National strategy for the transposition, implementation and application of the acquis of the EU in environment and climate change with Action Plan (2016-2020)

i CRNA GORA MINISTARSTVO ODRŽIVOG RAZVOJA I TURIZMA PRIJEDLOG NACIONALNA STRATEGIJA ZA TRANSPOZICIJU, IMPLEMENTACIJU I PRIMJENU PRAVNE TEKOVINE EU U OBLASTI ŽIVOTNE SREDINE I KLIMATSKIH PROMJENA SA AKCIONIM PLANOM ZA PERIOD 2016-2020 Podgorica, Jul 2016 Consortium AGRECO/ Alternative Consulting is responsible for implementation i U IZRADI OVOG DOKUMENTA UČESTOVALI SU: Marija Vukčević, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, šef radne grupe Sanja Radović, Ministarstvo vanjskih poslova i evropskih integracija, koordinatorka grupe Horizontalni propisi Ivana Vojinović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinatorka podgrupe Brankica Cmiljanović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Kvalitet ambijentalnog vazduha Olivera Kujundžić, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinatorka podgrupe Milena Spičanović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Gordana Đukanović, Agencija za zaštitu životne sredine, član Promjena klime Srđan Mugoša, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinator podgrupe Đorđije Vulikić, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Nevenka Tomić, Ministartsvo saobraćaja i pomorstva član Mirjana Ivanov, Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, član Upravljanje vodama Velizar Vojinović, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, koordinator podgrupe Momčilo Blagojević, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, član Zorica Đuranović, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, član Nataša Rakočević, Uprava za vode, član Dragana Đukić, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, član Snežana Didanović, Ministartsvo održivog razvoja i turizma, član Zdenka Ivanović, nezavisni ekspert, član Jelena Knežević, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Mitra Đurišić, Ministarstvo zdravlja, član Upravljanje otpadom Dragan Asanović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinator podgrupe Milena Marković, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Igor Jovanović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Nataša Vojinović, Zavod za statistiku Crne Gore, član Industrijsko zagađenje i upravljanje rizicima Dragan Asanović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinator podgrupe Dragana Raonić, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Vladan Dragutinović, Agencija za zaštitu životne sredine, član Upravljanje hemikalijama Danijela Šuković, Centar za ekotoksikološka ispitivanja, koordinatorka podgrupe Dejan Jančić, Centar za ekotoksikološka ispitivanja, član Jelena Kovačević, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član ii Zaštita prirode Jelena Knežević, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinatorka podgrupe Marina Spahić, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, član Milena Bataković, Agencija za zaštitu životne sredine, član Jelena Velimirović, Ministarstvo finansija, član Procjena i upravljanje bukom u životnoj sredini Jelena Kovačević, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, koordinatorka podgrupe Civilna zaštita Ljuban Tmušić, Ministarstvo unutrašnjih poslova, koordinator podgrupe Sreten Nedić, Ministarstvo unutrašnjih poslova, član Kristina Palajsa-Backović, Ministarstvo unutrašnjih poslova, član Tim za pravne analize Slavica Braunović, Ministartsvo održivog razvoja i turizma, koordinator tima Maja Raičević, Ministartsvo održivog razvoja i turizma, član Miloš Sekulović, Ministartsvo održivog razvoja i turizma, član Tim za ekonomske analize Bojan Vujović, Ministartsvo vanjskih poslova i evropskih integracija, član Boris Rebić, Ministartsvo ekonomije, član Mia Živković, Ministartsvo ekonomije, član Svetlana Živković, Agencija za zaštitu životne sredine, član Hamid Šabović, Agencija za zaštitu životne sredine, član TECHNICAL ASSISTANCE TEAM1: Marko Slokar, Team Leader Slavko Bogdanović, Legal Expert Carlos Cisneros, Economic Expert 1 IPA 2012 Technical Assistance Project: «Preparation of National Environmental Approximation Strategy”, Framework agreement no: 2015/364544/1 iii SADRŽAJ I. UVOD........................................................................................................................................................... 1 1. CILJ, SVRHA I OBUHVAT STRATEGIJE .......................................................................................................... 1 2. STRUKTURA DOKUMENTA .......................................................................................................................... 2 3. PRIMJENJENA METODOLOGIJA ................................................................................................................... 3 4. UČEŠĆE SVIH RELEVANTNIH SUBJEKATA U IZRADI STRATEGIJE I AP .......................................................... 5 5. PRAĆENJE REALIZACIJE STRATEGIJE I NJENO PRILAGOĐAVANJE NOVIM OKOLNOSTIMA ......................... 6 II. PRAVNI I INSTITUCIONALNI OKVIRI USKLAĐIVANJA SA PROPISIMA EU ..................................................... 8 1. HORIZONTALNI PROPISI .............................................................................................................................. 8 1.1 Transpozicija............................................................................................................................................. 8 1.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka .................................................................................. 8 1.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka ...................................................................................... 9 1.2 Primjena (implementacija) ....................................................................................................................... 9 1.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................... 9 1.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 10 1.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta nadležnih institucija .................................................. 14 1.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 14 2. KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA ..................................................................................................... 15 2.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 15 2.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 15 2.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka .................................................................................... 16 2.2 Primjena (implementacija) ..................................................................................................................... 16 2.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 16 2.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 18 2.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 21 2.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 21 3. UPRAVLJANJE OTPADOM .......................................................................................................................... 22 3.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 22 3.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 22 3.2 Transpozicija........................................................................................................................................... 22 3.2.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 22 3.2.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka .................................................................................... 23 3.3 Primjena (implementacija) ..................................................................................................................... 24 3.3.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 24 3.3.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 24 3.3.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 25 3.3.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 25 4. KVALITET VODE ......................................................................................................................................... 26 4.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 26 4.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 26 4.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka .................................................................................... 27 4.2 Primjena ................................................................................................................................................. 27 iv 4.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 27 4.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 29 4.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 31 4.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 31 5. zaštita prirode ........................................................................................................................................... 32 5.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 32 5.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 32 5.1.2 Elementi za otklanjanje nedostataka .............................................................................................. 33 5.2 Implementacija ...................................................................................................................................... 35 5.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 35 5.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 36 5.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 38 5.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 39 6. INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE ....................................................................................................................... 39 6.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 39 6.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 39 6.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka .................................................................................... 40 6.2 Primjena (implementacija) ..................................................................................................................... 41 6.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 41 6.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 42 6.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 42 6.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 43 7. HEMIKALIJE ............................................................................................................................................... 43 7.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 43 7.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 43 7.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka .................................................................................... 45 7.2 Primjena ................................................................................................................................................. 46 7.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 46 7.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 48 7.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 49 7.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 50 8. BUKA ......................................................................................................................................................... 51 8.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 51 8.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ................................................................................ 51 8.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka .................................................................................... 51 8.2 Implementacija ...................................................................................................................................... 51 8.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 51 8.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 52 8.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 52 8.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 52 9. CIVILNA ZAŠTITA ....................................................................................................................................... 53 9.1 Transpozicija........................................................................................................................................... 53 9.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom neusklađenosti ........................................................................... 53 9.1.2 Elementi mjera za otklanjanje neusklađenosti ................................................................................ 53 9.2 Implementacija ...................................................................................................................................... 53 9.2.1 Pregled stanja .................................................................................................................................. 53 v 9.2.2 Nadležnosti i kapaciteti ................................................................................................................... 54 9.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta .................................................................................... 54 9.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje .......................................................................... 55 10. PROMJENA KLIME ..................................................................................................................................... 55 10.1 Transpozicija .......................................................................................................................................... 55 10.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka ............................................................................... 55 10.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka ................................................................................... 57 10.2 Implementacija ...................................................................................................................................... 58 10.2.1 Pregled stanja ................................................................................................................................. 58 10.2.2 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje u sektoru klimatskih promjena ....................... 62 III. EKONOMSKI I FINANSIJSKI OKVIR ZA USKLAĐIVANJE ............................................................................... 64 1. STUDIJA POLAZNOG STANJA ..................................................................................................................... 64 1.1 Sadašnje stanje iz ekonomske / finansijske perspektive ....................................................................... 64 1.2 Poređenje prosječnih parametara EU i Crne Gore................................................................................. 64 2. METODOLOŠKI PRISTUP ............................................................................................................................ 67 2.1 Obračun troškova ................................................................................................................................... 67 2.2 Određivanje slijeda investicija ............................................................................................................... 68 2.3 Izvori finansiranja ................................................................................................................................... 69 3. TROŠKOVI USKLAĐIVANJA ........................................................................................................................ 70 3.1 Definicija................................................................................................................................................. 70 3.2 Obuhvat i metodologija analize troškova .............................................................................................. 71 3.2.1 Uvodne napomene .......................................................................................................................... 71 3.2.2 Uspostavljanje vremenskog okvira .................................................................................................. 73 3.2.3 Fokus na investiciono zahtjevnim direktivama................................................................................ 73 3.2.4 Definicija kapitalnih izdataka, operativnih izdataka i administrativnih troškova ............................ 73 3.2.5 Uspostavljanje višegodišnjih tokova troškova i višegodišnjih ciljnih vrijednosti ............................. 74 3.2.6 Opis model instrumenta .................................................................................................................. 75 3.3 Troškovi usklađivanja po sektorima ....................................................................................................... 77 3.3.1 Sektor kvaliteta voda ....................................................................................................................... 77 3.3.2 Sektor upravljanja otpadom ............................................................................................................ 89 3.3.3 Emisije u vazduh (EUV) .................................................................................................................... 96 3.3.4 Klimatske promjene ....................................................................................................................... 101 3.3.5 Zaštita prirode i biodiverziteta ...................................................................................................... 106 3.3.6 Ostali sektori .................................................................................................................................. 109 3.3.7 Troškovi administracije .................................................................................................................. 113 3.4 Ukupni troškovi usklađivanja i raspoređenost po sektorima .............................................................. 116 3.4.1 Ukupni troškovi usklađivanja u formatu višegodišnjeg toka ......................................................... 116 3.4.2 Ukupni troškovi usklađivanja i raspoređenost po sektorima ........................................................ 116 3.4.3 Ukupni troškovi usklađivanja i raspoređenost po vrstama troškova ............................................ 118 4. STRATEŠKI PRISTUP EKONOMSKOM I FINANSIJSKOM USKLAĐIVANJU .................................................. 119 4.1 Polazno stanje ...................................................................................................................................... 119 4.2 Ograničenja priuštivosti ....................................................................................................................... 119 4.3 Prelazni periodi do postizanja potpune usklađenosti .......................................................................... 121 4.4 Uticaj na Crnu Goru .............................................................................................................................. 122 4.4.1 Teret za potrošače ......................................................................................................................... 122 4.4.2 Teret za Crnu Goru u cjelini ........................................................................................................... 123 vi 4.5 Finansijski plan za usklađivanje ............................................................................................................ 124 4.5.1 Jaz u finansiranju ........................................................................................................................... 124 4.5.2 Finansiranje jaza ............................................................................................................................ 125 5. ZAKLJUČCI I AKTIVNOSTI KOJE TREBA preduzeti .................................................................................... 127 5.1 Zaključci ................................................................................................................................................ 127 5.2 Aktivnosti koje treba preduzeti ............................................................................................................ 130 5.2.1 Aktivnosti u kratkoročnom period (2016 i 2017) .......................................................................... 130 5.2.2 Aktivnosti u srednjoročnom periodu (2018-2022) ........................................................................ 131 IV. AKCIONI PLAN ZA PUNU APROKSIMACIJU PROPISA CRNE GORE ........................................................... 132 1. UVODNE NAPOMENE .............................................................................................................................. 132 2. ZAJEDNIČKE MJERE VIŠE INSTITUCIJA ..................................................................................................... 132 2.1 Saradnja institucija ............................................................................................................................... 133 2.2 Jačanje i institucionalno prilagođavanje organa nadležnih za zaštitu životne sredine i promjenu klime 133 2.3 Donošenje zakona po ubrzanom postupku ......................................................................................... 134 3. VREMENSKI OKVIR ZA REALIZACIJU AKCIONOG PLANA ......................................................................... 135 4. POTREBA PRUŽANJA EKSTERNE POMOĆI ............................................................................................... 135 5. SPECIFIČNE MJERE PO PODSEKTORIMA ................................................................................................. 136 5.1 HORIZONTALNI PROPISI ....................................................................................................................... 136 5.1.1 Plan aktivnosti za transpoziciju horizontalnh propisa ................................................................... 136 5.1.2 Plan aktivnosti za primjenu horizontalnih propisa ........................................................................ 137 5.1.3 Plan jačanja administrativnih kapacita .......................................................................................... 139 5.2 KVALITET VAZDUHA ............................................................................................................................. 140 5.2.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti kvaliteta ambijentalnog vazduha .................... 140 5.2.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti kvaliteta ambijentalnog vazduha ......................... 142 5.2.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 144 5.3 UPRAVLJANJE OTPADOM ..................................................................................................................... 146 5.3.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti upravljanja otpadom ....................................... 146 5.3.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti upravljanja otpadom ............................................. 149 5.3.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 154 5.4 KVALITET VODE .................................................................................................................................... 155 5.4.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti kvaliteta vode .................................................. 155 5.4.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti kvaliteta vode ........................................................ 157 5.4.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 161 5.5 ZAŠTITA PRIRODE ................................................................................................................................. 163 5.5.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru zaštite prirode .......................................... 163 5.5.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti zaštite prirode ....................................................... 167 5.5.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 172 5.6 INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE .................................................................................................................. 175 5.6.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti industrijskog zagađenja ................................... 175 5.6.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti industrijskog zagađenja ......................................... 176 5.6.3 Plan za jačanje administrativnih kapaciteta .................................................................................. 177 5.7 UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA ............................................................................................................. 178 5.7.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru upravljanje hemikalijama ......................... 178 5.7.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u podsektoru upravljanje hemikalijama .............................. 179 vii 5.7.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 184 5.8 Buka ...................................................................................................................................................... 185 5.8.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti buke u životnoj sredini .................................... 185 5.8.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti procjena i upravljanje bukom u životnoj sredini ... 186 5.8.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 187 5.9 CIVILNA ZAŠTITA................................................................................................................................... 188 5.9.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru civilne zaštite ........................................... 188 5.9.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u podsektoru civilna zaštita ................................................. 189 5.9.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ....................................................................................... 189 5.10 KLIMATSKE PROMJENE ........................................................................................................................ 190 5.10.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru klimatskih promjena ............................... 190 5.10.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u podsektoru klimatskih promjena ..................................... 192 5.10.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta ..................................................................................... 195 5.11 UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVE ZA INSPEKCIJSKE POSLOVE U OBLASTI ŽIVOTNE SREDINE I KLIMATSKIH PROMJENA ....................................................................................... 197 V. REFERENCE .............................................................................................................................................. 199 1. MEĐUNARODNI UGOVORI ...................................................................................................................... 199 2. DOKUMENTI EVROPSKE UNIJE ................................................................................................................ 199 3. STRATEŠKI, PLANSKI I PROGRAMSKI DOKUMENTI I PROPISI CRNE GORE .............................................. 200 4. RADNI MATERIJALI ORGANA NADLEŽNIH ZA ZAŠTITU ŽIVOTNE SREDINE ............................................. 201 4.1 Nacionalna strategija harmonizacije i implementacije za poglavlje 27 sa Akcionim planom za period 2016. – 2020. ........................................................................................................................................ 201 4.2 Analitički materijali pripremljeni u okviru projekta ECRAN (maj—septembar 2015) .......................... 201 4.2.1 Table of Concordance .................................................................................................................... 201 4.2.2 Implementation Questionaires ...................................................................................................... 203 5. DRUGI IZVORI .......................................................................................................................................... 206 VI. ANEKSI ..................................................................................................................................................... 207 viii TABELE Tabela I: KOMPARATIVNI POKAZATELJI ........................................................................................................... 64 Tabela II: KLJUČNE PRETPOSTAVKE I ŽELJENI NIVO USAGLAŠENOSTI .............................................................. 66 Tabela III: UTVRĐIVANJE POSTOJEČEG JAZA .................................................................................................... 78 Tabela IV: CILJEVI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI ZA VODU ZA PIĆE.............................................................. 82 Tabela V: CILJNE VRIJEDNOSTI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI TA KOMUNALNE OTPADNE VODE ............... 83 Tabela VI: USPOSTAVJANJE CILJNIH VRIJEDNOSTI ZA ZAŠTITU OD POPLAVA PO FAZAMA ............................. 84 Tabela VII: KOLIČINE KOMUNALNOG OTPADA (2013.) .................................................................................... 90 Tabela VIII: TROŠKOVI UBLAŽAVANJA PO ZAGAĐIVAČIMA.............................................................................. 98 Tabela IX: TROŠKOVI UBLAŽAVANJA ZA CRNU GORU ...................................................................................... 98 Tabela X: CILJNE VRIJEDNOSTI ZA EMISIJE U VAZDUH ..................................................................................... 99 Tabela XI: KVANTIFIKACIJA INDC ...................................................................................................................... 47 Tabela XII: TROŠKOVI UBLAŽAVANJA U CILJU POSTIZANJA CILJEVA IZ NEAS/INDC ......................................... 99 Tabela XIII: JEDINIČNI TROŠKOVI PO HEKTARU – NOVE ZAŠTIĆENE POVRŠINE ............................................. 107 Tabela XIV: CILJNE VRIJEDNOSTI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI - HEMIKALIJE ........................................... 111 Tabela XV: INVESTICIONI TROŠKOVI - HEMIKALIJE ........................................................................................ 112 Tabela XVI: PROCIJENJENI DODATNI TROŠKOVI ADMINISTRACIJE ................................................................ 114 Tabela XVII: MJERILO ZA PROCIJENU TROŠKOVA ADMINISTRACIJE* ............................................................ 114 Tabela XVIII: RASPOREĐENOST TROŠKOVA PO SEKTORIMA .......................................................................... 117 Tabela XIX: RASPOREĐENOST PO VRSTAMA TROŠKOVA ............................................................................... 118 Tabela XX: NADOKNADA TROŠKOVA – RAZVOJ PRIHODA DOMAĆINSTVA .................................................... 119 Tabela XXI: NADOKNADA TROŠKOVA - RAZVOJ NETO PRIUŠTIVOSTI ............................................................ 120 Tabela XXII: PROCIJENJENI DATUMI POSTIZANJA USKLAĐENOSTI ................................................................ 121 Tabela XXIII: RASHOD ZA ŽIVOTNU SREDINU ................................................................................................. 123 Tabela XXIV: IPA GRANTOVI 2016 - 2022 ....................................................................................................... 125 Tabela XXV: POKRIVENOST JAZA U FINANSIRANJU ........................................................................................ 126 Tabela XXVI: PLAN TRANSPOZICIJE - HORIZONTALNI PROPISI ....................................................................... 136 Tabela XXVII: PLAN PRIMJENE - HORIZONTALNI PROPISI .............................................................................. 138 Tabela XXVIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - HORIZONTALNI PROPISI ....................................... 1399 Tabela XXIX: PLAN TRANSPOZICIJE - KVALITET AMBIENTALNOG VAZDUHA ............................................. 14040 Tabela XXX: PLAN PRIMJENE - KVALITET AMBIENTALNOG VAZDUHA ........................................................... 143 Tabela XXXI: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - KVALITET AMBIENTALNOG VAZDUHA ..................... 144 Tabela XXXII: PLAN TRANSPOZICIJE – UPRAVLJANJE OTPADOM ................................................................... 146 Tabela XXXIII: PLAN PRIMJENE - UPRAVLJANJE OTPADOM ................................ Error! Bookmark not defined. Tabela XXXIV: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UPRAVLJANJE OTPADOMError! Bookmark not defined. Tabela XXXV: PLAN TRANSPOZICIJE - KVALITET VODE ........................................ Error! Bookmark not defined. Tabela XXXVI: PLAN PRIMJENE – KVALITET VODE ............................................... Error! Bookmark not defined. Tabela XXXVII: PLAN TRANSPOZICIJE - UPRAVLJANJE VODAMA ....................... Error! Bookmark not defined.1 Tabela XXXVIII: PLAN PRIMJENE - UPRAVLJANJE VODAMA ................................ Error! Bookmark not defined. Tabela XXXIX: AKCIONI PLAN – ZAŠTITA PRIRODE .............................................. Error! Bookmark not defined. Tabela XL: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - ZAŠTITA PRIRODE ............. Error! Bookmark not defined. Tabela XLI: PLAN TRANSPOZICIJE – INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE .................................................................... 150 Tabela XLII: PLAN PRIMJENE – INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE ................................ Error! Bookmark not defined. Tabela XLIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJEError! Bookmark not defined. Tabela XLIV: PLAN TRANSPOZICIJE – UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA .................. Error! Bookmark not defined. Tabela XLV: PLAN PRIMJENE - HEMIKALIJE ......................................................... Error! Bookmark not defined. Tabela XLVI: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMAError! Bookmark not defined. ix Tabela XLVII: PLAN TRANSPOZICIJE – UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINIError! Bookmark not defined. Tabela XLVIII: PLAN PRIMJENE – UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI .. Error! Bookmark not defined. Tabela XLIX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI .......... 163 Tabela L: PLAN TRANSPOZICIJE – CIVILNA ZAŠTITA ....................................................................................... 168 Tabela LI: PLAN PRIMJENE – CIVILNA ZAŠTITA ............................................................................................... 173 Tabela LII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – CIVILNA ZAŠTITA ......................................................... 185 Tabela LIII: PLAN TRANSPOZICIJE – KLIMATSKE PROMJENE ........................................................................ 1860 Tabela LIV: PLAN PRIMJENE – KLIMATSKE PROMJENE - MMR ...................................................................... 187 Tabela LV: PLAN PRIMJENE – KLIMATSKE PROMJENE – ODS I F-GASOVI ...................................................... 188 Tabela LVI: PLAN PRIMJENE – KLIMATSKE PROMJENE – SAOBRAĆAJ I GORIVA ........................................... 189 Tabela LVII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – KLIMATSKE PROMJENE ............................................. 189 Tabela LVIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UIP – EKOLOŠKA INSPEKCIJA ................................... 197 Tabela LIX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETa – UIP – ŠUMARSTVO I LOVSTVO ................................... 198 Tabela LX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UIP – INSPEKCIJA VODA .............................................. 198 x GRAFIKONI GRAFIKON I: STRUKTURA MODELA TROŠKOVA USKLAĐIVANJA U OKVIRU NEAS ............................................................ 76 GRAFIKON II: OPSEG SNABDJEVANJA VODOM ZA PIĆE .................................................................................................... 82 GRAFIKON III: OPSEG SAKUPLJANJA OTPADNIH VODA ..................................................................................................... 83 GRAFIKON IV: OPSEG PREČIŠĆAVANJA OTPADNIH VODA ................................................................................................ 84 GRAFIKON V: VODA ZA PIĆE - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA - VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA .................................................................................................................................................................................. 85 GRAFIKON VI: VODA ZA PIĆE - UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVNJA .......................................................... 85 GRAFIKON VII: KOMUNALNE OTPADNE VODE - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA - VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA ................................................................................................................................................... 86 GRAFIKON VIII: KOMUNALNE OTPADNE VODE - UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA ............................ 86 GRAFIKON IX: ZAŠTITA OD POPLAVA – TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM IZNOSIMA ...................................... 87 GRAFIKON X: ZAŠTITA OD POPLAVA - UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA............................................. 88 GRAFIKON XI: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU OTPADA ........................................................................................ 95 GRAFIKON XII: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU OTPADA DISKONTOVANI PO STOPI 4% ....................................... 95 GRAFIKON XIII: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU KVALITETA VAZDUHA ............................................................... 100 GRAFIKON XIV: INDUSTRIJSKE EMISIJE U VAZDUH - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA SA DISKONTNOM STOPOM OD 4% .... 100 Grafikon XV: RAST EMISIJA I GLAVNA SMANJENJA ......................................................................................................... 103 GRAFIKON XVI: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU KLIMATSKIH PROMJENA .......................................................... 105 GRAFIKON XVII: TROŠKOVI APROKSIMACIJE DISKONTOVANI PO STOPI OD 4% ............................................................. 106 GRAFIKON XVIII: VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA – ZAŠTIĆENA PODRUĆJA ............................................................... 108 GRAFIKON XIX: UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA – ZAŠTIĆENA PODRUĆJA ...................................... 108 GRAFIKON XX: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA - HEMIKALIJE ................................................................................................ 112 GRAFIKON XXI: DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA - HEMIKALIJE ..................................................................... 113 GRAFIKON XXII: PROCIJENJENI TROŠKOVI ADMINISTRACIJE .......................................................................................... 115 GRAFIKON XXIII: UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U VIŠEGODIŠNJIM NOMINALNIM TOKOVIMA ............................. 116 GRAFIKON XXIV: RASPOREĐENOST TROŠKOVA PO SEKTORIMA .................................................................................... 117 GRAFIKON XXV: OPTEREĆENJE ZA POTROŠAČE – POKRIVANJE OPERATIVNIH TROŠKOVA ............................................ 122 GRAFIKON XXVI: NEDOSTAJUĆA FINANSIJSKA SREDSTVA .............................................................................................. 123 GRAFIKON XXVII: UTICAJ USKLAĐIVANJA NA CRNOGORSKU EKONOMIJU ..................................................................... 124 GRAFIKON XXVIII: JAZ U FINANSIRANJU ......................................................................................................................... 125 xi AKRONIMI AAQ Direktiva o kvalitetu ambientalnog vazduha (“Ambient Air Quality”) AAU Jedinica u okviru kvantifikovanih prihvaćenih količina CO2 («Assigned amount unit») ATCG Akreditaciono tijelo Crne Gore AZŽS Agencija za zaštitu životne sredine CAMP Plan upravljanja obalnim područjem CDM Mehanizam čistog razvoja (“Clean Development Mechanism”) CECIS Zajednički komunikacijski centar («Common Emergency Communication and Information System”) CER Sertifikovano smanjenje emisija («Certified Emission Reductions») CETI Centar za ekotoksikološka istraživanja CFC Hlorofluorougljovodonici («Chlorofluorocarbons») CITES Konvencija o međunarodnom prometu ugroženih vrsta divlje flore i faune CLP Klasifikacija, obilježavanje i pakovanje supstanci i smješa (EU Direktiva) CLRTAP Konvencija o dalekosežnom prekograničnom zagađenju vazduha («Convention on Long Range Transboundary Air Pollution») DKP Direktorat za klimatske promjene DLP Dobra laboratorijska praksa (Direktiva) DSIP Specifičan plan primjene direktive (“Directive Specific Implementation Plan”) DVS Direktorat za vanredne situacije ECHA Evropska agencija za hemikalije («European Chemicals Agency») ECRAN Regionalna mreža za pristupanje EU u oblasti životne sredine i klimatskih promjena (“Environment and Climate Regional Accession Network”) EEA Evropska agencija za životnu sredinu (European Environment Agency) EIA Procjena uticaja na životnu sredinu (Direktiva) («Environmental Impact Assessment Directive») EIONET Evropska mreža za informisanje i osmatranje životne sredine («European Information and Observation Network») ELV Otpadna motorna vozila (Direktiva) («End of Life Vehicles») EMAS Šema eko – menadžmenta u EU (Regulativa) («Eco-Management and Audit Scheme») EMERALD Mreža područja zaštite prirode u cilju očuvanja divlje flore i faune i njihovih prirodnih staništa Evrope u okviru Konvencije o zaštiti evropskih divljih vrsta i prirodnih staništa (Bernska konvencija) xii E-PRTR Evropski registar ispusťanja i prenosa zagađenja (Regulativa) (“European Pollutant Release and Transfer Register”) EQS Standardi kvaliteta životne sredine za vode (Direktiva) («Environmental Quality Standards») ERCC Evropski centar za koordinaciju intervencija u slučaju vanrednih situacija («Emergency Response Coordination Center”) ERU Jedinice smanjenja emisija («Emission reduction unit») ETS Evropski sistem trgovanja emisijama staklene bašte («Emission Trading System») EU Evropska unija FLEGT Regulativa o uspostavljanju sistema licenciranja za izdavanje dozvola za uvoz drva u EU (Regulativa) («Forest Law Enforcement, Governance and Trade») GHG Gasovi staklene bašte («Greenhouse Gasses») HCFC Hidrohlorofluorougljovodonici («Hydrochlorofluorocarbons») HFC Hlorofluorougljovodonici («Hydrofluorocarbons») IED Direktiva o industrijskim emisijama (Industrial Emissions Directive») IJZ Institut za javno zdravlje INDC Namjeravani nacionalni doprinos («Intended Nationally Determined Contribution») INSPIRE Infrastruktura za prostorne informacije u Evropskoj zajednici (Direktiva) («Infrastructure for Spatial Information in the European Community») IPA Finansijski instrument pretpristupne pomoći EU («Instrument for Pre-accession») IPCC Međuvladin panel o promjeni klime («Intergovernmental Panel on Climate Change») IPPC Integrisana prevencija i kontrola zagađenja (Direktiva) («Integrated Pollution Prevention and Control») JLS Jedinica lokalne samouprave JPMD Javno preduzeće Morsko dobro JPNP Javno preduzeće Nacionalni parkovi lCER Dugoročno sertifikovano smanjenje emisija («Long-term certified emission reduction») LCP Velika ložišta (Direktiva) («Large Combustion Plants» - Directive) LULUCF Korištenje zemljišta, promjena korištenja zemljišta i šumarstvo («Land Use, Land-Use Change and Forestry») ME Ministarstvo ekonomije MF Ministarstvo finansija MIDT Ministarstvo za informaciono društvo i telekomunikacije MMR Mehanizam monitoringa i izvještavanja («Mechanism of Monitoring and Reporting») MONSTA T Zavod za statistiku Crne Gore xiii MORT Ministarstvo održivog razvoja i turizma MP Ministarstvo pravde MPRR Ministarstvo poljoprivrede i regionalnog razvoja MSP Ministarstvo saobračaja i pomorstva MUP Ministarstvo unutrašnjih poslova MZ Ministarstvo zdravlja NBSAP Nacionalna strategija biodiverziteta i Akcioni plan («National Biodiversity Strategy and Action Plan”) NEAS Nacionalna strategija aproksimacije u oblasti životne sredine (“National Environmental Approximation Strategy”) NEC Maksimalne nacionalne emisije (“National Emission Ceilings”) NRC Nacionalni referentni centar («Narional Referent Centre») ODS Supstance koje oštećuju ozonski omotač («Ozone Depleting Substances») PCB Polihlorovani bifenili PCP Primarna kontaktna tačka («Primary Contact Point») PCT Polihlorovani terfenili PFC Perfluorougljovodonici POPs Dugotrajne organske zagađujuće supstance (“Persistent Organic Pollutants”) PPOV Plan prečišćavanja otpadnih voda PRTR Katalog ili registar ispusťanja i prenosa potencijalno opasnih hemikalija i ukljucǔje informacije o njihovoj prirodi i kolicǐnama proposan Protokolom Arhuške konvencije QA Osiguranje kvaliteta («Quality Assurance») QC Kontrola kvaliteta («Quality Control») REACH Registracija, ocjena, ovlašcénje i restrikcija hemikalija (Regulativa) («Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals») RMU Jedinica uklanjanja CO2 kroz prirodne ponore («Removal Unit») RoHS Ograničenje upotrebe opasnih supstanci u električnoj i elektronskoj opremi (Direktiva) («Restriction of the use of certain hazardous substances in electrical and electronic equipment Directive”) SEA Strateška procjena uticaja na životnu sredinu (Direktiva) («Strategic Environmental Assessment Directive») SRD Direktiva o standardizovanju izvještavanja («Standardized Reporting Directive») TAIEX Tehnička pomoć Evropske Komisije za bržu implementaciju pravne tekovine EU («Technical Assistance and Information Exchange») tCER Privremeno sertifikovano smanjenje emisija («Temporary Certified emission reductions») xiv UC Uprava carina UIP Uprava za inspekcijske poslove UN Uprava za nekretnine UNDP Program Ujedinjenih nacija za razvoj («United Nations Development Programme») UNFCCC Okvirna konvenicja Ujedinjenih naroda o klimatskim promjenama («United Nations Framework Convention on Climate Change») UP Uprava policije UŠ Uprava šuma UV Uprava za vode UWWT Prečišćavanje komunalnih otpadnih voda VOC Lako isparljiva organska jedinjenja (Direktiva) («Volatile Organic Compounds») VU Veterinarska uprava WEEE Otpadna električna i elektronska oprema (Direktiva) (“Waste Electrical & Electronic Equipment» WFD Okvirna direktiva o vodama (“Water Framework Directive”) ZHMS Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju 1 I. UVOD 1. CILJ, SVRHA I OBUHVAT STRATEGIJE Nacionalna strategija za transpoziciju, implementaciju i primjenu pravne tekovine EU (Aciqus2) u oblasti životne sredine i klimatskih promjena sa Akcionim planom (u daljem tekstu: Strategija sa AP) za period 2016-2020 usvojena je da bi se postiglo postepeno i puno transponovanje ukupne pravne tekovine EU za poglavlje 27 - Životna sredina i promjena klime u pravni sistem Crne Gore. U novembru 2013. godine na osnovu Izvještaja iz analitičkog pregleda (skrininga) Evropske komisije, Savjet je odlučio da Crna Gora mora ispuniti početno mjerilo za otvaranje pregovora sa EU o Poglavlju 27 (Životna sredina i promjena klime). EU je konstatovala da otvaranje Poglavlja 27 može da se predvidi kada se EU saglasi da su ispunjena sljedeća mjerila: da Crna Gora Komisiji predstavi sveobuhvatnu nacionalnu strategiju, uključujući i akcioni plan, koji će poslužiti kao osnov za transponovanje, implementaciju i sprovođenje pravne tekovine EU u oblasti životne sredine i klimatskih promjena, uključujući i planove za razvoj relevantih administrativnih kapaciteta i procjenu potrebnih finansijskih resursa. Posebnu pažnju treba posvetiti: usklađivanju sa pravnom tekovinom EU u sektoru voda i sektoru otpada, integrisanju mjera za minimalizaciju otpada i upravljanje otpada koji se ne može tretirati nikako drugačije osim odlagajem na deponije, te planiranju politike i pitanjima administrativnih kapaciteta za djelovanje u oblasti klimatskih promjena. Shodno tome definisani su i konkretni ciljevi kojima se uzimaju u obzir jasne preporuke Izvještaja iz analitičkog pregleda za poglavlje 27, početno mjerilo, kao i ona definisana na Sastanku o početnim mjerilima koji je održan u maju mjesecu 2014. godine. Takođe, neki od ciljeva bili su definisani tako što je uzeta u obzir potreba da se postignu određeni standardi koji predstavljaju preduslove za ispunjavanje određenih ciljeva navedenih u preporukama sadržanim u Izvještaju iz analitičkog pregleda (skrininga). Uz to, Strategija definiše obaveze u kontekstu koordinacije aktivnosti državnih organa i organa lokalne samouprave nadležnih za zaštitu životne sredine u okviru procesa usklađivanja nacionalnog zakonodavstva s pravnom tekovinom EU. Strategija i AP omogućiće Vladi Crne Gore da prati da li se planirane obaveze ispunjavaju i da li se planirane mjere sprovode u određenim vremenskim okvirima, uključujući blagovremeno planiranje i pružanje neophodne finansijske i tehničke pomoći nadležnim organima Crne Gore iz domaćih, međunarodnih i EU izvora. Sa stanovišta Crne Gore, napredak procesa usklađivanja sektora životne sredine i klimatskih promjena u okvirima utvrđenim Strategijom, stvara mogućnosti za adekvatan razvoj i neophodno prilagođavanje administrativnih i tehničkih kapaciteta Crne Gore za upravljanje životnom sredinom u skladu sa standardima EU. Na osnovu vremenskog okvira i aktivnosti datih u Strategiji, Crna Gora će transponovati i implementirati veći dio pravne tekovine EU u oblasti životne sredine i promjena klime do kraja 2020. godine. Prelazni periodi će se tražiti za određene direktive, a rokovi za njihovo transponovanje navedeni su u AP na 2 Acquis je korpus zajedničkih prava i obaveza važećih za sve države članice EU. Stalno se razvija i obuhvata: sadržaj, načela i političke ciljeve koji proizilaze iz ugovora o EU; propise usvojene u skladu sa ugovorima o EU i sudskom praksom Suda pravde EU; deklaracije i rezolucije usvojene od strane EU; instrumente zajedničke spoljne i bezbednosne politike; međunarodne sporazume zaključene od strane EU i sporazume, koje su zaključile države članice međusobno u sferi aktivnosti EU. 2 osnovu ekonomske i finansijske analize. Usvajanje Strategije sa AP treba da prati i brzo donošenje Planova implementacije konkretnih direktiva (DSIP), naročito kod direktiva za čije su sprovođenje potrebna velika ulaganja: voda, otpad, emisije u vazduh. Na osnovu DSIP, treba precizno definisati prelazne periode. Jedno od prioritetnih pitanja jeste dalja izgradnja kapaciteta sa posebnim fokusom na reogranizaciju i značajno jačanje kapaciteta sistema ekološke inspekcije u skladu sa Proporukom Evropskog paralamenta i Savjeta kojim se predviđa minimum kriterijuma za ekološku inspekciju u državama članicama (2001/331/EZ). U većini pod-sektora posebna pažnja će se posvetiti Horizontalnim pitanjima, upravljanju vodama, upravljanju otpadom, zaštiti prirode, industrijskom zagađenju i hemikalijama. 2. STRUKTURA DOKUMENTA Strategija je pripremljena i strukturirana na osnovu početnog mjerila za Poglavlje 27 za Crnu Goru i ona nudi jasnu listu prioriteta za period 2016-2020 sa ciljem da se postigne puna usklađenost sa pravnom tekovinom EU u oblasti životne sredine i klimatskih promjena. Prvi dio dokumenta je strateški dio i u njemu se definiše strateški pristup Crne Gore procesu usklađivanja sa EU u Poglavlju 27 za svih deset pod-sektora tog poglavlja. Ovaj je dio pripremljen na osnovu detaljne analize pravnih, institucionalnih i ekonomskih/finansijskih nedostataka koja je jasno pokazala sadašnju situaciju u smislu transponovanja, implementacije i sprovođenja pravne tekovine EU. Sa tog polazišta, prvi dio definiše mjere koje će Crna Gora preduzeti da bi postigla punu usklađenost sa pravnom tekovinom EU. Definisane mjere vezane su za transponovanje, jačanje administrativnih kapaciteta i bolju organizaciju relevantnih institucija nadležnih za životnu sredinu i klimatske promjene, dok je poseban akcenat stavljen na potrebu za jačanjem sprovođenja domaćeg zakonodavstva. Mjere su osmišljene da bi se ispunile preporuke definisane u Izvještaju iz Analitičkog pregleda (skrininga) za ovo poglavlje, kao i da bi se ispunilo početno mjerilo. Sve mjere u skladu su sa mjerama predviđenim u postojećim nacionalnim strateškim dokumentima u pod-sektorima sektora za životnu sredinu i klimatske promjene (Nacionalna strategija za klimatske promjene do 2030, Nacionalna strategija za upravljanje kvalitetom vazduha sa Akcionim planom 2013-2016. Nacionalna strategja održivog razvoja do 2030, Nacionalna strategija upravljanja otpadom do 2030, Nacionalni plan upravljanja otpadom 2015-2020, Nacionalna strategija o upravljanju hemikalijama 2015-2018, Nacionalna strategija biodiverziteta sa Akcionim planom 2016-2020, Nacionalna strategija za integrisano upravljanje morskim dobrom, Nacionalni Plan za implementaciju Konvencije iz Stokholma, Nacionalni akcioni plan za borbu protiv desertifikacije). Nakon što su u prvom dijelu dokumenta definisane mjere, u trećem dijelu dokumenta daje se detaljan lista aktivnosti koje će biti preduzete u predstojećem periodu, te Akcioni plan sa preciznim vremenskim okvirom za ispunjavanje tih aktivnosti. Drugi dio dokumenta je ekonomska i finansijska analiza koja sadrži procjenu ukupnih troškova usklađivanja, ograničenja finansijske priištivosti i potrebne finansijske resurse. Ovaj dio sastavljen je na osnovu analize ekonomskih nedostataka. Opšti makroekonomski pristup korišćen je da bi se ocijenilo pitanje ekonomskih u odnosu na finansijske troškove usklađivanja sa pravnom tekovinom EU u oblasti životne sredine i klimatskih promjena, i da bi se formulisala zdrava strategija finansiranja na osnovu mogućih izvora sredstava i uzimajući u obzir ograničenja priuštivosti za građaneu srednjem i dugom roku, a da bi se postigla puna usklađenost sa pravnom tekovinom EU do 2035. godine. Cjelokupni troškovi 3 usklađivanja prema ovoj analizi iznosiće 1,42 milijarde eura, a najzahtjevniji pod-sektori su kvalitet voda i upravljanje vodama zbog velikih investicija u infrastrukturu. Stoga Crna Gora prlanira da izradi DSIP za određene direktive, kao prvi korak u implementiranju strategije, a da bi se obezbijedilo preciznije ekonomsko i finansijsko planiranje i solidna osnova za pregovaranje o prelaznim periodima za Direktive za koje su potrebna velika ulaganja. U AP uz dokument jasno je navedeno za koje direktive treba pripremiti DSIP. Treći dio ovog dokumenta, koji je zapravo AP, sadrži pregled aktivnosti koje omogućavaju Vladi Crne Gore da ispuni obaveze u procesu evropskih integracija na planiran i proaktivan način, kroz postizanje jasno definisanih ciljeva. Dodatno, AP predstavlja pregled mehanizama i aktivnosti na osnovu kojih je jasno što se namjerava postići u okviru nekog konkretnog perioda, na osnovu realne ocjene i u okviru objektivnih mogućnosti. AP predstalvja planove crnogorske administracije, u pristupu korak po korak, za svaki pod-sektor, da bi se postiglo puno transponovanje i implementacija pravne tekovine EU i da bi se ojačali administrativni kapaciteti u svim relevantnim institucijama. Uzimajući u obzir da je sprovođenje jedno od ključnih oblasti koje treba ojačati u predstojećem periodu , posebna pažnja je posvećena razvoju kapaciteta AIA. Veliki korak koji će Crna Gora preduzeti odmah je ocjena organizacije i izrada plana izgradnje institucionalnih kapaciteta u koordinaciji sa svim relevantnim institucijama. Osim toga, još jedan ključni generalni korak koji se predviđa jeste uspostavljanje ekološkog finansiranja putem prikupljanja domaćih sredstava kroz nove linije budžeta i Eko Fond. Ovi prioritetni koraci definisani su u saradnji sa MInistarstvom finansija i uzimajući u obzir cjelokupni kapacitet crnogorske ekonomije da podrži ovu namjeru. AP je usklađen sa Programom pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji 2016-2018, u smislu transponovanja i jačajnja administrativnih kapaciteta za poglavlje 27. 3. PRIMJENJENA METODOLOGIJA Analitički rad koji je prethodio pripremi Strategije i AP obuhvata identifikovanje pravnih, institucionalnih i ekonomskih nedostataka/neusklađenosti (gaps), na osnovu raspoloživih izvora podataka. Svrha tog analitičkog rada je bila formiranje sveobuhvatne analitičke osnove koja je poslužila za pripremu Strategije i AP. Za potrebe ove Strategije, analizirani pravni aspekti procesa aproksimacije obuhvataju:  Identifikaciju elemenata pravne tekovine EU za koje postoji obaveza transpozicije u pravni sistem Crne Gore (direktive), odnosno uređivanje propisima Crne Gore onih pitanja koja su uređena propisima EU za koje ne postoji obaveza transpozicije;  Identifikaciju svih izvora međunarodnih obaveza Crne Gore, koje se odnose na zaštitu životne sredine i promjene klime, pored obaveza koje proizlaze iz SSP-a;  Identifikaciju svih (nacionalnih) propisa Crne Gore o zaštiti životne sredine i promjeni klime, koji sadrže transponovane zahtjeve EU o zaštiti životne sredine i promjeni klime;  Identifikaciju potencijalnih i postojećih nedostataka/neusklađenosti/praznina u propisima Crne Gore;  Predlog kratkoročnih i srednjoročnih prioritetnih mjera za aktivnosti koje treba sprovesti. 4 Analizirani institucionalni aspekti obuhvataju postojeći institucionalni okvir za primjenu propisa o životnoj sredini i promjeni klime, identifikovanje potencijalnih i postojećih nedostataka itd, i formulisanje preporuka za preduzimanje prioritetnih mjera za svaki od analiziranih sektora sa ciljem da se svi uočeni nedostaci otklone. U fokusu je bilo istraživanje institucionalnih odgovornosti i kapaciteta organa nadležnih za transpoziciju i sprovođenje pravne tekovine EU o životnoj sredini i klimatskim promjenama. Iz ugla jednog nacionalnog pravnog sistema, proces pristupanja Evropskoj uniji je kompleksan iterativni proces, koji se sastoji od tri međusobno povezana segmenta:  Transpozicija pravne tekovine EU u nacionalni pravni sistem (transposition);  Primjena nacionalnih propisa kojima je transponovana pravna tekovina EU. Ovaj segment uključuje, između ostalog, uspostavljanje institucionalnog okvira (na državnom nivou i na nivou loklane samouprave) sa kapacitetom za primjenu propisa o životnoj sredini, usklađenih sa pravnom tekovinom EU (implementation);  Uspostavljanje mehanizama za izvršavanje (na svim upravnim/administrativnim nivoima) koji će biti u stanju da obezbjedi određeno ponašanje svih subjekata u skladu sa novim propisima, usklađenim sa pravnom tekovinom EU, uključujući monitoring, nadzor, kazne i podsticaje (enforcement). U ovom okviru, analiza pravnih aspekata usklađivanja daje informacije o tome koliki su nedostaci u važećim propisima Crne Gore o životnoj sredini i promjeni klime, u odnosu na željeni nivo pune transpozicije pravne tekovine EU o životnoj sredini i klimatskim promjenama. Cilj sprovođenja analize insticionalnog okvira upravljanja zaštitom životne sredine u Crnoj Gori i aktivnosti u oblasti klimatskih promjena u Crnoj Gori jeste dobijanje odgovora na pitanje o tome kakvo institucionalno prilagođavanje sektora zaštite životne sredine i promjena klime je do sada postignuto i šta još treba učiniti da bi se formirao optimalni institucionalni okvir koji bi omogućio uspešnu primjenu propisa Crne Gore koji su usklađeni sa propisima EU o životnoj sredini i promjeni klime. Analiza kapaciteta javnih institucija odgovornih da osiguraju određeno ponašanje u slučaju kršenja propisa kojima su transponovani zahtjevi EU u pogledu zaštite životne sredine (enforcement) je posebno pitanje kome je takođe posvećena odgovarajuća pažnja. Ovakvo objektivno sagledavanje postojećeg stanja je bilo prvi korak u izradi Strategije, sa ciljem da se što preciznije utvrde postojeći nedostaci i neusklađenosti (gap). Glavni izvor informacija bili su pravni instrumenti Crne Gore i propisi EU, koji su bili na snazi 30. septembra 2015. godine, podaci i informacije sakupljene iz raznih izvještaja, planova i drugih dokumenata, koji se u manjoj ili većoj mjeri odnose na upravljanje zaštitom životne sredine i aktivnosti u vezi sa promenom klime. Lista korišćenih referentnih izvora nalazi se na kraju ovog dokumenta. Osim objektivne ocjene pravnih i institucionalnih aspekata usklađivanja, dokumentaciona osnova za izradu Strategije aproksimacije upotpunjena je i pažljivim sagledavanjem i ocjenom ekonomskih i finansijskih aspekata usklađivanja. Ekonomska komponenta Strategije ima, kao svoj ugaoni kamen, procjenu ukupnih troškova usklađivanja. Dodatno, troškovi su povezani s razumnim pretpostavkama o mogućnosti povrata troškova i finansijskim potencijalom, tako da se na tom osnovu može uspostaviti jedan prihvatljiv (razuman) vremenski okvir za postizanje pune usklađenosti s pravnom tekovinom EU. Više detalja o metodologiji koja je korišćena za ekonomski i finansijski dio Strategije dato je u poglavlju III Ekonomski i finanskijski okvir za usklađivanje. Procjena troškova je rađena u dvije etape: 5  Preliminarna analiza zasnovana na postojećim studijama, statističkim podacima i budžetima različitih institucija, posebno u slučaju investiciono zahtjevnih direktiva. Ovom inicijalnom procjenom dolazi se do osnovnih brojčanih pokazatelja koji će omogućiti uspostavljanje okvira za detaljniju analizu troškova za svaku direktivu ili sektor. “Bazni scenario” zasnovan na postojećim informacijama omogućuje provođenje ukupne makro-ekonomske analize da bi se uspostavio preliminarni procenjeni vremenski okvir potreban za puno usaglašavanje sa direktivama, sa investicione tačke gledišta, imajući u vidu investicione potrebe Crne Gore u okviru njenih finasijskih i ekonomskih kapaciteta;  Najbolja aktuelna procjena troškova usklađivanja za podsektore životne sredine i promjene klime. Početna tačka za sve ove analize, u osnovi podrazumijeva:  Dubinsku analizu postojećih sektorskih (finansijskih) pokazatelja da bi se provjerila (assertain) metodologija procjene troškova koja je već primenjena;  Priprema matrice jediničnih troškova dobijenih iz baznog scenarija, postojećih studija izvodljivosti ili projekata čija realizacija je u toku i, u principu, u onim slučajevima u kojima podaci o specifičnim jediničnim troškovima ne mogu da se pribave, “najbolje procjene za potrebe Strategije”, zasnovane na uslovima u Crnoj Gori i iskustvima u drugim ekonomijama u tranziciji;  Ove informacije se sakupljaju i koriste u modelu za izračunavanje zajedno sa odgovarajućim brojem neophodnih pretpostavki i specifičnih sektorskih parametara;  Potom se model prilagođava potrebama Crne Gore i prioritetima i uključuje jasno modelovanje parametara za input u definisanje sektorskih pristupa. Ovo bi bio analitički interfejs. Dalje pojednostavljenje modula rezultata, uključujući lako vizuelno razumljive grafičke prikaze, omogućuje zahvalno korišćenje modela za procjenu uticaja različitih političkih odluka. AP definiše sredstva koja su potrebna za implementaciju predviđenih mjera, i treba konstatovati da se Crna Gora u ispunjavanju standarda u oblasti životne sredine i promjene klime uglavnom oslanja na domaće finansijske izvore. Budžetska sredstva za mjere povezane sa izmjenama i dopunama zakona i podzakonskih akata nisu navedena, jer će te mjere biti dio redovnog posla zaposlenih, kao i redovan trošak javne rasprave i operativni troškovi Vlade i parlamentarnih odbora u svim fazama od izrade do donošenja zakona ili drugog propisa. To znači da za te mjere dodatnia budžetska sredstva nisu potrebna, tako da su ona uvijek propisana kao redovna. Pošto će biti potrebna ekspertska pomoć za finalizaciju izrade teksta zkonskih akata i provjeru usaglašenosti, predviđeno je angažovanje stranih eksperata kroz TAIEX. Crnoj Gori biće potrebna tehnička pomoć za implementaciju nekih od mjera, što je predviđeno kroz TAIEX i IPA mehanizme. Prioritetne aktivnosti iz ovog dokumenta u potpunosti su u skladu sa prioritetnim aktivnostima za finansiranje u okviru IPA II. 4. UČEŠĆE SVIH RELEVANTNIH SUBJEKATA U IZRADI STRATEGIJE I AP Radna grupa (RG) koja je pripremila ovu Strategiju i Akcioni plan sastojala se od 43 predstavnika Ministarstva održivog razvoja i turizma, Ministarstva ekonomije, Ministarstva vanjskih poslova i evropskih integracija, Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja, Ministarstva zdravlja, Ministarstva unutrašnjih poslova, Ministarstva saobraćaja i pomorstva, Agencije za zaštitu životne sredine, Zavoda za statistiku Crne Gore, Centra za eko-toksikološka istraživanja i Instituta za hidrometeorologiju i seizmologiju. 6 Poslom je upravljao Upravni odbor kojim je predsjedavao Ministar održivog razvoja i turizma. Članovi Upravnog odbora bili su MInistar ruralnog razvoja i poljoprivrede, Državni sekretar u Ministarstvu finansija, Državni sekretar u Ministarstvu ekonomije, Direktor Agencije za zaštitu životne sredine, Državni sekretar u Ministarstvu održivog razvoja i turizma, predstavnici na visokom nivou iz MInistarstva vanjskih poslova i evropskih integracija, Ministarstva saobraćaja i pomorstva i Delegacije EU u Crnoj Gori. U septembru i oktobru 2015. godine održano je nekoliko rundi sastanaka članova Radne grupe i eksperata. Nova struktura i sadržaj dokumenta su pripremljeni. Koordinatori pod-grupa u okviru radne grupe takođe su održali zasebne sastanke sa relevantnim subjektima (stejkholderima). Zbog specifične centralizovane organizacije Uprave za inspekcijsske poslove, održan je zaseban sastanak sa inspektorima iz sektora za životnu sredinu, vodu i šumarstvo. Dana 19. novembra 2015. godine organizovana je posebna Radionica o ekonomskoj i finansijskoj komponenti Strategije za članove Radne grupe, kojoj su prisustvovali i predstavnici Ministarstva finansija. Preliminarni nacrt Strategije sa AP predstavljen je Upravnom odboru na sastanku 15. decembra 2015. godine. Vlada je obaviještena o napretku koji je ostvaren u izradi Strategije i o ključnim elementima u dokumentu (sa fokusom na potrebi za institucionalnim jačanjem i ekonomskim i finansijskim troškovima) na sjednici održanoj 28 decembra 2015. godine, i Izvještaj je odobrila Vlada. U periodu između 15. decembra 2015. i 29. februara 2016. godine Radna grupa u saradnji sa ekspertima dalje je poboljšala dokument. Niz sastanaka održano je da bi se obavile konsultacije između institucija. Prvi nacrt strategije predstavljen je na sastanku Upravnog odbora 4. marta 2016. godine. Nakon ovog sastanka dokument je istaknut na vebsajtu Ministarstva i proces javne rasprave je otvoren u predviđenom trajanju od 40 dana. Tokom tog perioda, kao dio procesa konsultacija sa svim relevantnim subjektima, održano je nekoliko okruglih stolova na različitim lokacijama sa različitim stejkholderima. 5. PRAĆENJE REALIZACIJE STRATEGIJE I NJENO PRILAGOĐAVANJE NOVIM OKOLNOSTIMA Posebna će se pažnja posvetiti kontinuiranom praćenju realizacije svih mjera i nivou postizanja projektovanih ciljeva. AP sa definisanim mjerama i rokovima služiće da se olakša kontinuirano praćenje. Ministrastvo odživog razvoja i turizma (MORT) će, kao institucija nadležna za proces koordinacije u ovom Poglavlju, uspostavi mehanizam stalnog monitoringa realizacije. Na opreativnom nivou, Radna grupa formiarana za izradu ovog dokumenta biće nadležna za praćenje i izvještavanje o ispunjavanju Strategije i AP. U ime MORT cjelokupno koordiniranje praćenja obavljaće Generalni Direktorat za evropske integracije i međunarodnu saradnju. Uz to, Radna grupa za pregovore u poglavlju 27, koju predvodi Šef Radne grupe i pregovarač za poglavlje 27 sastajaće se redovno da bi vršila pregled napretka i izvještaja prije predaje Vladi. Nadalje, Upravni odbor koji je bio nadležan za praćenje izrade Strategije i AP takođe će biti mehanizam za praćenje realizacije ovih dokumenata. Tokom praćenja realizacije posebna podrška očekuje se od civilnog sektora. Njihovi su predstavnici članovi Radne Grupe za poglavlje 27, a oni će, putem njihovih ekspertskih komentara i sugestija značajno doprinijeti poboljšanju realizacije svake aktivnosti, praćenju, ali i održavanju potrebnog nivoa transparentnosti. Nadalje, značajan doprinos praćenju procesa i kvalitetnoj realizaciji očekuje se od nevladinih organizacija sa stručnim znanjem u oblasti životne sredine i klimatskih promjena. U aprilu 2016. godine, 15 NVO je oformilo Koaliciju 27 sa ciljem da prate proces usklađivanja i pregovore za poglavlje 27. Cilj Koalicije jeste da služi kao platforma civilnom sektoru da prati i promoviše pravnu 7 tekovinu EU i da doprinese kvalitetu i transparentnosti procesa pregovaranja. Dugoročno gledano, ova Koalicija će doprinijeti i izgradnji kapaciteta institucija koje su zadužene za životnu sredinu i klimatske promjene. Praćenje realizacije AP vršiće se kroz koordinaciju za svaku od deset oblasti životne sredine i klimatskih promjena. Kao što je rađeno i tokom izrade dokumenta, koordinatori će direktno sarađivati sa fokalnim tačkama u nadležnim institucijama/organima koji su zaduženi za realizaciju predviđenih aktivnosti i dobijaće od njih informacije o svim pitanjima koja su relevantna za implementaciju. To znači da će za svaku aktivnost po imenu biti određena odgovorna osoba koja će izvještavati o realizaciji posebno definisanih mjera. Fokalne tačke svaka tri mjeseca dostavljaeće koordinatorima svoje inpute, a koordinatori će zatim pripremati kvartalni izvještaj o preduzetim aktivnostima na osnovu te informacije. Ti izvještaji biće pripremljeni na nivou MORT u odgovarajućoj proceduri za razmatranje od strane Vlade. Uz podatke o realizovanim mjerama, uzvještaji će obuhvatati i informacije o mogućim poteškoćama u realizaciji, te o razlozima za neispunjavanje obaveza iz Akcionog plana. Nakon usvajanja četvrtog izvještaja svake godine će se usvajati revidirani dokument. Takav pristup omogućiće blagovremeno ispravljanje i prilagođavanje strateških obaveza novoj situaciji, tj. postignutom stepenu usklađivanja da bi Strategija poslužila kao osnov za aktivnosti planiranja MORT i Vlade u predstojećem jednogodišnjem periodu i za adekvatno opredjeljivanje budžetskih sredstava za narednu godinu. Ovaj pristup će takođe obezbijediti da sve pripremne radne koje su potrebne za pružanje pomoći EU budu preduzete da bi se ispunile planirane obaveze. S obzirom na to da su, u vrijeme pripreme Strategije, brojne intenzivne aktivnosti na usaglašavanju bile u toku, prvi godišni izvještaj o realizaciji, sa predlogom izmjena i dopuna Strategije i sa predlogom prilagođavanja akcionog plana, MORT će dostaviti na razmatranje Vladi u roku od godine dana od njenog donošenja, što znači krajem jula mjeseca 2017. godine. Uz pomenuti "formalni" način izvještavanja putem predaje kvartalnih izvještaja, ad hoc "neformalno" informisanje je takođe moguće na zahtjev Šefa i članova Radne grupe, koordinatora za konkretne oblasti, te na zahtjev Evropske komisije, Generalnog direktorata za proširenje. Organi za realizaciju IPA Prema Zakonu o ratifikaciji Okvirnog ugovora između EU i Crne Gore o pravilima za realizaciju IPA i uredbama kojima se predviđaju pravila za decentralizovano i posredno upravljanje, ugovaranje i realizaciju finansijske podrške EU Crnoj Gori vrše organi za realizaciju. U ovom trenutku postoje dva tijela za realizaciju IPA - Direktorat za finansiranje i ugovaranje EU pomoći u okviru MInistarstva finansija (CFCU) i Direktorat za javne radove koji je specijalizovan kao organ za realizovanje infrastrukturnih projekata. Trenutno je u CFCU angažovano 20 zaposlenih na poslovima vezanim za ugovaranje pomoći u okviru IPA komponente IV (Razvoj ljudskih resursa) IPA 2007-2013 i iz Akcionih programa za Crnu Goru za IPA 2014-2020. Još je 21 lice angažovano za ugovaranje IPA Komponente III (Regionalni razvoj) IPA 2007-2013 i infrastrukturnih projekata u Akcionom programu za Crnu Goru za IPA 2014-2020. Ova funkcionalna segregacija organa za realizaciju pomaže razvoj kapaciteta u ovim organima, s obzirom da će ovi kapaciteti biti od suštinskog značaja za budući Upravni organ i posredne organe za realizaciju Evropskih strukturnih i investicionih fodnova (ESID) nakon što Crna Gora postane članica EU. Ovi planovi dio su opšte izgradnje kapaciteta i postepenog razvoja struktura za upravljanje ESIF koji su predviđeni u okviru pregovaračkog procesa za Poglavlje 22 - Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata. 8 II. PRAVNI I INSTITUCIONALNI OKVIRI USKLAĐIVANJA SA PROPISIMA EU Ova Glava sadrži pregled i ocjenu trenutnog obima transpozicije propisa EU o životnoj sredini i klimatskim promjenama navedenih u ANEKS-u I uz Strategiju, izvršene zakonima i podzakonskim aktima (uredbama, pravilnicima i drugim pravnim instrumentima)3 Crne Gore, navedenim u Aneksu IV uz ovu Strategiju, sa identifikovanim neusklađenostima / nedostacima (gaps) i definisanim elementima za preduzimanje mjera kako bi se uočeni nedostaci otklonili. Ova Glava takođe sadrži i opis postojećih institucija Crne Gore nadležnih za zaštitu životne sredine i problematiku promjene klime i ocjenu njihovih kapaciteta, odnosno ocjenu stepena njihove prilagođenosti:  U odnosu na zahtjeve EU navedene u ANEKSU II uz ovu Strategiju, koji se odnose na potrebu potpune transpozicije i praktične primjene; i  U odnosu na zahtjeve EU navedene u ANEKSU V uz ovu Strategiju, koji se odnose na izvršavanje, odnosno kontrolu primjene (enforcement) propisa Crne Gore usklađenih sa pravnom tekovinom EU. Pitanje provođenja i izvršavanja međunarodnih obaveza, koje za Crnu Goru proizlaze i međunarodnih izvora prava o životnoj sredini, navedenih u ANEKSU III uz ovu Strategiju, nije predmet posebne pažnje u ovom trenutku. U nastavku, ta pitanja će biti elaborirana samo u mjeri neophodnoj da se ukaže na stanje transpozicije onog djela acquis-a EU o životnoj sredini i klimatskim promjenama kojim su u pravni sistem EU inkorporirane obaveze ustanovljene međunarodnim ugovorima u kojima je EU jedna od strana, i u tom kontekstu obaveze preduzimanja određenih mjera od strane Crne Gore. 1. HORIZONTALNI PROPISI 1.1 Transpozicija 1.