba usvojiti srednju godišnju koncentraciju aktivnosti radona u vazduhu od 300 Bq/m3, koja je preporučena Direktivom Savjeta Evropske unije 2013/59 kao maksimalna za nacionalni referentni nivo u državama članicama EU. Na osnovu nedavno kompletiranog sistematskog istraživanja radona u Crnoj Gori procjenjuje sa da 7.4% (sa intervalom 6.6−8.4% na nivou povjerenja 95%) stambenog fonda ima koncentracije aktivnosti radona iznad te vrijednosti referentnog nivoa. Značenje ovog referentnog nivoa je da se izlaganje čovjeka radonu iznad njega smatra neprikladnim i da prioritetno treba biti smanjeno (optimizovano), tj. preporučuje se remedijacija, ali da optimizaciju treba raditi i za nivoe radona manje od referentnog. Da bi se efikasno smanjio visok individualni rizik od radona potrebno je uvesti još jedan, viši nivo radona, iznad kojeg se vlasnicima stanova remedijacija snažno preporučuje i finansijski podržava iz budžeta Crne Gore. Taj tzv. „urgentni akcioni nivo” mora biti dovoljno visok sa aspekta odgovarajuće efektivne doze i istovremeno realno prihvatljiv sa aspekta ukupnih finansijkih sredstava koje država treba da nastoji da obezbijedi kao pomoć u periodu trajanja Akcionog plana s obzirom na broj objekata u kojima je on u Crnoj Gori prekoračen. Stoga za „urgentni akcioni nivo” treba usvojiti 1000 Bq/m3. Procjena je da 0.8% (sa intervalom 0.65−0.93% na nivou povjerenja 95%) stanova u Crnoj Gori ima srednje godišnje koncentracije aktivnosti radona iznad tog nivoa. Shodno predlogu Ekspertskog tima koji je realizovao nacionalni projekat MNE9004, za novu gradnju uvodi se referentni nivo od 150Bq/m3. 13 U cilju pružanja podsticjanih mjera za građane Crne Gore, neophodno je izraditi analizu o mogućim mehanizmima za uvođenje podsticajnih mjera za mjerenje koncentracije aktivnosti radona i remedijaciju u stambenim objektima (kroz grantove, oslobađanja od poreza, mjere za vlasnika stambenog objekta prema zakupcima, prodavca stambenog objekta prema kupcu, poslodavca prema zaposlenima, Vlade, njenih organa i organa lokalne samouprave prema zdravlju stanovništva…). Analiza će ponuditi stručnu osnovu za izradu podzakonskog akta na osnovu novog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti, odnosno Uredbe o podsticajnim mjerama za sve objekte koje prelaze uspostavljeni nacionalni referentni novo. Preporučuje se da se posebnim finansijskim mjerama sa državnog nivoa podrži sprovođenje remedijacije samo onih stambenih objekata u kojima je koncentracija aktivnosti radona iznad urgentnog akcionog nivoa. Za ostale objekte u kojima je koncentracija aktivnosti radona veća od referentnog a manja od akcionog nivoa analiza će pokazati koje podsticajne potencijalne mjere je moguće sprovesti. Za prioritetna radonska područja u Crnoj Gori proglasiće se teritorije opština u kojima se procjenjuje da više od 10% postojećih stanova ima srednje godišnje koncentracije aktivnosti radona iznad referentnog nivoa u Crnoj Gori. Na osnovu rezultata mjerenja radona u 1095 stambena objekta u svim opštinama u Crnoj Gori, po ovom krierijumu su sada prioritetne radonske oblasti teritorije opština: Nikšić, Danilovgrad, Mojkovac, Plužine, Šavnik i Petnjica. Imajući u vidu navedeno, neophodno je u okviru novog pravnog okvira izraditi poseban podzakonski akt koji će definisati kriterijume uspostavljanja radonski prioritetnih područja u Crnoj Gori. Ovom Strategijom daje se smjernica da je neophodno intenzivirati aktivnosti na pronalaženju podsticajnih mjera za nova mjerenja radona u prioritetnim radonskim područjima (kroz nove projekte), kao i sprovoditi kampanje besplatnih mjerenja u prioritetnim radonskim područjima u organizaciji jedinica lokalnih smaouprava kojima pripadaju ta područja. Propisima je potrebno takođe da se prenese dio odgovornosti za zaštitu od radona na jedinice lokalnih samouprava (kroz obavezu izrade lokalnih akcionih planova, sa pogušćenjem mjerenja radona u zgradama, naročito tamo gdje su prioritetna radonska područja i najbrojnija obolijevanja od kancera pluća), uz obavezu da na iste saglanost daje Ministarstvo održivog razvoja i turizma uz stručnu podršku Nacionalnog koordinacionog tijela za sprovođenje ove Strategije. Istim propisom propisaće se način izrade i sadržaj lokalnih akcionih planova. Takođe, neophodno je da Ministarstvo održivog razvoja i turizma uz angažovanje konsultanskih usluga izradi analizu propisa koji se bave sadržinom kupoprodajnih ugovora ili određivanjem stope poreza na nepokretnost i slično, radi pronalaženja mehanizma da se u procesu kupoprodaje stambenog objekta i poslovnog prostora u suterenu i u prizemlju u prioritetnom radonskom području obavezno navodi i informacija o koncentraciji aktivnosti radona, kako bi se i na osnovu toga moglo odlučivati o kupovini, odnosno cijeni stana ili prostora. 14 Sa aspekta zaštite od radona u radnim prostorima potrebno je da se koristi integrisani pristup, odnosno da se izvrši kontrola radona u sklopu ukupnih mjera zaštite zdravlja i sigurnosti na radnom mjestu. Da bi se takav pristup sproveo neophodno je propisati zakonsku obavezu mjerenja koncentracije aktivnosti radona na:  svim radnim mjestima lociranim u prizemlju i ispod nivoa tla koja se nalaze u područjima koja su identifikovana kao radonski prioritetna;  radnim mjestima u radnim prostorima sa javnim pristupom u prizemlju i suterenu (npr. škole, vrtići, zdravstvene ustanove, zatvori, socijalne ustanove pećine, rudnici, institucije, muzeji, galerije i dr.); Takođe je potrebno propisati uslove za razvrstavanje radnih mjesta na prizemlju i ispod nivoa tla u radonski prioritetnim područjima i način vršenja mjerenja i učestalost mjerenja u radonski prioritetnim područjima. Osim toga, potrebno je propisati da su poslodavci dužni da izvrše mjerenja radi procjene nivoa izlaganja zaposlenih lica jonizujućem zračenju na svim radnim mjestima na prizemlju i ispod nivoa tla u radonski prioritetnim područjima. Takođe, neophodno je propisati da je potrebno sprovesti remedijaciju radnog prostora do nivoa koncentracije aktivnosti radona koji je ispod referentnog. Osim toga preporučuje se poslodavcima u ostalim područjima Crne Gore koja nijesu kategorisana kao radonski priroritetna područja da mjere radon u radnim prostorima u prizemlju i u suterenu. Ako se procijeni da je godišnja efektivna doza koju primi zaposleno lice na radnim mjestima veća od 1 mSv i manja od ili jednaka 6 mSv, potrebno je propisati da su poslodavci dužni da izlaganje radonu:  drže pod kontrolom;  da zaposlena lica informišu o rizicima po zdravlje;  da obezbijede da se uradi procjena individualnog rizika na osnovu proračuna efektivne doze koju zaposlena lica prime na radnom mjestu;  da sprovedu mjere zaštite od radona poštujući princip optimizacije. Mjere zaštite za smanjenje koncentracije radona odnose se na:  poboljšanje ventilacije prostora;  ponovno mjerenje koncentracije radona;  remedijaciju prostora po potrebi;  procjenu rizika nakon 5 godina ili u slučaju značajnijih građevinskih izmjena radnog prostora; ili  skraćenjem radnog vremena koje zaposleni provodi na takvim radnim mjestima. Ako navedenim mjerama zaštite iz zbog specifičnosti radnog mjesta, nije moguće postići nivo koncentracije radona niži od nacionalnog referentnog nivoa potrebno je propisati da su poslodavci dužni da takva radna mjesta i aktivnosti prijave Agenciji za zaštitu prirode i životne sredine. Takođe, ako zaposleni na radnim mjestima primaju efektivnu dozu veću od 6 mSv godišnje, radno mjesto smatra se radnim mjestom sa povećanom izloženošću radonu i njime se upravlja kao planiranom situacijom izlaganja, što znači da je neophodno propisati uslove za licencu za obavljanje djelatnosti na tim radnim mjestima. 15 Posebnim pravilnicima kojima se uređuje procjena rizika i akcionom program (primjenjuje se onda kada nije dovoljna mjera zaštite predstavljena u procjeni rizika) transponovaće se odredbe Direktive Savjeta Evropske unije 89/391/EEC od 12. juna 1989. o uvođenju mjera za podsticanje poboljšanja sigurnosti i zdravlja radnika na radu. Pri tom treba voditi računa da je potrebno propisati obavezu poslodavca da obezbijedi zaposlenima na radnom mjestu isti nivo zaštite od radona kao i ostalim građanima. Takođe, neophodno je propisati u podzakonskom aktu kojim se uređuje stručno osposobljavanje i periodična provjera stručne osposobljenosti iz oblasti zaštite od jonizujućih zračenja program obuke za lica koja se bave mjerenjem koncentracije aktivnosti radona, kalibracijom uređaja za mjerenje koncentracije aktivnosti radona, remedijacijom radona i lica koja mogu biti profesionalno izložena (zaposleni u rudnicima, pećinama i dr.). Dodatno je potrebno propisati i uslove za pravna lica koja će vršiti obuku stručnog osposobljavanja i periodične provjere stručne osoposobljenosti, te propisati program obuke za navedena lica. U cilju sticanja profesionalnih znanja o radonu potrebno je uvesti nastavne sadržaje o radonu i zaštiti od njega u programe srednjeg i visokog obrazovanja građevinskog, arhitetonskog i medicinskog smjera. U organizaciji Inženjerske komore i Privredne komore organizovaće se kursevi osnovne obuke i kontinuiranog usavršavanja građevinskog sektora, uključujuči i građevinsku inspekciju o: radonu, pravnim aktima, preventivnim i korektivnim tehnikama smanjenja nivoa koncentracije aktivnosti radona. Takođe, informativnim kampanjama i/ili na okruglim stolovima, podsticaće se postojeće i nove kompanije da se licenciraju za mjerenja koncentracije aktivnosti radona i za poslove remedijacije radona, što je preduslov za povećanje obima aktivnosti na smanjenju rizika od radona i za povećanje tržišne konkurentnosti koja vodi većem kvalitetu i nižim cijenama usluga. Uz prethodno navedeno propisaće se i uslovi za ovlašćivanje pravnih lica za vršenje stručnih poslova koje se odnose na mjerenje koncentracije aktivnosti radona, kalibraciju uređaja i remedijaciju radona uz obavezno prethodno pribavljeni sertifikat o adekvatnoj akreditaciji, vodeći računa da propisi budu usaglašeni sa onima koji važe u državama Evropske unije. Da bi se osigurala konzistentnost mjerenja radona i uporedivost njihovih rezultata, neophodno je specificirati protokole mjerenja radona u zgradama (tip detektora, izbor mjernih mjesta, najmanji vremenski period mjerenja, sezonske/mjesečne korekcione faktore, način izvještavanja o rezultatima mjerenja, savjeti vlasnicima i korisnicima prostorija zavisno od nivoa radona u njima…), koje će izraditi MORT uz angažovanje konsultantskih usluga. Takođe, u okviru inoviranog pravnog okvira propisaće se obaveza izrade programa kontrole kvaliteta mjerenja koncentracije aktivnosti radona, što će predstavljati uslov za dozvolu za vršenje stručnih poslova koje se odnose na mjerenje koncentracije aktivnosti radona. Novim Zakonom o planiranju i izgradnji objekata, pored ostalog, uvodena je osnovna preventivna građevinska mjera zaštite od radona (mjera koja se sprovodi u toku izgradnje objekata i u toku značajnih rekonstrukcija ili sanacija postojećih objekata ili u slučaju njihove dogradnje), i istovremeno je dat pravni osnov za izradu tehničkog propisa kojim će se detaljnije urediti način izgradnje objekata, uzimajući u obzir zaštitu od radona. 