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Transpozicija horizontalnih propisa EU o životnoj sredini u pravni sitem Crne Gore započela je 2005. godine. U trenutku pripreme Strategije najveći broj horizontalnih propisa EU je već transponovan kroz šest zakona i šest podzakonskih akata i ti propisi su u primjeni. U potpunosti su transponovane sljedeće direktive:  Direktiva 2001/42/EC (SEA);  Direktiva 2011/92/EU (EIA), kojom su kodifikovane Direktiva 85/337/EEC i njene izmjene i dopune Direktivom 97/11/EC, Direktivom 2003/35/EC i Direktivom 2009/31/EC;  Direktiva 2003/4/EC (pristup informacijama o životnoj sredini); 3 Ovde je potrebno ukazati na primenu načela saglasnosti pravnih propisa (zakonitosti), prema kojem, u skladu sa članom 145. Ustava Crne Gore, se «podzakonski propisi donose na osnovu normativno utvrđenog ovlašćenja za donosioca akta. Navedeno načelo takođe zahtijeva da zakoni, a i ostali propisi, budu doneseni po Ustavom predviđenom postupku, odnosno u okviru ovlašćenja koje utvrđuje Ustav ili, na osnovu ustavne odredbe, zakon. U postupku ocjene saglasnosti takvog propisa s Ustavom i zakonom, Ustavni sud ispituje da li je osporeni akt donio ovlašćeni organ, da li je donosilac imao ustavno ili zakonsko ovlašćenje za njegovo donošenje (pravni osnov) i da li propis po svojoj sadržini, cilju i obimu odgovara onim okvirima koje mu je odredio zakon».- Odluka Ustavnog suda Crne Gore, U-II br. 48/12 od 18. Novembra 2015. Pri transpoziciji propisa EU u pravni sistem Crne Gore, primenu načela saglasnosti propisa potrebno je imati u vidu kod odlučivanja o tome koja pitanja i u kojem obimu i sadržaju će biti uređena zakonom, a koja u skladu sa podzakonskim aktima, u skladu sa zakonom. 9  Direktiva 2003/35/EC (učešće javnosti & i pravo na pravnu zaštitu u postupcima EIA & postupcima za izdavanje IPPC dozvola);  Direktiva 2004/35/CE (odgovornost za štetu nanetu životnoj sredini), menjana i dopunjavana Direktivom 2006/21/EC (rudarski otpad), Direktivom 2009/31/EC (geološko skladištenje CO2) i Direktivom 2013/30/EU (sigurnost naftnih bušotina i aktivnosti na eksploataciji gasa iz podmorja (offshore oil & gas operations);  Direktiva 2008/99/EC (krivična djela protiv životne sredine). Izmjene i dopune Direktive 2011/92/EU izvršene Direktivom 2014/52/EU još nijesu transponovane u nacionalno zakonodavstvo obzirom da je u toku trogodišnji tranzicioni period za transpoziciju ovog pravnog akta EU. Plan je da se transpozicija izvrši u vremenskom okviru koji je dat državama članicama. Transpozicija Direktive 2007/2/EC (INSPIRE), Regulative (EC) br. 1205/2008 (metapodaci), Regulative (EC) br. 976/2009 (definicija elementa metapodataka), Regulative (EU) br. 268/2010 (pristup bazama i servisima prostornih podataka – data sets and services), Regulative (EU) br. 1089/2010 (povezano funkcionisanje servisa prostornih podataka – interoperability of spatial data services) i Odluke 2009/442/EC (monitoring i izvještavanje) još nije izvršena. Takođe, još uvijek su u postupku usvajanja propisi u skladu sa Direktivom 91/692/EEC (SRD) kojima bi bio uređen sistem standardizovanog izvještavanja o primjeni propisa kojima su u pravni sistem Crne Gore prethodno transponovane odredbe pravne tekovine EU u oblasti životne sredine i klimatskih promjena. Takođe, nijesu donijet propis kojim se uređuje izvršavanje obaveza koje proizilaze iz Regulative (EC) 401/2009 (EEA & EIONET) o praćenju i izvještavanju o stanju životne sredine. 1.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka U cilju postizanja pune usklađenosti nacionalnog zakonodavstva s pravnom tekovinom EU u podoblasti horizontalnih propisa, Crna Gora je utvrdila mjere za transpoziciju sljedećih propisa EU:  Direktiva 2014/52/EU, u roku ostavljenom samom direktivom za transpoziciju;  Direktiva 2007/2/EC (INSPIRE), do kraja isteka kratkoročnog perioda (od dvije godine);  Regulativa (EC) 1205/2008 (metapodaci), Regulativa (EC) 976/2009 (definicija elementa metapodataka), Regulativa (EU) 268/2010 (pristup bazama i servisima prostornih podataka), Regulativa (EU) 1089/2010 (povezano funkcionisanje servisa prostornih podataka) i Odluka 2009/442/EC (monitoring i izvještavanje), u roku od jedne godine od usvajanaj zakona;  Direktiva 91/62/EEC (SRD) i Regulativa (EC) 401/209 (EEA & EIONET), u kratkom roku (dvije godine od usvajanja zakona). 1.2 Primjena (implementacija) 1.2.1 Pregled stanja Direktiva 2011/92/EU o procjeni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu (EIA) primjenjuje se potpuno kroz sprovođenje Zakona o procjeni uticaja na životnu sredinu i pratećih podzakonskih akata. Procjena uticaja sprovodi se za sve nove projekte, i za njihove izmjene. Zakon se primjenjuje još od 2008. godine na državnom i lokalnom nivou. Utvrđene su dvije liste projekata - Lista I za koje je obavezna EIA i Lista II za koje se može zahtjevati EIA. Takođe, sprovodi se i prekogranična procedura, u cilju obavještavanja druge države ukoliko realizacija projekta može značajnije uticati na 10 životnu sredinu druge države. Važno je takođe navesti da je Crna Gora potpisnica Espoo konvencije. Njena implementacija započela je 2009 godine. Direktiva 2001/42/EC o procjeni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu (SEA) potpuno se primjenjuje kroz sprovođenje Zakona o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu, 4 od 2008. godine na državnom i lokalnom nivou. Strateška procjena uticaja sprovodi se za sve planove i programe čija realizacija može da utiče na životnu sredinu, kao i za njihove izmjene i dopune. Takođe, Crna Gora je potpisnica Protokola SEA. čija je implementacija započela 2009. godine. Direktiva 2003/35/EC kojom se omogućava učešće javnosti u izradi nacrta određenih planova i programa koji se odnose na životnu sredinu i kojom se mjenjaju i dopunjuju Direktive Savjeta 85/337 i 96/61 u pogledu učešća javnosti i prava na pravnu zaštitu potpuno je transponovana Zakonom o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu i Zakonom o procjeni uticaja na životnu sredinu. Direktiva 2003/4/EC o javnom pristupu informacijama o životnoj sredini i ukidanju Direktive Savjeta 90/313/EEC primjenjuje se kroz primjenu Zakona o životnoj sredini5 i Zakona o slobodnom pristupu informacijama,6 na državnom i lokalnom nivou. Direktiva 2004/35/EC o odgovornosti za štetu u životnoj sredini u pogledu sprječavanja i otklanjanja štete u životnoj sredini primjenjuje se kroz primjenu Zakona o odgovornosti za štetu u životnoj sredini.7 Princip „zagađivač plaća” predstavlja osnovni princip ovog zakona. Zakonom su utvrđene djelatnosti koje predstavljaju rizik po životnu sredinu. Kad šteta u životnoj sredini još nije nastupila, ali postoji neposredna opasnost od njenog nastanka, operater je dužan da bez odlaganja preduzme potrebne preventivne mjere, kako bi je spriječio. U slučaju kada je došlo do štete preduzimaju se mjere remedijacije. Takođe, u Crnoj Gori je uveden i sistem osiguranja od odgovornosti za štetu i neposredne opasnosti od štete u životnoj sredini. U skladu sa Zakonom o odgovornosti za štetu u životnoj sredini, operater je pravno lice ili preduzetnik koji je odgovoran da sprovede mjere remedijacije i prevencije, a operater je obavezan da snosi sve troškove. Direktiva 2008/99/EC o zaštiti životne sredine kroz krivične propise primjenjuje se kroz primjenu Krivičnog zakonika8 i Zakona o odgovornosti pravnih lica za krivična djela.9 1.2.2 Nadležnosti i kapaciteti Direktiva 2011/92/EU o procjeni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu (EIA) MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i sprovođenje drugostepenog upravnog postupka. Agencija za zaštitu životne sredine (AZŽS) je institucija zadužena za primjenu sa Direktivom usklađenih propisa, odnosno za sprovođenje postupka procjene uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu na državnom nivou, dok su sekretarijati za pitanja životne sredine jedinica lokalne samouprave u 23 opštine u Crnoj Gori zaduženi za primjenu i sprovođenje postupaka na lokalnom nivou. To znači da su AZŽS i jedinice lokalne samouprave nadležne za prvostepeni postupak. Nakon potpune transpozicije Direktive Evropskog parlamenta i Savjeta 2014/52/EU kojom se mijenja i dopunjuje Direktiva 2011/92/EU neće biti izmjena u smislu nadležnih institucija za primjenu iste. Dakle, 4 "Sl. list RCG", br. 80/05, "Sl. list CG", br. 40/11, 59/11. 5 ”Sl. list CG”, br. 48/08, 40/10, 40/11,27/14. 6 ”Sl. list CG”, br. 44/12. 7 ”Sl. list CG”, br. 27/14. 8 "Sl. list RCG", br. 70/03, 13/04, 47/06, "Sl. list CG", br. 40/08, 25/10, 32/11, 64/11, 40/13, 56/13, 42/15, 58/15. 9 "Sl. list RCG", br. 2/2007, 13/2007 i "Sl. list CG", br. 30/2012. 11 to znači da neće biti izmjena u institucionalnim nadležnostima. Kao što je ranije navedeno, AZŽS jeste i biće nadležna za cijeli postupak procjene uticaja na životnu sredinu, dok je Ministarstvo za sada nadležno za drugostepeni postupak (postupa po žalbama). U pogledu novog člana 9 (sukob interesa), odgovarajuće razdvajanje sukobljenih funkcija kojima se obavljaju dužnosti iz Direktive o EIA biće jasno definisano / unijeto u novi Zakon o EIA. Važno je navesti da svaki direktorat u okviru Ministarstva održivog razvoja i turizma ima sopstvene nadležnosti. EPA ima svoje nadležnosti koje su odvojene. Transpozicija nove Direktive o EIA biće u potpunosti u skladu sa novim Zakonom o administrativnom postupku kako bi se u potpunosti uvažilo odgovarajuće razdvajanje sukobljenih funkcija/institucija. Uprava za inspekcijske poslove (UIP) je nadležna za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem ovog propisa. Trenutni administrativni kapaciteti za sprovođenje Direktive 2011/92/EU u nadležim institucijama su nedovoljni u smislu broja zaposlenih, posebno na nivou lokalne samouprave. Imajući to u vidu, na osnovu analize potreba biće izrađen Plan za unapređenje administrativnih kapaciteta na lokalnom nivou, uključujući inspekcije. U MORT-u je za transpoziciju i sprovođenje drugostepenog administrativnog postupka u slučaju žalbe, kao i za sve ostale poslove po pitanju SEA (kao i EIA) u nadležnosti MORT-a zadužena jedna osoba, koja uz saradnju dva pravnika iz MORT-a i uz praktičnu pomoć zaposlenih u AZŽS istovremeno radi na primjeni. U AZŽS su za primjenu i sprovođenje procedura procjene uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu na državnom nivou sistematizovane četiri osobe. U 23 opštine u Crnoj Gori je za primjenu i sprovođenje postupaka procjene uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu ukupno zaposlenih 27 službenika, koji su istovremeno zaduženi i za druga pitanja zaštite životne sredine (na lokalnom nivou). U UIP je za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine zaposleno ukupno šest inspektora u Odsjeku za ekološku inspekciju i još dva inspektora u Odsjeku za inspekciju za vode. Direktiva 2001/42/EZ o strateškoj procjeni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu (SEA) MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i sprovođenje drugostepenog upravnog postupka, kao i za sprovođenje propisa o Protokolu o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu (SEA protokola) pri Konvenciji o procjeni uticaja na životnu sredinu u prekograničnom kontekstu (ESPOO) koja se primjenjuje u Crnoj Gori, ako plan/program može uticati na životnu sredinu druge države. AZŽS je institucija zadužena za primjenu sa Direktivom usklađenog propisa, odnosno za sprovođenje postupaka strateške procjene uticaja (za fazu davanja/odbijanja saglasnosti), dok su sekretarijati za pitanja životne sredine jedinica lokalne samouprave u 23 opštine u Crnoj Gori zaduženi za primjenu i sprovođenje postupaka davanja/odbijanja saglasnosti na lokalnom nivou. Zakon primenjuju i druge institucije na centralnom i lokalnom nivou koje pripremaju strateška dokumenta (planove i programe) a usvaja ih Vlada ili Skupština, odnosno jedinica lokalne samouprave. UIP je nadležna za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem propisa. 12 U MORT-u su za sprovođenje propisa kojima je transponovana Direktiva 2001/42/EC o strateškoj procjeni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu (SEA) zaposlene iste tri osobe koje su nadležne i za sprovođenje propisa kojima je transponovana Direktiva 2011/92/EU o procjeni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu (EIA). U AZŽS je dvoje službenika zaduženo za sprovođenje propisa kojima je transponovana Direktiva 2001/42/EC o strateškoj procjeni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu (SEA). Direktiva 2003/35/EC kojom se omogućuje učešće javnosti u izradi nacrta određenih planova i programa koji se odnose na životnu sredinu MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i njeno sprovođenje na državnom nivou. U primjenu na državnom nivou uključena je i AZŽS, dok primjenu na lokalnom nivou sprovode sekretarijati za pitanja životne sredine jedinica lokalne samouprave u 23 opštine. Uprava za inspekcijske poslove (UIP) je nadležna za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem propisa. Trenutni administrativni kapaciteti na državnom i lokalnom nivou su isti, kao kod primjene Direktive 2011/92/EU i Direktiva 2001/42/EZ. Jedino su u AZŽS trenutno sistematizovana tri službenika, koji rade na primjeni propisa kojima su transponovane Direktive 2003/35/EC i 2003/4/EC. Direktiva 2003/4/EC o javnom pristupu informacijama o životnoj sredini MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i sprovođenje odgovarajućih propisa (na državnom nivou). U primjenu na državnom nivou je uključena i AZŽS, dok na lokalnom nivou te propise sprovode sekretarijati za pitanja životne sredine jedinica lokalne samouprave u 23 opštine. U MORT-u je za transpoziciju i primjenu ovih propisa na državnom nivou zadužena jedna osoba, koja je uz stalnu saradnju dva pravnika iz istog ministarstva zadužena za ostale poslove u oblasti horizontalnih propisa. U AZŽS su trenutno sistematizovana tri službenika, koji rade na primjeni propisa kojima su transponovane Direktive 2003/35/EC i 2003/4/EC. U 23 opštine postoji ukupno 27 zaposlenih koji su između ostalog zaduženi i za pitanja koja se odnose na pristup informacijama od značaja za životnu sredinu. Pravo na pravnu zaštitu u pitanjima zaštite životne sredine uređeno je u više propisa, kojima su u potpunosti transponovane odgovarajuće odredbe propisa EU o javnom pristupu informacijama o životnoj sredini i učešću javnosti u donošenju odluka po pitanjima zaštite životne sredine, koji su u skladu sa Arhuskom konvencijom. Propisima je uređena nadležnost za vođenje upravnih sporova i odgovarajući postupak. Ipak, mora se konstatovati da sudska praksa, koja po ovim pitanjima postoji, još uvek ostavlja prostor za jačanje odgovarajućih kapaciteta. Direktiva 2004/35 o odgovornosti za štetu u životnoj sredini MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i sprovođenje zakona kojim je ova Direktiva transponovana. U sprovođenju propisa učestvuju i AZŽS, i Ministarstvo Unutrašnjih poslova (MUP). UIP je nadležan organ za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem zakona. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju, implementaciju i nadzor nad primjenom su sljedeći: 13 U MORT-u je za transpoziciju ove direktive zadužena jedna osoba, ista osoba kao i za sve ostale propise u oblasti horizontalnih propisa, koja uz stalnu saradnju dva pravnika iz istog ministarstva istovremeno radi na transpoziciji i sprovođenju pravne tekovine za još šest direktiva u oblasti horizontalnih propisa. U AZŽS su za primjenu zakona zadužena jedna osoba, kojoj to nije jedino zaduženje. U UIP je za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine zaposleno ukupno šest inspektora u Odsjeku za ekološku inspekciju i još dva inspektora u Odsjeku za inspekciju za vode. Direktiva 2008/99/EC o zaštiti životne sredine kroz krivične propise Ministarstvom pravde (MP) u saradnji sa MORT-om je nadležno ministarstvo za transpoziciju Direktive u Krivični zakonik i Zakon o odgovornosti pravnih lica za krivična djela. Nadležne institucije za primjenu Krivičnog zakonika i Zakona o odgovornosti pravnih lica za krivična djela su za oblast životne sredine pored MORT-a (jedna zaposlena osoba zajedno sa dva pravnika iz MORT), još MP (jedna zaposlena osoba), UIP, Državno tužilaštvo, Vijeća za prekršaje i nadležni sudovi. Direktiva 2007/2/EC kojom se uspostavlja infrastruktura za prostorne informacije u Evropskoj zajednici (INSPIRE) MORT je nadležno ministarstvo za transpoziciju Direktive. Pošto su aktivnosti za transpoziciju Direktive još u ranoj fazi, administrativna struktura za primjenu domaćih propisa u kojima će biti izvršena transpozicija zahtjeva o infrastrukturi za prostorne informacije u Crnoj Gori biće uspostavljena do kraja 2016. godine. Trenutno je u MORT-u za potrebe transpozicije Direktive zadužen jedan službenik, koji istovremeno radi i na drugim horizontalnim propisima i kojem pomažu dva pravnika istog ministarstva. Regulativa (EK) br. 401/2009 Evropskog parlamenta i Savjeta od 23. aprila 2009. o Evropskoj agenciji za životnu sredinu i Evropskoj mreži za informisanje i osmatranje životne sredine Kao sarađujuća zemlja, Crna Gora je već uključena u sistem evropske mreže EIONET, kroz koju države članice i sarađujuće države izvještavaju Evropsku agenciju za životnu sredinu o stanju životne sredine. AZŽS je nadležna institucija za uspostavljanje i upravljanje nacionalnim sistemom mreže za informisanje i osmatranje životne sredine koja je dio EIONET (CG EIONET), kao i za izvještavanje. Sistem nacionalne mreže EIONET još nije uspostavljen. U toku je projekat tehničke pomoći EU za definisanje osnova informacionog sistema životne sredine. Nacionalna kontaktna tačka (NFP) je imenovana, AZŽS vrši izvještavanje. Međutim, po ocjeni Evropske agencije za životnu sredinu (EEA) izvještavanje za pojedine segmente nije zadovoljavajuće. Pošto još nije uspostavljena nacionalna EIONET mreža u AZŽS u tom smislu još nije ni pravno regulisana, niti su adekvatno sistematizovani potrebni IT i ostali stručni kadrovi. Direktiva Savjeta 91/692/EEZ od 23. decembra 1991 o standardizovanju i racionalizovanju izvještaja o primjeni određenih direktiva koje se odnose na životnu sredinu (SRD) Pravne obaveze zamalja članica EU da podnose izveštaje utvrđene su brojnim pravnim instrumentima EU kojima se uređuju pitanja zaštite životne sredine. Ova Direktiva unapređuje i racionalizuje postupke izvještavanja o primjeni velikog broja direktiva i njome se uspostavlja obaveza podnošenja izvještaja koji se odnose na zagađenje vazduha, promjene u biodiverzitetu i prirodi, hemikalije, prirodne resurse, otpad i vode. Odredbe ove direktive se primenjuju direktno i obavezujuće su za države članice EU. U periodu pristupanja EU država kandidat treba da uspostavi potrebne mehanizme u državnoj administraciji za pravovremeno izvještavanje u uslovima punopravnog članstva. Obzirom na postojeću podjelu 14 nadležnosti MORT, kao primarno nadležno ministarstvo za međusektorsku koordinaciju u pitanjima životne sredine, biće zaduženo za sprovođenje ove direktive. Crna Gora je upoznata da će kako stoje stvari Komisija ukiniti Direktivu o SR i da će ona možda biti zamijenjena potpuno drugačijim instrumentom. Crna Gora će pratiti sve instrumeente Evropske komisije, te transponovati i primijeniti novi instrument u ovoj oblasti. 1.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta nadležnih institucija U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju i primjenu pravne tekovine EU u oblasti horizontalnih propisa identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  U MORT-u, koje je primarno odgovorna institucija za transpoziciju i primjenu horizontalnih propisa Evropske unije u Crnoj Gori ne postoji dovoljan broj zaposlenih na tim poslovima;  Kadrovski kapaciteti za primjenu propisa u ostalim nadležnim institucijama na državnom i na lokalnom nivou su vrlo skromni u kvantitativnom smislu i predstavljaju jednu od ključnih prepreka za kvalitetniju primjenu pravne tekovine EU, naročito propisa kojima su transponovane Direktiva o procjeni uticaja na životnu sredinu (EIA), Direktiva o strateškoj procjeni (SEA) i direktiva koje se odnose na pristup informacijama o životnoj sredini i učešcé javnosti;  Komunikacija i koordinacija aktivnosti između organa vlasti nadležnih za primjenu propisa, kao i sa zainteresovanim stranama moraju se intezivirati. Kapaciteti i infrastruktura za transpoziciju i primjenu INSPIRE direktive tek treba da se razviju;  Kapaciteti za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem horizontalnih propisa su vrlo skromni;  U organima pravosuđa potrebno je ojačati kapacitete za vođenje upravnih postupaka u pogledu prava na pravnu zaštitu u pitanjima zaštite životne sredine. 1.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Za obezbjeđivanje efikasne transpozicije i primjene pravne tekovine EU o horizontalnim propisima, Crna Gora namjerava da prenese sljedeće mjere:  Obezbijedi efikasniju unutrašnju organizaciju zaposlenih u MORT-u i u AZŽS sa preraspodjelom raspoloživih kadrova i po potrebi njihovo dodatno obučavanje. Obuka će biti kontinuirana. Plan za unapređenje administrativnih kapaciteta u oblasti horizontalnih propisa dat je u tabeli XXVIII;  Izradi plan institucionalnog prilagođavanja i jačanja kapaciteta za transpoziciju i primjenu horizontalnih propisa u MORT, AZŽS i u jedinicama lokalne samouprave. Ova aktivnost je obavezna za većinu podsektora, te će stoga biti dio te cjeelokupne aktivnosti. Vlada će obavezati MORT da koordiniše plan izgradnje kapaciteta i institucionalnog prilagođavanja. Imajući u vidu da je riječ o preduslovu za druge implementacione aktivnosti, ova mjera će se smatrati prioritetom koji zahtiijeva hitno djelovanje. Sveobuhvatni plan treba da bude izrađen najkasnije do prvog kvartala 2017. godine;  Crna Gora će izraditi poseban plan za transpoziciju i primjenu Direktive 2007/2/EC (INSPIRE);  Uspostaviti i pravno regulisati nacionalnu mrežu EIONET za monitoring i izvještavanje o stanju životne sredine. Adekvatna stručno-tehnička podrška u AZŽS i u nacionalnim referentnim centrima (NRC) koja je potrebna za njeno funkcionisanje u skladu s pravilima evropske mreže EIONET će biti 15 obezbijeđena (osnažena). Rok za realizaciju ove mjere je 2018. Mjera je takođe predviđena AP, tabela XXVII;  Naročita pažnja će biti posvećena uspostavljanju adekvatne organizacije, kapaciteta i načina rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad sprovođenjem horizontalnih propisa, u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Saveta kojom se ustanovljavaju minimalni kriterijumi za inspekciju životne sredine u državama članicama EU. Crna Gora će progresivno povećavati broj inspektora zaduženih za pitanja iz oblasti horizontalnih propisa. Rokovi su dati u tabeli LVIII u AP;  Obezbijediti da sudije prođu obuku u cilju jačanja kapaciteta upravnog sudstva za vođenje upravnih sporova povodom ostvarivanja prava na pravnu zaštitu u postupcima donošenja odluka po pitanjima zaštite životne sredine. Plan za podizanje nivoa znanja svih aktera uključenih u krivično-pravnu zaštitu životne sredine i javnosti putem obuka i radionica za predstavnike svih institucija nadležnih za ova pitanja (MP, MORT, UI, Tužilaštvo, sudski vještaci, sudovi) će biti izrađen u prvom kvartalu 2017. godine, kao što je to utvrđeno u tabeli XXVII u AP. To znači da će MORT izraditi Plan za izgradnju administrativnih kapaciteta koji će obuhvatiti centralni (sve institucije) i lokalni nivo za sve horizontalne direktive. Nakon njegove izrade i usvajanja, posebna pažnja će biti posvećena obukama i podizanju svijesti i učešću Crne Gore u tijelima i mrežema EU koje se bave životnom sredinom. Više detalja dato je u odjeljku 5.1.2 u tabeli XXVII Plan implementacije - Horizontalni propisi - Priprema i primjena plana za podizanje nivoa znanja (svijesti) svih aktera uključenih u krivično-pravnu zaštitu životne sredine i javnosti putem posebno osmišljenih obuka i radionica za predstavnike svih aktera institucija nadležnih za ova pitanja: MP, MORT, UI, Tužilaštvo, vekštaci, sudovi. Detaljan plan djelovanja sa konkretnim mjerama i rokovima za postizanje pune implementacije u oblasti horizontalnih propisa dat je u AP, poglavlje 5.1.2 u tabeli XXVII Plan implementacije - Horizontalni propisi, gdje su navedene konkretne aktivnosti sa preciznim rokovima. 2. KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA 2.1 Transpozicija 2.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Zakonom o zaštiti vazduha i odredbama 12 podzakonskih akata (šest uredbi i šest pravilnika) u Crnoj Gori je uređeno pitanje kvaliteta vazduha, putem pune transpozicije sljedećih Direktiva EU:  Direktiva 2008/50/EC (AAQ);  Direktiva 2004/107/EC (4. ”ćerka” direktiva);  Direktivа 2001/81/EC (NEC);  Direktiva 94/63/EC (VOCs);  Direktiva 2009/126/EC (VOCs-II);  Direktiva 1999/32/EC (sadržaj sumpora u tečnim gorivima). Direktiva 2014/99/EU, koja izmjenjuje i dopunjuje Direktivu 2009/126/EC još uvijek nije transponovana. Direktiva 2015/1480/EU, koja izmjenjuje i dopunjuje Direktivu 2008/50/EC već je djelimično transponovana, a završetak transponovanja je planiran za 2017. godinu. Kada prijedlog Direktive o smanjenju nacionalnih emisija određenih atmosferskih zagađivača 2013/0443(COD) bude usvojena, u 16 skladu sa tim biće izmijenjen i dopunjen i nacionalni pravni akt kojim je transponovana Direktiva 2001/81/EC (NEC). Napomena: Uredbe koji se odnose na emisije iz mobilnih izvora (npr. Uredba 595/2009 s obzirom na emisije iz teških vozila ili Uredba 715/2007 o o homologaciji tipa motornih vozila u odnosu na emisije iz lakih vozila, itd. su predmet pristupnih pregovora u okviru Poglavlja 14 - Saobraćaj. Iz tog razloga nijesu razmatrane u ovom dokumentu. 2.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka U AP za potpuno usklađivanje propisa Crne Gore (vidjeti poglavlje 5.2.1 - Akcioni plan) utvrđeni su detaljni koraci i aktivnosti za transpoziciju u kratkoročnom periodu (od dvije godine). 2.2 Primjena (implementacija) 2.2.1 Pregled stanja Praćenje kvaliteta vazduha u Crnoj Gori vrši se u skladu sa zahtjevima EU od 2009. godine, kada je uspostavljena osnovna mreža za praćenje kvaliteta vazduha i propisima utvrđeni standardi kvaliteta vazduha (granične vrijednosti, ciljne vrijednosti, itd.) u skladu sa Direktivom 2008/50/EC. Na osnovu dostupnih podataka, teritorija Crne Gore je 2011. godine podjeljena na tri zone kvaliteta vazduha, a mreža za praćenje kvaliteta vazduha proširena je na sedam automatskih stanica da bi se zadovoljili minimalni uslovi Direktive 2008/50/EC i 2004/107/EC. Sve zagađujuće materije utvrđene propisima Crne Gore u skladu sa direktivama 2008/50/EC i 2004/107/EC se redovno prate. Sistem praćenja kvaliteta vazduha je funkcionalan u sakupljanju i obezbjeđivanju odgovarajućih podataka. Podaci o kvalitetu vazduha su dostupni na internetu u realnom vremenu (http://www.epa.org.me/vazduh/) i dostavljaju se EU putem EIONET na godišnjem nivou. Prekoračenja graničnih vrednosti PM10 čestica zabilježena su u nekoliko opština (Pljevlja, Nikšić, Podgorica). Osim utvrđenih prekoračenja PM10 čestica u vazduhu, utvrđene su povremene povišene vrijednosti emisija SO2, NOx i CO, iz stacionarnih izvora prije svega u opštini Pljevlja. Za sve navedene opštine izrađeni su planovi za kvalitet vazduha (za Pljevlja 2013, Nikšić 2014. i Podgoricu 2015. godine), čime su do sada planovima za kvalitet vazduha obuhvaćene sve relevantne zone. Pored Planova za kvalitet vazduha usvojenih u skladu sa članom 23 Direktive 2008/50/EC, Crna Gora je usvojila Nacionalnu strategiju upravljanja kvalitetom vazduha (2013. godine) sa Akcionim planom za period 2013-2016. Akcioni plan je predvidio 54 mjere od kojih je 40 realizovano, dok je 6 mjera u procesu realizacije. Preostalih 8 mjera će biti prenijeto u sljedeći implementacioni period zbog opravdanog odlaganja realizacije ili potrebe za njihovom preformulacijom. Plan je imao holistički pristup i uzeo je u obzir razvoj instrumenata za upravljanje kvalitetom vazduha, kao i poboljšanje kvaliteta vazduha i smanjenje emisija u vazduh. Novi Akcioni plan za period 2017-20120 će biti usvojen do 31. januara 2017. Kratkoročni akcioni planovi, koji u skladu sa članom 24 Direktive 2008/50/EC treba da budu usvojeni za slučaj da nivoi koncentracija SO2, NO2 ili ozona premaše granice za uzbunjivanje ili obavještavanje, nijesu usvojeni pošto do sada nije bilo takvih rizika. Međutim, uspostavljen je mehanizam za usvajanje takvih planova ako se za njima ukaže potreba (za dalje implementacione korake pogledati Odjeljak 5.2.2, stav 1 i 2) Iako je u potpunosti transponovana, Direktiva 2001/81/EC (maksimalne nacionalne emisijame - NEC) ne primjenjuje se u potpunosti u Crnoj Gori. Maksimalne nacionalne emisije za substance koje izazivaju acidifikaciju i eutrifikaciju i prekursori ozona su utvrđeni, ali nijesu prihvaćene od strane upravnog 17 odbora EMEP u skkladu sa Konvencijom o dalekosežnom prekograničnom zagađenju vazduha (CLRTAP). Stoga, iako je ratifikovala Protokol iz Geteborga, Crna Gora nije njen punopravni član. Još uvijek nije izradila Nacionalni program za progresivno smanjenje nacionalnih emisija. Razlog za to nalazi se u budućem režimu rada ključnog izvora emisija SO2 i NOx u zemlji - termoelektrane Pljevlja. Prema odluci Ministarskog savjeta Energetske zajednice D/2013/05/MC-EnC, TP Pljevlja može, naime, da koristi mogućnost da radi maksimalnih 20.000 sati u periodu 2018-2024, poslije čega bi prestala sa radom ili bi prošla kroz temeljnu rekonstrukciju koja podrazumijeva instalaciju opreme za sprečavanje emisija NOx i SO2 kako bi radila u skladu sa propisanim standardima. TP Pljevlja je odlučila da podnese zahtjev za primjenu mehanizma izuzimanja (opt-out) u skladu sa odlukom Ministarskog savjeta Energetske zajednice D/2013/05/MC-EnC o implementaciji Direktive 2001/80/EC o velikim termo postrojenjima (LCP), dok će konačna odluka o tome biti donijeta na sastanku Ministarskog savjeta Evropske energetske zajednice na kraju 2016. godine. Ako se "opt-out" odobri, TE Pljevlja će smanjiti svoje emisije za oko 50% u periodu 2018-2024 jednostavnim smanjenjem broja radnih sati u datom periodu. Dakle, planirana izrada Nacionalnog programa za progresivno smanjenje nacionalnih emisija je odložena iz 2015. za 2018. godinu, imajući u vidu moguće promjene u režimu rada glavnog izvora emisija, kao i izmjene Direktive NEC. (Za dalje korake u pogledu implementacije Direktive NEC pogledati 5.2.2 Plan aktivnosti za primjenu zakonskih propisa u oblasti kvaliteta vazduha, stav 3). Napomena: Crna Gora je upoznata da derogacija koju je odobrila Energetska zajednica u vezi implementacije Direktive o velikim termo postrojenjima (ukinuta u EU od 1. januara 2016.) ne predstvlja automatsku derogaciju Direktive IED. AZŽS vodi inventar zagađujućih supstanci koje izazivaju acidifikaciju i eutrofikaciju, kao i prekursora ozona, ali zbog tehničkih problema i nedostajućeg kadra podaci u inventaru za 2012 i 2013 još uvijek nijesu završeni. istorijski podaci koji obuhvataju period od 1999. do 2011. su podnijeti Sekretarijatu CLRTAP-a i mreži EIONET. Projekcije emisija su do sada rađene kroz projekne aktivnosti zbog manjka kadrova, kao i specifičnog stručnog znanja u državnim institucijama. Odredbe Direktive 1999/32/EC o sadržaju sumpora u brodskim gorivima u potpunosti se implementiraju kroz donijete propise. Od 2011. godine vrši se redovno praćenje kvaliteta goriva. Odredbe nove Direktive (EU) 2016/802 (kodifikacija) kojom se ukidaju Direktiva 2012/33/EU i Direktiva 1999/32/EC još nijesu transponovane. Crna Gora je strana potpisnica Aneksa VI Konvencije MARPOL. Nakon potpune transpozicije Direktive (EU) 2016/802 koja je planirana u 2016. godini, i obuke lučkih vlasti za vršenje kontrole brodskih goriva i opreme za spriječavanje emisija prema propisima Crne Gore, usklađenim sa Direktivom i odredbama Aneksa VI Konvencije MARPOL, puna primjena se očekuje do kraja 2017. godine. (Za dalje korake u transpoziciji i primjeni pogledati odjeljak 5.2). Propisi kojima su u pravni sistem Crne Gore transponovane Direktiva 94/63/EC (VOC iz skladištenja i pretakanja goriva) i Direktiva 2009/126/EC (druga faza sakupljanja benzinskih isparenja na benzinskim stanicama) još se ne primjenjuju. Zakonom o zaštiti vazduha i Pravilnikom o zaštiti vazduha od emisija isparljivih organskih jedinjenja (VOC) koja nastaju skladištenjem, pretakanjem i distribucijom motornih benzina utvrđen je rok do 2020. godine za njihovu punu primjenu u Crnoj Gori. Razlog za određivanje krajnjeg roka za kraj srednjoročnog perioda (od 4 godine) za aproksimaciju, tj. za punu primjenu ovih propisa, nalazi se u činjenici da su potrebne značajne investicije u opremu za rekuperaciju isparljivih organskih jedinjenja iz skladišnih rezervoara na terminalima, adekvatnu opremu na transportnim cisternama kao i na rezervoarima i pumpama na benzinskim stanicama, koju opremu će distributeri goriva biti u stanju da obezbjedi do 2020. godine. Detaljne aktivnosti na primjeni date su u Poglavlju 5.2.2 u AP. 18 2.2.2 Nadležnosti i kapaciteti MORT je u Crnoj Gori primarno odgovorna institucija za transpoziciju propisa Evropske unije i praćenje primjene propisa Crne Gore o kvalitetu vazduha. U praktičnoj primjeni i nadzoru nad primjenom pojedinih propisa sudjeluju AZŽS i druga ministarstva i javne institucije. Direktiva 2008/50/EC o kvalitetu ambijentalnog vazduha i čistijem vazduhu u Evropi MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i upravni nadzor na sprovođenjem zakona i podzakonskih akata kojima je ova Direktiva transponovana. U sprovođenju učestvuje i AZŽS koja upravlja mrežom stanica za praćenje kvaliteta vazduha, koja je pored toga nadležna i za modeliranje, zoniranje, pripremu i sprovođenje planova kvaliteta vazduha u slučaju prekoračenja graničnih ili ciljnih vrijednosti zagađujućih materija, pripremu izvještaja o kvalitetu vazduha, informisanje javnosti o kvalitetu vazduha i dostavljanje podataka o kvalitetu vazduha Evropskoj agenciji za životnu sredinu preko EIONET mreže. Centar za ekotoksikološka ispitivanja (CETI) vrši sprovođenje godišnjeg programa praćenja kvaliteta vazduha na mjernim mjestima u državnoj mreži uspostavljenoj za praćenje kvaliteta vazduha, osim na mjernim mjestima za praćenje prekograničnog zagađenja vazduha i alergenog polena. Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) uključen je u primjenu ovih propisa kroz izračunavanje prirodnog doprinosa zagađenju vazduha i praćenje kvaliteta vazduha na EMEP stanici za praćenje prekograničnog prenosa zagađenja. Organi lokalne samouprave u zoni gdje je zabilježeno prekoračenje dozvoljenih vrijednosti nadležni su za pripremu i sprovođenje planova kvaliteta vazduha, u saradnji sa MORT I AZŽS. UIP je nadležna institucija za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine, pa time i propisa koji se odnose na kvalitet vazduha. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju, primjenu i nadzor nad primjenom su sljedeći:  U MORT-u je za transpoziciju EU propisa i primjenu domaćih propisa zadužena samo jedna osoba, koja se bavi i svim ostalim direktivama (devet direktiva) koje se odnose na kvalitet vazduha.  U AZŽS jedan zaposleni je zadužen za Direktivu 2008/50/EC o kvalitetu ambijentalnog vazduha i čistijem vazduhu u Evropi, Direktivu 2004/107/EC o arsenu, kadmijumu, živi, niklu i policikličnim aromatičnim ugljovodonicima u vazduhu, Direktivu 2015/1408/EU o referentnim metodama i Direktivu 1999/32/EC o sadržaju sumpora u brodskim gorivima.  U CETI 11 zaposlenih zaduženo je za terenska mjerenja, laboratorijske analize, verifikaciju i validaciju podataka kao i za sprovođenje programa osiguranja kvaliteta podataka sa mjernih stanica (QA/QC).  U ZHMS ima sedam zaposlenih u odjeljenju za zaštitu životne sredine, koji se pored zaštite voda i drugih aspekata zaštite životne sredine takođe bave i praćenjem kvaliteta vazduha.  U UIP je za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine zaposleno ukupno šest inspektora u Odsjeku za ekološku inspekciju. Direktiva 2004/107/EC o arsenu, kadmijumu, živi, niklu i policikličnim aromatičnim ugljovodonicima u vazduhu 19 MORT je nadležno za transpoziciju Direktive i upravni nadzor nad sprovođenjem propisa kojima je Direktiva transponovana. AZŽS je nadležna institucija koja upravlja državnom mrežom stanica za praćenje kvaliteta vazduha, koja je pored toga nadležna i za modeliranje, zoniranje, pripremu izvještaja o kvalitetu vazduha, informisanje javnosti o kvalitetu vazduha i dostavljanje podataka o kvalitetu vazduha Evropskoj agenciji za životnu sredinu preko EIONET mreže. CETI vrši sprovođenje godišnjeg programa praćenja kvaliteta vazduha na mjernim mjestima u državnoj mreži uspostavljenoj za praćenje kvaliteta vazduha, osim na mjernim mjestima za praćenje prekograničnog zagađenja vazduha i alergenog polena. ZHMS uključen je u primjenu ovih propisa kroz praćenje kvaliteta vazduha na EMEP stanici za praćenje prekograničnog prenosa zagađenja. Za transpoziciju ove Direktive i primjenu propisa kojima je transponovana, u MORT-u i AZŽS zadužene su iste osobe kao za Direktivu 2008/50/EC o kvalitetu ambijentalnog vazduha i čistijem vazduhu u Evropi. Direktiva 2001/81/EC o maksimalnim nacionalnim emisijama određenih zagađujućih materija (NEC Direktiva) MORT je nadležno za transpoziciju ove Direktive i izaradu Nacionalnog programa za progresivno smanjenje nacionalnih emisija. AZŽS je nadležna za vođenje inventara acidifikujućih i eutrofikujućih zagađujućih materija i prekursora ozona, ali zbog tehničkih problema i nedovoljnih ljudskih resursa, inventarski podaci za 2012. i 2013. godinu su prikupljeni ali nije izrađen proračun emisija. Projekcije emisija su do sada rađene kroz projektne aktivnosti zbog nedostatka osoblja i specifične ekspertize u nacionalnim institucijama. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju propisa EU i primjenu i nadzor nad primjenom propisa Crne Gore su sljedeći:  U MORT-u je za transpoziciju i primjenu ove direktive zadužena samo jedna osoba, koja se bavi i svim ostalim propisima (devet direktiva) o kvalitetu ambijentalnog vazduha.  U AZŽS su dva zaposlena zadužena za inventar zagađujućih materija u vazduh. Oni su zaduženi i za izradu inventara gasova sa efektom staklene bašte. Direktiva 94/63/EC o kontroli emisija lako isparljivih organskih jedinjenja (VOC) koje potiču iz skladištenja benzina i distribucije od termninala do benzinskih stanica MORT je nadležno za transpoziciju ove Direktive. UIP je nadležna institucija za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine, pa tako i za propise koji se odnose na emisije lako isparljivih organskih jedinjenja. Trenutni administrativni kapaciteti nadležnih institucija su sljedeći:  U MORT-u je za transpoziciju i primjenu ove direktive zadužena samo jedna (1) osoba, koja se bavi svim ostalim direktivama (devet direktiva) o kvalitetu vazduha.  U UIP radi šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine u svim podoblastima. Inspektori nijesu obučeni za kontrolu sprovođenja tehničkih mjera u skladu sa Direktivom. Kada se radi o inspekcijskoj kontroli mobilnih kontejnera (cistijerni) za transport 20 motornih benzina, inspekcijski nadzor vrši druga inspekcija u skladu sa Zakonom o prevozu opasnih materija10. Direktiva 2009/126/EC o drugoj fazi sakupljanja benzinskih isparenja tokom punjenja gorivom motornim vozilima na benzinskim stanicama MORT je nadležno ministarstvo za transpoziciju ove direktive. UIP je nadležna institucija za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine, uključujući i propise kojima je transponovana ova direktiva. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju, primjenu i nadzor nad primjenom propisa o benzinskim isparenjima koja se javljaju tokom punjenja gorivom motornih vozila su sljedeći:  U MORT-u je za transpoziciju ove direktive i praćenje primjene propisa zadužena samo jedna osoba, koja se bavi i svim ostalim direktivama (devet direktiva) o kvalitetu ambijentalnog vazduha.  U UIP radi šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine u svim podsektorima. Inspektori nijesu obučeni za kontrolu sprovođenja tehničkih mjera u skladu sa Direktivom. Direktiva 1999/32/EC o sadržaju sumpora u brodskim gorivima MORT je nadležno za transpoziciju ove direktive u saradnji sa Ministarstvom ekonomije (ME) i Ministarstvom saobraćaja i pomorstva (MSP). Uzorkovanje i analizu goriva kontrolišu akreditovane laboratorije u skladu sa metodama utvrđenim domaćim propisima, u skladu sa ovom direktivom. UIP je nadležna institucija za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem svih propisa u oblasti životne sredine. Za kontrolu stavljanja brodskih goriva na tržište u UIP je nadležna je tržišna inspekcija. Za kontrolu upotrebe brodskih goriva i opreme za spriječavanje emitovanja zagađujućih materija u vazduh su nadležne i ispostave Lučke kapetanije, kojih ima osam. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju Direktive, i primjenu i nadzor nad primjenom propisa kojima je Direktiva transponovana u pravni sistem Crne Gore su sljedeći:  U MORT-u je za transpoziciju ove direktive i praćenje primjene domaćih propisa zadužena samo jedna osoba, koja se bavi i svim ostalim direktivama (devet direktiva) o kvalitetu ambijentalnog vazduha vazduha;  U AZŽS za pripremu i koordinaciju programa monitoringa, prikupljanje podataka i izvještavanje o kvalitetu goriva zadužena je jedna osoba koja je pored toga zadužena i za implementaciju tri direktive iz oblasti kvaliteta vazduha (2008/50/EC, 2004/107/EC, 2015/1408/EU);  U UIP radi šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine u svim podsektorima. Inspektori nijesu obučeni za kontrolu sprovođenja tehničkih mjera u skladu sa Direktivom;  U svakoj od osam ispostava Lučke kapetanije, po jedna osoba vrši kontrolu brodskih dnevnika i tehničke dokumentacije. 10 ”Sl. list CG”, br. 5/2008. 21 2.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju propisa EU i primjenu propisa Crne Gore o kvalitetu ambijentalnog vazduha identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  U MORT-u, koje je primarno odgovorna institucija za transpoziciju propisa Evropske unije o kvalitetu vazduha, kompletnu problematiku kvaiteta vazduha pokriva samo jedna osoba;  Kadrovski kapaciteti za primjenu propisa o kvalitetu vazduha u AZŽS su takođe nedovoljni za potpunu primenu pravne tekovine EU, naročito Direktive 2008/50/EC, Direktive 2004/107/EC i Direktive 2001/81/EC, u Crnoj Gori;  Kapaciteti za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem propisa o kvalitetu vazduha su vrlo skromni i moraju biti poboljšani u toj oblasti. 2.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Da bi obezbijedila efikasnu implementaciju pravne tekovine EU u oblasti kvaliteta vazduha, Crna Gora namjerava uradi sljedeće:  Uspostavi efikasniju unutrašnju organizaciju i to preraspodjelom nadležnosti raspoloživih kadrova u MORT, u AZŽS i u ZHMS i po potrebi da planira njihovo dodatno obučavanje. Preraspodjela nadležnosti raspoloživih kadrova će se sprovoditi prema sveobuhvatnom planu za razvoj administrativnih kapaciteta koji će biti izrađen do kraja prvog kvartala 2017. godine.  Osposobiti kadrove u AZŽS za elektronsko izvještavanje o kvalitetu vazduha prema EEA/EIONET mreži (AQ e-reporting), u skladu sa pravilima zahtjevima EEA/EIONET mreže, do kraja 2017. kako je naznačeno u tački 5.2.3 u AP;  Osposobiti dodatne kadrove u AZŽS za matematičko modeliranje, predikcije i prostornu disperziju zagađenja vazduha po propisima usklađenium sa Direktivom 2008/50/EC o kvalitetu ambijentalnog vazduha do kraja 2017. kako je naznačeno u tački 5.2.3 u AP;  Osposobiti identifikovane nadležne institucije i kadrove za izradu projekcija emisija zagađujućih materija, posebno za primjenu propisa kojima je transponovana u skladu sa zahtjevima Direktive 2001/81/EC (NEC) do kraja 2017. kako je naznačeno u tački 5.2.3 u AP;  U cilju racionalne iskorištenosti postojećih kadrova i opreme za kvalitetniju primjenu zahtjeva EU, naročito Direktive 2008/50/EC, Direktive 2004/107/EC i Direktive 2001/81/EC optimizovati postojeće nadležnosti AZŽS, ZHMS i CETI do kraja 2017. kako je naznačeno u tački 5.2.3 u AP. 22 3. UPRAVLJANJE OTPADOM 3.1 Transpozicija 3.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Otpad je sektor za koji se smatra da će predstavjati poseban izazov za zemlje kandidate u ovom pogledu, i to zbog obima zahtjeva EU koji se odnose na životnu sredinu i potrebe za značajnim ulaganjima u ingrastrukturu zaštite životne sredine da bi se postigla usaglašenost. Zbog implikacija koje se odnose na troškove usaglašavanja u sektoru zaštite životne sredine, biće važno imati efikasne sisteme za upravljanje transpozicijom i primjenom da bi se postigao pravovremeni i isplativ napredak. Stoga upravljanje otpadom predstavlja jedan od ključnih izazova u procesu usaglašavanja, a posebni napori biće usmjereni na rješavanje svih problema u ovoj oblasti. 3.2 Transpozicija 3.2.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Upravljanje otpadom uređeno je velikim brojem propisa11 kojima su, u određenoj mjeri, transpoznovani propisi EU o upravljanju otpadom. Smatra se da su, postojećim propisima u upravljanju otpadom, u pravni sistem Crne Gore transponovani propisi EU o upravljanju otpadom, kako slijedi: Visok stepen transpozicije postignut je u pogledu sljedećih direktiva:  Direktiva 2008/98/EC (upravljanje otpadom);  Direktiva 1999/31/EC (deponije otpada);  Direktiva 86/278/EEC (kanalizacioni mulj);  Direktiva 96/59/EC (PCB/PCT). Djelimično su transponovani zahtjevi utvrđeni u sljedećim propisima EU:  Direktivom 94/62/EC (ambalaža i ambalažni otpad);  Direktivom 2006/66/EC (baterije i akumulatori);  Direktiovnom 2012/19/EU (WEEE);  Direktivom 2000/53/EC (vozila na kraju životnog ciklusa);  Pitanja uređena Regulativom (EC) No 1013/2006 (prijevoz otpada) uređena su domaćim propisima samo u maloj mjeri. U pravni sistem Crne Gore nijesu transponavani Zahtjevi utvrđeni sljedećim direktivama:  Direktivom 93/86/EEC (označavanje (labelling) baterija);  Direktivom 2011/65/EU (RoHS); 11 Pored Zakona o upravljanju otpadom iz 2011, na snazi je je osam uredbi i 23 pravilnika. U periodu 2012—2015, donijeto je 28 podzakonskih akata. – V. Aneks IV uz Strategiju, pod V. UPRAVLJANJE OTPADOM. 23  Direktivom 2006/11/EC (rudarski otpad);  Direktivom 2000/59/EC (lučka postojenja za prihvat otpada sa brodova). Potpuna primjena navedenih propisa EU u Crnoj Gori biće moguća ako se u pravni sistem Crne Gore, pored djelova propisa EU koji nijesu transponovani do sada, u pravnom sistemu Crne Gore urede i ona pitanja koja su uređena drugim propisima EU, i sa navedenim direktivama čine cjelinu sistema pravnih normi EU kojima se uređuje pitanje upravljanja otpadom. To su sljedeći propisi:  Propisi povezani sa Direktivom 2008/98/EC (upravljanje otpadom): Regulativa (EU) No 1357/2014 (izmjena Aneksa III Direktive 2008/98/EC); Odluka 2000/532/EC (lista otpada); Odluka 2014/955/EU (lista otpada);  Propisi povezani sa Direktivom1999/31/EC (deponije otpada): Odluka 2003/33/EC (kriterijumi i postupci); Direktiva 2014/52/2012 Evropskog parlamenta i Savjeta od 16. aprila 2014. godine kojom se izmjenjuje i dopunjuje Direktiva 2011/92/EU o procjeni uticaja pojedinih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu; 3.2.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka Puna transpozicija svih propisa EU i uređivanje svih potrebnih pitanja u skladu sa propisima EU za koje ne postoji obaveza transpozicije o upravljanju otpadom, u pravni sistem Crne Gore uslov je za punu primjenu i izvršavanje zahtjeva definisanih propisima EU. To je jedini način da se obezbijede uslovi (institucionalni i budžetski) za punu primjenu svih pravnih normi, kojima je uređen sistem upravljanja otpadom u EU, na cijeloj teritoriji Crne Gore, pre dana pristupanja Crne Gore Evropskoj Uniji. Za transpoziciju svih navedenih propisa i uređivanje odgovarajućih pitanja u skladu sa propisima za koje ne postoji obaveza transpozicije, nadležno je isključivo MORT, izuzev propisa koji se odnosi na statistiku životne sredine, gde postoji zakonom utvrđena obaveza Zavoda za statistiku Crne Gore (MONSTAT). Kako bi se osiguralo prikupljanje i obrada podataka po metodologiji koja će biti kompatibilna sa propisima Crne Gore o statistici, kojima se pripremaju i podaci za potrebe organa EU, neophodno je da MORT i AZŽS unaprijede saradnju sa MONSTAT-om i u saradnji sa njim da pripreme podzakonski akt, kojim će urediti pitanja u vezi sa prikupljanjem i obradom podataka o otpadu, na način da se obezbjedi njihova maksimalna kompatibilnost sa podacima koje trenutno prikuplja i procesuira MONSTAT. Kako je evidentna činjenica da je transpozicija propisa EU o otpadu obiman i složen zadatak za svaku zemlju, i kako je vrlo uočljiv nedostatak institucionalnih kapaciteta za izvršenje svih neophodnih aktivnosti u relativno kratkom roku, koji je utvrđen Strategijom, u što kraćem periodu trebalo bi razmotriti mogućnost pružanja ekspertske podrške EU MORT-u, u cilju donošenja neophodnih podzakonskih akata u znatno kraćim rokovima od, do sada, u praksi uobičajenih rokova (dvije godine, na primer). Takvom podrškom obezbjedili bi se uslovi za nastavak procesa transpozicije propisa EU u pravni sistem Crne Gre u kontinuitetu sa već donijetim izmjenama i dopunama Zakona o upravljanju otpadom. Period transpozicije naveden u TABELI XXXII (PLAN TRANSPOZICIJE - UPRAVLJENJE OTPADOM) biće u potpunosti ispoštovan uz ekspertsku podršku. 24 3.3 Primjena (implementacija) 3.3.1 Pregled stanja U sistemu upravljanja otpadom, u Crnoj Gori još nijesu u potpunosti primjenjeni osnovni principi upravljanja otpadom na kojima se zasniva upravljanje otpadom u EU, iako su integrisani u Nacionalnu strategiju upravljanja otpadom i Nacionalni plan za upravljanje otpadom, naročito kad je riječ o principu hijerarhije, kojim se obezbjeđuje poštovanje redosljeda prioriteta u upravljanju otpadom (spriječavanje nastanka otpada, priprema za ponovnu upotrebu, recikliranje i drugi načini prerade (upotreba energije) i odstranjivanje otpada). To važi i za upravljanje posebnim tokovima otpada u Crnoj Gori. Još uvijek nijesu na zadovoljavajućem nivou uspostavljeni sistemi za separatno sakupljanje komunalnog otpada, a za određene vrste posebnih tokova otpada izvoz predstavlja trenutno jedino riješenje (npr. korišćena ulja). U 2015. godini donešeni su Strategija upravljanja otpadom Crne Gore do 2030. godine i novi Državni plan upravljanja otpadom u Crnoj Gori za period 2015-2020. Godina. Izgrađena infrastruktura za upravljanje otpadom obuhvata regionalne deponije neopasnog otpada,12 reciklažne centre,13 postrojenje za tretman otpadnih vozila,14 transfer stanice15 i reciklažna dvorišta.16 U opštini Berane instalirano je postrojenje za obradu medicinskog otpada sakupljenog sa teritorija više opština,17 a takvo postrojenje instalirano je i u Podgorici. U toku je izgradnja postrojenja za tretman ocjednih voda na deponiji u Podgorici. Planira se izgradnja deponije u Herceg Novom, nakon što se kompletira zakonski postupak za izdavanje građevisnke dozvole. Broje realne prepreke za uspješnu strategiju upravljanja otpadom mogu da isplivaju na površinu tokom faze implementacije. Stoga je suvajanje Strategije sa AP za period 2016-2020, zajedno sa punom primjenom Nacionalnog plana za upravljanje otpadom, važan korak na dugom putu u pravcu održivog upravljanja otpadom. 3.3.2 Nadležnosti i kapaciteti MORT je primarno nadležno za transpoziciju propisa EU i za uređivanje pitanja uređenih propisima EU čija transpozicija nije obavezna, i za primjenu i praćenje primjene domaćih propisa o upravljanju otpadom. U pojedine aspekta upravljanja otpadom uključena su i druga ministarstva, MPRR, MZ, ME i Ministarstvo finansija (MF). AZŽS je nadležna za vođenje upravnih postupaka i izdavanja dozvola, prikupljanje, obradu, vođenje baza podataka o otpadu i za izvještavanje. MONSTAT je nadležna institucija za prikupljanje i statističku obradu podataka o pojedinim vrstama i količinama otpada, kao i za izvještavnanje EUROSTAT-a. Jedinice Lokalne samouprave nadležne su za uspostavljanje potrebne infrastrukture i pružanje usluga upravljanja komunalnim otpadom. 12 U Podgorici i Baru. 13 U Podgorici i Herceg Novom. 14 U Podgorici (dva), i u Beranama, Cetinju i Nikšiću (po jedan). 15 U Kotoru i Žabljaku. 16 U Podgorici (tri), Herceg Novom (jedno), Kotoru (jedno) i Žabljaku (jedno). 17 Kolašin, Mojkovac, Bijelo Polje, Pljevlja, Berane, Rožaje, Andrijevica i Plav. 25 UIP (ekološka, tržišna i rudarska inspekcija) nadležna je za inspekcijski nadzor nad sprovođenjem propisa u oblasti upravljanja otpadom, dok su na lokalnom nivou za određene vrste nadzora u oblasti upravljanja komunalnim otpadom nadležne komunalne inspekcije. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za upravljanje otpadom, uključujući i nadzor nad primjenom propisa su sljedeći:  U MORT-u je zaposleno pet javnih službenika. Dodatno je za potrebe upravljanje pojedinim vrstama otpada zaduženo:  u MPRR (otpad životinskog porijekla, klanični otpad) jedno lice;  u MZ (medicinski otpad) jedno lice; i  u ME (rudarski otpad) jedno lice;  U AZŽS su, za vođenje upravnih postupaka za izdavanja dozvola, prikupljanje i ažuriranje podataka o svim vrstama otpada i izvještavanje nacionalnih i evropskih institucijama, sistematizovana tri četiri radna mjesta;  U MONSTAT-u je za statistiku otpada zaduženo jedno lice;  U UIP je zaposleno 6 ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine u svim podsektorima, uključujući i podsektor upravljanja otpadom. U inspekcijski nadzor za određene vrste otpada, po potrebi je moguće uključenje i tržišne, rudarske, veterinarske, fitosanitarne, šumske, elektroenergetske i saobračajne inspekcije. Administrativni kapaciteti u oblasti upravljanja otpadom su, u većini jedinica lokalne samouprave, relativno mali. U prosjeku je u svakoj opštini za oblast zaštite životne sredine nadležna po jedna osoba. Lokalne zajednice imaju za potrebe komunalnog inspekcijskog nadzora na različite načine organizovanu i komunalnu inspekcijsku službu. 3.3.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju i primjenu propisa o upravljanju otpadom identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  U kadrovskoj strukturi zaposlenih u MORT-u koji rade u Direkciji za upravljanje otpadom nema sistematizovanog radnog mjesta sa stručnim profilom pravnika, koji bi radio na transpoziciji pravne tekovine EU i izradi adekvatnih domaćih propisa;  Administrativni kapaciteti AZŽS za vođenje upravnih postupaka izdavanja dozvola, prikupljanje i ažuriranje podataka o svim vrstama otpada i izvještavanje nacionalnih i evropskih institucija nijesu adekvatni ni po broju niti po strukturi zaposlenih;  Jedinstven sistem prikupljanja podatka o vrstama i količinama otpada nije na zadovoljavajućem nivou. 3.3.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Da bi ostvarila usaglašenost sa pravnom teovinom EU, Crna Gora namjerava da:  Jačati kadrovski kapacitet MORT - Direkcije za upravljanje otpadom, između ostalog i zapošljavanjem pravnika - to će se realizovati do kraja godine, a njkasnije do prvog kvartala 2017. (pogledati tabelu XXXIV); 26  Jačati kadrovski kapacitet AZŽS za vođenje upravnih postupaka za izdavanja dozvola, za prikupljanje i ažuriranje podataka o svim vrstama otpada i iza zvještavanje nacionalni i evropskih institucija;  Obezbjediti planiranje i provođenje specialne obuke kadrova zaposlenih u MORT – Direkciji za upravljanje otpadom i u AZŽS;  Pripremiti i izvršiti unutrašnja reorganizaciju UIP, kako bi se postigla jasna podjela nadležnosti i više sinergije u radu inspekcijskih organa. Pored inspektora za životnu sredinu mogli bi određene inspekcijske poslove u oblasti upravljanja otpadom obavljati i uz dodatnu obuku za to osposobljeni inspektori primarno nadležni za druge oblasti (tržišna, rudarska, veterinarska, fitosanitarna, šumska, elektroenergetska i saobraćajna inspekcija);  U potpunosti uspostaviti jedinstven sistem prikupljanja podatka o vrstama i količinama otpada kroz već uspostavljenu saradnju između AZŽS i MONSTAT-a. 4. KVALITET VODE 4.1 Transpozicija 4.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Kvalitet voda uređen je velikim brojem propisa.18 Osnovni propis je Zakon o vodama, donijet 2007. godine, izmjenjen i dopunjen 2015. godine, u cilju transponovanja Direktive 2000/60/EZ (ODV) i drugih direktiva o vodama. Transpozicija je praćena pomoću tabela usklađenosti domaćeg zakonodavstva sa propisima EU. Izmjenjenom Zakonu o vodama su neophodne nove izmjene kako bi bio potpuno usklađen sa direktivama EU o vodama. Zakonodavstvo EU u oblasti kvaliteta voda će biti potpuno transponovano kada budu unešene nove izmjene u Zakon o vodama iz 2015. godine i kada budu usvojena podzakonska akta (vidjeti tabelu XXXV). Zakon o upravljanju komunalnim otpadnim vodama biće usvojen do kraja 2016. godine, a podzakonska akta do drugog kvartala 2017. godine. Propis o aglomeracijama u skladu sa Zakonom o upravljanju komunalnim otpadnim vodama biće usvojen 6 mjeseci od usvajanja ovog Zakona, a propisima o uspostavljanju osjetljivih područja će Direktiva o komunalnim otpadnim vodama (DKOV) biti potpuno transponovana u pravni okvir Crne Gore. Crna Gora planira da postigne punu usklađenost sa Okvirnom direktivom o morskoj strategiji 2008/56/EZ usvajanjem novih normi i podzakonskih akata (vidjeti tabelu XXXV). Transpozicija većine direktiva EU o vodama je u isključivoj nadležnosti MPRR-a. Nadležnosti iz nekih direktiva (ODV, DKOV, Direktiva o poplavama) su djelimično podijeljene između MPRR-a i drugih ministarstava (MORT, MUP). Ovo „pitanje” podjele će biti riješeno kroz jedno koordinaciono tijelo u kom će MPRR koordinirati svim aktivnostima transponovanja direktiva EU o vodama i biće nadležna kontakt tačka. Imajući u vidu njegove nadležnosti, MUP će učestvovati u izradi propisa koji se primjenuju i sprovode u vanrednim situacijama iako je transpozicija Direktive 2007/60/EZ (upravljanje rizikom od poplava) u isključivoj nadležnosti MPRR-a. Te nadležnosti su jasno razgraničene u postojećem 18 Implementiran je ukupno 21 propis (dva zakona – Zakon o vodama iz 2007. (Službeni list CG, br. 27/07, 73/10, 32/11, 47/11, 48/15), i Zakon o finansiranju upravljanja vodama (Službeni list CG br. 65/08, 74/10 i br. 40/11) i 21 podzakonski akt – pet uredbi, 13 pravilnika i 3 odluke; Više detalja se može naći u Prilogu IV Strategije, pod IV. Upravljanje vodama). Jedan pravilnik (Pravilnik o bližem sadržaju preliminarne procjene rizika od poplava i plana upravljanja rizikom od poplava, Službeni list CG 69/15) je usvojen kako bi se postigla puna transpozicija i primjena Direktive 2007/60/EC o procjeni i upravljanju rizikom od poplava. 27 zakonodavstvu, ali te nadležnosti nisu u istim institucijama. Stoga će svi (nadležni) organi koordinirati aktivnostima dalje transpozicije propisa EU o vodama i udružiće snage u cilju pune transpozicije propisa EU i izbjegavanja preklapanja nadležnosti i dupliranja aktivnosti različitih organa i stvoriće sinergiju u korišćenju postojećih kapaciteta i tako obezbijediti da transpozicija i primjena budu ispavni i završeni. Cilj koordinacije je da se obezbijedi sinergija među nadležnim institucijama kojom se omogućava da svaka u svojoj nadležnosti ili u koordinaciji sa drugim može da obezbijedi efikasno sprovođenje domaćih propisa u koje su transponovani zahtjevi propisa EU i postizanje ciljeva. Nadležnost za transpoziciju Direktive 2008/56/EZ (Okvirna direktiva o morskoj strategiji) i Direktive 2014/89/EU (Prostorno planiranje mora) isključivo pripada MORT-u, a transpozicija Direktive 98/83/EEZ (voda za piće) je u isključivoj nadležnosti MZ. Neophodno je uspostaviti čvrst međuresorni pristup koji bi obezbijedio ispravno upravljanje vodenim resursima. Da bi se obezbijedila bolja koordinacija i komunikacija među sektorima biće uspostavljeno centralizovano upravljanje gdje će MPRR kao nadležna kontakt tačka koordinirati svim aktivnostima u bliskoj saradnji sa MORT-om i drugim (nadležnim) organima. 4.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka Da bi se uspostavilo jasno upravljanje MPRR, koje je u skladu sa Zakonom o vodama primarno nadležno za upravljanje vodama, će koordinirati svim aktivnostima kako bi se postigla puna transpozicija svih direktiva EU o vodama do 2018. godine. Ostala ministarstva i ostali organi koji su nadležni za ova podesektorska pitanja će podržati i sarađivati sa MPRR kako bi se postigla uspješna transpozicija i sprovođenje propisa EU o vodama. Uspostavljanje takve saradnje sa MPRR, MORT i MZ je ključno jer ova ministarstva dijele nadležnost za vodu za piće, komunalne otpadne vode i usluge vezane za vodu iz ODV (komunalne otpadne vode), o čemu je već bilo riječi, kao i za određene dozvole/saglasnosti koje se izdaju poslovnim subjektima. Samo se kroz intezivnu saradnju između nadležnih organa može obezbijediti da novousvojeno zakonodavstvo (izmjene Zakona o vodama iz 2015. godine koje će se uskoro desiti) bude potpuno usklađeno sa cjelokupnim zakonodavstvom EU o vodama. U tu svrhu će se adektvatno razmotriti preduzimanje zajedničke mjere uključivanja ovakvih i sličnih slučajeva u zajedničke/podijeljene nadležnosti. 4.2 Primjena 4.2.1 Pregled stanja Crna Gora je do sada više pažnje posvetila transpoziciji propisa EU o vodama nego samoj primjeni tih propisa. Puna transpozicija propisa EU o vodama još nije završena, ali se očekuje da će se to desiti do kraja 2018. godine. U periodu do 2019. godine potrebno je da MORT obezbjedi potpunu transpoziciju propisa koji se odnose na kvalitet voda mora, a da AZŽS obezbjediti praćenje kvaliteta voda mora, u skladu sa članom 34. Zakona životnoj sredini.19 U skladu sa Zakonom o životnoj sredini20 iz 2008. godine AZŽS treba da organizuje i sprovodi monitoring zaštite životne sredine, osim kvaliteta voda koji spada u nadležnost MPRR, kako je utvrđeno Zakonom o vodama iz 2015. i ranijim Zakonom o vodama iz 2007. godine, kao i Zakonom o životnoj sredini. Monitoring morske vode je u okviru nadležnosti sektora za zaštitu životne sredine u skladu sa 19 Službeni list CG br. 48/08, 40/10 i 40/11, 27/14 20Id. 28 zakonodavstvom koje uređuje zaštitu i održivo upravljanje morskim ekosistemima i obalnim područjem, uključujući monitoring morske životne sredine u skladu sa međunarodnim obavezama preuzetim u oblasti zaštite morske životne sredine, Zakonom o morskom dobru,21 kao i zakonodavstvom koje uređuje organizaciju i rad državne uprave,22 u okviru nadležnosti sektora zaštite životne sredine. U skladu sa pomenutim zakonodavstvom, dio pitanja koja se odnose na sprječavanje zagađenja morske vode iz plovila je povjeren MPS i Lučkoj kapetaniji i javnom preduzeću. Zakon o komunalnim djelatnostima23 sadrži izričite odredbe o stavljanju održavanja i čišćenja otvorenih plaža u nadležnost opština24, što je u skladu sa Zakonom o lokalnoj samoupravi. 25 Monitoring slatke vode, površinskih (ekološki i hemijski status i ekološki potencijal) i podzemnih voda (hemijski i kvantitativni status) i monitoring priobalnih voda (uključujući prelazne) će biti uspostavljeni do 2019. godine u skladu sa ODV. Što se tiče navedenog, mora se primjetiti da je Crna Gora svjesna činjenice da se mogu primjeniti prelazni periodi (odnosno rokovi u kojima neki zahtjev treba da bude ispunjem ili čije sprovođenje treba da otpočne nakon pristupanja EU) ako to bude potrebno i opravdano, ali da se o ispunjenju zahtjeva EU o izvještavanju ne može pregovarati. Sve te obaveze moraju biti potpuno ispunjene danom pristupanja Crne Gore u EU. Priključenost stanovništva na kanalizacionu mrežu u urbanim cjelinama iznosi oko 67% i u funkciji su 4 postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (Budva, Podgorica, Mojkovac i Žabljak) sa sekundarnim prečišćavanjem, dok PPOV u Podgorici WWTP nije djelotvorno niti usklađeno sa standardima EU, ali u drugim opštinama jeste u skladu sa standardima EU. U toku je izgradnja postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda u mnogim opštinama, kao i radovi na konstrukciji/rekonstrukciji kanalizacionih sistema u skladu sa standardima EU. Strateška dokumenta koja uređuju sprovođenje mjera definisanih u Direktivi Savjeta 91/271/EEZ o komunalnim otpadnim vodama su: Strateški masterplan za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i sjevernom regionu Crne Gore (Vlada ga je usvojila 2005.) i Master plan za upravljanje otpadom crnogorskog primorja i opštine Cetinje (Vlada ga je usvojila 2005.) koji će biti revidiran 2017. i potpuno usklađen sa DKOV i omogućiće potpuno sprovođenje DKOV. Na osnovu pomenutih dokumenata, Crna Gora je pripremila investicione i implementacione planove za Direktivu o komunalnim otpadnim vodama. Većina stanovništva koje živi u urbanim područjima ima pristup vodi za piće koja zadovoljava standarde propisane u skladu sa Direktivom o vodi za piće. Monitoring vode za piće vrše četiri nacionalne akreditovane laboratorije (Institut za javno zdravlje - IJZ, Centar za ekotoksikološka ispitivanja Crne Gore – CETI, hemijska i mikrobiološka laboratorija u Javnom preduzeću Vodovod i kanalizacija Podgorica i hemijska laboratorija u domu zdravlja u Baru). Sve četiri laboratorije je na nacionalnom nivou akreditovalo Nacionalno akreditaciono tijelo što znači da je akreditacija priznata na evropskom nivou. Međutim, još ne postoje adekvatini propisi niti kontrole kvaliteta vode u malim sistemima vodosnabdijevanja (sa manje od 50 stanovnika). Zaštita od štetnog dejstva voda (polava) vrši se na osnovu Opšteg plana zaštite od štetnog dejstva voda (iz 2010. godine) koji obuhvata period od 6 godina i pratećeg Operativnog plana zaštite. Identifikovana 21 Službeni list CG br. 14/92, 59/92, 27/94 i Službeni list CG br. 51/08, 21/09, 73/10, 40/11 22 Uredba o organizaciji i načinu rada državne uprave (Službeni list CG br. 5/12, 25/12, 61/12, 20/13 i 17/14), usvojena u skladu sa članom 24 Zakona o državnoj upravi, Službeni list CG br. 38/03 i Službeni list CG br. 22/08 i 42/11. 23 Član 3 stav 1 alineja 6 (Službeni list RCG 12/95). 24 Službeni list CG br. 12/95, član 3. 25 Službeni list RCG br. 43/03, 28/04,75/05,13/06, Službeni list RCG br. 88/09, 03/10 i 38/12. 29 su poplavna područja u slivu Dunava26 i u slivu Jadranskog mora 27 u okviru obaveza iz Direktive o poplavama. Crna Gora je aktivna članica Međunarodne komisije za zaštitu Dunava (ICPDR) i ima status posmatrača u Međunarodnoj komisiji za sliv rijeke Save. Odnosi Crne Gore sa susjednim zemljama Hrvatskom i Albanijom su reglisani međudržavnim sporazumima.28 Sve aktivnosti u dijelu upravljanja vodama koje imaju prekogranični uticaj će biti obavljene u bliskoj saradnji i konsultacijama sa susjednim zemljama. Detaljni plan aktivnosti sa konkretnim mjerama i rokovima za potpuno sprovođenje u oblasti kvaliteta voda je dat u poglavlju 5.4.3 AP-a. 4.2.2 Nadležnosti i kapaciteti U skladu sa Zakonom o vodama i Uredbom o organizaciji i načinu rada državne uprave 29, MPRR je primarno nadležno za upravljanje vodama u Crnoj Gori. MPRR vrši poslove koji se odnose na razvojnu politiku u upravljanju vodama, sistemska rješenja za obezbeđenje i korišćenje voda, zaštitu voda od zagađivanja, uređenje voda i vodotoka i zaštitu od štetnog dejstva voda. S tim u vezi, MPRR je odgovorno za transpoziciju Direktive 2000/60/EZ, Direktive 2008/105/EZ, Direktive 2006/118/EEZ, Direktive 91/271/EEZ, Direktive 91/676/EEZ, Direktive 2007/60/EZ, Direktive 2006/7/EZ i Direktive 2009/90/ EZ. Prema važećim propisima, MORT je nadležno za vršenje poslova koji se, između ostalog, odnose na sistem komunalnih delatnosti i koordinaciju regionalnih sistema vodosnabijdevanja30, što podrazumeava transpoziciju i primjenu propisa EU u oblasti vodosnabdijevanja, sakupljanja i prečišćavanja komunalih otpadnih voda (Direktiva 91/271/EEZ), i za transpoziciju Direktive o morskoj strategiji 2008/56/EZ i Direktive 2014/89/EU (Planiranje namjena mora), kao i za primjenu i praćenje primjene odgovarajućih domaćih propisa po tom pitanju. Izmjenama i dopunama Zakona o vodama iz 2015. godine izvršena je djelimična transpozicija DKOV, a usvajanjem Zakona o upravljanju komunalnim otpadnim vodama i podzakonskih akata DKOV će biti potpuno transponovana do drugog kvartala 2017. godine. MZ je nadležno za transpoziciju Direktive 98/83/EZ o vodi za piće. MUP je zadužen je za upravljanje vanrednim situacijama u slučaju poplava. Ostali organi uprave i institucije koje su uključene u praktičnu primjenu pojedinih propisa o kvalitetu voda su:  Institut za javno zdravlje (IJZ), zadužen je za vršenje fizičko-hemijske analize vode i mikrobiološko ispitivanje vode za piće, odgovoran je za kontrolu i monitoring bezbjednosti vode za picé (Direktiva 98/83/EZ);  Uprava za vode, između ostalog, nadležna je za izdavanje dozvola za korišćenje voda, izradu planova, programa i bilansa u oblasti vodoprivrede, pripremu dokumentacije za određivanje izvorišta za regionalno vodosnabdijevanje i vodosnabdijevanje gradova, za utvrđivanje zona 26 Rijeke Lim, Ćehotina, Tara, Ibar i Grnčar. 27 Nikšićko polje, donji sliv Morače, margine Skadarskog jezera uz Bojanu, Cetinjska dolina i priobalna područja u Kotoru i drugim primorskim gradovima. 28 Sporazum između Vlade Crne Gore i Vlade Hrvatske o uzajamnim odnosima u oblasti upravljanja vodama je sačinjen i potpisan 04. septembra 2007. godine u Zagrebu. Sporazum između Vlade Crne Gore i Vlade Republike Albanije o problemima u vezi sa vodama je zaključen 31. oktobra 2001. godine u Podgorici. 29 Službeni list CG br. 5/12, 25/12, 20/13 i 17/14. 30 Član 21 Uredbe o organizaciji i načinu rada državne uprave (Službeni list CG br. 5/12, 25/12, 61/12, 20/13 i 17/14). Poslovi državne uprave uključuju normativne djelatnosti (koje saglasno članu 14 Zakona o državnoj upravi obuhvataju izradu tekstova i predloga zakona i drugih propisa i usvajanje podzakonskih akata) i sprovođenje zakona i drugih propisa. – Član 11, Zakon o državnoj upravi. 30 sanitarne zaštite tih izvorišta, za obračun naknada za korišćenja zagađenja voda i za uspostavljanje i vođenje vodnog informacionog sistema;  AZŽS je nadležna za vršenje poslova koji se odnose na organizovanje, planiranje i učestvovanje u monitoringu životne sredine (koji, između ostalog, obuhvata i segmente životne sredine, tj. vodu, vazduh i dr. osim vode koja je u nadležnosti MPRR, prema postojećem Zakonu o zaštiti životne sredine), u skladu sa Zakonom o životnoj sredini, uključujući i predlaganje nacionalne liste indikatora zaštite životne sredine, učestvovanje u monitoringu prikupljanja otpada sa brodova, prikupljanje i ažuriranje podataka o kvalitetu voda i izvještavanje na nacionalnom i evropskom nivou;  Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) zadužen je za vršenje monitoringa kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda, prognozu poplava i praćenje hidrološke situacije, kao i za davanje upozorenja institucijama koje su nadležne za preduzimanje mjera na spriječavanju i odbrani od poplava;  Javno preduzecé za upravljanje morskim dobrom (JPMD) zaduženo je za upravljanje morskim dobrom;  UIP - vodoprivredna inspekcija nadležna je za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem Zakona o vodama, sanitarnu inspekciju za kontrolu bezbjednosti vode za piće, dok je inspekcija sigurnosti plovidbe u Baru i Kotoru zadužena za vršenje inspekcijskog nadzora potencijalnih zagađenja mora sa plovila;  Lokalne samouprave nadležne su za pružanje usluga vodosnabdijevanja vodom za piće, prikupljanje i tretman otpadnih voda, kao i za zaštitu od štetnog dejstva voda. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju propisa EU o vodama i primjenu i nadzor nad primjenom domaćih propisa o vodama su sljedeći:  U MPRR ukupno je stalno zaposleno pet službenika, 3 službenika rade na pitanjima kvaliteta voda, a 2 službenika rade na upravljanju vodama;  U Upravi za vode su ukupno stalno zaposlena dva službenika koja rade na upravljanju vodama;  U MORT-u su zaposlena tri službenika koja rade na problematici kvaliteta voda;  U AZŽS su za prikupljanje i ažuriranje podataka o kvalitetu voda i izvještavanje nacionalnih i evropskih institucija zaposlena dva službenika;  U ZHMS je, za praćenje kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda, prognozu poplava i praćenje hidrološke situacije i za davanje upozorenja institucijama koje su nadležne za upravljanje rizicima od poplava, zaposleno sedam službenika;  U UIP su, za vršenje inspekcijskog nadzora na čitavoj teritoriji Crne Gore, zaposlena samo dva inspektora, a u sanitarnoj inspekciji, koja je pored ostalih obaveza zadužena i za vršenje inspekcijskog nadzora nad kvalitetom vode za piće, zaposleno je 13 inspektora.  Inspekcija sigurnosti plovidbe Bar i Kotor broji ukupno četiri inspektora. Administrativni kapaciteti jedinica lokalne samouprave za vršenje poslova u oblasti upravljanja vodama su veoma mali. U prosjeku je u svakoj opštini za te poslove zadužena po jedna osoba. Takođe je bitno navesti da su u cilju podrške jedinicama lokalne samouprave u sprovođenju projekata iz komunalnih djelatnosti formirane jedinice za sprovođenje projekata („Vodacom“ d.o.o. i „Procon“ d.o.o.“). One 31 pružaju podršku jedinicama lokalne samoupravame u projektima vezanim za komunalne usluge. One predstavljaju značajnu podršku u izvršavanju obaveza u skladu sa propisima EU u oblasti vodosnabdijevanja, sakupljanja i prečišćavanja komunalnih otpadnih voda (Direktiva 91/271/EEZ i dr). U skladu sa Zakonom o vodama, Ministarstvo poljoprivrede je nadležno za sprovođenje ODV i odgovarajućih direktiva o vodama osim DPOV, Okvirne direktive o morskoj strategiji i Direktive o vodi za piće. Da bi se uspostavila komunikacija i dobra koordinacija između kapaciteta, MPRR kao nadležna kontakt tačka će koordinirati svim aktivnostima vezanim za sprovođenje direktiva EU o vodama, uz punu podršku svim nadležnim institucijama u cilju sprovođenja direktiva EU o vodama. 4.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalnoh okvira, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju EU propisa o vodama i primjenu domaćih propisa o vodama, identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  MPRR, MORT, MZ i MUP kao i neke druge institucije koje dijele nadležnosti u upravljanju vodama, kako je i navedeno u ranijem tekstu;  U oblasti monitoringa voda postoji značajan nedostatak kadra kvalifikovanog za ispunjavanje zahtjeva koji se tiču prikupljanja i provjere podataka, kao i obezbjeđenja kvaliteta i izvještavanja (AZŽS, IJZ, Institut za biologiju mora itd.);  Ne postoji adekvatna državna mreža mjernih stanica za praćenje kvaliteta površinskih i podzemnih vodnih tijela i nisu precizno definisane lokacije kontrole kvaliteta voda za kupanje u skladu sa zahtjevima pravne tekovine EU;  Nije definisana nadležnost niti mehanizam sprovođenja monitoringa ekološki prihvatljivog protoka na vodnim tijelima površinskih voda na kojima se zahvata voda u skladu sa vodnim aktima;  Raspoloživi administrativni kapaciteti u ključnim institucijama za transpoziciju pravne tekovine EU u oblasti upravljanja vodama i efikasnu primjenu propisa kojima je izvršena transpozicija EU propisa o vodama (MPRR, MORT, AZŽS, ZHMS) nisu zadovoljavajući (nedostaje stručnih kapaciteta);  Nemoguće je vršiti kvalitetan inspekcijski nadzor na čitavoj teritoriji države sa ukupno samo dva zaposlena inspektora za vode u UIP, iako je dio nadležnosti inspekcijskog nadzora u oblasti voda povjeren lokalnom nivu (komunalna inspekcija). 4.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje U skladu sa Zakonom o vodama, MPRR je nadležno za transpoziciju i sprovođenje većine direktiva EU o vodama osim DPOV, Okvirne directive o morskoj strategiji i Direktive o vodi za piće. Da bi se u potpunosti odgovorilo na zahtjeve koji proističu iz propisa EU o kvalitetu vode, Crna Gora namjerava da preduzme sljedeće korake:  Biće sprovedena detaljna analiza organizacije sistema upravljanja vodama sa stanovišta propisa EU i definisana optimalna rješenja za sljedeće: MPRR će koordinirati transponovanjem i sprovođenjem direktiva EU o vodama putem uspostavljanja tijela, mjesec dana po usvajanju Strategije, zajedno sa drugim nadležnim ministarstvima (MORT, MZ i MUP), kao i sa drugim nadležnim institucijama kako bi se postigla puna transpozicija i sprovođenje direktiva EU o vodama; 32 Definisanje pravnog pristupa za komisije i radne grupe (npr. za monitoring, URS, GIS itd.) za upravljanje riječnim slivovima, do kraja 2018. godine; Uspostavljanje dvije nove jedinice za upravljanje slivom Jadranskog mora i slivom Dunava u Upravi za vode. Jednice će biti uspostavljenje kada budu usvojeni planovi upravljanja riječnim slivom. Usvajanje plana se očekuje do 2020. godine;  U vezi sa navedenim, nadležnosti za uspostavljanje i upravljanje monitoringom kvaliteta površinskih i podzemnih voda i kvaliteta mora, prikupljanje, provjeru i obezbjeđivanje kvaliteta podataka će biti organizovane tako da se obezbijedi zadovoljavajuće kvalitetno ispunjenje ovih obaveza. To se mora uraditi, a pritom je neophodno obezbijediti potpuno sprovođenje zahtjeva EU, uključujući brojne ISO standarde;  AZŽS će, u skladu sa postojećim zakonodavstvom, obezbijediti uspostavljanje zahtjeva za sveobuhvano izvještavanje o kvalitetu voda, u skladu sa zahtjevima EAŽS i u okviru ispunjavanja obaveza koje je Crna Gora preuzela u skladu sa relevantim međunarodnim ugovorima;  Nacionalna mreža mjerih stanica mora biti uspostavljena da bi se pratio kvalitet površinskih i podzemnih vodnih tijela, a mora se primjeniti i sistemski pristup uspostavljanju monitoringa voda za kupanje u skladu sa propisima kojima su zahtjevi EU transponovani u pravni sistem Crne Gore;  Jačanje administrativnih kapaciteta stručnog kadra u institucijama je ključno za transpoziciju propisa EU o upravljanju vodama i za sprovođenje domaćeg zakonodastva u toj oblasti;  Jačanje inspekcijskog nadzora nad cijelom teritorijom zemlje kroz internu reorganizaciju UIP i povećanje broja inspektora za vode. Ovlašćenja inspektora će takođe biti podijeljena po pojedinačnim vodenim slivovima, odnosno po većim vodenim tijelima u zemlji. 5. ZAŠTITA PRIRODE 5.1 Transpozicija 5.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Zaštita prirode uređena je u Crnoj Gori značajnim brojem propisa, od kojih se Zakon o zaštiti prirode31 može smatrati primarnim propisom kojim se uređuje najveći broj pitanja u ovom podsektoru zaštite životne sredine. Na osnovu tog zakona donijeta su 24 pravilnika. 32 Određena specifična pitanja u podsektoru zaštite prirode uređena su Zakonom o nacionalnim parkovima33, Zakonom o šumama34, za čije izvršavanje su donijeta dva podzakonska akta (pravilnika) i Zakonom o lovstvu,35 na osnovu kojeg je donijet jedan pravilnik. Važno je utvrditi obim pravne tekovine EU koji treba transponovati u ovom podsektoru odnosno utvrditi elemente Akcionog plana za sprovođenje ove strategije radi dostizanja cjelovite transpozicije propisa EU u pravni sistem Crne Gore u srednjoročnom periodu (3 – 4 godine). 31„Sl. list CG", br. 51/08, 21/09, 62/13, 6/14 32 V. Aneks IV uz ovu strategiju 33 ”Sl.list CG”, br 28/14 34 "Sl. list CG", br. 74/10,47/15 35 "Sl. list CG" br. 52/08, 48/15 33 U prethodnom periodu razvijen je i donijet određeni broj nacionalnih strategija i planova značajnih za zaštitu prirode.36 Riječ je o dokumentima koji se mogu smatrati i instrumentima politike upravljanja zaštitom životne sredine kojim se potvrđuje politička volja da se očuva biološka raznovrsnost Crne Gore kao ekološke države. Njima je izražena spremnost Crne Gore u pogledu ispunjavanja obaveza preuzetih ratifikacijom multilateralnih ugovora u oblasti zaštite prirode. Pošto su ti multilateralni ugovori sastavni dio pravne tekovine EU, njihovo sprovođenje će dopuniti usklađenost zaštite prirode u Crnoj Gori sa zahtjevima pravne tekovine EU u ovoj oblasti. Naime neophodno je donošenje propisa kojima se uspostavljaju instrumenti za sprovođenje strategija, politika, akcionih planova. Opredeljenja izražena u navedenim strateškim i planskim dokumentima nijesu u adekvatnoj mjeri našla svoje mesto u propisima koji su donošeni, čime bi se uspostavili i pravno obavezujući osnovi za njihovo sprovođenje. Imajući to u vidu, kao i činjenicu da je transpozicija propisa EU u nacionalni pravni sistem primarna aktivnost koju treba sprovesti u procesu uslađivanja, u radu nadležnih organa neophodno je, u kratkoročnom periodu, prioritet dati izradi i donošenju propisa potpuno usklađenih s pravnom tekovino EU u oblasti zaštiti prirode. Pravni okvir EU, kojim su uređena pitanja zaštite prirode, u ovom trenutku sastoji se od pet direktiva i 12 regulativa.37 Treba pristupiti transpoziciji svih direktiva i regulativa u kratkoročnom i srednjoročnom periodu kako bi se omogućila primjena tih propisa u Crnoj Gori prije njenog pristupanja ili najkasnije u momentu njenog pristupanja EU. 5.1.2 Elementi za otklanjanje nedostataka Akcionim planom za sprovođenje ove strategije, definiše se redoslijed i sadržaj aktivnosti, u prvom redu MORT-a, kojima će se obezbijediti uspješna i kvalitetna puna transpozicija svih navedenih propisa EU. U tom smislu, Akcionim planom definišu 3 grupe aktivnosti koje su vezane za: punu transpoziciju 4 direktive, 12 regulativa i uspostavljanje mehanizma koordinacije između MORT kao vodećeg državnog organa za zaštitu prirode i drugih organa koji dijele nadležnosti sa njim u pod-sektoru zaštite prirode. Te grupe aktivnosti su u daljem tekstu opisane na sljedeći način:  Izrada i donošenje zakonskih normi i podzakonskih akata za njihovo provođenje, u cilju pune transpozicije:  Direktive 92/43/EEC (habitati) u 2017;  Direktive 2009/147/EC (divlje ptice) u 2017;  Direktive 2010/63/EU (držanje životinja u zoološkim vrtovima) u 2019;  Direktive 83/129/EEC (uvoz i trgovinu kožom i proizvodima svih 33 vrste morskih sisara obuhvaćenih izrazom foke) u 2017;  Izrada i donošenje ostalih propisa (tj. zakonskih normi i, istovremeno, svih podzakonskih akata za primjenu tih zakonskih normi), kojima se uređuju pitanja koja su u EU uređena, osim sa četiri navedene direktive, i sa 12 regulativa, uključujući ovdje i Regulativu (EU) No 1143/2014 (invazivne strane vrste). Transpozicija 5 regulativa biće završena u 2017, ostalih 6 u 2018. i jedna u 2019. godini, abeli XXXVIII u odjeljku 5.5.1. Važenje i primjena tih regulativa, u znatnom dijelu, prestaće sa danom 36 T su, na primer, Nacionalna strategija održivog razvoja, Nacionalna strategija za zaštitu biološke raznovrsnosti sa Akcionim planom 2010 2015, Prostorni plan Crne Gore do 2020. godine, Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva, Nacionalni Akcioni plan o suzbijanju bespravnih aktivnosti u šumarstvu, Program razvoja lovstva i Nacionalnastrategija za integralno upravljanje obalnim područjem (NS IUOP). 37 V. Aneks I uz ovu strategiju 34 pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji (osim u dijelu pitanja koja se odnose na nadležnosti institucija Crne Gore i upravnih postupaka, odnosno potrebnih odstupanja od opšteg upravnog postupka);  Uspostavljanje djelotvornih i efikasnih mehanizama koordinacije u roku od mjesec dana od usvajanja Strategije kako bi se pospješila implementacija Strategije i Akcinog plana je preduslov za uspješno transponovanje pomenute 4 direktive i 12 regulativa i u kasnijoj fazi za njihovu primjenu. Mehanizam koordinacije mora da obezbijedi naročito sljedeće:  Unapredjenje saradnje MORT i Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja, posebno s obzirom na nadležnosti Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja u dijelu pitanja koja su uređena Direktivnom 92/43/EEC (habitati), Direktivom 2009/147/EC (divlje ptice), Direktivom 1999/22/EC (držanje životinja u zoološkim vrtovima), Regulativom (EC) No 2173/2005 (FLEGT, uspostavljanje sistema licenciranja), Regulativom (EC) No 1024/2008 (FLEGT, implementacione mjere), Regulativom (EC) No 995/2010 (sječa stabala, obaveze operatera), Regulativom (EC) No 363/2012 (sječa stabala, priznavanje organizacija za monitoring), Regulativom (EU) No 607/2012 (sječa stabala, sistem dužne pažnje – due diligence system), Regulativom (EEC) No 3254/91 (zamke za lov životinja) i Regulativom (EU) No 1143/2014 (invazivne strane vrste). Ovaj pristup upravljanju mora da poveća održivost upravljanja prirodnim resursima, naročito šumama i zaštićenim prirodnim područjima, i da eliminiše sukobljene aspiracije između zaštite prirode i linearne zavisnosti ekonomskog rasta od bio.kapaciteta Crne Gore u kojoj šume imaju udio od 70%.  Unapredjenje koordinacije MORT i carinskih organa Crne Gore je od posebnog značaja , kako bi se pravilno i u potpunosti transponovali propisi EU - Direktiva 83/129/EEC i Regulativa (EC) No 1007/2009 koji se odnose na uvoz i trgovinu kožom i proizvodima od 33 vrste morskih sisara poznatih pod nazivom Pinnipedae (iz familija Odobenidae, Otarridae i Phocidae),38 i omogućilo da se tako donijeti nacionalni propisi potom kontinualno i pravilno primjenjuju;  Unapredjenje koordinacije aktivnosti MORT i Mnistarstva pravde u vezi sa implementacijom Direktive 83/129/EEC i Regulative (EC) No 1007/2009, radi integrisanja odgovarajućih kaznenih normi u krivično zakonodavtsvo u skladu sa zahtjevima definisanim u tim propisima;  Unapredjenje koordinacije MORT i carinskih organa Crne Gore je od posebnog značaja u primjeni CITES konvencije i propisa EU kojima je uređena primjena CITES konvencije. Za sprečavanje nelegalne trgovine vrstama pored CITES konvencije neophodna je i primjena sledećih propisa EU: o Regulative (EC) No 338/97 (zaštita divljih vrsta flore i faune uređivanjem trgovine njima); o Regulative (EC) No No 865/2006 (detaljna pravia za provođenje Pravila (EC) No 338/97); o Regulative (EC) No 792/2012 (dozvole i certifikati); o Regulative (EC) No 791/2012 (izmjene i dopune Regulative (EC) No No 865/2006 i Pravila (EC) No 338/97);  Saradnja s carinskim organima i Upravom za inspekcisjke poslove ima posebno značajno mjesto i u primjeni CITES konvencije i propisa EU kojima je uređena primjena CITES konvencije. Za sprečavanje nelegalne trgovine vrstama pored CITES konvencije neophodna je i primjena sledećih propisa EU:  Regulative (EC) No 338/97 (zaštita divljih vrsta flore i faune uređivanjem trgovine njima);  Regulative (EC) No No 865/2006 (detaljna pravia za provođenje Pravila (EC) No 338/97); 38 U engleskom je za ovu grupu još neistrebljenih morskih sisara uobičajen naziv ”seals”, što pogrešno upućuje na shvatanje da je riječ samo o fokama. Phoca spada u rod pravih morskih sisara (earlessseals) u okviru familije Phocidae, obuhvaćene superfamiijom Pinnipedae. 35  Regulative (EC) No 792/2012 (dozvole i certifikati);  Regulative (EC) No 791/2012 (izmjene i dopune Regulative (EC) No No 865/2006 i Pravila (EC) No 338/97); Puna transpozicija pravne tekovine EU i puna primjena nacionalnih propisa u koje će biti transponovane norme pravne tekovine EU u oblasti zaštite prirode u Crnoj Gori omogućiće uspješno okončanje pregovora Crne Gore o Poglavlju 27. Plan aktivnosti za transpoziciju gore navedene 4 Direktive i 12 Regulativa u pod-sektoru zaštite prirode prezentiran je u odjeljku 5.5.1, dok je plan aktivnosti za poboljšanje koordinacije između nadležnh nacionalnih organa u fazama transpozicije i implementacije pravne tekovine EU o zaštiti prirode prezentiran u odjeljku 5.5.3. Vremenski ciljevi za transpoziciju 4 Direktive i 12 Regulativa u pod-sektoru zaštite prirode su gore navedeni i prezentirani u Tabeli XXXVIII u odjeljku 5.5.1. Vremenski ciljevi za plan aktivnosti za implmenetaicju zakonodavstva u oblasti zaštite prirode datu su u Tabeli XXXIX u odjeljku 5.5.2. 5.2 Implementacija 5.2.1 Pregled stanja Usvojena je Nacionalna strategija biodiverziteta sa Akcionim planom NBSAP-a za period 2016-2020, kojom se uspostavlja strateški okvir za primjenu Konvencije o biološkoj raznovrsnosti, uključujuči mjere i akcije za dostizanje i Aichi (Aiči) ciljeva u skladu sa Strateškim planom za očuvanje biodiverziteta 2011 2020 i Stretegijom EU za zaštitu biodiverziteta do 2020. Kad je riječ o identifikaciji prirodnih područja od interesa za zaštitu u skladu sa međunarodnim ugovorima, u periodu od 2005-2007. godine realizovan je projekat (koji je finansirao Savjet Evrope za zemlje Balkana) pružanja podrške uspostavljanju EMERALD mreže u okviru sprovođenja Konvencije o zaštiti evropskih divljih vrsta i prirodnih staništa (Bernska konvencija). Utvrđen je prijedlog 32 lokaliteta od posebnog interesa za zaštitu (ASCI). Stalni komitet Bernske konvencije je usvojio prijedlog za 32 Emerald lokaliteta u Crnoj Gori u decembru 2011 nakon diskusije na Biogeografskom seminaru koji je održan u Baru u novembru 2011. Riječ je o područjima koja će poslužiti kao osnova za utvrđivanje predloga područja buduće ekološke mreže Natura 2000 u kontekstu implementacije nacionalnih propisa prethodno usklađenih s Direktivom 2009/147/EC o zaštiti divljih ptica i Direktivom 92/43/EEC o zaštiti prirodnih staništa i divlje flore i faune. U aprilu 2016 je otpočela realizacija IPA projekta „Uspostavljanje mreže NATURA 2000 u Crnoj Gori“. Projekat obuhvata dio kopnene teritorije Crne Gore na osnovu predloženih Emerald lokacija. Izvršavanje međunarodnih obaveza koje proizlaze iz CITES konvencije i zahtjeva propisa EU kojima je uređena primjena CITES konvencije nije adekvatno uređeno nacionalnim propisima. Zbog nepotpune usklađenosti nacionalnih propisa s pravnom tekovinom EU, nije omogućena primjena zahtjeva Direktive 1992/22/EC koje se odnose na držanje divljih životinja u zoološkim vrtovima, Regulative 3254/91/EEC o klopkama za divlje životinje, Direktive 83/129/EEC i Regulative (EC) br 1007/2009 o trgovini proizvoda od morskih sisara poznatih pod nazivom Pinnipedae, Direktive 1999/22/EC o zaštiti životinja pri upotrebi u naučne svrhe, Regulative (EC) 2173/2005 (FLEGT) i Regulative (EC) 995/2010 kojom su definisane obaveze operatera koji plasiraju drvo i drvene proizvode na tržište. Značajan doprinos zaštiti prirode ostvaren je kroz saradnju sa Programom za zaštitu životne sredine Ujedinjenih nacija (UNEP), naročito u pogledu implementacije Barselonske konvencije i saradnju sa Razvojnim programom Ujedinjenih nacija (UNDP). Najvažnije aktivnosti su navedene Tabeli I: akcioni 36 plan – zaštita prirode pod 5.5.2 Plan aktivnosti za implementaciju propisa u oblasti zaštite prirode, kao što slijedi:  Rezultati projekta MEDMPAnet i CAMP Montenegro koji su realizovani u saradnji sa UNEP/MAP, Regionalnim centrom za posebno zaštićene oblasti (SPA RAC) i Programom prioritetnih aktivnosti Centra za regionalne aktivnosti su značajni za biodiverzitet mora i priobalja.  U okviru bilateralne saradnje sa italijanskim Ministarstvom životne sredine, kopna i mora realizovano je više projekata vezanih za biodiverzitet mora i priobalja, kao što je „Uspostavljanje zaštićene morske zone Katič u Crnoj Gori i ocjenjivanje morskih i priobalnih ekosistema duž obale" ( projekat MPA2). Rezultati prethodno realizovanih projekata u okviru implementacije Barselonske konvencije predstavljaju značajan doprinos uspostavljanju mreže Natura 2000. U tom pogledu, Projekat „Mapiranje ključnih morskih staništa na Mediteranu i promovisanje njihove konzervacije kroz uspostavljanje Posebno zaštićenih zona od značaja za Mediteran (SPAMI) - (MEDKEYHABITATS projekat) koji je u procesu finalizacije u saradnji sa SPA/RAC (detaljno mapiranje staništa na dvije odabrane morske pilotske lokacije) je takođe važan. Njime će se dodatno ojačati osnova za uspostavljanje mreže Natura 2000. Ovi projekti su omogućili identifikaciju najvažnijih i najdragocjenijih zona zaštite morskih ekosistema (7 značajnih zona je preporučeno, baza podataka GIS je kreirana i može poslužiti kao osnovu za dalji razvoj i verifikaciju, urađena je ocjena osjetljivosti, itd.). MSDT je upravo iniciralo realizaciju još 2 projekta u saradnji sa UNEP sa ciljem pružanja podrške uspostavljanju mreže Natura 2000:  Promovisanje upravljanja zaštićenim oblastima kroz Integrisanu zaštitu ekosistema mora i priobalja na Primorju Crne Gore, što će biti finansirano od strane GEF-a;  Implementacija Pristupa ekosistema na Jadranskom moru kroz Prostorno planiranje mora (od važnosti za Okvirnu direktivu o morskoj strategiji (MSFD), ali i za Direktivu o staništima). 5.2.2 Nadležnosti i kapaciteti Ministarstvo održivog razvoja i turizma (MORT) nadležno je, između ostalog, za politiku zaštite prirode i sistem integrisane zaštite životne sredine i održivog korišćenja prirodnih resursa, uključujući koordinaciju planiranja i određivanja procedura za uspostavljanje ekološke mreže - NATURA 2000. MORT je primarno nadležna institucija za transpoziciju propisa EU o zaštiti prirode i primjenu odgovarajućih domaćih propisa. Ministarstvo održivog razvoja i turizma (MORT) nadležno je, između ostalog, za politiku zaštite prirode i sistem integrisane zaštite životne sredine i održivog korišćenja prirodnih resursa, uključujući koordinaciju planiranja i određivanja procedura za uspostavljanje ekološke mreže - NATURA 2000. MORT je primarno nadležna institucija za transpoziciju propisa EU o zaštiti prirode i primjenu odgovarajućih domaćih propisa. Agencija za zaštitu životne sredine (AZŽS), je ključna institucija za primjenu propisa o zaštiti prirode, usklađenih sa propisima EU. Agencija je nadležna za pitanja koja se odnose na praćenje stanja prirodnih staništa i vrsta, izradu studija o zaštiti prirode u procesu uspostavljanja zaštićenih područja, pripremu i realizaciju programa monitoringa, pripremu i održavanje baze podataka o životnoj sredini (uključujući 37 podatke o biodiverzitetu) i izdavanje svih vrsta dozvola u oblasti zaštite prirode. Agencija takođe prikuplja podatke i priprema dokumentaciju za uspostavljanje ekološke mreže. Uprava za šume (UŠ) kao organ uprave u sastavu MPRR nadležna je za pitanja upravljanja i zaštite šuma, izradu planova i programa upravljanja, te za sprovođenje mjera zaštite. Takođe, ona izdaje uvjerenje o porijeklu drvnih sortimenata. Veterinarska uprava (VU) kao organ u sastavu MPRR, nadležna je, između ostalog, za izdavanje dozvola i vođenje registra zooloških vrtova. U Crnoj Gori nema registrovanih zoo vrtova koji u potpunosti ispunjavaju uslove shodno važećim propisima. Uprava Carina (UC) kao organ uprave u sastavu Ministarstva finansija nadležna je za kontrolu uvoza, izvoza i tranzita robe za koju su propisane posebne mjere radi zaštite životinja i biljaka, zaštite životne sredine, kao i kontrolu uvoza, izvoza i tranzita proizvoda od drveta koji se stavljaju na tržište. Postoji 10 graničnih prelaza u Crnoj Gori na kojima carinici kontrolišu prekogranično kretanje proizvoda na koje se odnose propisi kojima se reguliše trgovina zaštićenim vrstama flore i faune. Uprava policije (UP) kao organ u sastavu Ministarstva unutrašnjih poslova vrši kontrolu graničnih prelaza u smislu krijumčarenja vrsta ili njihovih derivata. Uprava za inspekcijske poslove (UIP) je samostalni organ uprave koji vrši poslove koji se odnose na inspekcijski nadzor, između ostalog i u oblastima zaštite životne sredine, kontrole hrane, zdravstva, šumarstva, zaštite bilja, zaštite biljnih sorti, zdravstvene zaštite bilja, lovstva i zaštite bilja u šumama, morskog ribarstva, fitosanitarnog pregleda pošiljki bilja, biljnih proizvoda i objekta pod nadzorom u prometu preko granice Crne Gore, veterinarstva, genetički modifikovanih organizama. S tim u vezi, u Upravi za inspekcijske poslove, za oblast zaštite prirode relevantne su ekološka inspekcija, inspekcija lovstva, ribarstva i veterinarska inspekcija. JP “Nacionalni parkovi Crne Gore” (JPNP) nadležno je za upravljanje, korišćenje, zaštitu, razvoj i unaprijeđenje nacionalnih parkova. JP „Morsko Dobro“ (JPMD) ima nadležnosti koje se odnose na upravljanje svim zaštićenim prirodnim dobrima u obuhvatu kopnenog i morskog dijela morskog dobra. Očekuje se da će nadležnosti ove institucije biti značajno proširene nakon donošenja novog Zakona o morskom dobru kojim je utvrđena transformacija ovog javnog preduzeća u Agenciju za upravljanje morskim dobrom. Istraživačke institucije (Univerziteti, Institut za biologiju mora–IBM, Prirodnjački muzej) sprovode stručna istraživanja, koja su, između ostalog, značajna za: status pojedinih vrsta, njihovu biologiju i uslove, upravljanje staništima i određivanje kriterijuma za očuvanje vrsta i staništa, potencijalno učešće u definisanju liste područja posebne zaštite, izradu indikatora. Ipak obavljanje naučno-istraživačke djelatnosti nije organizovano na način koji bi mogućio kontinuiranu usklađenost sa potrebama sprovođenja politike u ovoj oblasti. Jedinice lokalne samouprave (JLS), između ostalog, nadležne su za uspostavljanje i upravljanje pojedinim kategorijama zaštićenih područja prirode-prirodnih dobara (npr. regionalni parkovi, spomenici prirode). Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju propisa EU o zaštiti prirode, primjenu i nadzor nad primjenom domaćih propisa su sljedeći:  U MORT - Direktoratu za životnu sredinu, sistematizovana su tri radna mjesta na poslovima koji se odnose na sva pitanja zaštite prirode; 38  U MPRR-u dvoje zaposlenih radi na poslovima koji se odnose na lovstvo i šumarstvo od kojih je jedan samo za pitanja lovstva;  U AZŽS - Sektor za izdavanje dozvola zaposlena su tri javna službenika, koji rade na procedurama za izdavanje svih dozvola koje se odnose na zaštitu prirode. Takođe, u AZŽS u Sektoru za zaštitu prirode, monitoring, analizu i izvještavanje zaposleno je četrnaest (14) javnih službenika, koji su usko specializovani za pojedine oblasti i rade na poslovima koji se odnose na zaštitu prirode (dva botaničara, jedan ornitolog, jedan mikolog, jedan ekspert za sisare, jedan herpetolog, četiri eksperata za beskičmenjake, jedan hidrobiolog, dva za održivi razvoj zaštićenih područja, jedan za politiku zaštite biodiverziteta i izvještavanje);  U UŠ je zaposleno osamdeset (80) šumarskih inžinjera koji se bave i zaštitom prirode u kontekstu zaštite šumskih staništa, ali nije moguće razdvojiti njihove poslove koji se odnose na primjenu pravne tekovine EU od ostalih obaveza. Njih 18 je pohađalo obuke po pitanju mjera zaštite šumskih staništa u skladu sa Direktivom 92/4/EEC o staništima dok je još dodatno pet službenika obučeno za korišćenje GIS-a u šumarstvu;  U VU samo jedan jedan zaposleni bavi se pitanjem ukupne dobrobiti životinja, koji bi mogao da pokrije i pitanja uređena Direktivom 1999/22/EC koja se odnose na držanje divljih životinja u zoološkim vrtovima, ali za sada Crna Gora nema propisa kojima bi to pitanje bilo uređeno u skladu sa Direktivom;  U UIP zaposleno je ukupno šest inspektora koji pokrivaju sve oblasti životne sredine, 11 šumarskih i lovnih inspektora i 20 veterinarskih inspektora, ali nije moguće razdvojiti njihove poslove koji se odnose na primjenu pravne tekovine EU od ostalih obaveza  U UC trenutni broj carinskih službenika u graničnim carinskim ispostavama je zadovoljavajući, s tim da je potrebno sprovesti odgovarajuću obuku za kontrolu prometa zaštićenih vrsta flore i faune i proizvoda od njih. 5.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju propisa EU i primjenu nacionalnih propisa o zaštiti prirode, identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  Administrativni kapaciteti zaposlenih u MORT nijesu dovoljni za kvalitetnu transpoziciju i, potom, primjenu domaćih propisa o zaštiti prirode;  Unutrašnja organizacija AZŽS i raspoloživi administrativni kapaciteti nijesu dovoljni za uspostavljanje i upravljanje mrežom zaštićenih područja Natura 2000. Kako raspoložive kapacitete AZŽS čine kadrovi koji su preuzeti iz Zavoda za zaštitu prirode, a koji su u profesionalnom višegodišnjem razvoju izgradili kapacitete za obavljanje naučne djelatnosti u specifičnim oblastima, njihova struktura nije upodobljena potrebama primjene propisa u koje su/će prethodno transponovani zahtjevi pravne tekovine EU u oblasti zaštiti prirode;  Administrativni kapaciteti u ostalim nadležnim institucijama su vrlo mali, zaposleni nemaju dovoljno specifičnih znanja za odgovarajuću primjenu propisa u koje su/će prethodno transponovani zahtjevi pravne tekovine EU u oblasti zaštiti prirode;  Vrlo skromni administrativni kapaciteti inspekcijskih organa i nedostatak specifičnih znanja onemogućavaju efikasno sprovođenje inspekcijskog nadzora u oblasti zaštite prirode. 39 5.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Da bi postigla puno uskađivanje sa pravnom tekovinom EU, Crna Gora će:  Ojačati administrativne kapacitete zaposlenih u MORT za kvalitetnu transpoziciju zahtjeva EU i za primjenu propisa Crne Gore o zaštiti prirode;  Izvršiti reorganizaciju i ojačati administrativne kapacitete u AZŽS za: uspostavljanje mreže Natura 2000 (uz korišćenje planirane tehničke pomoći u okviru IPA), a potom za vršenje monitoringa stanja NATURA mreže;  Pripremiti plan i sprovodjenje dodatnih specifičnih obuka zaposlenih u AZŽS za primjenu propisa EU, uključujući i primjenu mehanizama zaštite i očuvanja cjelovitoti ekološke mreže (npr. ocjene prihvatljivosti);  Ojačati administrativne kapacitete u ostalim nadležnim institucijama, izvršiti analizu potreba za dodatnimm specifičnim obukama zaposlenih za odgovarajuću primjenu propisa o zaštite prirode;  U UIP izvršiti potrebnu unutrašnju reorganizaciju, kako bi se izbjeglo moguće preklapanje nadležnosti i postiglo više sinergije u radu inspekcijskih organa. Pored inspektora za životnu sredinu mogli bi određene inspekcijske poslove u oblasti zaštite prirode obavljati i uz dodatnu obuku za to osposobljeni inspektori primarno nadležni za druge oblasti (tržišna, veterinarska, fitosanitarna, šumska inspekcija, inspekcija lovstva i ribarstva). U skladu sa gore navedenim nalazima u odjeljku 5.2.1 i 5.2.2 uz povezane nedostatke prikazane u odjeljku 5.2.3 i elementima za prevazilaženje nedostataka koji su prikazani u ovom odjeljku 5.2.4, plan za nadgradnju sadašnjih administrativnih kapaciteta prikazan je u Tabeli XL u odjeljku 5.5.3. U ovom pod-poglavlju sadržan je i prijedlog za uspostavljanje mehanizma koordinacije za pod-sektor zaštite prirode kako bi se omogućio monitoring i ocjena implementacije ove Strategije i Akcionog plana na ekspertskom nivou. To je mehanizam koji će razriješiti postojeće nedostatke u nedjelotvornoj i neefikasnoj koordinaciji između relevantnim nadležnih organa u pod-sektoru zaštite prirode u fazama transponovanja i implementacije pravne tekovine EU koja se odnosi na zaštitu prirode. 6. INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE 6.1 Transpozicija 6.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Kontrola industrijskog zagađenja uređena je Zakonom o integrisanom sprječavanju i kontroli zagađenja39, i Zakonom o životnoj sredini40, na osnovu kojih je donijeto nekoliko podzakonskih akata kojima su u znatnoj mjeri transponovani propisi EU o kontroli industrijskog zagađenja (tri uredbe i tri pravilnika na osnovu Zakona o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađenja, a dva pravilnika na osnovu Zakona o 39 “Sl. List CG”, br. 80/05, 54/09,42/15. 40 “Sl. list CG”, br. 48/08, 40/10,40/11,27/14. 40 životnoj sredini). Zakonom o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađenja iz 2005. godine uz podzakonska akta donesena u periodu 2008-2012. godine u potpunosti je transponovana Direktiva 96/61/EC sa izmjenama i dopunama načinjenim Direktivom 2003/35/EC, Direktivom 2003/87/EC, Regulativom (EC) 1882/2003, Regulativom (EC) 166/2006, koja je kodifikovana kao Direktiva 2008/1/EC. Ovaj zakon je izmjenjen i dopunjen u julu 2015. godine kako bi se postojećim postrojenjima produžio rok za pribavljanje IPPC dozvola do 01. 01. 2018. godine. Transpozicija zahtjeva (recast)41 koji su objedinjeni Direktivom2010/75/EC (IED) je u naprednoj fazi. Izuzev problematike velikih ložišta, ovi zahtjevi transponovani su Zakonom o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja, Zakonom o upravljanju otpadom, Pravilnikom o spaljivanju otpada i Uredbom o graničnim vrijednostima emisija iz stacionarnih izvora. MORT će u potpunosti transponovati Direktivu o industrijskim emisijama kroz donošenje posebnog Zakona o industrijskim emisijama. To zahtijeva prethodnu analizu s ciljem utvrđivanja postojećeg stepena transpozicije zahtjeva pravne tekovine EU u ovoj oblasti i s tim u vezi utvrđivanje neusklađenosti pravnog sistema Crne Gore. Moguće je da će ta analiza implicirati potrebu izmjena i dopuna i Zakona o IPPC,42 Zakona o zaštiti vazduha,43 Zakona o vodama44 i Zakona o upravljanju otpadom,45 radi uklanjanja odredbi u ovim propisima za koje se utvrdi da su neusaglašene sa (budućim) Zakonom o industrijskim emisijama. Neke odredbe Direktive 2001/80/EC (LCP) transponovane su u pravni sistem Crne Gore propisima o zaštiti vazduha (2010. i 2011). Direktiva 2012/18/EU (SEVESO III) nije transponovana u pravni sistem Crne Gore. Samo nekoliko definicija transponovano je Uredbom o popisu opasnih materija, dozvoljenim količinama i kriterijumima za kategorizaciju opasnih materija.46 Regulativa (EC) 1221/2009 (EMAS) o dobrovoljnom učešću organizacija u sistemu upravljanja životnom sredinom i šemi revizije djelimično je prenešena kroz odredbe Zakona o životnoj sredini.47 Propisi EU o ekološkom označavanju - Regulativa (EC) 66/2010 i Odluka 2012/481/EU, takođe su djelimično prenešeni Zakonom o životnoj sredini.48 6.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka Puna transpozicija propisa EU o kontroli industrijskih zagađenja treba da bude izvršena donošenjem novog Zakona o industrijskim emisijama i svih podzakonskih akata neophodnih za njegovu primjenu, najkasnije u srednjeročnom periodu. S tim u vezi treba realizovati odgovarajuće pripremne aktivnosti radi utvrđivanja nedostataka (gap analiza), obima i kvaliteta postojeće transpozicije pravne tekovine EU u ovoj oblasti, te utvrđivanja potreba za postizanje pune usklađenosti. Takođe, već sada se može ocijeniti potrebnom revizija nekoliko postojećih zakona i podzakonskih akata kako bi se uskladili sa novim 41 Tj. pitanja koja se odnose na integrisano sprečavanje i kontrolu zagađenja (IPPC), sagorevanje u velikim ložištima (large combustion plants), insineraciju i koinsineraciju otpada (waste incineration and coincineration), zagađenje medija životne sredine koja nastaju upotrebom rastvarača (solvents) i otpad poreklom iz industrije titan dioksida (TiO2). 42 ”Sl. list RCG”, br 80/05, 54/09,42/15. 43 ”Sl. list CG”, br. 25/10, 43/15. 44 “Sl. list CG”, br. 27/07, 73/10, 32/11, 47/11, 48/15. 45 „Sl. list CG", br. 64/11. 46 ”Sl. list CG”, br. 05/11. Kako je ova uredba donijeta prije donošenja SEVESO III Direktive, ipak je neophodno, prilikom transpozicije Direktive, provjeriti i kvalitet transpozicije svih definicija, posebno imajući u vidu propise EU na koje se Direktiva poziva, tj.: Regulativu (EC) br. 1272/2008, (EC) 440/2008, UN Recommendation on Transport of Dangerous Goods, Manual or Tests (UN Manual of Tests And Criteria) u vezi sa Regulativom (EC) br. 440/2008 i (EC) 1907/2006 (REACH), Direktivu 75/324/EEC i Regulativu (EC) br. 2003/2003. 47 “Sl. list CG”, br. 48/08, 40/10,40/11,27/14. 48 Id. 41 (budućim) Zakonom o industrijskim emisijama. Ove aktivnosti će takođe uključivati transpoziciji Poglavlja III Direktive o industrijskim emisijama (IED) koja je zamijenila LCPD od 01. 01. 2016. Biće izvršena i puna transpozicija SEVESO III Direktive. S tim u vezi MORT će koordinirati aktivnosti sa organima nadležnim za poslove civilne zaštite u MUP Crne Gore i drugim relevatnim ministarstvima. Aktivnosti na usklađivanju sa zahtjevima EMASa i ekološkog obilježavanja biće realizovane na samom kraju srednjeročnog perioda sprovođenja ove strategije. Ovaj pristup zasnovan je na činjenici da je riječ o značajnim ali dobrovoljnim mehanizmima upravljanja životnom sredinom, te na potrebi prevashodnog angažovanja kapaciteta MORTa na realizaciji ključnih prioritetnih pitanja utvrđenih ovom Strategijom. Obaveze Crne Gore koje proizilaze iz Regulative (EC) 166/2006 (EPRTR), odnosno koje će biti precizno definisane potvrđivanjem PRTR Protokola 49 (kojeg Crna Gora treba što prije da ratifikuje), neophodno je u kratkom roku potpuno urediti odgovarajućim propisom. Imajući u vidu prethodno navedeno, u Akcionom planu ove strategije definisane su kratkoročne i srednjeročne obaveze u cilju potpune transpozicije svih propisa EU o kontroli industrijskih zagađenja u nacionalno zakonodavstvo, te dinamika njihove realizacije. 6.2 Primjena (implementacija) 6.2.1 Pregled stanja Zahtjevi Direktive 2010/75/EU o industrijskim emisijama (IED) djelimično su transponovani Zakonom o integrisanom spriječavanju i kontroli zagađivanja životne sredine 50 kojim je inače bila transponovana Direktiva 2008/1/EC (IPPC). Programom usklađivanja pojedinih privrednih grana, kojeg je donijela Vlada propisani su rokovi usklađivanja za 10 postojećih postrojenja ili aktivnosti za koje se izdaje integrisana dozvola. Za postojeća postrojenja i djelatnosti identifikovani subjekti bili su u obavezi da pribave integrisanu dozvolu do 01.01.2015. U skladu s Programom, do tog roka izdate su četiri IPPC dozvole, dvije od strane AZŽS i dvije od strane lokalnih samouprava Podgorica i Mojkovac. Za preostalih pet postrojenja 51 produžen je rok operaterima do 01. 01. 2018. godine. Takođe, AZŽS izdala je i jednu IPPC dozvolu za novo postrojenje. Zahtjevi Direktive 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III) za sada nijesu transponovani, a Seveso postrojenja nijesu identifikovana. To će biti ostvareno novim Zakonom o zaštiti životne sredine koji je u skupštinskoj proceduri. Registar zagađivača u skladu sa Regulativom (EC) 166/2006 (E-PRTR), za koji je Zakonom o životnoj sredini 52 utvrđen pravni osnov, za sada nije uspostavljen. Pravilnikom o bližem sadržaju i načinu vođenja katastra zagađivača životne sredine 53 bliže su utvrđeni uslovi za primjenu ove odredbe Zakona o životnoj sredini. Zahtjevi utvrđeni Regulativom (EC) 1221/2009 (EMAS) o dobrovoljnom učešću organizacija u sistemu upravljanja životnom sredinom i šemi revizije i Regulativom (EC) 66/2010 (Eco-labelling) o ekološkom označavanju u Crnoj Gori nijesu transponovani (to će biti ostvareno novim Zakonom o zaštiti životne 49 Protocol on Pollutant Release and Transfer Registers (Kiev, 2003), uz CONVENTION ON PUBLIC PARTICIPATION, ACCESS TO INFORMATION AND ACCESS TO JUSTICE IN ENVIRONMENTAL MATTERS (Aarhus, 1998) 50 “Službeni list CG”, br. 80/05 i 54/09. 51 U međuvremenu su dva postrojenja, odlukom Vlade Crne Gore, oslobođena obaveze da pribave IPPC dozvolu, a jedno novo je dodato na Listu postrojenja za koja se izdaje IPPC dozvola. 52 “Službeni list CG”, br. 48/08. 53 “Službeni list CG”, br. 43/2010. 42 sredine koji je u skupštinskoj proceduri), tako da se te dobrovoljne šeme upravljanja za sada ne primjenjuju u Crnoj Gori. 6.2.2 Nadležnosti i kapaciteti MORT je primarno nadležno ministarstvo za transpoziciju propisa EU i nadzor nad primjenom propisa Crne Gore o industrijskom zagađenju. MUP-u - Direktoratu za vanredne situacije pripada dio nadležnosti za primjenu i inspekcijski nadzor nad primjenom propisa o industrijskim akcidentima, kojima se Direktiva 2012/18/EU (SEVESO III) transponuje u pravni sistem Crne Gore; AZŽS je nadležna za vođenje upravnih postupaka izdavanja integrisanih dozvola, prikupljanje podataka o zagađivačima, vođenje registra o ispuštanju i prenosu zagađivača (PRTR) i pripremu izvještaja. AIA - Odsjek za ekološku inspekciju, nadležan je za inspekcijski nadzor nad sprovođenjem propisa o zaštiti životne sredine, uključujući i propise o industrijskom zagađenju. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju, implementaciju i nadzor nad primjenom su sljedeći:  U MORT-u je za kompletnu oblast industrijskog zagađenja zaposlena samo jedna osoba;  U MUP – Direktoratu za vanredne situacije za implementaciju SEVESO III Direktive zadužena je jedna osoba.  U AZŽS za vođenje upravnih postupaka izdavanja integrisanih dozvola sistematizovana su tri radna mjesta, od kojih su dva popunjena, a za prikupljanje podataka o zagađivačima, vođenje registra zagađivača (PRTR) sistematizovana su dva radna mjesta, i to samo sa djelokrugom za vazduh;  U UIP je zaposleno šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine uključujući i oblast industrijskog zagađenja. 6.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju propisa EU i primjenu domaćih propisa o industrijskom zagađenju identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  Direktiva 2012/18/EU (SEVESO III) još nije transponovana, i zato još nijesu precizno definisane nadležnosti pojedinih organa vlasti u skladu sa zahtjevima te direktive;  U AZŽS se ne vodi i ne ažurira registar zagađivača u skladu sa postojećim propisima, koji su usklađeni sa zahtjevima Regulative o E-PRTR i PRTR Protokolom;  Administrativne kapacitete MORT treba unaprijediti u kontekstu obaveza koje proizilaze iz zahtjeva za transpozicijom pravne tekovine EU u oblasti industrijskog zagađenja i adekvatnom primjenom domaćih propisa u toj oblasti;  Administrativni kapaciteti AZŽS su nedovoljni. Potrebno je dalje stručno osposobljavanje kada su u pitanju pojedine grane industrije za bolje razumjevanje BREF-ova i BAT-ova;  Administrativni kapaciteti UIP su zadovoljavajući ali ih treba unaprijediti u pogledu broja inspektora angažovanih u u oblasti industrijskog zagađenja. 43 6.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje  U cilju ostvarivanja pune usklađenosti sa pravnom tekovinom EU, Crna Gora će preduzeti sljedeće: Precizno definisanje i podjelu nadležnosti između institucija za transpoziciju Direktive 2012/18/EU (SEVESO III), za sprovođenje i za nadzor nad sprovođenjem domaćih propisa kojima je Direktiva transponovana;  Uspostavljanje registra zagađivača u AZŽS, u skladu sa postojećim propisima kojima se zahtjevi propisa EU o E-PRTR i PRTR Protokola transponuju, i za funkcionisanje registra obezbjediti potrebne kadrove i njihovu adekvatnu obuku;  Jačanje administrativnih kapaciteta MORT-a za kontrolu i praćenje kontrole industrijskog zagađenja, adekvatnom unutrašnjom reorganizacijom i preraspodjelom postojećih kadrova i/ili dodatnim zapošljavanjem i obezbjeđenjem njihovog dodatnog stručnog usavršavanja u toj oblasti;  Jačanje administrativnih kapaciteta AZŽS za kontrolu industrijskog zagađenja, adekvatnom unutrašnjom reorganizacijom i preraspodjelom postojećih kadrova i/ili dodatnim zapošljavanjem i obezbjeđivanje njihovog dodatnog usavršavanja u toj oblasti (posebno za izdavanje IPPC dozvola, saglasnosti na planove, izveštaje itd. po propisima, usklađenim sa zahtjevima IED, SEVESO III Direktive, za vođenje PRTR registra, itd.);  Uspostavljanje adekvatne organizacije, kapaciteta i načina rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad primjenom propisa u oblasti industrijskog zagađenja i upravljanja rizicima u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Savjeta (minimalni kriterijumi za inspekciju životne sredine). Detaljan plan aktivnosti sa konkrentim mjerama i rokovima za ostvarivanje pune implementacije u oblasti industrijskog zagađenja dat je u AP Poglavlje 5.6.2. 7. HEMIKALIJE 7.1 Transpozicija 7.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Upravljanje hemikalijama u Crnoj Gori je uređeno Zakonom o hemikalijama54 na osnovu kog je usvojeno 18 podzakonskih akata.55 Ti propisi su omogućili djelimičnu transpoziciju sljedećih propisa EU u oblasti hemikalija:  Direktiva 2004/42/EZ (isparljiva organska jedinjenja, boje) je u većem dijelu transponovana kroz odredbe Zakona o hemikalijama;  Pitanja uređena Uredbom (EZ) 1907/2006 (REACH) (sa svim naknadnim izmjenama i dopunama56) nisu potpuno regulisana u pravnom sistemu Crne Gore. Međutim, zahvaljujući Zakonu o hemikalijama i brojnim podzakonskim aktima usvojenim radi njegove primjene postoje uslovi za „djelimičnu" primjenu REACH-a u Crnoj Gori. Neke odredbe ovog propisa ne treba transponovati jer njihova primjena umnogome zavisi od članstva Crne Gore u EU. Odredbe o 54 Službeni list CG br. 18/12. 55 V. Prilog IV Strategije, pod VII. HEMIKALIJE. 56 V. Prilog I Strategije. 44 autorizaciji (izdavanje autorizacija) nisu transponovane. Međutim, da bi se podigla svijest među sektorima industrije o njihovim budućim obavezama u vezi sa supstancama koje izazivaju zabrinutost, odluke Evropske komisije o supstancama za koje je potrebno odobrenje su ugrađene u Listu supstanci koje izazivaju zabrinutost. Pored toga, ograničenje iz REACH-a, konkretno Prilog XVII (Ograničenja u vezi sa proizvodnjom, stavljanjem u promet i upotrebom određenih opasnih supstanci, smješa i artikala) je potpuno ugrađeno kroz Pravilnik o zabrani i ograničenju korišćenja, stavljanju u promet i proizvodnji hemikalija koje predstavljaju neprihvatljiv rizik po zdravlje ljudi ili životnu sredinu (Službeni list Crne Gore br. 49/13, 12/16) (Pravilnik je obuhvatio posljednje izmjene i dopune EU iz januara 2016.);  Pitanja uređena Uredbom (EZ) br. 1272/2008 (o klasifikaciji, obilježavanju i pakovanju supstanci i smješa CLP) (sa izmjenama i dopunama57) nisu potpuno regulisana u pravnom sistemu Crne Gore. Međutim, zahvaljujući Zakonu o hemikalijama i brojnim podzakonskim aktima usvojenim radi njegove primjene postoje uslovi za njenu „djelimičnu" primjenu u Crnoj Gori. Odredbe ove Uredbe ne treba transponovati jer crnogorsko zakonodavstvo koje bi regulisalo ovo pitanje ne bi moglo da se primjenjuje jer Crna Gora nije država članica EU. Ovaj propis se odnosi na usklađivanje klasifikacije i označavanja supstanci. Lista usklađenih klasifikacija i oznaka (utvrđena u Prilogu VI Uredbe o CLP) je potpuno ugrađena u pravni sistem Crne Gore;  Pitanja koja uređuje Uredba (EZ) br. 528/2012 (biocidi) su regulisana Zakonom o biocidnim proizvodima kojeg će Skupština usvojiti do kraja jula 2016. godine (rasprava o ovom predlogu zakona je prošla plenarno zasijedanje);  Pitanja koja uređuje Uredba (EZ) br. 1102/2008 (metal živa) su regulisana Zakonom o životnoj sredini kojeg će Skupština usvojiti do kraja jula 2016. godine;  Pitanja koja uređuje Uredba (EZ) br. 648/2004 (detergenti) su uglavnom uređena odredbom Zakona o hemikalijama i pratećim podzakonskim aktima;  Usvajanjem Zakona o životnoj sredini (trenutno u skupštinskoj proceduri) biće regulisana pitanja uređena Uredbom (EZ) br. 850/2004. Crna Gora je država ugovornica Stokholmske konvencije o postojanim organskim zagađivačima od marta 2011. godine i u skladu sa članom 7 Konvencije prvi Nacionalni plan implementacije za Crnu Goru je zvanično dostavljen Sekretarijatu Stokholmske konvencije 20. januara 2014. godine. ;  Zakon o hemikalijama i prateća podzakonska akta regulišu pitanja koja su uređena na nivou EU Uredbom (EZ) 689/2008 o uvozu i izvozu opasnih hemikalija koja je stavljena van snage 01. marta 2014. godine, a ta materija je ugrađena u postupku objedinjavanja u Uredbu (EZ) br. 649/2012, izmijenjena i dopunjena (samo Prilog I) Uredbom (EU) br. 1078/2014. Crna Gora je ratifikovala Roterdamsku konvenciju o postupku prethodnog informisanog pristanka za određene opasne supstance i pesticide u međunarodnoj trgovini 2011. godine. Da bi se promovisala zajednička odgovornost i saradnja između strana u oblasti međunarodne trgovine određenim opasnim supstancama u Crnoj Gori, Crna Gora sprovodi proces imenovanja nacionalnog organa i taj proces će biti završen do kraja septembra 2016. godine. Odlučeno je da MORT bude imenovani nacionalni organ. 57 V. Prilog I Strategije. 45  Direktiva 87/217/EEZ (azbest) će biti transponovana u pravni sistem Crne Gore kroz Zakon o životnoj sredini kojeg će Skupština usvojiti do kraja jula 2016. godine;  Direktiva 2010/63/EU o zaštiti životinja koje se upotrebljavaju za naučne svrhe nije transponovana u pravni okvir Crne Gore. Samo neke definicije su obuhvaćene Zakonom o zaštiti dobrobiti životinja (Službeni list CG br. 14/2008).Transpozicija će biti obavljena 2018. godine. 7.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka S obzirom da puna primjena (i sprovođenje) propisa EU u ovom podsektoru, kao što je navedeno u Prilogu I ove strategije, mora početi danom pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji i s obzirom da se tokom pregovora o pristupanju ne može dogovoriti odstupanje niti prelazni period, Crna Gora planira da srednjoročno i kratkoročno usvoji zakonodavstvo koje će u potpunosti regulisati sva pitanja povezana sa hemikalijama u skladu sa navedenim propisima EU. Odredbe koje regulišu pitanja koja su na nivou EU regulisana propisima koji nisu direktive će biti uklonjene iz pravnog sistema Crne Gore danom pristupanja EU. Međutim, hitno usvajanje (zakona i podzakonskih akata) je od velikog značaja jer u periodu do pristupanja EU javna uprava Crne Gore može koristiti ove norme da uspostavi neophodne postupke i da sprovede institucionalno prilagođavanje zahtjevima koji se tiču hemikalija. Zato se, kada se Crna Gora pridruži EU, državna uprava i ekonomski subjekti neće suočavati sa bespotrebnim preprekama u izvršavanju svojih obaveza. Ako postoje bilo kakve dileme u pogledu ovakvog pristupa, neophodno ih je otklanjati „u hodu”, kroz direktne kontakte sa Evropskom Agencijom za hemikalije (ECHA), koja u okviru svoje programske obaveze podržava politiku proširenja EU, naročito u kontekstu usklađivanja (transpozicije, primjene i izvršavanja) propisa kojima se u zemljama kandidatima za članstvo u EU uspostavljaju sistemi zdravog upravljanja hemikalijama. Agencija ovu svoju obavezu realizuje kroz eksplanatorne aktivnosti i aktivnosti na obuci zaposlenih u zemljama korisnicima IPA sredstava. ECHA takođe učestvuje u realizaciji pomoći kroz TAIEX instrument. Akcionim planom potrebno je predvidjeti preduzimanje mjera koje će biti predložene projektom „Pripremne mjere za upravljanje hemikalijama za zemlje kandidate i potencijalne kandidate“ koji u Crnoj Gori realizuje ECHA, a koji će trajati do februara 2018. godine. Cilj projekta je jačanje kapaciteta za izvšavanje obaveza utvrđenih propisima Crne Gore u skladu sa odgovarajućim propisima EU (REACH, CLP, Uredba o biocidima i PIC postupku). Akcioni plan utvrđuje redosljed aktivnosti koje je potrebno sprovesti u cilju postizanja pune transpozicije direktiva i uređivanja svih pitanja u skladu sa navedenim drugim propisima EU, koji bi bili na snazi i u primjeni do trenutka stupanja Crne Gore u članstvo EU. Kako bi se ovom podsektoru u Crnoj Gori na vrijeme obezbijedila primjena standarda čija se primjena izričito zahtijeva propisima EU, Akcionim planom potrebno je predvidjeti aktivnosti MORT-a usmjerene na kontinuiranu saradnju sa institucijama Crne Gore nadležnim za transpoziciju Direktive 2004/9/EZ i primjenu odgovarajućih domaćih propisa (o nadzoru i provjeri dobre laboratorijske prakse) i transpoziciju Direktive 2004/10/EZ i primjenu odgovarajućih domaćih propisa (o usklađivanju propisa sa primjenom načela dobre laboratorijske prakse i provjera njihove primjene u ispitivanju hemijskih supstanci). Isto tako, Akcionim planom treba predvidjeti aktivnosti na uspostavljanju saradnje između MORT i MPRR u cilju pune transpozicije propisa EU o biocidima u pravni sistem Crne Gore i posebno saradnje između MORT i MPRR-Uprave za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove u cilju potpune transpozicije Direktive 2010/63/EU o zaštiti životinja koje se upotrebljavaju u naučne svrhe. 46 Ove aspekte upravljanja hemikalijama u Crnoj Gori, na koje se može gledati i kroz primjenu principa dobre uprave, tj. horizontalne saradnje institucija unutar Vlade Crne Gore, treba imati u vidu pri eventualnom odlučivanju o uspostavljanju čvršće koordinacije putem odgovarajućeg interinstitucionalnog mehanizma, sa ciljem postizanja efikasnijeg usklađivanja u utvrđenom vremenskom okviru. 7.2 Primjena 7.2.1 Pregled stanja Crna Gora je 2012. godine donijela Zakon o hemikalijama58 koji je počeo da se primjenjuje 01. marta 2013. godine. Zakonom su propisane obaveze koje se odnose na klasifikaciju, označavanje i pakovanje, registrovanje hemikalija, promet hemikalija, uvoz i izvoz hemikalija, detergente, dobru laboratorijsku praksu, nadzor i kazne. Hemijska proizvodnja ne spada u strateške sektore proizvodnje u Crnoj Gori zbog nedostatka bazne proizvodnje i postojanja malog broja proizvođača hemikalija. U 2013. godini proizvedeno je 305 tona industrijskih gasova, 121 tona sapuna i detergenata i 841 tona ostalih osnovnih neorganskih hemikalija. Zabranjena je proizvodnja, stavljanje u promet i upotreba POPs-ova. Kad je riječ o azbestu i azbestnom otpadu još nisu preduzete sve potrebne mjere kako bi se spriječile emisije azbesta u vazduh, ispuštanje u vodu i uspostavilo bezbjedno rukovanje i uklanjanje građevinskog i izolacionog materijala i drugih proizvoda koji u sebi sadrže azbest. Crna Gora je donijela Strategiju upravljanja hemikalijama za period 2015-2018. sa Akcionim planom. Na osnovu analize i ocjene stanja hemijske bezbjednosti utvrđeni su glavni strateški pravci i mjere za uspostavljanje sistema hemijske bezbjednosti koji su usaglašeni sa propisima i praksom EU. Suštinski zahtjevi koji se odnose na administrativne kapacitete i uspostavljanje sistema za efikasno praćenje i kontrolu nad primjenom, odnosno inspekcijski nadzor su primenjeni. Inspekcijski nadzor nad primjenom se sprovodi. Kako bi se jasnije prerasporedile nadležnosti nad nadzorom hemikalija planirane su izmjene Zakona o hemikalijama za 2016. godinu. Kao rezultat aktivnosti na primjeni propisa o hemikalijama podaci o pravnim licima i hemikalijama koje su na tržištu, prikupljaju se u AZŽS u formi baze podataka. Organizovane su i radionice u saradnji sa Privrednom komorom za industriju sa ciljem da se informišu o svojim ulogama i obavezama u skladu sa domaćim propisima i zahtjevima Regulative REACH. Uspostavljena je saradnja i stalni dijalog sa industrijom. Glavna nadležna institucija za primjenu Uredbe o CLP je AZŽS (saglasnost da se koristi alternativni hemijski naziv, izdavanje dozvola tokom kojeg se između ostalog provjerava način pakovanja i označavanja hemikalija, način skladištenja itd.). Zaposleni u MORT i AZŽS imali su nekoliko obuka u oblasti klasifikacije, obilježavanja i označavanja hemikalija (prema Uredbi 1272/2008/EC – CLP). ECHA je takođe pružila podršku zaposlenima u MORT i AZŽS kroz jednu radionicu o Uredbi o CLP, koja je organizovana u okviru IPA projekta ECHA za podršku zemljama kandidatima i zemljama potencijalnim kandidatima. Takođe, u sklopu projekta ECRAN, organizovan je veliki broj radionica u okviru grupe za hemikalije/IED. U saradnji sa Privrednom komorom organizovana je i obuka za industriju, kako bi se informisali o svojim ulogama i obavezama u pogledu klasifikacije i označavanja hemikalija, u skladu sa važećim propisima. 58Službeni list CG br. 18/12. 47 U skladu sa Uredbom (EZ) br. 689/2008/EC izvoz i uvoz hemikalija sa Liste hemikalija koje podliježu postupku prethodnog obavještavanja (PIC postupak) vrši se na osnovu obavještenja koje dostavlja AZŽS zemlji, odnosno tako što AZŽS dobija obavještenje o izvozu od nadležnog organa zemlje u koju se izvozi, tj. uvozi hemikalija, u skladu sa Zakonom o hemikalijama. AZŽS je do sada primila prethodna obavještenja za izvoz od zemalja izvoznica u skladu sa članom 12 Roterdamske konvencije. AZŽS takođe koordinira sa carinskim službenicima koji igraju ključnu ulogu u primjeni Roterdamske konvencije. Nakon zvaničnog imenovanja DNA, sve relevatne informacije će biti redovno slate Sekretarijatu Roterdamske konvencije. Pitanja uređena Uredbom (EU) br. 649/2012, koja je stupila na snagu u odnosu na države članice EU 01. marta 2014. godine i stavila van snage Uredbu br. 689/2008/EZ su djelimično regulisana u relevantom zakonodavstvu Crne Gore. U skladu sa Uredbom 648/2004/EZ o detergentima, industrijski detergenti i detergenti za profesionalnu upotrebu koji sadrže površinski aktivne supstance koje ne ispunjаvаju uslove potpune аerobne biorаzgrаdljivosti stavljaju se u promet na osnovu dozvole za korišćenje površinski aktivne supstance koju izdaje AZŽS ili akta kojim se odobrava korišćenje površinski aktivne supstance u detergentu u EU. U Crnoj Gori ne postoje kontaminirane lokacije niti zalihe POPs pesticida. U vezi sa Regulativom (EZ) br. 850/2004 o dugotrajnim organskim zagađujucím supstancama (POPs) identifikovane su lokacije kontaminirane PCB supstancama. Crna Gora je započela s realizacijom projekta „Održivo ekološko upravljanje PCB supstancama u Crnoj Gori”, kojim će trajno riješiti tretman jednog većeg dijela PCB opreme i određene količine kontaminiranog zemljišta. Crna Gora počinje sprovođenje projekta: „Revizija i ažuriranje nacionalnog plana za implementaciju (NPI) Stokholmske konvencije o dugotrajnim organskim zagađivačima (POPs) u Crnoj Gori”. Projekat ažuriranja NPI ima pet komponenti: 1. Pokretanje procesa revizije i ažuriranja nacionalnih planova primjene. 2. Procjena nacionalne infrastrukture i kapaciteta za upravljanje svim POPs-ovima, izrada novih inventara POPs-ova i ažuriranje inicijalnih inventara POPs-ova i praćenje uticaja POPs-ova na ljude i životnu sredinu. 3.Izrada akcionih planova za nove POPs-ove i ažuriranje akcionih planova za inicijalne POPs-ove uključujući analizu nedostataka. 4. Formulisanje revidiranog i ažuriranog Nacionalnog plana primjene sa povezanim akcionim planovima za sve POPs-pve 5. Odobravanje Nacionalnih planova primjene (vidjeti:TABELU XLV ) Analiza POPs-ova u Crnoj Gori u segmentima životne sredine (zemlja, voda, vazduh) se sprovodi u okviru programa praćenja osmišljenih u skladu sa domaćim zakonodavstvom i obavezama koje iz njega proističu. U pogledu tehničkih i stručnih kapaciteta za analize POPs-ova, postoji jedna institucija – Centar za ekotoksikološka ispitivanja (CETI) koja posjeduje tehničke i stručne kapacitete za analizu POPs-ova u većini segmenata životne sredine. CETI je dobio akreditaciju Akreditacionog tijela Crne Gore da analizira, između ostalog, određene POPs supstance (PCB, OCL) i PAH (obim akreditacije www.akreditacija.me). Učešćem na ispitima stručnosti u EU i postizanjem dobrih rezultata na njima CETI kontinuirano dokazuje svoju stručnost. U skladu sa ratifikacijom Konvencije o dalekosežnom prekograničnom zagađenju vazduha (CLRTAP) Crna Gora ažurira inventar emisije gasova. Inventar emisija u vazduh za Crnu Goru je sačinjen u skladu sa 48 uputstvima EMEP/EEA: Priručnik za inventare emisija koje zagađuju vazduh iz 2009. godine i uputstvo IPCC-a za inventare nacionalnih emisija gasova sa efektom staklene bašte. Inventari PCDD/PCDF, PCB i HCB prepoznaju sektore, podsektore i konkretne prepreke tamo gdje se pomenuti zagađivači ispuštaju u vazduh. Prema obrađenim podacima, najveće emisije dioksina i furana se dešavaju u procesu proizvodnje željeza i gvožđa, sagorjevanja fosilnih goriva i u elektaranama. Treba pomenuti da nedostaju detaljni podaci o količini goriva koje se potroši u saobraćaju koje je jedan od najvažnijih izvora emisije PCDD/PCDF-a u vazduh, kao i podaci o količinama nekontrolisanog sagorjevanja otpada. Uredba o graničnim vrijednostima zagađivača vazduha iz stacionarnih izvora (Službeni list Crne Gore br. 10/2011), koja je usklađena sa Direktivom o industrijskim emisijama, postavlja granične vrijednosti emisija za supstance koje su biološki nerazgradljive (PCDD, PCDF), granične vrijednosti emisija za kancerogene supstance (npr. PAH) kao i za postrojenja u kojima je neophodno sprovesti mjerenja (npr. proizvodnja i prerada metala, postrojenja za željezo i čelik, otpad od insineracije i koinsineracije). Analiza PAH-a se obavlja u svim elektranama preko 1MW (uzorkovanje i analizu u potpunosti sprovodi CETI). Analiza PCDD i PCDF je obavljena u jednom postrojenju, odnosno u pogonu Toscelik Niksic Alloeyed Engineering u odnosu na čelične električne peći (u skladu sa zahtjevima Uredbe). CETI je obavio uzorkovanje, a analizu sadržaja dioksina je obavio Institut za javno zdravlje iz Maribora. Kontrola pesticida vrši se sprovođenjem Programa monitoringa rezidua za zaštitu bilja koji se donosi svake godine. 7.2.2 Nadležnosti i kapaciteti MORT je primarno odgovorna institucija za transpoziciju pravila EU o hemikalijama, kao i za primjenu i praćenje primjene domaćeg zakonodavstva. MPRR je u Crnoj Gori odgovorna institucija za transpoziciju propisa EU o zaštiti životinja, koje se upotrebljavaju u naučne svrhe. UBHVFP je nadležna institucija za primjenu propisa o zaštiti životinja koje se upotrebljavaju u naučne svrhe. AZŽS je zadužena za primjenu propisa u oblasti hemikalija. CETI je ovlašćen za poslove laboratorijskog ispitivanja sredstava za zaštitu bilja (pesticida) i rezidua sredstava za zaštitu bilja (pesticida) za POPs-ove u svim segmentima životne sredine. UIP – Uprava za inspekcijske poslove nadležna je za inspekcijski nadzor nad sprovođenjem propisa u oblasti životne sredine, uključujući i podsektor hemikalija. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju, implementaciju i nadzor nad primjenom su sljedeći:  U MORT-u trenutno samo jedna osoba pokriva oblast upravljanja hemikalijama;  U AZŽS je, novom sistematizacijom, formirano Odjeljenje za upravljanje hemikalijama u okviru kojeg su sistematizovana i popunjena četiri radna mjesta za upravljanje hemikalijama;  U CETI je zaposleno 20 službenika koji obavljaju poslove laboratorijskog ispitivanja sredstava za zaštitu bilja (pesticida) i rezidua sredstava za zaštitu bilja, kao i uzorkovanje svih segmenata životne sredine i analizu POPs-ova; 49  U UIP radi šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine u svim podoblastima uključujući i oblast upravljanja hemikalijama. 7.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju propisa EU i primjenu domaćih propisa o hemikalijama identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  Iako je Zakonom propisano da dobavljač koji uvozi, proizvodi i stavlja u promet hemikalije u količinama većim od 100 kg upisuje hemikalije u registar hemikalija na osnovu izvršenog ocjenjivanja hemikalija, registar još nije uspostavljen (što je implementacioni gap u odnosu na zahtjeve Uredbe REACH);  Crna Gora još uvijek nema službu za pomoć korisnicima, odnosno “Help Desk”, koja bi pružala informacije i savjete (proizvođačima, uvoznicima i distributerima) o odgovornostima i obavezama (u skladu sa domaćim propisima, usklađenim sa REACH i CLP uredbama);  Crna Gora nije imenovala tijelo nadležno za prijem informacija u vezi sa slučajevima hitnog zdravstvenog odgovora odnosno nije uspostavila centar za kontrolu trovanja hemikalijama (koja obaveza proizilazi iz CLP uredbe);  Zahtjevi Uredbe br. 528/2012/EZ kojom se uređuje stavljanje u promet i korišcénje biocidnih proizvoda u Crnoj Gori još nijesu uređeni domaćim propisima;  Administrativni kapaciteti u nadležnom ministarstvu (MORT) za uređivanje upravljanja hemikalijama u skladu sa propisima EU o hemikalijama nijesu dovoljni. Trenutno je zaposlena samo jedna osoba;  U AZŽS je uspostavljeno Odjeljenje za upravljanje hemikalijama u kojem su sistematizovana samo četiri radna mjesta. Za primjenu svih propisa kojima se sistem upravljanja hemikalijama u Crnoj Gori u potpunosti usklađuje sa odgovarajućim kompleksnim zahtjevima EU planirani administrativni kapaciteti nijesu zadovoljavajući;  Direktiva o azbestu (87/217/EEC) nije u potpunosti transponovana u pravni sistem Crne Gore pa se još se ne primjenjuje;  Predstavnici Crne Gore (zaposleni u MORT i AZŽS - Odjeljenju za hemikalije) ne učestvuju na sastancima nadležnih organa zemalja članica EU za hemikalije i za biocidne proizvode sa kapacitetom posmatrača (CARACAL, ECHA HELP-NET, i dr.);  U Crnoj Gori nema ovlašćenih laboratorija za ispitivanje opasnih svojstava hemikalija u skladu s principom dobre laboratorijske prakse (DLP). Treba napomenuti da CETI raspolaže sa određenim stručnim kapacitetima;  Administrativni kapaciteti UIP su neadekvatni (u smislu stručnih kvalifikacija i broja zaposlenih) i ne odgovarju realnim potrebama za vršenje efikasnog inspekcijskog nadzora u oblasti hemikalija. 50 7.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Akcionim planom za Sprovođenje ove strategije potrebno je predvidjeti preduzimanje mjera kojima će se:  U okviru AZŽS uspostaviti registar hemikalija u skladu sa propisima Crne Gore usklađenim sa zahtjevima Uredbe REACH, do kraja 2019. godine kao što je planirano u tabeli XLV AP-a;  Uspostaviti službu za pomoć korisnicima, odnosno “Help Desk” koji pruža informacije i savjete (proizvođačima, uvoznicima i distributerima) o odgovornostima i obavezama, u skladu sa propisima Crne Gore, usklađenim sa Uredbama REACH i CLP;  Imenovati tijelo zaduženo za primanje informacija u vezi sa hitnim zdravstvenim intervencijama, odnosno uspostaviti centar za kontrolu trovanja hemikalijama u skladu sa propisima Crne Gore, usklađenim sa članom 45 Uredbe o CLP, do kraja 2018. godine;  Urediti u što kraćem roku zahtjeve EU utvrđene Uredbom 528/2012/EC o stavljanju u promet i korišcénje biocidnih proizvoda se u Crnoj Gori;  Ojačati administrativne kapacitete u nadležnom ministarstvu (MORT) za transpoziciju i praćenje propisa EU u oblasti hemikalija. To će biti urađeno u skladu sa sveukupnim planom koji će biti usvojen do kraja I kvartala 2017. godine (detalje potražiti u tabeli: Plan implementacije Hemikalije);  Ojačati administrativne kapacitete u AZŽS za adekvatnu primjenu domaćih propisa usklađenih sa zahtjevima EU u skladu sa minimalnim zahtjevima (broj, stručna osposobljenost), postepeno u skladu sa planom iz tabele XLVI AP-;  Donijeti propise, kojima će se u potpunosti transponovati Direktiva o azbestu (87/217/EEC) i pripremiti i započeti sa realizacijom plana za sprovođenje propisa kojima je transponovana ova Direktiva, naročito u pogledu sprječavanja emisija azbesta u vazduh i vode, kao i u pogledu bezbjednog rukovanja i uklanjanja građevinskog i izolacionog materiala i drugih proizvoda, koji u sebi sadrže azbest, do kraja 2017. godine.  Omogućiti predstavnicima MORT i posebno predstavnicima AZŽS – Odjeljenja za hemikalije da obavezno učestvuju na sastancima nadležnih organa zemalja članica EU za hemikalije i za biocidne proizvode sa kapacitetom posmatrača. To će biti uzeto u obzir u planu koji će biti izrađen za institucionalno prilagođavanje i reorganizaciju;  Stručan kadar u oblasti upravljanja bezbjednošću hemikalija (na primjer, toksikolozi, hemičari za toksikologiju itd.) je zaposlen u nekoliko institucija i konkretno i kontinuirano se traži zbog svog obrazovnoh profila. Naime, postoji plan za obrazovanje ovih stručnjaka kojeg je usvojilo MZ, a koji se bavi potrebama zemlje u nekoj oblasti (Pravilnik o kriterijumima i postupku odobravanja i obuke za zdravstvene ustanove – Službeni list CG br. 022/16, Pravilnik o specijalizacijama – Službeni list CG br 017/14 ). Međutim, znanje i ekspertiza ovih stručnjaka će AZŽS iskoristiti za sprovođenje svih aktivnosti za koje je potrebno njihovo konkretno znanje (izrada stručne osnove za zaštitu životne sredine, vodiči, ispitivanje i provjera hemikalija, obuka o upravljanju bezbjednošću, služba za pomoć korisnicima itd.). Najuobičajeniji način angažovanja ovih stručnjaka je kroz radne grupe ili neke druge vrste angažovanja (stručnjaka ili institucija) koja su uređena zakonom. Crna Gora kao mala zemlja, bez značajne hemijske proizvodnje, se opredijelila za ovo rješenje koje se smatra najracionalnijim. 51  UIP će sprovesti internu reorganizaciju kako bi izbjegla preklapanja nadležnosti i postigla veću sinergiju u radu inspecijskih tijela iz drugih oblasti. Takođe će organizovati obuke inspektora i izradu priručnika i vodiča za inspekcijske postupke. Ta aktivnost će započeti odmah po usvajanju ove Strategije. Reorganizacija će biti obavljena najkasnije do kraja 2018. godine. Detaljni plan aktivnosti sa konkretnim mjerama i rokovima za postizanje potpune primjene u oblasti hemikalija je dat u poglavlju 5.7.2. AP-a. 8. BUKA 8.1 Transpozicija 8.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Transpozicija Direktive 2002/49/EC, izmijenjena i dopunjena Regulativom (EC) No 1137/2008 (procjena i upravljanje bukom u životnoj sredini) izvršena je u potpunosti Zakonom o zaštiti od buke u životnoj sredini.59 Za njegovo provođenje donijeta su četiri izvršna propisa (pravilnika). Direktiva (EU) 2015/996 kojom se uspostavljaju zajedničke (common) metode za procjenu buke, u skladu sa Direktivom 2002/49/EC nije transponovana. Rok za njenu implementaciju je 2017, njena puna transpozicija biće izvršena do kraja 2016. 8.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka U ovom podsektoru, u pogledu transpozicije, u ovom trenutku nema neusklađenosti sa propisima EU. Akcionim planom predviđena je transpozicija Direktive (EU) 2015/996 do kraja 2016 (vidi TABELU XLVII: PLAN TRANSPOZICIJE – BUKA). 8.2 Implementacija 8.2.1 Pregled stanja Direktiva 2002/49/EC koja se odnosi na procjenu i upravljanje bukom u životnoj sredini je u potpunosti transponovana Zakonom o zaštiti od buke u životnoj sredini i podzakonskim aktima, ali je primjena tih propisa još u ranoj fazi. Identifikovana su nadležna tijela i definisane njihove obaveze da: izrade strateške karte buke i akcione planove, definišu mjere zaštite od buke u životnoj sredini, kao i da izvršavaju svoje obaveze vezane za izvještavanje Evropskoj komisiji, nadzor i kazne. Trenutno, u Crnoj Gori postoji jedna aglomeracija60 i dva glavna puta kojima upravlja država,61 koji podlježu zahtjevima za izradu strateških karata buke i Akcionih planova. Agencija za zaštitu životne sredine izdaje dozvole za mjerenje nivoa buke u životnoj sredini62 i dozvole za izradu strateških karata i izračunavanje nivoa buke.63 59"Sl. list RCG", br. 28/11, 1/14. 60Glavni grad Podgorica (po podacima MONSTAT-a, urbanizovano područje sa preko 100.000 stanovnika). 61 Radanovići-Tivat i Podgorica-Cetinje; po podacima Direkcije za saobraćaj iz 2014. godine to su putevi s prosječnim godišnjim protokom saobraćaja većim od tri miliona vozila. 62 Do sada su izdate četiri dozvole. 63 Do sada je izdata jedna dozvola. 52 8.2.2 Nadležnosti i kapaciteti MORT je primarno nadležna institucija za transpoziciju propisa EU i nadzor nad primjenom domaćih propisa o procjeni i zaštiti od buke u životnoj sredini. AZŽS je institucija zadužena za primjenu propisa u oblasti zaštite od buke u životnoj sredini, naročito za izdavanje dozvola, izradu strateških karata buke i akcionih planova, primjenu drugih mjera zaštite od buke u životnoj sredini, održavanje informacionog sistema i za pripremu izvještaja za Evropsku komisiju. UIP - Odsjek za ekološku inspekciju je institucija nadležna je za inspekcijski nadzor nad sprovođenjem propisa o zaštiti životne sredine, uključujući i podsektor zaštite od buke u životnoj sredini. Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju propisa EU i primjenu i nadzor nad primjenom propisa Crne Gore su sljedeći:  U MORT-u, jedna osoba (fiziko-hemičar) bavi se pitanjima buke;  U AZŽS su zaposlene dvije osobe (ing. tehnologije) zadužene za pitanja buke. Jedna od njih je zadužena za praćenje i obradu podataka o nivoima buke u životnoj sredini;  U UIP je zaposleno ukupno šest inspektora koji pokrivaju sve podsektore životne sredine uključujući i zaštitu od buke u životnoj sredini;  Komunalna inspekcija na lokalnom nivou vrši inspekcijski nadzor buke u okviru propisanih nadležnosti. 8.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju pravne tekovine EU u oblasti buke, identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  Jedinstveni informacioni sistem, koji će obuhvatati i podatke o buci još nije uspostavljen;  Administrativni kapaciteti UIP za efikasnu primjenu propisa Crne Gore usklađenih sa direktivama EU nijesu zadovoljavajući, u pogledu obučenosti. 8.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Kako bi se ostvarila puna usklađenost sa pravnom stečevinom EU, Crna Gora će:  Dodatno obučiti kadrove AZŽS zadužene za izdavanje dozvola, izradu strateških karata buke i akcionih planova;  Uspostaviti jedinstveni informacioni sistem, koji će obuhvatati i podatke o buci (smješten u AZŽS).  Uspostaviti adekvatnu organizaciju, kapacitet i način rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad primjenom propisa o procjeni i upravljanju bukom u životnoj sredini, u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog parlamenta i Savjeta (minimalni kriterijumi za inspekciju životne sredine).  Detaljan akcioni plan sa konkretnim mjerama i vremenskim planom za ostvarivanje pune implementacije u oblasti Buke sadržan je u Poglavlju 5.8.2. 53 9. CIVILNA ZAŠTITA 9.1 Transpozicija 9.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom neusklađenosti Problematika civilne zaštite uređena je u Crnoj Gori Zakonom o zaštiti i spašavanju,64 koji je donijet 2007. godine i mijenjan i dopunjavan 2011. godine. Postoje tri propisa EU kojima su uređena pitanja u vezi sa civilnom zaštitom, od značaja za NEAS. To su:  Odluka 1313/2013 (uspostavljanje Mehanizma civilne zaštite Unije);  Odluka Komisije 2014/762/EU o utvrđivanju pravila za sprovođenje Odluke br. 1313/2013/EU o Mehanizmu civilne zaštite Unije; i  Regulativa (EU) No 375/2014 (Dobrovoljna humanitarna inicijativa EU). U cilju pristupanja Crne Gore Mehanizmu civilne zaštite EU, potpisan je u septembru 2014. godine sporazum između Crne Gore i EU, koji je početkom 2015. ratifikovan. 65 Primjena tog sporazuma podrazumijeva da se izvršavanje obaveza preuzetim njime uredi propisima Crne Gore. U aktivnosti Direktorata za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova Crne Gore, pored pitanja uređenih navedenim propisima EU i Crne Gore spadaju takođe i aktivnosti koje MORT i MPRR dele sa Direktoratom u pogledu transpozicije, primjene i izvršavanja Direktive 2007/60/EC (procjena i upravljanje rizicima od poplava) i Direktive 2012/18/EU (Seveso III). Kako ove direktive još nijesu transponovane u pravni sistem Crne Gore, i saradnja ovih institucija može se posmatrati kao dio već ranije identifikovane potrebe da se već postojeća saradnja između institucija unutar javne uprave u Crnoj Gori formalizuje zaključenjem neke vrste interinstitucionalnog aranžmana (sporazuma). 9.1.2 Elementi mjera za otklanjanje neusklađenosti Akcionim planom predviđene su sljedeće aktivnosti:  Uređivanje pitanja primjene sporazuma zaključenog između Crne Gore i EU o participaciji Crne Gore u Mehanizmu civilne zaštite Unije zakonom odgovarajućim podzakonskim aktom;  Učešće Direktorata za vanredne situacije u svim aktivnostima MORT i Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja na punoj transpoziciji (tj. donošenju i primarnih, tj. zakonskih propisa i sekundarnih, tj. podzakonskih propisa) Direktive 2007/60/EC i Direktive 2012/18/EU (Seveso III) i u kasnijoj primjeni i izvršavanju tih propisa Crne Gore, u skladu sa svojim nadležnostima. 9.2 Implementacija 9.2.1 Pregled stanja Crna Gora bez podrške drugih država i aktiviranja Mehanizma za civilnu zaštitu Evropske unije ne može efikasno da se bori sa katastrofama, jer je neophodno aktivirati određene resurse kojih nema u Crnoj Gori, a kojima raspolažu zemlje cľanice (spasilacǩi timovi, transport, oprema, medicinski timovi, itd). Zato 64"Sl. list CG", br. 13/07, 32/11. 65 Sporazum između Crne Gore i Evropske unije o učešću Crne Gore u Mehanizmu za civilnu zaštitu Evropske unije 54 je Crna Gora prvi korak u implementaciji Odluke 1313/2013/EU o uspostavljanju Mehanizma civilne zaštite napravila u septembru 2014. godine potpisivanjem Memoranduma o razumjevanju sa EU i pristupanjem Mehanizmu. Pristupanje Mehanizmu omogucáva Crnoj Gori da učestvuje u raznim programima obuke (ukljucǔjucí zajednicǩe kurseve i vježbe, kao i razmjenu strucňjaka), na radionicama, seminarima i pilot projektima. Pristupanje Mehanizmu omogucáva i pristup uslugama Centra za odgovor na vanredne situacije (Emergency Response Coordination Center – ERCC) i Zajednicǩom sistemu za komunikaciju i informisanje u slucǎju katastrofa (CECIS). Crna Gora ima obavezu da uspostavi vezu sTESTA (bezbjedne trans-evropski servisi za telematiku između uprava), koja predstavlja preduslov kako bi nacionalni organi za civilnu zaštitu uspostavili konekciju CECIS (zajednički komunikacioni i informacioni sistem u vanrednim situacijama), koji im je neophodan za komunikaciju sa ERCC. Kada se uspostavi veza sTESTA između određene zemlje i Evropske komisije, vlada date zemlje je zadužena da kreira nacionalnu mrežu preko koje će sTESTA biti dalje povezana sa svakim ministarstvom ili institucijom kojima će servisi biti potrebni. 