16 Takođe, u okviru podzakonskog akta Zakona o planiranju i izgradnji objekata i novog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti propisaće se obaveznost verifikacionih, odnosno kontrolnih mjerenja koncentracije aktivnosti radona u prizemnim i suterenskim boravišnim i radnim prostorima novih i značajno rekonstruisanih ili saniranih postojećih objekata nakon dvije godine od početka njihovog korišćenja. Radi povezivanja sa ostalim strateškim sektorskim dokumentima i politikama u narednom periodu intenziviraće se aktivnosti na sinergiji sprovođenja politika energetske efikasnosti i zaštite od radona kroz projekte i/ili propise kojima se podstiče energetska efikasnost. Tokom sprovođenja ove Strategije biće neophodno obezbijediti striktnu kontrolu poštovanja građevinskih propisa koji se tiču zaštite od radona, kroz vršenje inspekcijskog nadzora. Prethodno će se u okviru posebnog pravilnika i/ili uputstva definisati bazične preventivne građevinske mjere zaštite od radona, tako da budu:  bazirane na pasivnim sistemima (radonska barijera/membrana i/ili omogućavanje ventilacije tla ispod zgrade), koje po potrebi omogućavaju jednostavno uvođenje aktivnih sistema u cilju dalje redukcije koncentrisanja radona u zgradi;  jeftine a dovoljno efikasne;  jednostavne za izvođenje i  tehnički besprekorno izvedene. Nakon izvršenih remedijacionih mjera neophodno je sprovesti obavezna kontrolna mjerenja kako bi se potvrdio kvalitet izvršenih remedijacionih aktivnosti. S tim u vezi u predlogu novog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti normiraće se obavezna kontrolna mjerenja kvaliteta izvršenih remedijacionih mjera. U svakoj od narednih pet godina stalno je potrebno povećavati broj mjerenja koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima u okviru Programa sistematskog ispitivanja radioaktivnosti u životnoj sredini. Baza podataka o radonu i njihova statistička obrada, koja je rezultat prethodno obavljenog istraživačkog rada, je osnovni preduslov za uspostavljanje održivog nacionalnog sistem azaštite od radona, kao i preduslov za uspostavljanje nacionalnog referentnog i akcionog nivoa za koncentraciju aktivnosti radon. S tim u vezi neophodno je da AZPŽS i MORT formiraju nacionalnu bazu podataka o radonu sa svim rezultatima mjerenja radona, o realizovanim preventivnim mjerama, remedijacionim mjerama, ovlašćenim pravnim licima i dr. Takođe je prethodno neophodno propisati u okviru inoviranog pravnog okvira obavezu i načine dostavljanja svih podataka o radonu u nacionalnu bazu podataka o radonu, podatke koji treba da budu zaštićeni, zatim propisati ovlašćenje za pristup Nacionalnoj bazi podataka, kao i koje informacije iz ove baze mogu biti dostupne javnosti i nadležnim institucijama i organizacijama. Za ove aktivnosti neophodno je propisati i imenovanje dva ovlašćena lica za unos podataka u nacionalnu bazu podataka o radonu. Radi adekvatne izrade budućeg istraživanja radona, vršiće se analiza podataka o koncentracijama aktivnosti radona iz Nacionalne baze podataka, provjeravati ispravnost postojećih atribucija prioritetnih radonskih područja. Ovu analizu radiće NKT koristeći nacionalnu bazu podataka. 17 Vezano za radon u vodi za piće u inoviranom pravnom okviru, kroz novi predlog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti, propisaće se referentni nivo koncentracije aktivnosti radona u vodi za piće i obaveza ko treba da vrši mjerenja radona u vodi za piće, s ciljem zaštite zdravlja od uticaja radioaktivnog gasa radona i prenošenja odredbi Direktive Savjeta Evropske unije 2013/51/EURATOM od 22. oktobra 2013. o utvrđivanju zahtjeva za zaštitu zdravlja stanovništva od radioaktivnih supstanci u vodi namijenjenoj za ljudsku potrošnju i Direktive Savjeta Evropske unije 2013/59/EURATOM od 5. decembra 2013. godine o osnovnim sigurnosnim standardima za zaštitu od opasnosti koje potiču od izloženosti jonizujućem zračenju, i o stavljanju van snage Direktiva Savjeta Evropske unije 89/618/EURATOM, 90/641/EURATOM, 96/29/EURATOM, 97/43/EURATOM i 2003/122/EURATOM. Takođe, neophodno je dati pravni osnov za izradu pravilnika o mjerenju radona u vodi za piće koji može biti sastavni dio pravilnika o sistematskom ispitivanju sadržaja radionuklida na osnovu Analize na uzorcima vode za piće na sadržaj radionuklida na teritoriji Crne Gore. Slično kao i za radon u vazduhu u boravišnim i radnim prostorima, u okviru istog podzakonskog akta propisaće se obaveza stručnog osposobljavanja i periodične provjere stručne osoposobljenosti lica koja se bave mjerenjem koncentracije aktivnosti radona u vodi za piće, remedijacijom radona u vodi za piće i lica koja mogu biti potencijalno profesionalno izložena (zaposleni na vodovodima i dr.). Slijedeći navedeno, propisaće se i uslovi za pravna lica koja će vršiti obuku stručnog osposobljavanja i periodične provjere stručne osoposobljenosti za mjerenje radona u vodi za piće, kao i uslovi za ovlašćivanje pravnih lica za vršenje stručnih poslova koje se odnose na mjerenje koncentracije aktivnosti radona u vodi za piće i remedijaciju radona u vodi za piće uz obavezno prethodno pribavljeni sertifikat o akreditaciji. Na osnovu sprovedene Analize na uzorcima vode za piće na sadržaj radionuklida na teritoriji Crne Gore, čija je izrada predviđena Strategijom zaštite od jonizujućih zračenja, radijacione sigurnosti i upravljanja radioaktivnim otpadom za period 2017-2021. godine s Akcionim planom za period 2017-2021. godine, koju je Vlada Crne Gore donijela 29.12.2016. godine, unaprijediće se program monitoring radona u vodi za piće i izradiće se protokoli mjerenja koncentracije aktivnosti radona u vodi za piće, koji će biti sastavni dio pravilnika kojim se uređuje sistematsko ispitivanje radioaktivnosti u životnoj sredini. Dodatno propisaće se i načini dostavljanja podataka o rezultatima mjerenja koncentracije radona u vodi za piće, uključujući i druge radionuclide, koje su obuhvaćene Direktivom Savjeta Evropske unije 51/2013, na osnovu čega će se formirati i održavati baza podataka o radonu u vodi za piće. 18 9. Odjeljak VIII: Stručni poslovi mjerenja koncentracije aktivnosti radona, kalibracije i sprovođenja remedijacije Kako je navedeno u Odjeljku V Postojeće stanje u Crnoj Gori postoji samo jedno ovlašćeno pravno lice koje vrši stručne poslove mjerenja koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima i to je D.O.O „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“ - Podgorica (CETI). CETI je, do realizacije nacionalnog projekta MNE9004 „Mapiranje radona i unapređenje nacionalnog sisitema zaštite od radona“ bio osposobljen samo za kratkoročena mjerenja (mjerenja do 48 sati) koncentracije aktivnosti radona. Realizacijom aktivnosti ovog projekta CETI je opremljen sa sistemima za mjerenje koncentracije aktivnosti radona elektretama i detektorima nuklearnih tragova, tako da će biti u mogućnosti, nakon akreditacije odgovarajućih metoda, da realizuje istovremeno veliki broj mjerenja u trajanju od 10-tak dana i od jednog mjeseca do godinu dana. Primjena tih novih metoda dužih mjerenja radona, kroz Program monitoringa radioaktivnosti u životnoj sredini i kroz komercijalne usluge na zahtjev pojedinaca ili kompanija omogućiće realnije procjene koncentracije aktivnosti radona u zatvorenim boravišnim i radnim prostorima, na osnovu kojih će kasnije moći da se vrše bolje procjene radiološke opterećenosti stanovništva kao posljedice izlaganja radonu. CETI je, za sada, ujedno i jedina ovlašćena laboratorija u Crnoj Gori koja sprovodi i mjerenje koncentracije radionuklida u vodi za piće, uključujući radon. Takođe, kroz realizaciju aktivnosti navedenog nacionalnog projekta MNE9004 u Zavodu za metrologiju biće oformljena sekundarna kalibraciona radonska laboratorija, u kojoj će moći da se vrše kalibracije svih instrumenata za mjerenje radona čime se, zajedno sa aktivnostima koje će sprovoditi CETI, uz inovirana zakonska i podzakonska akta stvara održivi nacionalni sistem zaštite od radona. Treba naglasiti da će ova laboratorija biti jedinstvena u regionu i da će moći da pruža usluge i stranim pravnim licima. Što se tiče poslova remedijacije u Crnoj Gori nije još uvijek propisano ko i na koji način može vršiti remedijaciju prostora, bilo boravišnih bilo radnih prostora, a što će se uraditi kroz inovirani pravni okvir. Inovirani pravni okvir relevantan za zaštitu od radona, će pružiti mogućnost i ostalim pravnim licima, već postojećim ili novoformiranim, da nakon ispunjavanja propisanih uslova vrše mjerenje radona u zatvorenim boravišnim i radnim prostorima i poslove sprovođenja remedijacije, što će sve zajedno činiti sistem zaštite od radona pristupačnijim cjelokupnom stanovništvu Crne Gore. Vezano za poslove remedijacije važno je istaći da će Ministarstvo prosvjete u saradnji sa CANU i MORT-om izraditi Akcioni plana za remedijaciju svih vaspitno-obrazovnih ustanova, gdje su projektom MNE9005 “Radon u osnovnim školama i vrtićima u Crnoj Gori” izmjerene koncentracije aktivnosti radona veće od referentnog nivoa, dok će se hitne remedijacije izvršiti u onim vaspitno-obrazovnim ustanovama za koje su rezultati nacionalnog projekta MNE9005 “Radon u osnovnim školama i vrtićima u Crnoj Gori” pokazali da su sa aspekta radona najugroženije. 19 10. Odjeljak IX: Istraživanje i razvoj Ciljanim istraživanjima potrebno je povećavati domaća specifična znanja koja su neophodna za smanjenje rizika od radona u Crnoj Gori. Za postizanje ovog cilja potrebno je sprovesti niz istraživačkih aktivnosti u narednom petogodišnjem periodu. Potrebno je razvijati mjerne tehnike koje bi omogućile da se kratkim mjerenjem radona, u trajanju do mjesec dana, a uzimajući u obzir sezonske varijacije i druge faktore koje utiču na nivo radona, dovoljno pouzdano procijeni srednja godišnja koncentracija aktivnosti radona u uzorkovanoj prostoriji. Navedeno će dobijati na značaju kako se radon sve više bude mjerio u stanovima i radnim prostorima, kroz državne i opštinske programe i na zahtjev privatnih vlasnika, i kako se radon bude više uključivao kao faktor na tržištu stanova. U cilju bolje procjene rizika od radona neophodno je proučavati varijacije koncentracija radona od godine do godine, zavisno od klimatskih promjena (meteoroloških parametara), u različitim tipovima zgrada i u različitim klimatskim područjima u Crnoj Gori. Osim toga potrebno je proučavati:  uticaj geološke podloge, poroznosti površinskog sloja terena, snabdijevanja vodom iz arteških bunara i građevinskog materijala na nivo radona u zgradi;  raspodjelu koncentracije aktivnosti radona unutar zgrada po spratnosti, posebno u uslovima postojanja centralnog ventilacionog sistema i  karakteristike zgrada koje se mogu povezati sa visokim nivoom radona u njima. Unapređenje statistike o stambenom fondu, spratnosti, tipovima zgrada, konstrukcionim karakteristikama i građevinskom materijalu, unapređivanje evidencije obolijevanja od karcinoma pluća u Crnoj Gori kako bi se u budućnosti incidencija ovih obolijevanja mogla epidemiološki korelisati sa izlaganjem radonu i navikama pušenja koje se može dovesti u vezu sa uticajem radona, kao i unapređenje statistike o navikama u pušenju, važne su istraživačke aktivnosti koje će doprinijeti unapređenje stanja zaštite od radona i kontinuirano će se sprovoditi od 2019. godine, uz neophodnost učešća relevantnih institucija. Vezano za sadržaj radona u vodi za piće u narednom periodu iniciraće se izrada istraživačkih projekata na tu temu. Takođe, potrebno je da MORT, CANU i AZPŽS planiraju da se tokom sprovođenja drugog petogodišnjeg Akcionog plana ove Strategije izradi pilot studija novog istraživanja radona u boravišnim prostorima u Crnoj Gori, na predlog NKT-a koja bi pokazala da li se stanje izloženosti stanovništva radonu mijenja na bolje i koja bi bila osnov za treći petogodišnji Akcioni plan. 20 11. Odjeljak X: Učešće javnosti u pitanjima zaštite od radona Učešće javnosti u pitanjima zaštite od jonizujućeg zračenja i u donošenju odluka, kako kroz usvajanje političkih i strateških dokumenata, tako i prilikom izrade propisa, u Crnoj Gori uređeno je Uredbom o postupku i načinu sprovođenja javne rasprave u pripremi zakona (“Službeni list Crne Gore”, broj 12/12) i Uredbom o načinu i postupku ostvarivanja saradnje organa državne uprave i nevladinih organizacija („Službeni list CG“ br. 7/12). Imajući u vidu navedeno, Ministarstvo održivog razvoja i turizma prilikom izrade dokumenata i propisa upućuje javni poziv građanima, stručnim i naučnim institucijama, državnim organima, strukovnim udruženjima, nevladinim organizacijama, medijima i drugim zainteresovanim organizacijama i zajednicama da se uključe u izradu propisa i strateških dokumenata na različite načine (kroz formiranje Radnih grupa za izradu dokumenata i propisa, ili kroz davanje prijedloga, primjedbi i sugestija). Novi standardi za učešće javnosti postavljeni su na temelju Zakona o slobodnom pristupu informacijama ("Sl. list Crne Gore", 44/12, 30/17) i Konvencije o dostupnosti informacija, učešću javnosti u donošenju odluka i prava na pravnu zaštitu u pitanjima životne sredine (Aarhuska konvencija), koju je Skupština Crne Gore potvrdila 2009. godine. Dobar način obavještavanja javnosti postojao je tokom sprovođenja projekata MNE9004 „Mapiranje radona u Crnoj Gori i unapređenje nacionalnog sistema zaštite od radona“. Kao primjer dobre prakse ističe se podrška Misije Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS) u Crnoj Gori, koja je finansirala štampanje 6000 primjeraka flajera o radonu. Flajere, koje je izradio i dizajnirao Ekspertski tim, dijeljeni su posjetiocima javnih tribina koje su bile održane u svim jedinicama lokalne samouprave Crne Gore i domaćinstvima kod kojih su postavljani dozimetri radona. Flajer je zahvaljujući saradnji sa Ministarstvom zdravlja, poslat direktorima svih bolnica i domova zdravlja i svim izabranim ljekarima u Crnoj Gori. Ekspertski tim je takođe anketirao poslanike Skupštine Crne Gore, ali je njihov odziv, koji je bio na dobrovoljnoj osnovi i anoniman, bio veoma slab – svega 11 poslanika je ispunilo anketni listić. Na sajtu Agencije za zaštitu prirode i životne sredine mogu se naći informacije o radonu i radonskom projektu. Otvorena je na tom sajtu i e-mail adresa radoncg@gmail.com , na koju zainteresovani građani mogu postavljati pitanja o radonu, a dva člana Ekspertskog tima su zadužena da to prate i daju odgovore. Takođe, Ministarstvo održivog razvoja i turizma na svojoj stranici postavilo je baner „Radon u kući“ gdje će u narednom periodu obavještavati javnost o aktivnostima u ovoj oblasti. U cilju bolje informisanosti građana putem društvenih mreža, otvoren je i Facebook nalog pod nazivom „Radon u Crnoj Gori”, koji uređuju članovi Ekspertskog tima. Crna Gora se od 2015. godine pridružila obilježavanju Evropskog Dana radona (7. novembar), čiji je cilj podizanje svijesti o negativnom uticaju radona na zdravlje čovjeka širom evropskih zemalja. Kroz projekat MNE9004: „Mapiranje radona i unapređenje nacionalnog sistema zaštite od radona“, Agencija IPSOS Strategic Marketing iz Beograda realizovala je, prema zahtjevima i anketnim pitanjima Ekspertskog tima koji sprovodi projekat, ulazno i izlazno anketiranje stanovništva Crne Gore o radonu i njegovom uticaju na zdravlje ljudi. Ankete su sprovedene na uzorku od preko 1000 ispitanika starosne dobi iznad 18 21 godina, a finansirana je od strane Kancelarije Programa za razvoj Ujedinjenih nacija u Crnoj Gori. Statistički gledano, rezultati izlazne ankete iz 2016. godine su nešto malo bolji od rezultata ulazne ankete iz 2014. godine, ali ne treba ignorisati činjenicu da je, i pored brojnih i raznovrsnih aktivnosti u okviru projekta MNE9004 prema javnosti Crne Gore, samo oko 30% građana čulo za radon, a da samo 16% građana stvarno zna šta je radon. Međutim, ipak treba naglasiti da je 2016. godine 52% građana izjavilo da bi željeli znati koncentraciju radona u njihovom stanu, kao i da bi 15% građana više ne go 2014. godine dozvolilo postavljanje detektora radona u njihovom stanu. Tehnički izvještaji obje ankete postavljeni su na sajt Agencije za zaštitu prirode i životne sredine. Ove ankete jasno pokazuju da je jačanje svijesti građana o radonu spor i dugotrajan proces, koji mora biti dobro planiran i stalno podržavan sa državnog nivoa, te stim u vezi u narednom periodu organizovaće se okrugli stolovi, radionice i slične aktivnosti. Polazeći od činjenice da su pušači, bivši pušači i pasivni pušači u kombinaciji sa izlaganjem radonu izloženi znatno većem riziku od obolijevanja od karcinoma pluća nego nepušači, potrebno je sprovoditi zajedničke aktivnosti sa državnim programima borbe protiv pušenja, kao i sa onima za kvalitetniji vazduh u zatvorenim prostorima, za unapređenje zdravlja stanovništva, za energetsku efikasnost, kao i sa civilnim sektorom, tj. odgovarajućim NVO. Profesionalci u zdravstvu imaju ključnu ulogu u povezivanju aktivnosti na zaštiti od radona i borbe protiv pušenja. Zbog bolje informisanosti neophodno je da Ministarstvo održivog razvoja i turizma formira centralnu internet stranicu (veb-sajt) sa edukativnim materijalom, informacijama i savjetima o radonu, uključujući sve informacije relevantne za građevinski sektor sa primjerima dobre prakse i listom ovlašćenih pravnih lica za oblast zaštite od radona, čiji bi se sadržaj stalno inovirao novim aktuelnim informacijama. Radi podizanja svijesti o značaju prisustva radona u vodi za piće i njenoj ispravnosti sa tog aspekta u narednom periodu organizovaće se radionice i okrugli stolovi. Ministarstvo održivog razvoja i turizma će u saradnji sa Agencijom za zaštitu prirode i životne sredine i predstavnicima nevladinog sektora, u narednom periodu, posebnu pažnju posvetiti zaštiti od radona i podizanju svijesti i znanja o radonu kroz izradu stručne osnove za Nacionalni komunikacioni program o radonu koji će biti posebno poglavlje Komunikacione strategije za oblast zaštite od jonizujućeg zračenja, čija je izrada predviđena Strategijom zaštite od jonizujućih zračenja, radijacione sigurnosti i upravljanja radioaktivnim otpadom za period 2017-2021. godine s Akcionim planom za period 2017-2021. godine, koju je Vlada Crne Gore donijela 29.12.2016. godine. Nacionalni komunikacioni program o radonu obuhvatiće način komunikacije, ciljne grupe, oblik organizovanja, teme koje će se predstavljati, nosioce aktivnosti, izradu brošura i drugih publikacija i sl. Stručnu osnovu za Nacionalni komunikacioni program o radonu izrađuje Nacionalno koordinaciono tijelo (NKT) koje je zaduženo za praćenje sprovođenja Akcionog plana ove Strategije. 22 12. Odjeljak XI: Nacionalno koordinaciono tijelo U cilju neophodne koordinacije nadležnih državnih organa, organa uprave, jedinica lokalne samouprave i nevladinih organizacija koji imaju instrumente za vođenje i sprovođenje politike u vezi sa radonom, institucija koje raspolažu sa najviše znanja o radonu i institucija koje realizuju aktivnosti i mjere iz Akcionog plana, neophodno je formirati Nacionalno koordinaciono tijelo (NKT), čiji će članovi biti predstavnici tih organa, institucija i nevladinih organizacija. U cilju efikasnijeg rada NKT-a, jedan organ ili institucija imaće ulogu koordinatora (MORT). Za rad ovog tijela neophodno je izraditi poslovnik o radu, kojim bi se definisale sljedeće njegove nadležnosti: a) koordinira rad na implementaciji Akcionog plana ove Strategije; b) vrši redovni monitoring realizacije planiranih aktivnosti i mjera; c) priprema stručni osnov za Nacionalni komunikacioni program o radonu; d) jednom godišnje izvještava MORT o napretku u realizaciji Akcionog plana na osnovu čega MORT podnosi izvještaj Vladi svake druge godine; e) na kraju perioda za koji je donesen Akcioni plan daje preporuke za dalje aktivnosti na planu zaštite od radona, a posebno razmatra i navodi: - rezultate preduzetih mjera u petogodišnjem periodu; - dobra i loša iskustva učesnika u realizaciji Akcionog plana; - generalne pouke iz ovog perioda i najvažnija otvorena pitanja i probleme i - specifikaciju aktivnosti i mjera koje je neophodno realizovati u narednom petogodišnjem periodu. f) ostale relevantne aktivnosti. 23 13. Prilog 1: Prosječne godišnje koncentracije aktivnosti radona u stanovima po opštinama Prosječne godišnje koncentracije aktivnosti radona u ukupno 1095 uzorkovanih stanova, razvrstanih po opštinama u Crnoj Gori, date su u Tabeli 2. Opština Broj AM SD uzorkovanih (Bq/m ) (Bq/m3) 3 stanova Andrijevica 17 78 91 Bar 63 57 74 Berane 61 96 80 Bijelo Polje 56 97 75 Budva 41 40 29 Cetinje 56 110 125 Danilovgrad 19 141 148 Gusinje 11 130 230 Herceg Novi 46 71 165 Kolašin 38 104 112 Kotor 52 84 114 Mojkovac 23 156 165 Nikšić 169 201 324 Petnjica 11 186 263 Plav 19 93 81 Pljevlja 90 64 67 Plužine 29 127 106 Podgorica 180 89 137 Rožaje 22 63 68 Šavnik 19 137 111 Tivat 17 131 307 Ulcinj 35 56 120 Žabljak 21 76 68 Tabela 2. Prosječne godišnje koncentracije aktivnosti radona u stanovima po opštinama AM - aritmetička sredina srednjih godišnjih koncentracija aktivnosti radona u stanovima, SD – standardna devijacija rezultata mjerenja radona u stanovima. 24 14. Prilog 2: Mapa prosječnih koncentracija aktivnosti radona u opštinama Pljevlja Plužine Žabljak Bijelo Polje Šavnik Mojkovac Petnjica Rožaje Berane Nikšić Kolašin Andrijevica Plav Danilovgrad Kotor Gusinje Herceg Novi Podgorica Cetinje Tivat va AM ≤ 50 Bq/m3 Bud 50 Bq/m3 < AM ≤ 100 Bq/m3 100 Bq/m3 < AM ≤ 150 Bq/m3 Bar 150 Bq/m3 < AM ≤ 200 Bq/m3 200 Bq/m3 < AM ≤ 210 Bq/m3 Ulcinj 25 15. Prilog 3: Procjena stanova sa koncetracijama aktivnosti radona iznad 300 Bq/m3 po opštinama Procjena stanova sa koncetracijama aktivnosti radona iznad 300 Bq/m3 po opštinama data je u Tabeli 3: Opština Procenat stanova (%) Andrijevica 3.0 Bar 1.3 Berane 1.9 Bijelo Polje 5.3 Budva 0.2 Cetinje 6.3 Danilovgrad 12.5 Gusinje 9.7 Herceg Novi 2.2 Kolašin 6.8 Kotor 5.1 Mojkovac 12.9 Nikšić 17.0 Petnjica 18.1 Plav 3.9 Pljevlja 1.5 Plužine 11.3 Podgorica 5.8 Rožaje 2.3 Šavnik 12.2 Tivat 6.9 Ulcinj 1.8 Žabljak 5.5 Tabela 3. Procenti stanova sa koncentracijama radona iznad 300 Bq/m3 26 16. Prilog 4: Mapa procenata stanova u opštinama sa konecntracijama aktivnosti radona iznad 300Bq/m3 Pljevlja Plužine Žabljak Bijelo Polje Šavnik Mojkovac Petnjica Rožaje Berane Nikšić Kolašin Andrijevica Plav Danilovgrad Kotor Gusinje Herceg Novi Podgorica Cetinje Tivat va Bud p ≤ 5% 5% < p ≤ 10% Bar 10% < p ≤ 15% 15% < p ≤ 20% Ulcinj 27 17. Odjeljak XII: Akcioni plan za sprovođenje strategije za period 2019-2023. godina RB. OPIS CILJA OPIS AKTIVNOSTI ROK NOSILAC i INDIKATOR REALIZACIJE FINANSIJSKA SREDSTVA učesnici realizacije 1. Formiranje 1.1. Formiranje nacionalnog 2019 MORT  Norma definisana u Finansijska sredstva Nacionalnog koordinacionog tijela (NKT) predlogu Zakona o zaštiti od nijesu potrebna II kvartal Koordinacionog jonizujućeg zračenja i tijela (NKT) radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti  Rješenje MORT-a