9.2.2 Nadležnosti i kapaciteti MUP - Direktorat za vanredne situacije je nadležna institucija za upravljanje rizicima, upravljanje zaštitom i spašavanjem u vanrednim situacijama i upravljanje sanacijom posljedica u vanrednim situacijama (zemljotresi, požari i druge prirodne i tehničko-tehnološke katastrofe). U okviru procesa aproksimacije u oblasti civilne zaštite, MUP je primarno nadležna institucija za transpoziciju propisa EU o civilnoj zaštiti i primjenu odgovarajućih domaćih propisa. U cilju efikasne transpozicije i primjeneDirektive 2007/60/EC o procjeni i upravljanju rizicima od poplava i Direktive 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III) vrlo je značajno aktivno učešće Direktorata za vanredne situacije u svim aktivnostima MORT i MPRR kao primarno nadležnih institucija. Stanje administrativnih kapaciteta karakteriše činjenica da se u MUP-u – u Direktoratu za vanredne situacije - pitanjima implementacije pravne tekovine EU u oblasti civilne zaštite bave službenici Direkcije za civilnu zaštitu i humanitarnu pomoć. 9.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta Jačanje kadrovskih kapaciteta MUP – Direktorata za vanredne situacijei kadrovskih kapaciteta operativnih jedinica za zaštitu i spašavanje prepoznato je kao ključna potreba, a naročito u pogledu:  Neadekvatne organizacije sistema zaštite i spašavanja – civilne zaštite;  Usklađivanja sa sistemima, standardima i dobrom praksom država članica EU;  Poboljšanja tehnicǩih i materijalnih resursa,  Daljeg opremanja i obuke osoblja zaposlenog u oblasti civilne zaštite;  Izgradnje kapaciteta za vršenje nacionalne procjene rizika, sprovođenje planiranja upravljanja rizikom i procjenu svojih mogucńosti za upravljanjem rizikom;  Uspostavljanja veze sTESTA i donošenja odluke o tome koje će ministarstvo biti zaduženo da bude ulazna tačka na nivou zemlje“  Izgradnje kapaciteta za obavještavanje Evropske Komisije. 55 9.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje Kako bi se ostvarila puna usklađenost sa pravnom stečevinom EU, Crna Gora će:  Zatražiti podršku EU za objedinjavanje sistema, tj. za projekat reorganizacije sistema zaštite i spašavanja – civilne zaštite, s jasnim definisanjem nadležnosti;  Unaprijediti administrativne kapaciteei nadležnih organa kako bi se što je više moguće uskladio nacionalni sistem civilne zaštite sa sistemima, standardima i dobrom praksom država cľanica EU;  Poboljšati tehnicǩi i materijalni resurse, prvenstveno daljim opremanjem i obukom osoblja zaposlenog na poslovima civilne zaštite i ostalog relevantnog osoblja u cilju postizanja odgovarajuće spremnosti za efikasnu podršku u sprecǎvanju rizika i adekvatno intervenisanje u slucǎju vanrednih situacija;  Izgraditi neophodne kapacitete za blagovremeno i kvalitetno vršenje nacionalne procjene rizika, sprovođenje planiranja upravljanja rizikom i procjenu sopstvenih kapaciteta za upravljanjem rizikom, te izvještavanje prema Evropskoj komisiji. Detaljan akcioni plan sa konkretnim mjerama i vremenskim planom za ostvarivanje pune implementacije u oblasti Civilne zaštite sadržan je u Poglavlju 5.9.2. 10. PROMJENA KLIME 10.1 Transpozicija 10.1.1 Pregled stanja sa identifikacijom nedostataka Transpozicija propisa EU kojima je uređena problematika promjene klime u početnoj je fazi u Crnoj Gori. Određena pitanja uređena su Zakonom o zaštiti vazduha66 iz 2010. godine (koji je izmenjen i dopunjen 2015. godine), Zakonom o bezbjednosti saobraćaja na putevima67 iz 2015. godine, Zakonom o efikasnom korišćenju energije68 iz 2014. godine i Zakonom o izmjeni i dopuni Zakona o procjeni uticaja na životnu sredinu69iz 2013. godine. Ovo se odnosi uglavnom na djelimičnu transpoziciju Direktive 98/70/EC o kvalitetu benzina i dizel goriva (transponovane su neke definicije, uključujući odredbu o zabrani olova u gorivu, odredbu o dozvoli plasiranja na tržište samo onih goriva koja odgovaraju specifikacijama u pogledu zaštite životne sredine – environmental specification, pravni osnov za uređivanje sadržaja sumpora u gorivima za ne-putnu mobilnu mehanizacije - non-road mobile machinery), monitoring kvaliteta goriva, dok je jedino definicija gasova s efektom staklene bašte (GHG) preuzeta iz Direktive 2003/87/EC (EU ETS). Izmjene ove direktive Direktivom 2009/30/EC još nijesu ugrađene u pravni sistem Crne Gore, kao ni odredbe Direktive 2009/28/EC o promociji korišćenja energenata iz obnovljivih izvora. Pravni osnov za uspostavljanje tržišta biogoriva i utvrđivanje kriterijuma za njihovu održivost, kao i načina praćenja životnog ciklusa CO2 iz biogoriva utvrđen je Zakonom o energetici. 70 Donošenjem 66”Sl. list CG”, br. 25/10, 43/15. 67"Sl. list CG", br 33/12. 68"Sl. list CG", br. 57/14. 69 "Sl. list RCG", br. 80/05, "Sl. list CG", br. 27/13. 70"Sl. list CG", br. 28/10. 56 podzakonskog akta odredbe Direktive 2009/30/ECo mehanizmu praćenja i smanjivanja emisija GHG, kao i Direktive 2009/28/EC o promociji energenata iz obnovljivih izvora transponovaće se u domaće propise. Direktiva 1999/94/EC i Direktiva 2009/31/EC nijesu transponovane u pravni sistem Crne Gore, kao ni Direktive 2003/87/EC (EU ETS) i 2008/101/EC (ETS u avio saobraćaju). Za transpoziciju većeg djela propisa koji se odnose na promjenu klime u postojećoj strukturi Uprave utvrđena je nadležnost drugih ministarstava, na primjer Ministarstva saobraćaja i pomorstva (u dijelu pitanja u oblasti saobraćaja) i Ministarstva ekonomije (u dijelu pitanja u oblasti energetike), tako da uloga/nadležnost MORT u tom kontekstu nije povezana sa direktnom odgovornošću za punu transpoziciju svih propisa EU koje se odnose na problematiku promjene klime71 već na koordinaciju aktivnosti integrisanja politike zaštite životne sredine i klimatskih promjena u druge sektorske strategije, uključujući u tom kontekstu i transponovanje navedenih propisa EU od kojih su neki već djelimično transponovani, na primjer regulisanje emisija CO2 kroz Zakon o bezbjednosti saobraćaja na putevima i Pravilnik o tehničkim zahtjevima i uslovima za vozila koja se uvoze ili prvi put stavljaju na tržište u Crnoj Gori. Crna Gora je strana ugovornica UNFCCC (kao i Kjoto Protokola do trenutka prestanka njegovog važenja) i u obavezi je da izvršava obaveze koje proizilaze iz tih međunarodnih ugovora. Preduzimaju se napori radi obezbjeđivanja komplementarnog izvršavanja tih obaveza i obaveza u procesu transponovanja pravne tekovine EU u oblasti klimatskih promjena. Usvajanjem Pariškog sporazuma na 21. konferenciji Okvirne konvencije UN o klimatskim promjenama (COP21), održanoj u Parizu 2015. godine, postignut je istorijski važan dogovor u oblasti klimatskih promjena. Podnošenjem dokumenta „Namjeravani nacionalno utvrđeni doprinos“ (INDC), Crna Gora se obavezala na ambiciozan cilj smanjenja emisija GHG do 2030. godine u iznosu od 30 % u odnosu na baznu 1990. godinu. Nacionalna strategija u oblasti klimatskih promjena do 2030. godine daje strateške smjernice za postizanje cilja u okviru INDC-a. Pariški sporazum ima istorijski značaj u međunarodnim naporima u borbi protiv klimatskih promjena i Crna Gora je izrazila svoju namjeru da poštuje ovaj opšteprihvaćeni sporazum. Usvajanje Pariškog sporazuma uticalo je na ukupne aktivnosti u borbi protiv klimatskih promjena kako na globalnom tako i na nacionalnom planu. Ta činjenica nesumnjivo utiče na način na koji će Crna Gora planirati svoj razvoj i dugoročnu budućnost u pogledu niskih nivoa emisija i ekonomija otpronih na klimatske promjene, u skladu sa INDC-em Crne Gore. Iako se Nacionalna strategija aproksimacije u oblasti životne sredine i klimatskih promjena (NEAS) prvenstveno bavi aproksimacijom pravnoj tekovini EU u oblasti klimatskih promjena, očigledno je da ona dopunjuje ispunjavanje obaveza iz INDC-a i implementaciju Pariškog sporazuma. Ovakvo poimanje stvari bazira se na karakteru i elementima iz INDC-a, gdje se predviđa da će do ključnih promjena u sektorima proizvodnje energije, industrije i saobraćaja doći do 2030. Pored toga, način korišćenja energije u domaćem i javnom sektoru, kao i u sektoru malih i srednjih preduzeća mora se u značajnoj mjeri prilagoditi kako bi se uskladio sa izgledima za postepeni prelazak na ravojne modele koji podrazumijevaju niske nivoe emisija. Drugo veoma važno pitanje u pogledu kog postoji jasno razumijevanje u Crnoj Gori jeste potreba da se ostvari međusektorska koordinacija u cijeloj ekonomiji u pogledu ostvarivanja INDC. Dobar osnov za to uspostavljen je osnivanjem Nacionalnog savjeta za održivi razvoj, klimatske promjene i integrisano upravljanje obalnim područjem, čime je uspostavljen neophodni mehanizam koordinacije. Ovo tijelo će služiti kao glavni akter u ostvarivanju konsenzusa u 71 Identifikovanih i prikazanih u Aneksu I uz NEAS. 57 cijeloj ekonomiji i društvu po pitanju implementacije INDC, kao i za kasnije progresivne obaveze na putu ka ostvarivanju niskokarbonskog razvoja otpornog na klimatske promjene. Pariški sporazum i INDC očigledno predstavljaju strateški pravac srednjeročnog i dugoročnog razvoja, iako se moraju uzeti u obzir postojeća ograničenja u pogledu detaljnijeg planiranja i veće izvjesnosti oko pitanja kako će se konkretni programi INDC-a i mjera realizovati, ali i u pogledu finansijskih implikacija. O ovim ograničenjima će se razgovarati neposredno tokom priprema za ratifikovanje Pariškog sporazuma, koje Crna Gora planira da završi što prije kako bi stupio na snagu što prije. Proces međuinstitucionalnih konsultacija i konsultacija zainteresovanih strana već je počeo tokom priprema Nacionalne strategije o klimatskim promjenama i Namjeravanog nacionalno utvrđenog doprinosa (INDC). U toku konsultacija postignut je značajan stepen razumijevanja i podrške od strane svih relevantnih vladinih institucija kao i aktra iz privatnog sektora i civilnog društva za ambiciozne nacionalne ciljeve vezane za smanjenje emisije GHG i klimatske promjene. Najrelevantnija podrška za ovako ambiciozne politike došla je od aktera koji se smatraju najznačajnijim u pogledu kompetencija za politike neophodne za implementaciju NCCS i INDC, odnosno Ministarstva ekonomije, Ministarstva saobraćaja i pomorstva i najznačajnijih privatnih kompanija, odnosno Termoelektrane „Pljevlja“ i Kombinata aluminijuma u Podgorici. Zahvaljujući tome, stvoren je dobar zamajac koji će pokrenuti inkluzivne i participatorne konsultacije neophodne za ostvarivanje konsenzusa u kompletnoj ekonomiji za ratifikovanje Pariškog sporazuma i implementaciju obaveza koje iz njega proizilaze. Uspostavljanje Direktorata za klimatske promjene kao posebnog odjeljenja u okviru Ministarstva održivog razvoja i turizma, sa jasnim nadležnostima u ovoj oblasti, značajno je doprinijelo postepenom poboljšanju međusektorske saradnje i uključivanju aspekata klimatskih promjena u druge relevantne sektorske politike i strategije. Ovakvo administrativno ustrojstvo održavaće se i u budućnosti, a njegovi kapaciteti unapređivati kako bi se moglo adekvatno odgovoriti na zahtjeve potpunog usklađivanja sa pravnom tekovinom EU u oblasti klimatskih promjena. Crna Gora u potpunosti razumije da je neophodno da se njene politike usklađuju sa EU i nakon 2020. Ključne politike EU u oblasti klime i energetike, odnosno Okvir za politike u oblasti klime i energetike do 2030, sa ključnim ciljevima, kao i Mapa puta ka konkurentnoj nisko-karbonskoj ekonimiji 2050. godine biće ključne smjernice za izradu politika u oblasti klime u narednom periodu. Podrazumijeva se i da će zakonodavstvo EU koje se sada izrađuje kako bi podržalo implementaciju ovih politika biti transponovano u pravni sistem Crne Gore kako se dalje bude odvijao proces pristupanja. 10.1.2 Elementi mjera za otklanjanje nedostataka Akcionim planom neophodno je predvidjeti određene aktivnosti, kako bi se, u srednjeročnom periodu (do kraja isteka perioda od četiri godine), postigla puna transpozicija pravne tekovine EU u oblasti klimatskih promjena, kao i uređivanje nacionalnim propisima svih onih pitanja koja nijesu uređena legislativom i direktivama EU. Na taj način Crna Gora će odgovoriti obavezama koje proizilaze iz preuzetih međunarodnih ugovora kojima je i EU strana ugovornica. Pored toga, uređivanje brojnih pitanja pravne tekovine EU o promjeni klime, prije pristupanja Crne Gore EU, potrebno je i zbog nesmetanog odvijanja određenih privrednih aktivnosti.72 To su aktivnosti kojima će se postići:  Puna transpozicija (tj. donošenje i novih zakona ili izmjena i dopuna postojećih zakona, i podzakonskih akata - uredbe, pravilnici i odluke) sljedećih direktiva: 72Primjer za ovo je ispunjavanje obaveza utvrđenih Direktivom 2008/101/EC od strane Nacionalnog avio-operatera Montenegro Airlines, iako ta direktiva još nije transponovana. 58 Direktive 2003/87/EC (EU ETS), do isteka kratkoročnog perioda od dvije godine. Prilikom transponovanja uzeće se u obzir činjenica da se ova direktiva trenutno revidira; Direktive 98/70/EC (kvalitet goriva); Direktive 1999/94/EC (informisanje potrošača o potrošnji goriva i emisijama CO2 prilikom kupovine novih automobila); i Direktive 2009/31/EC (geološko skladištenje CO2). Tri poslijednje prethodno navedene direktive treba u potpunosti transponovati do isteka srednjeročnog perioda (poželjan rok je tri godine, kako bi se u poslijednjoj godini do isteka srednjeročnog perioda pažnja u potpunosti mogla posvetiti primjeni i izvršavanju propisa kojima su zahtjevi tih direktiva transponovani u pravni sistem Crne Gore);  Pokretanje i uspostavljanje kontinuirane saradnje sa drugim ministarstvima i drugim organima u čijoj primarnoj nadležnosti su pitanja iz ovog podsektora koja nijesu u direktnoj nadležnosti MORT, u cilju donošenja svih nacionalnih propisa radi usklađivanja s pravnom tekovinom EU u oblasti klimatskih promjena i uspostavljanja jasnog pravnog okvira (sa precizno podjeljenim i usklađenim nadležnostoma svih nadležnih organa) za izvršavanje obaveza Crne Gore koje proizilaze iz SSP i obaveza iz međunarodnih ugovora kojima je Crna Gora strana ugovornica. Ovo se odnosi na: Direktivu 2008/101/EC (ETS u avio saobraćaju); Direktivu 2009/30/EC(kvalitet goriva); Direktivu 2009/28/EC (promocija upotrebe energenata iz obnovljivih izvora); Odluku 406/2009/EC (djeljenje napora). Prilikom transponovanja uzeće se u obzir činjenica da se ova direktiva trenutno revidira; i na ostale propise EU identifikovanje u Aneksu I uz Strategiju. Transpozicija propisa EU u ovom podsektoru izuzetno je složen proces, posebno imajući u vidu obim i diverzitet problematike. Imajući u vidu potrebu izuzetne interinstitucionalne saradnje, uspostavljen je novi Generalni direktorat u MORT-u za klimatske promjene koji za sada ne raspolaže dovoljnim kadrovskim kapacitetima za izvršenje ovog zahtjevnog posla. Stoga se u Akcionom planu jasno navode oni nacionalni propisi za čiju izradu Crna Gora planira da zatraži tehničku pomoć EU preko TAIEX-a. 10.2 Implementacija 10.2.1 Pregled stanja Prvi nacionalni izvještaj Crne Gore o klimatskim promjenama prema Okvirnoj konvenciji UN o klimatskim promjenama (UNFCCC) pripremljen je 2010, a Drugi nacionalni izvještaj 2015. Donijeta je i Nacionalna strategija o klimatskim promjenama do 2030. godine i urađena prateća strateška procjena uticaja na životnu sredinu. Kao dio Strategije pripremljen je i Namjeravani nacionalno utvrđeni doprinos (INDC) za smanjenje emisija GHG gasova i dostavljen Sekretarijatu UNFCCC. Ovim dokumentom utvrđena je obaveza smanjenja emisija GHG za 30% u odnosu na nivo emisija u baznoj 1990. godini. Nacionalna strategija o klimatskim promjenama za period do 2030. sadrži sveobuhvatan Akcioni plan u kojem su programi i aktivnosti poređani po prioritetu i koji će kada budu sprovedeni dovesti do značajnog smanjenja emisija GHG, veće konkurentnosti na tržištu i ostalim ne-tržišnim dobitima. Budući da su NCCS i INDC nedavno usvojene, implementacija još nije počela, a monitoring implementacije 59 planira se u narednom periodu. Preduslov za ovo jeste upostavljanje sveobuhvatnog i funkcionalnog sistema za Monitoring, izvještavanje i verifikaciju u skladu sa relevantnim propisima EU. To će se ostvariti usklađivanjem sa Regulativom o mehanizmima za monitoring i uspostavljanjem sistema EU ETS u Crnoj Gori u skladu sa Akcionim planom uz NEAS. Uz to, redovna revizija Nacionalne strategije i klimatskim promjenama i INDC-a u skladu sa UNFCCC biće prilika da se relevantne institucije informišu o korektivnim mjerama koje treba uvrstiti u revidiranu verziju navedenih dokumenata. Regulativa (EU) 525/2013 o mehanizmu monitoringa (MMR) se djelimično primjenjuje kroz izradu Inventara GHG gasova i izvještavanje prema UNFCCC. Do sada su izrađeni inventari emisija za period 1990 – 2013. godina. Do sada su inventari gasova staklene bašte pripremani za period 1990-2013. Prvi dvogodišnji izvještaj o klimatskim promjenama, usvojen u decembru 2015. godine, ažurirao je inventar gasova staklene bašte u skladu sa novom metodologijom Međuvladinog panela o promjeni klime (IPCC 2006) i dopunio period sa podacima za 2013. godinu. Takođe, ZHMS je kroz Drugi nacionalni izvještaj započeo izvještavanje o mjerama adaptacije na klimatske promjene. Izvan pravnog osnova sadržanog u UNFCCC, ove aktivnosti institucija Crne Gore sprovode se bez odgovarajućeg pravnog osnova u nacionalnim propisima kojima bi na odgovarajući način bila uređena problematika monitoringa GHG gasova. Naime, kroz Pravilnik o popisu gasova i načinu izrade inventara emisije GHG i razmjeni informacija73uspostavljen je dio obavezne infrastrukture za sistem inventara gasova koji treba da bude dalje unaprijeđen donošenjem novog pravilnika u skladu sa Zakonom o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti vazduha.74 Novim pravilnikom, koji će biti usvojen do kraja 2017, ustanoviće se obaveza izrade Godišnjeg plana prikupljanja podataka, kao i Plana za unapređenje sitema inventara emisija.75 Nacrtom novog Zakona o životnoj sredini utvrđene su obaveze donošenja Niskokarbonske strategije i Nacionalnog plana adaptacije na klimatske promjene. Za transpoziciju i praktičnu primjenuzahtjeva utvrđenih Direktivom 2003/87/EC o trgovini emisijama (EU ETS) u Crnoj Gori napravljeni su prvi pripremni koraci. U okviru inicijalne procjene postrojenja koja će učestvovati u EU ETS sistemu identifikovano je pet takvih postrojenja76. Od 2010. godine nacionalni avio-operater Montenegro airlines prati i izvještava Evropsku komisiju o emisijama CO2. Međutim, treba konstatovati da zahtjevi pravne tekovine EU u ovoj oblasti nijesu transponovani u nacionalne propise. Nadležni organ zadužen za usklađivanje sa ovom Direktivom je MORT. Administrativna država članica za Montenegro Airlines je Njemačka, a njegov nadležni organ za trgovinu emisijama je Die Deutsche Emissionhandelsstelle DEHSt). Pripreme za uspostavljanje sistema monitoringa i izvještavanja o emisijama GHG su započete kroz obuke u okviru Projekta ECRAN, a biće upotpunjene izradom vodiča i obrazaca za dostavu planova monitoringa i izvještaja. 73"Sl. list CG", br. 39/14 74”Sl. list CG”, br. 43/15. 75 Kao i u nekim drugim slučajevima, i u ovom slučaju se može konstatovati da aktivnosti organa Crne Gore na izvršavanju određenih međunarodnih obaveza idu ispred aktivnosti na donošenju propisa kojima bi se uredio pravni okvir za realizaciju takvih aktivnosti. (I u ovom slučaju se može konstatovati da život ide ispred propisa). Takvo stanje stvari ukazuje na važnost preduzimanja promptinih mjera u cilju uređivanja svih pitanja u vezi sa izvršavanjem međunarodnih obaveza Crne Gore, uključujući ovde i donošenje propisa kojima se transponuju propisi EU o zaštiti životne sredine. Svi slučajevi ovakvog karaktera, na koje je inače ukazala i Evropska komisija (u primeru UWWT), pružaju dodatnu argumentaciju za kratke rokove predviđene Akcionim planom za realizaciju ove strategije, u kojima treba izvršiti punu transpoziciju acquis-a EU o životnoj sredini. 76TE Pljevlja, Kombinat aluminijuma, Željezara Nikšić, Pivara Nikšić i Drvno-prerađivačka industrija “Vektra Jakić”. 60 Odluka o dijeljenju napora (406/2009/EC) odnosi se na sektore koji nijesu obuhvaćeni sistemom trgovine emisijama – sektore kao što su građevinarstvo (energetska efikasnost u zgradama), poljoprivreda, saobraćaj i upravljanje otpadom. Crna Gora još nije preuzela korake na usklađivanju sa ovom odlukom i svjesna je da će morati da je poštuje kada postane članica EU. Međutim, važno je pomenuti da se mjere energetske efikanosti sprovode u značanoj mjeri (trenutno je u toku implementacija drugog trogodišnjeg plana energetske efikasnosti) koji predstavlja dobro polazište za aktivnosti u sektorima koje spadaju u ESD. Međutim, sprovedene su inicijalne konsultacije sa nadležnim ministarstvima od strane novoosnovanog Direktorata za klimatske promjene. Drugim nacionalnim izvještajem o klimatskim promjena Crne Gore prema UNFCCC-u utvrđene su određene mjere koje se odnose na smanjenje emisija u skladu sa Odlukom o dijeljenju napora. Ove mjere su dodatno razrađene kroz Nacionalnu strategiju o klimatskim promjenama do 2030. godine. Međutim, sprovođenje tih mjera uslovljeno je u velikoj mjeri prethodnim donošenjem relevatnih nacionalnih propisa u oblasti klimatskih promjena. Drugi relevantni sektori, kroz implementaciju svojih strateških dokumenata, postojećih politika i zakona, kao što su zakoni koji regulišu energetsku efikasnost i obnovljivu energiju, takođe doprinose da se pripremi teren za implementaciju ove Odluke. Zahtjevi utvrđeni Regulativom (EC) No 1005/2009 (zaštita ozonskog omotača) i Regulativom EU No 517/2014 (F-gasovi),uređeni su domaćim propisima koji se primenjuju u velikom obimu. Riječ je o odredbama Zakona o zaštiti vazduha77 i Uredbi o supstancama koje oštećuju ozonski omotač (ODS) i alternativnim supstancama.78 Tim propisima se utvrđuju nadležni organi za primjenu i praćenje primjene, neophodne zabrane upotrebe uvoza i izvoza ovih supstanci, i kaznene mjere. Takođe, upotreba, uvoz i izvoz ODS u suprotnosti sa zakonom kvalifikovan je kao krivično djelo u Krivičnom zakoniku Crne Gore. Kompanije i serviseri koji rukuju opremom koja sadrži ODS i F gasove u Crnoj Gori obučeni su i izdati su im sertifikati. Međutim, još ne postoji sistem međusobnog priznavanja sertifikata između Crne Gore i zemalja članica EU. Ovaj sistem se razvija paralelno sa sistemom međusobnog priznavanja sertifikata za ostala zanimanja (Poglavlje 1. SSP-a). Regulative (EC) No 443/2009 i (EU) No 510/2011 o standardima emisija CO2 iz putničkih vozila i lakih komercijalnih vozila, su djelimično transponovane kroz Zakon o bezbjednosti saobraćaja na putevima,79 tj Pravilnikom o tehničkim zahtjevima i uslovima za vozila koja se uvoze ili prvi put stavljaju na tržište u Crnoj Gori.80 Direktiva 98/70/EC o kvalitetu goriva primjenjuje se u Crnoj Gori kroz godišnji Program monitoringa kvaliteta goriva koji priprema i koordinira AZŽS, koji se donosi na osnovu Uredbe o graničnim vrijednostima sadržaja zagađujućih materija u tečnim gorivima naftnog porekla,81 u skladu sa Zakonom o zaštiti vazduha.82 Uzimanje uzoraka i laboratorijsku analizu uzoraka vrši akreditovana laboratorija u skladu sa standardima čija primjena je u Crnoj Gori propisana, u skladu sa Direktivom. Program se sprovodi u skladu sa principom “zagađivač plaća” tako što su distributeri goriva dužni da sklope ugovor sa akreditovanom laboratorijom za potrebe monitoringa. Program se izrađuje u skladu sa standardom EN 14274, čija obaveza primjene je propisana navedenom uredbom. Izmjene ove direktive Direktivom 2009/30/EC, još nijesu ugrađene u pravni sistem Crne Gore, kao ni odredbe Direktive 2009/28/EC o promociji energenata iz obnovljivih izvora. Pravni osnov za uspostavljanje tržišta biogoriva i utvrđivanje 77Sl. list CG”, br. 25/10, 43/15. 78 Sl. list CG", br. 05/11. 79Sl. list CG", br. 33/12. 80 Sl. list CG", br. 5/15. 81“Sl. list CG", br. 39/10. 82“Sl. list CG”, br. 25/10, 43/15 61 kriterijuma za njihovu održivost kao i načina praćenja životnog ciklusa CO2 iz biogoriva utvrđen je Zakonom o energetici. 83 Donošenjem podzakonskog akta će se odredbe Direktive 2009/30/EC o mehanizmu praćenja i smanjivanja emisija GHG, kao i Direktive 2009/28/EC o promociji energenata iz obnovljivih izvora u potpunosti transponovati. Glavni problemi u primjeni i nadzoru nad primjenom propisa su:  Kvalitet i dostupnost podataka;  Nedovoljni kadrovski resursi;  Nedostatak obuke i opreme;  Ograničena finansijska sredstva za uspostavljanje infrastrukture;  Neadekvatna institucionalna organizacija; i  Nedostatak mehanizama saradnje i koordinacije na državnom i lokalnom nivou. 10.2.1.1 Nadležnosti i kapaciteti MORT je primarno odgovorna institucija za razvoj i implementaciju Nacionalne strategije klimatskih promjena i za transpoziciju pravne tekovine EU o klimatskim promjenama. U transpoziciji propisa EU i praktičnoj primjeni i nadzoru nad primjenom pojedinih domaćih propisa učestvuju i druga ministarstva i javne institucije. AZŽS je nadležna za primjenu propisa i ima odgovornost za razvoj i održavanje nacionalnog inventara emisije GHG. Agencija je i nadležni organ za vođenje upravnih postupaka i evidencija u vezi sa zaštitom ozonskog omotača i za regulisanje upotrebe ODS i F-gasova. ME je ključna državna institucija za implementaciju politike obnovljivih izvora energije i energetske efikasnosti. Pod nadležnost ovog Ministarstva spada i uspostavljanje tržišta biogoriva i utvrđivanje kriterijuma za njihovu održivosti način praćenja životnog ciklusa CO2 iz biogoriva. MSP je odgovorno za usvajanje i implementaciju saobraćajnih politika i sektorski razvoj, uključujući primenu propisa koji se tiču CO2 emisija u drumskom i avio saobraćaju. MSP ima ključnu ulogu u promociji vozila sa efikasnom potrošnjom goriva i u usvajanju odgovarajućih standarda. MUP je odgovorno za prikupljanje informacija o drumskom prevozu, što uključuje i nadležnost za implementaciju zahtjeva utvrđenih regulativom za monitoring emisija CO2u saobraćaju. Nacionalni savjet za održivi razvoj i klimatske promjene je mehanizam za međusektorsku koordinaciju sprovođenja politike oklimatskim promjenama. U okviru Nacionalnog savjeta uspostavljena je i posebna Radna grupa za klimatske promjene, kao njegovo stalno radno tijelo. Ostali relevantni akteri su Ministarstvo zdravlja, lokalne uprave i institucije, kao što je Hidrometeorološki zavod, Agencija za civilno vazduhoplovstvo, Nacionalna akademija nauka. Važni akteri u oblasti klimatskih promjena su i poslovna udruženja, kao što su Privredna komora Crne Gore, Federacija crnogorskih poslodavaca, civilno društvo i nevladine organizacije (NVO). Trenutni administrativni kapaciteti ključnih institucija nadležnih za transpoziciju propisa EU, primjenu i nadzor nad primjenom domaćih propisa su sljedeći: 83“Sl. list CG”, br. 28/10, 6/13, 10/15 62  U MORT-u je sa usvojenom novom sistematizacijom formiran Direktorat za klimatske promjene, u kojem je planirano zapošljavanje pet državnih službenika. Trenutno su u Direktoratu zaposlena samo dva državna službenika;  U AZŽS su sistematizovana tri radna mjesta za praćenje i izvještavanje o emisijama GHG, tri za trgovanje emisijama GHG, dva državna službenika rade na vođenju upravnih postupaka i evidencija u vezi sa zaštitom ozonskog omotača i regulisanjem upotrebe F-gasova i jedan na kontroli kvaliteta goriva;  U UIP je zaposleno šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine u svim podsektorima uključujući i podsektor promjene klime. U ostalim institucijama kadrovska struktura za primjenu propisa u oblasti promjena klime još nije određena. 10.2.1.2 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju propisa EU i primjenu domaćih propisa u oblasti klimatskih promjena identifikovani su sljedeći ključni nedostaci:  Politika u oblasti promjene klimeza sada nije integrisana u sve odgovarajuće politike i strategije;  Nedostaje funkcionalna međusektorska saradnja za efikasnu primjenu politike u oblasti klimatskih promjena u Crnoj Gori;  Glavne nadležne institucije na državnom nivou nemaju dovoljno administrativnih kapaciteta. Novoformirani Direktorat za klimatske promjene u MORT-u ne raspolaže dovoljnim kadrovskim kapacitetima;  Lica koja su sada zaposlena u AZŽS nemaju stručne kapacitettte i znanje za izvršavanje zadataka koji proizilaze iz crnogorskog zakonodavstva i relevantnog prevne tekovine EU;  Postojeći administrativni kapaciteti za izvještavanje prema UNFCCC i EU su nedovoljni;  U sistemu javne uprave još uvijek ne postoji nadležnost za proračun projekcija budućih emisija GHG. Sistem za izradu inventara GHG još uvijek ne funkcioniše na zadovoljavajući način;  Ne postoji sistem za praćenje, izvještavanje i verifikovanje emisija GHG, naročito za postrojenja nalik ETS-u. Nisu uspostavljene ni pozicije nacionalnog administratora niti nacionalni registar za EU ETS u svrhe pripreme za punu implementaciju Direktive EU o ETS;  Tržište biogorivom nije uspostavljeno, a odgovarajući zahtjevi pravne tekovine EU po tom osnovu za sada nijesu transponovani;  Nije propisan niti uspostavljen sistematizovani način informisanja potrošača o emisijama CO2 kod kupovine novih vozila. 10.2.2 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje u sektoru klimatskih promjena U svrhe efikasne transpozicije propisa EU o klimatskim promjenama i primjenu nacionalnih propisa u ovoj oblasti Crna Gora će:  Uspostaviti funkcionalnu međusektorsku saradnju za efikasnu primjenu politike o klimatskim promjenama; 63  Osigurati adekvatne administrativne kapacitete nadležnih institucija na državnom nivou što uključuje kadrovsko jačanje Direktorata za klimatske promjene u MORT-u;  Kadrovski ojačati i izvršiti dodatnu obuku kadrova u AZŽS za izvještavanje prema UNFCCC i EU, za izradu inventara GHG i proračun projekcija budućih emisija GHG;  Uspostaviti adekvatnu organizaciju, kapacitete i način rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad primjenom propisa u ovoj oblasti, u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog parlamenta i Savjeta o minimalnim kriterijumima za inspekciju životne sredine;  Imenovati nadležni organ i preduzeti prepremne aktivnosti za pridruživanje sistemu EU ETS i uv ođenje praćenja, izvještavanja i verifikacije u nacionalni zakonodavni okvir. Upostaviti tržište bio goriva;  Uspostaviti propisan način za informisanje potrošača o ekonomičnoj potrošni goriva i emisijama CO2 iz novih putničkih automobila. Detaljan akcioni plan sa konkretnim mjerama i vremenskim planom za ostvarivanje pune implementacije u oblasti klimatskih promjena nalazi se u Akcionom planu, u poglavljima 5.10.2.1, 5.10.2.2., 5.10.2.3. i 5.10.2.4. 64 III. EKONOMSKI I FINANSIJSKI OKVIR ZA USKLAĐIVANJE 1. STUDIJA POLAZNOG STANJA 1.1 Sadašnje stanje iz ekonomske / finansijske perspektive Otvaranje pregovora za članstvo u EU iproces pusklađivanja s pravnom tekovinomEU u oblasti životne sredine naglasili su potrebu za pripremom Strategije aproksimacije u oblasti životne sredine (NEAS), koja sadrži i ključnu ekonomsku i finansijsku komponentu. Nakon usvojene strategije s akcionim planombiće potrebno odmah pristupiti izradi i usvajanju Planova za implementaciju specifičnih direktiva (Directive Specific Implementation Plan –DSIP), posebno za one direktive za koje su potrebna znatna ulaganja (Heavy Investments Directives) u najskupljim sektorima: vodi, otpadu i emisijama u vazduh. Temeljni aspekt svake strategije je utvrđivanje troškova potrebnih za njeno sprovođenje. To se definiše kao "ekonomski jaz" (Economic Gap),odnosno, u slučaju Strategije za aproksimaciju u oblasti životne sredine (NEAS), kao „Cijena aproksimacije“. Kapacitet za ekonomsko i finansijsko planiranje i dalje nije adekvatno razvijen u okviru različitih crnogorskih institucija i zahtijevaće dodatno unapređivanje, kako bi se postigao nivo i stepen specijalizacije koji je potreban za brzu i uspješnu mobilizaciju bespovratnih sredstava EU, drugih donatorskih doprinosa i mehanizama za finansiranje od strane međunarodnih finansijskih institucija. Ministarstvu koje je zaduženo za životnu sredinu će biti potrebni zaposleni sa jakim ekonomskim obrazovanjem kako bi osigurali ekonomsku i finansijsku analizu i postojanje kapaciteta za planiranje. 1.2 Poređenje prosječnih parametara EU i Crne Gore Prvi korak u utvrđivanju ekonomskog jaza jeste definisanje polazne tačke. Iako se troškovi svih direktiva za koja su potrebna velika ulaganja računaju putem Modela instrumenta (Model Tool) koji će biti prikazan kasnije u tekstu, dok je sažetak nekih osnovnih parametara koji ilustruju postojeću razliku između Crne Gore i prosjeka EU prikazan u tabelama niže u tekstu. TABELA I: KOMPARATIVNI POKAZATELJI KOMPARATIVNI POKAZATELJI (Polazne godine za podatke 2012-2014) Jedinice Crna Gora EU Crna Gora u poređenju sa prosjekom GENERALNO Stanovnika milioni 0.62 508.2 0.12% BDP/po glavi stanovnika € 5,436 26,700 20.36% Inflacija € 1.5% 0.6% n/a Prihod domaćinstva €/domaćinstvo 7,457 41,464 17.98% Izdaci domaćinstava na komunalije84 % 7.5% 18.3% 40.98% Izdaci za životnu sredinu % BDP-a 0.2% 1.76% 11,36% ŽIVOTNA SREDINA 84Prema istraživanju u EU iz 2014. godine, 27 zemalja EU imalo je rashode na stanovanje i komunalije u iznosu od 33,1% ali tu se nije pravila razlika između troškova stanovanja "per se" i komunalija.Tokom 2010. godine procijenjeno je da su troškovi stanovanja 14,8% HHI.U ovoj tabeli data je "najbolja projektovana procjena" samo za komunalije, kombinovanjem ova dva izvora 65 Snabdijevanje vodom za piće % stanovništva pokrivenog uslugom 60.0% 93% 64.52% Snabdijevanje prečišćenom vodom za piće % stanovništva pokrivenog uslugom 45.0% 100% 45,0% Prikupljeno urbanih otpadnih voda % stanovništva pokrivenog uslugom 28.0% 93% 30.11% Prečišćeno urbanih otpadnih voda % prečišćenih otpadnih voda 15.0% 87% 17.24% Prikupljeno komunalnog čvrstog otpada % stanovništva pokrivenog uslugom 76.0% 99% 76.77% Prerada u skladu sa propisima (deponije/spaljivanje) % komunalnog čvrstog otpada 40.0% 99% 40.4% Reciklirano komunalnog čvrstog otpada % komunalnog čvrstog otpada 4.86% 43,50% 27,59% Emisije NOx kg/po glavi stanovnika 16.4 20,59 79.65% Emisije SO2 kg/po glavi stanovnika 64.8 11,62 557.66% Emisije gasova staklene bašte tona/po glavi stanovnika 5.04 9,90 50.91% Napomena: Nivo učinka po sektorima sačinjen je kombinacijom različitih izvora, koji se ponekad veoma razlikuju. Glavne reference, između ostalih, su: statistički godišnjaci Crne Gore, podaci koje objavljuje Agencija za zaštitu životne sredine Crne Gore, nacionalne strategije upravljanja vodom i otpadom za različite godine, pregledi učinka u oblasti životne sredine UN, itd. „Najbolje projektne procjene“ dobijene na osnovu ovih i drugih izvora su potom izložene relevantnim zvaničnicima kako bi se postigao konsenzus. Uopšteno govoreći, procjene se kreću uz donju granicu čitavog spektra izvora, iz razloga obazrivosti. 66 TABELA II: KLJUČNE PRETPOSTAVKE I ŽELJENI NIVO USAGLAŠENOSTI KLJUČNE PRETPOSTAVKE I ŽELJENI NIVO USAGLAŠENOSTI Jedinice Crna Gora Pretpostavke GENERALNO Stanovnika milioni 0.62 smanjenje za 0,3% BDP/po glavi stanovnika € 5,436 Rast BDP; 3,2%- 2015; 4,9% - 2016; 4% od 2017... Inflacija € 1.5% Inflacija eura projektuje se na 2% tokom perioda planiranja Prihod domaćinstva €/domaćinstvo 7,457 Projektovan rast BDP Izdaci domaćinstava na komunalije* 7.5% Međunarodne granične vrijednosti koje se primjenjuju Izdaci za životnu sredinu % BDP-a 0,2% Primjenjuje se granična vrijednosti od 3% ŽIVOTNA SREDINA Snabdijevanje vodom za piće % stanovništva pokrivenog uslugom 60.0% Projektovano da se postigne 93% Snabdijevanje prečišćenom vodom za piće % stanovništva pokrivenog uslugom 45.0% Projektovano da se postigne 100% Prikupljeno urbanih otpadnih voda % stanovništva pokrivenog uslugom 28.0% Projektovano da se postigne 90% Prečišćeno urbanih otpadnih voda % prečišćenih otpadnih voda 15.0% Projektovano da se postigne 99% Prikupljeno komunalnog čvrstog otpada % stanovništva pokrivenog uslugom 76.0% Projektovano da se postigne 99% Prerada u skladu sa propisima (deponije/spaljivanje) % komunalnog čvrstog otpada 40.0% Projektovano da se postigne 99% Reciklirano komunalnog čvrstog otpada % komunalnog čvrstog otpada 12.0% Projektovano da se postigne 43,5% Emisije NOx kg/po glavi stanovnika 16.4 Nijesu potavljene ciljne vrijednosti. Linearno smanjenje prema vrijednostima EU . Ciljne vrijednosti se pretpostavljaju. Ciljne vrijednosti EU za 2025. Godinu su 17,8 NOx; 11,5 SO2, 8,0 GHG Emisije SO2 kg/po glavi stanovnika 64.8 Emisije CO2 tona/po glavi stanovnika 5.04 Pokazatelji za Crnu Goru su otprilike uporedivi sa pokazateljima za države centralnog/zapadnog Balkana. Najveći jaz postoji u BDP po glavi stanovnika i prihodima po domaćinstvu, šestina prosjeka EU. Treba imati na umu da su korišćeni podaci realnog monetarnog BDP. Ekvivalenti pariteta kupovnih cijena koriste se za društveno-ekonomska poređenja standarda života, ali nijesu realni monetarni podaci. U oblasti životne sredine, najveći (i najskuplji) jazovi postoje u:  oblasti prečiščavanja komunalnih otpadnih voda, sa izgradnjom i upravljanjem kanalizacionim sistemima i uređaja za tretman otpadnih voda;  u oblasti upravljanja komunalnim i ostalim posebnim vrstama otpada sa unapređenjem i izgradnjom neophodne infrastrukture, sanacijom i zatvaranjem postoječih deponija i što je najvažnije, sa razvojem savremenog sistema za prikupljanje i transport, obradu, reciklažu, energetsko iskorištavanje i odlaganje ostatka otpada;  oblasti zaštite kvaliteta vazduha i promene klime zbog potebnih visokih investicionih ulaganja u industrijskom, energetskom, saobraćajnom i komunalnom sektoru, kako bi 67 se smanjile emisijezagađujućih materija u vazduh, posebnoSO2, NOx, PM10 i PM2,5 i gasova staklene bašte. Potrebno je naglasiti da će troškovi izgradnje (CAPEX) i posebno operativnih troškova (OPEX) navedene infrastrukture za zaštitu životne sredine značajno opteretiti veoma ograničene resurse domacínstava. Sve u svemu, sadašnje stanje infrastrukture u oblastizaštite životne sredine, u poređenju sa onim što je potrebno da bi se postigla potpuna usklađenost sa EU direktivama za implementaciju kojih su potrebna velika investiciona ulaganja, nagovještava dug prelazni period i proporcionalnu obavezu vrlo visokih investicionih ulaganja. 2. METODOLOŠKI PRISTUP Da bi se pripremio plan implementacije na nacionalnom nivou, sektorskom nivou i nivou direktiva za koja su potrebna velika u laganja, tri aspekta se moraju uzeti u obzir, i to sljedećim redosljedom:  Obračun troškova. To je prvenstveno inženjerska procjena onoga što čini potrebne kapacitete da se prevaziđe jaz u usklađenosti.  Određivanje slijeda investicija.Ovo je ekonomska komponenta. Sam za sebe podatak o troškovima investicije ne znači mnogo. On se mora definisati u ekonomskom smislu, procjenom operativnih troškova i troškova upravljanja koji su potebni na višegodišnjem nivou da bi se vodile investicije i procjenom dodatnih troškova administracije. Nadalje, navedeni tok troškova mora se povezati sa obračunom maksimalnog povrata troškova primjenom povećanja tarifa u granicama pragova priuštivosti.  Kako na opštem planu, tako i vrlo konkretno, vezano za prelazne periode i podršku iz grantova EU, potrebno je da pokrivenost troškova bude dovoljna da se pokriju operativni troškovi i troškovi upravljanja i dodatno određeni višak da se dalje pokrije dio dodatnog jaza ko-finansiranja.  Izvori finansiranja. Ovo je finansijskakomponenta. Kad se identifikuju nedostajuća sredstva tj. jazovi u finansiranju između godina u planu izvodljive implementacije koji se procjenjuju preko ekonomske komponente, odrediće se sredstva da se postigne navedeno finansiranje i to će biti u skladu sa Planom održive implementacije. Mora se konstatovati da je iako se u ovoj fazi ne traži opravdanje za Prelazne periode, Crna Gora izradila izvodljiv i održiv Akcioni plan za Strategiju. Metodologija izražena kao instrument u excel formatu precizno je pripremljena za ovu svrhu.Obično svake dvije godine treba razmišljati o ažuriranju NEAS-a. 2.1 Obračun troškova Postoje dva široka metoda koja se koriste da bi se procijenili troškovi usklađivanja i, generalno, uticaj propisa:  Pristup od dna ka vrhu. Ovaj se pristup sastoji od ekstrapoliranja troškova baziranih na podacima prikupljenim kroz istraživanja i posebnih troškovaiz zasebnih sektora. Djelimična baza podataka uspostavljena na takav način zatim se ekstrapolira u konkretni cijeli sektor kojim se bavi Direktiva ili čitav sektor zaštite životne sredine; 68  Pristup od vrha ka dnu, ili makro-ekonometrijska analiza. U ovom slučaju procjenjuju se uticaji na osnovu zagađivača koje treba ukloniti ili populacija koje treba pokriti novim ili poboljšanim standardima. Obim i jedinični troškovi izvlače se iz domaćih i međunarodnih referenci. Pristup od dna ka vrhu generalno se koristi kada je dostupno mnogo podataka i kada se ocjenjuje uticaj direktive na poseban sektor sa ograničenim brojem stajkholdera. Pristup od vrha ka dnu, makro ekonometrijski pristup, koristi se kada se ocjenjuju direktive koje su složene, koje imaju veliki i dalekosežni uticaj i, naročito, kada utiču na populaciju u značajnoj mjeri, a moraju se vremenski implementirati tako da se ne podigne prag priuštivosti. U slučaju direktiva za koja su potrebna velika ulaganja, i koje imaju veoma složeni uticaj na populaciju preko interaktivnih emisija u vazduh, vodu i stvaranje čvrstog otpada, koje imaju direktan i štetan uticaj na zdravlje i za koje će troškovi smanjivanja biti primarno povraćeni od građana putem povećanja tarifa (za otpad, vodu, struju) i povećanjima troškova proizvoda na koje se utiče njihovim sprovođenjem (cement, benzin, hemijski proizvodi), od suštinskog značaja je makro-ekonomski pristup. U NEAS Crne Gore, zapravo su korišćena oba ova pristupa, makro pristup za direktive sa velikim ulaganjima, i mikro pristup da bi se popunio jaz i bolje definisao makro pristup na nacionalnom nivou. Osmišljene mjere za komunalne otpadne vode i otpad, a opšti niz pripremljenih projekata (project pipeline) koristi se kao domaća osnova za izračunavanje troškova ovih direktiva. 2.2 Određivanje slijeda investicija Kada Crna Gora ubrza proces investicija potrebnih da bi se postigla puna usklađenost sa EU propisima, država će se na praktičnom nivou suočiti sa finansijskim ograničenjima koja proističu iz niskog nivoa priuštivosti koji ograničava iznos troškova koji se mogu povratiti od krajnjih korisnika kroz povećanje tarifa. To će posebno uticati na Direktive za koje su potrebna velika ulaganja gdje se pružaju usluge opštoj populaciji, naime voda, otpad i proizvodnja električne energije. Ograničenja u priuštivosti tako direktno ograničavaju iznos troškova koji se može povratiti od krajnjih korisnika kroz tarife i ostale naknade, što se naziva Princip povraćaja troškova. Nakon postizanja pune usklađenosti, u primjeni principa "zagađivač plaća" povraćaj troškova treba da bude 100%. Do tada, povraćaj troškova treba da pokriva barem operativne troškove i troškove upravljanja, tako da se ne ugrozi kapacitet privlačenja bespovratnih sredstava EU, iz kojih se mogu pokrivati samo troškovi investicije održivih projekata i podrška međunarodnih finansijskih institucija, gdje se traži izvodljivost projekata u pogledu procjene stope povrata, očekivanog profita i drugih parametara u skladu sa konkretnom metodologijom pojedine međunarodne finansijske institucije. Često se ova dva izvora finansiranja spajaju, pa se bespovratna sredstva EU koriste za pokrivanje identifikovanog nedostatka sredstava za finansiranjeinvesticije (financing gap), tako da projekat može da bude izvodljiv čak i uz niži povrat troškova od krajnjih korisnika kroz samo povećanje tarife. Obračun povraćaja troškova uključuje:  Prikupljanje podataka o prihodu domaćinstava distribuirani u desetine po prihodima (segmente od 10% od 10% najbogatijih do 10% najsiromašnijih);  Projektovanje tih podataka u skladu sa očekivanim rastom BDP i indeksima za korekcije da bi se uzele u obzir devijacije iz do kojih rast BDP dovodi u rastu prihoda domaćinstava;  Procjena industrijske/komercijalne komponente (u ovom trenutku preopretećena); 69  Računanje sadašnjeg nivoa priuštivosti koji se koristi za plaćanje komunalnih usluga.Ovaj dio podržava postojeći sistem i nije ga moguće koristiti za podršku nastojanjima sa se vrši postepeno usklađivanje;  Računanje komponente neograničene priuštivosti koja može postepeno da se mobiliše da bi se podržale aktivnosti usaglašavanja (tj. brzina mobilisanja komponente povraćaja troškova). U okviru unapređivanja sveukupnog strateškog planiranja u decembru 2015. godine, Vlada je po prvi put usvojila sveobuhvatnu Jedinstvenu listu prioritetnih infrastrukturnih projekata, koja je pripremljena u skladu sa opštom metodologijom koja se koristi u sličnim procedurama. Jedinstvena lista prioritetnih infrastrukturnih projekata za životnu sredinu, saobraćaj, energetiku i socijalni sektor sastoji se od 64 infrastrukturna projekta ukupne procijenjene vrijednosti 4,23 milijarde eura. Ova lista projekata služiće kao solidan osnov za planiranje različitih izvora finansiranja, uključujući nacionalne resurse, finansiranje zajmova, fondove EU i druge donatore, za implementaciju ovih projekata u budućnosti. 2.3 Izvori finansiranja Izvori finasiranja mogu se u osnovi grupirati na sljedeći način:  Povraćaj troškova od korisnika;  Grantovi EU i drugih donatora;  Investicije privatnog sektora;  Budžet centralne i lokalne samouprave i potencijalni ekološki fondovi;  Finansijska sredstva za projekte bez korišćenja vladinih garancija od međunarodnih finansijskih institucija i poslovnih banaka;  Finansijska sredstava države i lokalnih samouprava za ekološke projekte. Mora se konstatovati da troškove koji nastaju iz procesa usklađivanja snose, prvenstveno, građani (generalno > 50%) kroz povećanja tarifa kojima se pokrivaju operativni troškovi i troškovi upravljanja potrebnih novih investicija. Ovaj ključni aspekat, koji je nazvan ograničenje priuštivosti određuje i vrijeme koje je potrebno za punu usklađenost i osnova je za zahtjev za periode derogacije/prelazne periode. Crna Gora planira da koristi fondove EU za oko 25% investicionih troškova u zavisnosti od raspoloživosti IPA fondova za sektore zaštite životne sredine i klimatskih promjena, što predstavlja 15-20% ukupnih troškova. Međutim, najveći dio finansiranja obezbijediće se iz domaćih izvora. Usklađivanje je obaveza države i Crna Gora je opredijeljena da za tu svrhu koristi neophodne nacionalne izvore finasiranja. Crna Gora je opredijeljenja da nastavi sa povećavanjem budžetskih izdvajanja za zaštitu životne sredine i klimatske promjene. Sredstva planirana Zakonom o budžetu za program zažtite životne sredine 2016. godine iznose 6,78 miliona eura, što predstavlja 0,87% postojećeg budžeta za 2016. Sredstva su 2016. godine uvećana za 1,30 miliona eura u odnosu na sredstva iz budžeta za 2015. godinu, što ukazuje na trend rasta u oblasti zažtite životne sredine. U skladu sa novom Nacionalnom strategijom održivog razvoja do 2030. godine, koju je Vlada Crna Gore usvojila 7. jula 2016, planira se obezbjeđivanje administrativnih troškova upravljanja implementacijom ove strategije i dijela programskih aktivnosti za održivo korišćenje prirodnih resursa (obuke i izgradnja kapaciteta, informacioni sistem za održivi razvoj, sistem izvještavanja o NSSD, troškovi upravljanja zaštićenog područja s doprinosima za turizam koji se bazira na prirodi, izabrani projekti zelene mobilnosti, energetska efikasnos u oblasti izgradnje, monitoring zaštite životne sredine, sufinansiranje 70 učešća u programima EU za ekološku održivost i IPA itd) iz budžeta Crne Gore u iznosu od 1-1,5% ukupnog budžeta do 2020, i 1,5-2% do 2030. godine. Poređenja radi, 1,5% konsolidovanih troškova (operativni budžet plus konsolidovani troškovi) iznose 26 miliona eura dok sadašnji udio za zaštitu životne sredine u konsolidovanim troškovima iznosi 7,69 miliona eura. Procjena troškova upravljanja održivim razvojem urađena je na osnovu procjene administrativnih troškova u ovoj Strategiji sa administrativnim troškovima AP (uključujući bruto plate, redovne troškove i obuku dodatnog administrativnog osoblja) i iznosi 19,2 miliona eura za ukupni period 2016-2020. Ovaj trošak administracije uglavnom će se obezbijediti iz nacionalnog budžeta, dok će samo neke aktivnosti obuke biti sprovedene preko TAIEX-a. Oko svih ovih troškova vođene su konsultacije sa Ministarstvom finansija, koje ima generalni uvid u ekonomske kapacitete Crne Gore. Ministarstvo finansija prepoznaje značaj izdvajanja budžetskih sredstava za zaštitu životne sredine i klimatske promjene kako bi se ispunila mjerila za Poglavlje 27 i u tom smislu je povećalo sredstva za 26% za 2016. godinu u odnosu na 2015. Imajući na umu potrebu da se povećaju izdvajanja za životnu sredinu u narednom periodu, Mnistarstvo finansija je putem mišljenja o Nacionalnoj strategiji održivog razvoja do 2030. godine preuzelo obavezu da obezbijedi finansijska sredstva kako bi se finansirale aktivnosti i ostvario nivo definisanih parametara kako bi se postigli strateški ciljevi i mjere vezane za period do 2030, u skladu sa Javnom politikom finansijskog menadžmenta i Smjernicama makroekonomske i fiskalne politike. Pored apsolutnog povećanja u sektoru zaštite životne sredine u nadležnosti MORT-a, interna preraspodjela sredstava biće u kompletnoj nadležnosti ovog ministarstva, što podrazumijeva veću fleksibilnost u planiranju sredstava za oblast životne sredine. 3. TROŠKOVI USKLAĐIVANJA 3.1 Definicija Proces usklađivanja implicira niz dodatnih troškova i dobrobiti za ekonomiju Crne Gore.Troškovi procesa usklađivanja u oblasti životne sredine pokrivaju veliko područje i rezultiraće, u suštini iz:  Povećanog administrativnog opterećenja da se transponuje, implementira, sprovede i prati pravna tekovinaEU;  Velikih investicija u kapitalnu opremu, postrojenja itd. koja treba da se implementiraju i da budu u skladu sa pravnom tekovinom EU;  Operativnih troškova i troškova održavanja povezanih sa vođenjem ovih investicija.  Transformacije/reformi u pravcu niskih emisija i ekonomije otporne na klimatske promjene. Ovitroškovibiće pokriveni sredstvima:  Državnog budžeta;  Budžeta lokalne samouprave (LSG)  Privrede, i javnog i privatnog sektora;  Domaćinstava, kroz razne mehanizme za povraćaj troškova, uključujući naročito tarife za javne komunalne usluge;  Nepovratnim sredstvima fondova EU (IPA, WBIF, ЕSI i drugi programi za bespovratna sredstva)  i drugih donatora. 71 Važno je konstatovati da troškovi usklađivanja jesu definisani kao “dodatni trošak Crne Gore za usvajanje pravne tekovine EU" i ne treba ih miješati sa ukupnim troškovima Crne Gore za oblast životne sredine koji mogu da obuhvate politike koje nijesu direktno izvedene iz primjene navedene pravne tekovine. Mora se takođe obratiti pažnja da se obezbijedi da prilikom poređenja procjena troškova metodologije budu iste i da se odnose na iste stavke. Takođe trebe utvrditi da li su procjene troškova izražene u nominalnim vrijednostima ili u neto sadašnjoj vrijednosti (NPV) i da li uključuju operativne izdatke ili samo investicije. Procjene troškova su kao statistika, oni imaju naučnu osnovu, ali često se pogrešno shvataju i/ili zloupotrebljavaju. 3.2 Obuhvat i metodologija analize troškova 3.2.1 Uvodne napomene Nijedna procjena troškova na nacionalnom nivou i na bazi prognoza ne može da bude potpuna niti da bude 100% tačna. Ogromna količina podataka (ponekad suprotstavljenih) mora da se izvuče, odabere i ugradi u različite procjene troškova direktiva/ili skupova direktiva. Ove procjene troškova su najbolje projektne procjene i podliježu velikom nizu pretpostavki oko kojih se možda neće složiti svi stejkholderi. Strateški planovi nijesu planovi koje treba precizno pratiti, već su to referentni okviri koji imaju za cilj da donosiocima odluka omoguće da prate napredak i da planiraju buduće djelovanje kako bi održale pravac u kome - prema domaćoj politici - treba da idu. Ovi model instrumenti koji su osmišljeni za makro-ekonometrijske aktivnosti primijenjeni su u svakoj oblasti emisija sa pojedinačnim procjenama za direktive kod kojih su potrebna velika u laganja i druge posebne direktive ili skupove direktiva. Tako, postoje tri najznačajnija model alata:  Emisije u vazduh (uključujući IED, kvalitet vazduha, klimatske promjene i druge direktive u okviru ovih širih pod-sektora);  Emisije u vodu (uključujući vodu za piće, komunalnu otpadnu vodu, zaštitu od nitrata i poplava);  Upravljanje čvrstim otpadom (što uključuje komunalni otpad, opasni otpad, posebne vrste otpada, otpad životinjskog porijekla, otpad od električne i elektronske opreme, itd...) Uz to je usvojen i četvrti model a zaštitu prirode i biodiverziteta zbog činjenice da je to ključni element strategije EU za oblast životne sredine, iako iz perspektive troškova usklađivanja, nije riječ o veoma skupoj direktivi. Kod horizontalnih direktiva i direktiva o buci i hemikalijama procijene su rađene na osnovu proporcionalnosti u odnosu sa sličnim privredama u tranziciji, i na osnovu podataka koji se nalaze u postojećim strategijama za Crnu Goru. Rezultati ovih instrumenata predstavljeni su u višegodišnjem toku troškova koji omogućava povezivanje toka troškova i pragova priuštivosti. Sa svoje strane, to obezbjeđuje da implementacija procesa usklađivanja ne dovede do: 72  Utvrđivanja neizvodljivog vremenskog okvira koji implicira da su operativni troškovi veći od maksimalne priuštivosti, tj. da maksimalni povraćaj troškova bude nedovoljan da se pokriju operativni izdaci.  Značajnog unakrsnog subvencioniranja iz jednog sektora zaštite životne sredine u drugi, čime bi se mogla u značajnoj mjeri ugroziti usaglašena implementacija, s obzirom na interaktivnu prirodu oblasti životne sredine. Ovi faktori moraju se uzeti u obzir da bi se pripremila izvodljiva i kredibilna nacionalna politika. Ocjena troškova obavjena je u dvije faze:  Preliminarna analiza na osnovu postojećih studija, statistike i budžeta različitih institucija, naročito u slučaju direktiva gdje su potrebna velika ulaganja. Ova početna procjena obezbijediće polaznu referentnu vrijednost koja će nam omogućiti da uspostavimo okvir za razrađeniju analizu troškova od sektora do sektora, od direktive do direktive.Ovaj "polazni scenario" izveden iz postojećih informacija takođe nam dozovljava da izvršimo cjelokupnu makroekonomsku analizu da bismo utvrdili preliminarnu procjenu vremenskog okvira potrebnog za puno transponovanje direktiva koje su sadržane u pravnoj tekovini EU sa aspekta investiranja, povezujući investicione potrebne sa finansijskim i ekonomskim kapacitetima Crne Gore.  Trenutno najbolji mogući izračun troškova aproksimacijeu oblasti životne sredine (primjene NEAS) po gore navedenim sektorima. Početna tačka ovih analiza će biti ono što je pomenuto u tački 1), a postupak će, u suštini, obuhvatati:  Detaljnu ocjenu postojećih podataka iz sektora da bi se utvrdila metodologija procjene troškova koja je već obavljena;  Pripremu matrice za jedinične troškove koja će se izvesti iz polaznog scenarija, postojeće studije izvodljivosti za projekte koji su u toku. Po pravilu, u onim slučajevima koji su specifični za Crnu Goru ne mogu se dobiti jedinični troškovi, nego ćemo računati "najboju procjenu za projekat" na osnovu uslova u Crnoj Gori i iskustva ključnih i iskusnijih stručnjaka u različitim ekonomijama u tranziciji u kojima su oni vršili ovu vrstu analiza;  Ove informacije se prikupljaju i zajedno sa velikim brojem potrenbih pretpostavki i parametara koje su specifične za sektor unose se u model za obračun;  Zatim će model biti prilagođen potrebama i prioritetima Crne Gore i izrađen jasan modul ulaznih parametara za rad na politici od sektora do sektora. To će biti interfejs koji će koristiti analitičari. Dalji finalni pojednostavljeni modul rezultata, uključujući grafikone za laku vizualizaciju, omogućiće lako baratanje modelom procjene uticaja različitih političkih odluka. Namjera projekta jeste da obezbijedi Osnovni model lak za korišćenje koji će omogućiti analitičarima korisnika da lako shvate koncepte koji su u njegovoj osnovi da bi osvojili u potpunosti vlasništvo nad ovim analitičkim instrumentom. Oni mogu kasnije da prošire i ažuriraju svaki sektorski model kako bude na raspolaganju više detaljnih informacije i kako se budu razvijali njihovi kapaciteti. Ovo će biti posebno korisno kada se otvori proces pregovaranja i kada se budu morali osmisliti različiti scenariji za usaglašavanje politika. 73 3.2.2 Uspostavljanje vremenskog okvira Puna usaglašenost sa svim aspektima pravne tekovine EU u oblasti životne sredine ne može da se očekuje sve dok se ne realizuju sve investicije neophodne da bi se transponovale direktive za koje su potrebna velika ulaganja.Za to je, prema iskustvima zemalja u tranziciji, potreban period od 20 do 30 godina. Stoga je, u principu, za analizu troškova EAS usvojen minimalni period od 20 godina (2015-2035). Konkretan period transpozicije i implementacije za svaku od direktiva za koje su potrebna velika ulaganja treba da uđe u ovaj opšti vremenski okvir, uz izuzetak Direktive o komunalnim otpadnim vodama, kod koje može biti potrebno produženje i nakon 2035. godine. 3.2.3 Fokus na investiciono zahtjevnim direktivama Kao što je to stalno slučaj sa svim pitanjima vezanim za životnu sredinu, sve direktive imaju uticaj na više od jednog sektora. Dio izazova u sektoru industrijskog zagađenja, na primjer, rješava se direktivama u oblasti upravljanja komunalnim otpadom ili u oblasti komunalnih otpadnih voda. Zbog toga je standardna praksa da se fokus stavi na direktive za čiju su implementaciju potrebna velika ulaganja i da se izračuna što "preostaje" za konkretne sektore. Za direktive za koje su potrebna velika ulaganja, generalno gledano, potrebno je oko 80% troškova i one su te koje imaju najveći uticaj na stanovnike i stoga su ograničene u implementaciji pragom priuštivosti domaćinstava i priuštivosti na nivou budžeta institucija. 3.2.4 Definicija kapitalnih izdataka, operativnih izdataka i administrativnih troškova 3.2.4.1 Administrativni troškovi Neki od administrativnih izdataka procijenjenih za sektor životne sredine javiće se i u horizontalnom sektoru. Za svrhe ove Strategije, troškovi su procijenjeni na osnovu ranijeg iskustva u drugim ekonomijama u tranziciji i djelom podataka koji su pripremljeni na domaćem nivou. U cjelokupnoj procjeni troškova, podaci za dodatne administrativne troškove su uzeti u obzir za svaki sektor koji pokriva NEAS. Treba imati na umu da ove pretpostavljene brojke ne traba da predstavljaju osnovu za svrrhe planiranja: one će se obračunavati isključivo da se stekne prva predstava o obimu dodatnih resursa koji mogu biti potrebni. Vlada će imati potrebu da pažljivo u kasnijoj fazi ispita stvarni nivo resursa koji postoje i resursa koji su potrebni u budućem periodu i da preduzme odgovarajuće aktivnosti. Kada je to moguće dodatni administrativni troškovi preko i iznad sadašnjeg nivoa procijeniće se kroz pristup "od dna ka vrhu". To uključuje:  Procjenu broja potrebnog dodatnog osoblja;  Uzimanje prosječne cifre za godišnje troškove zarada zaposlenog stručnjaka;  Dodavanje režijskih troškova kao % godišnje zarade zaposlenih stručnjaka. Režijski troškovi koje treba uključiti u ovoj procjeni su, između ostalog:  Troškovi koji nijesu troškovi za zarade, a koji nastaju zapošljavanjem dodatnih stručnjaka (zapošljavanje, osiguranje, doprinos za pensijsko osiguranje, bolovanje itd);  Kancelarijski prostor i oprema (kompjuteri, periferni uređaji, namještaj, itd) za dodatne zaposlene, uključujući i operativne troškove i troškove održavanja. Uključeni su i izdaci za obrebjeđivanje dodatnog prostora i kancelarijske opreme (m2 dodatnog prostora/prosječni trošak /m2); 74  Profesionalni razvoj kroz obuku. Ovaj će trošak biti stalan, iako će vjerovatno kasnije biti manji nego u početku  Zarade i sa tim povezani troškovi zapošljavanja osoblja koje nije stručno osoblje, a koje je potrebno da se stručno osoblje rastereti od poslova koji nijesu stručni;  Putni i povezani troškovi koje naprave stručnjaci i drugi zaposleni u vršenju svojih dužnosti. 3.2.4.2 Investicioni troškovi (capex) i operativni troškovi i troškovi upravljanja (opex) Za izradu opšte polazne procjene troškova korišteni su svi dostupni podaci relevantni za investicije, operativne i troškove održavanja u sektoru životne sredine, počevši od ažurirane "šire" i "uže" liste projekata u oblasti životne sredine, budžeta koji su uključeni za svaki sektor u svim drugim postojećim bazama podataka i sve druge informacije iz projekata tehničke pomoći. Nakon toga, da bismo ispunili ciljeve koji se podrazumijevaju kada se radi na utvrđivanju ekonomskog jaza:  distribuirani su prikupljeni podaci u sektore;  prikupljene su dalje informacije vezane za konkretne troškove koje su bile na raspolaganju u vezi sa investicijama i operativnim troškovima i troškovima upravljanja, zajedno sa detaljima o metodologiji, koji se koriste u procjenama troškova projekata (npr. Studija izvodljivosti);  pripremljena je matrica jediničnih troškova koja mora da se primijeni na svaki sektor;  Ista procedura poštuje se i za investiranje i za reinvestiranje (capex) i za operativne troškove i troškove upravljanja (opex);  Tako nastali jedinični troškovi, identifikovani projekti i identifikovani jazovi, obradiće se u Modelu usaglašavanja troškova za svaki sektor, čime će se obezbijediti konkretna procjena troškova za svaku direktivu za koju je potrebno veliko ulaganje i za svaki sektor EAS. 3.2.5 Uspostavljanje višegodišnjih tokova troškova i višegodišnjih ciljnih vrijednosti U model instrument (Model Tool) koji se koristi za uspostavljanje višegodišnjih tokova troškova i višegodišnjih ciljnih vrednosti ugrađeni su sljedeći parametri:  Višegodišnji tokovi troškova na osnovu relevantne direktive/sektora;  Višegodišnja moguća nadoknada troškova na osnovu relevantne direktive/sektora;  Pretpostavke o makroekonomskim i socioekonomskim parametrima;  Stope mobilizacije za nadoknadu troškova;  Pretpostavke o stopama mobilizacije grantova EU i finansiranju od donatora;  Projekcija sredstava iz domaćih izvora;  Projekcije finansijskih sredstava od međunarodnih finansijskih institucija, ostala finansiranja projekata i privatne investicije;  Ostali tehnički parametri koji su neophodni da bi model alata postao operativan. Model instrument je osmišljen tako da prilagodi sve tokove varijacijama ulaznih podataka, odnosno ciljnim datumima utvrđenim za postizanje potpune usklađenosti. 75 Gdje god je moguće, postupalo se u skladu sa akcionim planovima postojećih strategija u Crnoj Gori. Kada vremenski okviri iz tih akcionih planova nijesu usklađeni sa ograničenjem priuštivosti troškova poslovanja i održavanja, ili su strožiji nego što i same države članice EU zahtijevaju, ciljni datumi su pomjereni kako bi se obezbjedili mogući i opravdani ciljevi postizanja potpune usklađenosti u Crnoj Gori sa ekonomskog stanovišta. Ova „Analiza osjetljivosti“ je proces koji se ponavlja i koji je sproveden da bi se pomoglo u utvrđivanju opravdanih ciljnih vrijednosti za postizanje potpune usklađenosti sa relevantnim direktivama odnosno sektorima koji su bili predmet procjene.Služiće svrsi uspostavljanja redosljeda prioriteta koji će zatim biti razrađen u planovima za sprovođenje posebnih direktiva koji će biti sačinjeni. 3.2.6 Opis model instrumenta Model troškova usklađivanja je osmišljen da bi se ugradile neke odlike koje unose dodatnu vrijednost kao što su:  Jasno ustanovljive tabele za unos podataka koje se mogu odmah modifikovati kako se podaci budu brzo razvijali. Tabele za unos podataka obuhvataju:  Socioekonomske podatke.  Makroekonomske parametre.  Tabele za unos činjenica o sektorima.  Reference o jediničnim troškovima. Ove tabele podataka služe dvostrukoj svrsi unošenja konkretnih podataka u modul obračuna kako to budu zahtijevale različite direktive/sektori, kao i za uredno i pristupačno prikupljanje kontekstualnih informacija na kojima su zasnovani ovi unosi podataka.  Obimna baza podataka kao referenca. Jedinični troškovi se izvode iz tri izvora:  Međunarodnih referenci. Uključujući one iz susjednih ekonomija u tranziciji koje su se pridružile EU 2004/2007. godine, zajedno sa onima iz relativno novijih procjena troškova usklađivanja za Hrvatsku, Srbiju, Makedoniju, BiH i Tursku;  Djelimične procjene troškova karakterističnih za Crnu Goru iz različitih izvora i procjene iz tvining projekata;  Studije izvodljivosti izrađene za infrastrukturne projekte zajedno sa ostalim domaćim izvorima od značaja. Na ovaj način se izvode obrazloženi i opravdani jedinični troškovi koji su nazvani „jedinični troškovi Crne Gore izvedeni na osnovu najboljih referenci“. Kao i sve odlike modela, ove jedinične troškove je moguće – kontinuirano – lako modifikovati kako bi se odrazila promjena u podacima. Neke od posebnih odlika modela mehanizma su:  Tabela sa unešenim podacima o dvostrukim ograničenjima priuštivosti. To je obračun priuštivosti usklađen sa onim koji se koristi za velike infrastrukturne projekte koji se finansiraju iz strukturnih fondova EU, i to u pogledu priuštivosti na nivou cijele zemlje (postavljene kao % BDP-a) i priuštivosti na nivou korisnika (postavljene kao % prihoda domaćinstava). Tako će procjene za prelazne periode biti dobro provjerene kako ne 76 bismo premašili ukupnu priuštivost Crne Gore i kako bi korisničke naknade ostale u granicama priuštivosti domaćinstava.  Mehanizam politike. Ovo je modul analize osjetljivosti koji korisniku omogućava da procijeni uticaj promjene u ciljnim vrijednostima za postizanje usklađenosti na višegodišnje investicione planove i ograničenja priuštivosti.  Ovaj model će biti agregacioni model. Omogućiće da se razvrstaju troškovni obračuni iz procjena na nacionalnom nivou u sektorske procjene i do nivoa direktiva ili grupe direktiva.  Direktive vezane za izvore finansiranja. Izvore finansiranja i ekonomske instrumente koji se koriste u Crnoj Gori moguće je povezati sa modelom mehanizmom za NEAS i analizu plana sprovođenja, što će dovesti do izrade baze podataka u kojoj će biti navedeni izvori finansiranja (uključujući ekonomske instrumente kao takve) i uspostavljanja poželjne veze sa tim izvorima finansiranja za svaku konkretnu direktivu ili grupu direktiva. Tako je finansijske planove moguće lako nadograditi/ažurirati kada stupe na snagu konkretne dodatne informacije ili ekološki fondovi ili novi propisi koji podrazumijevaju izmjene u ekonomskim instrumentima. Radi daljeg pojašnjenja priložena je struktura modela za NEAS u grafičkom formatu (GRAFIKON I). GRAFIKONI: STRUKTURA MODELA TROŠKOVA USKLAĐIVANJA U OKVIRU NEAS TABELE SA ULAZNIM PODACIMA OBRAČUNA PARAMETRI MFI TABELA SA ČINJENICAMA O SEKTORU Domaći KOLIČINE JEDINIČNI TROŠKOVI NAJBOLJA REFERENCA CILJNE VRIJEDNOSTI ZA PRELAZNI PERIOD SOCIOEKONOMSKI PODACI Opšti Prihodi domaćinstava Demografski podaci MAKROEKONOMSKI Administrativni troškovi Investicije UTICAJ NA EKONOMIJU MEHANIZAM POLITIKE Poslovanje i održavanje, reinvestiranje REFERENCE JEDINIČNIH TROŠKOVA REFs RATs PRILAGOĐAVANJA REZULTATI VIŠEGODIŠNJI PLAN INVESTICIJA FINANSIJSKI PLANOVI PLANOVI NADOKNADE TROŠKOVA Studije izvodljivosti OGRANIČENJA PRIUŠTIVOSTI IZVORI FINANSIRANJA ZAGAĐENJE KOJE TREBA UKLONITI MODUL TEHNIČKOG TROŠKOVI 77 3.3 Troškovi usklađivanja po sektorima 3.3.1 Sektor kvaliteta voda 3.3.1.1 Polazno stanje U pogledu podjele ukupnih troškova usklađivanja u oblasti životne sredine po podsektorima, Crna Gora je svjesna da je voda nadaleko najveći podsektor životne sredine. Ovaj podsektor je uređen velikim skupom propisa EU. Međutim, mora se napomenuti da ovo zakonodavstvo ne obuhvata cjelokupan niz funkcija u oblasti kvaliteta voda; na primjer, nema uslova vezanih za navodnjavanje, oskudnost vode ili sušu. Stoga, da bi se dostigao potpuno integrisan pristup kvalitetu voda, proces planiranja je obuhvatio aspekte koji nijesu uključeni u zakonodavstvo EU. Okvirna direktiva o vodama (ODV) dominira u pravnoj tekovini EU koja se odnosi na sektor voda jer:  Utvrđuje ciljeve vezane za životnu sredinu;  Propisuje proces planiranja u vodoprivredi;  Obuhvata praćenje, procjenu i analizu pritisaka i uticaja;  Utvrđuje izradu i sprovođenje šestogodišnjih planova upravljanja riječnim slivom osmišljenih s ciljem postizanja ciljeva životne sredine. Povezane direktive o standardima kvaliteta životne sredine, i hazardnim i prioritetnim hazardnim supstancama i podzemnoj vodi dopunjavaju ODV, zajedno sa uslovima iz ostalih direktiva:  Obavezni standardi kvaliteta vode za posebne namjene: vode za piće i vode za kupanje.  Kontrole nad izvorima zagađenja: komunalne otpadne vode, nitrati iz poljoprivrede.  Ključno zakonodavstvo u oblasti životne sredine: Direktiva o industrijskim emisijama, procjena uticaja na životnu sredinu. Pored ovih mjera, zakonodavstvo EU takođe nalaže izradu šestogodišnjih planova upravljanja rizikom od poplava. 3.3.1.2 Obrazloženje procjene troškova Zakonodavstvo EU u oblasti voda je obimno, teško, njegova primjena je kompleksna, a izvršavanje skupo. Kompleksnost u primjeni zakonodavstva proističe djelom iz zahtjeva da se riješe mnogobrojni faktori koji utiču na hidrološki ciklus, odnosno:  Industrijske aktivnosti uređene režimom integrisanog sprječavanja i kontrole zagađenja (Direktiva o industrijskim emisijama - DIE) i s njim povezanim zakonodavstvom;  Poljoprivredne aktivnosti uključujući odredbe Zajedničke poljoprivredne politike koje se odnose na dobre poljoprivredne uslove i uslove životne sredine (unakrsna usklađenost);  Gradska i saobraćajna infrastruktura, uključujući izmjene šema odvodnjavanja, kvaliteta vode i morfologije vodotoka. Pravna tekovina EU ostavlja (saglasno načelu subsidijarnosti) određeni broj ključnih pitanja u rukama država članica, odnosno:  Raspodjelu vodenih resursa (iako se ODV ovim indirektno bavi postavljanjem ograničenja na ukupnu eksploataciju resursa zbog potrebe da se dostignu ekološki ciljevi); 78  Oblasti koje u državama članicama treba da budu snabdjevene vodom za piće iz centralnih „javnih” sistema nasuprot „sopstvenim izvorima“ kao što su privatni bunari;  Nivo zaštite od rizika od poplava koji se obezbjeđuje ljudima i imovini. Zakonodavstvo EU ne utvrđuje posebne uslove za institucionalne odredbe u sektoru voda, ali se oslanja na države članice u pogledu uspostavljanja „odgovarajućih aranžmana” putem imenovanja nadležnih organa. Ovaj sektor takođe ima najveće implikacije po druge sektore jer je voda recipijent zagađenja iz mnogih izvora i ublažavanje zagađenja u vodenom elementu podrazumjeva blisku interakciju sa zagađivačima i integrisano upravljanje hidrološkim ciklusom i riječnim slivovima. Trenutno postoji zastoj u pogledu neophodnih investicija u sektoru prevoza vode za piće u cistjernama što mora biti riješeno prije proširenja nivoa usluga koje se pružaju javnosti. Postavljanje jasne razlike između svih ovih komponenti je tehnički komplikovano i ima dosta „sivih zona” između onoga što mora biti preduzeto zbog usklađivanja i onoga što je nacionalna politika na koju ne utiče usvajanje pravne tekovine EU. U procjenama troškova osnovne pretpostavke su usklađenosti u pogledu kvaliteta i proširenja sistema jer se, kao što je već objašnjeno, procjena troškova sačinjava za utvrđeni period od dvadeset godina, odnosno do 2035. godine. TABELA III: UTVRĐIVANJE POSTOJEĆEG JAZA CRNA GORA EU Snabdijevenost vodom za piće % snabdijevenog stanovništva 75% 93% Snabdijevenost prečišćenom vodom za piće % opsluženog stanovništva 69% 100% Sakupljene otpadne vode % opsluženog stanovništva 42% (67%*) 93% Prečišćene komunalne otpadne vode % prečišćenih otpadnih voda 18% (28%*) 87% *Napomena: podaci koji se odnose na na sakupljanje i prečišćavanje komunalne otpadne vode, odnose se na ukupan broj stanovnika, dok je procenat u urbanim cjelinama znatno veći (67 % sakupljene otpadne vode, odnosno oko 20 % prečišćene). Ovo su najbolje procjene stanja u 2015. izvedene iz strategije za vode i Pregleda stanja životne sredine iz 2014. godine. Zbog uticaja turizma u mnogim primorskim opštinama postoje predimenzionirani kapaciteti koji su dodatno izobličili pružanje usluge lokalnom stanovništvu. Postoje dva detaljna master plana za tretman komunalnih otpadnih vode u kojima su sadržane mjere za logički izvedene aglomeracije, a kao ciljni datum završetka infrastrukture određena 2029. godina. Sprovedene su analize master planova i procijenjen je njegov uticaj na priuštivost. Na osnovu rezultata utvrđen je kasniji ciljni datum završetka zbog same činjenice da je došlo do odlaganja u sprovođenju nekih mjera. Imajući u vidu značaj turizma u Crnoj Gori, vodosnabdijevanje i sakupljanje i prečišćavanju otpadnih voda se kao prioritet uglavnom finansiraju iz kredita. To je uzeto u obzir prilikom procjene finansijskog kapaciteta i određivanja opravdanih prelaznih perioda jer će uticaj na tarife u ranoj fazi zajedno sa deficitarnom priuštivošću biti vrlo veliki, pri čemu će apsorbovati veliki dio prikrivene priuštivosti i očekivani rast prihoda domaćinstava. Planiranje usklađivanja u oblasti životne sredine nalaže pažljivo i skladno uravnotežavanje sadašnjih i očekivanih budućih resursa, a prvenstveno komponente koja se odnosi na nadoknadu troškova. Da bi se napravila opravdana razlika između komponente nacionalne strategije za vode i onoga na koje neposredno utiče primjena zakonodavstva EU izrađen je poseban model troškova za sve ove direktive u kom su procijenjeni troškovi premošćavanja jaza u nivoima pružanja usluga stanovništvu Crne Gore. 79 Značajni troškovi postavljanja prioriteta i ubrzanja sprovođenja mjera za vode zbog turističke privrede ne bi trebali da budu troškovi usklađivanja sami po sebi jer ih uzrokuje potreba konkurentnosti u proizvodnom sektoru. Pored toga, mora se sprovesti Direktiva o zaštiti od poplava i iako je to uglavnom prioritet na nacionalnom nivou koji se hitno sprovodi kroz neku mjeru bez potrebe da ga pokreće zakonodavstvo EU, ona je uključena i procjena troškova za pomenutu direktivu se izvodi iz informacija sadržanih u Pregledu stanja životne sredine za Crnu Goru. Stoga će se troškovi usklađivanja u vodoprivredi sastojati iz tri različita dijela:  Voda za piće (VP), kvalitet i proširenje usluge do nivoa EU;  Komunalne otpadne vode, uključujući sakupljanje i prečišćavanje;  Zaštita od poplava u tri faze:  Nadgradnja postojeće infrastrukture, na kratkoročnoj osnovi;  Faza usklađivanja I do 2020. godine, uz izgradnju prioritetne infrastrukture;  Potpuna usklađenost, do 2035. godine. 