1.2 Izraditi poslovnik o radu 2019 MORT Izrađen poslovnik o radu NKT-a Finansijska sredstva Nacionalnog koordinacionog tijela nijesu potrebna II kvartal NKT (NKT)

1.3 Vršenje poslova Nacionalnog kontinuirano  Obavljeni poslovi Finansijska sredstva koordinacionog tijela (NKT) potrebna u iznosu od 4000 MORT  Održani sastanci eura na godišnjem nivou NKT 2. Značajno povećanje 2.1 Izrada stručne osnove za 2020 NKT Stručna osnova izrađena Donatorska sredstva informisanosti Nacionalni komunikacioni IV kvartal građana i institucija, program o radonu a posebno ciljnih grupa o radonu 0

2.2 Organizovanje okruglih dva puta MORT i AZPŽS u  Broj organizovanih Potrebna finansijska stolova ili radionica sa svrhom godišnje saradnji sa radionica, okruglih stolova sredstva u iznosu od 1600 podizanja svijesti građana o počev od relevantnim eura na godišnjem nivou problemu radona (štampanje 2019. godine institucijama i  Broj učesnika na ili donatorska sredstva flajera, postera i ostalog nevladinim radionicama, okruglim informativnog materijala i organizacijama stolovima i sl. njegova distribucija tokom ovih aktivnosti)