3.3.1.3 Jedinični troškovi 3.3.1.3.1 Opšta zapažanja Idealno je da proces procjene troškova bude sproveden detaljnim ispitivanjem svake UMZ (odnosno aglomeracije) i pribavljanjem podataka o postojećoj vodnoj infrastrukturi (i njenom stanju) u ovoj oblasti – odnosno inventaru imovine. Ovaj pristup trenutno nije moguć u Crnoj Gori zbog oskudnosti podataka i nepouzdane raspoređenosti stanovništva u aglomeracijama vodenih slivova. Aglomeracije su po Direktivi 91/271/EEC podijeljene u 5 kategorija, odnosno:  I Aglomercije sa više od 100.000 stanovnika;  II Aglomeracije između 50.000 i 99.999 stanovnika;  III Aglomeracije između 10.000 i 49.999 stanovnika;  IV Aglomeracije između 2.000 i 9.999 stanovnika;  V Aglomeracije sa manje od 1.999 stanovnika (nijesu uključene u Direktivu u komunalnim otpadnim vodama). Strateškim master planovima (Strateški master plan za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i sjevernom regionu Crne Gore i Master plan odvođenja otpadnih voda Crnogorskog primorja i Opštine Cetinje) aglomeracije su svedene na urbani dio opština i shodno tome date su mjere i aktivnosti za svaku opštinu sa procjenom troškova i investicionim planom za period 2005-2029. godina. Imajući u vidu da su ovim dokumentima predviđena ulaganja u iznosu od 560 miliona eura, realno je na osnovu realizovanih aktivnosti, kao i onih koje su u toku očekivati da se do 2020. godine utroši više od 50 % planiranog. S obzirom da ova strateška dokumenta nije pratio akt o aglomeracijama (u nedostatku pravnog osnova) kojim bi bile utvrđene granice, Ministarstvo održivog razvoja i turizma u saradnji sa opštinama i uz ekspertsku podršku obezbjeđenu kroz DWP, priprema analizu koja će poslužiti za donošenje Akta o aglomeracijama. Ova aktivnost će biti završena do kraja II kvartala 2017. godine. Pored preispitivanja postojećih aglomeracija, neke nove aglomeracije će biti definissane za koje se u međuvremenu formirala potreba. U nastavku je objašnjen proces odnosno metodologija procjene troškova u vezi sa ovim vrstama aglomeracija. 80 3.3.1.3.2 Komunalne otpadne vode 3.3.1.3.2.1 Mreže za sakupljanje Troškovi mreže predstavljaju zbir, za svaku različitu veličinu cijevi (od 1 do n), dužine cijevi pomnožene sa jediničnim troškom prečnika cijevi. Raspoređenost cijevi je povezana sa vrstom i veličinom aglomeracije. Jedinični troškovi postavljanja cijevi su izvedeni iz velikog broja izvora i kalibrisani u odnosu na novije projekte u regionu, a predstavljaju funkciju prečnika cijevi. Dužina potrebne cijevi se određuje na osnovu ukupne dužine mreže i standardnih inžinjerskih pretpostavki u vezi sa potrebom za konkretnim prečnicima na unaprijed utvrđenim nivoima opterećenja. Ukupna dužina mreže je funkcija površine područja koje se opslužuje i gustine naseljenosti. Opet se ova funkcija izvodi na osnovu postojećih podataka i kalibriše u odnosu na nivoe gustine naseljenosti koja je uobičajena u urbanim područjima. Ukupno posmatrano, ovaj pristup omogućava procjenu troškova mreže na osnovu informacija o površini i gustini naseljenosti. Ukupni troškovi mreže se zatim pripisuju ili postojećoj imovini ili „budućoj investiciji“ na osnovu dostupnih podataka i procentu obuhvaćenosti. Tako se dobija procjena troškova budućeg proširenja mreže. Na ovo se dodaje naknada za renoviranje postojećih mreža. 3.3.1.3.2.2 Postrojenja za prečišćavanje U slučaju postrojenja za prečišćavanje koristi se slična funkcija za procjenu troškova prečišćavanja koja za osnov uzima količinu i vrstu prečišćavanja. Za velike UMZ (urbane morfološke zone) se pretpostavlja da je neophodno tercijarno prečišćavanje. Za UMZ srednje veličine se pretpostavlja da je neophodno konvencionalno sekundarno prečišćavanje. Za male UMZ se pretpostavlja da je neophodno sekundarno ili ekstezivno prečišćavanje – izbor neke od ovih mogućnosti zavisi od površine i raspoloživosti zemljišta (manje UMZ u područjima sa ravnim reljefom su pogodnije za ekstezivne tehnologije). Kao i ranije, smatra se da se inkrementalni troškovi izračunavaju tako što se od ukupnih troškova oduzme vrijednost postojeće imovine, a uzima se u obzir naknada za renoviranje. I kod sakupljanja otpadnih voda i prečišćavanja otpadnih voda se u procjeni operativnih troškova koriste funkcije troškova izvedene na sličan način. 3.3.1.3.3 Voda za piće 3.3.1.3.3.1 Uvodne napomene Sličan pristup je primjenjen u odnosu na Direktivu o vodi za piće, ali uz neke vidne razlike. Prvo, u Direktivi nije utvrđena „jedinica usklađivanja“ kao takva. Pored toga, države članice nijesu Direktivom obavezane da svoje cjelokupno stanovništvo (ili njegov dio) snabdijevaju vodom za piće. U njoj su utvrđeni standardi koji moraju biti postignuti u snabdijevanju stanovništva. Ukratko, na državama članicama je da odluče koliko široka treba da bude obuhvaćenost. Da bi se uradila procjena troškova zauzet je sljedeći pristup: Trenutne stope priključenja se utvrđuju za velika, srednja i mala urbana i ruralna područja. Kao budući cilj uzima se obuhvaćenost 95% stanovništva, što iz perspektive EU svakako treba da bude prihvaćeno 81 kao „potpuna obuhvaćenost“. Veliki gradovi će uglavnom koristiti izvore površinskih voda, dok bi zone sa manjim snabdijevanjem uglavnom koristile izvore podzemnih voda. Takođe se pretpostavljaju uslovi prečišćavanja za ove različite izvore. 3.3.1.3.3.2 Mreža snabdijevanja Procjena troškova slijedi koncepijski pristup sličan onome koji se koristi za DPKOV (Direktiva o prečišćavanju komunalnih otpadnih voda), odnosno troškovi mreže snabdijevanja su funkcija površine i gustine područja koje se opslužuje. Neophodna prenosna mreža je srazmjerna veličini mreže snabdijevanja. 3.3.1.3.3.3 Prečišćavanje Prečišćavanje je takođe funkcija obima i vrste prečišćavanja, a vrstu prečišćavanja određuje vrsta izvora (površinske vode ili otpade vode). Funkcije „f” su ponovo izvedene iz skupa podataka dostupnih na međunarodnom nivou i kalibrisanih u odnosu na iskustva u projektima u regionu. Inkrementalni troškovi se opet izračunavaju tako što se od ukupnih troškova oduzima postojeća imovina gdje se vrijednost postojeće imovine obračunava na osnovu prijavljene obuhvaćenosti i pretpostavljenog stanja (odnosno, u obračun se ugrađuje i naknada za renoviranje). Kao i kod DPKOP-a, operativni izdaci se izvode na sličan način, odnosno primjenom standardnih funkcija troškova kalibrisanih u odnosu na regionalne uslove. 3.3.1.3.3.4 Zaštita od poplava Trošak se procjenjuje na osnovu Pregleda stanja životne sredine iz 2014. godine i kao referenca se uzima vrlo detaljan pododjeljak o zaštiti od poplava u najbližoj raspoloživoj eksternoj analizi. Procjene troškova koje su ovdje uključene su prilagođene da bi bile kompatibilne sa metodologijom višegodišnjeg toka troškova primjenjenom u ovoj procjeni troškova usklađivanja. 3.3.1.4 Ciljne vrijednosti za postizanje usklađenosti 3.3.1.4.1 Uvodne napomene Iako je još rano za uspostavljanje ciljnih vrijednosti za postizanje usklađenosti i iako naredna tabela predstavlja najbolju procjenu do sad, bilo je važno imati redosljed prioriteta kako bi se preciznije odredila buduća politika kada pozicija Crne Gore postane jasnija. U ovom slučaju, ciljne vrijednosti za postizanje usklađenosti su utvrđene kao % stanovništa kojeg treba da opslužuje potpuno usklađen sistem. Treba imati na umu da će ciljne vrijednosti za prelazne periode o kojima se pregovara biti utvrđene u ovim istim uslovima, odnosno kao % stanovništva kojeg opslužuje potpuno usklađen sistem. NAPOMENA: Modeli mehanizma koji povezuju troškove sa opsluženim stanovništvom se smatraju ključnim za utvrđivanje troškova usklađivanja i strategije koja slijedi, planova sprovođenja i politike usklađivanja. Oni odražavaju obavezu koju će Crna Gora morati da preuzme u skladu sa ugovorom o pristupanju. To nije slučaj kod zaštite od poplava i stoga se smatra da je dovoljan investicioni plan sa opravdano utvrđenim redosljedom. 82 3.3.1.4.2 Voda za piće TABELA IV: CILJEVI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI ZA VODU ZA PIĆE Koncept Opština 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Snabdjevenost vodom za piće Kao % stanovništva I 90% 90% 92% 94% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% II 85% 85% 87% 89% 92% 94% 95% 96% 96% 96% 96% III 62% 62% 62% 62% 65% 71% 79% 86% 90% 94% 95% IV 30% 30% 30% 30% 30% 30% 37% 50% 68% 81% 90% V 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% UKUPNO 75% 75% 76% 77% 80% 83% 86% 90% 93% 94% 95% Prečišćavanje vode Kao % stanovništva I 81% 82% 85% 93% 96% 97% 98% 99% 100% 100% 100% II 77% 78% 80% 86% 91% 94% 97% 99% 100% 100% 100% III 58% 59% 60% 61% 63% 72% 82% 89% 95% 98% 100% IV 31% 32% 33% 34% 35% 36% 37% 52% 67% 77% 91% V 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% UKUPNO 69% 70% 72% 76% 79% 83% 89% 93% 96% 98% 99% Ciljna vrijednost je inicijalno utvrđena do 2025. godine. Ciljevi koje treba postići su obuhvaćenost 95% stanovništva i snabdijevanje vodom 99% stanovništva u skladu sa standardima potpune usklađenosti. U nastavku je grafički prikazana konvergencija za različite vrsta opština, kako za obuhvaćenost tako i za standarde kvaliteta. GRAFIKON II: OPSEG SNABDJEVANJA VODOM ZA PIĆE 0% 20% 40% 60% 80% 100% 120% Opseg snabdjevanja vodom za piće I II III IV V TOTAL 83 3.3.1.4.3 Komunalne otpadne vode TABELA V: CILJNE VRIJEDNOSTI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI TA KOMUNALNE OTPADNE VODE Koncept Opština 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2030 2035 Komunalne otpadne vode Kao % stanovništva (sakupljanje i obada) I 35% 44% 52% 61% 74% 87% 91% 95% 95% 95% 95% 95% 95% II 30% 30% 30% 42% 55% 68% 76% 85% 93% 93% 93% 93% 93% III 24% 24% 24% 24% 29% 36% 46% 54% 60% 65% 70% 90% 90% IV 0% 0% 0% 0% 0% 0% 17% 33% 33% 33% 33% 63% 80% V 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% UKUPNO 28% 32% 36% 41% 50% 60% 68% 75% 78% 80% 82% 91% 93% Ciljna vrijednost je inicijalno utvrđena do 2035. godine. Ciljevi koje treba postići su obuhvaćenost 93% stanovništva, sa izuzetkom aglomeracija ispod 2000 ekvivalentnih stanovnika koje nijesu u obavezi da budu usklađene. U nastavku je grafički prikazana konvergencija za različite vrste opština u pogledu obuhvaćenosti i standarda prečišćavanja. GRAFIKON III: OPSEG SAKUPLJANJA OTPADNIH VODA 0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1 Opseg sakupljanja otpadnih voda I II III IV V TOTAL 84 GRAFIKON IV: OPSEG PREČIŠĆAVANJA OTPADNIH VODA 3.3.1.4.4 Zaštita od poplava Usklađivanje u oblasti zaštite od poplava je podijeljeno na tri faze:  Faza I obuhvata ono što se smatra „hitnim“ projektima, odnosno uglavnom obuhvata sanaciju postojeće urušene infrastrukture koja predstavlja visok rizik od poplava jer su područja koja ona više ne štiti djelotvorno u posljednje vrijeme bila izložena stalnim poplavama;  Faza II obuhvata aktivnosti visokog prioriteta povezane sa procjenjenim nedostacima koji uzrokuju visok rizik u postojećoj infrastrukturi koje treba sanirati.  Faza III obuhvata one projekte koji bi omogućili Crnoj Gori da postigne potpunu usklađenost. TABELA VI: USPOSTAVJANJE CILJNIH VRIJEDNOSTI ZA ZAŠTITU OD POPLAVA PO FAZAMA STAVKA TROŠKOVA FAZA 1. NADGRADNJA FAZA 2. AKTIVNOSTI VISOKOG PRIORITETA 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 POSTAVLJANJE CILJNIH VRIJEDNOSTI PO FAZAMA 10% 40% 100% 15% 30% 50% 75% 100% STAVKA TROŠKOVA FAZA 3. SPROVOĐENJE DO STATUSA POTPUNE USKLAĐENOSTI 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 POSTAVLJANJE CILJNIH VRIJEDNOSTI PO FAZAMA 2% 4% 7% 12% 18% 25% 45% 57% 70% 83% 96% 100% 100% Na osnovu postojećeg statusa i utvrđene ciljne vrijednosti uspostavljen je hronološki slijed za usklađivanje. Ovo je najbolja procjena u odnosu na ove uslove. 3.3.1.5 Troškovi usklađivanja Na osnovu prethodnih ciljnih vrijednosti za postizanje usklađenosti, utvrđenih količina u odnosu na procenat stanovništva kojeg opslužuje potpuno usklađen sistem i ustanovljenih jediničnih troškova moguće je procijeniti troškove usklađivanja na višegodišnjoj osnovi. To je u nastavku prikazano u nominalnim uslovima, i to kao raspoređenost kapitalnih, operativnih i administrativnih troškova. 0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1 Opseg prečišćavanja otpadnih voda I II III IV V TOTAL 85 3.3.1.5.1 Voda za piće GRAFIKON V: VODA ZA PIĆE - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA Kapitalni izdaci 2015. godine dostižu najvišu vrijednost od 20 miliona eura na godišnjem nivou, i to uglavnom zbog tekućeg agresivnog kratkotočnog investicionog plana. Operativni izdaci se uvećavaju na 7 miliona godišnje 2035. godine. U nastavku su prikazani diskontovani troškovi usklađivanja, u uslovima sadašnje vrijednosti. GRAFIKON VI: VODA ZA PIĆE - UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVNJA Nominalni trošak je opšta cifra čija stvarna vrijednost zavisi od hronološkog raspoređivanja navedenih troškova. Vrijednost koja je naplativa 2015. godine nije ista kao ona koja je naplativa 2035. godine. Tako se, da bi se utvrdila uporediva cifra i uklonile vremenske iskrivljenosti, tokovi troškova diskontuju na njihovu vrijednost iz 2015. godine. To je koncept neto sadašnje vrijednosti (NSV) kao indikator koji se koristi u ekonomiji da bi se utvrdili sadašnji troškovi odluke o nekoj politici. Diskontna stopa iznosi 4% i ista je kao ona koja se trenutno preporučuje za velike infrastrukturne projekte. Ta vrijednost je prikazana na prethodnom grafikonu. 0 5 10 15 20 25 M IL IO N A E U R A 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 Opex 0 0.735 1.59 2.294 3.156 3.942 4.577 5.066 5.442 5.663 5.791 5.907 6.025 6.145 6.268 6.394 6.521 6.652 6.785 6.921 7.059 Capex 0 20.17 12.87 14.37 13.63 9.461 7.346 4.073 1.868 0.285 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA 0 50 100 150 1 Total Cost 140.1105822 Capex 71.11902416 Opex 62.21271188 M il io n a e u ra UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA NSV PO STOPI OD 4% 86  Procjenjuje se da će investicioni troškovi, Capex, iznositi 71 milion eura prije 2025. godine;  Operativni izdaci do 2023. godine su značajan (i tekući) trošak koji će do tog datuma dostići 62 miliona eura u sadašnjim uslovima; Ukupno posmatrano, procjenjuje se da će trošak usklađivanja za vodu za piće iznositi 140,1 milion eura, uključujući procjenu od 6,7 milion eura troškova financiranja iz kredita prije 2016. godine. 3.3.1.5.2 Komunalne otpadne vode GRAFIKON VII: KOMUNALNE OTPADNE VODE - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA - VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA Kapitalni izdaci 2016. godine dostižu najvišu vrijednost nešto nižu od 44 miliona eura na godišnjem nivou, uglavnom zbog kratkoročnih prečišćavanja otpadnih voda u većim aglomeracijama. Operativni izdaci se 2035. godine uvećavaju na značajnih 31 miliona godišnje. U nastavku su prikazani diskontni troškovi usklađivanja, u nominalnim uslovima. GRAFIKON VIII: KOMUNALNE OTPADNE VODE - UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA 0 10 20 30 40 50 60 M IL IO N A E U R A 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 Opex 0 2.6925 5.4089 6.9842 8.3467 9.4773 10.608 11.739 13.095 14.452 16.035 17.618 19.427 21.236 23.045 24.854 26.437 28.02 29.376 30.507 30.959 Capex 43.427 43.813 25.408 21.975 18.236 18.236 18.236 21.883 21.883 25.53 25.53 29.178 29.178 29.178 29.178 25.53 25.53 21.883 18.236 7.2944 0 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA 0 100 200 300 400 500 600 1 Total Cost 553.9063599 Capex 350.4139276 Opex 203.4924323 M il io n a e u ra KOMUNALNE OTPADNE VODE - UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA PO STOPI OD 4% 87 Da bi se izbjegla vremenska iskrivljenost tokovi troškova su diskontovani na njihovu vrijednost iz 2015. godine. To je koncept neto sadašnje vrijednosti (NSV) kao indikator koji se koristi u ekonomiji da bi se utvrdili sadašnji troškovi odluke o nekoj politici. Diskontna stopa iznosi 4% i ista je kao ona koja se trenutno preporučuje za velike infrastrukturne projekte. Ova vrijednost prikazana je u grafikonu u nastavku:  Investicioni troškovi, Capex, koji će nastati prije 2035. godine su procijenjeni su na 350.4 miliona eura;  Operativni izdaci do 2023. godine su značajan (i tekući) trošak koji će do tog datuma dostići 203,5 miliona eura posmatrano u sadašnjim uslovima; Ukupno posmatrano, procjenjuje se da će troškovi usklađivanja za komunalne otpadne vode iznositi 553,9 miliona eura. 3.3.1.5.3 Zaštita od poplava GRAFIKON IX: ZAŠTITA OD POPLAVA – TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM IZNOSIMA Očekuje se da će kapitalni izdaci 2017. godine dostići najvišu vrijednost nešto višu od 18 miliona eura na godišnjem nivou pod pretpostavkom da Crna Gora sprovede mjere ublažavanja rizika od poplava koje su se više puta desile u kratkom vremenskom periodu. Operativni izdaci se 2035. godine uvećavaju na preko 10 miliona godišnje. U nastavku su prikazani diskontovani troškovi usklađivanja, u uslovima sadašnje vrijednosti. 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 M IL IO N A E U R A 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 Opex 0 0.27716 1.41351 2.88357 3.10076 3.32549 3.61329 3.91127 4.33485 4.50454 4.67929 4.90241 5.22065 5.59459 6.02721 6.61511 7.31945 8.04932 8.80546 9.58862 10.3996 Capex 3.623 14.492 18.115 1.965 1.965 2.62 2.62 3.93 0.926 0.926 1.389 2.315 2.778 3.241 4.63 5.556 5.556 5.556 5.556 5.556 2.315 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA 88 GRAFIKON X: ZAŠTITA OD POPLAVA - UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA Tako se, da bi se utvrdila uporediva cifra i uklonile vremenske iskrivljenosti, tokovi troškova diskontuju na vrijednost uslova iz 2015. godine. To je koncept neto sadašnje vrijednosti (NSV) kao indikator koji se koristi u ekonomiji da bi se utvrdili sadašnji troškovi odluke o nekoj politici. Diskontna stopa iznosi 4% i ista je kao ona koja se trenutno preporučuje za velike infrastrukturne projekte. Ta vrijednost je prikazana na prethodnom grafikonu. Iako je ovo vrlo gruba procjena, ona svakako daje naznaku da je ovo još jedna oblast u kojoj su u velikoj mjeri neophodni planiranje i budžetiranje.  Procjenjuje se da će investicioni troškovi, Capex, iznositi 67,7 miliona eura do 2035. godine, iako će imati kratkoročnu koncentraciju radi sanacije štete pričinjene u protekloj epizodi poplava;  Operativni izdaci do 2035. godine su značajan (i tekući) trošak koji će do tog datuma dostići 61 miliona eura posmatrano u sadašnjim uslovima; Ukupno posmatrano, procjenjuje se da će trošak usklađivanja za zaštitu od poplava iznositi 128,7 miliona eura, što je značajna barijera za javni sektor gdje je, za razliku od vode za piće i komunalnih otpadih voda, faktor nadoknade troškova vrlo nizak i indirektan. 3.3.1.6 Razmatranja o finansiranju U sektoru voda postojaće tri ključna izvora finansiranja:  Domaći izvori finansiranja;  Krediti/zajmovi od stranih banaka i međunarodnih finansijskih institucija (MFI);  Fondovi EU i međunarodne donacije; Domaći doprinosi finansiranju potiču od:  Naknada za vode;  Posebnih (namjenjenih/opredijeljenih) naknada naplaćenih po osnovu drugih zakona (npr. Zakon o zaštiti životne sredine);  Prihoda vodovodnih preduzeća ostvarenih po osnovu uvećanja cijena usluga (nadoknada troškova); 0 20 40 60 80 100 120 140 1 Total Cost 128.7432362 Capex 67.69972617 Opex 61.04351006 M il io n a e u ra UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA PO STOPI OD 4% (NETO SADAŠNJA VRIJEDNOST) 89  Posebno opredijeljenih sredstava u državnom i opštinskim budžetima;  Iz sredstava javnih zajmova;  Posebnih (opredijeljenih) poreza;  Primjene Zakona o koncesijama. Ova kratka analiza će biti dodatno obrazložena u odjeljku 3 Strategije ekonomskog i finansijskog usklađivanja gdje je ekonomski jaz doveden u vezu sa ograničenjima priuštivosti. 3.3.2 Sektor upravljanja otpadom 3.3.2.1 Polazno stanje Od petnaest propisa za ovaj sektor u zakonodavstvu EU tri se smatraju naročito kompleksnim i/ili skupim kada su njihovo transponovanje i sprovođenje u pitanju:  Okvirna direktiva o otpadu;  Direktiva o ambalaži i otpadu od ambalaže; i  Direktiva o deponijama. U Okvirnoj direktivi o otpadu (2008/98/EZ) utvrđena je sljedeća hijerarhija upravljanja otpadom:  Prevencija;  Priprema za ponovnu upotrebu;  Reciklaža;  Aktivnosti povraćaja (odnosno povraćaj energije korišćenjem gasa iz otpada);  Zbrinjavanje. Pored toga, ona opisuje dva osnovna koncepta:  Otpad kao sporedni proizvod;  Prestanak statusa otpada. Podstiče, iako ne obavezuje, države članice da se založe za proširenu odgovornost proizvođača definisanu kao „odgovornost za uticaj proizvoda na životnu sredinu tokom cijelog životnog vijeka“. Sprovođenje Okvirne direktive o otpadu nalaže postojanje adekvatnog sistema izdavanja dozvola za sakupljače otpada, prevoznike, preduzeća za upravljanje otpadom, korisnike otpada kao sirovine i svih ostalih tijela koja intervenišu u ovoj oblasti. Takođe je neophodan snažan sistem praćenja i inspekcije, naročito u prvim godinama sprovođenja, radi smanjenja vrlo negativnog uticaja neregistrovanih proizvođača otpada koji ugrožavaju sistem onda kada je najslabiji. Takođe nalaže uspostavljanje integrisane mreže instalacija za zbrinjavanje otpada, uključujući ponovnu upotrebu mješovitog komunalnog otpada. Trošak usklađivanja za Crnu Goru u ovom sektoru uzima u obzir sve ove komponente u cilju definisanja Integrisanog sistema upravljanja otpadom. Tako su jedinični troškovi i količine u ovom sektoru utvrđene na osnovu takvog sistema. 90 3.3.2.2 Obrazloženje procjene troškova U Državnom planu upravljanja otpadom u Crnoj Gori za period 2015-2020. godine, prikupljeni su najnoviji raspoloživi podaci. Prema ovom planu, iznos komunalnog otpada proizvedenog u Crnoj Gori je kao što je prikazano u TABELI VII: TABELA VII: KOLIČINE KOMUNALNOG OTPADA (2013.) Opštine Količine proizvedenog otpada (t) Udio u ukupnoj količini otpada (%) Andrijevica 1,186 0,49 Bar 24,000 9,84 Berane (uključujući Petnjicu) 9,928 4,07 Bijelo Polje 12,053 4,94 Budva 23,100 9,47 Cetinje 6,080 2,49 Danilovgrad 4,658 1,91 Herceg Novi 18,521 7,59 Kolašin 2,300 0,94 Kotor 12,500 5,12 Mojkovac 2,240 0,92 Nikšić 20,359 8,35 Plav (uključujući Gusinje)* 3,430 1,41 Pljevlja 8,532 3,50 Plužine 1,173 0,48 Podgorica 66,602 27,30 Rožaje* 5,910 2,42 Šavnik 517 0,21 Tivat 8,100 3,32 Ulcinj* 11,625 4,77 Žabljak 1,127 0,46 Ukupno 243,941 100,00 *- procijenjena količina Zakon o upravljanju otpadom (član 11) zahtijeva uspostavljanje sistema za odvojeno prikupljanje primarno odvojenih sastojaka otpada kao što su papir, karton, metal, plastika, staklo, biorazgradivi otpad. Sakupljanje komunalnog čvrstog otpada, u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom i opštinskim propisima, je obaveza lokalnih samouprava. Pored ovog zakona i podzakonskih akata, ovu oblast takođe uređuju pojedinačni lokalni propisi. U svim opštinama u Crnoj Gori ova aktivnost je povjerena javnim komunalnim preduzećima registrovanim za sakupljanje otpada koja su u vlasništvu opština, ali posluju kao zasebni pravni subjekti. Svako javno komunalno preduzeće ima određeni broj kontejnera i kanti potrebnih za sakupljanje, nakon kojeg slijedi prijevoz i odlaganje. Podaci ukazuju da su javna komunalna preduzeća u opštinama u Crnoj Gori prilično dobro opremljena, ali da postoji primjetna neujednačenost između opština u pogledu opreme. U narednim godinama potrebno je ujednačiti status opreme po opštinama. Reciklažna dvorišta su mjesta uređena sa sakupljanje i privremeno skladištenje otpada prevashodno izdvojenog prema vrstama ili frakcijama komunalnog otpada. Prema podacima iz 2013. godine, Podgorica ima tri reciklažna dvorišta, dok Herceg-Novi i Kotor imaju po jedno. Ostale opštine ne obavljaju odvojeno sakupljanje i privremeno skladištenje primarno izdvojenih komponenti komunalnog otpada. 91 U cilju unapređenja situacije u svim opštinama u pogledu odvojenog sakupljanja otpada i, svakako, u cilju poboljšanja i ostvarenja zakonskih (veoma ambicioznih) ciljeva u pogledu ponovnog korišćenja i recikliranja otpada, MORT će striktno pratiti realizaciju planiranih postrojenja i neophodnih investicija iz DPUO 2015-2020, kao što su izgradnja Regionalnog reciklažnog centra, postrojenja za povrat materijala (MRF), postrojenja za kompostiranje, postrojenja za mehaničko-biološku obradu, transfer sstanica, reciklažnih dvorišta sa postrojenjima za sortiranje, malih reciklažnih dvorišta i sve ostale neophodne insfrastrukture. Sa novim planovima, svaka opština je obavezna da obezbijedi i uspostavi sistem za odvojeno sakupljanje otpada, a sistem dvije kante - suve i mokre - je minimum koji mora da postoji u opštinama koje do sada uopšte nijesu imale takve sisteme. Krajnji cilj je da se u svim opštinama do 2020. godine uspostave sistemi za odvojeno sakupljanje otpada. Ako opštinski planovi ne budu obuhvatali aktivnosti na uspostavljanju i unapređenju lokalnih sistema za odvojeno sakupljanje otpada, MORT neće dati saglasnost na takve planove. Javna komunalna preduzeća još uvijek ne ostvaruju zadovoljavajući prihod koji bi mogao biti ostvaren prodajom sakupljenih komponenti komunalnog otpada koji imaju svoju tržišnu cijenu; radi se o takozvanim sekundarnim sirovinama. Da bi se unaprijedila ova situacija, u svim opštinama će posebna pažnja biti posvećena sakupljanju primarnog i sekundarnog otpada. Dinamika poboljšanja će biti obuhvaćena novim lokalnim planovima za upravljanje otpadom, koji su u završnoj fazi izrade u većini opština. Javna komunalna preduzeća su nadležna za sakupljanje komunalnog čvrstog otpada iz domaćinstava i DPUO 2015-2020 predviđa sljedeće aktivnosti: − Uvođenje sistema primarnog odvajanja na principu dvije kante - suve i mokre - kao minimuma u pravcu uspostavljanja naprednijeg sistema odvajanja u narednim godinama; − Uvođenje mreže za sakupljanje otpada u ruralnim oblastima kao uslova za postizanje cilja uspostavljanja mreže za sakupljanje otpada na cijeloj teritoriji Crne Gore; − Završetak izgradnje reciklažnih dvorišta različitih vrsta u skoro svim opštinama; − Nabavka opreme koja nedostaje za sakupljanje materijala koji mogu da se recikliraju (kante i kontejneri, vozila, itd.); − Obezbjeđivanje opreme većeg kapaciteta za sakupljanje otpada (kontejnera od 7m3, kontejnera za presovanje, itd.) za velike korisnike koji rade sa različitim vrstama pakovanja (tržne centre, velike supermakete, robne kuće, hotele, itd, ugostiteljske objekte, administrativne zgrade, škole, groblja, itd.); − Intenziviranje aktivnosti čiji je cilj jačanje svijesti javnosti i održavanje kontinuiteta po tom pitanju - organizovanje kampanja i debata, informisanje građana putem medija, organizovanje sakupljanja određene vrste otpada, eko kampovi, razne atraktivne kampanje; − Smanjenje količine otpada koji se odlaže na deponijama. Na lokacijama za privremeno skladištenje komunalnog otpada: Andrijevica, Herceg Novi, Kolašin, Mojkovac, Plav (Gusinje), Pljevlja, Rožaje (Petnjica) i Bijelo Polje, su privremeno uskladištile 47 435 t, uz napomenu da se 5 795 t nalazi u reciklažnom centru Lovanja u Kotoru. Četiri jedinice lokalne samouprave nijesu uspostavile upravljanje komunalnim otpadom u skladu sa propisima, a to su: Prijestonica Cetinje, 92 Nikšić, Plužine, Šavnik i Žabljak, uz napomenu da opština Plužine odlaže komunalni otpad na neuređenom odlagalištu Mislov do u Nikšiću. Na neuređenim odlagalištima Prijestonice Cetinje i opština Nikšić, Šavnik i Žabljak odloženo je 48 356 t komunalnog otpada. Godišnja količina otpada od električnih i elektronskih proizvoda iz domaćinstava ili drugih subjekata iznosi 7 do 12 kg/po glavi stanovnika, odnosno 4200 t na nivou cijele Crne Gore. Godišnja količina vozila na kraju životnog vijeka se procjenjuje na oko 30% vozila koja su godišnje prvi put registrovana u okviru nadležnosti Crne Gore. Ako se godišnje registruje između 12.000 i 18.000 vozila i ako se pretpostavi da je prosječna masa vozila 1,3 t, proizilazi da ukupna masa vozila na kraju životnog vijeka iznosi oko 6.000 t. U slučaju baterija i akumulatora, procjenjuje se godišnje proizvede između 0,05 do 0,1 kg/po stanovniku, odnosno za cjelokupno područje Crne Gore godišnje najmanje 30 t. Procjenjuje se da se godišnje proizvede između 6 i 10 kg otpada od guma upotrebom vozila u vlasništvu fizičkih i pravnih lica, što je ukupno 3.600 t godišnje. Kada se radi o ambalaži i otpadu o ambalaže, procjenjuje se godišnje proizvede između 80 i 130 kg, odnosno 46.000 tona godišnje za cjelokupno područje Crne Gore. U pogledu reciklaže vozila na kraju životnog vijeka, kao što je već pomenuto, u Regionalnom reciklažnom centru na deponiji Livade u Podgorici nalazi se postrojenje za tretman otpadnih vozila i pripremu njihovih dijelova za ponovnu upotrebu/reciklažu. Postrojenje ima najnapredniju opremu za rukovanje ovom vrstom otpada, a njegov kapacitet je 20 vozila dnevno po jedoj smjeni. Može se reći da instalisani kapacitet zadovoljava veliki dio potreba države Crne Gore. Pored ovog kapaciteta, Crna Gora ima dva postrojenja za rastavljanje otpadnih vozila i pripremu njihovih dijelova za ponovnu upotrebu i/ili reciklažu; radi se o preduzeću Bukumirska jezera iz Podgorice i Centru za reciklažu doo Nikšić. Instalisani kapacitet oba ova postrojenja je 10 vozila dnevno. Što se tiče ostalih posebnih vrsta otpada, njih uglavnom preuzimaju ovlašćeni subjekti, dok veliki dio završi kod neovlašćenih kupaca i na različitim deponijama. U zahtjevima Evropske unije jasno je utvrđena obaveza Crne Gore da pripremi najmanje 70% neopasnog građevinskog otpada za ponovnu upotrebu i reciklažu, kao i da u procesu pokrivanja deponija komunalnog otpada koristi inertni materijal umjesto materijala iz prirode. S druge strane, značajna je ušteda koju bi mogla da ostvari lokalna samouprava u Crnoj Gori ako se prema ovom otpadu bude odnosila kao prema društveno korisnom proizvodu. Smatra se da je ukupna količina medicinskog otpada proizvedenog u Crnoj Gori na godišnjem nivou veća za oko 50%, što znači da iznosi 3,496.50 tona, odnosno godišnje se proizvede 874 tone opasnog medicinskog otpada. Većina otpada je zarazna zbog čega je termička obrada imperativ, a to i se radi u Kliničkom centru i u još nekim zdravstvenim ustanovama. Prva dva centra za obradu medicinskog otpada osnovana su u Beranama i Podgorici gdje su ugrađeni prvi uređaji za obradu tog otpada, takozvani konvertori (izmijenjena verzija autoklava). Planira se njihova ugradnja u Nikšiću i Baru, a zatim i u ostalim gradovima Crne Gore. Kao i medicinski, tako i veterinarski otpad može imati negativan uticaj na životnu sredinu i ljudsko zdravlje ako se ne odlaže na odgovarajući način, odnosno ako se odlaže bez prethodne odgovarajuće obrade. U Zakonu o upravljanju otpadom je jasno propisano sa upravljanje veterinarskim otpadom mora biti jasno i detaljno planirano u zvaničnom planskom dokumentu, kao dio Državnog plana upravljanja otpadom i da je za izradu plana zadužen organ državne uprave nadležan za veterinarska pitanja i vode, odnosno Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, koje takođe treba da obezbijedi uslove i osigura sprovođenje izrađenog plana upravljanja veterinarskim otpadom. 93 Prema Izvještaju o sprovođenju Državnog plana upravljanja otpadom iz 2010, 2011, 2012 i 2013. godinu, resorno ministarstvo (Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja) ne dostavlja podatke Ministarstvu održivog razvoja i turizma o količinama proizvedenog i obrađenog veterinarskog otpada. Pored toga, nema informacija o izradi neophodnih podzakonskih akata koji bi uredili uslove, način i postupak obrade veterinarskog otpada. Podaci o količinama ove vrste otpada proizvedenog na teritoriji Crne Gore nijesu poznati Ministarstvu održivog razvoja i turizma, iako je studija izvodljivosti za upravljanje tim otpadom izrađena u okviru projekta MIDAS koji se finansira iz zajma Svjetske banke. U okviru Studije, nakon analize vrsta i količina sporednih proizvoda životinjskog porijekla, predložen je najpogodniji način upravljanja uzimajući u obzir stanje u Crnoj Gori, odnosno predložena je izgradnja postrojenja za obradu sporednih proizvoda životinjskog porijekla čija je procijenjena vrijednost 10 miliona eura. Za preuzimanje, sakupljanje i obradu veterinarskog otpada u novembru 2014. godine dodeljena je koncesija dozvola privrednom društvu koji kao koncesionaru koji već vrši obradu medicinskog otpada. Procijenjena ukupna količina mulja na cijeloj teritoriji Crne Gore će nakon izgradnje planiranog postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda iznositi oko 11.650 tona/godišnje 2020. godine i oko 18.770 tona/godišnje 2030. godine, i to na osnovu suve materije (30% suve materije u mulju). Godine 2020. i 2030. uzete su kao prosjek da bi se izračunala ukupna količina mulja na cijeloj teritoriji Crne Gore jer se očekuje da će sva planirana postrojenja biti izgrađena do tad. OPCIJE ZA GEOGRAFSKU ORGANIZACIJU UPRAVLJANAJ OTPADOM U DPUO je takođe data utemeljena analiza troškova za tri osnovne opcije za organizaciju upravljanja otpadom u Crnoj Gori: OPCIJA 1: USPOSTAVLJANJE PET (5) REGIONALNIH CENTARA ZA UPRAVLJANJE OTPADOM  Region Centar 1 – obuhvata Podgoricu, Cetinje i Danilovgrad;  Region Centar 2 – obuhvata Nikšić, Plužine i Šavnik;  Region Sjever – obuhvata Bijelo Polje, Mojkovac, Kolašin, Pljevlja, Žabljak, Berane, Rožaje, Plav and Andrijevicu;  Region Primorje 1 – obuhvata Bar and Ulcinj;  Region Primorje 2 – obuhvata Herceg Novi, Kotor, Tivat i Budvu. OPCIJA 2: USPOSTAVLJANJE TRI (3) REGIONALNA CENTRA ZA UPRAVLJANJE OTPADOM  Region Centar 1 – obuhvata Podgoricu, Cetinje i Danilovgrad;  Region Sjever – obuhvata Bijelo Polje, Mojkovac, Kolašin, Pljevlja, Žabljak, Berane, Rožaje, Plav i Andrijevicu;  Region Primorje – obuhvata Bar, Ulcinj, Herceg Novi, Kotor, Tivat i Budvu. OPCIJA 3: USPOSTAVLJANJE JEDINSTVENOG REGIONA ZA UPRAVLJANJE OTPADOM  Jedinstveni region - obuhvata otpad iz svih opština; centar regiona se nalazi u Nikšiću (uz mogućnost određivanja drugog centra). Rezultati analize ovih opcija pokazuju da su troškovi opcija 1 i 2 slični, dok su troškovi opcije 3 mnogo veći. 94 Konkretne mjere za obradu otpada, kao i mjere odvajanja primarnog i sekundarnog otpada su zajedničke za sve tri navedene opcije. Sve opcije, u stvari, obuhvataju: izgradnju neophodne infrastrukture, kao što je Regionalni reciklažni centar sa postrojenjima za povrat materijala (MRF), reciklažno dvorište sa postrojenjem za sortiranje, malo reciklažno dvorište, transfer stanice, postrojenja za kompostiranje/ aneorobnu digestiju/ mehaničko-biološki obradu, u cilju ostvarivanja zahtjeva Evropske Unije u oblasti recikliranja. Sve ove aktivnosti, uključujući sanaciju deponija, detaljno su objašnjene u Akcionom planu aktivnosti planirane prema opcijama predloženim u DPUO i objavljene u Službenom listu Crne Gore br. 74/15 (http://www.sluzbenilist.me/SluzbeniListDetalji.aspx?tag={F760EB54-8224-4A17-AF4D 00F60CD8EBFC}). Konačna odluka o opciji koja je najprihvatljivija za Crnu Goru biće donijeta do kraja 2016. godine. U međuvremenu, sprovodićemo aktivnosti u skladu sa rasporedom aktivnosti u cilju unapređenja i izgradnje neophodne infrastrukture. Bez obzira na konačni odabir opcije, ciljevi iz Zakona o upravljanju otpadom će biti ostvareni na način koji će se koristiti za ponovnu upotrebu i recikliranje, da se pripremi najmanje: 25% otpadnih materijala do 31. decembra 2017. godine; 35% otpadnih materijala do 31. decembra 2018. godine; 45% otpadnih materijala do 31. decembra 2019. godine; 50% otpadnih materijala do 31. decembra 2020. godine. Važno je istaći da su to ciljevi propisani zakonom, koji je usvojen 2011. Stoga će MORT analizirati ove ciljne vrijednosti i u najkraćem roku utvrditi nove, realnije. To će biti urađeno u kratkoročnom periodu sa amandmanima na postojeći Zakon o upravljanju otpadom ili sa novim zakonom o upravljanju otpadom (pogledati Tabelu XXXIII: PLAN IMPLEMENTACIJE - UPRAVLJANJE OTPADOM). Da bi se opravdali ovi ciljevi, bila bi poželjna tehnička pomoć eksperata sa iskustvom u ovoj oblasti. 3.3.2.3 Ciljne vrijednosti za postizanje usklađenosti U Strategiji otpada Crne Gore razmotrena je rana usklađenost (prije 2021. godine). Međutim, ova težnja za preuzimanjem standarda EU će imati značajan uticaj na kapacitet nadoknade troškova od krajnjih korisnika, budući da da upravljanje otpadom uzrokuje značajne operativne izdatke (opex), odnosno: jedna jedinica investicije (capex), stvara između 7 i 8 jedinica operativnih izdataka. Stoga će za sprovođenje Strategije upravljanja otpadom Crne Gore do 2030. godine i Državnog plana upravljanja otpadom u Crnoj Gori za period 2015-2020. godine otpada biti potrebne značajne među-subvencije iz drugih sektora. Tako će Strategija za upravljanje otpadom biti u velikoj mjeri unakrsno subvencionisano, što znači da će apsorbovati disproporcionalnu količinu ograničenih potrošačkih resursa iz drugih sektora, što kratkoročno unosi dodatan poremećaj u harmoničnost procesa aproksimacije životne sredine. 3.3.2.4 Troškovi usklađivanja Na osnovu prethodnih ciljnih vrijednosti za postizanje usklađenosti, utvrđenih količina u odnosu na procenat stanovništva kojeg opslužuje potpuno usklađen sistem i ustanovljenih jediničnih troškova po glavi stanovnika moguće je procijeniti troškove usklađivanja na višegodišnjoj osnovi. To je u nastavku prikazano u nominalnim uslovima, i to kao raspoređenost kapitalnih, operativnih i administrativnih troškova. 95 GRAFIKON XI: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU OTPADA Kapitalni izdaci dostižu najvišu vrijednost od preko 11 miliona EUR 2019. godine. Operativni izdaci se 2035. godine uvećavaju na značajnih 30 miliona EUR godišnje. To ukazuje na važnu, već pomenutu, karakteristiku sektora otpada prema kojoj su operativni izdaci značajni, odnosno jedinica investicije u oblasti upravljanja otpadom podrazumjeva veliki tok operativnih izdataka koji imaju neposredno negativan uticaj na ograničenja priuštivosti domaćinstava. U nastavku su prikazani diskontovani troškovi usklađivanja, u uslovima nominalne sadašnje vrijednosti. GRAFIKON XII: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU OTPADA DISKONTOVANI PO STOPI 4% Diskontna stopa iznosi 4% i ista je kao ona koja se trenutno preporučuje za velike infrastrukturne projekte. Ova vrijednost prikazana je u grafikonu u nastavku: Procijenjeno je da investicioni troškovi iznose 39.5 miliona eura. Kapitalni izdaci do 2035. godine su značajan (i tekući) trošak koji će do tog datuma dostići 315,4 miliona EUR. Sve u svemu, procjenjuje se da će troškovi usklađivanja za upravljanje čvrstim otpadom iznositi 354,8 miliona EUR. 0 5 10 15 20 25 30 35 M IL IO N A E U R A 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 Opex 10.65391 12.82427 13.27397 21.937 23.503 23.974 24.367 24.771 25.183 25.549 25.982 26.424 26.877 27.311 27.762 28.25 28.679 29.262 29.756 30.25843 capex 7.13 7.595 8.615 11.315 2.08 3.5 0.08 1 0 0 0 0 0 0 3.675 0 0 0 2 0 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA 0 50 100 150 200 250 300 350 400 1 Capex 39.46566147 Opex 315.3816469 Total 354.8473084 M il io n a e u ra UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA ZA UPRAVLJANJE OTPADOM PO DISKONTNOJ STOPI OD 4% 96 3.3.2.5 Razmatranja o finansiranju Investicione troškove će značajno podržati donatori, a naročito IPA program EU. Moguće je aktivno tražiti i druge donatore jer postoje brojni programi za podršku sanaciji rješavanju brojnih problema u vezi sa upravljanjem otpadom. Međutim, mora se primjetiti da upravljanje otpadom podrazumjeva značajne operativne izdatke koji će se finansirati putem nadoknade troškova iz naplate tarifa. Tako će nizanje investicija u ovom sektoru biti više uslovljeno ograničenjima priuštivosti domaćinstava nego li ograničenjima finansiranja investicija. Imajući u vidu tekući program i utvrđivanje prioriteta upravljanja otpadom, biće neizbježno značajno među-subvencionisanje usluga u sektoru otpada koje će apsorbovati više nego što je njegov sektorski udio u ograničenoj priuštivosti. To je uzeto u obzir prilikom utvrđivanja osnovne strategije finansiranja u narednom odjeljku ovog dijela dokumenta. 3.3.3 Emisije u vazduh (EUV) 3.3.3.1 Polazno stanje Ekonomski uticaj emisija u vazduh je veliki, složen i na njega utiču različiti industrijski podsektori. Iako je ekonomski teško pripisati troškove konkretnim propisima EU (direktivama) i uglavnom se procjena troškova pravi na osnovu uklanjanja zagađujućih materija, za Strategiju o aproksimaciji životne sredine u Crnoj Gori, ovaj uticaj je podjeljen na dvije oblasti:  Emisije koje uglavnom spadaju u oblast promjene klime (gasovi sa efektom staklene bašte) i  Industrijske misije koje utiču na kvalitet vazduha. Mora se istaći da je namjera da se procijeni razumna količina troškova koju implicira usklađivanje sa tekovinom Evropske unije u narednih 20 godina. Tako, iako pojedine industrijske aktivnosti nisu danas prisutne u Crnoj Gori, potencijalni rizici remedijacije moraju biti uzeti u obzir, makar samo za slučaj nepredviđenih okolnosti. Ova analiza troškova je uopštenog karaktera, jer ne obuhvata procjene koje se odnose na buduće investicione planove Kombinata aluminijuma u Podgorici i investicije koje se odnose na izgradnju drugog bloka termoelektrane u Pljevljima. Sve navedeno će biti uzeto u obzir u budućim procjenama troškova, pošto Vlada Crne Gore u ovom trenutku pokazuje snažnu opredijeljenost kada su u pitanju ta dva velika industrijska postorojenja Mora se napomenuti da ove vrste emisija u vazduh takođe imaju veliki uticaj na zdravlje i da su donekle prekogranične prirode zbog čega je njihovo ograničavanje/smanjenje visok prioritet. Sprovođenje svih uslova u skladu sa relevantnom pravnom tekovinom EU nije moguće u kratkoročnom periodu kako zbog tehničkih ograničenja za uspostavljanje pouzdanog inventara i sistema praćenja, tako i zbog ograničenja priuštivosti koja će ograničiti dinamiku sprovođenja. 3.3.3.2 Obrazloženje procjene troškova Troškovi su glavna tema razmatranja u zadovoljenju uslova za postizanje usklađenosti i sprovođenje u procesu usklađivanja. Treba izmiriti niz troškova koje je moguće grupisati na sljedeći način:  Administrativni troškovi; 97  prelimirani troškovi uspostavljanja ili restrukturiranja regulatornog tijela (npr. nadležnog organa) i agencija koje će mu možda biti potrebne - to će obuhvatiti i troškove povezane sa fizičkim i ljudskim resursima i obuku;  troškovi uvođenja režima izdavanja dozvola i izvršenja i vršenja inspekcija;  troškovi povezani sa utvrđivanjem instalacija koje su spadaju u područje primjene direktiva i procjenom njihovog stanja;  troškove povezane sa izradom smjernica o BAT-u (Best Available Techniques - Najboljim raspoloživim tehnikama) za svaki industrijski sektor;  troškove povezane sa konsultacijama;  troškove evidentiranja podataka i izvještavanja;  troškove obuke; i  tekuće troškove rada sistema. Ove troškove je moguće nadoknaditi putem sprovođenja šeme za nadoknadu troškova u skladu sa načelom zagađivač plaća pri čemu vlada – putem naplate za režim izdavanja dozvola i regulacije – vraća troškove regulacije od operatora instalacija. Treba da postoji potpuna nadoknada troškova za sve izdatke povezane sa dozvolama i šemama kao što su EMAS i šema eko-označavanja koje treba da budu u cjelosti samofinansirajuće, bar kada se radi o regulatornim tijelima;  troškovi koje snosi industrija. Jasno je da će troškovi koje snosi industrija u vezi sa usklađivanjem biti daleko veći u odnosu na direktne troškove sprovođenja zakonodavstva. Troškovi obezbjeđivanja da velika postrojenja za spaljivanje smanje emisije do prihvatljivog nivoa mogu obuhvatiti izgradnju novih postrojenja u cilju zamjene zastarjelih, dodavanje novih jedinica u postrojenjima koje uzrokuju manje zagađenje kako bi se kompenzovao gubitak energije zbog zatvaranja onih koja uzrokuju velika zagađenja, promjenu jedinica u postrojenjima da bi se moglo koristiti gorivo koje uzrokuje manje zagađenja itd. Direktiva o industrijskim emisijama uvodi dalekosežne obaveze i značajne troškove po industriju i vladu na svim nivoima. Primjena načela BAT-a će biti ključni faktor u troškovima industrijskog sektora. Najveća cijena bi na kraju krajeva bilo zatvaranje nekih postrojenja. Dokumenta BREF (Best available technique Reference Documents – Referentna dokumenta za najbolje dostupne tehnike) treba da obezbijede smjernice u ovoj oblasti, dok će procjena lokalnih okolnosti i uslova takođe imati veliki uticaj. Procjena troškova je obavljena u dvije faze:  Preliminarna analiza zasnovana na postojećim budžetima raznih institucija koji su bili na raspolaganju. Crnogorske baza podataka su bile u velikoj mjeri korišćene da bi se ustanovilo trenutno stanje. Ova početna procjena je obezbijedila polaznu cifru o emisijama koja je pomogla da uspostavi okvir za „Polazni scenario”. Zbog toga su projekcije rasta gasova sa efektom staklene bašte izvedene iz raznih projekata tehničke podrške i domaće statistike, na kom osnovu je izrađen Osnovni scenario (Business as Usual Scenario – BAU), koji ukazuje na vjerovatan porast emisija u slučaju da se ne preduzmu mjere ublažavanja. Razlika između BAU i procijenjenih ograničenja koja treba primjeniti u skladu sa zakonodavstvom EU, Kopenhaškim i drugim međunarodnim ugovorima će obezbijediti grubu procjenu količine gasova koju treba smanjiti putem mjera ublažavanja. 98  Troškovi ublažavanja u vezi sa smanjenjem emisija su procijenjeni na osnovu međunarodnih referenci i primjenjeni na količine koje treba smanjiti, na osnovu čega se došlo do procjene troškova usklađivanja u ovom sektoru. 3.3.3.3 Troškovi ublažavanja Troškovi ublažavanja izvedeni iz primjene Modela RAINS 85 na 25 država članica EU predtstavljaju najpotpuniju studiju o troškovima smanjenja emisija koja je do sad izrađena i smatra se da je njena primjena opravdana opcija u Crnoj Gori gdje do sada takvi podaci nijesu posebno sačinjavani. Sažeto su prikazani u tabeli u nastavku. TABELA VIII: TROŠKOVI UBLAŽAVANJA PO ZAGAĐUJUĆIM MATERIJAMA TROŠKOVI UBLAŽAVANJA RAINS MODEL ZA GRANICE EMISIJA U EU SCENARIO B (PRELAZNI) ZA EU 25 SMANJENJE TONA OPSEG EU 25 NA OSNOVU EPRTR 2005-2020 TROŠKOVI (UJEDNAČENI) €MM) TROŠKOVI/TONA NISKI VISOKI SO2 1.238.000 14.010 16.000 5.600 16.000 NOX 1.592.000 14.970 12.000 4.400 12.000 NH3 1.088.000 38.925 31.000 11.000 31.000 PM 10 255.000 9.540 75.000 26.000 75.000 IOS (VOC) 977.000 1.770 2.800 950 2.800 Postupak primjene tih troškova na Crnu Goru je podrazumjevao uzimanje prelaznih troškova u okviru opsega i njihovo prilagođavanje putem primjene indeksa inflacije u eurima iz godine kada je izrađen obračun do 2015. godine. U pogledu nemetanskih organskih lako isparljivih jedinjenja (Non-metane Volatile Organic Compunds NMVOC) je primjenjen niži opseg, imajući u vidu geomorfološke karakteristike Crne Gore i nepostojanje industrije cementa. Konkretni troškovi ublažavanja za Crnu Goru će biti izračunati na osnovu stvarnih podataka kroz izradu DSIP za IED direktivu (vidjeti odjeljak 5.6.2, Tabela XLII: Plan implementacije – Industrijsko zagađenje). TABELA IX: TROŠKOVI UBLAŽAVANJA ZA CRNU GORU TROŠKOVI UBLAŽAVANJA NOX SO2 NMIOS U € po uklonjenoj toni 9.403 11.317 39.224 3.3.3.4 Ciljne vrijednosti za postizanje usklađenosti Kao ciljna vrijednost za svrhe procjene ekonomskog jaza uzeta je 2025. godina. Međutim, mora se napomenuti da taj datum možda neće biti postignut zbog ograničenja priuštivosti koja će biti utvrđena u NEAS, jer troškovi iz energetskog sektora direktno utiču na priuštivost domaćinstava putem cijena električne energije. 85 Model za Regionalne informacije i sumlacija o zagađenju vazduha (RAINS) koji je izrađen od strane Međunarodnog instituta za primjijenju analizu sistema (IIASA) spaja informacije o ekonomskim i energetskim aktivnostima, potencijal i troškove kontrole emisije, karatkeritsike atmosferske disperzije i osjetljivost životne sredine u pogledu zagađenja vazduha (Schöpp at al, 1999.) RAINS Review 2004 - The RAINS model, International Institute for Applied Systems Analysis, Schlossplatz 1, A-2361 Laxenburg, Austria 99 Emisije u vazduh kao rezultat daljinskog grijanja, emisije iz individualnih sistema za grijanje pojedinih domacínstava (ugalj, drva, lož ulje, gas, itd.) i emisje iz saobraćaja uključene su u sektor energetike. Zbog pojednostavljivanja procjene troškova na nacionalnom makroekonomskom nivou, koje se baziraju na izračunima troškova za ukupno smanjenje emisija u vazduh nije bila izvršena i preciznija podjela po vrstama izvora i vrstama zagađujućih materija. TABELA X: CILJNE VRIJEDNOSTI ZA EMISIJE U VAZDUH CILJNE VRIJEDNOSTI 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Postignuće ciljne vrijednosti…………………………………………………………………………………………………… Sektor energetike 1% 2% 5% 10% 16% 25% 40% 65% 80% 90% 100% Industrija 3% 10% 20% 35% 50% 60% 70% 80% 90% 95% 100% IOS (VOCs) 2% 10% 17% 25% 35% 45% 60% 70% 80% 90% 100% Ostalo 2% 10% 20% 35% 50% 60% 70% 80% 90% 95% 100% 3.3.3.5 Procjena troškova usklađivanja Da bi se procijenili troškovi usklađivanja biće neophodno da se primjene troškovi ublažavanja na količinu emisija koju treba smanjiti. To se odnosi na smanjenje količine emitovanih zagađujućih materija koju treba ukloniti (odnosno količine glavnih zagađivača - SO2, NOx, NH4, NMVOCs). Kao što je već rečeno, na kvalitet vazduha utiču brojni industrijski procesi, proizvodnja energije, saobraćaj i grijanje domaćinstava. Za osnovne svrhe Strategije za aproksimaciju u oblasti životne sredine, nije moguća detaljna diferencijacija uticaja, imajući u vidu interaktivnu prirodu vrste emisija i zagađujućih materija. U ovoj Strategiji su za izračun troškova usklađivanja u oblasti kvaliteta vazduha uzeti obzir samo nephodni troškovi za postizanje dozvoljenih graničnih vrijednosti emisija. Velike investicije planirane za novu elektranu (u vezi sa izvozom energije) nisu uključene u izračun troškova jer idu preko osnovnih zahtjeva za ispunjavanje standarda određenih propisima EU . 100 GRAFIKON XIII: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU KVALITETA VAZDUHA Grafikon XIII pokazuje da kapitalni izdaci (Capex) dostižu najvišu vrijednost 2021. godine od preko 19 miliona EUR godišnje. Operativni izdaci se 2026. godine uvećavaju na 3,5 miliona EUR godišnje. Ovo su tekući izdaci koji se moraju potpuno apsorbovati kroz nadoknadu troškova od korisnika, i to uglavnom kroz cijenu električne energije. GRAFIKON XIV: INDUSTRIJSKE EMISIJE U VAZDUH - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA SA DISKONTNOM STOPOM OD 4% Procjenjuje se da će investicioni troškovi, Capex, iznositi 79,5 miliona eura prije 2025. godine i da će ih uglavnom snositi industrija, a prevashodno sektor energetike (uključujući domaćinstva i sisteme daljinskog grijanja). Operativni izdaci su do 2035. godine tekući izdaci i do tog datuma iznose 32,3 miliona 0 5 10 15 20 25 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 M IL IO N A E U R A 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 OPEX 0 0.177272 0.531816 0.88636 1.418177 1.949993 2.659082 3.013626 3.190898 3.36817 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 3.545442 CAPEX 4.8435 9.687 9.687 14.5305 14.5305 19.374 9.687 4.8435 4.8435 4.8435 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA ZA INDUSTRIJSKE EMISIJE U VAZDUH U NOMINALNIM USLOVIMA 0 20 40 60 80 100 120 1 CAPEX 79.47588881 OPEX 32.26810208 TOTAL 111.7439909 M IL IO N A E U R A INDUSTRIJSKE EMISIJE U VAZDUH - TROŠKOVI USKLAĐIVANJA (PO DISKONTNOJ STOPI 4%) 101 eura u sadašnjim uslovima. Ukupno posmatrano, troškovi usklađivanja sa u ovoj oblasti iznosiće 111,7 miliona eura. 3.3.4 Klimatske promjene 3.3.4.1 Polazno stanje Zakonodavstvo koje se odnosi na promjenu klime reguliše pitanja koja zadiru u mnoge oblasti ekonomije i visoko je horizontalne prirode, tako da izračunavanje preciznih troškova aproksimacije predstavlja izazovan zadatak. Planiranje na nacionalnom nivou i napore na vršenju procjene dodatno otežavaju neizvjesnosti usljed raznolikosti zakonskih propisa o promjeni klime. Ovo poglavlje NEAS-a koncentriše se na predviđanje troškova aproksimacije za zakonske propise u oblasti promjene klime koje će Crna Gora imati u narednih 15 godina. Da bi se to postiglo, predmet analize je prvenstveno Namjeravani nacionalno utvrđeni doprinos (INDC) Crne Gore, koji sublimira nacionalni napor i cilj u borbi protiv klimatskih promjena. Ovaj pristup omogućava da NEAS uspostavi redoslijed po veličini kako bi se omogućilo detaljnije planiranje u Planovima implementacije specifičnih direktiva (DSIP) za odnosne elemente zakonskih propisa o klimatskim promjenama koje će se dešavati kako Crna Gora bude bliža pristupanju EU. Drugi skoriji događaj koji osnažuje pristup primijenjen u ovom dokumentu je usvajanje Pariskog sporazuma u decembru prošle godine. Pariski sporazum predstavlja istorijsku prekretnicu u međunarodnim naporima u borbi protiv klimatskih promjena i Crna Gora je izrazila svoju namjeru da prihvati ovaj univerzalno prihvaćeni sporazum. Crna Gora se obavezala na Namjeravani nacionalno utvrđeni doprinos (INDC) kako bi ublažila uticaj klimatskih promjena na emisije gasova sa efektom staklene bašte sa ciljem da te emisije smanji za 30% do 2030, u odnosu na nivo iz 1990. Obaveza koja je ovim prihvaćena obuhvata sljedeće sektore: Energetika:  Sagorijevanje goriva  Odbjegle emisije iz goriva  Transport i skladištenje CO2 Industrijski procesi:  Rudna industrija  Hemijska industrija  Industrija metala  Ne-energetski proizvodi iz goriva i upotrebe razređivača  Elektronska industrija  Proizvodi koji se koriste kao zamjena za ODS  Proizvodnja i upotreba drugih proizvoda Poljoprivreda:  Stočarstvo  Agregatni izvori i izvori druge emisije osim CO2 na kopnu 102 Otpad TABELA XI: KVANTIFIKACIJA INDC 1990 2030 SMANJENJE KOLIČINE U MILIONIMA TONA 5.239 3.667 1.572 Ovaj sporazum preuzima statički podatak za emisije i premda je koristan kao referenca za procjenu smanjenja u odnosu na referentnu godinu (1990.), stvarni napor za smanjenje moraće da bude viši zbog činjenice da kako se razvija ekonomija, tako će se povećavati i emisije, ako se ne budu preduzimale mjere. Za svrhe obračuna troškova za NEAS, pošli smo od pretpostavke dinamičnog scenarija, gdje je rast u skladu sa projektovanim rastom BDP-a ukoliko ne budu preduzete mjere. Tako će se stvarni troškovi mjera primjenjivati na smanjenje ove dinamične brojke, koje je u scenariju pozitivnog rasta BDP-a prirodno mnogo više. Cilj uspostavljen u INDC za 2030 ne smije se pomiješati sa potrebnim stvarnim smanjenjem. To je sredstvo usaglašavanja o ciljanoj vrijednosti, ali će neophodno defakto smanjenje biti više od navedenih 1,572 miliona tona. Ako ne budu preduzete nikakve radnje, obim emisija u 2030 neće biti 5,239 miliona tona koji predstavljaju referencu iz 1990. On će, prema jednostavnom obračunu koji pretpostavlja rast emisija u skladu sa rastom BDP, u 2030 biti reda 7,2 miliona tona. U 2020. defakto emisije iznosile bi 5,01 miliona tona, u 2021. (teorijsko pristupanje) 5,21 miliona tona, u 2025. – 6,1 miliona tona i u 2030 – 7,2 miliona tona. Zaključak je da je cilj definisan u INDC dobar za svrhu radi koje je određen, ali procijenjeno smanjenje (1,572 miliona tona) pretpostavlja smanjenje u odnosu na raniju statičku referencu, a ne stvarno smanjenje koje je potrebno u dinamičnoj ekonomiji. 3.3.4.2 Metodologija obračuna troškova Za svrhe NEAS-a, primijenjena je sljedeća metodologija obračuna troškova: 1. Uzeta referenca je najnoviji raspoloživi podatak o emisijama, a to je 3,866 miliona tona u 2011. 2. Ovaj podatak je projektovan u skladu sa procjenom rasta BDP. 3. Troškovi ublažavanja, za koje se pretpostavlja da će biti u tonama ugljenika kao ekvivalentu međunarodne cijene (koja znatno varira) uspostavljeni su za kraj 2015. u visini od 7,76 eura. 4. Projektovano je da će ova cijena rasti u realnom iskazu (iznad inflacije) po stopi od 2% tokom naredne dvije godine i 3% poslije toga, čime se dobija razumna teorijska cijena ugljenika koja se može koristiti kao trošak ublažavanja. Ova cifra iznosi 9,08 eura za 2021, 10,22 eura za 2015. i 11,85 eura za 2030. Kao što je napomenuto, ovi procijenjeni troškovi su dati u realnom iskazu. Stvarni trošak primijenjen na sve je prosjek za period do 2030. i iznosi 9,6 eura po toni. 5. Neophodna smanjenja kako bi se stvarne emisije bez primjene mjera uskladile sa ciljevima za 2030, množe se sa ovim troškom i tako se dobija međugodišnja cifra o troškovima . 103 6. Uspostavljen je razuman vremenski plan ulaganja, koji raste za 5% u 2016 na 20% u 2021, gdje preostali iznosi od tada nadalje iznose dodatnih 5% godišnje do 2025. Ovaj investicioni plan može se sabiti, ali to nije preporučljivo iz dva osnovna razloga: (i) Kapacitet priuštivosti za Crnu Goru biće visoko napregnut. U okviru pripremljenog scenarija, ispunjava se planirani cilj za usklađivanje do 2020. kao i, sledstveno tome, cilj iz INDC za 2030. Otuda se agresivniji plan ulaganja ne smatra neophodnim; (ii) Nadalje, što su veći troškovi koji se opravdano mogu odložiti za period nakon pristupanja, to bolje za Crnu Goru, pošto će ona imati pristup značajno većoj stopi pomoći od EU. 7. Za potrebna ulaganja (kapitalne izdatke) operativni rashodi izračunati su i dodati na tekućoj osnovi. Slijedi projektovani rast emisija u scenariju nepreduzimanja nikakvih mjera kao i najvažniji ciljevi: GRAFIKON XV: RAST EMISIJA I GLAVNA SMANJENJA Slijedi obračun troškova za svrhe postizanja glavnih smanjenja: TABELA XII: TROŠKOVI UBLAŽAVANJA U CILJU POSTIZANJA CILJEVA IZ NEAS/INDC GHG EMISIJE U CRNOJ GORI (KILOTONE) 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 REFERENTNA 1990 5.24 5,24 CILJ 20-20-20 (Smanjenje 20%) 4.19 PROCJENA ZA 2011 3.87 3.77 3.90 3,96 4. 08 4.28 4.00 4.00 4,00 4,00 Evolucija u %, (od BDP) 2,50 3,50 1,40 3,20 4,90 5,00 5,00 5,00 5,50 Indeks akumuliranog BDP 97,5 100,9 102,3 105,6 110,8 115,2 119,8 124,6 129,6 Cilj 4,24 4.19 Potrebno ublažavanje do 2025 (45%) 3.54 261 483 717 962 1.246 Ublažavanje jediničnih troškova (u €) 9,60 7,76 7,91 8,07 8,31 8,56 8,82 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 NEAS/INDC Milestones 4.24 4.19 3.93 3.67 Projected Emissions 4.08 4.28 4.45 4.63 4.82 5.01 5.21 5.42 5.64 5.86 6.10 6.34 6.59 6.79 6.99 7.20 0.00 1.00 2.00 3.00 4.00 5.00 6.00 7.00 8.00 m ii o n i to n a Glavna smanjenja 104 Rast troškova ublažavanja (ugljenični Ekv) u % godišnje 2,00 2,00 3,00 3,00 3,00 NEOPHODNA KAPITALNA ULAGANJA (u ilionima €) 33,95 2016 2017 2018 2019 2020 EFEKTIVNA PRIMJENA KAPITALNIH IZDATAKA međugodišnje u % 5% 10% 10% 15% 15% EFEKTIVNO SMANJENJE EMISIJA za procjenu stanja bez primjene mjera 2,14% 5,90% 9,52% 13,0% 16,4% GHG EMISIJE U CRNOJ GORI (KILOTONE) 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 REFERENTNA 1990 5.239 CILJ 20-20-20 (Smanjenje 20%) 4.191 PROCJENA ZA 2011 3.866 5.736 6.051 6.384 6.735 7.106 7.497 7.909 8.344 8.803 9.287 Evolucija u %, (od BDP) 5,50 5,50 5,50 5,50 5,50 5,50 5,50 5,50 5,50 5,50 Indeks akumuliranog BDP 148,4 156,5 165,1 174,2 183,8 193,9 204,6 215,8 227,7 240,2 Cilj 3.929 3.667 Potrebno ublažavanje do 2025 (45%) 3.177 1.545 1.860 2.193 2.544 3.177 3.306 3.718 4.153 4.612 5.096 Ublažavanje jediničnih troškova (u €) 10,22 9,08 9,36 9,64 9,92 10,22 10,53 10,85 11,17 11,51 11,85 Rast troškova ublažavanja (ugljenični Ekv) u % godišnje 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 NEOPHODNA KAPITALNA ULAGANJA (u ilionima €) 32,474 32,47 34,80 40,32 46,39 53,06 60,39 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 EFEKTIVNA PRIMJENA KAPITALNIH IZDATAKA međugodišnje u % 20% 10% 5% 5% 5% EFEKTIVNO SMANJENJE EMISIJA za procjenu stanja bez primjene mjera 26,9% 30,7% 34,4% 37,8% 44,7% 44,1% 47,0% 49,8% 52,4% 54,9% OBRAČUN TROŠKOVA (u milionima €) 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Capex 33,95 1,70 3,39 3,39 5,09 5,09 1,70 1,70 1,70 Opex 3,66% 0,000 0,06 0,19 0,31 0,5 0,68 0,75 0,81 NSV 4% 26,70 ops 7,18 Ukupno 33,88 Capex kumulativno 1,70 5,09 8,49 13,58 18,67 20,37 22,06 23,76 105 OBRAČUN TROŠKOVA (u milionima €) 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 capex 33,95 1,70 1,70 1,70 1,70 1,70 1,70 0,000 opex 3,66% 0.87 0,93 0.99 1,06 1,12 1,18 1,24 NSV 4% 26,70 ops 7,18 Ukupno 33,88 Capex kumulativno 25,46 27,16 28,85 30,55 32,25 33,95 33,95 3.3.4.3 Odnos između INDC i evropske tekovine o klimatskim promjenama Svrha NEAS-a je da utvrdi redoslijed veličina kako bi se omogućilo detaljnije planiranje u planovima implementacije specifičnih direktiva (DSIP). Projektovani scenario ulaganja je, radi opreza, produžen nakon očekivanog roka usaglašavanja sa EU od 2020. do 2025. omogućavajući dalju pomoć iz EU fondova nakon pristupanja za dio ulaganja koja su potrebna da bi se napori nastavili i da bi se dostigao cilj iz INDC za 2030. Plan usklađivanja Crne Gore teći će paralelno sa istim planom članica EU u deceniji od 2020 2030 kako bi zajednički dostigli međunarodne ciljeve definisane za 2030. 3.3.4.4 Procjena troškova aproksimacije Za svrhe uspostavljanja redoslijeda veličina, izvršena je procjena ublažavanja postojećeg nivoa ekvivalenta u tonama CO2 u skladu sa sekvenacijalnim smanjenjima koja su obračunata kao u prethodnom tekstu. Rezultati su ilustrovani kako slijedi: GRAFIKON XVI: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U SEKTORU KLIMATSKIH PROMJENA Po ovom scenariju, troškovi kapitalnih izdataka dostižu vrh od 5,1 milion eura u 2021. Operativni izdaci dostižu maksimum od nešto iznad 1,2 miliona eura do 2030. 0.00 1.00 2.00 3.00 4.00 5.00 6.00 2016 2018 2020 2022 2024 2026 2028 2030 € M IL IO N 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 OPEX 0.00 0.06 0.19 0.31 0.50 0.68 0.75 0.81 0.87 0.93 0.99 1.06 1.12 1.18 1.24 CAPEX 1.70 3.39 3.39 5.09 5.09 1.70 1.70 1.70 1.70 1.70 1.70 1.70 1.70 1.70 0.00 TROŠKOVI UBLAŽVANJA GHG U NOMINALNOM IZNOSU 106 GRAFIKON XVII: TROŠKOVI APROKSIMACIJE DISKONTOVANI PO STOPI OD 4% U skladu sa investicionim planom koji je pripremljen i procjenama operativnih izdataka, investicioni troškovi, kapitalni izdaci, procjenjuju se na 26,7 miliona eura koji bi nastali prije 2030, uglavnom kod industrije i to prvenstveno sektora energetike; Operativni izdaci do 2030. predstavljaju tekući trošak koji će do tog roka iznositi 7,2 miliona eura u sadašnjem iskazu. Sveukupno, troškovi aproksimacije zakonskog okvira za klimatske promjene procjenjuju se na 33,9 miliona eura za period do 2030., što bi bio konačni INDC kroz zajedničku usklađenost Crne Gore i članica EU sa Pariskim sporazumom. Zbog relativno visoke nesigurnosti u pogledu emisija u sektoru LULUCF, Crna Gora zadržava pravo da revidira ovu Strategiju i svoj INDC do 2020. nakon dobijanja tačnijih podataka i poboljšanih tehničkih uslova o namjenama zemljišta, promjenama namjena zemljišta i šumarstvu i dok ih ne uključi u svoj nacionalno utvrđeni doprinos. 3.3.5 Zaštita prirode i biodiverziteta 3.3.5.1 Polazno stanje U Strategiji o biodiverzitetu Crne Gore navedeno je da će se ključna aktivnost sprovođenja strategije sastojati iz uspostavljanja mreže NATURA 2000 za koju će se podnositi prijave za IPA i ostala dostupna sredstva. S obzirom da zajednička baza podataka u GIS-u za upravljanje biodiverzitetom još uvijek nije uspostavljena, prvi korak u ovom procesu biće organizacija upravljanja podacima i integrisanje i analiza svih postojećih podataka. U toku je proces uspostavljanja informacionog sistema za zaštitu životne sredine kroz IPA projekat, a informacione baze podataka će biti dio ovog sistema. Završetak se očekuje 2017. godine. Kroz tehničku pomoć IPA planiran je projekat identifikovanja potencialnih lokacija zaštićenih podrućja NATURA 2000, koji bi trebao da bude završen do 2018. godine. Pošto u ovom trenutku još nije moguće predvidjeti buduće lokacije koje bi mogle da se proglase dijelom mreže NATURA 2000, kao ni udio teritorije koji bi se mogao opredijeliti za te lokacije u Crnoj Gori, trenutna procjena troškova bazira na procjeni reda veličine troškova i zasnovana je uglavnom na iskustvu zemalja u okruženju. 0.00 € 5.00 € 10.00 € 15.00 € 20.00 € 25.00 € 30.00 € 35.00 € 1 CAPEX 26.70 € OPEX 7.18 € TOTAL 33.88 € € M IL IO N TROŠKOVI UBLAŽAVANJA GHG SA NPV OD 4% 107 3.3.5.2 Jedinični troškovi Za svrhu ove analize utvrdićemo pojednostavljenu matricu jediničnih troškova zasnovanu na konkretnom iskustvu regiona.  Izrada planova upravljanja;  Nadoknade za poljoprivredno zemljište u zaštićenom području;  Nadoknade za aktivnosti koje nijesu kompatibilne u proglašenim tampon zonama;  Transakcioni troškovi sticanja privatne imovine u ključnim oblastima;  Kupovina opreme za stalno praćenje, nadzor i zaštitu proglašenog područja. TABELA XIII: JEDINIČNI TROŠKOVI PO HEKTARU – NOVE ZAŠTIĆENE POVRŠINE JEDINIČNI TROŠKOVI U €/HA €/Ha PLANOVI UPRAVLJANJA 11,85 POLJOPRIVREDNO ZEMLJIŠTE 3,00 TAMPON ZONE 1,00 TRANSAKCIONI TROŠKOVI 14,00 OPREMA 3,51 3.3.5.3 Ciljne vrijednosti za postizanje usklađenosti Trenutno zaštićena područja pokrivaju 1,763.62 km2 odnosno 12,768% teritorije, od čega se najveći dio (101.733 ha odnosno 7.32%) sastoji iz 5 nacionalnih parkova: Durmitor, Skadarsko jezero, Lovćen, Biogradska gora i Prokletije. Preostali dio se odnosi na 45 lokacija koje imaju „niži" nivo zaštite. U aprilu 2015. godine proglašen je prvi regionalni park Piva. Crna Gora je trenutno u postupku proglašenja regionalnog parka Komovi i razmatra proglašenje prvog zaštićenog područja na moru, kao i proglašenje Ulcinjske Solane zaštićenim područjem (procedura za proglašavanje Ulcinjske Solane zaštićenim područjem je u toku). Ako uzmemo u obzir zaštitu na osnovu preuzetih obaveza iz međunarodnih ugovora, 237.899 hektara odnosno 17,22% je pod zaštitom pri čemu su neka područja zaštićena po dva osnova (npr. Skadarsko jezero – na Ramsar listi i nacionalni park, Durmitor – pod zaštitom UNESCO-a i nacionalni park). U Strategiji za zaštitu prirode navedena je ciljna godina 2020. za uspostavljanje lokacija Natura 2000 i utvrđeni troškovi u iznosu od 19,6 miliona eura. Postoji detaljna analiza ljudskih resursa potrebnih u tom periodu. 3.3.5.4 Troškovi usklađivanja Da bi dopunili ovu procjenu sproveli smo analizu zasnovanu na pretpostavci da svih 2.379 km2 zaštićene površine treba da budu potpuno usklađeno primjenom navedenih jediničnih troškova, ali isključujući transakcione troškove. Na osnovu prethodnih ciljnih vrijednosti za postizanje usklađenosti, za 2020. godinu, veličine utvrđenih površina koje treba zaštiti i jedinične troškove po Ha, moguće je procijeniti troškove usklađivanja na višegodišnjoj osnovi. To je predstavljeno u nastavku u nominalnim uslovima, raspoređeno kao kapitalni, operativni i administrativni troškovi koji se odnose na upravljanje na samoj lokaciji, a ne na rashode centralnog nivoa države koje uređuje horizontalno zakonodavstvo. 108 GRAFIKON XVIII: VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA – ZAŠTIĆENA PODRUĆJA Kapitalni izdaci dostižu najvišu vrijednost 2020. godine u iznosu nešto višem od 6 miliona eura. Operativni izdaci rastu u vrlo ograničenom iznosu od 0,25 miliona eura 2016. godine do 3,6 miliona eura godišnje 2020. godine. To nije značajan iznos u kontekstu ukupnih napora Crne Gore u usklađivanju, ali je kvalitativno važan i mora se adekvatno predvidjeti u različitim budžetima Crne Gore. Administrativni troškovi na samoj lokaciji (lokalni) se gomilaju, a operativni izdaci 2020. godine dostižu iznos od 3,7 miliona eura godišnje. Ovdje se primjenjuje ista logika kao za operativne izdatke. U nastavku su prikazani diskontovani troškovi usklađivanja, u uslovima neto sadašnje vrijednosti. GRAFIKON XIX: UKUPNI DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA – ZAŠTIĆENA PODRUĆJA 0 2 4 6 8 10 12 14 M IL IO N A E U R A 2016 2017 2018 2019 2020 ADMIN 0.256288593 0.705306207 1.375347104 2.38393498 3.669352721 OPEX 0.251756331 0.695532144 1.351277528 2.333864126 3.579925286 CAPEX 1.40935174 2.395897958 3.421342284 4.98538447 6.102110592 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM USLOVIMA VIŠEGODIŠNJI TOKOVI TROŠKOVA 0 5000000 10000000 15000000 20000000 25000000 30000000 2015 CAPEX 15277756.46 OPEX 6753699.26 ADMINISTRATION 6898983.866 TOTAL 28930439.59 M IL IO N A E U R A UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA NSV PO STOPI OD 4% 109 Diskontna stopa iznosi 4% i ista je kao ona koja se trenutno preporučuje za velike infrastrukturne projekte. Sa ekonomskog stanovišta, glavni troškovi koji će nastati odnosiće se na upravljanje lokacijama mreže Natura 2000. Ukupni troškovi do 2020. godine će iznositi 28,9 miliona eura (u uslovima neto sadašnje vrijednosti). 3.3.5.5 Razmatranja o finansiranju Prije pristupanja biće sprovedene neophodne investicije za koje će se aktivno tražiti sredstva od donatora. Kratkoročno posmatrano, održavanje zaštićenih područja će se uglavnom finansirati iz lokalnih i državnog budžeta. Međutim, srednjoročno i dugoročno posmatrano biće ključno da se uvećaju finansijska sredstva za očuvanje prirode i zaštitu biodiverziteta putem korisničkih naknada. Pomoću njih će se internalizovati eksterne koristi od unaprijeđene zaštite prirodnih resursa kroz naknade za parkove i prihode ostvarene od kompatibilnih preduzeća u ruralnim područjima. U tom pogledu biće važna saradnja između različitih institucija u Crnoj Gori u programiranju IPA komponente V. To će biti slučaj i sa osmišljavanjem pilot mjera za poljoprivredu i životnu sredinu u sklopu IPA komponente V koja bi se mogla koristiti za očuvanje mreže NATURA 2000 u Crnoj Gori. Treba tražiti i ostale mogućnosti finansiranja uključujući IPA komponente II, III i moguće IV, kao i one u sklopu nacionalnih istraživačkih programa i bilateralne donatore. 3.3.6 Ostali sektori 3.3.6.1 Buka 3.3.6.1.1 Polazno stanje Osnovni troškovi javne uprave koje uvode direktive u sektoru buke odnose se na uspostavljanje organa nadležnih za nadzor utvrđenih nivoa buke i izradu „strateških karata buke”. Osnovni trošak proizvođača i potrošača odnosi se na poštovanje ograničenja emisija i tehničkih zahtjeva propisanih direktivama. Te troškove u državama članicama EU snose proizvođači vozila, aviona i opreme (industrija) ili potrošači (domaćinstva, vozači automobila itd.). Naknade laboratorija vezane za homologaciju tipa takođe snose proizvođači proizvoda. Troškovi u vezi sa prilagođavanjem postojećih institucionalnih aranžmana, mjerenjem i laboratorijskim kapacitetima za testiranje, ispitivanje i odobravanje će zavisiti od toga kako će se razvijati sadašnja organizacija. Troškovi proizvođača i potrošača će zavisiti od obima u kom će proizvođači trebati da izmjene opremu kako bi ispunili zahtjeve u vezi sa bukom. 3.3.6.1.2 Troškovi usklađivanja Dodatni troškovi će nastati u uspostavljanju sistema za izradu strateških karata buke i akcionih planova za rješavanje problema buke u životnoj sredini. Sprovođenje direktiva može nalagati povećanje broja zaposlenih i obima obuke u organima za odobrenje/ispitivanje tipa i u objektima u kojima se sprovode testovi. Veći broj zaposlenih je potreban za sprovođenje periodičnih provjera industrijskih proizvoda u upotrebi, za provjere na licu mjesta i za inspekcije s ciljem provjere usaglašenosti proizvodnje (ako se industrijski proizvodi 110 proizvode u državi članici), kao i provjere sistema samo-ovjere ili potpunog obezbjeđivanja kvaliteta. Ti troškovi zavise od iznosa zarada u zemlji, kao i od obima aktivnosti ispitivanja. Aktivnosti ispitivanja zavise od količine i raznovrsnosti industrijskih proizvoda obuhvaćenih direktivama o buci koji se unose i ispituju. U izračun troškova zaposlenih uključeno je:  Bruto zarade uključujući doprinose za socijalno osiguranje (domaći ekvivalent). Troškovi po jedinici dodatno zaposlenih se procjenjuju na 15.000 eura godišnje, uz rast od 2% na godišnjem nivou izraženo u eurima;  Procjenjuje se da će režijski troškovi iznositi dodatnih 70% od gore navedenih;  Procjenjuje se da će obuka iznositi 150% troškova zaposlenih tokom perioda do 2020. godine i da će biti raspoređena srazmjerno ukupnom broju novozaposlenih. 3.3.6.1.3 Strateške karte buke za aglomeracije i saobraćaj Prema podacima iz izvještaja COM(2011) 32186 , troškovi izrade strateških karata buke kreću se između 0,33 i 1,16 €/stanovniku, s prosjekom od 0,84 €/stanovniku. U skladu sa dokumentom Najbolja praksa za izradu strateških karata –Konferencija evropskih direktora za puteve iz avgusta 2013. godine podaci o troškovima izrade strateške karte buke za glavni put su podijeljeni na dvije grupe, interne i externe i isti su procijenjeni na otprilike € 604 po km puta. AZŽS, LU organizovaće nekoliko radionica s ciljem podizanja informisanosti javnost, nakon donošenje strateških karata buke, za koju će se sredstva obezbijediti kako iz državnog budžeta, tako i iz budžeta lokalne samouprave. Sredstva za sprovođenje Akcionog plana za glavne puteve i aglomeraciju trenutno nije moguće procijeniti i ista će biti procijenjena u Akcionom planu. Sredstva za sprovođenje Akcionog plana za glavni put biće obezbijeđena iz državnog budžeta, dok će sredstva za sprovođenje Akcionog plana za aglomeraciju biti obezbijeđena iz lokalnog budžeta ili putem donatorskih projekata. 3.3.6.2 Hemikalije 3.3.6.2.1 Polazno stanje Osnovne oblasti u kojima nastaju troškovi povezani sa sprovođenjem zakonodavstva u sektoru hemikalija obuhvataju troškove uspostavljanja sistema za sprovođenje, svakodnevne troškove njihovog održavanja i tekuće troškove za poslove kao što su klasifikacija novih hemijskih supstanci, rad sa notifikacijama i angažovanje stručnih savjetnika/konsultanata. Troškove će imati i nadležni organi u upravljanju notifikacijama i ispunjenju obaveza izvještavanja. Većinu troškova će snositi privatni sektor. Crnogorska preduzeća koja proizvode hemijske supstance ili ih uvoze izvan EU će morati da ih registruju kod ECHA (European Chemicals Agency – Evropska agencija za hemikalije). Troškovi izrade registracionog dosijea mogu biti visoki, odnosno mogu iznositi 250.000 eura i više. Za supstance koje su već registrovala druga preduzeća dijelovi registracije se mogu kupiti iz 86 Izvješataj od Komisije Evropskom parlamentu i Savjetu o implementaciji Direktive o buci u životnoj sredini u skladu sa članom 11 Direktive 2002/49/EC, Brisel, 1.6.2011. 111 druge ruke. Čak i u tom slučaju, manji uvoznici/proizvođači će vjerovatno zatvoriti radnje ili prodati svoju firmu preduzećima koje već posjeduju neophodna uvjerenja o registraciji. Treba uzeti u obzir i manje troškove uspostavljanja i održavanja IT infrastrukture kako bi se uspostavila sigurna veza sa IT sistemom ECHA-e koja je neophodna za razmjenu podataka između država članica i ECHA-e, kao i za uspostavljanje mjera za obezbjeđivanje povjerljivosti tih podataka. Troškovi sprovođenja koje će snositi industrijski sektor su mnogo veći nego oni koje će snositi vlada. S obzirom da ovaj propis prebacuje odgovornost za procjenu rizika proizvedenih, uvezenih i korišćenih supstanci na industrijski sektor, radno opterećenje preduzeća od kojih se traži da registruju supstance će biti vrlo veliko. Pored troškova zaposlenih, preduzeća će morati da plate studije i ispitivanja, kao i trošak(ove) registracije. Troškovi će se značajno razlikovati za različite supstance u zavisnosti od proizvedene ili uvezene količine i broja preduzeća koja moraju da registruju istu supstancu. Propisom je predviđeno uspostavljanje takozvanih foruma za razmjenu informacija o supstancama (Substance Information Exchange Forums – SIEF) u cilju razmjene informacija o postojećim podacima, izbjegavanja dodatnog ispitivanja na životinjama i uštede troškova. Moguće je da preduzeća koja registruju istu supstancu podnesu zajednički zahtjev (član 11). Podnosioci koji iskorišćavaju ovu mogućnost tako snose manje troškove registracije. Drugi učesnici u lancu nabavke supstanci će morati u većoj mjeri da obrađuju informacije o supstancama zbog čega će nastati dodatni troškovi za preduzeća koja nijesu uključena u postupak registracije. 3.3.6.2.2 Ciljne vrijednosti za postizanje usklađenosti Ciljne vrijednosti koje se pretpostavljaju u pogledu postizanja usklađenosti u različitim podsektorima su navedene u nastavku: TABELA XIV: CILJNE VRIJEDNOSTI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI - HEMIKALIJE Postignuće ciljne vrijednosti Materija 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Azbest 0% 20% 40% 70% 100% 100% 100% POPs 0% 10% 20% 40% 60% 80% 100% Biocidi 0% 10% 20% 40% 60% 80% 100% Ostalo 0% 20% 40% 60% 80% 100% 100% Ove ciljne vrijednosti čine opravdanu pretpostavku zasnovanu na ranijim iskustvima u ekonomijama u tranziciji i uslovu da Crna Gora uspostavi tražene koordinacione strukture kako bi se primakla cilju u usklađenom okviru počev od 2016. godine. 3.3.6.2.3 Troškovi koje snosi industrija Procjena investicije koju Crna Gora treba da sprovede radi postizanja usklađenosti, izvedena na osnovu susjednih ekonomija u tranziciji, je prikazana u sljedećoj tabeli XIII. 112 TABELA XV: INVESTICIONI TROŠKOVI - HEMIKALIJE SEKTOR HEMIKALIJA – UKUPNE INVESTICIJE Investicioni troškovi za postizanje ciljnih vrijednosti u milionima eura DIREKTIVA Ekonomski prilagođeno Nediskontovani investicioni troškovi Azbest 2,9 POPs 0,5 Biocidi 0,1 Ostalo 4,1 UKUPNO 7,6 Ulazna vrijednost operativnih troškova predstavlja 3,5% investicija u skladu sa očekivanim ekonomskim životnim ciklusom kombinovane investicije, uglavnom instalacija i opreme, koji iznosi 28 godina. 3.3.6.2.4 Ukupni troškovi Višegodišnji tok troškova, uključujući kapitalne, operativne i dodatne administrativne troškove (Admin), prikazan je u nastavku u milionima eura i u nominalnim uslovima za period 2015-2020. godine. GRAFIKON XX: TROŠKOVI USKLAĐIVANJA - HEMIKALIJE 0 0.5 1 1.5 2 2.5 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 M IL IO N A E U R A 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 OPEX 0 0 0.052191401 0.10542663 0.172908507 0.241740021 0.277976483 0.282853307 CAPEX 0 1.49118288 1.521006538 1.928053632 1.966614705 1.035327483 0.139337824 0 TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM VRIJEDNOSTIMA 113 GRAFIKON XXI: DISKONTOVANI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA - HEMIKALIJE Procjenjuje se da će investicioni troškovi, Capex, iznositi 6,7 miliona eura prije 2021. godine i uglavnom će ih snositi industrija, a prevashodno sektor hemikalija. Operativni izdaci su do 2022. godine tekući troškovi i do tog datuma iznose 0,84 miliona eura u sadašnjim uslovima. Ukupno posmatrano, procjenjuje se da će troškovi usklađivanja u sektoru hemikalija i GMO iznositi 7,5 miliona eura. 3.3.6.2.5 Finansiranje troškova Osnovni izvori finansiranja troškova mogu biti sljedeći:  Nadoknada troškova od korisnika;  Grantovi EU i drugi donatori;  Investicije privatnog sektora;  Lokalni i državni budžet Crne Gore i potencijalno ekološki fonodovi;  Projektno finansiranje od međunarodnih finansijskih institucija i poslovnih banaka bez pribjegavanja državnim garancijama;  Finansiranje projekata životne sredine na centralnom nivou i lokalne nivou države. 3.3.7 Troškovi administracije 3.3.7.1 Polazno stanje Kao što je i navedeno u Poglavlju o institucijma NEAS-a, dosta posla još treba da se obavi u vezi sa restruktuiranjem, kapacitetima i usaglašavanjem crnogorskih institucija kako bi se obezbijedila skladna interakcija sa partnerima iz EU. U ovom poglavlju predviđeno je neophodno povećanje broja zaposlenih do 2020. godine za 134 novih radnih mjesta. To se može postići unutrašnjom reorganizacijom institucija i boljim korišćenjem resursa 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 2015 Accumulated Total Cost 9.870912059 CAPEX 6.919493573 OPEX 2.951418485 M IL IO N A E U R A UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA NSV)PO STOPI OD 4% 114 koje nude trenutni upravljački kapaciteti, kao i uz dodatnu obuku državnih službenika, efikasniju i jasniju distribuciju nadležnosti između institucija, a i novim zapošljavanjem ukoliko je potrebno. To bi podrazumijevalo sljedeće dodatne troškove: TABELA XVI: PROCIJENJENI DODATNI TROŠKOVI ADMINISTRACIJE Vrsta troška Trošak BRUTO ZARADE (15.000 eura godišnje prosjek 3 godine u periodu 2016-2020) 6.030.000 eura REŽIJSKI TROŠKOVI (70% gore navedenih) 4.221.000 eura OBUKA (150% gore navedenih. Uključuje putne i sve ostale troškove) 9.045.000 eura UKUPNI TROŠKOVI ZA PERIOD 2016-2020: 19.296.000 eura U većini sektorskih strategija priloženo je detaljno obrazloženje potreba koje treba da čini osnov za jačanje kapaciteta u kratkoročnom periodu. U ovom odjeljku ukupni administrativni troškovi usklađivanja su procijenjeni na osnovu iskustava drugih zemalja kandidatima za članstvo u EU. Crna Gora je u potpunosti posvećena da osnaži budžet za administraciju u oblasti životne sredine kako bi uspješno prevazišla izazove koje donosi sprovođenje pravne tekovine EU i samo članstvo u EU. Postoji i snažna posvećenost Ministarstva finansija da u potpunosti podrži jačanje administracije u oblasti životne sredine i klimatskih promjena kroz državni budžet. 3.3.7.2 Procijenjeni administrativni troškovi usklađivanja Analiza mjerila zasnovana je na procijenjenim administrativnim troškovima usklađivanja sa evropskim pravnim poretkom u oblasti životne sredine u susjednim zemljama. U ovoj ranoj fazi svakako da razumna procjena može ilustrovati ono što različiti analitičari u različitim strategijama očekuju da će se desiti u procesima koji su slični onima u Crnoj Gori. TABELA XVII: MJERILO ZA PROCIJENJENETROŠKOVE ADMINISTRACIJE* UKUPNI ADMINISTRATIVNI TROŠKOVI (U MILIONIMA €) ZA USKLAĐIVANJE…………………...................................... Ukupni troškovi 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Povečanje sredstava / budžeta 0% 5% 10% 15% 15% 15% 12% Zaštita prirode 4,71 € 0,00 0,24 0,47 0,71 0,71 0,71 0,58 Upravljanje čvrstim otpadom 12,80 € 0,00 0,64 1,28 1,92 1,92 1,92 1,57 Upravljaje vodama - Komunalne otpadne vode 9,56 € 0,00 0,48 0,96 1,43 1,43 1,43 1,18 Upravljaje vodama - Voda za piće 4,78 € 0,00 0,24 0,48 0,72 0,72 0,72 0,59 Upravljaje vodama - Rizici od poplava 4,78 € 0,00 0,24 0,48 0,72 0,72 0,72 0,59 Emisije u vazduh – kvalitet vazduha 17,11 € 0,00 0,86 1,71 2,57 2,57 2,57 2,10 Klimatske promjene 5,11 € 0,00 0,26 0,51 0,77 0,77 0,77 0,63 Hemikalije, Buka 2,96 € 0,00 0,15 0,30 0,45 0,45 0,45 0,37 UKUPNO 61,82 € 0,00 3,09 6,18 9,27 9,27 9,27 7,60 * na osnovu iskustvenih podataka iz nekih država u okruženju Ukupno troškovi od 61,82 miliona eura odnose se na period 2016-2035. godine. U tabeli su prikazane samo srednjoročne vrijednosti do 2021. godine. 115 Neto sadašnja vrijednost (NSV) troškova minimalno potrebnog kapaciteta administracije u sektoru životne sredine i klimatskih promjena u Crnoj Gori za period 2016-2020. godine izračunata na osnovu iskustvenih podataka nekih država u okruženju, procjenjena je na 37,08 miliona eura. U planu jačanja administrativnih struktura u životnoj sredini do 2020. godine trenutno je identifikovano (2015. godina) ukupno 126 zaposlenih u svim institucijama, koje su uključene u proces usklađivanja sa EU. Potreban minimalan kapacitet kadrova do 2020. godine za efikasnu transpoziciju EU propisa, primjenu propisa i nadzor nad primjenom u skladu sa EU acquis procjenjen je na ukupno oko 260, što znači, da nedostaje još 134 stručnih kadrova. To će predstavljati dodatni trošak administracije od oko 20 miliona eura u periodu do 2020. godine. Uzimajući u obzir osnove za procjenu troškova iz Tabele XIV ukupni troškovi ciljno planiranih 260 zaposlenih u sektoru životne sredine u periodu od 2016.-2020. godine iznosili bi oko 37,4 milijona eura, što je skoro jednako procjeni troškova za isti period izračunanatih na osnovu iskustvenih podataka iz nekih država u okruženju (37,08 milijona eura). Crna Gora treba značajno ojačati svoje institucionalne kapacitete (vidjeti Plan institucionalnog jačanja u Akcionom planu ovog dokumenta), a što se može tumačiti samo kao minimum koji je potreban za održavanje adekvatne stukture administrativnih kapaciteta za efikasnu implementaciju zahtjeva iz EU acquis-a. Pored sredstava koja su određena za Ministarstvo održivog razvoja i turizma za jačanje administrativnih kapaciteta, Ministarstvo finansija tkođe planira značaj iznos za Upravu za ljudske kadrove za izgradnju kapacitate državne uprave, koja se sprovode u skladu sa prepoznatim potrebama za izgradnju kapaciteta u ime relevantnih institucija. Za tu svrhu je određeno 180 hiljada eura godišnje za Upravu za kadrove. U tom slučaju postoji mogućnost internog preusmjeravanja sredstava unutar sektora koji su u sklopu Ministarstva održivog razvoja i turizma. GRAFIKON XXII: PROCIJENJENI TROŠKOVI ADMINISTRACIJE U Grafikonu XXIII je prikazan trenutni jaz između iskustvene procjene neophodih minimalnih kapaciteta administracije u oblasti životne sredine u pristupnim procesima država u okruženju i trenutnih kapaciteta u Crnoj Gori. Svrha ove analiza polaznog stanja je da pokaže da se postojeća politika institucionalnog jačanja administracije u Crnoj Gori mora detaljno revidirati. Plan za institucionaln jačanje Crne Gore je dat u trećem dijelu ovog dokumenta, odjeljak 2.2. 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 MONTENEGRO SECTORAL 0 0.59 0.86 0.63 0.66 0.42 0 BENCHMARKING ANALYSIS 0 3.091 6.182 9.273 9.273 9.273 7.60386 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 € M IL L IO N PROCIJENA TROŠKOVA ADMINISTRACIJE DO 2021. GODINE 116 U narednom odjeljku 4 o Strategiji ekonomskog i finansijskog usklađivanja ovaj aspekt je dodatno razmotren zajedno sa ukupnim finansijskim potrebama cijelokupnog procesa usklađivanja u oblasti životne sredine. 3.4 Ukupni troškovi usklađivanja i raspoređenost po sektorima 3.4.1 Ukupni troškovi usklađivanja u formatu višegodišnjeg toka Agregacijom svih višegodišnjih tokova za sektore životne sredine dobija se procjena ukupnih troškova usklađivanja za Crnu Goru na godišnjem nivou. Sažet pregled tih troškova dat je u nastavku: GRAFIKON XXIII: UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U VIŠEGODIŠNJIM NOMINALNIM TOKOVIMA Tok pokazuje najvišu vrijednost već 2019. i 2020. godine. Razlog za to je završetak kapitalnih izdataka u sektorima otpada i drugim sektorima, dok troškovi za vode nastavljaju da se povećavaju. Naravno da će ti tokovi varirati sa izmjenom pretpostavki politika i stoga se ove cifre moraju tumačiti kao najbolja procjena do sad, a biće stalno revidirana kako podaci budu postajali dostupni i kako pozicije u Crnoj Gori budu postajale jasnije. Međutim, ovo je obrazložena i opravdana procjena koja čini prvi nacrt preliminarnog redosljeda prioriteta. 3.4.2 Ukupni troškovi usklađivanja i raspoređenost po sektorima Raspoređenost procijenjenih ukupnih troškova po različitim sektorima životne sredine ima dalekosežan uticaj na politiku.  Komponenta nadoknade troškova i većina donatorskih sredstava će selektivno finansirati neke od sektora (otpad, voda) koji će imati prioritet u odnosu na druge. Ekološki fondovi, budžeti i svi ostali izvori finansiranja treba da se koriste strateški kako bi se uravnotežio udio troškova sa raspoloživim resursima.  Ako ovo ne bude urađeno neki sektori će se uskladiti brže koristeći unakrsno subvencionisanje iz onih sektora, koji su bili trenutno zanemareni. S obzirom da je životna sredina vrlo interaktivna, takva politika ne bi bila pravična ni djelotvorna sa tehničkog aspekta, a ne bi bila ni ekonomski efikasna. 0 20 40 60 80 100 120 140 2015 2017 2019 2021 2023 2025 2027 2029 2031 2033 2035 U M IL IO N IM A E U R A 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 ADMIN 0 3.091 6.182 9.273 9.273 9.273 7.60386 3.091 3.091 2.9425 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 3.091 OPEX 0 14.86663 22.9266 28.97775 42.61422 49.63265 45.6544 48.91618 51.94964 54.3463 56.83424 59.42575 62.11314 64.86958 67.66811 70.64138 73.54448 76.41665 79.24558 81.78907 83.69313 CAPEX 47.05033 94.97153 80.84419 65.20682 71.50163 58.93584 57.70995 42.90055 32.14389 33.20889 33.38653 31.49252 31.95552 32.41852 33.80752 34.76633 31.08633 27.43914 23.79195 14.85038 2.315 UKUPNI TROŠKOVI USKLAĐIVANJA U NOMINALNIM VRIJEDNOSTIMA 117 Nema potrebe za pretjerano bliskim usklađivanjem pomenutih troškova i resursa jer se planirani troškovi neće ostvariti kao što je očekivano i oni su – u svakom slučaju – indikativni. Međutim, važno je da se održi opšta srazmjera kako bi se postigla uravnotežena politika životne sredine što je važan cilj i ovi rezultati se mogu koristiti kao smjernica. TABELA XVIII: RASPOREĐENOST TROŠKOVA PO SEKTORIMA UKUPNI TROŠKOVI I RASPOREĐENOST PO SEKTORIMA (u milionima eura) Ključni sektori NOMINALNI NSV@4% SEKTOR % Zaštita prirode 41,62 33,64 2,35% Upravljanje čvrstim otpadom 551,80 368,16 25,76% Upravljanje vodama 1.264,07 840,63 58,81% Kvalitet vazduha 173,87 129,54 9,06% Klimatske promjene 57,40 42,77 2,99% Hemikalije i buka 19,64 14,54 1,02% UKUPNI TROŠKOVI 2.108,39 1.429,28 100,00% Kao što se može primjetiti, ukupni troškovi usklađivanja iznose 2.108 miliona eura u nominalnim uslovima. Kao što je navedeno u ranijim poglavljima, ta cifra je dobijena dodavanjem uzastopnih godišnjih iznosa i stoga ne odražava tačno budući ekonomski trošak u sadašnjim uslovima. Stoga su višegodišnji tokovi troškova diskontovani na 2015. godinu po stopi od 4% čime se došlo do neto sadašnje vrijednosti (NSV) pomenutih tokova troškova koji odražavaju (po toj diskontnoj stopi) troškove usklađivanja Crne Gore u eurima iz 2015. godine. Pomenuta cifra iznosi 1.429 miliona eura. Ta cifra će se navoditi kao ukupni troškovi usklađivanja. Raspoređenost ukupnih troškova po sektorima je ilustrovana u Grafikonu u nastavku. GRAFIKON XXIV: RASPOREĐENOST TROŠKOVA PO SEKTORIMA Kako što se može primjetiti, najviše troškove će snositi sektor vode, u neto sadašnjoj vrijednosti oko 840 miliona eura, odnosno 59% od ukupnih troškova. Drugo po značaju je upravljanje čvrstim otpadom sa 368 miliona eura, odnosno 26% od ukupnih. Na trećem mjestu su emisije u vazduh sa skoro 130 miliona eura, odnosno 9% od ukupnih troškova. 2% 26% 59% 9% 3% 1% RASPOREĐENOST TROŠKOVA PO SEKTORIMA Zaštita prirode Upravljanje čvrstim otpadom Upravljanje vodama Kvalitet vazduha Klimatske promjene Hemikalije i buka 118 Ovi rezultati su u skladu sa empirijskim zapažanjima u ranijim procesima tranzicije/usklađivanja, osim što uopšteno govoreći emisije u vazduh su na drugom mjestu, dok je otpad na trećem. Struktura crnogorske ekonomije (nizak nivo industrijalizacije) ostvaruje relativno mali uticaj na emisije u vazduh, dok potreba za što ranijim uspostavljanjem funkcionalnog sistema upravljanja otpadom u skladu sa standardima EU u turističkim oblastima penalizuje troškove tog sektora. 3.4.3 Ukupni troškovi usklađivanja i raspoređenost po vrstama troškova Raspoređenost troškova po vrstama je sljedeća:  Capex odnosno investicioni troškovi;  Opex odnosno tekući troškovi poslovanja i upravljanja novom imovinom;  Administrativni troškovi uspostavljanja, praćenja i izvršenja politike životne sredine takođe imaju značajne implikacije po ostale sektorske politike.  Iznos operativnih troškova se mora nadoknaditi iz korisničkih naknada. To je komponenta nadoknade troškova i podazumjeva iskorišćavanje ograničene priuštivosti na nivou domaćinstava. To ograničenje priuštivosti će odrediti brzinu održivog sprovođenja investicionog plana;  Biće potrebno da se određeni udio kapitalnih troškova finansira lokalno. To je komponenta lokalnog doprinosa. Kapacitet finansiranja različitih crnogorskih institucija će takođe biti ograničen i predstavljaće ograničenje razvoju procesa usklađivanja.  Administrativni troškovi će se morati izmiriti iz budžeta raznih crnogorskih institucija. Iako je njihov ukupan iznos mali u poređenju sa kapitalnim i operativnim, to je svakako značajna cifra i mora se pažljivo planirati. U nastavku su prikazani dijagrami ukupnih troškova u neto sadašnjoj vrijednosti raspoređeni po vrstama troškova. TABELA XIX: RASPOREĐENOST PO VRSTAMA TROŠKOVA UKUPNI TROŠKOVI I RASPOREĐENOST PO VRSTI TROŠKOVA (u milionima eura) Ključni sektori CAPEX OPEX ADMIN Zaštita prirode 15,28 13,65 4,71 Upravljanje čvrstim otpadom 39,47 315,38 12,80 Upravljanje vodama 489,23 326,75 19,12 Emisije u vazduh 106,12 43,09 22,23 Hemikalije i buka 6,92 2,95 2,96 UKUPNI TROŠKOVI 657,01 701,82 61,82 PROCENAT VRSTE TROŠKA 46,25% 49,40 4,35% Kao što se može primjetiti, kapitalni troškovi će iznositi 657 miliona eura odnosno 46% od ukupnih. Operativni troškovi su najveća ograničavajuća komponenta jer utiču na priuštivost, a iznose skoro 702 miliona eura odnosno 49% od ukupnih. Administrativni troškovi zauzvrat iznose 62 miliona eura odnosno 4,35% što je značajna cifra ako se uporedi sa budžetima Crne Gore koji će morati efikasno da se koristi da bi se obezbijedilo pomenuto višestruko dejstvo u pogledu mobilizacije donatorskih sredstava. 119 4. STRATEŠKI PRISTUP EKONOMSKOM I FINANSIJSKOM USKLAĐIVANJU 4.1 Polazno stanje U ranijem dijelu ovog poglavlja definisana je okosnica strategije – trošak. Model troškova usklađivanja prikazuje višegodišnji tok troškova koji moraju biti finansirani. U cilju izrade strategije i samim tim finansijskog plana neophodno je:  Obračunati komponentu nadoknade troškova, odnosno iznos troškova koji se mogu nadoknaditi od korisnika. Za tu svrhu je neophodno prethodno obračunati ograničenja priuštivosti;  Procjeniti opravdane prelazne periode potrebne za postizanje potpune usklađenosti sa pravnom tekovinom EU;  Definisati izvore finansiranja;  Izračunati nedostajuća finansijska sredstva;  Formulisati plan za finansiranje nedostajućih finansijskih sredstava. 4.2 Ograničenja priuštivosti Ograničenja priuštivosti ograničavaju iznos troškova koji se mogu nadoknaditi od krajnjih korisnika putem tarifa i ostalih naknada u procesu koji se naziva „nadoknada troškova”. Nakon postizanja potpune usklađenosti nadoknada troškova, zahvaljujući primjeni načela „zagađivač plaća“, bi trebala iznositi 100%. Do tada, nadoknada troškova treba bar da pokrije operativne izdatke kako se ne bi ugrozio kapacitet za dobijanje grantova (samo investicioni troškovi su kvalifikovani i projekti moraju biti finansijski održivi) i podršku od međunarodnih finansijskih institucija. Obračun nadoknade troškova uključuje:  Prikupljanje podataka o prihodu domaćinstava (PD) raspoređenih po prihodovnim decilima (10 procentni segmenti od 10% najbogatijih i 10% najsiromašnijih).  Projekciju tih podataka u skladu sa očekivanim rastom BDP-a i indeksima korekcije kako bi se uzeo u obzir tipično brži rast prihoda domaćinstava u odnosu na rast BDP-a;  Procjenu industrijske/komercijalne komponente;  Obračun sadašnjeg nivoa priuštivosti za plaćanje komunalija. Ovaj dio podržava postojeći sistem i nije dostupan podršci rastućeg napora usklađivanja;  Obračun komponente neiskorišćenog potencijala priuštivosti koja se može redom mobilisati kako bi se podržao napor za postizanje usklađenosti (odnosno stopa mobilizacije komponente nadoknade troškova). Rezultati ove analize su sažeto predstavljeni u pojednostavljenom formatu tabele u nastavku. TABELA XX: NADOKNADA TROŠKOVA – RAZVOJ PRIHODA DOMAĆINSTVA RAZVOJ PRIHODA DOMAĆINSTVA (€/Domaćinstvo) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 PROSJEK PRIHODA DOMAĆINSTAVA €/Domaćinstvo (2012= €2.335) 7,695 8,072 8,395 8,731 9,080 9,444 11,490 13,579 15,590 RAST BDP-a 3,20% 4,90% 4,00% 4,00% 4,00% 4,00% 4,00% 3,00% 2,00% PROSJEK FAKTORA REDISTRIBUCIJE 1,01 1,01 1,01 1,01 1,01 1,01 1,01 1,01 1,01 RAZVOJ PRIUŠTIVOSTI (Miliona eur/Domaćinstvo) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 120 PROSJEČNA PRIUŠTIVOST PRIHODA DOMAĆINSTAVA: 25% PROSJEČNIH PRIHODA DOMAĆINSTAVA (Ciljna vrijednost je maksimalan prag koji preporučuje Svjetska banka) 1,924 2,018 2,099 2,183 2,270 2,361 2,872 3,395 3,897 EKVIVALENT DOMAĆINSTVA PO VELIČINI DOMAĆINSTVA ZA PROSJEČAN PRIHOD OD 3,24 0,05% 192,146 192,050 191,954 191,858 191,762 191,666 191,187 190,710 190,234 GODIŠNJA DOMAĆA PRIUŠTIVOST (u milijon €) 358 370 388 403 419 435 549 629 727 SADAŠNJI RASHOD ZA KOMUNALIJE PO DOMAĆINSTVU Najbolja procjena: 13,9% prosječnih domaćinstava prema anketi o potrošnji domaćinstava iz 2014. 199 206 215 224 233 242 305 350 404 BRUTO PRIHOD DOMAĆINSTAVA DOSTUPAN ZA USKLAĐIVANJE 159 164 172 179 186 193 244 279 323 Maksimum koji je raspoloživ za nove investicije i njihove operativne izdatke je zasnovan na očekivanom razvoju prosječnog prihoda domaćinstava umanjenom za sadašnji nivo sredstava koja se koriste za održavanje postojećih usluga. Bruto iznosi se čine velikim, ali iako je to dokaz da postoji neiskorišćeni potencijal priuštivosti na nivou prosječnih prihoda domaćinstava mora se uzeti u obzir to da je kapacitet za mobilisanje ovog neiskorišćenog potencijala priuštivosti očigledno ograničen. Povećanje tarifa se mora desiti postepeno i mora biti propraćeno vidljivim poboljšanjima/proširenjem nivoa usluga. U nastavku je cifra koja je modulisana postepenim porastom prihoda domaćinstava u realnim uslovima, usmjerena ka naporu usklađivanja, za koju se smatra da će iznositi najviše 5% godišnje do 2018. odnosno 7% od tada pa nadalje. To će modulirati neto iznos prihoda domaćinstava koji je dostupan za usklađivanje do relativno agresivnog, ali mogućeg nivoa, kao što je prikazano u nastavku. Ova cifra će odrediti najviše operativne izdatke koji su naplativi, a samim tim i maksimalan investicioni plan koji ograničenja priuštivosti Crne Gore mogu izdržati. TABELA XXI: NADOKNADA TROŠKOVA - RAZVOJ NETO PRIUŠTIVOSTI 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 BRUTO PRIHOD DOMAĆINSTAVA DOSTUPAN ZA USKLAĐIVANJE 159 164 172 179 186 193 244 279 323 Stopa mobilizacije u realnim uslovima (Povećanje tarifa u realnim uslovima) 5% 5% 5% 5% 5% 5% 7% 7% 7% Indeks prihoda domaćinstava iskorišćen za napor usklađivanja do postizanja MAT-a 5% 10% 15% 20% 25% 30% 37% 44% 79% NETO PRIHOD DOMAĆINSTAVA DOSTUPAN ZA USKLAĐIVANJE 8 16 26 36 46 58 176 282 329 DODATNI OPERATIVNI IZDACI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI Uključuju administrativne troškove kao dio operativnih izdataka da bi se održao sistem 0,00 17,96 29,11 38,25 51,89 58,91 59,93 73,73 86,78 DODATNI KAPITALNI IZDACI ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI 47,05 94,97 80,84 65,21 71,50 58,94 33,39 34,77 2,32 NETO SREDSTVA POTREBNA ZA POSTIZANJE USKLAĐENOSTI 39 -97 -84 -68 -77 -60 82 173 240 121 Kao što se može vidjeti iz prethodne tabele:  Nadoknada neto troškova (prihodi domaćinstava raspoloživi za usklađivanje) razvija se slično kao i ona kod neophodnih operativnih izdataka (Opex) do 2021. godine kada očekivani kapacitet raspoloživih prihoda domaćinstava značajno i dosljedno premaši operativne izdatke (Opex). To znači, da je ukupan Plan implementacije vrlo napregnut ali izvodljiv uz dodatno korišćenje nekih drugih prihoda (naprimer naknade od turizma) kao unakrsno subvencionisanje tarifa za vode i otpad;  Sredstva za finansiranje dodatnih kapitalnih izdataka (Capex) će biti neophodna do 2023. godine (nije prikazano u tabeli gdje je period 2016-2020. godine detaljno obrazložen, a zatim slijede 2025, 2030, 2035.). Pretpostavlja se, da će nakon tog perioda crnogorska ekonomija biti sposobna da ostvaruje suficite kojima će otplatiti potrebna sredstva za prvih 8 godina. 4.3 Prelazni periodi do postizanja potpune usklađenosti U model mehanizam za troškove usklađivanja su ugrađeni sljedeći parametri:  Višegodišnji tokovi troškova na osnovu relevantne direktive/sektora;  Višegodišnja moguća nadoknada troškova na osnovu relevantne direktive/sektora;  Pretpostavke o makroekonomskim i socioekonomskim parametrima;  Stope mobilizacije za nadoknadu troškova;  Pretpostavke o stopama mobilizacije grantova EU i finansiranju od donatora;  Projekcija sredstava iz domaćih izvora;  Projekcije finansijskih sredstava od međunarodnih finansijskih institucija, ostala finansiranja projekata i privatne investicije;  Ostali tehnički parametri koji su neophodni da bi model postao operativan. Model mehanizam je osmišljen tako da prilagodi sve tokove varijacijama ulaznih podataka, odnosno ciljnim datumima utvrđenim za postizanje potpune usklađenosti. Od datuma pristupanja Crna Gora će imati pristup mnogo višem nivou donatorskih sredstava EU. Gdje god je moguće, postupalo se u skladu sa akcionim planovima postojećih strategija u Crnoj Gori (za vode, energetiku). Kada vremenski okviri iz tih akcionih planova nijesu usklađeni sa ograničenjem priuštivosti operativnih troškova - OPEX (sektor vode, energetike), ili su strožiji nego što se zahtijeva imajući u vidu očekivani datum pristupanja, ciljni datumi su pomjereni kako bi se obezbjedili mogući i opravdani tranzicioni periodi sa ekonomskog stanovišta. Ova „Analiza osjetljivosti“ je sprovedena da bi se utvrdili realni prelazni periodi za postizanje potpune usklađenosti sa različitim direktivama/sektorima. Rezultati su prikazani u tabeli u nastavku. TABELA XXII: PROCIJENJENI DATUMI POSTIZANJA USKLAĐENOSTI PROCIJENJENI DATUMI POSTIZANJA USKLAĐENOSTI PRISTUPANJE SEKTOR/DIREKTIVA ZA KOJU SU POTREBNA VELIKA ULAGANJA USKLAĐENOST Komunalne otpadne vode 2035 Voda za piće 2024 Zaštita od poplava 2035 122 Čvrsti komunalni otpad (Uključujući posebne tokove otpada) 2023 Kvalitet ambijentalnog vazduha 2025 Klimatske promjene 2025 Ove datume treba prilagoditi prilikom izrade planova sprovođenja posebnih direktiva (DISP) i konačno utvrditi tek po zaključenju pregovora. Procjene u ovoj Strategiji su date samo kao opšte smjernice. 4.4 Uticaj na Crnu Goru Uticaj na Crnu Goru, „teret usklađivanja“ se procjenjuje iz perspektive:  Potrošača, kako domaćinstava tako i industrijskog/komercijalnog sektora;  Crne Gore u cjelini, mjerenjem dodatnog BDP-a koje mora biti usmjeren ka naporu usklađivanja u oblasti životne sredine. 4.4.1 Teret za potrošače Plaćanje operativnih troškova nove infrastrukture koje je neophodno da bi se dostigli standardi EU će primarno uticati na potrošače. Operativni izdaci su ključna stavka nadoknade troškova u cjelokupnom naporu za postizanje usklađenosti. U izrađenom ukupnom planu sprovođenja operativni izdaci (Opex) nijesu potpuno pokriveni sa procjenom neto priuštivosti. Međutim, jaz u operativnim troškovima (Opex) je mali i planira se, da će dio povrata troškova u sektoru otpada i voda podržati nerezidenti kroz prihode od turizma. Na ovakav način se plan može smatrati izvodljivim iako je očigledno da će biti prvenstveno domaći potrošači dodatno opterećeni uzastopnim povećanjima tarifa. Ovaj aspekt je najbolje ilustrovan u sljedećem grafikonu: GRAFIKON XXV: OPTEREĆENJE ZA POTROŠAČE – POKRIVANJE OPERATIVNIH TROŠKOVA Priuštivost je nešto ispod operativnih troškova do 2021. godine. To znači da je izrađen plan usklađivanja u ovoj strategiji izvodljiv (vidjeti raniji tekst), ali uz maksimalno moguće opterećenje kapaciteta domaćih potrošača u periodu do 2021. godine. Očigledno je da, ako u to ugradimo i neophodne kapitalne izdatke (Capex), potreba za finansiranjem postati još veća. Jaz u finansijskim sredstvima potrebnim za pokrivanje ukupnih troškova (Capex+Opex) je prikazan u nastavku: 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 OPEX 0 17.957629.108638.250851.887258.905753.258352.007255.040657.288859.925262.516865.204167.960670.759173.732476.635579.507782.336684.880186.7841 NET AFFORDABILITY 7.9559316.412825.812735.775746.485157.984574.337591.8915110.716130.883 152.47 175.558200.231226.578 246.82 265.267281.712295.937304.663313.646322.894 0 50 100 150 200 250 300 350 M IL IO N A E U R A POKRIVANJE OPERATIVNIH TROŠKOVA 123 GRAFIKON XXVI: NEDOSTAJUĆA FINANSIJSKA SREDSTVA Očigledno je da postoji veliki iznos „nedostajućih finansijskih sredstava“ odnosno dio troškova koji se neće nadoknaditi iz korisničkih naknada do 2023. godine, a prikazan je u crvenim stupcima. Međutim, očekuje se da će od tog datuma ekonomija Crne Gore dostići dovoljan kapacitet za otplatu kako bi izmirila nivo duga koji je potreban u skladu sa ovim planom usklađivanja (plavi stupci). 4.4.2 Teret za Crnu Goru u cjelini Prema Pregledu stanja u oblasti životne sredine, rashodi centralnog niva države su činili samo 0,2% BDP a 2014. godine. Opštine su bile odgovorne za značajne dodatne iznose do 2010. godine, ali su ograničenja likvidnosti i smanjena sposobnost otplate duga prouzrokovali snažno smanjenje od tad. Opštine su sprovele agresivne programe unaprjeđenja usluga u sektoru vode i upravljanja otpadom, i to uglavnom kroz zajmove (KfW), što je praktično svelo na nulu njihovu sposobnost da dalje uzimaju zajmove da bi podržale ove investicije. Ovo ograničenje može dalje negativno uticati na programe infrastrukturnih investicija u ovim podsektorima jer može dovesti do smanjena stope usklađivanja ispod korekcija načinjenih u ovom Planu implementacije. Ovim aspektom se treba pažljivo pozabaviti u planovima sprovođenja posebnih direktiva i u svim studijama izvodljivosti. U tabeli u nastavku su dati osnovni raspoloživi podaci dopunjeni najboljim projektnim procjenama: TABELA XXIII: RASHOD ZA ŽIVOTNU SREDINU RASHOD ZA ŽIVOTNU SREDINU 2008-2014 (u milionima eura) 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 CENTRALNI NIVO DRAŽVE 5,7 10,0 9,3 9,0 6,2 5,3 7,8 LS/OPŠTINE* 32,7 47,4 42,9 12,5 10,7 3,0 3,0 Neuračunati domaći izvori** 12,00 UKUPNO 38,40 57,40 52,20 21,50 16,90 8,30 22,80 % BDP-a 0,68% *Procjene za 2013/2014 su projektne procjene zasnovane na minimalnim strukturnim investicijama jer nije bilo raspoloživih brojčanih podataka. **Procjene su projektne procjene zasnovane na iskustvu drugih zemalja jugoistočne i centralne Evrope. Zvanično, rashod za životnu sredinu kao udio BDP-a iznosi samo 0,32%. Ako se procijenjenoj vrijednosti dodaju neuračunate investicije NVO, ekonomskih subjekata, privatnih donatora i fizičkih lica, cifra raste 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 TOTAL COSTS 47.0503112.929109.953103.458123.389117.841110.96894.907787.184590.497793.311894.009397.1597100.379104.567108.499107.722106.947106.12999.730589.0991 NET AFFORDABILITY 7.9559316.412825.812735.775746.485157.984574.337591.8915110.716130.883 152.47 175.558200.231226.578 246.82 265.267281.712295.937304.663313.646322.894 0 50 100 150 200 250 300 350 M IL IO N A E U R A FINANSIRANJE JAZA: UKUPNI TROŠKOVI NENADOKNADIVI IZ BRUTO PRIUŠTIVOSTI 124 do 0,68% što je u svakom slučaju mali iznos za bilo koju zemlju, a kamoli za Crnu Goru kao ekološku državu. Uzimajući cifru 0,68% kao polaznu osnovu za 2014. godinu i dodajući očekivane uvećane troškove na višegodišnjoj osnovi moguće je procijeniti očekivani uticaj usklađivanja na Crnu Goru u cjelini. To je prikazano na sljedećem grafikonu XXVI: GRAFIKON XXVII: UTICAJ USKLAĐIVANJA NA CRNOGORSKU EKONOMIJU Dodatni iznos BDP-a za sektor životne sredine će 2016. godine morati dostići 3,8% i biti održan iznad opravdanog praga od 3% sve do 2022. godine. Nakon tog datuma, napor se umanjuje na 1,9% BDP-a 2035. godine, što je više u skladu sa ciframa koje su prosjek u EU. Razlog za to su programi u sektoru vode i otpada, a osnov je sposobnost većeg zaduživanja. 4.5 Finansijski plan za usklađivanje Kao dio Strategije pripremljen je makro-ekonomski pojednostavljeni finansijski plan kako bi pružio osnovne pokazatelje vezane za veličinu i ključnu metodologiju za detaljniji model koji se može izraditi u kasnijoj fazi sa boljim statističkim podacima i više resursa. Za ciljeve ovog dokumenta, to čini jedan razuman, pojednostavljen, ali koherentan Finansijski plan, koji uzima u obzir najznačajnije elemente koji utiču na višegodišnje planiranje za rad na usklađivanju. 4.5.1 Jaz u finansiranju Prva računica koja se mora napraviti da bi se pripremio Finansijski plan jeste "Jaz u finansiranju" koji se definiše kao iznos troškova koji ne mogu da se povrate od korisničkih naknada. To će biti razlika između ukupnih troškova i neto priuštivosti. Definiše se na godišnjoj osnovi, u dolje datom grafikonu. 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 EXISTING BURDEN 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 0.0068 NEW BURDEN 0.0203 0.0382 0.036 0.0332 0.0371 0.0346 0.032 0.0275 0.0251 0.025 0.0249 0.0243 0.0242 0.0241 0.0243 0.0244 0.0238 0.0232 0.0226 0.0212 0.0193 0 0.005 0.01 0.015 0.02 0.025 0.03 0.035 0.04 0.045 % B D P a DODATNO OPTEREĆENJE ZA CRNU GORU KAO % NEOPHODNOG BDP-a 125 GRAFIKON XXVIII: JAZ U FINANSIRANJU Crnoj Gori će biti potrebna eksterna finansijska podrška, uz doprinose donatora, barem do 2023. godine, kada će priuštivost moći da generiše dovoljno sredstava da se pokriju svi troškovi i da se počne sa otplatom podrške koja ne dolazi od grantova, a koja će biti potrebna do tog datuma. 4.5.2 Finansiranje jaza Jaz u finansiranju nakon pokrivanja troškova mora da se pokrije iz kombinacije instrumenata, uključujući:  Grantovi EU. IPA program 2014-2020 tokom faze usklađivanja, za koji se procjenjuje da će biti na snazi od 2016. do 2022. godine. Teoretski ciljani datum kada je riječ o članstvu je 2021. godina. Procjenjuje se da će u okviru Strukturnih fondova nakon 2023. godine doći do značajnog povećanja u mobilisanju grantova. Sljedeća tabela izvedena je iz plana za životnu sredinu Delegacije EU: TABELA XXIV: IPA GRANTOVI 2016 - 2022 IPA SREDSTVA 2016.-2022. (IZ PERIODA PROGRAMIRANAJA 2014-2020) U MILIONIMA € PRIORITET 1 OTPAD 13,75 PRIORITET 2 VODE 16,68 PRIORITET 3 KLIMATSKE PROMJENE 5,70 PRIORITET 4 ZAŠTITA PRIRODE 3,00 PRIORITET 5 KVALITET VAZDUHA 5,00 UKUPNO 44,13 Ukupna sredstva koja će biti stavljena na raspolaganje za 5 prioritetnih programa u okviru životne sredine iznose 44,1 milion eura.  Finansijske institucije. Ovdje se obuhvata kombinacija međunarodnih finansijskih institucija, domaćih i drugih poslovnih banaka, finansijska sredstva za projekte od KfW i iz drugih specijalizovanih izvora, direktni zajmovi projektima (EBRD, EIB, itd.) bez resursa vlade. Iz ranijeg iskustva u drugim aktivnostima usklađivanja, procjenjuje se da će to biti 22% od investicija, sa 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 TOTAL COSTS 47.05 112.9 110 103.5 123.4 117.8 111 94.91 87.18 90.5 93.31 94.01 97.16 100.4 104.6 108.5 107.7 106.9 106.1 99.73 89.1 NET AFFORDABILITY 7.956 16.41 25.81 35.78 46.49 57.98 74.34 91.89 110.7 130.9 152.5 175.6 200.2 226.6 246.8 265.3 281.7 295.9 304.7 313.6 322.9 0 50 100 150 200 250 300 350 M IL IO N A E U R A FINANSIRANJE NEDOSTAJUĆIH SREDSTAVA: UKUPNI TROŠKOVI NENADOKNADIVI IZ NETO PRIUŠTIVOSTI 126 otplatom od 15 godina, grejs periodom od tri godine i prosječnom kamatnom stopom od 3% u eurima;  Drugi donatori. Direktna podrška donatora u projektima, uključujući tehničku pomoć i specifične komponente projekta. Iznosi otprilike 4%;  Direktne investicije privrede/trgovine i privatnih investitora. Na osnovu ranijih iskustava, projektni tim procjenjuje da se očekuje da privreda doprinese sa 6,87% troškova na osnovu cjelokupne industrijske /komercijalne p.e. (ekvivalent lica) od 27% prihoda domaćinstava.  Privatne investicije su promjenjivi faktor, ali se procjenjuje da čine 6% investicionih potreba;  Preostali jaz će morati da se finansira iz javnog sektora kroz niz različitih instrumenata koji uključuju:  centralni budžet;  budžete lokalnih samouprava;  druge institucije u javnom sektoru;  Ekonomske instrumente, najviše očekivani Ekofond koji treba uskoro da se oformi i različite naknade koje bi naplaćivale različite institucije uključene u vodosnabdijevanje i druge sektore koji generišu indirektne prihode. Dio koji preostaje nakon ovih priloga moraće se finansirati iz javnog sektora kroz finansijske instrumente (npr. EBRD linija za ko-finasiranje projekata u oblasti životne sredine). Osnovni koncepti finansiranja su dati u sljedećoj Tabeli, koja predstavlja začetak Finansijskog plana za usklađivanje. TABELA XXV: POKRIVENOST JAZA U FINANSIRANJU PREMOŠĆAVANJE JAZA FINANSIRANJEM 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 UKUPNI TROŠKOVI 47 113 110 103 123 118 93 108 89 NADOKNADA TROŠKOVA 8 16 26 36 46 58 152 265 323 FINANSIRANJE JAZA NAKON NADOKNADE TROŠKOVA -39 -97 -84 -68 -77 -60 59 157 234 PROCJENA RASPOLOŽIVIH GRANTOVA EU ZA ŽIVOTNU SREDINU * 0 6 6 6 6 6 25 50 50 NETO FINANSIRANJE IZ NEVLADINIH IZVORA (22%) ** 10 21 18 14 16 13 7 8 1 OSTALI DONATORI (4% Direkt. inv.+Intl TP 4%) 2 5 4 4 5 5 4 4 4 INVESTICIJE KOMERCIJALNOG I PRIVATNOG SEKTORA** (6,87%Comm.+6% ostalo) 6 12 10 8 9 8 4 4 0 POTREBNO OD JAVNOG SEKTORA -21 -53 -45 -35 -41 -28 100 224 289 AKUMULIRANI DUG JAVNOG SEKTORA POTREBAN ZA USKLAĐIVANJE 21 -73 -119 -153 -194 -222 19 921 2.237 *na osnovu IPA programa 2014-2020 i nakon toga pod pretpostavkom da će Crna Gora imati pristup do strukturnih fondova EU sa apsorpciskim kapaciteto 8 puta većim od IPA (projektna pretpostavka koja bazira na iskustvu drugih država u procesu pristupanja EU) **direktno projektno finansiranje domaćih banaka, međunarodnih finansijskih institucija i drugih finansijskih izvora. Vraćanje kredita za 12 godina sa 3 godine moratorija. BPE – projektna ocjena 22% CAPEX *** Investicije privatnog sektora smatraju se neutralnim u odnosu na javni sektor – profiti nijesu veći od tarifa za pokrivanje troškova (BPE 12,8% CAPEX). Rezultati ukazuju na potrebu za jakom podrškom javnog sektora. Akumulirane finansijske potrebe iznose 228 miliona eura 2021. godine (nijesu prikazani u sumarnoj Tabeli) i smanjuju se do 2025. godine kada kapacitet za povraćaj troškova postaje dovoljan da se ukine potreba za dugom javnog sektora za životnu sredinu. 127 Međutim, mora se konstatovati da će najviši nivo potreba za finansijskim sredstivma od 228 miliona eura 2021. godine činiti više od 5% projektovanog BDP-a. To je značajna suma i da bi se ostvarila biće potrebno mnogo predviđanja i dobrog planiranja, uz ubjedljive makroekonomske podatke. 5. ZAKLJUČCI I AKTIVNOSTI KOJE TREBA PREDUZETI 5.1 Zaključci Na osnovu izvršene ekonomske i finansijske analize, došlo se do sljedećih glavnih zaključaka i njima se predlažu aktivnosti koje predlažu nadležni organi Crne Gore: Zaključak 1: Potrebno je brzo izvršiti reviziju infrastrukture za životnu sredinu kako bi se jasno utvrdila situacija u Crnoj Gori kada je riječ o stanju infrastrukture u oblasti životne sredine i o pružaocima komunalnih usluga. To će pojasniti "polaznu poziciju" vizavi pripreme detaljnijih Akcionih planova na nivou pojedinih konkretnih direktiva (DSIP). Planirana aktivnost: Aktivnost će biti realizovana od strane MORT, do kraja I kvartala 2017. Biće realizovana iz raspoloživih IPA fondova i uz sufinansiranje od strane Crne Gore u visini od najmanje 15%; Zaključak 2: Brzo treba obaviti i analizu priuštivosti na nacionalnom i regionalnom nivou (sjever/centralni dio/primorje) kako bi se obezbijedile izuzetno potrebne referentne vrijednosti i mjerila priuštivosti. Planirana aktivnost: Ovu aktivnost će koordinirati MORT u saradnji sa Ministarstvom finansija i biće realizovana do kraja I kvartala 2017; Zaključak 3: Fondovi za zaštitu životne sredine (Ekofondovi) treba da se osmisle pošto imaju veliki potencijal za generisanje prihoda. Zakon o životnoj sredini koji je u skuštinskoj proceduri sstvara osnov za osnivanje Ekofonda, što podržava Ministarstvo finansija. Planirana aktivnost: Planira se da odgovarajući podzakonski akt kojim će se odrediti pravni i formalni status Ekofonda bude usvojen do kraja 2016. MORT će koordinirati proces uspostavljanja pravnog osnova za Ekofond. Planira se da Ekofond postane operativan prije kraja 2017 godine; Zaključak 4: Vlada će razmotriti uspostavljanje finansijske linije sa fleksibilnim povlačenjem sredstava spremnih za sufinansiranje projekata u oblasti životne sredine, posebno s obzirom na ograničenja kojima su opterećeni opštinski subjekti. Iznos i tajming ovog instrumenta finansiranja zavisiće, u velikoj mjeri, od situacije i akcionih planova na nivou opština, koje treba koordinirati; Planirana aktivnost: 128 Po završetku revizije Strategije otpada i planova za realizaciju pojeidnih direktiva o urganim otpadnim vodama, koje su glavni teret za opštinske subjekte, finansijski zahtjevi će se preciznije definisati u saradnji sa Ministarstvom finansija Planira se da ovaj zadatak bude završen do kraja 2017 i nakon dobijanja internih saglasnosti, Ministarstvo finasnija će otpočeti pregovore za tu vrstu mehanizma za sufinansiranje specifične namjene; Vlada Crne Gore će osigurati da nacionalni doprinos za sufinansiranje bude obezbijeđen svake godine na osnovu višegodišnje strategije. To podrazumijeva obezbjeđivanje, pružanje i nadgledanje kompletnog sufinansiranja, uključujući doprinose iz državnog budžeta, od donatora, iz domaćih izvora i od međunarodnih finansijskih institucija (MFI). Jedinstvena lista prioritetnih projekata trenutno se dalje revidira kako bi imala kapacitet da privuče donatore i sredstva međunarodnih finansijskih institucija za izvodljive, dobro strukturisane projekte; Zaključak 5: Javne komunalne kompanije izuzetno su značajan dio nastojanja da se postigne usklađivanje i moraju se preduzeti koraci kako bi se one uredile na takav način da promovišu operacije obima i proširivanje i modernizaciju svojih usluga, jer će one će biti primaoci najvećeg dijela grantova; Planirana aktivnost: Biće uspostavljeni jasni koncepti “maksimalnih priuštivih tarifa” i “tarifa koje obezbjeđuju puno pokrivanje troškova ” kao referentni parametri za ocjenu projekata i utvrđivanje tarifa; Ovo domaće postavljanje mjerila će uslijediti po realizaciji aktivnosti 1 i 2, i planira se za 2018;  Ova aktivnost će Crnoj Gori omogućiti da uvede srednjoročne/dugoročne tarife priuštive za domaće stanovništvo (dopunjeno turistima) i da postepeno smanji prisutnu praksu da se iz prihoda od turizma vrši unakrsno subvencionisanje naknada za komunalne usluge (za vodu i otpad). Turizam je uslužna grana od koje imaju koristi i državni i budžeti lokalnih zajednica u Crnoj Gori, ali to nije dodatni prihod bez troškova. Ovaj sektor ima svoje ekonomske tokove, prihode i troškove i umanjivanje prihoda iz tog sektora u dužem vremenskom peridu moglo bi izazvati dugoročnu štetu. To je takođe suprotno principu zagađivač plaća i principu ekonomske efikasnosti; Zaključak 6: Planovi implementacije specifično vezani za određene direktive (DSIP) moraće biti pripremljeni za direktive za koje su potrebna velika ulaganja i to hitno, a naročito za direktive o vodama i otpadu pošto su one od ključnog značaja za komponentu povraćaja troškova i biće visoko prisutne u strategiji fiannsiranja tokom dužeg vremenskog perioda. Identifikacija projekata u oblasti životne sredine treba da se obavlja na koherentniji i sveobuhvatniji način, uz djelotvornu pripremu projektne dokumentacije i sačinjavanje „kombinacije finansiranja koja će najmanje koštati Crnu Goru“ što bi omogućilo bolji pristup IPA sredstvima, sa kvalitetnom dokumentacijom, i kasnije instrumentima iz EU grantova, od donatora, međunaeodnih finansijskih institucija i drugih izvora finansiranja, lokalnih samouprava i na kraju, ali ne i najmanje bitno, pristup svim domaćim izvorima u oblasti životne sredine, Ekofondu, Fondu za vode, te drugim ekonomskim instrumentima koji se mogu osmisliti i obezbijediti dostupna sredstva po pozivu za ko-finansiranje tako da se izbjegnu skupa kašnjenja u implementaciji; Planirana aktivnost: 129 Planira se da ugovor za izradu Plana implementacije za direktive o komunalnim otpadnim vodama, oblasti od najvećeg ekonomskog uticaja i koja će odrediti konačni rok za puno usaglašavanje, bude zaključen prije kraja 2016 godine i da će raspoloživa sredstva iz IPA fondova biti dopunjena ko finansiranjem iz crnogorskog budžeta u visini od 15% koje je opredijeljeno za taj posao. Crna Gora shvata da će priprema prvog Plana implementacije za konkrentne direktive iziskivati intenzivne napore i u tehničkoj i u ekonomskoj i finansijskoj oblasti, putem, između ostalog: jasnog definisanja postojeće infrastrukture; postavljanja cijeva za usklađivanje u oblasti usluga na osnovu dobro dokumentovane početne tačke; detaljnih definicija najboljih raspoloživh tehnika (BAT) koje treba primjeniti; procjene i definisanja investicija koje su potrebne u periodu od više godina, upotrebom fleksibilnog instrumenta za modeliranje sa više kriterijuma; određivanjem ograničenja makro-priuštivosti i na nacionalnom i na regionalnom nivou; procjenom uticaja investicija na priuštivost na račun potreba opexa koji će rasti; jasnog opravdanja, sa finansijskog i ekonomskog aspekta, prelaznih perioda koji se traže za punu usaglašenost. Očekuje se da ugovor bude dodijeljen u IV kvartalu 2016 i da se realizuje tokom perioda od 9 mjeseci. Paralelno, od I kvartala 2017 nadalje, specijalizovana domaća radna grupa će utvrditi Strategiju za otpad, nakon čega će se zaključiti ugovor za izradu Plana implementacije spcifičnih direktiva vezano za upravljanje čvrstim otpadom, koji bi prema očekivanjima trebalo da se završi do kraja 2017. Strategija obezbjeđuje okvir za realizaciju planova implementacije, ali Crna Gora planira da izrađuje planove implementacije konkretnih direktiva kako bi planirala na koherentniji, uređeniji i precizniji način. Crna Gora će obezbijediti koordinaciju svih aspekata sektora životne sredine, koji mora horizontalno da se integriše u sve ekonomske oblasti. Zaključak 7: Crna Gora prepoznaje potebu da implementira potrebne institucionalne reforme. Sa ekonomskog stanovišta, jasno je da su oportunitetni troškovi neefikasnosti u procesu usklađivanja množitelj troškova jačanja institucija. Planirana aktivnost: Na polju ekonomskog/finansijskog planiranja, tražiti tehničku pomoć od EU od drugih donatora, barem u sljedećim specijalizovanim oblastima, da bi se sveo na minimum jaz između kapaciteta Crne Gore i teškog tereta koji se mora preuzeti vezano za planove sprovođenja posebnih direktiva i pregovore u okviru poglavlja 27: Ciljevi i procedure vezane za grantove EU; Analiza dobiti i troškova - rentabilnosti (Cost Benefit Analysis); Priuštivost i utvrđivanje tarifa; 130 Finansijsko planiranje i modeliranje; Razvijanje kapaciteta za mobilisanje latentne priuštivosti na domaćem nivou. Optimizacija povraćaja troškova od strane krajnjeg zagađivača kroz korisničke naknade i razne ekonomske instrumente je ne samo finansijski poželjna, već je to apsolutni uslov šeme grantova EU. EU je subvencionirala dio investicija koje su ispunile uslove i koje ne mogu da se priušte na domaćem nivou. Grantovi predstavljaju dio investicija koje ne mogu da se pokriju iz korisničkih naknada. Korisničke naknade treba da se podignu do nivoa Maksimalno priuštive tarife (MAT) u najkraćem mogućem roku, pri čemu se moraju poštovati pragovi priuštivosti. Najznačajnije institucije koje su uključene u ovaj proces su javna komunalna preduzeća i lokalne samouprave. Dakle, u ovom kontekstu, sva nastojanja da se ubrza formiranje ekonomski i finansijski održivih javnih komunalnih preduzeća mora biti prioritet upravljanja institucijama u Crnoj Gori. Kapacitet se mora podići na nivo ministarstva formiranjem Jedinice za ekonomsku politiku kako bi se pružile smjernice u skladu sa potrebama postavljanja maksimalno priuštivih tarifai tarifa kojima se u potpunosti pokrivaju troškovi. Za to će biti potrebna ekspertiza u okviru Jedinice za ekonomsku politiku, u oblasti obračuna priuštivosti i u izradi tarifne politike. Razviti kapacitete da se obezbijedi brza i puna mobilizacija raspoloživih sredstava EU. Izrada izvodljivih i održivih projekata je od presudnog značaja za privlačenje sredstava donator i MFI, u ovoj fazi i još vise nakon pristupanja EU. To je posao od najvećeg značaja i Crna Gora namjerava da se pripremi najviše što može, između ostalog jačanjem svojih institucionalnih kapaciteta u pomenutim oblastima. S obzirom na finansijska ograničenja Crne Gore, finansijska sredstva za ove aktivnosti će se aktivno tražiti oiz razičitih donatorskih izvora koji su zainteresovani da podrže Crnu Goru u njenim nastojanjima. 5.2 Aktivnosti koje treba preduzeti 5.2.1 Aktivnosti u kratkoročnom period (2016 i 2017) Kratkoročno gledano, Crna Gora namjerava sljedeće:  Implementirati potrebne institucionalne reforme. Sa ekonomskog stanovišta, oportunitetni troškovi neefikasnosti u procesu usklađivanja su množitelj troškova jačanja institucija.  Hitno tražiti tehničku pomoć od EU I od drugih donatora, barem u sljedećim specijalizovanim oblastima, da bi se sveo na minimum jaz između kapaciteta Crne Gore i teškog tereta koji se mora preuzeti vezano za planove sprovođenja posebnih direktiva i pregovore u okviru poglavlja 27:  Ciljevi i procedure vezane za grantove EU;  Analiza dobiti i troškova - rentabilnosti (Cost Benefit Analysis);  Priuštivost i utvrđivanje tarifa;  Finansijsko planiranje i modeliranje. 131 5.2.2 Aktivnosti u srednjoročnom periodu (2018-2022) Srednjoročno gledano, izazov će se pojaviti u dvije ključne oblasti:  Razviti kapacitete za mobilisanje latentne priuštivosti na domaćem nivou. Optimizacija povraćaja troškova od strane krajnjeg zagađivača kroz korisničke naknade i razne ekonomske instrumente je ne samo finansijski poželjna, već je to apsolutni uslov šeme grantova EU. EU subvencionira dio investicija koje su ispunile uslove i koje ne mogu da se priušte na domaćem nivou. Grantovi predstavljaju dio investicija koje ne mogu da se pokriju iz korisničkih naknada. Korisničke naknade treba da se podignu do nivoa Maksimalno priuštive tarife (MAT) u najkraćem mogućem roku, pri čemu se moraju poštovati pragovi priuštivosti. Najznačajnije institucije koje su uključene u ovaj proces su javna komunalna preduzeća i lokalne samouprave. Dakle, u ovom kontekstu, sva nastojanja da se ubrza formiranje ekonomski i finansijski održivih javnih komunalnih preduzeća mora biti prioritet upravljanja institucijama u Crnoj Gori. Kapacitet se mora podići na nivo ministarstva formiranjem Jedinice za ekonomsku politiku kako bi se pružile smjernice u skladu sa potrebama postavljanja maksimalno priuštivih tarifai tarifa kojima se u potpunosti pokrivaju troškovi. Za to će biti potrebna ekspertiza u okviru Jedinice za ekonomsku politiku, u oblasti obračuna priuštivosti i u izradi tarifne politike.  Razviti kapacitete da se obezbijedi brza i puna mobilizacija raspoloživih sredstava EU. U okviru IPA II će doći do značajnog testiranja kapaciteta lokalnih institucija. Međutim, mora se primijetiti da će očekivani obim raspoloživih IPA sredstava ostati otprilike isti do pristupanja. Projekti će nastaviti da budu relativno veliki, jasno prioritizovani i ostaće ih malo po broju. Uskoro će uslijediti stres, već od 2016, na osnovu proceduralnih inovacija koje zahtijeva DIS (decentralizovani implementacioni sistem) i indirektni modus upravljanja, kao i zbog zahtjeva da se doprinese definisanju operativnog programa ili sličnim dokumentima programiranja za životnu sredinu, a naročito zbog potrebe da se obezbijede adekvatni planovi implementacije za pregovore oko Poglavlja 27. Ovi planovi bi trebalo da obezbijede povezanost sa planovima definisanim u Akcionom planu za ispunjavanje zahtjeva kohezione politike EU koji je Crna Gora razvila u okviru priprema za pregovore oko Poglavlja 22 – Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata. Ova povezanost je posebno važna za pravilno planiranje prioritetnih oblasti koje će imati podršku kroz evropske strukturne i investicione fondove po pristupanju, budući da se priprema Operacionog programa87 za ESI fondove očekuje tokom 2017. godine. Od članstva nadalje, međutim, pritisak će postojati zbog povećanja raspoloživih sredstava. Može se očekivati da finansiranje poraste od osam do deset puta. 87 Nakon što su razmotrene odluke zemalja članica EU o operativnim programima za finansijsku perspektivu 2014-2020, i imajući u vidu veličinu zemlje i potrebu da se osigura sistem za jednostavno i efikasno upravljanje evropskim strukturnim i investicionim fondovima, donijeta je odluka da se pripremi Operativni program, koji će sadržati različite prioritete i mjere na osnovu definisanih državnih prioriteta. 132 IV. AKCIONI PLAN ZA PUNU APROKSIMACIJU PROPISA CRNE GORE 1. UVODNE NAPOMENE Ovaj Akcioni plan čini sastavni, završni dio Strategije. Akcioni plan sačinjen je na osnovu prethodno izvršenih kompleksnih analiza, kojima je identifikovano stanje transpozicije propisa u Poglavlju 27 (životna sredina i promjena klime) i stanje u primjeni propisa Crne Gore kojima su zahtjevi EU transponovani u pravni sistem Crne Gore. Analizama su takođe identifikovani nedostataci / neusklađenosti (gaps) u odnosu na paradigmu koju čini acquis EU o životnoj sredini i promjeni klime, kako u pogledu pravnog aspekta, tako i u pogledu institucionalnog aspekta usklađivanja. Pored toga, tim analizama su identifikovani elementi potrebni za definisanje mjera koje treba preduzeti radi prevazilaženja utvrđenih neusklađenosti i postizanja punog transponovanja zakonodavstva EU u oblasti životne sredine promjene klime u prihvatljivi vremenski okvir punu primjenu i izvršavanje propisa Crne Gore. Akcioni plan sadrži pregled, korak po korak, rokova I zadataka koje treba ispuniti da bi se osigurala puna usaglašenost za svaki akt EU o životnoj sredini i promjeni klime, na kratki (1-2godine), srednji (3-4 godine) i dugi rok (nakon pristupanja EU). U pripremi analitičkih podloga (o stanju transpozicije i primjene) za potrebe ove Strategije i Akcionog plana za njenu primjenu, pored službenih dokumenata EU i dokumenata koje su donijeli organi Crne Gore, korišćeni su i brojni (radni) dokumenti. Ti dokumenti su, u najvećoj mjeri pripremljeni za razne druge potrebe, a ne posebno za potrebe izrade Strategije sa Akcionim planom. Takvi su, na primjer, uporedni pregledi o izvršenoj transpoziciji pojedinih direktiva EU (Table of Concordance – ToCs) i upitnici o primjeni, koji su rađeni za potrebe Projekta ECRAN,88 ali su ažurirani za potrebe izrade ove Strategije. Obilje tog, ranije pripremljenog analitičkog materijala, koji je rezultat dugotrajnih napora nadležnih organa Crne Gore da se kvalitetno izvršavaju obaveze preuzete SSP-om u pogledu aproksimacije, s jedne strane, i potreba da se pripremi tekst Strategije, s druge, uslovili su opredeljenje da je, kad je riječ o kvantitativnim i kvalitativnim aspektima transpozicije, pri izradi teksta NEAS-a u potpunosti prihvatljivo oslanjanje na nalaze, odnosno rezultate dobijene realizacijom Projekta ECRAN. U isto vrijeme, uz puno korišćenje raspoloživih materijala u pogledu primjene acqis-a EU o životnoj sredini na teritoriji Crne Gore, provedene su i brojne konsultacije sa nadležnim organima, kao i sa drugim relevantnim zainteresovanim stranama, kako bi se, sa što većom tačnošću, utvrdila spremnost institucija (u pogledu kapaciteta, tj. nedvosmisleno jasno utvrđenih nadležnosti i postojeće kadrovske osposobljenosti) za puno sprovođenje procesa aproksimacije u sektoru životne sredine i klimatskih promjena u roku koji se uklapa u političku agendu Crne Gore. 2. ZAJEDNIČKE MJERE VIŠE INSTITUCIJA Mjere koje je neophodno preduzeti u cilju postizanja pune transpozicije zahtjeva EU u sektoru životne sredine i klimatskih promjena, kao i implementacije propisa Crne Gore kojima je transpozicija izvršena, iskazane su po podsektorima. Postoji indikacija svakog slučaja potrebe za konkretnom intersektorskom aktivnošću. Nekoliko mjera, usmjerenih, pre svega, na kreiranje povoljnog, sinergijskog okruženja za realizaciju individualnih sektorskih aktivnosti, posebno je izdvojeno i elaborirano u formi zajedničkih mjera za sektor životne sredine i klimatskih promjena. Te, zajedničke mjere odnose se na aktivnosti koje 88 Environment and Climate Regional Accession Network 133 zahtijevaju uključenje više institucija Crne Gore ili obuhvataju transpoziciju više propisa EU, odnosno donošenje, primjenu i izvršavanje više propisa Crne Gore. Sve predložene zajedničke mjere usmerene su na podršku ubrzanju postupka aproksimacije u sektoru životne sredine i klimatskih promjena i time na stvaranje uslova za uspešno odvijanje pregovora Crne Gore o ovom, nesumnjivo najsloženijem poglavlju za pregovore o pridruživanju Crne Gore Evropskoj uniji. 2.1 Saradnja institucija U pogledu značajnog broja pitanja zaštite životne sredine i promjene klime, u Crnoj Gori postoji nadležnost različitih javnih institucija. Strategijom su zato identifikovani slučajevi u kojima se samo intenzivnom i stalnom saradnjom tih institucija (kako na planu transpozicije, tako i na planu primjene i izvršavanja propisa) može obezbjediti puna primjena acquis-a EU o životnoj sredini na teritoriji Crne Gore. Tako će preduzimanje jedne opšte mjere doprinijeti potpunoj aproksimaciji propisa Crne Gore propisima EU o životnoj sredini i promjeni klime. Takva mjera je identifikovana u vidu zaključenja nekog vida međuinstitucionalnog sporazuma pod okriljem Vlade Crne Gore. Tim sporazumom će se precizno definisati obaveze svih institucija nadležnih za preduzimanje određenih aktivnosti na transpoziciji, primjeni i izvršavanju propisa. Ovakav mehanizam saradnje između tih institucija neće ni u kojoj mjeri uticati na postojeću horizontalnu koordinaciju redovnih aktivnosti ministarstava i drugih organa i organizacija unutar Vlade Crne Gore. Predloženim mehanizmomće se samo intenzivirati i unaprijediti saradnja na izvršavanju brojnih aktivnosti u ograničenom broju slučajeva, u cilju blagovremenog dostizanja stepena potpune aproksimacije u sektoru zaštite životne sredine i promjene klime. 2.2 Jačanje i institucionalno prilagođavanje organa nadležnih za zaštitu životne sredine i promjenu klime Ovaj Plan sadrži procjenu minimalnih potreba za jačanjem institucija nadležnih za zaštitu životne sredine i promjenu klime u Crnoj Gori. Projektovano povećanje broja zaposlenih obezbjeđuje realan plan za optimalno korišćenje postojećih kapaciteta i njihovu nadgradnju uz novo zaposlene. Značajna poboljšanja mogu se postići reorganizacijom sadašnjih institucija na polju životne sredine i njihovo dalje jačanje kroz povećanje broja zaposlenih, ako je neophodno. Za povećanja u 2016 i 2017, korišćeni su već usvojeni planov jačanja administrativnih kapaciteta koji su definisani u Programu pristupanja Crne Gore Evropskoj Uniji za 2016 – 2018. Ovom Strategijom I njenim Akcionim planom uspostavlja se obaveza za MORT I druge organe koji imaju nadležneosti u sektoru životne sredine I promjene klime. Kao prioritetna mjera, Crna Gora će, već do prve revizije Strategije i Akcionog plana (koja je predviđena do 30. juna 2017. Godine), sačiniti studiju reorganizacije i kadrovskog jačanja sektora za zaštitu životne sredine i promjenu klime u Crnoj Gori (sa ciljem postizanja visokog stepena zaštite). Studija treba, na bazi precizno utvrđenog stanja i potreba i mogućnosti zemlje, da obezbijedi argumente za bar dvije razvojne opcije, kad je riječ o institucionalnom prilagođavanju Crne Gore za punu primjenu acqus-a EU na teritoriji Crne Gore – maksimalnu i optimalnu. Mjere za institucionalnu reorganizaciju i jačanje kapaciteta u ovom Akcionom planu osmišljene su na bazi prve institucionalne analize neusklađenosti (gaps). Neusklađenosti su identifikovane ne samo u pogledu odsustva administrativnih kapaciteta, nego i potrebe za adekvatnijom organizacijom institucija. Tako je Vlada Crne Gore predvidjela kao značajnu mjeru izradu Plana institucionalnog jačanja i izgradnje kapaciteta kako bi se osigurala efikasna organizacija zaposlenih I konkretizacija postojećih administrativnih kapaciteta sa specifičnim stručnim znanjem u manjem broju nadležnih institucija koje 134 su zadužene za sprovođenje obaveza koje su transponovane iz pravne tekovine EU o životnoj sredini i promjeni klime. MORT će imati obavezu delegiranu od strane Vlade da koordinira proces izrade Plana institucionalnog prilagođvanja i jačanja kapaciteta za sve institutcije koje su odgovorne za živtnu sredinu i promjenu klime u Crnoj Gori. Taj plan će se praviti u bliskoj saradnji sa svim relevantnim institucijama. Isti plan će uzeti u obzir reorganizaciju postojeće inspekcije, gdje su predviđene dalje aktivnosti u reorganizaciji i jačanju kapaciteta ekološke inspekcije. Strategija za Poglavlje 27 daje minimalni broj neophodnog kadra za ispunjavanje obaveza koje proisiču iz ovog poglavlja do 2020. Vlada će to ispuniti i organizovati shodno Planu koji bude napravljen. Vlada će usvojiti Plan najkasnije do kraja II kvartala 2017. godine, prije prve revizije Strategije i Akcionog plana. Važno je napomenuti da će sredstva neophodna za izradu Plana biti obezbijeđena iz nacionalnog budžeta Crne Gore ili iz drugih izvora. 2.3 Donošenje zakona po ubrzanom postupku U pogledu transpozicije propisa EU o životnoj sredini i promjeni klime, ovim Akcionim planom utvrđene su obaveze organa uprave nadležnih za pripremu teksta nacrta i prijedloga zakona i teksta podzakonskih akata koje donosi Vlada, odnosno za donošenje podzakonskih akata koje donosi nadležno ministarstvo. U koloni ”rok za transpoziciju” iskazan je (u godinama) rok za stupanje na snagu donijetih zakona o izmjenama i dopunama postojećih zakona i novih zakona. Planom su predviđeni koraci i realni rokovi koji će osigurati transpoziciju u kratkoročnom i srednjoročnom periodu. Propisi acquis-a EU koji se odnose na životnu sredinu i promjenu klime čine oko 30% svih propisa EU i njihova inkorporacija u nacionalni pravni sistem države kandidata za članstvo u EU podrazumijeva isto tako i inkorporaciju u nacionalni pravni sistem zahtjeva definisanih brojnim međunarodnim ugovorima u kojima je EU strana (koji time takođe čine dio acquis-a). Pored tog aspekta aproksimacije (aspekta transpozicije), veoma su složeni aspekti aproksimacije koji se odnose na prilagođavanje institucija nadležnih za pitanja zaštite životne sredine i promjenu klime potrebama primjene acquis-a na teritoriji Crne Gore (reorganizacija, jasno razgraničenje nadležnosti, kadrovsko jačanje). Mjere za prilagođavanje nadležnih institucija, predviđene ovim planom, moguće je preduzimati tek u uslovima postojanja jednog detaljnog programa prilagođavanja usvojenog na bazi prethodno sačinjene studije potreba i u uslovima kontinuiranog realizovanja mjera predloženih tim planom za punu transpoziciju EU acquis-a, tj. u uslovima kontinuiranog nastajanja sve složenijeg sistema pravnih normi kojima su sva pitanja visokog stepena zaštite životne sredine u Crnoj Gori uređena u skladu sa zahtjevima EU. Kako je uslov za nastavak daljih pregovora između Crne Gore i EU o Poglavlju 27 ispunjavanje početnog mjerila (koje se odnosi na izvršavanje brojnih i kompleksnih aktivnosti kako bi se u kratkom i srednjem roku postigla puna transpozicija propisa EU o životnoj sredini i primjena i izvršavanje domaćih propisa kojima je transpozicija izvršena), neophodno je osigurati donošenje i stupanje na snagu novih zakona ili izmjena i dopuna postojećih zakona u rokovima utvrđenim ovim Akcionim planom. Stupanje na snagu zakona u utvrđenim rokovima, omogućiće preduzimanje brojnih drugih mjera, takođe definisanih Akcionim planom, koje će voditi ka punoj transpoziciji, primjeni i izvršavanju svih zahtjeva EU definisanih u okviru Poglavlja 27, u roku planiranom za pridruživanje Crne Gore Evropskoj uniji, 2020. godine. U tom cilju, Vlada Crne Gore će osigurati razmatranje prijedloga za donošenje zakona iz ove oblasti po ubrzanom (skraćenom) postupku. Po usvajanju Strategije i Akcionog plana, Vlada i Skupština će zaključiti dogovor kojim će neophodni detalji biti jasno uređeni i koji će značajno doprinijeti opštem ubrzanju procesa aproksimacije, vodeći računa o planovima za transpoziciju iz tog dokumenta. 135 3. VREMENSKI OKVIR ZA REALIZACIJU AKCIONOG PLANA Vremenski okvir u koji je realizacija Akcionog plana situirana vezuje se za 2020. godinu. U praktičnom smislu, izvršavanje svih mjera čije preduzimanje se planira Akcionim planom, raspoređeno je, u redoslijedu koji počinje u 2016. godini (tj. stupanjem na snagu Strategije), a završava u prvoj polovini 2020. godine. U okviru tog raspoloživog, četvorogodišnjeg perioda, realizacija 185 mjera čije preduzimanje je neophodno u cilju postizanja pune transpozicije, tj. usklađenosti propisa Crne Gore sa pravnom tekovinom EU o životnoj sredini i promjeni klime, planirana je u okviru kratkih i srednjih rokova i u Odlukom Savjeta o principima, prioritetima i uslovima utvrđenim u Partnerstvu EU sa Crnom Gorom. Kratki rokovi su oni od 1 do 2 godine, a srednji od 3 do 4 godine, sa sa izuzetkom rokova u kojima je potrebno preduzeti određene ekonomske i finasijske aktivnosti u cilju podrške procesu aproksimacije.89 Rokovi za postizanje pune transpozicije, iskazani u odgovarajućoj koloni u tabelama po podsektorima pod nazivom PLAN TRANSPOZICIJE, odnose se na stupanje na snagu (i početak primjene) zakona, odnosno podzakonskih akata. Rokovi iskazani u godinama računaju se od dana stupanja na snagu Strategije (sa ovim Akcionim planom). Kako je sam postupak donošenja zakona izvan nadležnosti organa uprave (tj. Vlade Crne Gore i ministarstava), navođenje roka za stupanje na snagu zakona, podrazumijeva da će nadležni organi uprave (ministarstva i Vlada) blagovremeno preduzeti sve mjere iz njihove nadležnosti (izrada teksta pravnih normi, nacrta i prijedloga zakona i neophodnih obrazloženja i analiza uticaja propisa) da omoguće donošenje i stupanje na snagu zakona u navedenim rokovima. U tom smislu, neophodno je preduzeti i odgovarajuće zajedničke mjere, o kojima je prethodno bilo riječi. Rokovi iskazani u mjesecima i danima računaju se od dana stupanja na snagu zakona kojim je utvrđena obaveza donošenja određenog podzakonskog akta. 4. POTREBA PRUŽANJA EKSTERNE POMOĆI Imajući u vidu postojeće kapacitete institucija Crne Gore nadležnih za razne aspekte zaštite životne sredine, Crnoj Gori će biti potrebna tehnička pomoći da bi mogla da sprovede sve planirane aktivnosti i u praksi ostvari opredjeljenja izražena u Strategiji aproksimacije, u vremenskom periodu projektovanom Akcionim planom, tj. do 2020. godine. Tehnička pomoć (preko instrumenata IPA i TAIEX) će biti neophodna i za primjenu propisa kojima su transponovani zahtjevi EU u pravni sistem Crne Gore, i za obezbjeđivanje uslova za punu kontrolu primjene i izvršavanje propisa. Konkretne mjere/aktivnosti za koje Crna Gora planira da zatraži teničku pomoć navedene su u Akcionom planu. Polazeći od takve (sopstvene) ocene stanja aktivnosti na transpoziciji, Akcionim planom precizno su identifikovane aktivnosti za realizaciju kojih je neophodna eksterna tehnička pomoć (i u pogledu transpozicije propisa EU i u pogledu primjene domaćih propisa). Tehnička pomoć neophodna je za transpoziciju horizontalnih propisa EU (INSPIRE Direktiva) i u podsektorima Kvalitet vode, Upravljanje otpadom, Industrijsko zagađenje i Promjena klime. U podsektoru Hemikalija ta vrsta podrške može biti obezbijeđena u okviru programskih aktivnosti Evropske agencije za hemikalije (ECHA). Takođe, neophodna pomoć za ove aktivnosti može biti obezbijeđena kroz bilateralnu saradnju sa pojedinim zemljama članicama EU (twinning projekti, npr). U primjeni propisa kojima su Zahtjevi EU u potpunosti transponovani u pravni sistem Crne Gore, osim navedenih vidova tehničke pomoći, u narednom periodu svakako će biti neophodna i pomoć međunarodnih finansijskih institucija u svim raspoloživim vidovima. 89 Council Decision 2007/49/EC of 22 January 2007 on the Principles, Priorities and Conditions contained in the EU Partnership with Montenegro. 136 5. SPECIFIČNE MJERE PO PODSEKTORIMA 5.1 HORIZONTALNI PROPISI 5.1.1 Plan aktivnosti za transpoziciju horizontalnh propisa Horizontalni propisi Crne Gore u velikoj mjeri su usklađeni sa horizontalnim propisima EU o zaštiti životne sredine. U cilju postizanja pune transpozicije horizontalnih propisa EU u pravni sistem Crne Gore, predviđeno je ukupno osam mjera koje treba preduzeti u vremenskom okviru od ukupno četiri godine. Rok od četiri godine predviđen je za realizaciju samo jedne mjere (koja se odnosi na inspekcije životne sredine). Realizacijom ostalih devet mjera, puna usklađenost horizontalnih propisa Crne Gore sa odgovarajućim propisima EU postigla bi se u periodu od 28 meseci od dana stupanja na snagu Strategije (sa ovim Akcionim planom). Plan mjera sa redoslijedom i rokovima za njihovu primjenu i institucijama nadležnim za njihovo provođenje prikazan je u tabeli XXVI. TABELA XXVI: PLAN TRANSPOZICIJE - HORIZONTALNI PROPISI PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE HORIZONTALNI PROPISI Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2001/42/EC (SEA) Tranasponovana u potpunosti 2 Direktiva 2011/92/EU (EIA) Transponovana u potpunosti 3 Direktiva 2014/52/EU (EIA) 1 Izmjene i dopune Zakona MORT (najkasnije do 31.12.2017) [U roku za transpoziciju ostavljenom Direktivom] 2 Izmjene i dopune / donošenje novog podzakonskog akta MORT 31.12.2017 [U roku za transpoziciju ostavljenom Direktivom] 4 Direktiva 2003/4/EC (Dostup do informacija o životnoj sredini) Tranasponovana u potpunosti 5 Direktiva 2003/35/EC (Učešće javnosti) Tranasponovana u potpunosti 6 Direktiva 2004/35/EC (Odogovornost za štetu) Tranasponovana u potpunosti 7 Direktiva 2008/99/EC (zaštita životne sredine kroz krivični zakon) Tranasponovana u potpunosti 8 Direktiva 2007/2/EC (INSPIRE) 3 Donošenje Zakona MORT 2018 Potrebna Nije transponovana 9 Regulativa Komisije (EC) 1205/2008 (Metadata) 4 Donošenje podzakonskih akata MORT 2018 Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 10 Regulativa Komisije (EC) 976/2009 (Metadata Definicija elemenata) 5 Donošenje podzakonskih akata MORT 2018 Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 137 11 Regulativa Komisije (EU) 268/2010 (Dostup do prostornih podataka) 6 Donošenje podzakonskih akata MORT 2018 Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 12 Regulativa Komisije (EU) 1089/2010 (Interoperabilnost) 7 Donošenje podzakonskih akata MORT 2018 Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 13 Odluka Komisije 2009/442/EC (Monitoring & Izvještavanje) 8 Donošenje podzakonskih akata MORT 2018 Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 14 Direktiva Savjeta 91/692/EEC (SRD) 9 Izmjene i dopune zakona MORT 2017 U cilju izvršenja obaveze podnošenja informacija i izvještaja organima EU, utvrđenih ovim propisima EU 15 Regulativa (EC) 401/2009 (EEA & EIONET) 10 Izmjene i dopune zakona ili donošenje novog zakona MORT 2017 11 Donošenje podzkonskih akata MORT 2017 Potrebna 16 Preporuke 2001/331/EC (Inspekcija) 12 Izmjene i dopune zakona (i po potrebi podzakonskih akata) MORT (& drugi) Nakasnije do 2020 U cilju potpune inkorporacije svih preporuka EU u pravni sistem Crne Gore 5.1.2 Plan aktivnosti za primjenu horizontalnih propisa Sljedeće direktive primjenjuju se kroz odgovarajuće zakone i podzakonske akte koji su već usklađeni sa navedenim direktivama: Direktiva 2001/42/EZ o procjeni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu, Direktiva 2011/92/EU o procjeni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu, Direktiva 2003/4/EC o javnom pristupu informacijama o životnoj sredini, Direktiva 2003/35/EC kojom se omogućuje učešće javnosti u izradi nacrta određenih planova i programa koji se odnose na životnu sredinu, Direktiva 2004/35 Evropskog parlamenta i Savjeta o odgovornosti za štetu u životnoj sredini u pogledu sprječavanja i otklanjanja štete u životnoj sredini i Direktiva 2008/99/EC o zaštiti životne sredine kroz krivični zakon. Za unaprijeđenje implementacije navedenih propisa u praksi planirane su specialne dodatne obuke javnih službenika na državnom i lokalnom nivou. Transpozicija Direktive 2007/2/EC kojom se uspostavlja infrastruktura za prostorne informacije u Evropskoj zajednici (INSPIRE) planirana je kroz novi zakon i podzakonske akte, koji bi trebalo da budu donešeni do kraja 2017. godine. Zato će se detaljne mjere i plan aktivnosti potrebnih za uspostavljanje odgovarajuće infrastrukture za potpunu primjenu ove Direktive definisati nakon završene transpozicije. Efikasna praktična primjena Direktive 91/692/EEC (SRD) zavisi od mjera jačanja administrativnih kapaciteta u institucijama nadležnim za izvještavanje po pitanju primjene pojedinih propisa usklađenih sa pravnom tekovinom EU u oblasti životne sredine. 