2.3 Organizovanje okruglih svake druge Inženjerska  Broj učesnika na okruglim Potrebna su finansijska stolova u organizaciji Inženjerske godine komora stolovima sredstva koja institucije i Privredne komore Crne Gore u planiraju svojim Privredna  Broj okruglih stolova cilju podizanja svijesti budžetima, 2.000 eura komore građevinskog sektora i kompanija koje se bave mjerenjem i Ministarstvo remedijacijom radona, kao i ekonomije energetskom efikasnošću

2.4 Obilježavanje Evropskog dana jednom MORT, AZPŽS, Dan radona obilježen Potrebna su finansijska radona godišnje (7. Ministarstvo sredstva koja institucije novembar) prosvjete, planiraju svojim Ministarstvo budžetima, 1.000 eura zdravlja, Ministarstvo ekonomije, Ministarstvo nauke, , Institut za javno zdravlje, NVO, jedinice lokalnih samouprava

2.5 Obilježavanje dana borbe jednom Ministarstvo Dan borbe protiv pušenja Potrebna su finansijska protiv pušenja sa osvrtom na godišnje zdravlja, obilježen sredstva koja institucije povezanost uticaja radona i Institut za javno planiraju svojim pušenja zdravlje, MORT, budžetima, 1.000 eura Ministarstvo prosvjete, 1 Ministarstvo nauke, NVO, jedinice lokalnih samouprava