138 TABELA XXVII: PLAN PRIMJENE - HORIZONTALNI PROPISI PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA HORIZONTALNI PROPISI Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok primjen e Tehnička pomoć Napomena 1 Direktiva 2001/42/EC (SEA) 1 Priprema i sprovođenje plana dodatne obuke kadrova na državnom i lokalnom nivou MORT 2016 2017 2 Direktiva 2011/92/EU (EIA) 2 Priprema i sprovođenje plana dodatne obuke kadrova na državnom i lokalnom nivou MORT 2016 2017 3 Direktiva 2003/4/EC (Dostup do informacija o životnoj sredini) MORT AZŽS JLS Primjenjuje se u potpunosti 4 Direktiva 2003/35/EC (Učešće javnosti) MORT AZŽS JLS Primjenjuje se u potpunosti 5 Direktiva 2004/35/EC (Odogovornost za štetu) MORT AZŽS JLS Primjenjuje se u potpunosti 6 Direktiva 2008/99/EC (zaštita životne sredine kroz krivični zakon) 3 Priprema i sprovođenje plana za podizanje nivoa znanja (jačanje svijesti) svih aktera uključenih u oblast krivično-pravne zaštite životne sredine i javnosti, kroz treninge i radionice svih predstavnika zaduženih za ova pitanja MP, MORT, UIP, Državno tužilaštvo, sudski vještaci, sudovi. MORT 2016 2017 Potrebna 7 Direktiva 2007/2/EC (INSPIRE) 4 Pripremiti specifičan plan transpozicije i implementacije Direktive (DSIP) MORT 2016 2017 Potrebna Još nije izvršena transpozicija 8 Regulativa Komisije (EC) 1205/2008 (Metadata) 5 Uzeti u obzir u pripremi DSIP direktive INSPIRE MORT 2016 2017 Potrebna Još nema pravnog osnova u CG 9 Regulativa Komisije (EC) 976/2009 (Metadata Definicije elemenata) 6 Uzeti u obzir u pripremi DSIP direktive INSPIRE MORT 2016 2017 Potrebna Još nema pravnog osnova u CG 10 Regulativa Komisije (EU) 268/2010 (Dostup do prostornih podataka) 7 Uzeti u obzir u pripremi DSIP direktive INSPIRE MORT 2016 2017 Potrebna Još nema pravnog osnova u CG 11 Regulativa Komisije (EU) 1089/2010 (Interoperabilnost) 8 Uzeti u obzir u pripremi DSIP direktive INSPIRE MORT 2016 2017 Potrebna Još nema pravnog osnova u CG 12 Odluka Komisije 2009/442/EC (Monitoring & Izvještavanje) 9 Uzeti u obzir u pripremi DSIP direktive INSPIRE MORT 2016 2017 Potrebna Još nema pravnog osnova u CG 13 Direktiva Savjeta 91/692/EEC (SRD) 10 Uskladiti procedure izvještavanja MORT 2017 139 14 Regulativa (EC) 401/2009 (EEA & EIONET) 11 Uspostaviti nacionalnu mrežu EIONET za informisanje i osmatranje životne sredine i obezbjediti adekvatnu stručno-tehničku podršku u AZŽS i u nacionalnim referentnim centrima (NRC) za njeno funkcionisanje u skladu sa pravilima evropske mreže EIONET AZŽS I kvartal 2018 Potrebna IPA projekat 15 Preporuke 2001/331/EC (Inspekcija) 12 Priprema i sprovođenje plana dodatne obuke inspektora u Upravi za inspekcijske poslove MORT UIP 2016 2017 Potrebna 5.1.3 Plan jačanja administrativnih kapacita U pogledu jačanja administrativnih kapaciteta u institucijama, koje su nadležne za transpoziciju i primjenu horizontalnih propisa neophodno je već u 2016. godini započeti sljedeće aktivnosti:  Uspostaviti efikasniju unutrašnju organizaciju u MORT i u AZŽS, preraspodjelom raspoloživih kadrova i po potrebi njihovom dodatnom specifičnom obukom;  U pogledu kvalitetnije primjene propisa usklađenih sa Direktivom 2011/92/EU o procjeni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu i Direktivom 2001/42/EZ o strateškoj procjeni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu, izvršiti dodatno jačanje administrativnih kapaciteta na lokalnom nivou;  Za uspješnu primjenu propisa usklađenih sa Direktivom 2008/99/EC o zaštiti životne sredine kroz krivični zakon i propisa usklađenih sa Direktivom 2007/2/EC kojom se uspostavlja infrastruktura za prostorne informacije u Evropskoj zajednici (INSPIRE), Crna Gora će ojačati administrativne kapacitete i u ostalim javnim institucijama, koje će učestvovati u primjeni tih propisa. To znači da će donijeti Plan izgradnje administrativnih kapaciteta koji će obuhvatiti državni (sve relevantne institucije) i lokalni nivo za sve horizontalne directive. Nakon njegove izrade i usvajanja, posebna pažnja posvetiće se obukama i jačanju svijesti i crnogorskom učešću u tijelima i mrežama za zaštitu životne sredie u EU;  Poboljšati kapacitet i način rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad primjenom horizontalnih propisa u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog parlamenta i Savjeta od 4. aprila 2001 kojom se ustanovljavaju minimalni kriterijumi za inspekciju životne sredine u državama članicama EU. TABELA XXVIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - HORIZONTALNI PROPISI PLAN ZA UNAPRJEĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA HORIZONTALNI PROPISI Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Direktiva 2001/42/EC (SEA) Direktiva 2011/92/EU (EIA) Direktiva 2003/4/EC (Pristup informacijama u oblasti životne sredine) Direktiva 2003/35/EC (Učešće javnosti & pravo na pravnu zaštitu) Direktiva 2004/35/EC (Odgovornost za štetu u životnoj sredini) 3 6 6 8 8 8 140 Direktiva 2008/99/EC («Eko-kriminal») Direktiva 2007/2/EC (INSPIRE) Direktiva 91/692/EEC (SRD) – Standardizacija izvještavanja Regulativa (EC) 401/2009 (EEA & EIONET) AZŽS Direktiva 2001/42/EC (SEA) 2 4 4 6 6 6 Direktiva 2011/92/EU (EIA) 4 4 6 6 6 6 Direktiva 2003/4/EC (Pristup informacijama u oblasti životne sredine) Direktiva 2003/35/EC (Učešće javnosti & pravo na pravnu zaštitu) 3 3 4 4 4 4 Direktiva 2004/35/EC (Odgovornost za štetu u životnoj sredini) 1 2 2 2 2 2 Direktiva 2007/2/EC (INSPIRE) Regulativa (EC) 401/2009 (EEA & EIONET) Direktiva 91/692/EEC (SRD) – Standardizacija izvještavanja 12 12 16 20 20 20 AZŽS - UKUPNO 22 25 32 38 38 38 MP Direktiva 2008/99/EC («Eko-kriminal») 1 2 2 2 2 2 UN Direktiva 2007/2/EC (INSPIRE) 3 3 5 6 6 6 UKUPNO 29 36 45 54 54 54 UIP nije uključena u ovom dijelu Plana za unaprijeđenje administrativnih kapaciteta. U UIP trenutno radi samo šest ekoloških inspektora u sektoru zaštite životne sredine u Crnoj Gori. Oni pokrivaju nadzor nad sprovođenjem cjelokupnog zakonodavstva u oblasti zaštite životne sredine i promjene klime u Crnoj Gori. Crna Gora planira da dalje jača administrativne kapacitete UIP i istražiće najbolja rješenja u tom smislu. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta UIP potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju zahtjeva EU u sektoru životna sredina i promjena klime prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). U 23 jedinice lokalne samouprave (JLS) je za primjenu propisa u oblasti zaštite životne sredine na lokalnom nivou trenutno zaposleno 27 javnih službenika. Nedovoljni kapaciteti JLS u ovom dijelu Plana za unaprijeđenje administrativnih kapaciteta takođe nijesu uzeti u obzir, posebno kad je riječ o primjeni propisa o SEA i EIA, usklađenih sa zahtjevima Direktive 2001/42/EC (SEA) i Direktive 2011/92/EU (EIA). Realno je očekivati, da većina jedinica lokalne samouprave neće biti u stanju ojačati svoje kapacitete, kako bi poboljšale kvalitet primjene. Zato Crna Gora planira da posebno ispita druga moguća rješenja za poboljšanje kvaliteta primjene spomenutih propisa na lokalnom nivou. 5.2 KVALITET VAZDUHA 5.2.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti kvaliteta ambijentalnog vazduha Transpozicija propisa EU o kvalitetu vazduha izvršena je u visokom stepenu. Zbog toga je predviđeno realizovanje samo tri mjere, navedene u TABELI XXIX, u vidu donošenja podzakonskih akata, čime bi se postigla puna usklađenost propisa Crne Gore sa propisima EU u ovom podsektoru. TABELA XXIX: PLAN TRANSPOZICIJE - KVALITET VAZDUHA PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE KVALITET VAZDUHA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2008/50/EC (AAQ) Transponovana u potpunosti 141 2 Direktiva 2004/107/EC («4th Daughter Directive») Transponovana u potpunosti 3 Direktiva Komisije (EU) 2015/1480 (Referentne metode, validacija podataka, lokacije mjernih stanica) 13 Donošenje podzakonskih akata MORT kraj 2017. Postoji pravni osnov za donošenje podzakonskih akata za transponovanje odredbi u vezi sa lokacijama tačajka uzorkovanja (odredbe o referentnim metodama i validaciji podataka su već transponovane) Aktivnost korak 1 Revizija mreže za monitoring kvaliteta vazduha u skladu sa čl. 5 Direktive 2008/50/EC u okviru IPA projekta - IPA/2014/032 803.09/ME/kvalitet vazduha) 2017 Aktivnost korak 2 Izmjene i dopune Uredbe o uspostavljanju mreže za monitoring kvaliteta vazduha 2018 4 Direktiva 2001/81/EC (maksimalne nacionalne emisije NEC) Transponovana u potpunosti 5 Direktiva 94/63/EC (Emisije lako isparljivih organskih jedinjena u skladištima i distribuciji do benzinskih stanica VOC «Petrol Storage») Transponovana u potpunosti 6 Direktiva 2009/126/EC (Sakupljanje benzinskih isparenja tokom punjenja goriva u motorna vozila na benzinskim stanicama VOC «Petrol Stage II») 14 Donošenje podzakonskog akta 2018 Direktiva je transponovana u potpunosti, osim izmjenakoje moraju da se urade u skladu sa Direktivom 2014/99/EU Direktiva 1999/32/EC (Sadržaj sumpora u tečnim gorivima) Transponovana u potpunosti 7 Direktiva 1999/32/EC (Sadržaj sumpora u tekućim gorivima), izmijenjena Direktivom 2012/33/EU (Brodska goriva) 15 Donošenje podzakonskog akta MORT 90 dana Postoji pravni osnov za donošenje podzkonskog akta Predložena Direktiva o smanjenju nacionalnih emisija određenih atmosferskih zagađivača 2013/0443(COD) 16 Aktivnost korak 1 – Analiza nove Direktive Aktivnost korak 2 – Unapređenje i inoviranjeinventara podataka o emisijama 2017 Aktivnost korak 3 – Razvoj projekcija o emisijama i definisanje nacionalnih limita za emisije 2018 Aktivnost korak 4 – Predlaganje nacionalnih limita za emisije sekretarijatu CLRTAP 2018 Aktivnost korak 5 – Sticanje punog članstva u Protokolu iz Geteborga Da se definiše* Aktivnost korak 6 – Izmjene i dopune Uredbe o nacionalnim limitima za emisije Po završetku koraka 5 *zavisno od postupaka CLRTAP 142 5.2.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti kvaliteta ambijentalnog vazduha Odredbe Direktive 2008/50/EC o kvalitetu ambijentalnog vazduha i čistijem vazduhu u Evropi i Direktive 2004/107/EC o arsenu, kadmijumu, živi, niklu i policikličnim aromatičnim ugljovodonicima u vazduhu u potpunosti se primenjuju kroz zakon i podzakonske akte, koji su već usklađeni sa navedenim direktivama. U okviru projekta za unaprjeđenje praćenja kvaliteta vazduha (IPA/2014/ 032 803.09/ME/AirQuality) postojeća mreža od sedam mjernih stanica za kvalitet vazduha će biti proširena i imaće 10 automatskih stanica. Biće izvršene neophodne realokacije postojećih mjernih mjesta, EMEP stanica za praćenje uticaja prekograničnog transporta zagađenja vazduha biće stavljena u funkciju, a biće nabavljena i dodatna analitička oprema za laboratoriju. Ključni izazov u implementaciji direktive 2008/50/EC je postizanje dobrog kvaliteta vazduha u svim zonama kroz implementaciju Nacionalne strategije upravljanja kvalitetom vazduha i planova kvaliteta vazduha za opštine Pljevlja i Nikšić i Glavni grad Podgoricu u kojima se bilježe povećane koncentracije zagađujućih materija, prvenstveno PM10 čestica, koje često prelaze dozvoljenje maksimalne vrijednosti. Implementacija zahtijeva visoka finansijska ulaganja u infrastrukturu za daljinsko grijanje, unaprjeđenje javnog prevoza u gradskim sredinama, primjenu mjera energetske efikasnosti, očuvanje i unaprijeđenje zelenih površina i dr. Drugi Akcioni plan za implementaciju nacionalne strategije upravljanja kvalitetom vazduha za period 2017-2030 biće usvojena do 31. januara 2017. godine. Dalji koraci u implementaciji Direktive o maksimalnim nacionalnim emisijama (NEC) su sljedeći: nakon odluke Energetske zajednice koja se očekuje u oktobru 2016, znaće se da li je postojećoj TE Pljevlja (koja je glavni izvor SO2 i NOx u zemlji, koje čine oko 90% tih emisija) biti dopušteno da radi dodatnih 20.000 radnih sati bez investiranja u tehnologiju ublažavanja u periodu od 2018-2024. Ako odluka bude pozitivna, emisije Teće se smanjiti za 50% u tom 6-godišnjem periodu, zbog manjeg broja radnih sati. Za nekoliko godina TE će prekinuti sa radom ili proći kroz značajnu rekonstrukciju da bi ispoštovala zahtjeve u pogledu životne sredine. Međutim, realne projekcije emisije moći će da se urade tek tokom 2017 godine. Te projekcije će služiti za uspostavljanje maksimalnih nacionalnih emisija do 2030. i izradu Nacionalnog Programa za progresivno smanjenje nacionalnih emisija u skladu sa NEC direktivom. Drugi važan događaj koji se očekuje do kraja 2016. je usvajanje nove NEC direktive kojom se proširuje broj zagađivača i nivo smanjenja. To će iziskivati i dodatne naporena izradi Nacionalnog programa koje treba da se uradi u 2018. godini. Nove maksimalne nacionalne emisije sa pregledom Nacionalnog Programa za progresivno smanjenje nacionalnih emisija biće prezentiran Sekretarijatu CLRTAP kako bi se dobilo punopravno članstvo u Geteborškom protokolu (Crna Gora je već potpisnica Protokola o teškim metalima i Protokola o POPs). Zavisno od procedura po CLRTAP, maksimalne nacionalne emisije za Crnu Goru mogle bi da budu prihvaćene do 2019, dok će rok za postizanje projektovanih smanjenja ostati 2030. godina. Međutim, to podrazumijeva punu implementaciju nove NEC direktive u 2019. godini. Odredbe Direktive 1999/32/EC o sadržaju sumpora u brodskim gorivima se u Crnoj Gori primjenjuju već od 2011. godine. Uzorkovanje i analizu goriva vrše akreditovane laboratorije u skladu sa metodama propisanim članom 6. Direktive. Potpuna implementacija odredbi Direktive 2012/33/EU kojom je izmijenjena Direktivu 1999/32/EC o sadržaju sumpora u brodskim gorivima planirana je do kraja 2017. godine. Do tada će biti izvršena potpuna transpozicija Direktive (kodifikovana verzija Direktive (EU) 2016/802 će se koristiti za transpoziciju), izvršiće se obuka lučkih vlasti za vršenje kontrole brodskih goriva i nabavka opreme za sprječavanje emisija koje nastaju u procesu distribucije motornih benzina. Potpuna primjena propisa kojima se transponuju odredbe Direktive 94/63/EC o kontroli emisija lako isparljivih organskih jedinjenja (VOC) koje potiču iz skladišta naftnih derivata i distribucije od termninala do benzinskih stanica i Direktive 2009/126/EC o drugoj fazi sakupljanja isparenja naftnih derivata tokom 143 punjenja goriva u motorna vozila na benzinskim stanicama planirana je do 2020. godine, kada će biti u svim skladištima goriva, na cisternama za distribuciju goriva, na rezervoarima i pumpama benzinskih stanica u Crnoj Gori koje su obuhvaćene zahtjevima ovih direktiva ugrađena adekvatna oprema za sprječavanje emisija i rekuperaciju lako isparljivih organskih jedinjenja (VOC). Distributeri su svjesni svoje obaveze jer su bili aktivno uključeni u izradu propisa za transponovanje VOC direktiva kroz saradnju sa Privrednom komorom Crne Gore. Imajući u vidu zahtjeve pomenutih direktiva (tj. količinu veću od 500 m3/godišnje), ograničen broj distributera će biti pogođen tim zahtjevima. TABELA XXX: PLAN PRIMJENE - KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok primjene Tehnička pomoć Napomena 1 Direktiva 2008/50/EC (o kvalitetu vazduha i čistijem vazduhu u Evropi AAQ) 13 Proširenje mreže mjernih stanica za praćenje kvaliteta vazduha i realokacija postoječih mjernih mjesta, obnova EMEP stanice i nabavka dodatne analitičke opreme za laboratoriju AZŽS ZHMS CETI 2017 Potrebna IPA/2014/03 2 803.09/ME/ AirQuality 2 Direktiva 2004/107/EC (As, Hg, Ni, i PAH – «4th Daughter Directive») 3 Usvajanje drugog Akcionog plana za implementaciju Nacionalne strategije za upravljanje kvalitetom vazduha sa mjerama za postizanje usklaženosti sa graničnim vrijednostima na teritoriji države 4 Direktiva (EU) 2015/1480 (Referentne metode, validacija podataka, lokacije mjernih stanica) 14 Specifična obuka kadrova za primjenu referentnih metoda, validaciju podataka, modeliranje i definisanje lokacija mjernih stanica za kontrolu kvaliteta vazduha AZŽS ZHMS CETI 2018 Potrebna 5 Direktiva 2001/81/EC (maksimalne nacionalne emisije - NEC) 15 Unaprjeđenje vođenja inventara acidifikujućih i eutrofikujućih zagađujućih materija i prekursora ozona AZŽS 2017 Potrebna 16 Izrada projekcija emisija i uspostavljanje maksimalnih nacionalnih emisija MORT AZŽS 2017 17 Izrada Nacionalnog programa za progresivno smanjenje emisija MORT 2018 144 5 Direktiva 94/63/EC (Emisije lako isparljivih organskih jedinjena u skladištima i distribuciji do benzinskih stanica - VOC «Petrol Storage») 17 Ugraditi opremu za rekuperaciju VOC u skladištima, transportu i distribuciji goriva do benzinskih stanica Distributeri goriva 2020 6 Direktiva 2009/126/EC (Sakupljanje benzinskih isparenja tokom punjenja goriva u motorna vozila na benzinskim stanicama - VOC «Petrol Stage II») 18 Ugraditi opremu za rekuperaciju VOC tokom punjenja goriva u motorna vozila na benzinskim stanicama Distributeri goriva 2020 7 Direktiva 1999/32/EC (Sadržaj sumpora u tekućim gorivima), izmijenjena Direktivom 2012/33/EU (Brodska goriva) 19 Obuka lučkih vlasti za vršenje kontrole kvaliteta brodskih goriva MORT, MSP-Lučke kapetanije 2017 Potrebna EuropeAid/1 32799/C/SER /ME 5.2.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta Za efikasnu transpoziciju i primjenu pravne tekovine EU u podsektoru kvalitet ambijentalnog vazduha planirano je da se u periodu 2016 – 2017. godine izvrše sljedeće aktivnosti:  Izvršiti konačnu preraspodjelu nadležnosti i raspoloživih kadrova u MORT, u AZŽS i u ZHMS i planiranje njihove dodatne obuke;  Pripremiti detaljni plan obuke kadrova u AZŽS za matematičko modeliranje po propisima usklađenim sa Direktivom 2008/50/EC o kvalitetu ambijentalnog vazduha i izradu projekcija emisija, posebno za primjenu propisa kojima je transponovana Direktive 2001/81/EC (NEC).  Pripremiti plan za jačanje svijesti među zainteresovanim stranama, kako bi se unaprijedilo njihovo znanje o njihovim pravima i obavezama iz pravne tekovine o kvalitetu vazduha, kao i bolje učešće javnosti u donošenju odluka u vezi sa kvalitetom vazduha. TABELA XXXI: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA PLAN ZA UNAPRIJEĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Direktiva 2008/50/EC (o kvalitetu vazduha i čistijem vazduhu u Evropi - AAQ) Direktiva 2004/107/EC (As, Hg, Ni, i PAH – «4th Daughter Direktiva») Direktiva (EU) 2015/1480 (Referentne metode, validacija podataka, lokacije mjernih stanica) 1 2 3 3 3 3 145 Direktiva 2001/81/EC (maksimalne nacionalne emisije NEC) Direktiva 94/63/EC (emisije lako isparljivih organskih jedinjena u skladištima i distribuciji do benzinskih stanica VOC «Petrol Storage») Direktiva 2009/126/EC (sakupljanje benzinskih isparenja tokom punjenja goriva u motorna vozila na benzinskim stanicama - VOC «Petrol Stage II») Direktiva 1999/32/EC i Direktiva 2012/33/EU (sadržaj sumpora u brodskim gorivima) AZŽS Direktiva 2008/50/EC (o kvalitetu vazduha i čistijem vazduhu u Evropi - AAQ) Direktiva 2004/107/EC (As, Hg, Ni, i PAH – «4th Daughter Directive») Direktiva (EU) 2015/1480 (Referentne metode, validacija podataka, lokacije mjernih stanica) Direktiva 2001/81/EC (maksimalne nacionalne emisije NEC) Direktiva 94/63/EC (emisije lako isparljivih organskih jedinjena u skladištima i distribuciji do benzinskih stanica VOC «Petrol Storage») Direktiva 2009/126/EC (sakupljanje benzinskih isparenja tokom punjenja goriva u motorna vozila na benzinskim stanicama - VOC «Petrol Stage II») Direktiva 1999/32/EC (Sadržaj sumpora u tekućim gorivima), i Direktiva 2012/33/EU (Kvalitet brodskih goriva) 1 3 4 4 4 4 Direktiva 2001/81/EC (maksimalne nacionalne emisije NEC) 2 3 3 3 3 3 AZŽS - UKUPNO 3 6 7 7 7 7 UKUPNO 4 8 10 10 10 10 U Planu za unprijeđenje administrativnih kapaciteta treba, pored u tabeli navednih institucija i kadrova, uzeti u obzir još sedam zaposlenih u ZHMS, koji se pored ostalih obaveza (kvalitet voda) bave i pitanjima kvaliteta vazduha. Za kontrolu kvaliteta brodskih goriva MSP-Lučke kapetanije imaju osam ispostava na crnogorskoj obali i više zaposlenih iz svake ispostave treba da bude obučen za kontrolu upotrebe brodskih goriva i opreme za sprječavanje emitovanja zagađujućih emisija u vazduh. Obuka ne obuhvata uzorkovanje i analizu goriva koju će obavljati akreditovane laboratorije, već samo kontrolu brodskih dnevnika i tehničke dokumentacije. Ukupno šest ekoloških inspektora, koji bi trebalo da pokriju inspekcijski nadzor nad primjenom propisa u svim podsektorima životne sredine nije uzeto u obzir u Planu za unaprjeđenje administrativnih kapaciteta samo za oblast kvaliteta ambijentalnog vazduha, jer se mora pitanje jačanja kapaciteta inspekcijskog organa riješiti generalno za sve podsektore životne sredine. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta UIP, potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju Poglavlja 27: Životna sredina i klimatske promjene, prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). 146 5.3 UPRAVLJANJE OTPADOM 5.3.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti upravljanja otpadom Propisi kojima se uređuje upravljanje otpadom u Crnoj Gori usklađuju se u dužem vremenskom periodu sa propisima EU. Ali da bi se postigla puna usklađenost, Crna Gora će realizovati 35 mjera prikazanih u TABELI XXXII. Najveći broj tih mjera će se donijeti u periodu od maksimalno 24 meseca, kroz izmjene i dopune Zakona o upravljanju otpadom i donošenje odgovarajućih podzakonskih akata. Za samo jednu mjeru predviđen je rok od četiri godine (koja se odnosi na uređivanje problematike recikliranje brodova), s obzirom na to da u Crnoj Gori, u vrijeme pripreme ovog Akcionog plana, ne postoji iskazani interes za obavljanje ove reciklažne djelatnosti. Pošto je uočljiva činjenica da u ovom podsektoru postoji nedostatak profesionalnih kadrova, projektovane mjere biće moguće relizovati u predviđenim rokovima jedino ako se blagovremeno obezbjedi eksterna ekspertska pomoć MORT-u (u vidu tehničke pomoći EU). Posebna pažnja treba da bude posvećena transponovanju i implementaciji tzv. posebnih tokova otpada kroz izradu planirane Studije o posebnim tokovima otpada kako bi se pronašao najbolji model za uspostavljanje šire odgovornosti proizvođača. TABELA XXXII: PLAN TRANSPOZICIJE - UPRAVLJANJE OTPADOM PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE UPRAVLJANJE OTPADOM Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2008/98/EC (Okvirna Direktiva o otpadu) 83 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Visok stepen transpozicije. Amandmani na Zakon po potrebi. Tehnička pomoć potrebna za izradu programa za sprečavanje generisanja otpada idetnifikuje cilljeve i mjere za sprečavanje otpada kao i indikatore za monitoring ocjenu napretka postignutog primjenom ovih mjera. 84 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 2 Regulativa Komisije (EU) No 1357/2014 kojom se zamjenjuje Aneks III Direktive 2008/98/EC Evropskog parlamenta i Savjeta o otpadu i opozivaju određene Direktiva(Okvirna Direktiva o otpadu) 85 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Amandmani na Zakon po potrebi 86 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 3 Odluka Komisije 2000/532/EC (Okvirna Direktiva o otpadu) MORT Tranasponovana u potpunosti MORT 147 4 Odluka Komisije 2014/955/EU (Okvirna Direktiva o otpadu) 87 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Amandmani na Zakon po potrebi 88 Izmjene i dopune podzakonskog akta MORT do 180 dana 5 Direktiva Savjeta 1999/31/EC (Deponije) 89 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Visok stepen transpozicije 90 Izmjene i dopune podzakonskog akta MORT do 180 dana 6 Direktiva Savjeta 2003/33/EC (Deponije) 91 Izmjene i dopune podzakonskog akta MORT do 180 dana Visok nivo transpozicije. Rok se računa od dana stpanja na snagu ovog akcionog plana 7 Regulativa (EC) br. 2150/2002 (Statistika o otpadu) MONSTAT (MORT, Agencija) Transponovana u potpunosti (Saradnja u cilju usaglašavanja propisa o prikupljanju informacija) 8 European Parliament and Council Direktiva 94/62/EC (Ambalaža i otpadna ambalaža) 92 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Djelimično transponovana. TP potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 93 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 120 dana 9 Direktiva 2006/66/EC (Baterije i akumulatori) 94 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Visoko transponovana. TP potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 95 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 10 Regulativa Komisije (EU) No 493/2012 (Računanje efikasnosti reciklaže – Baterije i akumulatori) 96 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna TP potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 97 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 11 Direktiva Komisije 93/86/EEC (Označavanje baterija) 98 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Nije transponovana 99 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 12 Direktiva 2012/19/EU (WEEE) 100 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Djelimično transponovana. TP potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 101 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 148 13 Direktiva 2011/65/EU (RoHS) 102 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Nije transponovana 103 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 14 Direktiva 2000/53/EC (Otpadna vozila) 104 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Djelimično tranasponovana. Amandmani na Zakon po potrebi. Ako nema amandmana na Zakon, rok se rašuna od dana stpanja na snagu ovog akcionog plana 105 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 15 Direktiva Savjeta 96/59/EC (PCB/PCT) 106 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana Tranasponovana u visokom stepenu 16 Direktiva 2006/21/EC (otpad od rudarstva) 107 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Transponovana u maloj mjeri. Tehnička pomoć potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 108 Izmjene i dopune / donošenje novog podzakonskog akta MORT do 180 dana 17 Direktiva Savjeta 86/278/EEC (kanalizacioni mulj) 109 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Transponovana u velikoj mjeri. Tehnička pomoć potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 110 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 18 Regulativa (EC) br. 1013/2006 (Pošiljke otpada) 111 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Većina odredbi ove Regulative je sprovedena jer je CG potpisnica Bazelske konvencije. Nacionalni posupci propisani Zakonom o upravljanju otpadom i podzakonskm aktima o pošilkama otpada dalje su harmonizovani sa ovom Regulativom i drugom relevantnom pravnom tekovinaom EU. Tehnička pomoć potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 112 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 19 Regulativa Komisije (EC) br. 1418/2007 (Pošiljke otpada) 113 Izmjene i dopune Zakona MORT Prije isteka kratkoročnog perioda (1,5 godina) Potrebna Tehnička pomoć potrebna za izradu Studije o posebnim tokovima otpada 149 114 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT do 180 dana 20 Direktiva 2000/59/EC (Otpad sa brodova) 115 Izmjene i dopune Zakona MORT, MSP (Lučka kap) Prije isteka kratkoročnog perioda (1godina) Potrebna Postojeće nadležnosti određene su nejasno. Neophodna saradnja između nadležnih organa 116 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT, MSP (Lučka kap) do 180 dana 21 Regulativa (EU) br. 2257/2013 (Recikliranje brodova) 117 Izmjene i dopune Zakona i donošenje podzakonskih akata MORT 4 godine Potrebna Nadležnost nije određena. Ako Crna Gora nema privredni motiv, ne mora se uopšte transponovati 5.3.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti upravljanja otpadom Planskim dokumentima za primjenu propisa o upravljanju otpadom, potrebno je predvidjeti mjere za podsticanje ponovne upotrebe i reciklaže i odvojenog sakupljanja otpadnog materijala, kao što su papir, metal, plastika i staklo iz domaćinstava, i primjene principa „zagađivač plaća“ prema kojem proizvođač otpada snosi troškove upravljanja otpadom, preventivnog djelovanja i sanacionih mjera zbog negativnih uticaja njegovog postorjenja ili aktivnosti na životnu sredinu i zdravlje ljudi. Datum za potpunu implementaciju Okvirne direktive o otpadu 2008/98/EC još nije definisan i prelazi vremenski rok Državnog plana upravljanja otpadom (2015-2020). Stoga je kao godina implementacije direktive navedena posljednja godina Državnog plana za upravljanje otpadom, uz napomenu da će ona biti podvrgnuta reviziji u skladu sa godišnjim izvještajem o implementaciji Državnog plana za upravljanje otpadom. U vezi sa implementacijom propisa Crne Gore usklađenih sa Direktivom 1999/31/EC o deponijama, Crna Gora će voditi računa o ciljevima koji se odnose na smanjenje količina odloženog biološki razgradivog otpada na deponijama, i ponovnu upotrebu i reciklažu i sprječavanje nastanka otpada. Primjenjeni su principi upravljanja otpadom, naročito princip hijerarhije kojim se obezbjeđuje poštovanje redosljeda prioriteta u upravljanju otpadom i to: sprječavanje nastanka otpada, priprema za ponovnu upotrebu, recikliranje i drugi način prerade (upotreba energije) i odstranjivanje otpada. U vezi prethodno navedenog planira se i dodatna edukacija građana za primarnu selekciju otpada, stimulisanje građana kroz smanjenje cijene komunalnih usluga za te aktivnosti i nalaženja adekvatnog tržišta za reciklabilne sirovine. Datum za potpunu implementaciju Direktive o deponijama 1999/31/EC još nije definisan i prelazi vremenski rok Državnog plana upravljanja otpadom (2015-2020) prvenstveno zbog istovremene sanacije neuređenih odlagališta i kako bi se postigla količina biorazgradivog komunalnog otpada koji se odlaže na deponije koja se navodi u Zakonu o upravljanju otpadom (35% ukupne mase biorazgradivog otpada proizvedenog u 2010 biće dostignuto najkasnije do 2025), kao indikativna godina za implementaicju ove direktive predlaže se 2025. Lokalne uprave su,prema Državnom planu upravljanja tpadom, obavezne da izrade lokalni plan za upravljannje otpadom, u roku od 6 mjeseci od usvajanja ovog plana, koji mora sadržati jasne nadležnosti i instrukcije za selektivno sakupljanje otpada na opštinskom nivou, kao i informacije o nekontrolisanim odlagalištima i mjerama za njihovu sanaciju, sa jasnim mjerilima. 150 Dosadašnja primjena odredbi važećih propisa u Crnoj Gori koji se odnose na zahtjeve Direktive 2006/66/EC o otpadnim baterijama i akumulatorima svedena je na prikupljanje i izvoz ove vrste otpada, ali je neophodno ubuduće imati i druga rješenja u slučaju nemogućnosti izvoza. Zbog toga će se u narednom periodu sprovoditi aktivnosti na unapređenju sistema za preuzimanje, sakupljanje i obradu otpadnih baterija i akumulatora, prije svega implementacijom Uredbe o bližim kriterijumima, visini i načinu plaćanja posebne naknade za upravljanje otpadom, da bi se počela sprovoditi finansijska odgovornost proizvođača i uvoznika u vidu plaćanja naknade za upravljanje ovom vrstom otpada. Direktiva 2000/53/EC o vozilima na kraju životnog veka transponovana je u visokom stepenu u pravni sistem Crne Gore. U vezi sa Direktivom 94/62/EC o ambalaži i ambalažnom otpadu i Direktivom 2000/53/EC o otpadnoj električnoj i elektronskoj opremi (WEEE), Crna Gora će planirati aktivnosti za uspostavljanje sistema za preuzimanje (opreme za preuzimanje otpada od krajnjeg korisnika), sakupljanje i obradu otpada. Mjere za primjenu propisa kojima je transponovana Direktiva 2011/65/EU o ograničavanju upotrebe određenih toksičnih supstanci u električnoj i elektronskoj opremi i mjere za primjenu propisa kojima je transponovana Direktiva 2006/21/EC o rudarskom otpadu biće moguće planirati i preduzeti tek posle donošenja odgovarajućih podzakonskih akata. U cilju primjene propisa Crne Gore kojima je transponovana Direktivu 86/278/EEC o korišćenju kanalizacionog mulja u poljoprivredi planirana je izrada Programa analiza zemljišta i vodiča o mogućnosti i načinu upotrebe obrađenog kanalizacionog mulja. Organizovanje obuka i treninga u cilju edukacije zainteresovanih na temu upotrebe obrađenog kanalizacionog mulja uslovljeno je saglasnošću MPRR za korišćenje obrađenog kanalizacionog mulja u poljoprivredi. U cilju primjene propisa kojima je transponovana Direktiva 96/59/EC o odlaganju polihlorovanih bifenila i polihloriovanih terfenila (PCB / PCT) planirana je izrada nacionalnog plana za odlaganje / dekontaminaciju opreme koja sadrži PCB / PCT i PCB / PCT otpada, izrada priručnika za identifikaciju i bezbjedno rukovanje opremom koja sadrži PCB/PCT za lica koja vrše kontrolu i isključenje iz upotrebe PCB/PCT i PCB/PCT otpada i obuka inspektora za unaprijeđenje sistema inspekcijskog nadzora po tom pitanju. Podjela nadležnosti za transpoziciju i primjenu propisa usaglašenih sa Direktivom 2000/59/EC (Otpad sa brodova) i Regulativama (EU) br. 2257/2013 i (EC) br. 1013/2006, kao i za Direktivu 2009/16/EC (Reciklaža otpadnih brodova) još nije precizno određena. TABELA XXXIII: PLAN PRIMJENE – UPRAVLJANJE OTPADOM PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA UPRAVLJANJE OTPADOM Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok primjene Tehnička pomoć Napomena 1 Direktiva 2008/98/EC (Okvirna direktiva o otpadu) 50 Primjeniti mjere definisane Državnim planom upravljanja otpadom, tj. Izraditi program za psrejčavanja generisanja otpada MORT JLS 2020 Indikativn a godina posljednj a godina Državnog plana Potrebna Državni plan upravljanja otpadom u Crnoj Gori 2015-2020 Potrebna revizija 151 2 Direktiva 1999/31/EC (Direktiva o deponijama) 51 Primjeniti mjere definisane Državnim planom upravljanja otpadom MORT JLS 2025 Indikativn a godina iz Zakona o upravljanj u otpadom za bioraz. otpad Zakon o upravljanju otpadom Potrebna revizija 3 Regulativa (EC) br. 2150/2002 (Statistika otpada) 52 Uspostaviti jedinstven sistem prikupljanja podataka o vrstama i količinama otpada MONSTA T AZŽS 2018 4 Direktiva 94/62/EC (Ambalaža i otpadna ambalaža) 53 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) Primjeniti mjere definisane Državnim planom upravljanja otpadom MORT JLS 2018 Potrebna Državni plan upravljanja otpadom u Crnoj Gori 2015-2020 5 Direktiva 2006/66/EC, Regulativa (EU) br. 493/2012 i Direktiva 93/86/EEC (Baterije i akumulatori) 54 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) Unaprijediti sistem za preuzimanje, sakupljanje i obradu otpadnih baterija i akumulatora i sprovesti finansijsku odgovornost proizvođača i uvoznika u vidu plaćanja naknade za upravljanje ovom vrstom otpada u skladu sa donešenom Uredbom MORT AZŽS UIP 2018 Potrebna Državni plan upravljanja otpadom u Crnoj Gori 2015-2020 6 Direktiva 2012/19/EU (Električni i elektronski otpad WEEE) 55 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) Uspostaviti odgovarajući sistem za preuzimanje, sakupljanje i obradu otpadnih baterija i akumulatora i sprovesti finansijsku odgovornost proizvođača i uvoznika u vidu plaćanja naknade za upravljanje ovom vrstom otpada u skladu sa donešenom Uredbom MORT AZŽS UIP 2018 Potrebna Državni plan upravljanja otpadom u Crnoj Gori 2015-2020 7 Direktiva 2011/65/EU (Toksične supstance u električnoj i elektronskoj opremi - RoHS) 56 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MORT 2018 Potrebna Direktiva još nije transponovana! 152 8 Direktiva 2000/53/EC (Vozila na kraju životnog veka - ELV) 57 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MORT 2017 Potrebna 58 U dogovoru sa proizvođačima i uvoznicima uspostaviti odgovarajući sistem za preuzimanje, sakupljanje i obradu ove posebne vrste otpada MORT AZŽS UIP 2018 9 Direktiva 96/59/EC (PCB/PCT) 59 Izrada nacionalnog plana za odlaganje/dekontamin aciju opreme koja sadrži PCB i PCB otpada (NIP) MORT AZŽS 2016 2017 Potrebna Projekat “Održivo ekološko upravljanje PCB ijem u Crnoj Gori”, Aktivnosti vezane i za primjenu Regulative (EC) br. 850/2004 o POPs 60 Izrada priručnika za identifikaciju i bezbjedno rukovanje PCB opremom u skladu sa NIP MORT AZŽS 2017 Potrebna 10 Direktiva 2006/21/EC (Otpad of vađenja mineralnih sirovina) 61 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MORT ME 2018 Potrebna Direktiva nije transponovana 11 Direktiva 86/278/EEC, Direktiva 91/692/EEC (Kanalizacioni mulj) 62 Dogovoriti uslove korišćenja obrađenog mulja MORT MPRR 2018 Primjena propisa u toku 12 Regulativa (EC) br. 1013/2006 i Regulativa (EC) br. 1418/2007 Regulativa (EU) br. 660/2014 (Pošiljci otpada) 63 Unaprijediti izdavanje dozvola za uvoz, izvoz i tranzit otpada AZŽS Primjena propisa u toku 13 Direktiva 2000/59/EC (Otpad sa brodova) 64 Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MSP & MORT Lučke kapetanij e 2018 Potrebna Direktiva djelimično transponovana Nejasno određena nadležnost 14 Regulativa (EU) br. 2257/2013 i Regulativa (EC) br. 1013/2006 i Direktiva 2009/16/EC (Reciklaža otpadnih brodova) 65 Definisati nadležnosti institucija Pripremiti specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MORT MSP 2018 Propisi EU još nijesu transponovani Nejasno određena nadležnost 153 8 Directive 2000/53/EC (V end-of life vehicles - ELV) 57 Develop Directive Specific Implementation Plan (DSIP) MSDT 2017 Necessary 58 In agreement with producers and importers, establish appropriate system for undertaking, collecting and processing this specific type of waste MSDT EPA AIA 2018 Necessary 9 Directive 96/59/EC (PCB/PCT) 59 Development of national plan for disposal/decontamin ation of equipment comprising PCB and PCB waste (NIP) MSDT EPA 2016-2017 Necessary Project “Sustainable Ecological PCB Management in Montenegro”, activities related to the implementation of the Regulation (EC) No. 850/2004 o POPs 60 Creation of a manual for identification and safe handling of PCB equipment in line with NIP MSDT EPA 2017 Necessary 10 Directive 2006/21/EC (Mining waste) 61 Develop Directive Specific Implementation Plan (DSIP) MSDT ME 2018 Necessary Directive is not transposed. 11 Directive 86/278/EEC, Directive 91/692/EEC (Sewage sludge) 62 Reach common agreement on conditions for the use of processed sewage sludge MSDT MARD 2018 Implementation of regulations is on going. 12 Regulation (EC) No. 1013/2006 and Regulation (EC) No. 1418/2007 Regulation (EU) No. 660/2014 (Shipment of waste) 63 Improve the issuance of permits for import, export and transit of waste EPA Implementation of regulations is on going. 13 Directive 2000/59/EC (ship generated waste) 64 Develop Directive Specific Implementation Plan (DSIP) MTMA & MSDT Port Authority 2018 Necessary Directive is not transposed. Competence is not clearly defined. 154 14 Regulation (EU) No. 1257/2013 AND Regulation (EC) No. 1013/2006 and Directive 2009/16/EC (Waste ship recycling) 65 Define competences of the institutions. Develop Directive Specific Implementation Plan (DSIP) MSDT MTMA 2018 EU regulations have not been transposed yet. Competence is not clearly defined. 5.3.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta Nedovoljni kadrovski kapaciteti na svim nivoima predstavljaju limitirajući faktor u procesu uspostavljanja odnosa u ovoj oblasti na način koji funkcioniše u zemljama članicama EU. Za sve nadležne institucije će se ojačati administrativni kapaciteti u oblasti upravljanja otpadom. Posebna pažnja biće posvećena nedostatku stručnih kadrova u oblasti prava i ekonomije u MORT i u AZŽS. TABELA XXXIV: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - UPRAVLJANJE OTPADOM PLAN ZA UNAPRIJEĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVLJANJE OTPADOM Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Direktiva 2008/98/EC (Okvirna direktiva o otpadu) Direktiva 1999/31/EC (Direktiva o deponijama) Direktiva 94/62/EC (Ambalaža i otpadna ambalaža) Direktiva 2006/66/EC, Regulativa (EU) br. 493/2012 i Direktiva 93/86/EEC (Baterije i akumulatori) Direktiva 2012/19/EU (Električni i elektronski otpad WEEE) Direktiva 2011/65/EU (Toksične supstance u električnoj i elektronskoj opremi - RoHS) Direktiva 2000/53/EC (Otpadna vozila -ELV) Direktiva 96/59/EC (PCB/PCT) Direktiva 86/278/EEC, Direktiva 91/692/EEC (Kanalizacioni mulj) Regulativa (EC) br. 1013/2006 i Regulativa (EC) br. 1418/2007 (Pošiljke otpada) 4 5 6 6 8 8 AZŽS Direktiva 2008/98/EC (Okvirna direktiva o otpadu) Direktiva 1999/31/EC (Direktiva o deponijama) Regulativa (EC) br. 2150/2002 (Statistika otpada) Direktiva 94/62/EC (Ambalaža i otpadna ambalaža) Direktiva 2006/66/EC, Regulativa (EU) br. 493/2012 i Direktiva 93/86/EEC (Baterije i akumulatori) Direktiva 2012/19/EU (Električni i elektronski otpad WEEE) Direktiva 2011/65/EU (Toksične supstance u električnoj i elektronskoj opremi - RoHS) Direktiva 2000/53/EC (Otpadna vozila -ELV) Direktiva 96/59/EC (PCB/PCT) Direktiva 86/278/EEC, Direktiva 91/692/EEC (Kanalizacioni mulj) Regulativa (EC) br. 1013/2006 i Regulativa (EC) br. 1418/2007 (Pošiljci otpada) Direktiva 2000/59/EC (Otpad sa brodova) Regulativa (EU) br. 2257/2013 i Regulativa (EC) br. 1013/2006 i Direktiva 2009/16/EC (Reciklaža otpadnih brodova) 4 4 6 8 8 8 MPRR Direktiva 2008/98/EC (Okvirna direktiva o otpadu; Otpad životinjskog porekla) 1 1 1 1 1 1 155 Direktiva 86/278/EEC, Direktiva 91/692/EEC (Kanalizacioni mulj) ME Direktiva 2006/21/EC (Rudnički otpad) 1 1 1 1 1 1 MZ Direktiva 2008/98/EC (Okvirna direktiva o otpadu; Medicinski otpad) 1 1 1 1 1 1 MONSTAT Regulativa (EC) br. 2150/2002 (Statistika otpada) 1 2 2 2 2 2 UKUPNO 12 14 17 19 21 21 U tabeli nije planirano jačanje administrativnih kapaciteta UIP, koje treba sprovesti u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Savjeta. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta UIP potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju Poglavlja 27: Životna sredina i promena klime prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). 5.4 KVALITET VODE 5.4.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti kvaliteta vode Nakon usvajanja preostalih podzakonskih akata do kraja 2018 godine, crnogorsko zakonodavstvo će biti u potpunosti usklađeno sa Okvirnom direktivom za vode i ostalim direktivama EU o vodama (Tabela XXXV: Plan transpozicije – kvalitet vode). Takođe, do II kvartala 2017 (vidjeti Tabelu XXXV), nakon usvajanja Zakona o upravljanju komunalnim otpadnim vodama i podzakonskih akata u skladu sa njim (Uredba o aglomeracijama će biti usvojena 6 mjeseci nakon usvajanja ovog Zakona i Uredbe o uspostavljanju osjetljivih područja), Direktiva UWWT će biti potpuno transponovana u crnogorski pravni okvir. Prvi korak u postizanju dobre međusektorske saradnje u smislu pune harmonizacije nacinalnog zakonodavstva sa zakonskim propisima EU je da se ostvari intenzivniji rad u radnim grupama sa članovima iz sektora koji su zaduženi za relevantne propise EU. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja biće odgovorna fokalna tačka i koordiniraće sve aktivnosti za tranpsonovanje direktiva EU o vodama, uz punu podršku svih nadležnih institucija, na prvom mjestu MORT, koje su zadužene ili se bave nekim djelovima direktiva EU o vodama. Organizaciona struktura koordinacije biće pripremljea dva mjeseca nakon usvajanja Strategije. Drugi korak biće korišćenje stručne pomoći preko programa TAIEX za pružanje pomoći u izradi potrebnih akata i dokumenata (ovi akti i dokumenti biće vlasništvo crnogorske administracije)kao što je Program na monitoring stanja površinskih i podzemnih voda i zaštićenih oblasti, Zakon o upralvjanju komunalnim otpadnim vodama i prateća pozakonska akta. Restrukturiranje ideja u oblasti harmonizacije sa drektivama EU o vodama vršiće se uz pomoć eksperata iz ICPDR, ISRBC i susjednih zemalja. TABELA XXXV: PLAN TRANSPOZICIJE – KVALITET VODE PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE KVALITET VODE Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2000/60/EC (Okvirna direktiva o vodama -WFD) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR II kv. 2018 Potrebna Izmjene i dopune Zakona o vodama po potrebi 68 Donošenje podzkonskih akata (Plan zaštite voda od zagađenja, Pravilnik o standardima kvaliteta MPRR III kv. 2018 156 vode i kreiterijumima za određivanje stanja vode uklj. listu prioritetnih supstanci) 2 Direktiva Komisije 2009/90/EC (Tehničke analize & praćenje statusa voda) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR II kv. 2018 Potrebna 69 Donošenje podzkonskih akata (izmjene i dopune Pravilnika o detaljnim uslovima za pravna lica koja vrše ispitivanje kvaliteta voda) III kv. 2018 3 Direktiva 91/271/EEC (Komunalne otpadne vode UWWT) 70 Donošenje Zakona o upravljanju komunalnim otpadnim vodama MORT IV kv. 2016 Potrebna 71 Donošenje podzkonskih akata (Pravilnik o uspostavljanju osjetljivih područja) II kv. 2017 4 Odluka Komisije 2014/431/EU (Format izvještavanja UWWT) 72 Donošenje Zakona o upravljanju komunalnim otpadnim vodama MORT IV kv. 2016 Potrebna 73 Donošenje podzkonskih akata MPRR & MORT II kv. 2017 5 Direktiva Savjeta 98/83/EC (Voda za piće) 67 Donošenje zakona MZ I kv. 2017 74 Donošenje podzkonskih akata (Program ispitivanja kvaliteta vode za snabdijevanje vodom pogona za zahvatanje vode, Pravilnik o načinu i obimu ispitivanja kvaliteta vode za piće, sanitarne i tehničke vode, vode za navodnjavanje i flaširane vode, Pravilnik o izmjenama i dopunama dealjnih zahtjeva bezbjednosti za vodu za piće) MZ & MPRR/UV III kv. 2018 6 Direktiva 2006/7/EC (Vode za kupanje) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR II kv. 2018 Potrebna 75 Donošenje podzkonskih akata (Pravilnik o detaljnom sadržaju liste kupališnih voda i učešću javnosi u izradi te liste, Lista kupališnih voda) MPRR III kv. 2018 7 Direktiva 2006/118/EC (Podzemne vode) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR II kv. 2018 Potrebna 76 Donošenje podzkonskih akata (Pravilnik o standardima kvaliteta vode i kriterijumima za uspostavljanje stanja vode) MPRR IV kv. 2018 8 Direktiva Savjeta 91/676/EEC (Nitrati) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR II kv. 2018 Potrebna Izmene i dopune Zakona o vodama po potrebi 77 Donošenje podzkonskih akata (Odluka o osnivanju ranjivih područja, Pravilnik o kriterijuima osnivanja ranjivih MPRR IV kv. 2018 157 područja, sprovođenju monitoringa nitratnih koncentracija iz poljoprivrednih izvora) 9 Direktiva 2008/105/EC (Standardi kvaliteta vode EQS) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR II kv. 2018 Potrebna 78 Donošenje podzkonskih akata MPRR IV kv. 2018 10 Direktiva 2007/60/EC (Rizici od poplava) 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama MPRR & DVS (MUP) II kv. 2018 Potrebna 79 Donošenje podzakonskih akata MPRR & DVS (MUP) III kv. 2018 11 Direktiva 2008/56/EC (Marinska strategija, MSD) 80 Izrada i donošenje zakonskih normi MORT II kv. 2018 Potrebna Nije transponov ana 81 Izrada i donošenje podzakonskog akta MORT III kv. 2018 12 Odluka Komisije 92/446/EEC (Upitnici) 82 Izrada i donošenje podzakonskog akta MPRR 2018 Potrebna Amandman i na Zakon po potrebi 5.4.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti kvaliteta vode Unaprjeđenje monitoringa površinskih, podzemnih, i priobalnih morskih (ukjučujući privremenih) voda na teritoriji Crne Gore, zajedno sa donošenjem Programa mjera, osnova je za sve dalje aktivnosti u oblasti upravljanja vodnim resursima i očuvanja njihovog kvaliteta. Paralelno sa implementacijom monitoringa, od 2017, na bazi postojećih podataka i stručnih prosuđivanja koja su solidna i pouzdana, pristupiće se izradi Planova upravljanja rječnim slivovima (u okviru IPA projekta) koji će uključivati Programe mjera. Izrada Planova upravljanja rječnim slivovima biće završena do kraja 2019, što će označiti završni korak u primjeni Okvirne direktive o vodama. U roku od šest mjeseci od njihovog usvajanja, izradiće se programi mjera za svaki rječni sliv. Veoma važan dokument u smislu održivog upravljanja vodama je Strategija upravljanja vodama, koja će biti izrađena do kraja 201 godine. Ovaj odkument će uspostaviti dugoročne pravce i ciljeve upravljanja vodama i očuvanja kvaliteta voda. Implementacija jedinstvenog informacionog sistema za životnu sredinu koja je počela 2015, od strane AZŽS, a u kojem će se objediniti sve informacije iz sektora i koje će biti dostupne na uvid svim sektorima, predstavlja još jedan korak u cilju obezbjeđenja održivog upravljanja životnom sredinom i vodnim resursima u Crnoj Gori, a koji će biti povezan s Vodnim informacionim sistemom koji će implementirati Uprava za vode do kraja 2020. U cilju potpune implementacije Direktive 91/271/EEC koja se odnosi na prečišćavanje komunalnih otpadnih voda biće urađeno sljedeće:  Nastaviće se sa izgradnjom infrastrukture (izgradnja PPOV-ova, nove kanalizacione mreže, sanacija postojećih kanalizacionih sistema i sl.) koja je predviđena ranije pomenutim Strateškim master planovima. Plan je da se broj PPOV-ova sa sadašnja 4 i 67% stanovništva priključenog na kanalizacionu mrežu u urbanim naseljima, do 2022. poveća na 14 PPOV-a, dok će povezanost na kanalizacionu mrežu u urbanim naseljima iznositi 75–80% stanovništva. Do 2029. u svim naseljima u Crnoj Gori, koja imaju preko 2000 ES biće izgrađena svi planirani PPOV-i (punog kapaciteta), a % povezanosti stanovništva na kanalizacionu mrežu biće više od 90% (ostaće nepovezani djelovi koji nemaju za to tehničku mogućnost ili nije finansijski isplativo shodno Direktivi). Do realizacije ovog 158 cilja doći će se fazno s tim što veće aglomeracije i aglomeracije sa osjetljivim recipijentom imaju veći prioritet i biće realizovane do 2022;  Plan sprovođenja Direktive 91/271/EEC koja se odnosi na prečišćavanje komunalnih otpadnih voda – Ovaj plan pripremiće MORT u saradnji sa JLS, nakon potpunog transponovanja predmetne direktive u pravni sistem Crne Gore, odnosno donošenja akata o aglomeracijama i osjetljivim područjima, uzimajući u obzir dosadašnje realizovane aktivnosti i prethodno usvojena strateška dokumenta, urađenu projektnu dokumentaciju i analizu stanja i potreba na terenu. S tim u vezi, potrebno je ažurirati kalendar radova i investicija u definisanim aglomeracijama, kao i razmotriti potrebu da se izvrši ažuriranje master planova u oblasti otpadnih voda na kraju planirane druge faze implementacije (2019). Za izradu Plana upravljanja rječnim slivom za Dunavski sliv u Crnoj Gori, Planovi upravljanja rječnim slivovima Dunava i Save urađeni u skladu sa Okvirnom direktivom o vodama, i u koordinaciji ICPDR i ISRBC, koristiće se kako bi se obezbijedila konzistentnost sa methodologijama i modalitetima projektnih ishoda u što je moguće većoj mjeri. Plan upravljanja Jadranskim slivom biće urađen po istom pristupu i u skladu sa Planovima upravljanja rječnim slivovima susjednih zemalja (Hrvatske, Bosne i Hercegovine). Unaprjeđivanje postojećeg monitoringa površinskih, podzemnih i priobalnih (uključujući i privremene) voda na teritoriji Crne Gore vršiće se u skladu sa Okvirnom direktivom o vodama do kraja 2019, a Program mjera će biti urađen jednu godinu nakon usvajanja Planova upravljanja rječnim slivovima. Izrada mapa opasnosti i mapa rizika od poplava, definisanje područja značajno ugroženih od poplava i izrada planova upravljanja rizikom od popolava za Jadranski sliv i za Dunavski sliv u Crnoj Gori realizaovaće se do 2020. Planovi upravljanja rizikom od poplava za sliv Dunava i Save u Crnoj Gori radiće se preko ICPDR i Komisije za slive Save, ali će oni morati da se inoviraju na nacionalnom nivoou. Unaprijeđivanjem monitoringa (identifikacija voda za kupanje, dužine sezone kupanja, uspostavljanje kalendara monitoringa), procjenom kvaliteta voda za kupanje i uspostavljanjem profila voda za kupanje u potpunosti će se implementirati Direktiva 2006/7/EC o vodi za kupanje do 2019. Osnovu za zaštitu od zagađivanja voda uzrokovanog nitratima predstavlja pridržavanje Kodeksa dobre poljoprivredne prakse kojeg je MPRR donijelo 2013. uz podršku Svjetske Banke. Važan korak predstavlja definisanje ranjivih zona i uspostavljanja monitoringa površinskih i podzemnih voda. Crna Gora treba da uspostavi mrežu za praćenje mjerenja koncentracije nitrata u površinskim i podzemnim vodama. Na osnovu rezultata praćenja, treba identifikovati vode zagađene nitratima ili vode koje su izložene riziku od zagađenja nitratima iz poljoprivrednih izvora i odrediti ranjiva područja sa kojih otiču ili se procjeđuju vode zagađene nitratima u površinske i podzemne vode. Sve aktivnosti za implementaciju biće u skladu sa Direktivom o nitratima, kao i C.GAP biće inovirana i sprovodena do 2020 u koordinaciji sa Sektorom za poljoprivredu u okvru MPRR. Unapređenje monitoringa vode za piće i izvještavanja, kao i kontrola voda u malim sistamima za vodsnabdijevanje, su značajni za realizaciju propisa o kvalitetu vode za piće, usklađenivanje sa Direktivom o kvalitetu vode za pće biće izvršeno do kraja 2017. godine. Model baze geopodataka za Planove upravljanja rječnim slivovima biće uspostavljen u Direkciji za vode do 2019. Model baze podataka, u formi baze geopodataka, biće bitan za čuvanje podataka o Planovima upravljanja rječnim slivovima, i biće dizajmiran i sturkturisan u skladu sa Smernicama za izvještavanje iz Okvirne direktive o vodama 2016 v4.9, INSPIRE Direktivom i stručnim zahtjevima, SavaGIS modelom baze podataka, DanubeGIS modelom baze podataka. Geo dBase otvorene razmjene podataka i izvještavanje prema EK, ICPDR, Komisiju za Savu, te pružanje podataka za EIS , biće mnog efikasnije. 159 Uska povezanost Direktive o marinskoj strategiji i Okvirne direktive o vodama uslovljava saradnju sektora nadležnih za implementaciju ovih Direktiva. Do 2020, Crna Gora će izvršiti procjenu trenutnog stanja morskih ekosistema i uspostaviti ekološke ciljeve i s njima povezane indikatore kako bi se ostvario dobar ekološki status. Takođe, definisanje programa mjera za ostvarenje ili očuvanje dobrog ekološkog statusa i programa monitoringa biće urađeno da se zadovolje svi kriterijumi, a ne dođe do preklapanja pojedinih aktivnosti, što će detaljno biti razrađeno kroz projekte koji će se sprovoditi. Da bi se navedene aktivnosti realizovale, potrebno je sprovođenje programa monitoringa, na osnovu domaćih propisa donijetih u skladu s članom 11. Direktive, donošenje Marinske strategije Crne Gore, u skladu sa zahtjevima člana 5. Direktive, kao i uspostavljanje regionalne saradnje prema članovima 5. i 6. Direktive. Prema Zakonu o vodama, Ministarstvo poljoprivrede je nadležno za implementaciju Okvirne direktive o vodama i srodnih direktiva o vodama, osim Direktive o komnalnim otpadnim vodama, Marknske direktive i Direktive o vodi za piće. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja kao odgovorna fokalna tačka će koordiniarti sve aktivnosti u vezi sa primjenom direktiva EU o vodama, uz punu podršku svih nadležnih institucija, sa ciljem da se sve direktive primijene u predivđenim rokovima iz sljedeće tabele. TABELA XXXVI: PLAN PRIMJENE – KVALITET VODE PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA KVALITET VODE Br. Naziv EU propisa Mjera Institu cija Rok primjene Tehni čka pom oć Napomena 1 Direktiva 2000/60/EC (Okvirna direktiva o vodama) 29 Izrada planova upravljanja rječnim slivovima UV 2019 Potre bna IPA 30 Izrada programa mjera za svaki rječni sliv posebno UV 1 godina nakon usvajanja plana upravljanja 31 Izrada Strategije upravljanja vodama MPRR UV 2017 32 Uspostavljanje informacionog sistema za vode UV ZHMS 2020 Potre bna IPA 33 Uspostavlanje monitoringa površinskih, podzemnih, i priobalnih morskih voda ZHMS UV AZŽS 2019 Potre bna IPA 34 Uspostavlajnje mreže mjernih stanica za površinske i podzemne vode ZHMS 2019 2 Direktiva Komisije 2009/90/EC (Tehničke analize & praćenje statusa voda) 35 Obezbjeđenje osiguranja kvaliteta/kontorle kvaliteta pri monitoringu kvaliteta voda (QA/QC) ZHMS AZŽS 2018 3 Direktiva 91/271/EEC (Komunalne otpadne vode) i Odluka 2014/431/EU 36 Revizija Strateškog master plana i priprema Specifičnog plana implementacije direktive (DSIP) sa definisanjem aglomeracija i osjetlivih područja MORT JLS 2017 U pripremmi primjena projekta za finansiranje iz Operativnog programa 2012-2013. 160 (Format izvještavanja 37 Nastavak izgradnje komunalne infrastrukture MORT JLS Aktivnosti po revidiranom Strateškom Master planu Potre bna IPA 38 Priprema izvještaja MORT Godišnji izvještaji 4 Direktiva 98/83/EC (Voda za piće) 39 Unprijediti kontrolu kvaliteta vode za piće (kontrola malih seoskih vodovoda) MZ IJZ 2017 40 Nastavak izgradnje komunalne infrastrukture za snabdevanje vodom za piće MORT JLS Aktivnosti po Master planu Potre bna IPA 5 Direktiva 2006/7/EC (Vode za kupanje) 41 Uspostaviti monitoring voda za kupanje u skladu sa direktivom Morsk o dobro ZHMS 2019 Potre bna IPA 42 Ojačati laboratorijske kapacitete za monitoring i izvještavanje Morsk o dobro ZHMS AZŽS 2019 Potre bna IPA 6 Direktiva 2006/118/EC (Podzemne vode) 43 Definisanje podzemnih vodnih tjela UV 2017 44 Uspostavljanje mreže mjernih stanica i monitoringa podzemnih voda UV ZHMS 2019 Potre bna IPA 7 Council Directive 91/676/EEC (Nitrates) 45 Definisanje ranljivih zona UV 2020 46 Izrada, definisanje i primjena akcionih planova za sve određene ranljive zone, identifikacija zagađenih voda ili u riziku od zagađenja, uspostavljanje akcionih planova, Naiconalnog monitoringa i izvještavanja UV MPRR Direkt orat za poljop r. 2020 8 Direktiva 2008/105/EC (Standardi kvaliteta vode EQS) 47 Unaprijeđenje sistema monitoringa i izvještavanja UV ZHMS AZŽS 2018 Potre bna IPA 9 Direktiva 2007/60/EC (Rizici od poplava 48 Razvpj ocjene rizika od poplava UV 2018 Potre bna 49 Definisanje oblasti potencijalno značajno ugroženih od poplava MPRR 2019 50 Izrada mapa opasnosti i mapa rizika od poplava UV 2020 51 izrada Planova upravljanja rizikom od poplava UV 2020 161 10 Direktiva 2008/56/EC (Marinska strategija) 49 Developm ent of the Marine Strategy 1.Inicijalna ocjena stanja marinskog ekosistema 2.Definisanje GES karakteristika 3.Definisanje ciljeva za postizanje GES 4.izrada programa monitoringa marinskog okruženja 5.izrada Pograma mjera MORT AZŽS 2017 2020 1. 2017 2018 2.2018 3.2018 2019 4.2019 5.2020 Potre bna 11 Direktiva 2008/56/EC (marinska okvirna stratergija) 80 Izrada i usvajanje pravnih normi MORT II kv. 2018 Necessar y Nije tansp onov ano 81 Izrada i usvajanje podzak.akata MORT III kv. 2018 12 Odluka Komisije 92/446/EEC (Upitnici) 82 Izrada i usvajanje podzak.akata MPRR 2018 Potrebna Izmje ne zakna p potre bi 5.4.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta Cjelokupna oblast upravljanja vodama u Crnoj Gori nema odgovarajuće administrativne kapacitete za izvršavanje obaveza transpozicije i primjene propisa Crne Gore usklađenih sa pravnom tekovinom EU. Tekst koji slijedi daje prikaz plana za jačanje administrativnih kapaciteta u okviru postojećih institucija i one će biti odgovorne za ispravnu tranpoziciju implementaciju. Plan jačanja administrativnih kapaciteta pripremljen je na osnovu postoječe organizacije sektora voda u Crnoj Gori. TABELA XXXVII: PLAN JAČANJA ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA –KVALITET VODE PLAN ZA UNAPRIJEĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA KVALITET VODE Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MPRR Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC Direktiva 2009/90/EC o tehničkim specifikacijama za hemijske analize i monotoring statusa voda Direktiva 91/271/EEC koja se odnosi na prečišćavanje komunalnih otpadnih voda Direktiva 2006/7/ EC o upravljanju vodama za kupanje Direktiva 2006/118/EC za zaštitu podzemnih voda od zagađenja Direktiva 91/676/EEC o zaštiti voda od zagađenja nitratima iz poljoprivrednih izvora Direktiva 2008/105/EC o standardima kvaliteta životne sredine u oblasti voda 5 9 9 9 9 9 162 Direktiva 2007/60/ o procjeni i upravljanju rizikom od poplava UV Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC Direktiva 2008/105/EC o standardima kvaliteta životne sredine u oblasti voda Direktiva 2006/118/EC za zaštitu podzemnih voda od zagađenja Direktiva 2007/60/ o procjeni i upravljanju rizikom od poplava Direktiva 2009/90/EC o tehničkim specifikacijama za hemijske analize i monotoring statusa voda Direktiva 2006/7/ EC o upravljanju vodama za kupanje Direktiva 91/676/EEC o zaštiti voda od zagađenja nitratima iz poljoprivrednih izvora 2 6 8 9 10 13 MORT Direktiva 91/271/EEC (UWWTD - komunalne vodne usluge) Direktiva 2008/56/EC o marinskoj strategiji Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC (WFD komunalne vodne usluge) 3 5 5 5 5 5 AZŽS Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC 1 2 2 2 2 2 MZ Direktiva 98/83/EC o vodi za piće 2 3 3 3 3 3 IJZ* Direktiva 98/83/EC o vodi za piće 16 16 16 16 16 16 IBM Institut za biologiju mora Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC Direktiva 2008/105/EC o standardima kvaliteta životne sredine u oblasti voda Direktiva 2009/90/EC o tehničkim specifikacijama za hemijske analize i monotoring statusa voda Direktiva 2008/56/EC o marinskoj strategiji 2 3 4 4 4 4 Morsko dobro Direktiva 2006/7/ EC o upravljanju vodama za kupanje Direktiva 2008/56/EC o marinskoj strategiji 2 2 2 2 2 2 ZHMS Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC Direktiva 2008/105/EC o standardima kvaliteta životne sredine u oblasti voda Direktiva 2006/118/EC za zaštitu podzemnih voda od zagađenja Direktiva 2007/60/ o procjeni i upravljanju rizikom od poplava Direktiva 2009/90/EC o tehničkim specifikacijama za hemijske analize i monotoring statusa voda 4 6 7 8 9 10 UIP- Odsjek za inspekciju za vode Okvirna direktiva o vodama 2000/60/EC Direktiva 2009/90/EC o tehničkim specifikacijama za hemijske analize i monotoring statusa voda Direktiva 91/271/EEC koja se odnosi na prečišćavanje komunalnih otpadnih voda Direktiva 2006/7/ EC o upravljanju vodama za kupanje Direktiva 2006/118/EC za zaštitu podzemnih voda od zagađenja Direktiva 91/676/EEC o zaštiti voda od zagađenja nitratima iz poljoprivrednih izvora Direktiva 2008/105/EC o standardima kvaliteta životne sredine u oblasti voda Direktiva 2007/60/ o procjeni i upravljanju rizikom od poplava 2 3 4 5 6 7 UIP- Sanitarna inspekcija** Direktiva 98/83/EC o vodi za piće 13 20 28 30 32 34 UKUPNO*** 23 39 43 46 49 52 *IJZ - zaposleni u institutu pored ostalih poslova vrše i analizu kvaliteta vode za piće. **Planirani broj službenika prema sistematizaciji radnih mjesta, ali je važno napomenuti da u okviru UIP – sanitarna inspekcija nijedan zaposleni nije zadužen isključivo za oblast kvaliteta voda za piće, već pokrivaju više oblasti. 163 ***Bez IJZ – Instituta za javno zdravlje i UIP –sanitarne inspekcije U Planu jačanja administrativnih kapaciteta prikazan je i trenutno planiran broj povečanja kapaciteta inspektora za vode u UIP - Odsjek za inspekciju za vode, do 2020. godine. Cijelokupna trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta UIP potrebnih za potpunu i efikasnu aproksimaciju Poglavlja 27: Životna sredina i promjena klime prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V. (5.11). Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja će osnovati stručnu radnu grupu za vode mjesec dana nakon usvajanja Strategijeture kako bi osiguralo primjenu ove Straetgije i Akcionog plana. TO će biti stalno tehničko tijelo koje će se redovno sastajati jednom nejdlejno i biće stalno aktivno u međuvremenu oslanjajući se na online forme komunikacije. Važan stimulans za poboljšanje kooridancije između nadležnih organa biće generisan monitoringom i evaluacijom rezultata u ispujavanju obaveza koje su definisane ovom Strategijom i Akcionim planom. One probleme koji ne budu mogli da se riješe na stručnom nivou, stručna radna grupa će proslijediti na razmatranje nivou ministra nadležnog Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja. 5.5 ZAŠTITA PRIRODE 5.5.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru zaštite prirode U podsektoru zaštite prirode za postizanje pune usklađenosti propisa Crne Gore sa odgovarajućim propisima EU definisano je ukupno 32 mjere kako je prikazano u Tabeli XXXVIII. Te mjere treba sprovesti u roku od maksimalno 42 mjeseca od dana stupanja na snagu Strategije aproksimacije i Akcionog plana. Međutim, značajan broj mjera treba realizovati u prvih 18 mjeseci perioda implementacije. Za realizaciju određenog broja mjera predviđen je rok od 30 mjeseci, dok je period od 42 mjeseca predviđen samo za realizaciju dvije mjere. Detaljno objašnjenje plana za postizanje pune transpozicije propisa EU u podsektoru zaštite prirode dat je dalje u tekstu u Tabeli XXXVIII, TABELA XXXVIII: PLAN TRANSPOZICIJE - ZAŠTITA PRIRODE PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE ZAŠTITA PRIRODE Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva Savjeta 92/43/EEC (Staništa) 153 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT i MPRR 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune transpozicije; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 154 Donošenje podzakonskih akata MORT i MPRR 2017. 2 Direktiva 2009/147/EC (Divlje ptice) 155 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT i MPRR 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune transpozicije; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 156 Donošenje podzakonskih akata MORT i MPRR 2017. 3 Direktiva Savjeta 1999/22/EC (Zoološki vrtovi) 157 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2019. Cilj je postizanje pune transpozicije; 164 158 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2019. Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 4 Regulativa Savjeta (EC) br. 338/97 (CITES) 159 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT i UPRAVA CARINA 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 160 Donošenje podzakonskih akata MORT i UPRAVA CARINA 2017. 5 Regulativa Komisije (EC) Br. 865/2006 (CITES) 161 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT i UPRAVA CARINA 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 162 Donošenje podzakonskih akata MORT i UPRAVA CARINA 2017. 6 Implementaciona Regulativa Komisije (EU) Br. 792/2012 (CITES) 163 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT i UPRAVA CARINA 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 164 Donošenje podzakonskih akata MORT i UPRAVA CARINA 2017. 7 Regulativa Komisije (EU) Br. 791/2012 (CITES) 165 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT i UPRAVA CARINA 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 166 Donošenje podzakonskih akata MORT i UPRAVA CARINA 2017. 8 Regulativa (EU) 1143/2014 (Invazivne vrste) 167 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT, MPRR i MSP 2. kvartal 2018. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 168 Donošenje podzakonskih akata MORT, MPRR i MSP 2018. 9 Direktiva Savjeta 83/129/EEC (Uvoz kože i drugih proizvoda od foka) 169 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT, UPRAVA CARINA i MP 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 170 Donošenje podzakonskih akata MORT, UPRAVA CARINA i MP 2017. 10 Regulativa (EC) Br. 1007/2009 (Trgovina proizvodima od foka) 171 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MORT, UPRAVA CARINA i MP 2. kvartal 2017. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 172 Donošenje podzakonskih akata MORT, UPRAVA CARINA i MP 2017. 165 11 Regulativa Savjeta (EEC) Br. 3254/91 (Zamke za hvatanje životinja) 173 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2. kvartal 2018. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 174 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2018. 12 Regulativa Savjeta (EC) Br. 2173/2005 (FLEGT, uspostavljanje) 175 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2. kvartal 2018. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 176 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2018. 13 Regulativa Komisije (EC) Br. 1024/2008 (FLEGT, primjena) 177 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2. kvartal 2018. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 178 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2018. 14 Regulativa (EU) Br. 995/2010 (Drvo, obaveze operatera) 179 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2. kvartal 2018. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 180 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2018. 15 Delegirana regulativa Komisije (EU) Br. 363/2012 (Drvo, organizacija monitoring) 181 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2. kvartal 2018. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 182 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2018. 16 Implementaciona regulativa Komisije (EU) Br. 607/2012 (Drvo, due dilligence sistem) 183 Donošenje odgovarajući h zakonskih normi MPRR i MORT 2. kvartal 2019. Cilj je postizanje pune usaglašenosti; Primjena opšte mjere za interinstitucionalnu saradnju 184 Donošenje podzakonskih akata MPRR i MORT 2019. Objašnjenje plana za postizanje pune transpozicije pravne tekovine EU u podsektoru zaštite prirode dato je u tekstu koji slijedi:  Mjere 153 i 155 – Ove mjere će biti realizovane usvajanjem Zakona o zaštiti prirode. Vlada je usvojila prijedlog ovog Zakona u decembru 2015. Sada je u proceduri usvajanja na Skupštini Crne Gore.  Mjere 154 i 156 – U cilju sprovođenja Zakona o zaštiti prirode i omogućavanja pune transpozicije Direktive Savjeta 92/43/EEC (Staništa) i Direktive 2009/147/EC (Divlje ptice), više implementacionih akata će biti pripremljeno i usvojeno. Realizacija mjera 154 i 156 podrazumijeva usvajanje sljedećih implementacionih akata:  Pravilnik o kriterijumima za utvrđivanje ekološke mreže (2017)  Pravilnik o sadržaju studija o odgovarajućim procjenama (2017) 166  Pravilnik o načinu i uslovima sakupljanja, korišćenja i načinu transporta, monitoringu stanja populacija i listi vrsta divljih životinja, biljaka i gljiva, koji se koriste za komercijalne svrhe sa kvotama (2017)  Lista tipova staništa i vrsta uključujući vrste ptica, prioritetne tipove staništa i vrste za koje lokacije ekološke mreže treba da budu utvrđene (2017)  Kriterijumi za utvrđivanje lokacija ekološke mreže (2017)  Lista divljih vrsta ptica koje se mogu nuditi na prodaju žive ili mrtve, transportovati i držati radi prodaje i nuditi na prodaju i njihove bilo koje prepoznatljive djelove ili derivate prodavati ako su ubijene, uhvaćene ili pribavljene u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i Zakonom o divljim biljkama i životinjama i lovstvu (2020)  Akt o ekološkoj mreži sa granicama svake lokacije, informacijama o ciljanim vrstama i staništima, menadžerskoj jedinici svake lokacije, kao i mjerama zaštite i konzervacije ekološke mreže (2020.) Svi gore navedeni implementacioni akti biće usvojeni u roku od 6 mjeseci nakon usvajanja Zakona o zaštiti prirode osim posljednja dva čiji rok usvajanja će biti određen u procesu pregovaranja, ali najkasnije do 2020. kao očekivanog datuma pristupanja Crne Gore EU. Važno je napomenuti da su za punu transpoziciju Direktive 2009/147/EC (Divlje ptice) potrebne izmjene i dopune Zakona o divljim biljkama i životinjama i lovstvu („Sl. List CG“, br. 52/08 i 48/15) i izmjene i dopune Pravilnika o sezonama lova („Sl. list CG“, br. 60/10), koje će biti završene u 2018. godini od strane MPRR.  Mjere 157 i 158 – Sadržaj i forma odgovarajućih zakonskih normi i relevantnih implementacionih akata biće definisani jednu godinu nakon usvajanja ove Strategije i Akcionog plana u cilju ostvarivanja pune transpozicije Direktive Savjeta 1999/22/EC (Zoološki vrtovi) za 2 godine nakon njenog usvajanja.  Mjere 159, 160, 161, 162, 163, 164, 165 i 166 – Odgovarajuće zakonske norme za transpoziciju Regulative Savjeta (EC) Br. 338/97 (CITES), Regulative Komisije (EC) Br. 865/2006 (CITES), Implementacione regulative Komisije (EU) Br. 792/2012 (CITES) i Regulative Komisije (EU) Br. 791/2012 (CITES) biće ustanovljene Zakonom o zaštiti prirode koji je u procesu usvajanja, dok će implementacioni akt biti obezbijeđen usvajanjem Pravilnika o bližim uslovima za prevoz, tranzit, trgovinu, način tretiranja životinja u toku transporta, vrstama za koje se izdaje licenca, vrstama za koje je uvoz ili izvoz zabranjen, suspendovan ili ograničen, formama licence, sadržaju i načinu podnošenja obavještenja o uvozu i zahtjeva za licencu, načinu držanja konfiskovanih vrsta, načinu obilježavanja divljih vrsta životinja i pošiljkama gljiva ili bilja, sadržaju i načinu vođenja registra izdatih licenci 6 mjeseci nakon usvajanja Zakona o zaštiti prirode.  Mjere 167 i 168 – Odgovarajuće zakonske norme za transpoziciju Regulative (EU) 1143/2014 (Invazivne vrste) biće ustanovljene izradom novog Zakona o invazivnim vrstama u roku od 2 godine nakon usvajanja ove Strategije i Akcionog plana, a 6 mjeseci kasnije biće usvojen implementacioni akt u cilju omogućavanja implementacije ovog Zakona.  Mjere 169, 170, 171 i 172 – Odgovarajuće zakonske norme za transpoziciju Direktive Savjeta 83/129/EEC (uvoz koža foka i proizvoda od istih) i Regulative (EC) Br. 1007/2009 (trgovina proizvodima od foke) biće ustanovljene novim Zakonom o zaštiti prirode koji je u procesu usvajanja. Implementacioni akt će biti obezbijeđen usvajanjem Pravilnika o bližim uslovima za prevoz, tranzit, trgovinu, način tretiranja životinja u toku transporta, vrstama za koje se izdaje 167 licenca, vrstama za koje je uvoz ili izvoz zabranjen, suspendovan ili ograničen, formama licence, sadržaju i načinu podnošenja obavještenja o uvozu i zahtjeva za licencu, načinu držanja konfiskovanih vrsta, načinu obilježavanja divljih vrsta životinja i pošiljkama gljiva ili bilja, sadržaju i načinu vođenja registra izdatih licenci 6 mjeseci nakon usvajanja Zakona o zaštiti prirode.  Mjere 173 i 174 – Odgovarajuće zakonske norme za transpoziciju Regulative Savjeta (EEC) Br. 3254/91 (zabrana korišćenja nagaznih zamki) biće ustanovljene novim Zakonom o zaštiti prirode. Pravne norme su takođe obezbijeđene u Zakonu o divljim biljkama i životinjama i lovstvu („Sl. List CG“, br. 52/08 i 48/15) koji mora biti izmijenjen u cilju usklađivanja sa Regulativom. Puna transpozicija će biti obezbijeđena usvajanjem implementacionog akta Pravilnika o bližim uslovima za prevoz, tranzit, trgovinu, način tretiranja životinja u toku transporta, vrstama za koje se izdaje licenca, vrstama za koje je uvoz ili izvoz zabranjen, suspendovan ili ograničen, formama licence, sadržaju i načinu podnošenja obavještenja o uvozu i zahtjeva za licencu, načinu držanja konfiskovanih vrsta, načinu obilježavanja divljih vrsta životinja i pošiljkama gljiva ili bilja, sadržaju i načinu vođenja registra izdatih licenci 6 mjeseci nakon usvajanja Zakona o zaštiti prirode. Mjere 175 , 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183 i 184 – Odgovarajuće zakonske norme za transpoziciju Regulative Savjeta (EC) Br. 2173/2005 (FLEGT, uspostavljanej), Regulative Komisije (EC) Br. 1024/2008 (FLEGT, implementacija), Regulative (EU) Br. 995/2010 (Drvo, obaveze operatora), Delegirane Regulative Komisije (EU) Br. 363/2012 (Drvo, organizacije za monitoring) biće obezbijeđene izmjenama i dopunama Zakona o šumama („Sl. List CG“, 47/2015) u periodu od 2-3 godine nakon usvajanja ove Strategije i Akcionog plana. Puna transpozicija pravnih normi biće obezbijeđena usvajanjem Plana licenciranja kao implementacionog akta 6 mejseci nakon usvajanja izmjena i dopuna Zakona o šumama. 5.5.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti zaštite prirode Kao što je prikazano u 5.1 harmonizacija postojećeg zakonodavnog okvira Crne Gore sa pravnom tekovinom EU u pod-sektoru zaštite prirode će se značajno povećati usvajanjem Zakona o zaštiti prirode koji je sada u proceduri usvajanja na Skupštini Crne Gore. Stoga, u ovoj fazi planiranja detaljni Plan prioritetnih aktivnosti za implementaciju propisa usklađenih sa pravnom tekovinom EU ne može biti prikazan. Međutim, moguće je dati Akcioni plan kojim su definisani razvoj i implementacija najvažnijih aktivnosti za primjenu 4 Direktive i 12 Regulativa iz pod-sektora zaštite prirode: uspostavljanje mreže Natura 2000 i priprema i implementacija posebnog plana za primjenu direktiva i regulativa. Dalje, Akcioni plan daje detaljnu razradu ovih aktivnosti kroz brojne radnje koje slijede strukturu i sadržaj predviđene zahtjevima pravne tekovine EU o zaštiti prirode. Za izradu određenih implementacionih planova sredstva će biti obezbijeđena u budžetu za 2017. kako bi se omogućilo da počnemo sa njihovom implementacijom u 2017. Struktura i sadržaj radnji slijede potrebe i nedostatke vezane za kapacitete za implementaciju pravne tekovine EU u oblasti zaštite prirode koji su prikazani u 5.2. 