2.6 Formiranje centralne internet kontinuirano MORT u  Sproveden tenderski Potrebna su finansijska stranice (veb-sajt) sa edukativnim saradnji sa postupak sredstva u iznosu od 4.000 materijalom, informacijama i izabranim eura savjetima o radonu, uključujući izvođačem  Izabran izvođač radova sve informacije relevantne za radova  Centralna internet stranica građevinski sektor sa primjerima kreirana i umrežena sa dobre prakse i listom ovlašćenih relevantnim institucijama na pravnih lica i njeno održavanje uz predlog MORT-a angažovanje izvođača radova

2.7 Uvođenje sadržaja o radonu i 2023 Ministarstvo Udžbenici odgovarajućih Potrebna finasijska njegovom uticaju na zdravlje ljudi prosvjete predmeta dopunjeni sadržajima sredstva u iznosu od u školske kurikulume opšteg o radonu 15.000 eura Zavod za obrazovanja školstvo Zavod za izdavanje udžbenika 3. Kontinuirano i 3.1 Definisanje nacionalnog 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva efikasno smanjivati referentnog nivoa koncentracije od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal rizik od radona kroz aktivnosti radona u boravišnim i radijacionoj i nuklearnoj primjenu radnim prostorima postojećih i sigurnosti i bezbjednosti obavezujućih mjera, objekata od 300 Bq/m3, a za 2020 II Donijet Zakon u Skupštini propisanim nove objekte od 150 Bq/m3 kvartal zakonom i podzakonskim 3.2 Definisanje „urgentnog 2019 MORT Norma definisana u predlogu Finansijska sredstva aktima akcionog nivoa“ za visoke Zakona o zaštiti od jonizujućeg nijesu potrebna II kvartal koncentracije koncentracije zračenja i radijacionoj i aktivnosti radona, koji zahtijeva nuklearnoj sigurnosti i što bržu remedijaciju (1000 bezbjednosti ili odgovarajućem 2020 II Bq/m3) pravilniku 2 kvartal

3.3 Izrada analize o mogućim 2021 MORT u  Sproveden tenderski Potrebna su finansijska mehanizmima za uvođenje saradnji sa postupak sredstva u iznosu od II kvartal podsticajnih mjera za mjerenje izabranim 10.000 eura koncentracije aktivnosti radona u izvođačem  Izabran izvođač radova boravišnim (privatnim) radova  Analiza izrađena prostorima, kao i za vršenje remedijacije gdje je koncentracija aktivnosti radona veća od referentnog a manja od „urgentnog akcionog nivoa“, a posebno za remedijaciju prostora gdje je koncentracija aktivnosti radona iznad urgentnog akcionog nivoa

3.4 Izrada Uredbe o podsticajnim 2021 MORT Uredba izrađena i donijeta od Finansijska sredstva mjerama (proističe iz realizacije strane Vlade Crne Gore na nijesu potrebna III kvartal mjere 3.3) osnovu novog Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti

3.5 Definisanje radonskih 2020 MORT Donešen Pravilnik kojim se Finansijska sredstva prioritetnih područja, odnosno definišu radonski prioritetna nijesu potrebna IV kvartal kriterijuma uspostavljanja područja odnosno kriterijumi radonski prioritetnih područja, uspostavljanja radonski uslova za razvrstavanje radnih prioritetnih područja, uslovi za mjesta na prizemlju i ispod nivoa razvrstavanje radnih mjesta na tla u radonski prioritetnim prizemlju i ispod nivoa tla u područjima i način vršenja radonski prioritetnim mjerenja i učestalost mjerenja u područjima i način vršenja radonski prioritetnim područjima mjerenja i učestalost mjerenja u radonski prioritetnim područjima 3

3.6 Propisati izradu lokalnih 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva (opštinskih) akcionih planova od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal zaštite od radona radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti

3.7 Propisati način izrade i sadržaj 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva lokalnih (opštinskih) akcionih od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal planova zaštite od radona radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti i/ili po potrebi dat pravni osnov za izradu pravilnika

3.8 Izrada lokalnih (opštinskih) 2022 Sve opštine Usvojeni lokalni (opštinski) Potrebna su finansijska akcionih planova zaštite od Crne Gore, akcioni planovi zaštite od sredstva koja planiraju radona, uz saglasnost MORT-a Prijestonica radona jedinice lokalnih Cetinje i Glavni samouprava u iznosu od grad Podgorica 10.000 eura

3.9 Izraditi analizu propisa koji se 2021 MORT u  Sproveden tenderski Potrebna su finansijska bave sadržinom kupoprodajnih saradnji sa postupak sredstva u iznosu od ugovora ili određivanja stope izabranim 10.000 eura poreza na nepokretnost i slično izvođačem  Izabran izvođač radova radi pronalaženja mehanizma da radova  Analiza izrađena se u procesu kupoprodaje stambenog objekta i poslovnog prostora u suterenu i u prizemlju u prioritetnom radonskom području obavezno navodi i informacija o radonu, kako bi se i na osnovu toga moglo odlučivati o kupovini, odnosno cijeni samog stana ili prostora 4 4. Preventivnim 4.1 Normiranje i izrada nacrta 2019-2021 MORT  Izrađen nacrt tehničkog Finansijska sredstva mjerama kojima se osnovnih preventivnih propisa na osnovu Zakona o potrebna za izardu nacrta Inženjerska pri gradnji novih građevinskih mjera zaštite od planiranju i izgradnji tehničkog propisa s komora objekata, kao i pri radona (mjera koje se sprovode u obzirom da je potrebna značajnijoj toku izgradnje objekta i značajne struka van MORT-a rekonstrukciji ili rekonstrukcije ili sanacije (Inženjerska komora, sanaciji ili dogradnji postojećih objekata ili u slučaju Građevinski fakultet, sa postojećih objekata, njihove dogradnje) koje će biti ekspertima za radon) bitno smanjuje predmet inspekcijske kontrole mogućnost ulaska

4.2 Normiranje verifikacionih  2019 MORT  Utvrđen predlog Zakona o Finansijska sredstva radona iz tla u (kontrolnih) mjerenja radona u zaštiti od jonizujućeg objekat, značajno II kvartal nijesu potrebna prizemnim i suterenskim zračenja i radijacionoj i smanjiti prosječnu boravišnim i radnim prostorima nuklearnoj sigurnosti i koncentraciju novih i značajno renoviranih bezbjednosti aktivnosti radona za starih objekata nakon 3-5 godina populaciju Crne  Izrađen nacrt tehničkog od početka njihovog korišćenja  2020 Gore propisa na osnovu Zakona o III kvartal planiranju i izgradnji objekata

4.3 Inicirati sinergiju sprovođenja 2019 MORT  Održan sastanak Finansijska sredstva politika energetske efikasnosti i predstavnika dva nijesu potrebna II kvartal Minisatrstvo zaštite od radona kroz projekte ministarstva ekonomije i/ili propise kojima se podstiče energetska efikasnost (tamo gdje  Inicirane izmjene projekata država finansijski podržava ili potrebnih propisa rekonstrukciju zgrade u cilju (Pravilnik o minimalnim poboljšanja njene energetske zahtjevima energetske efikasnosti uključiti i finasijsku efikasnosti zgrada) podršku kojom se podržava remedijacija radona) 5. Smanjenje 5.1 Sprovođenje Uredbe o Kontinuirano Vlada Crne  Broj realizovanoh 100.000 eura na individualnog rizika podsticajnim mjerama (veza 3.3, počev od IV Gore remedijacionih aktivnosti godišnjem nivou počev od od radona 3.4) kvartal 2021 2021. godine (Napomena: MORT  Broj sprovedenih podsticajnim ovo je samo za stanove – mjerama za Ministarstvo podsticajnih mjera za škole je u aktivnosti remedijaciju i finansija 6.6) 5 povećanje broja 5.2 Izraditi uputstvo koje opisuje 2018-2020 MORT izrađeno uputstvo i/ili je dio Finansijska sredstva realizovanih tipske tehnike smanjenja nacrta tehničkog propisa iz potrebna za izradu nacrta remedijacija koncentracije aktivnosti radona u tačke 4.1 uputstva s obzirom da je postojećim zgradama koje treba potrebna struka van da budu jeftine a dovoljno MORT-a (Inženjerska efikasne, jednostavne za komora, Građevinski izvodjenje i tehnički besprekorno fakultet, sa ekspertima za izvedene radon)

5.3 Normirati obavezna kontrolna 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva mjerenja kvaliteta izvršenih od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal remedijacionih mjera radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti 6. Smanjenje izlaganja 6.1 Normirati radna mjesta i 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva radonu na radnim obavezno mjerenje koncentracije od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal mjestima (radni aktivnosti radona u prizemlju i radijacionoj i nuklearnoj prostorima), u suterenu svih radnih prostora koji sigurnosti i bezbjednosti vaspitno- se nalaze u radonski prioritetnim obrazovnim područjima objektima, u zgradama za javno korišćenje i sl. 6

6.2 Normirati obavezno mjerenje 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva radona u posebnim radnim od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal prostorima sa javnim pristupom u radijacionoj i nuklearnoj prizemlju i suterenu (npr. škole, sigurnosti i bezbjednosti vrtići, zdravstvene ustanove, zatvori, socijalne ustanove pećine, rudnici, institucije, muzeji, galerije) i radnim prostorima u onim područjima, gdje su mjerenja potrebna uzimajući u obzir npr. provedene sate u tim radnim prostorima, na osnovu čega se procjenjuje rizik 6.3Normirati obaveze za 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva poslodavce u slučaju da se od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal procijeni da je godišnja efektivna radijacionoj i nuklearnoj doza koju primi zaposleno lice na sigurnosti i bezbjednosti radnim mjestima veća od 1 mSv i manja od ili jednaka 6 mSv

6.4 Normirati obaveze MORT  Utvrđen predlog Zakona o Finansijska sredstva poslodavaca ako zaposleni na zaštiti od jonizujućeg nijesu potrebna  2020 radnim mjestima primaju zračenja i radijacionoj i efektivnu dozu veću od 6 mSv III kvartal nuklearnoj sigurnosti i godišnje bezbjednosti  Izrađen nacrt pravilnika 7

6.5 Izrada i usvajanje Akcionog 2019 Ministarstvo Akcioni plan usvojen 5.000 eura plana za remedijaciju svih prosvjete III kvartal vaspitno-obrazovnih ustanova MORT gdje su projektom MNE9005 “Radon u osnovnim školama i CANU vrtićima u Crnoj Gori” izmjerene koncentracije aktivnosti radona veće od referentnog nivoa

6.6 Uraditi hitnu remedijaciju Nakon Ministarstvo Broj objekata u kojima je 40.000 eura po jednom najugroženijih vaspitno- završetka prosvjete izvedena remedijacija objektu obrazovnih institucija (na osnovu projekta rezultata nacionalnog projekta MNE9005 MNE9005 “Radon u osnovnim školama i vrtićima u Crnoj Gori” 7. U svakoj od 7.1 Povećati broj mjerenja kontinuirano AZPŽS Broj mjerenja povećan svake 10% od ukupne narednih pet godina koncentracije aktivnosti radona u naredne godine u odnosu na vrijednosti koja se MORT stalno povećavati boravišnim i radnim prostorima u prethodnu obezbjeđuje za Program broj mjerenja Programu sistematskog sistematskog ispitivanja koncentracije ispitivanja radioaktivnosti u radioaktivnosti u životnoj aktivnosti radona u životnoj sredini sredini boravišnim (stambenim) i radnim prostorima

7.2 Ustanoviti podsticajne mjere 2021 NKT Definisani projekti Donatorska sredstva za nova mjerenja radona u MORT prioritetnim radonskim područjima (kroz nove projekte) AZPŽS CANU 8

7.3 Sprovoditi kampanje Kontinuirano Jedinice Broj izvršenih besplatnih Finansijska sredstva besplatnih mjerenja u lokalnih mjerenja obezbjeđuju jedinice prioritetnim radonskim samouprava – lokalnih samouprava– područjima u organizaciji jedinica prioritetna prioritetna radonska lokalnih smaouprava kojima radonska područja pripadaju ta područja (veza tačka područja 3.6, 3.7)

7.4 Izraditi nacrt projektnog 2023 MORT Nacrt projektnog zadataka Finansijska sredstva zadatka za pilot studiju novog izrađen potrebna u iznosu od CANU istraživanja radona u boravišnim 30.000 eura prostorima u Crnoj Gori, na AZPŽS predlog NKT-a koja bi pokazala da li se stanje izloženosti stanovništva radonu mijenja na bolje i koja bi bila osnov za Treći petogodišnji Akcioni plan 8. Dobro 8.1 Normirati obavezu stručnog 2020 MORT Izrađen Nacrt pravilnika o Finansijska sredstva organizovanim osposobljavanja i periodične stručnom osposobljavanju u nijesu potrebna IV kvartal programima obuke provjere stručne osoposobljenosti oblasti zaštite od jonizujućih ostvariti značajno lica koja se bave mjerenjem zračenja koji uključuje i program povećanje broja koncentracije aktivnosti radona, obuke (radon samo jedan od profesionalaca u kalibracijom uređaja za mjerenje, aspekata) oblasti mjerenja remedijacijom radona i lica koja koncentracije mogu biti potencijalno aktivnosti radona i profesionalno izložena (zaposleni zaštite od njega, kao u rudnicima, pećinama i dr.) i za te poslove ovlašćenih (licenciranih) 8.2 Propisati uslove za pravna lica 2020 MORT Izrađen Nacrt pravilnika o Finansijska sredstva kompanija koja će vršiti obuku stručnog uslovima za pravna lica koja će nijesu potrebna IV kvartal osposobljavanja i periodične vršiti obuku stručnog provjere stručne osoposobljenosti osposobljavanja i periodične provjere stručne osoposobljenosti (radon samo jedan od aspekata) 9

8.3 Propisati uslove za 2019-2020 MORT  Utvrđen predlog Zakona o Finansijska sredstva ovlašćivanje pravnih lica za zaštiti od jonizujućeg nijesu potrebna vršenje poslova koje se odnose na zračenja i radijacionoj i mjerenje koncentracije aktivnosti nuklearnoj sigurnosti i radona, kalibraciju uređaja za bezbjednosti mjerenje i remedijaciju radona uz obavezno prethodno pribavljeni  Izrađen nacrt pravilnika sertifikat o akreditaciji (17025, …)

8.4 Normirati obavezu izrade 2019-2020 MORT  Utvrđen predlog Zakona o Finansijska sredstva programa kontrole kvaliteta zaštiti od jonizujućeg nijesu potrebna mjerenja koncentracije aktivnosti zračenja i radijacionoj i radona (uslov za dozvolu za nuklearnoj sigurnosti i vršenje poslova koje se odnose na bezbjednosti mjerenje koncentracije aktivnosti radona)  Izrađen nacrt pravilnika o uslovima koja ispunjavaju pravna lica za obavljanje stručnih poslova zaštite od jonizujućih zračenja

8.5 Formirati sekundarnu IV kvartal Zavod za Laboratorija uspostavljena Donatorksa sredstva laboratoriju za kalibraciju uređaja 2018 metrologiju obezbijeđena od strane za mjerenje koncentracije MAAE u iznosu od 120.000 ili II kvartal aktivnosti radona u vazduhu eura 2019

8.6 Organizovati kurseve osnovne 2019-2023 Privredna  Broj organizovanih kurseva Donatorska sredstva i/ili obuke i kontinuiranog komora sredstva komora usavršavanja predstavnika  Broj polaznika kurseva Inženjerska građevinskog sektora, uključujuči komora i građevinsku inspekciju o radonu, pravnim aktima, preventivnim i korektivnim tehnikama smanjenja nivoa koncentracije aktivnosti radona 10

8.7 Uvesti nastavne sadržaje o 2022-2023 Ministarstvo Nastavni sadržaj unaprijeđen Finansijska sredstva radonu i zaštiti od njega u prosvjete potrebna u iznosu od programe srednjeg i visokog 20.000 eura Ministarstvo obrazovanja građevinskog, nauke arhitetonskog i medicinskog smjera 9. Formirati 9.1 Formirati nacionalnu bazu Kontinuirano AZPŽS Baza uspostavljena Finansijska sredstva nacionalnu bazu podataka o radonu sa svim počev od potrebna u iznosu od podataka o radonu u rezultatima mjerenja 2019. godine 3.000 eura na godišnjem Crnoj Gori i učiniti je koncentracije aktivnosti radona, o nivou operativnom realizovanim preventivnim mjerama, remedijacionim mjerama, ovlašćenim pravnim licima i dr.

9.2 Normirati obavezu i načine 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva dostavljanja svih podataka o od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal radonu u Nacionalnu bazu radijacionoj i nuklearnoj podataka sigurnosti i bezbjednosti

9.3 Normirati: koji podaci treba da 2019 MORT  Utvrđen predlog Zakona o Finasijska sredstva nijesu budu zaštićeni, ovlašćenje za zaštiti od jonizujućeg potrebna II kvartal pristup Nacionalnoj bazi zračenja i radijacionoj i podataka, kao i koje informacije iz nuklearnoj sigurnosti i ove baze mogu biti dostupne bezbjednosti javnosti i nadležnim institucijama i organizacijama  Po potrebi izrađen posban pravilnik

9.4 Imenovati dva ovlašćena lica 2019-2020 AZPŽS Ovlašćena lica imenovana Fiansijska sredstva nijesu za unos podataka u Nacionalnu potrebna bazu podataka o radonu 11

9.5 Vršiti analizu podataka o kontinuirano NKT Analiza podataka izrađena Donatorska sredstva ili koncentracijama aktivnosti sredstva obezbijeđena za AZPŽS radona iz Nacionalne baze rad NKT-a podataka, posebno za radonska MORT prioritetna područja 10. Ciljanim 10.1 Razvoj tehnika za mjerenje 2020 Ministarstvo istraživanjima koncentracije aktivnosti radona nauke IV kvartal  Usvojen elaborat o Donatorska i sredstva povećavati domaća do mjesec dana, koje omogućavaju CANU rezultatima istraživanja Ministarstva nauke specifična znanja dovoljno pouzdanu procjenu (projektno finansiranje) neophodna za srednje godišnje koncentracije smanjenje rizika od radona, uzimajući u obzir radona u Crnoj Gori sezonske varijacije i druge faktore koji utiču na nivo radona.

10.2 Proučavanje sezonske i Ministarstvo Donatorska i sredstva godišnje varijacije radona u nauke Ministarstva nauke Kad se steknu Usvojen elaborat o rezultatima različitim tipovima zgrada i u uslovi za CANU istraživanja različitim klimatskim područjima realizaciju u Crnoj Gori istraživanja

10.3 Proučavanje uticaja geološke Ministarstvo Donatorska i sredstva podloge, poroznosti površinskog nauke Ministarstva nauke Kad se steknu Usvojen elaborat o rezultatima sloja terena, snabdijevanja vodom uslovi za CANU istraživanja iz arteških bunara i građevinskog realizaciju materijala na nivo radona u zgradi istraživanja

10.4 Proučavanje raspodjele Ministarstvo Donatorska i sredstva koncentracije aktivnosti radona nauke Ministarstva nauke Kad se steknu Usvojen elaborat o rezultatima unutar zgrada po spratnosti, uslovi za CANU istraživanja posebno u uslovima postojanja realizaciju centralnog ventilacionog sistema istraživanja 12 10.5Prepoznavanje karakteristika CANU Karakteristike zgrada Donatorska sredstva u zgrada koje se mogu povezati sa prepoznate iznosu od 6.000 eura IV kvartal NKT visokim nivoom radona u njima 2019 na osnovu rezultata svih mjerenja koncentracije aktivnosti radona u boravišnim i radnim prostorima u Crnoj Gori

10.6 Unapređenje statistike o Kontinuirano Statistika unaprijeđena Donatorska sredstva stambenom fondu u Crnoj Gori, po MONSTAT spratnosti, tipovima zgrada, konstrukcionim karakteristikama i građevinskom materijalu

10.7 Unapređivanje evidencije Kontinuirano Institut za javno Evidencija uspostavljena Finansijska sredstva obolijevanja od karcinoma pluća u počev od zdravlja potebna u iznosu od Crnoj Gori, da bi se incidencija 2019. godine 10.000 eura Ministarstvo ovih obolijevanja mogla zdravlja epidemiološkim istraživanjima korelisati sa izlaganjem radonu i navikama pušenja

10.8 Unapređenje statistike o Kontinuirano Institut za javno Statistika unaprijeđena Finansijska sredstva navikama u pušenju počev od zdravlje potrebna u iznoosu od 2019. godine 10.000 eura Ministarstvo zdravlja 11. Smanjiti prosječnu 11.1 Normirati referentni nivo 2020 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva koncentraciju koncentracije aktivnosti radona u od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna IV kvartal aktivnosti radona za vodi za piće radijacionoj i nuklearnoj populaciju Crne sigurnosti i bezbjednosti i Gore preventivnim odgovarajući podzakonski akt mjerama, kojima se

11.2 Izraditi pravilnik o mjerenju 2020 MORT Nacrt pravilnika izrađen Finansijska sredstva bitno smanjuje radona u vodi za piće na osnovu nijesu potrebna mogućnost uticaja IV kvartal Analize na uzorcima vode za piće radona iz vode za na sadržaj radionuklida na piće teritoriji Crne Gore 13

11.3 Normirati obavezu mjerenja 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva radona u vodi za piće od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti

11.4 Normirati obavezu stručnog 2019-2020 MORT Nacrt pravilnika o stručnom Finansijska sredstva osposobljavanja i periodične osposobljavanju i periodičnoj nijesu potrebna provjere stručne osoposobljenosti provjeri stručne lica koja se bave mjerenjem osoposobljenosti lica izrađen koncentracije aktivnosti radona u (voda jedan segment pravilnika) vodi za piće, remedijacijom radona u vodi za piće i lica koja mogu biti potencijalno profesionalno izložena (zaposleni na vodovodima i dr.)

11.5 Propisati uslove za pravna 2020 MORT Izrađen Nacrt pravilnika o Finansijska sredstva lica koja će vršiti obuku stručnog uslovima za pravna lica koja će nijesu potrebna IV kvartal osposobljavanja i periodične vršiti obuku stručnog provjere stručne osoposobljenosti osposobljavanja i periodične za mjerenje radona u vodi za piće provjere stručne osoposobljenosti

11.6 Propisati uslove za 2020 IV MORT  Utvrđen predlog Zakona o Finansijska sredstva ovlašćivanje pravnih lica za kvartal zaštiti od jonizujućeg nijesu potrebna vršenje poslova koje se odnose na zračenja i radijacionoj i mjerenje koncentracije aktivnosti nuklearnoj sigurnosti i radona u vodi za piće uz obavezno bezbjednosti prethodno pribavljeni sertifikat o akreditaciji (17025, …)  Izrađen nacrt pravilnika o uslovima koja ispunjavaju pravna lica za obavljanje poslova zaštite od jonizujućih zračenja 14

11.7 Normirati izradu programa 2020 MORT  pravni usnov utvrđen u Finansijska sredstva monitoringa radona u vodi za piće predlogu Zakona o zaštiti od nijesu potrebna IV kvartal jonizujućeg zračenja i radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti

11.8 Organizovanje radionica i 2020-2023 AZPŽS i MORT u  Broj organizovanih Finansijska sredstva okruglih stolova u vezi sadržaja saradnji sa radionica okruglih stolova nijesu potrebna radona u vodi za piće relevantnim institucijama i  Broj polaznika nevladinim organizacijama

11.9 Normirati način dostavljanja 2019 MORT Utvrđen predlog Zakona o zaštiti Finansijska sredstva podataka AZPZS i MORT-u od jonizujućeg zračenja i nijesu potrebna II kvartal radijacionoj i nuklearnoj sigurnosti i bezbjednosti

11.10 Uspostavljanje i održavanje 2020-2022 AZPŽS Baza podataka uspostavljena Finansijska sredstva baze podataka o radonu u vodi za nijesu potrebna piće

11.11 Iniciranje istraživačkih 2021-2022 MORT Projekti pripremljeni i Donatorska sredstva projekata o radonu u vodi za piće predloženi CANU CETI AZPZS 15