168 TABELA XXXIX: AKCIONI PLAN - ZAŠTITA PRIRODE PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA IMPLEMENTACIJU PROPISA ZAŠTITA PRIRODE Br. Propis EU Aktivnost Radnje Institucija Rok za implementaciju Tehnička pomoć Napomena 1 Direktiva 92/43/EEC (Staništa) 89 Uspostaviti mrežu Natura 2000 Kreirati osnov za istraživanja na licu mjesta u pripremnoj fazi procesa uspostavljanja Natura 2000 (povećati znanje o obavezama vezanim za uspostavljanje Natura 2000; finalizovati referentne liste staništa i vrsta; odrediti grance biogeografskih regiona i moguće izmjene Aneksa; definisati koncept Natura 2000 u Crnoj Gori; potvrditi nacionalnu SCI i SPA metodologiju i kriterijume odabira) MORT AZŽS MORT, AZŽS, MPRR, lokalni 2016 2020 2016 2017 Potrebna IPA projekat: Europe Aid 137266/DH/SER/ME je lansiran u aprilu 2016. i obezbijediće ključnu tehničku pomoć za realizaciju radnje navedene pod aktivnost „Uspostavljanje mreže Natura 2000“. MORT je iniciralo i realizovalo brojne radnje u cilju pružanja podrške uspostavljanju mreže Natura 2000. Važno je pomenuti 2 važna prijedloga projekata koji su u procesu razmatranja od strane UNEP za podnošenje GEF-u na odobrenje u 2016: Promovisanje upravljanja zaštićenim zonama kroz integrisanu zaštitu morskih i obalnih ekosistema na Primorju Crne Gore, Implementacija pristupa ekosistema na Jadranskom moru kroz prostorno planiranje mora (od značaja za MSFD, ali i za Direktivu o staništima ). Rezultati prethodno realizovanih projekata u okviru implementacije Barselonske konvencije predstavljaju značajan doprinos uspostavljanju mreže Natura 2000. Rezulatati projekta MEDMPAnet i CAMP Montenegro koji su realizovani u saradnji sa UNEP/MAP, Regionalnim centrom za zone pod specijalnom zaštitom (SPA RAC) i Programom prioritetnih akcija i 2 Direktiva 2009/147/E C (Divlje ptice) 90 2016 2020 Prikupiti podatke za pripremu prijedloga pSCI i SPA (pripremiti popis lokacija- mapiranje staništa i i prikupljanje podataka o vrstama sa lica mjesta); Provjeriti podatke i uraditi analizu nedostajućih elemenata (gap analysis) 2019 Pripremiti SDF i svaki pSCI i SPA 2019 2020 Definisati opšte mjere za konzervaciju predloženih pSCI i SPA 2020 169 Usvojiti nacionalnu Odluku o ekološkoj mreži (vidjeti tabelu o transpoziciji XXXVIII, mjera 156) upravljački organi, UIA, PENP i PECM 2020 Centrom za regionalne aktivnosti su od važnosti za morski i obalni biodiverzitet. U okviru bilateralne saradnje sa italijanskim Ministarstvom životne sredine, kopna i mora više projekata vezanih za morske i priobalne su realizovani, kao što je „Uspostavljanje zaštićene morske zone Katič u Crnoj Gori i ocjenjivanje morskih i priobalnih ekosistema duž obale " ( projekat MPA2). Ovi projekti, pored drugih rezultata, omogućili su identifikovanje najvažnijih i najdragocjenijih zona za zaštitu morskih ekosistema (7 važnih zona je preporučeno, baza podataka GIS je kreirana koja može da služi kao osnov za dalji razvoj i provjeru, ocjena osjetljivosti je izvršena, itd). Projekat „Mapiranje ključnih morskih staništa na Mediteranu i promovisanje njihove konzervacije kroz uspostavljanje Specijalno zaštićenih zona Mediterana Importance (SPAMI) (MEDKEYHABITATS projekat) je u procesu finalizacije u saradnji sa SPA/RAC (detaljno mapiranje staništa na dvije odabrane morske pilotske lokacije). U okviru IPA projekta „Prekogranično morsko mapiranje, monitoring i menadžment Natura 2000 – 4M projekat” mapiranje staništa i vrsta na još jednoj lokaciji biće izvršeno. Pripremiti za uspostavljanje sistema za monitoring statusa konzervacije staništa i vrsta (izraditi nacrt plana za monitoring) 2019 2020 2020 Uspostaviti sistem u cilju obezbjeđivanja izvještavanja o implementaciji Direktive Jačati administrativne kapacitete (odgovarajuće procedure ocjenjivanja, obuke i pilotski slučajevi, mjere zaštite, upravljanje lokacijama, sprovođenje, monitoring i metodologije izvještavanja) 2016 2020 2019. 2020. Definisati mjere za obezbjeđivanje da se populacije ptica održavaju na odgovarajućim nivoima, unutar i van SPA; definisati mjere za zaštitu staništa vrsta iz Aneksa I i vrsta selica koje se redovno vraćaju; 170 3 Direktiva 1999/22/EC (držanje divljih životinja u zoološkim vrtovima) 91 Pripremiti i implementi rati poseban plan za implement aciju direktive (DSIP) Definisati životinje relevantne za držanje u zoološkom vrtu i odrediti odstupanja za male zoološke vrtove korišćenjem iskustva EU i MSs (uz pomoć eksperta iz EU/MS) MORT AZŽS AFSVPA UIA Lokalne vlasti 2017 2018 2017 Potrebna 2017 Uspostaviti sistem licenciranja za zoološke vrtove 2017 Poboljšati saradnju i koordinaciju između nadležnih organa Poboljšati sistem vođenja evidencije u registru zooloških vrtova 2017 Osnovati centar za spasavanje divljih životinja 2018 4 Regulativa (EC) Br. 338/97, Regulativa (EC) Br. 865/2006, Regulativa (EU) Br. 792/2012, Regulativa (EU) Br. 791/2012, (CITES) 92 Pripremiti i implementi rati poseban akcioni plan sa planom za obuku zaposlenih u Agenciji za zaštitu životne sredine, Ministarstv u finansija – Upravi carina, Upravi za inspekcijsk e poslove Pripremiti plan obuke MORT MF- Uprava carina, Uprava za inspekcijske poslove 2017 2020 2017. Potrebna 2017 2020. Implementirati plan obuke 2019. 2020. Obezbijediti dodatnu potrebnu infrastrukturu (centar za spasavanje, i odgovarajuću opremu na granicama u kojoj se konfiskovane vrste divljih biljaka i životinja mogu bezbjedno čuvati) 5 Regulativa (EU) 1143/2014 93 Pripremiti i implementi rati Definisati nacionalnu listu invazivnih vrsta MORT MTMA 2018 2020 2018 Potrebna 171 (Invazivne vrste) poseban implement acioni plan. Pripremiti sveobuhvatnu analizu putanja nenamjernog uvođenja i širenja invazivnih vrsta na teritoriji Crne Gore MRAD AZŽS VU UIA CU Fitosanitarna uprava 2019 Uspostaviti i primjenjivati efektivne mjere upravljanja invazivnim vrstama 2019 Uspostaviti sistem za nadzor invazivnih vrsta 2020 6 Direktiva 83/129/EEC (uvoz koža foke i derivata od istih) 94 Pripremiti i implementi rati poseban implmenta cioni plan Obezbijediti odgovarajuće aranžmane za zapošljavanje carinika i neophodne obuke vezano za inspekciju pošiljki MORT AZŽS CU UIA PA 2017 2020 2017 Potrebna Ojačati kapacitete za identifikovanje proizvoda od foke 2017 7 Regulativa (EC) Br. 1007/2009 (Trade in seal products) Uspostaviti sistem monitoringa za zabranu uvoza proizvoda od foke i omogućavanje primjene potrebnih uvoznih procedura od strane carinskih sektora 2018 Spriječiti komercijalni uvoz proizvoda navedenih u Aneksu 2020 8 Regulativa Savjeta (EEC) Br. 3254/91 (zabrana korišćenja nagaznih zamki) 95 Implement aciju regulisati preciznije Zabraniti uvoz kože i proizvoda iz zemalja koje nijesu navedene u Aneksu Odluke 98/596 EC MPRR FA MORT UIA CU PA 2017 2018 2017 Potrebna Ojačati sistem sprovođenja 2017 Implementirati proceduru sertifikacije za uvoz koža i proizvoda (čl. 4) 2018 172 Implementirati efektivan sistem monitoringa i sprovođenja 2018 9 Regulativa (EC) Br. 2173/2005 i Regulativa (EC) Br. 1024/2008 (FLEGT) 96 Pripremiti i implementi rati poseban implement acioni plan Spriječiti nelegalne prekogranične aktivnosti i obezbijediti poboljšanu koordinaciju graničnih službi MPRR FA UIA CU PA 2017 2018 2017 Potrebna Uspostaviti šemu FLEGT licenci 2018 10 Regulativa (EU) Br. 995/2010, Regulativa (EU) Br. 363/2012 i Regulativa (EU) Br. 607/2012 («Drvo») 97 Pripremiti i implementi rati poseban implmenta cioni plan Spriječiti nelegalne prekogranične aktivnosti i obezbijediti poboljšanu koordinaciju graničnih službi MPRR FA UIA CU PA 2017 2020 2017 Potrebna Definisati zone koje su naročito osjetljive kada se tiče nelegalne sječe ili drugih nelegalnih aktivnosti 2017 Definisati instituciju koja je nadležna za monitoring i izdavanje sertifikata 2018 Uspostaviti informacioni sistem o šumama i logovanje za sistem monitoringa (bar kodove) 5.5.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta S obzirom da postojeće administrativne kapacitete u ključnim institucijama za transpoziciju, implementaciju i monitoring implementacije propisa u pod-sektoru zaštite prirode treba unaprijediti, Vlada Crne Gore se posvetila ovim potrebama na sljedeći način: 1) da zaposli nove kadrove; 2) da reorganizuje postojeću institucionalnu organizaciju u cilju transfera kompetentnih zaposlenih radi jačanja administrativnih kapaciteta u pod-sektoru zaštite prirode, i 3) da iskoristi pomoć TAIEX. Trenutno, postojeći administrativni kapaciteti ne mogu obezbijediti efikasnu implementaciju postojećeg nacionalnog zakonodavnog okvira u oblasti zaštite prirode, uzimajući u obzir činjenicu da značajni broj propisa tek treba da se harmonizuje sa propisima EU. Nakon utvrđivanja praznina u kapacitetima koje su prikazane u 5.1 i 5.2 a koje se odnose na transpoziciju i imlementaciju pravne tekovine EU iz oblasti zaštite prirode, izrađen je Plan za jačanje administrativnih kapaciteta. Prikazan je dalje u tekstu u Tabeli XL. Projektovano povećanje broja zaposlenih predstavlja realističan plan za otpimalno iskorišćavanje postojećih kapaciteta i njihovo jačanje novim zapošljavanjima. Značajna poboljšanja se mogu ostvariti putem reorganizacije postojeće institucionalne postavke u oblasti zaštite životne sredine i njenog daljeg 173 unapređivanja povećanjem broja zaposlenih ako je potrebno da bi se u potpunosti primijenio Pravilnik o sistematizaciji. Administrativne kapacitete na nacionalnom i lokalnom nivou je potrebno značajno ojačati, naročito one vezane za primjenu odgovarajućeg ocjenjivanja, kompenzatornih mjera i drugih specifičnih znanja vezanih za odgovarajuću primjenu Direktiva i Regulativa EU u pod-sektoru zaštite prirode, uključujući direktive o staništima i pticama u smislu uspostavljanja mreže NATURA 2000. Naročita pažnja će biti posvećena razvoju snažne inspekcijske mreže koja je sposobna na sprovede propisani režim zaštite u određenim zaštićenim zonama prirode. Aktivnosti obuke vezane za transpoziciju pravne tekovine EU će se oslanjati na sve raspoložive instrumente u procesu pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, ali sa fokusom na potencijale TAIEX i Twinning programa (neophodne obuke su planirane uz podršku TAIEX za izgradnju kapaciteta i IPA fondova). Nacionalni programi za podršku procesa (konferencije, seminari, radionice i okrugli stolovi) će se finansirati iz državnog budžeta, itd. Posebna obuka je potrebna za CU, PA, AIA itd. vezano za trgovinu ugroženim vrstama, u cilju obezbjeđivanja odgovarajućeg sprovođenja regulative. Ovom Strategijom i Akcionim planom utvrđuje se posvećenost MORT i drugih organa nadležnih za pod sektor zaštite prirode koja će preći u obavezu nakon njihovog usvajanja od strane Vlade Crne Gore. Nakon pune transpozicije svih relevantnih Propisa EU i oslanjajući se na nalaze evaluacije rezultata primjene ovog plana za jačanje administrativnih kapaciteta, dodatna analiza postojećih administrativnih kapaciteta biće potrebna za dalje koncentrisanje svih raspoloživih kapaciteta za efikasnu implementaciju pravne tekovine EU u oblasti zaštite prirode. Najvažnije potrebe vezano za kapacitete za implementaciju prepoznate su među akcijama koje su navedene gore u Tabeli XXXIX u 5.5.2. TABELA XL: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - ZAŠTITA PRIRODE PLAN ZA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA ZAŠTITA PRIRODE Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Direktiva 92/43/EEC (Staništa) Direktiva 2009/147/EC (Divlje ptice) Direktiva 1999/22/EC (Divlje životinje u zoološkim vrtovima) Regulativa (EC) br. 338/97, Regulativa (EC) br. 865/2006, Regulativa (EU) br. 792/2012, Regulativa (EU) br. 791/2012, (CITES) Regulativa (EU) 1143/2014 (invazivne vrste) Direktiva 83/129/EEC (Uvoz koža i kožnih proizvoda morskih sisara - foka) Regulativa (EC) br. 1007/2009 (Trgovina proizvodima od kože morskih sisara - foka) 1 3 3 4 4 4 AZŽS* Direktiva 92/43/EEC (Staništa) Direktiva 2009/147/EC (Divlje ptice) Direktiva 1999/22/EC (Divlje životinje u zoološkim vrtovima) Regulativa (EC) br. 338/97, Regulativa (EC) br. 865/2006, Regulativa (EU) br. 792/2012, Regulativa (EU) br. 791/2012, (CITES) Regulativa (EU) 1143/2014 (invazivne vrste) Direktiva 83/129/EEC (Uvoz koža i kožnih proizvoda morskih sisara - foka) 3 5 6 8 8 8 174 Regulativa (EC) br. 1007/2009 (Trgovina proizvodima od kože morskih sisara - foka) MPRR Direktiva 92/43/EEC (Staništa) Direktiva 2009/147/EC (Divlje ptice) Direktiva 1999/22/EC (Divlje životinje u zoološkim vrtovima) Regulativa (EC) br. 2173/2005 i Regulativa (EC) br. 1024/2008 (FLEGT) Regulativa (EU) br. 995/2010, Regulativa (EU) br. 363/2012 i Regulativa (EU) br. 607/2012 («Drvo») 1 1 3 3 3 3 VU Direktiva 1999/22/EC (Divlje životinje u zoološkim vrtovima) 1 1 1 1 1 1 UŠ Regulativa Savjeta (EEC) br. 3254/91 (Zamke) Regulativa (EC) br. 2173/2005 and Regulativa (EC) br. 1024/2008 (FLEGT) Regulativa (EU) br. 995/2010, Regulativa (EU) br. 363/2012 i Regulativa (EU) br. 607/2012 («Drvo») 1 1 2 2 2 2 UKUPNO 7 11 15 18 18 18 * U AZŽS trenutno postoji još 14 sistematizovanih i zaposlenih javnih službenika koji su usko specializovani za istraživanja pojedinih vrsta flore i faune. Nadležnost UIP za inspekcijski nadzor nad primjenom propisa iz oblasti zaštite prirode podijeljena je između Odsjeka za inspekciju šumarstva, lovstva i zaštite bilja i Odsjeka za ekološku inspekciju. Stoga šest (6) ekoloških inspektora koji pokrivaju inspekcijski nadzor nad primjenom propisa u svim oblastima životne sredine nije uzeto u obzir specifično za oblast zaštite prirode u Planu za unapređenje administrativnih kapaciteta. Pitanje jačanja kapaciteta inspekcijskog organa mora se riješiti generalno za sve podoblasti pravne tekovine EU u životnoj sredini, kao i pitanja eventualnih preklapanja nadležnosti ekološke insprekcije po pitanju zaštite prirode s inspekcijom u oblasti šumarstva, lovstva i zaštite bilja. U plan administrativnih kapaciteta nijesu unešeni kapaciteti Uprave carina, koji u okviru svojih nadležnosti obavljaju i kontrolu izvoza-uvoza zaštćenih biljnih i životinskih vrsta (CITES), kao i koža i prizvoda od kože morskih sisara – foka). Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta Uprave za inspekcijske poslove potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju Poglavlja 27: Životna sredina i klimatske promjene prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). Nije jedino važno reorganizovati postojeću institucionalnu strukturu i povećati broj zaposlenih. Uspostavljanje koordinacionog mehanizma svih institucionalnih kapaciteta u pod-sektoru zaštite prirode je isto tako važno. Stoga, on će biti kreiran nakon usvajanja ove Strategije i Akcionog plana kao integralnog dijela cjelokupne strukture za proces pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji i pregovore Crne Gore o Poglavlju 27. Oslanjaće se na pozitivno iskustvo i praksu vezane za funkcionisanje najvažnijih koordinacionih mehanizama kao što je funkcionisanje Nacionalnog savjeta za održivi razvoj, klimatske promjene i integrisano upravljanje primorskom zonom i njegovih radnih tijela u periodu od 2002. do sada. Tako, Radna ekspertska grupa za zaštitu prirode biće uspostavljena mjesec dana nakon usvajanja ove Strategije u cilju jačanja implementacije ove Strategije i Akcionog plana. To će biti stalno tehničko tijelo čiji sastanci će se redovno sazivati na nedjeljnoj osnovi i koje će biti konstantno aktivno u međuvremenu oslanjajući se na on-line oblike komunikacije. Važan pokretač poboljšanju koordinacije između MORT i AZŽS, kao vodećih organa za zaštitu prirode i MPRR, UŠ, VU, carine, PA, MJ, AIA, Nacionalnih parkova Crne Gore, Morskog Dobra i istraživačkih institucija (univerziteta, Instituta za biologiju mora-MBI, Prirodnjačkog istorijskog muzeja) koji dijele neke od nadležnosti sa MORT u oblasti zaštite prirode generisaće se redovnim praćenjem i evaluacijom rezultata u ispunjavanju njihovih obaveza koje se predviđene ovom Strategijom i Akcionim planom. Oni problemi koje nije moguće riješiti 175 na ekspertskom nivou, Radna ekspertska grupa će dostaviti na razmatranje višem nivou koordinacione strukture za pregovore Crne Gore o Poglavlju 27. Posebna pažnja biće posvećena prikupljanju i pametnom korišćenju rezultata drugih aktivnosti vezanih za zaštitu prirode koje će realizovati zaiteresovane strane iz javnog sektora, a naročito one koje će biti implementirane od strane nevladinog sektora koji daje doprinos zaštiti značajnih prirodnih vrijednosti Crne Gore već decenijama. Radna ekspertska grupa za zaštitu prirode će obavljati sljedeće funkcije:  Ublažavanje i prevazilaženje praznina uzrokovanih činjenicom da izraženu institucionalnu organizaciju, koja je još više iskomplikovana fragmentiranim i nedovoljno raznovrsnim kompentencijama između gore navedenih nadležnih nacionalnih organa u oblast zaštite prirode, ne slijede odgovarajuće strukture i mehanizmi koordinacije,  Primjena mehanizama institucionalne koordinacije i nesmetanog protoka informacija u procesu implementacije ove Strategije i Akcionog plana,  Funkcionalna međusektorska horizontalna koordinacija na nacionalnom nivou između MORT i drugih gore navedenih državnih organa sa nadležnostima iz pod-sektora zaštite prirode,  Funkcionalna vertikalna koordinacija između nivoa nacionalne uprave i lokalnih samouprava koja doprinosi i međusektorskoj horizontalnoj koordinaciji između lokalnih samouprava. Uspješno ispunjavanje navedenih funkcija će omogućiti efikasno ekspertsko upravljanje implementacijom Strategije i Akcionog plana, uz pružanje savjetodavne podrške crnogorskoj strukturi za pregovore o Poglavlju 27. 5.6 INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE 5.6.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti industrijskog zagađenja Usklađivanje propisa Crne Gore sa propisima EU o kontroli industrijskih zagađenja planirano je kroz primjenu ukupno 14 mjera koje su prikazane u TABELI XLIII. S obzirom na izuzetnu složenost problematike industrijskih zagađenja, ali i na određena iskustva stečena u prethodnom periodu, potpuno usklađivanje propisa Crne Gore sa odgovarajućim propisima EU projektovano je kroz primjenu navedenih mjera u periodu od 15 do 36 meseci. Na samom početku perioda za transpoziciju Direktive 2010/75/EU (industrijske emisije) Crna Gora će pripremiti detaljnu analizu postojećeg stanja uređenosti ovog podsektora, koja bi omogućila jasno planiranje svih aspekata transpozicije te direktive (što uključuje, pored donošenja posebnog novog zakona i izmjene i dopune više postojećih zakona). Za uređivanje pitanja koja se u skladu sa politikom eko-menadžmenta EU dobrovoljno uređuju nacionalnim propisima, za eventualno preduzimanje mjera kojima bi ta politika EU bila primenjena i u Crnoj Gori, ostavljen je rok od 42 meseca. Za uspješnu realizaciju projektovanih mjera MORT-u je neophodna tehnička pomoć EU. TABELA XLI: PLAN TRANSPOZICIJE – INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE I UPRAVLJANJE RIZICIMA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2010/75/EU 118 Izrada i donošenje Zakona o MORT 2 godine Potrebna Neophodna prethodna analiza (sa identifikacijom 176 (Industrijske emisije) industrijskim emisijama potrebe za mijenjanjem drugih zakona) 119 Izrada i donošenje podzakonskih akata MORT 180 dana 2 Direktiva 2001/80/EC (LCP) tj. poglavlje III IED 120 Izrada i donošenje Zakona o industrijskim emisijama MORT 2 godina Potrebna Nije transponovana 121 Izrada i donošenje podzakonskih akata MORT 180 dana 3 Direktiva 2012/18/EU (Seveso III) 122 Izrada i donošenje zakona MORT & DVS (MUP) 1 godina Potrebna Nije transponovana 123 Izrada i donošenje podzakonskih akata MORT & DVS (MUP) 90 dana 4 Regulativa (EC) br. 166/2006 (EPRTR) 124 Izmjene i dopune zakona MORT 1 godina Potrebna Izmjene i dopune zakona po potrebi (izvršavanje obaveza po PRTR Protokolu) 125 Izrada i donošenje podzakonskog akta o PRTR Crne Gore MORT 180 dana 5 Regulativa (EC) br. 66/2010 (ekološko označavanje) 126 Izmjene i dopune zakona MORT 1 godina Izmjene i dopune zakona, po potrebi, u najboljem trenutku po odluci MORT, s tim da oba sistema budu u primjeni prije isteka roka od 4 godine 127 Izrada i donošenje podzakonskog akta MORT 180 dana 6 Odluka Komisije 2012/481/EU (ekološko označavanje) 128 Izmjene i dopune zakona MORT 1 godina 129 Izrada i donošenje podzakonskog akta MORT 180 dana 7 Regulativa (EC) br. 1221/2009 (EMAS) 130 Izmjene i dopune zakona MORT 1 godina 131 Izrada i donošenje podzakonskog MORT 180 dana 5.6.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti industrijskog zagađenja Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti zagađenja i upravljanja rizicima u periodu do 2020. godine predviđa ključne mjere, koje se odnose prvenstveno na primjenu zakona i podzakonskih akata usklađenih sa ključnim direktivama, Direktivnom 2010/75/EU o industrijskim emisijama (IED) i 177 Direktivom 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III). U Crnoj Gori još uvijek nijesu identifikovana “seveso” postrojenja. Identifikacija će se obaviti nakon usklađivanja domaćih propisa sa SEVESO III direktivom, u saradnji MORT, AZŽS i MUP - Direktorat za vanredne situacije. Isto tako planirano je da se uspostavi registar zagađivača sa podacima o emisijama u skladu sa Regulativom E-PRTR (EC) br. 166/2006 i pokrenu aktivnosti za primjenu mehanizma EMAS-a i Eko označavanja. TABELA XLII: PLAN PRIMJENE - INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok primjene Tehnička pomoć Napomena 1 Direktiva 2010/75/EU o industrijskim emisijama (IED) i Direktiva 2001/80/EC o velikim ložištima (LCP) 66 Izraditi specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MORT 2017 Potrebna 67 Uspostaviti i unaprijediti procedure za izdavanje dozvola u skladu sa IED MORT AZŽS 2018 2 Direktiva 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III) 68 Identifikovati «SEVESO» postrojenja u Crnoj Gori. MORT u saradnji sa MUP AZŽS UIP 2017 Ključne mjere za primjenu propisa, koji se odnose na SEVESO III direktivu planirati već u DSIP i primjeniti nakon donošenja propisa 69 Izraditi specifičan plan implementacije direktive (DSIP) MORT u saradnji sa MUP 2017 Potrebna 3 Regulativa (EC) br. 166/2006 o registru zagađivača (EPRTR) 70 Uspostaviti registar zagađivača (PRTR) sa bazom podataka o emisijama zagađivača AZŽS 2017 Potrebna 4 Regulativa (EC) br. 66/2010 o ekološkom označavanju (Eco Label) 71 Odrediti nadležno tjelo i šemu za sertifikacju proizvoda za dodjelu Eko znaka. MORT AZŽS 2020 Aktivnosti za primjenu planirati nakon usvajanja podzakonskih akata 5 Regulativa (EC) br. 1221/2009 (EMAS) 72 Započeti pripremne aktivnosti za uspostavljanje EMAS sistema u Crnoj Gori MORT AZŽS 2020 Aktivnosti za primjenu planirati nakon usvajanja podzakonskih akata 5.6.3 Plan za jačanje administrativnih kapaciteta U predloženom planu za jačanje kapaciteta ključnih institucija (MORT i AZŽS) data je procjena minimuma potrebnih ljudskih resursa. Precizne procjene mogu se dati tek nakon detaljne analize obima aktivnosti svakog državnog službenika za punu implementaciju pojedinačnih propisa. 178 TABELA XLIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE PLAN ZA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Direktiva 2010/75/EU o industrijskim emisijama (IED) i Direktiva 2001/80/EC o velikim ložištima (LCP) Direktiva 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III) Regulativa (EC) br. 166/2006 o registru zagađivača (EPRTR) Regulativa (EC) br. 66/2010 o ekološkom označavanju (Eco Label) Regulativa (EC) br. 1221/2009 (EMAS) 1 3 3 4 4 4 AZŽS Direktiva 2010/75/EU o industrijskim emisijama (IED) i Direktiva 2001/80/EC o velikim ložištima (LCP) Direktiva 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III) Regulativa (EC) br. 166/2006 o registru zagađivača (EPRTR) Regulativa (EC) br. 66/2010 o ekološkom označavanju (Eco Label) Regulativa (EC) br. 1221/2009 (EMAS) 4 4 8 8 8 8 MUP Direktiva 2012/18/EU o kontroli opasnosti od vecíh udesa koji uključuju opasne supstance (SEVESO III) 1 1 1 1 1 1 UKUPNO 6 8 12 13 13 13 U tabeli nije planirano jačanje administrativnih kapaciteta UIP, koje treba sprovesti u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Savjeta. Sa trenutnim brojem od samo šest inspektora sa još dva inspektora za vode ni u fizičkom niti u stručnom smislu nije moguće sprovesti efikasan inspekcijski nadzor nad primjenom svih propisa usklađenih sa pravnom tekovinom EU o zaštiti životne sredine. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta UIP potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju Poglavlja 27: Životna sredina i klimatske promjene prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (3.11). 5.7 UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA 5.7.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru upravljanje hemikalijama Potpuna usklađenost pravnog okvira Crne Gore za upravljanje hemikalijama sa propisima EU biće postignuta realizacijom ukupno 21 mjera navedenih u TABELI XLV. Period u kojem bi se postigla puna usklađenost propisa Crne Gore sa zahtjevima EU projektovan je na najduže godinu dana. Ako postoji potreba za otklanjanjem određenih dilema u pogledu potrebe realizovanja određenih mjera, potrebno je, u kontaktu sa ECHA, razjasniti eventualne nejasnoće i (po potrebi) uz tehničku pomoć ECHA realizovati sve planirane aktivnosti u predviđenim rokovima. TABELA XLIV: PLAN TRANSPOZICIJE - UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2004/42/EC (VOCs “Boje") 132 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 Transponovana u velikoj mjeri 179 2 Regulativa (EC) br. 1907/2006 (REACH) 133 Izmjene i dopune Zakona MORT 2016 Potrebna (ECHA) Potrebno je dodatno uređivanje 134 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 3 Regulativa (EC) br. 1272/2008 (CLP) 135 Izmjene i dopune Zakona MORT 2016 Potrebno je dodatno uređivanje 136 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 4 Regulativa (EC) br.528/2012 (Biocidi) 137 Donošenje Zakona MORT 2016 Potrebno je dodatno uređivanje 138 Donošenje podzakonskih akata MORT 2017 5 Regulativa (EU) br. 649/2012 (Izvoz/uvoz opasnih hemikalija) 139 Izmjene i dopune Zakona MORT 2016 Potrebno je dodatno uređivanje 140 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 6 Regulativa (EC) br. 1102/2008 (Izvoz i skladištenje metalne žive) 141 Donošenje Zakona MORT 2016 Ova pitanja su djelimično uređena u Crnoj Gori 142 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 7 Regulativa (EC) br. 648/2004 (Deterdženti) 143 Izmjene i dopune Zakona MORT 2016 Potrebno je dodatno uređivanje 144 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 8 Regulativa (EC) br. 850/2004 (POPs ) 145 Donošenje Zakona MORT 2016 Potrebna (ECHA) Ova pitanja su djelimično ueđena u Crnoj Gori 146 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 9 Direktiva Savjeta 87/217/EEC (Azbest) 147 Donošenje Zakona MORT 2016 148 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskog akta MORT 2017 10 Direktiva 2004/9/EC (Verifikacija Dobra laboratorijska praksa) 149 Donošenje Zakona MORT ME ATCG 2016 150 Izmjene i dopune / donošenje podzakonskih akata MORT ME ATCG 2017 11 Direktiva 2010/63/EU (Korišćenje životinja u naučne svrhe) 151 Donošenje odgovarajućih zakonskih normi MPRR 2016 152 Donošenje podzakonskih akata MPRR VU 2017 5.7.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u podsektoru upravljanje hemikalijama Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti hemikalija obuhvata ključne mjere za uspostavljanje registra hemikalija i biocida, službe za pomoć korisnicima i centra za kontrolu trovanja, kao mjere dodatne obuke zaposlenih u ključnim institucijama. Posebne mjere su planirane i za uspostavljanje evidencije nad 180 skupljanjem, skladištenjem i izvozom metalne žive i pripremu plana za evidentiranje i bezbjedno rukovanje azbestom i azbestnim proizvodima. TABELA XLV: PLAN PRIMJENE - HEMIKALIJE PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA Br. Naziv EU propisa Mjera Institu cija Rok primjene Tehnička pomoć Napomena 1 Regulativa (EC) br. 1907/2006 o registraciji, ocjeni, ovlašcénju i restrikciji hemikalija (REACH) 73 Uspostaviti registar hemikalija u skladu sa REACH Regulativom AZŽS 2019 Potrebna Uspostavljanje registra hemikalija (jačanje profesionalnih i tehničkih kapaciteta AZŽS) biće implementirano kroz IPA II 2014 2020. (Aktivnost 4.6.) 74 Uspostaviti «Help Desk» službu za pomoć korisnicima AZŽS 2018 Potrebna Uspostavljanje help-deska (jačanje profesionalnih i tehničkih kapaciteta AZŽS) biće implementirano kroz IPA II 2014 2020. (Aktivnost 4.6.) 75 Pripremiti i izvršiti plan obuke kadrova u AZŽS MORT AZŽS 2017-2020 Potrebna Tehnička pomoć ECHA. U okviru IPA projekta koii sprovodi ECHA, organizovaće se par studisjskih posjeta nekoj od zemalja EU sa ciljem upoznavanja sa radom Helpdeska i primjenom REACH 181 2 Regulativa (EC) br. 1272/2008 o klasifikaciji, obilježavanju i pakovanju supstanci i smješa (CLP) 76 Uspostaviti «Centar za kontrolu trovanja» - (tijelo zaduženo za primanje informacija u vezi sa hitnim zdravstvenim intervencijama) i izvršiti dodatnu obuku kadrova (toksikologija) MZ 2018 Potrebna Strategijom upravljanja hemikalijama 2015-2018. godine je takođe planirano uspostavljanje Centra za kontrolu trovanja za 2018. godinu Zaključak Vlade Crne Gore od 18. maja 2016. obavezuje Ministarstvo zdravlja da uspostavi Jedinicu za kontrolu trovanja sa obučenim ljekarima i specijalistima za medicinsku toksikologiju, u okviru Kliničkog centra do 2018. Pripremiti i izvršiti plan obuke kadrova u AZŽS MORT AZŽS 2017-2020 Potrebna Tehnička pomoć ECHA. U okviru IPA projekta koii sprovodi ECHA, organizovaće se par studisjskih posjeta nekoj od zemalja EU sa ciljem upoznavanja sa radom Helpdeska i primjenom CLP Izvještavanje o komunikaciji o bezbjednom korišćenju hemikalija AZŽS 2016 kontinuirano AZŽS u saradnji sa profesionalnim institucijama će nastavaiti da organizuje okrugle stolove, radionice, kao i da kontinuirano informiše proizvođače, uvoznike, dalje korisnike i druge zainteresovane strane o bezbjednom upravljanju hemikalijama 182 3 Regulativa (EC) br. 528/2012 (stavljanje u promet i korišcénje biocidnih proizvoda) 77 Uspostaviti i voditi registar biocidnih proizvoda, koji su stavljeni u promet AZŽS 2019 Uspostavljanje registra hemikalija (jačanje profesionalnih i tehničkih kapaciteta) će biti implementirano kroz (IPA II)2014 2020. (Aktivnost 4.6.) 78 Pripremiti i usvojiti plan primjene zakona i podzakonskih akata MORT AZŽS 2017 Potrebna Tehnička pomoć ECHA 79 Pripremiti (u 2017) i obezbjediti realizaciju plana obuke kadrova u AZŽS (2017-2020) AZŽS MORT 2017 – 2020 Potrebna Tehnička pomoć ECHA 4 Regulativa (EU) br. 649/2012 (Izvoz-uvoz hemikalija - PIC) 80 Uspostaviti i voditi PIC postupak u skladu sa ovom Regulativom i Roterdamskom konvencijom AZŽS 2016 kontinuirano Izgradnja kapaciteta (ljudskih resursa) za ispunjavanje obaveza Roterdamske konvencije za zaštitu zdravlja ljudi i životne sredine od opasnih hemikalija MORT, AZŽS, CU 2017-2020 Potrebna Kroz tehničku pomoć Roterdamske konvencije koja je namijenjena za strane-zemlje u razvoju i strane sa ekonomijama u tranziciji 4 Regulativa (EU) Br. 649/2012 (izvoz i uvoz hemikalija - PIC) 80 Uspostaviti i sprovoditi proceduru PIC u skladu sa ovom Regulativom i Roterdamskom konvencijom AZŽS 2017 5 Regulativa (EC) br. 1102/2008 (izvoz i skladištenje metalne žive) 81 Obezbjediti kontrolu i voditi evidenciju nad skupljanjem, skladištenjem i izvozom metalne žive AZŽS AIA 2017-2018 Projekat „Pripreme za ratifikovanje i implementaciju Minamata Konvencije o živi inicijalna procjena za Crnu Goru“ će trajati dvije godine (2016-2018).. 6 Regulativa (EC) br. 648/2004 (Deterdženti) 82 Izdavanje dozvola za korišćenje površinski aktivne supstance (industrijski deterdžent) AZŽS UIP U primjeni Pregovaračko poglavlje br. 1 «Sloboda kretanja robe» 183 7 Regulativa (EC) Br. 850/2004 (POPs) 83 Uspostavljanje inventara ispusta POPs-ova u vodu i zemljište, i unapređenje inventara ispusta POPs u vazduh kroz Program monitoringa životne sredine AZŽS AIA 2017-2021 Potrebna Problematiku PCB/PCT obrađuje projekat “Održivo ekološko upravljanje PCB ijem u Crnoj Gori”, veza sa Direktivom 96/59/EC (PCB/PCT) Ažuriranje Nacionalnog implementacionog plana za Skokholmsku konvenciju MORT, AZŽS, CETI 2016--2018 NIP će biti ažuriran preko GEF projekta; „Razmatranje i ažuriranje nacionalnog implementacion og plana za Stokholmsku konvenciju i POPs u Crnoj Gori. Ciljevi ažuriranja NIP su a) usklađivanje sa članom 7 Stokholmske konvencije ažuriranjem Nacionalnih implementacioni h planova o POP; i b) izgradnja kapaciteta u okviru ažuriranja NIP. 8 Direktiva 87/217/EEC, Direktiva 91/692/EEC i Regulativa (EC) Br. 807/2003 (Azbestos) 84 Identifikacija problema i izrada akcionog plana sa mjerama za zaštitu od štetnog dejstva azbesta (Specifičan plan implementacije direktive - DSIP) MORT AZŽS 2017 Odmah pokrenuti aktivnosti za primjenu propisa 85 Izrada pripručnika za rukovanje sa materialima, koji sadrže azbestna vlakna (slobodni ili vezani azbest) AZŽS 2017 86 Informisanje javnosti o štetnosti azbesta i rukovanju sa otpadom koji sadrži azbest AZŽS 2017 184 9 Direktiva 2004/42/EC (VOC – isparljiva organska jedinjenja u premazima – «boje i lakovi») 87 Vršiti efikasan inspekcijski nadzor nad tržištem (uvozom) boja, lakova i drugih vrsta premaza, koji sadrže isparljiva organska jedinjenja. UIP 2017 10 Direktiva 2010/63/EU (Korišćenje životinja u naučne svrhe) 88 Izdavanje dozvola za korišćenje životinja u naučne svrhe AFSVPA 2018 5.7.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta Administrativni kapaciteti za efikasnu transpoziciju, primjenu i sprovođenje primjene većine propisa u oblasti hemikalija su izuzetno mali i po broju zaposlenih u nadležnim institucijama i po njihovoj stručnoj spremi. Posebno se to odnosi na ključne nadležne institucije kao što je MORT (jedan državni službenik), AZŽS (četiri sistematizovana radna mjesta) i UIP - ekološka inspekcija, u kojoj je zaposleno samo šest inspektora za kompletnu oblast zaštite životne sredine, koji ne posjeduju potrebna dodatna stručna znanja za vršenje inspekcijskog nadzora u oblasti hemikalija. Predloženi plan potrebnih kadrova hemijske, medicinske (toksikolozi) ili drugih srodnih (prirodnjačkih) struka predstavlja okvirni minimalni potrebni kadrovski kapacitet za efikasnu primjenu propisa. Puna transpozicija i implementacija propisa iz oblasti hemikalija biće ostvareni kroz maksimalno korišćenje postojećih ekspertskih državnih institucija kojima će se povjeriti ekspertske i tehničke aktivnosti u oblasti upravljanja hemikalijama (priprema ekspertske osnove za EP, smjernice, testiranje i provjera hemikalija, obuka menadžmenta za bezbjednost hemikalija, help desk, itd.). Tabela XLVI: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA PLAN ZA JAČANJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA HEMIKALIJE Institucija Propisi EU Br. zaposlenih (mjesta prema sistematizaciji) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Regulativa (EC) br. 1907/2006 o registraciji, ocjeni, ovlašcénju i restrikciji hemikalija (REACH) Regulativa (EC) br. 1272/2008 o klasifikaciji, obilježavanju i pakovanju supstanci i smješa (CLP) Regulativa (EC) br. 528/2012 (stavljanje u promet i korišcénje biocidnih proizvoda) Regulativa (EU) br. 649/2012 (Izvoz-uvoz hemikalija - PIC) Regulativa (EC) br. 1102/2008 (Izvoz i skladištenje metalne žive) Regulativa (EC) br. 648/2004 (Deterdženti) Regulativa (EC) br. 850/2004 (POPs) Direktiva 87/217/EEC, Direktiva 91/692/EEC i Regulativa (EC) br. 807/2003 (Azbest) Direktiva 2004/42/EC (VOC – isparljiva organska jedinjenja u premazima – «boje i lakovi») 1 1 3 4 4 4 185 AZŽS Regulativa (EC) br. 1907/2006 o registraciji, ocjeni, ovlašcénju i restrikciji hemikalija (REACH) Regulativa (EC) br. 1272/2008 o klasifikaciji, obilježavanju i pakovanju supstanci i smješa (CLP) Regulativa (EC) br. 528/2012 (stavljanje u promet i korišcénje biocidnih proizvoda) Regulativa (EU) br. 649/2012 (Izvoz-uvoz hemikalija - PIC) Regulativa (EC) br. 1102/2008 (Izvoz i skladištenje metalne žive) Regulativa (EC) br. 648/2004 (Deterdženti) Regulativa (EC) br. 850/2004 (POPs) Direktiva 87/217/EEC, Direktiva 91/692/EEC i Regulativa (EC) br. 807/2003 (Azbest) 5 5 8 8 8 8 AFSVPA Direktiva 2010/63/EU (Korišćenje životinja u naučne svrhe) - 1 1 1 1 MZ Novi Centar za kontrolu trovanja hemikalijama Regulativa (EC) br. 1272/2008 o klasifikaciji, obilježavanju i pakovanju supstanci i smješa (CLP) - 7 7 7 7 UKUPNO 6 6 19 20 20 20 U tabeli nije planirano jačanje administrativnih kapaciteta UIP, koje treba provesti u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Savjeta Sa trenutnim brojem od samo šest ekoloških inspektora ni u fizičkom niti u stručnom smislu nije moguće sprovesti efikasan inspekcijski nadzor nad primjenom svih propisa usklađenih sa pravnom tekovinom EU o hemikalijama. Reorganizacija i institucionalno jačanje UIP treba da obuhvati ne samo ekološku inspekciju, već i ostale inspekcije, kako bi se mogla u određene inspekcijske poslove za oblast hemikalija na tržištu Crne uključiti i tržišna, sanitarna ili fitosanitarna inspekcija. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta UIP potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju Poglavlja 27: Životna sredina i klimatske promjene prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). 5.8 Buka 5.8.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u oblasti buke u životnoj sredini Propisi o procjeni i upravljanju bukom u potpunosti su usklađeni sa propisima EU. Transpozicija Direktiva (EU) 2015/996 (metode procjene buke) biće izvršena do kraja 2016. TABELA XLVII: PLAN TRANSPOZICIJE - UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE PROCJENA I UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI Br. Naziv EU propisa Mjera Institucij a Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2002/49/EC (Buka u MORT Tranasponovana u potpunosti 186 životnoj sredini END) 2 Direktiva (EU) 2015/996 (Metode za procjenu buke) 185 Donošenje podzakonskog akta MORT 4. kvartal 2016. Postoji pravni osnov za donošenje 5.8.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u oblasti procjena i upravljanje bukom u životnoj sredini U skladu sa zahtjevima Zakona o zaštiti od buke u životnoj sredini, 90 usklađenog sa Direktivom 2002/49/EC (END) Crna Gora je odredila nadležne organe, kao i područja za koja je potrebno izraditi Strateške karte buke. Glavne implementacione aktivnosti odnose se na izradu Strateških karata buke i izradu Akcionih planova. Strateške karte buke za aglomeraciju i glavne puteve izradiće se najkasnije do 30. juna 2017. Tako je, 2016. od strane AZŽS planirana priprema projekta koji bi omogućio izradu strateške karte buke za glavni put Radanovići Tivat. U okviru izrade strateške karte glavnog grada Podgorica biće obuhvaćen i glavni put Cetinje-Podgorica- Gornji Kokoti. Strateške karte buke za glavne puteve i aglomeraciju će biti izrađene od strane akreditovane institucije ili firme. Agencija za zaštitu životne sredine izdaje dozvole za mjerenje nivoa buke u životnoj sredini (izdate su četiri dozvole) i dozvole za izradu strateških karata i izračunavanje nivoa buke (izdata je jedna dozvola). Crna Gora će 2017. godine uspostaviti jedinstveni informacioni sistem, koji će obuhvatati i podatke o buci. Podaci iz Strateških karata buke biće u sistemu nakon 2017, kada budu izrađene. Akcioni planovi će se izraditi na osnovu strateških karata buke za glavni put i aglomeraciju. Akcioni planovi donijeće se do 2019. Akcioni plan za glavni put donosi Vlada, a priprema ga Ministarstvo saobraćaja i pomorstva u saradnji sa Ministarstvom održivog razvoja i turizma. Akcioni plan za Glavni grad Podgoricu donosi jedinica lokalne samouprave. U skladu sa gore navedenim, kao datum potpunog sprovođenja propisa usklađenih sa END direktivom utvrđen je 30. jun 2019. godine (nakon izrade Akcionih planova). TABELA XLVIII: PLAN PRIMJENE - UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PRAVNE TEKOVINE EU PROCJENA I UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok primjene Tehnička pomoć Napomena 98 Organizovanje obuke za sve relevantne institucije vezano za pripremu strateških mapa buke AZŽS LGU MTMA MORT Početak 2017 Potrebna Tehnička pomoć za obuku zaposlenih (TAIEX) 1 Direktiva 2002/49/EC (Buka u životnoj sredini END) 99 Izrada Strateških karata buke za glavne puteve AZŽS 30.06. 2017 Potrebna U 2016. od strane AZŽS planirana priprema projekta 100 Izrada Strateških karata buke za aglomeracije AZŽS Glavni grad Podgorica 30.06. 2017 Potrebna 90 Sl. list Crne Gore, br. 28/11, 28/12, 01/14 187 101 Organizovanje Nacionalne i lokalne kampanje za podizanje javne svijesti AZŽS JLS 30.09. 2018  102 Organizovanje obuke za sve relevantne institucije vezano za pripremu Akcionih planova AZŽS LGU MTMA MORT Početak 2019 Potrebna Tehnička pomoć za obuku zaposlenih (TAIEX) 103 Izrada Akcionog plana buke za glavni put Radanovići Tivat MSP u saradnji sa MORT 31.12. 2019 Potrebna Tehnička pomoć u vidu obuke kadrova (TAIEX) 104 Izrada Akcionog plana buke za glavni grad Podgorica i glavni put Cetinje-Podgorica Gornji Kokoti JLS Podgorica u saradnji sa MSP 31.12. 2019 Potrebna Tehnička pomoć u vidu obuke kadrova (TAIEX) 105 Uspostaviti jedinstveni informacioni sistem, koji će obuhvatati i podatke o buci AZŽS 31.12. 2017 Potrebna Kroz Projekat EuropeAID/135477/C/SER/ME 106 Izrada izvještaja o nivou buke u životnoj sredini AZŽS 30.06. 2019 Potrebna Obuka kadrova (TAIEX) 2 Direktiva Komisije (EU) 2015/996 (Metode za procjenu buke) 107 Primjeniti metode u izradi Strateških karata buke AZŽS 31.12. 2016 Potrebna Obuka kadrova (TAIEX) 5.8.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta U narednim godinama osim zapošljavanja jednog dodatnog inspektora nijesu predviđena značajna povećanja administrativnih kapaciteta nadležnih organa u oblasti procjene i upravljanja bukom u životnoj sredini ali je planirana dodatna obuka postoječih kadrova. TABELA XLIX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI PLAN ZA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA PROCJENA I UPRAVLJANJE BUKOM U ŽIVOTNOJ SREDINI Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Direktiva 2002/49/EC (Buka u životnoj sredini - END) Direktiva (EU) 2015/996 (Metode za procjenu buke) 1 1 1 1 1 1 AZŽS Direktiva 2002/49/EC (Buka u životnoj sredini - END) Direktiva (EU) 2015/996 (Metode za procjenu buke) 2 2 2 2 2 2 MSP Direktiva 2002/49/EC (Buka u životnoj sredini - END) Direktiva (EU) 2015/996 (Metode za procjenu buke) 1 1 1 1 1 1 JLS Podgorica Direktiva 2002/49/EC (Buka u životnoj sredini - END) Direktiva (EU) 2015/996 (Metode za procjenu buke) 1 1 1 1 1 1 UKUPNO 5 5 5 5 5 5 188 Ukupno šest ekoloških inspektora, koji bi trebalo da pokriju inspekcijski nadzor nad primjenom propisa u svim oblasti životne sredine nije uzeto u obzir u Planu za unapređenje administrativnih kapaciteta samo za oblast procjene i upravljanja bukom u životnoj sredini, jer se pitanje jačanja kapaciteta inspekcijskog organa mora riješiti generalno za sve podsektore pravne tekovine EU u životnoj sredini. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta Uprave za inspekcijske poslove potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju zahtjeva EU u sektoru životne sredine i klimatskih promjena prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). U toj projekciji predviđeno je zapošljavanje dodatnog inspektora za buku u 2017. godini u UIP-Odsjek za ekološku inspekciju. 5.9 CIVILNA ZAŠTITA 5.9.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru civilne zaštite U podsektoru Civilna zaštita predviđeno je preduzimanje ukupno šest mjera, čijom primjenom bi se postigla potpuna usklađenost ovog podsektora sa odgovarajućim zahtjevima EU i omogućilo uključivanje državnih organa, organizacije i građana Crne Gore u aktivnosti koje se provode na nivou EU u pogledu funkcionisanja Mehanizma Civilne Zaštite i Inicijative EU koja se odnosi na volontersku humanitarnu pomoć. Provođenjem mjera prikazanih u TABELI L takođe bi se postiglo blagovremeno uključenje organa nadležnih za civilnu zaštitu u aktivnosti (na transpoziciji i kasnijem provođenju propisa kojima je izvršena transpozicija), čije provođenje je planirano u okviru nadležnosti drugih organa Crne Gore. Sve aktivnosti koje treba provesti u okviru predviđenih mjera trebalo bi okončati shodno planu transpozicije u Tabeli L. TABELA L: PLAN TRANSPOZICIJE - CIVILNA ZAŠTITA PLAN TRANSPOZICIJE CIVILNA ZAŠTITA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Odluka 1313/2013/EU (Mehanizam civilne zaštite) 186 Donošenje odgovarajućih zakonskih normi DVS (MUP) I. kvartal 2019. Potrebna Uređivanje pitanja primjene MoU zaključenog između CG i EU o Mehanizmu Civilne Zaštite 187 Donošenje podzakonskog akta III. kvartal 2019. 2 Odluka2014/762/EU o sprovođenju Odluke 1313/2013/EU 188 Donošenje odgovarajućih zakonskih normi DVS (MUP) I. kvartal 2019. Potrebna Uređivanje pitanja primjene MoU zaključenog između CG i EU o Mehanizmu Civilne Zaštite 189 Donošenje podzakonskog akta DVS (MUP) III. kvartal 2019. 3 Direktiva 2007/60/EC (Procjena i upravljanje rizikom od poplava) 190 Saradnja na izradi nacrta i prijedloga zakonskih i podzakonskih, izvršnih pravnih normi MPRR DVS (MUP) Veza sa mjerama pod brojem 67 i 78, uključujući i rok 4 Direktiva 2012/18/EU (Seveso III) 192 Saradnja na izradi nacrta i prijedloga zakonskih i podzakonskih, izvršnih pravnih normi MORT iMPRR DVS (MUP) Veza sa mjerama pod brojem 122 i 123, uključujući i rokove 189 5.9.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u podsektoru civilna zaštita Primjena pravne tekovine EU u podsektoru civilna zaštita uglavnom se odnosi na ispunjavanje obaveza iz potpisanog sporazuma o pristupanju Mehanizmu civilne zaštite EU. Planirano je da će se usklađivanje s evropskim standardima u toj oblasti definisati kroz Strategiju za smanjenje rizika od katastrofa cǐje donošenje je planirano za IV kvartal 2017. Konkretni koraci za realizaciju aktivnosti iz obaveza iz Mehanizma civilne zaštite EU definisati će se kroz petogodišnji Akcioni plan. TABELA LI: PLAN PRIMJENE - CIVILNA ZAŠTITA PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PRAVNE TEKOVINE EU CIVILNA ZAŠTITA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok primjene Tehnička pomoć Napomena 1 Odluka 1313/2013/EU (Mehanizam civilne zaštite) 106 Pripremiti i donjeti Strategiju za smanjenje rizika od katastrofa sa Akcionim planom MUP-DVS 31.12. 2017 Potrebna Tehnička pomoć mehanizma 2 Odluka Komisije 2014/762/EU o utvrđivanju pravila za sprovođenje Odluke br. 1313/2013/EU o Mehanizmu Unije za civilnu zaštitu 107 Pripremiti i donjeti Strategiju za smanjenje rizika od katastrofa sa Akcionim planom MUP-DVS 31.12. 2020 Potrebna Tehnička pomoć mehanizma 5.9.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta Pitanje administrativnih kapaciteta karakteriše činjenica da se u Ministarstvu unutrašnjih poslova – Direktoratu za vanredne situacije - pitanjima implementacije pravne tekovine EU u oblasti civilne zaštite bave službenici Direkcije za civilnu zaštitu i humanitarnu pomoć (sedam službenika). TABELA LII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - CIVILNA ZAŠTITA PLAN ZA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA CIVILNA ZAŠTITA Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MUP Direktorat za vanredne situacije Odluka 1313/2013/EU (Mehanizam civilne zaštite) Odluka Komisije 2014/762/EU o utvrđivanju pravila za sprovođenje Odluke br. 1313/2013/EU o Mehanizmu Unije za civilnu zaštitu 7 7 7 7 7 7 UKUPNO 7 7 7 7 7 7 Strategijom i akcionim planom za smanjenje rizika od katastrofa, usvajanje kojih se planira za IV kvartal 2017. godine, biće definisani konkretni zadaci i obaveze, na osnovu kojih će se pripremiti i novi plan za unapređenje administrativnih kapaciteta. 190 5.10 KLIMATSKE PROMJENE 5.10.1 Plan aktivnosti za transpoziciju propisa u podsektoru klimatskih promjena Postoji jasno izražena politička volja Crne Gore da se pridruži naporima međunarodne zajednice i EU u preduzimanju odgovarajućih mjera usmjerenih na smanjenje emisija GHG. Međutim, politička opredeljenja još uvek ne prati adekvatan razvoj pravnog okvira, kako bi zahtjevi utvrđeni odredbama 27 propisa EU koji se odnose na klimatske promjene bili ugrađeni u pravni sistem Crne Gore. Imajući to u vidu, uz naravno, i pravnu obavezu Crne Gore da svoje propise i u ovom podsektoru uskladi sa propisima EU, koja proizlazi iz SSP, u TABELI LIII projektovano je preduzimanje ukupno 51 mjere u periodu ne dužem od 42 mjeseca za postizanje tog cilja. Imajući u vidu upadljivu nedovoljnost kadrova u ovom sektoru, nedostatak tehničkih kapaciteta, svijesti o klimi i koordinacije između resornih ministarstava, što ima direktni uticaj na sposobnosti implementacije definisanih mjera, i istovremeno sa mjerama predviđenim za jačanje organa nadležnih za pitanja klimatskih promjena, Crna Gora mora obezbijediti eksternu ekspertsku pomoć za izradu i pripremu kao i usvajanje brojnih domaćih propisa (za koje postoji bilo isključiva nadležnost MORT, bilo nadležnost podeljena sa drugima). TABELA LIII: PLAN TRANSPOZICIJE – KLIMATSKE PROMJENE PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE KLIMATSKE PROMJENE Br. Naziv EU propisa Mjera Institucija Rok za transpoziciju Tehnička pomoć Napomene 1 Direktiva 2003/87/EC (EU ETS) 16 Donošenje Zakona MORT (DKP) 2 godine Potrebna Nije transponovana 17 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 2 Regulativa Komisije (EU) br. 601/2012 (Izvještavanje o emisijama gasova staklene bašte) 18 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 19 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 3 Regulativa Komisije (EU) br. 600/2012 (Verifikacija izvještaja o emisijama gasova staklene bašte) 20 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 21 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 4 Odluka Komisije 2011/278/EU (Alokacija emisijskih kvota) 22 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 23 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 5 Regulativa Komisije (EU) No 1031/2010 (Aukcije GHG emisijskih kvota) 24 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 25 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 6 Regulativa Komisije (EU) No 1143/2013(Aukcije GHG emisijskih kvota) 26 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 120 dana Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 7 Regulativa Komisije (EU) No 176/2014 (Aukcije GHG emisijskih kvota) 27 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 28 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 191 8 Regulativa (EU) No 517/2014 (F-gasovi) 29 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja su u većoj meri uređena u Crnoj Gori 30 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 9 Regulativa Komisije (EU) br. 389/2013 (Registar) 31 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 32 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 10 Odluka Komisije 2006/780/EC (Duplo računanje) 33 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 34 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 11 Direktiva 2008/101/EC (ETS Avijacija) 35 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Nije transonovana 36 Donošenje podzakonskih akata 120 dana 12 Odluka Komisije 2009/450/EC (Avijacija I) 37 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Nije transonovana 38 Donošenje podzakonskih akata 120 dana 13 Odluka Komisije 2010/2/EU (Rizici curenja CO2) 39 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 40 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 14 Odluka Komisije 2014/746/EU (Sektori izloženi rizicima curenja CO2) 41 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori 42 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 15 Regulativa (EC) br. 1005/2009 (SuPstance koje oštečuju ozonski omotač - ODS) 43 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja su u većoj mjeri uređena u Crnoj Gori 44 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 16 Regulativa (EU) br. 525/2013 (Monitoring Mehanizam) 45 Donošenje zakonskih normi MORT (DKP) 2 godine Potrebna Ova pitanja su djelimično uređena u Crnoj Gori 46 Donošenje podzakonskih akata MORT (DKP) 120 dana 17 Odluka br. 406/2009/EC (Podjela napora) 47 Izmjene i dopune zakona MORT 3 godine Potrebna Nije transponovana. Potrebna saradnja sa ME, MSP, MPRR 48 Donošenje podzakonskog akta MORT 120 dana 18 Direktiva 98/70/EC (Kvalitet goriva) MORT (DKP) Potpuno transponovana 19 Direktiva 2009/30/EC (Kvalitet goriva) 49 Donošenje zakonskih odredbi ME, MORT (DKP) 1,5 godina Potrebna Nije transponovana. Potrebno učešće MORT (DKP) kroz saradnju sa ME 50 Donošenje podzakonskog akta ME, MORT (DKP) 60 dana 192 20 Direktiva 1999/94/EC (Informacije za potrošače) 51 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MORT (DKP) 1,5 godina Potrebna Nije transponovana 52 Donošenje podzakonskog akta MORT (DKP) 30 dana 21 Regulativa (EU) br. 510/2011 (Standardi CO2 emisija iz novih „kombi“ vozila) 53 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MSP/MUP MORT (DKP) 2,5 godina Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. Potrebna saradnja navedenih institucija 54 Donošenje podzakonskog akta MSP/MUP MORT (DKP) 60 dana 22 Regulativa (EC) br. 443/2009 (Standardi CO2 emisija iz novih putničkih vozila) 55 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MSP/MUP MORT (DKP) 2,5 godina Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. Potrebna saradnja navedenih institucija 56 Donošenje podzakonskog akta MSP/MUP MORT (DKP) 60 dana 23 Regulativa Komisije (EU) No 1014/2010 (Monitoring izvještavanje o regisraciji novih putničkih vozila) 57 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MUP/MSP MORT (DKP) 2,5 godina Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. Potrebna saradnja navedenih institucija 58 Donošenje podzakonskog akta MUP/MSP MORT (DKP) 60 dana 24 Regulativa Komisije (EU) br. 63/2011 (Odstupanja od specifičnih ciljeva emisija CO2) 59 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MUP/MSP MORT (DKP) 2,5 godina Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. Potrebna saradnja navedenih institucija 60 Donošenje podzakonskog akta MUP/MSP MORT (DKP) 60 dana 25 Regulativa Komisije (EU) br. 725/2011 (Odobrenje i sertifikacija inovativnih tehnologija) 61 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MSP 2,5 godina Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. MORT (DKP) sarađuje sa MSP 62 Donošenje podzakonskog akta MSP 60 dana 26 Odluka br. 1753/2000/EC (Monitoring sheme za specifične emisije) 63 Izrada i donošenje zakonskih odredbi MORT (DKP) 2,5 godina Potrebna Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. Ova pitanja nijesu uređena u Crnoj Gori. MORT (DKP) sarađuje sa MSP 64 Donošenje podzakonskog akta MORT (DKP) 60 dana 27 Direktiva 2009/31/EC (Geološko skladištenje CO2) 65 Izrada i donošenje zakonskih odredbi ME MORT (DKP) 3 godine Potrebna Nije transponovana 66 Donošenje podzakonskog akta ME MORT (DKP) 180 dana 5.10.2 Plan aktivnosti za primjenu propisa u podsektoru klimatskih promjena Plan aktivnosti za primjenu propisa u sektoru klimatksih promjena do 2030. godine definisan je usvajanjem Nacionalne strategije o klimatskim promjenama. Prioritetne mjere određene su po pojedinim grupama propisa koji se odnose na monitoring gasova staklene bašte i izvještavanje, trgovanje sa emisijama gasova staklene bašte, podjelu napora, zaštitu ozonskog omotača (ODS), emisije F-gasova staklene bašte i korišćenje goriva u saobraćaju. 193 U Crnoj Gori se samo u oblasti zaštite ozonskog omotača i emisija F-gasova staklene bašte u potpunosti primjenjuju propisi usklađeni sa pravnom tekovinom EU. Usklađivanje pravnog okvira Crne Gore sa ostalim djelovima pravne tekovine EU o klimatskim promjenama još je na samom početku. 5.10.2.1 Mehanizam monitoringa i izvještavanja U okviru planiranja mjera za primjenu mehanizma monitoringa i izvještavanja (MMR) uzeti su u obzir sljedeći EU propisi:  Regulativa (EU) Br. 525/2013 (Monitoring and Reporting Mechanism)  Regulativa (EU) br. 749/2013 ( Struktura i format izvještaja, način izvještavanja i pregled izvještaja).  C(2014) 1539 – Delegirana regulativa Komisije (EU) kojom se uspostavljaju materijalni uslovi Unije za sistem popisivanja i uzimanje u obzir promjena kod potencijala globalnog zagrijevanja i međunarodno dogovorenih smjernica za popisivanje u skladu sa Regulativom (EU) Br. 525/2013 Evropskog Parlamenta i Savjeta TABELA LIV: PLAN PRIMJENE – KLIMATSKE PROMJENE - MMR Br . EU legislation Measure Institucija Time limit for implemen tation Tehničk a pomoć Napomena 1 Regulativa (EU) br. 525/2013 (Mehanizam monitoringa i izvještavanja 20 Uspostavljanje nacionalnog sistema GHG inventara MORT AZŽS 2018 Potrebn a Obezbijediti kontinuiranu obuku službenika 2 Regulativa (EU) br. 749/2014 ( Struktura i format izvještaja, način izvještavanja i pregled izvještaja). C(2014) 1539 – Delegirana regulativa Komisije (EU) kojom se utvrđuju materijalni uslovi za sistem popisivanja Unije i uzimanje u obzir promjena kod globalnog zagrijevanja i međunarodnog dogovorenih smjernica za popisivanje u skladu sa Regulativom (EU) Br. 525/2013 Evropskog Parlamenta i Savjeta. 21 Obezbjediti strukturu i format izvještaja, način izvještavanja i pregled izvještaja MMR. MORT AZŽS 2018 Potrebn a Obezbijediti kontinuiranu obuku službenika 5.10.2.2 Trgovanje emisijama (EU ETS) Mjere za primjenu evropskog sistema trgovanja emisijama (EU ETS) gasova staklene bašte razrađene su u Nacionalnoj strategiji klimatskih promjena za Crnu Goru. Pošto u Crnoj Gori još nije uspostavljen pravni okvir, usklađen sa evropskim propisima u toj oblasti, planirano je, da će se u periodu 2016-2020 godine većina mjera odnositi na uspostavljane pravnog okvira za monitoring, obuku u ljudske resurse, kao i organizaciju sistema, obuku kadrova i jačanje kapaciteta. Nacionalna strategija za klimatske promjene predstavlja osnovni preduslov za implementaciju EU ETS. U cilju uspostavljanja EU ETS, Zakon o klimatskim promjenama će biti usvojen koji će obezbijediti pravni osnov za njegovu punu implementaciju. Međutim, u toku preduzimanja aktivnosti za ostvarivanje ovog cilja, Ministarstvo održivog razvoja i turizma će se baviti podizanjem svijesti, naročito vezano za uslove monitoringa, izvještavanja i verifikacije između potencijalnih operatora koji će pasti pod ovaj sistem s ciljem da se pripreme unaprijed i omoguće neprimjetnu implementaciju kada potrebni pravni okvir bude finalizovan. 194 5.10.2.3 Zaštita ozonskog omotača (ODS) i emisija F-gasova staklene bašte Zahtjevi Regulative (EC) br. 1005/2009 (sa amandmanima Regulative (EC) No 596/2009, 744/2010, 1087/2013, 1088/2013) o zaštiti ozonskog omotača i Regulative EU (br. 517/2014) o F-gasovima primenjuju se u viskom stepenu, kroz primjenu Zakona o zaštiti vazduha i Uredbe o supstancama koje oštećuju ozonski omotač (ODS) i alternativnim supstancama, kojima se utvrđuju nadležna tijela za implementaciju, neophodne zabrane upotrebe uvoza i izvoza ovih supstanci, kao i kaznene mjere. Treba zapaziti da su upotreba, uvoz i izvoz ODS, ako su u suprotnosti sa zakonom, kvalifikovani kao krivično djelo u Krivičnom zakoniku Crne Gore.91 Crna Gora je eliminisala upotrebu svih ODS osim HCFC supstanci od kojih se uvozi samo rashladni fluid R22 u količini od 13,9 t godišnje. Potrošnja je zamrznuta na nivo potrošnje iz 2013. godine. Crna Gora primjenjuje Montrealski protokol u skladu sa članom 5, što zapravo znači da Crna Gora ima pravo na finansijsku pomoć u sprovođenju Protokola i duže rokove za potpunu eliminaciju ODS supstanci iz upotrebe nego EU. Imajući u vidu zanemarljivu količinu ODS koja se koristi, kao i činjenicu da se ove supstance ne proizvode u Crnoj Gori, usklađivanje rokova sa EU ne bi trebalo da predstavlja problem. Crna Gora se navodi kao primjer u regionu kako se na dobar način implementiraju ove regulative. U ovom sektoru, Direktiva 2006/40/EC (MAC direktiva) koja se odnosi na rashladne uređaje u vozilima još nije implementirana u Crnoj Gori i predmet je pregovaranja u okviru Poglavlja 14 (o homologaciji vozila). Kompanije i serviseri koji rukuju opremom koja sadrži ODS i F gasove su u Crnoj Gori obučeni i izdati su im sertifikati, međutim još ne postoji sistem međusobnog priznavanja sertifikata sa zemljama članicama EU. Ovaj sistem se razvija paralelno sa sistemom međusobnog priznavanja sertifikata za ostala zanimanja (Pregovaračko poglavlje 1). TABELA LV: PLAN PRIMJENE – KLIMATSKE PROMJENE - ODS I F-GASOVI Br . Naziv EU propisa Mjera Institucij a Rok primjene Tehničk a pomoć Napomena 1 Regulativa (EC) br. 1005/2009 («recast»), sa amandmanima Regulative (EC) br. 596/2009, 744/2010, 1087/2013, 1088/2013 (ODS) 22 Nastaviti sa primjenom MORT AZŽS U primjeni Primjena u skladu sa Regulativom 2 Regulativa (EU) br. 517/2014 (F gasovi) 23 Nastaviti sa primjenom MSP AZŽS U primjeni Primjena u skladu sa regulativom 5.10.2.4 Saobraćaj i goriva Kvalitet tekućih goriva, koja se koriste u saobraćaju u Crnoj Gori redovno se kontroliše. U primjeni propisa planirano je uspostavljanje sistema informisanja o potrošnji goriva i emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobila i prikuplanje, kontrola, verifikacija i prenos zbirnih i detaljnih podataka o novoregistrovanim vozilima. 91Official Gazette of RMNE 70/03, 13/04, 47/06, Official Gazette of MNE 40/08, 25/10, 32/11, 64/11, 40/13, 56/13, 42/15, 58/15. 195 TABELA LVI: PLAN PRIMJENE – KLIMATSKE PROMJENE – SAOBRAĆAJ I GORIVA Br. Naziv EU propisa Mjera Institucij a Rok primjene Tehničk a pomoć Napomena 1 Direktiva 98/70/EC 2 4 Nastaviti sa kontrolom kvaliteta goriva AZŽS U primjeni U potpunosti primjenjen a 2 Direktiva 2009/30/EC kvalitetu goriva i mehanizmu praćenja i smanjivanja emisija gasova staklene bašte i Direktiva 2009/28/EC o promociji energenata iz obnovljivih izvora 2 5 Uspostaviti kontrolu i izračun emisija gasova staklene bašte ME MORT AZŽS 2018 3 Direktiva 1999/94/EC o informacijama potrošača u vezi potrošnje goriva i emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobila 2 6 Uspostaviti sistem informisanja o potrošnji goriva i emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobila MORT 2018 4 Regulativa (EU) br. 510/2011 i 443/2009 o CO2 emisijama iz novih „kombi“ i putničkih vozila 2 7 Uspostaviti sistem obračuna i izvještavanja o emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobila MSP 2019 5 Regulativa (EU) br. 1014/2010 (Monitoring i izvještavanje o registraciji novih putničkih vozila) 2 8 Obezbjediti održavanje, prikupljanje, kontrolu, verifikaciju i prijenos zbirnih i detaljnih podataka o novo registrovanim vozilima MUP 2019 5.10.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta Organizacija institucija i trenutni administrativni kapaciteti još ne omogućavaju efikasnu transpoziciju i primjenu propisa u sektoru klimatskih promjena u Crnoj Gori, usklađenih sa pravnom tekovinom EU. Usvajanjem Nacionalne strategije o klimatskim promjenama i formiranjem posebnog Direktorata za klimatske promjene u MORT, postavljene su prve osnove organizacije institucija, koje treba u buduće još nadgraditi i adekvatno kadrovski ojačati. U tom smislu potrebno je nastaviti sa sljedećim aktivnostima:  Uspostaviti adekvatnu institucionalnu strukturu i međusektorsku saradnju za efikasnu primjenu politike Crne Gore koja se tiče klimatskih promjena;  Osigurati adekvatan administrativni kapacitet nadležnih institucija na državnom nivou;  Kadrovski ojačati Direktorat za klimatske promjene u MORT-u;  Kadrovski ojačati i izvršiti dodatnu obuku kadrova u AZŽS;  Uspostaviti adekvatnu organizaciju, kapacitet i način rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad primjenom horizontalnih propisa u sektoru klimatskih promjena, u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Savjeta od 4. aprila 2001. kojom se ustanovljavaju minimalni kriterijumi za inspekciju životne sredine u državama članicama EU. 196 TABELA LVII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – KLIMATSKE PROMJENE PLAN ZA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA KLIMATSKE PROMJENE Naziv institucije Naziv EU propisa Broj zaposlenih (sistematizovanih mjesta) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 MORT Regulativa (EU) br. 525/2013 (Mehanizam monitoringa i izvještavanja) Direktiva 2003/87/EC o trgovini emisijama (EU ETS) Regulativa (EU) No 601/2012 (Izvještavanje o emisijama gasova staklene bašte) Regulativa (EU) No 600/2012 (Verifikacija emisijskih izvještaja gasova staklene bašte) Odluka 2011/278/EU (Alokacija emisijskih kvota) Regulativa (EU) No 1031/2010, Regulativa (EU) No 1143/2013, Regulativa (EU) No 176/2014 (Aukcija emisijskih kvota) Regulativa (EU) No 176/2014 (Aukcija emisijskih kvota) Regulativa (EU) No 389/2013 (EU ETS Registar) Odluka 2006/780/EC (Duplo računanje) Odluka 2010/2/EU (Rizici curenja CO2) Odluka 2014/746/EU (Sektori ispostavljeni rizicima curenja CO2) Direktiva o informacijama potrošača u vezi potrošnje goriva i emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobile (1999/94/EC) 2 4 4 4 6 8 AZŽS Regulativa (EU) br. 525/2013 (Mehanizam monitoringa i izvještavanja) Regulativa (EU) br. 749/2013 ( Struktura I format izvještaja, način izvještavanja I pregled izvještaja) Direktiva 2003/87/EC o trgovini emisijama (EU ETS) Regulativa (EC) br. 1005/2009 («recast»), sa amandmanima Regulative (EC) br. 596/2009, 744/2010, 1087/2013, 1088/2013 (ODS) Regulativa (EU) br. 517/2014 (Fluorinated GHG) Direktiva 98/70/EC, 2009/30/EC (Kvalitet goriva) Direktiva 98/70/EC o kvalitetu goriva 9 10 11 11 11 11 ME Direktiva 2009/30/EC o mehanizmu praćenja i smanjivanja emisija GHG Direktiva 2009/28/EC o promociji energenata iz obnovljivih izvora Direktiva o geološkom skladištenju CO₂ (2009/31/EC) 2 2 2 3 3 4 MSP Direktiva 1999/94/EC o informacijama potrošača u vezi potrošnje goriva i emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobila Regulativa (EU) br. 510/2011 i 443/2009 o CO2 emisijama iz novih „kombi“ i putničkih vozila Direktiva 2008/101/EC (EU ETS Avijacija) Odluka 2009/450/EC (Avijacija I) 2 2 2 2 2 2 MUP Regulativa (EU) br. 1014/2010 (Monitoring i izvještavanje o registraciji novih putničkih vozila) Direktiva 1999/94/EC o informacijama potrošača u vezi potrošnje goriva i emisijama CO₂ prilikom kupovine novih automobila Regulativa (EU) br. 510/2011 i 443/2009 o CO2 emisijama iz novih „kombi“ i putničkih vozila Regulativa o CO2 emisijama iz novih putničkih i „kombi“ vozila- CO2 emisije iz vozila 1 1 2 2 2 2 UKUPNO 16 19 21 22 24 27 U tabeli nije planirano jaČanje administrativnih kapaciteta UIP, koje treba izvršiti u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i SavJeta. Trenutna projekcija jačanja administrativnih kapaciteta 197 UIP potrebnih za potpunu i efikasnu implementaciju Poglavlja 27: Životna sredina i klimatske promjene prikazana je u posebnim tabelama na kraju poglavlja V (5.11). 5.11 UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVE ZA INSPEKCIJSKE POSLOVE U OBLASTI ŽIVOTNE SREDINE I KLIMATSKIH PROMJENA Inspekcijski organi nadležni za nadzor nad primjenom propisa usklađenih sa propisima EU u oblasti životne sredine i promjene klime treba da se organizuju i kadrovski osposobe u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Savjeta. Sa trenutnim brojem od samo šest ekoloških inspektora ni u fizičkom niti u stručnom smislu nije moguće sprovesti efikasan inspekcijski nadzor nad primjenom svih propisa u sektoru životna sredina i promjena klime usklađenih sa EU propisima iz pregovaračkog Poglavlja 27. Trenutna projekcija potreba za jačanje administrativnih kapaciteta UIP pripremljena je na osnovu već preuzetih obaveza nadzora nad primjenom trenutno važećih domaćih propisa, iako cjelokupan pravni okvir još nije u potpunosti usklađen sa propisima EU u okviru pregovaračkog poglavlja 27. Nakon izvršene potpune transpozicije svih EU propisa, obaveze inspekcijskog organa će se bitno povećati. Zato će biti u narednim godinama potrebno izvršiti dodatnu reorganizaciju i institucionalno jačanje UIP. Reorganizacija i jačanje treba da obuhvati ne samo ekološku inspekciju, već i ostale inspekcije u okviru Uprave, kako bi se određeni inspekcijski poslovi za sektor životne sredine i klimatske promjene mogli podjeliti i sa drugim inspekcijama (npr. tržišnom, sanitarnom ili fitosanitarnom, itd.) i na taj način ojačati međusektorsku saradnju i unaprijediti integraciju politike životne sredine i klimatskih promjena u ostale sektore. Takođe, Crna Gora će koristiti smjernice i metodološke mehanizme za planiranje i targetiranje inspekcija izrađene od strane IMPEL i aktivno će učestvovati u aktivnostima ove mreže. TABELA LVIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UIP – EKOLOŠKA INSPEKCIJA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVA ZA INSPEKCIJSKE POSLOVE - Odsjek za ekološku inspekciju Br. Poglavlje 27 Naziv pod poglavlja Naziv CG propisa Zaposleni u 2015 Plan dodatnog zapošljavanja po godinama 2016 2017 2018 2019 2020 1 Horizontalno zakonodavstvo Zakon o životnoj sredini Zakon o odgovornosti za štetu u životnoj sredini Zakon o strateškoj procjeni uticajana životnu sredinu 6 1 3 4 4 4 2 Kontrola industrijskog zagađenja Zakon o integrisanom sprječavanju i kontroli zagađivanja životne sredine 1 1 1 1 1 3 Kvalitet vazduha Klimatske promjene Zakon o zaštiti vazduha 1 1 2 2 2 4 Buka u životnoj sredini Zakon o zaštiti buke u životnoj sredini 1 1 1 1 5 Zaštita prirode Zakon o zaštiti prirode Zakon o nacionalnim parkovima 1 2 3 3 3 6 Upravljanje otpadom Zakon o upravljanju otpadom 2 3 4 4 4 7 Hemikalije Zakon o hemikalijama Zakon o biocidima 1 2 3 3 3 UKUPNO DODATNO ZAPOSLENI PO GODINAMA 7 13 18 18 18 UKUPNO 6 13 19 24 24 24 198 U 2015. godini administrativni kapaciteti za poglavlje 27 su šest inspektora (za sve podsektore životne sredine). Za poboljšanje nadzora nad primjenom važećih propisa potrebno bi bilo dodatno zaposliti još inspektora, što bi sa postojećih 6 inspektora bilo ukupno 24 inspektora u Odsjeku za ekološku inspekciju. TABELA LIX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UIP – ŠUMARSTVO I LOVSTVO UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVA ZA INSPEKCIJSKE POSLOVE - Odsjek za inspekciju šumarstva, lovstva i zaštite bilja Br. Poglavlje 27 Naziv pod poglavlja Naziv CG propisa Zaposleni u 2015 Plan dodatnog zapošljavanja po godinama 2016 2017 2018 2019 2020 1 Zaštita prirode Zakon o šumama Zakon o divljači i lovstvu 11 1 2 3 3 3 UKUPNO 11 12 13 14 14 14 U 2015. godini postojeći administrativni kapaciteti su 11 inspektora za šumarstvo, lovstvo i zaštitu bilja. Za poboljšanje nadzora nad primjenom propisa iz oblasti zaštite prirode potrebno bi bilo u 2016. godini ojačanje kapaciteta sa jednim inspektorom, a do kraja 2020. godine sa tri inspektora, što bi sa postojećih 11 bilo ukupno 14 inspektora u Odsjeku za šumarstvo, lovstvo i zaštitu bilja. TABELA LX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – UIP – INSPEKCIJA VODA UNAPREĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVA ZA INSPEKCIJSKE POSLOVE - Odsjek za inspekciju vode Br. Poglavlje 27 Naziv pod poglavlja Naziv CG propisa Zaposleni u 2015 Plan dodatnog zapošljavanja po godinama 2016 2017 2018 2019 2020 1 Kvalitet voda Svi trenutno važeći propisi iz oblasti voda 2 3 4 5 6 7 UKUPNO 2 5 6 7 8 9 U 2015. godini postojeći administrativni kapaciteti su dva inspektora za vode. Za poboljšanje nadzora nad primjenom propisa u podsektoru upravljanja vodama potrebno bi bilo u 2016. godini ojačanje kapaciteta sa tri inspektora, a do kraja 2020. godine sedam inspektora, što bi sa postojeća 2 inspektora bilo ukupno devet inspektora za vode. 199 V. REFERENCE 1. MEĐUNARODNI UGOVORI STABILISATION AND ASSOCIATION AGREEMENT BETWEEN THE EUROPEAN COMMUNITIES AND THEIR MEMBER STATES OF THE ONE PART, AND THE REPUBLIC OF MONTENEGRO, OF THE OTHER PART, 2007 MEĐUNARODNI UGOVORI NAVEDENI U ANEKSU III UZ NEAS 2. DOKUMENTI EVROPSKE UNIJE Council Decision 2007/49/EC of 22 January 2007 on the Principles, Priorities and Conditions contained in the EU Partnership with Montenegro COMMUNICATION FROM THE COMMISSION – THE CHALLENGE OF ENVIRONMENTAL FINANCING IN THE CANDIDATE COUNTRIES, COM (2001) 304 FINAL, BRUSSELS, 08.06.2001 COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE COUNCIL, THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE EUROPEAN ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS ON THE REVIEW OF RECOMMENDATION 2001/331/EC PROVIDING FOR MINIMUM CRITERIA FOR ENVIRONMENTAL INSPECTIONS IN THE MEMBER STATES COM(2007) 707 COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS – EU ENLARGEMENT STRATEGY, SWD (2015)210 final, COM(2015)611 final, Brussels, 10.11.2015. COMMISSION’S COMMUNICATION TO THE COUNCIL, EUROPEAN PARLIAMENT, THE ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE, THE COMMITTEE OF THE REGIONS AND THE CANDIDATE COUNTRIES IN CENTRAL AND EASTERN EUROPE ON ACCESSION STRATEGIES FOR ENVIRONMENT – MEETING THE CHALLENGE OF ENLARGEMENT WITH CANDIDATE COUNTRIES IN CENTRAL AND EASTERN EUROPE COM(1998) 294 FINAL, BRUSSELS, 20.05.1998) EU STRATEGY FOR THE DANUBE REGION (EUSDR) EU STRATEGY FOR THE ADRIATIC AND IONIAN REGION (EUSAIR) GUIDE TO THE MAIN ADMINISTRATIVE STRUCTURES REQUIRED FOR IMPLEMENTING THE ACQUIS (2013) Minutes of the Technical Meetings and the Opening Benchmark Meeting for chapter 27 – Environment and Climate Change, Podgorica, 13-14 May 2014 PROPISI EU NAVEDENI U U ANEKSU I UZ NEAS RECOMMENDATION 2001/331/EC OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL OF 4 APRIL 2001 PROVIDING FOR MINIMUM CRITERIA FOR ENVIRONMENTAL INSPECTIONS IN THE MEMBER STATES. Screening Report Montenegro, European Commission, WP ENLARGEMENT + COUNTRIES NEGOTIATING ACCESSION TO EU MD 219/13, 28.11.13 200 3. STRATEŠKI, PLANSKI I PROGRAMSKI DOKUMENTI I PROPISI CRNE GORE DEVELOPMENT DIRECTIONS OF MONTENEGRO 2013 -2016 AND REGIONAL DEVELOPMENT STRATEGY 2014 – 2020 DRŽAVNI PLAN UPRAVLJANJA OTPADOM ZA PERIOD 2015-2020 MASTER PLAN ODVOĐENJA OTPADNIH VODA CRNOGORSKOG PRIMORJA I OPŠTINE CETINJE –usvojen je od strane Vlade Republike Crne Gore u januaru 2005 NACIONALNALNI AKCIONI PLAN (NAP) ZA BORBU PROTIV BESPRAVNIH AKTIVNOSTI U ŠUMARSTVU usvojen na sjednici Vlada Crne Gore od 16. aprila 2009 NACIONALNA STRATEGIJA BIODIVERZITETA SA AKCIONIM PLANOM ZA PERIOD 2010-2015 – donijeta na sjednici Vlade Crne Gore od 29. jula 2010.godine NACIONALNA STRATEGIJA ODRŽIVOG RAZVOJA DO 2030. NACIONALNA STRATEGIJA U OBLASTI KLIMATSKIH PROMJENA DO 2030 (2015) - donijeta na sjednici Vlade Crne Gore od 17. septembra 2015 NACIONALNA STRATEGIJA UPRAVLJANJA KVALITETOM VAZDUHA SA AKCIONIM PLANOM (2013 – 2016) donijeta na sjednici Vlade Crne Gore od 8. februara 2013 NACIONALNA POLITIKA ŽIVOTNE SREDINE- Vlada Crne Gore je donijela krajem 2008 NACIONALNI PROGRAM ZA INTEGRACIJU CRNE GORE U EU ZA PERIOD 2008 – 2012 usvojena na sjednici Vlade Crne Gore 5. jula 2008 National Harmonisation and Implementation Strategy and Action Plan for Chapter 27 2016-2020 PRAVCI RAZVOJA CRNE GORE KAO EKOLOŠKE DRŽAVE – dokument usvojen na sjednici Vlade Crne Gore marta 2001 PRAVCI RAZVOJA CRNE GORE 2013 – 2016 - usvojen na sjednici Vlade Crne Gore od 28. marta 2013 PRAVCI RAZVOJA CRNE GORE 2015. - 2018. - usvojen na sjednici Vlade Crne Gore od 2. jula 2015 PROGRAM EKONOMSKIH REFORMI ZA CRNU GORU 2015 – 2017- donijet na sjednici Vlade Crne Gore od 29. januar 2015 PROGRAM PRISTUPANJA CRNE GORE EVROPSKOJ UNIJI 2016 – 2018- donijet na sjednici Vlade Crne Gore od 5. februara 2015 PROGRAM RAZVOJA LOVSTVA ZA PERIOD 2014-2024 – donijet na sjednici Vlade Crne Gore od 18. decembra 2014 PROPISI CRNE GORE NAVEDENI U ANEKSU IV UZ NEAS STATE MASTER PLAN FOR WASTE MANAGEMENT (2005) AND NATIONAL WASTE MANAGEMENT PLAN (2008 -2012) STRATEGIJA EKO-REMEDIJACIJE SA AKCIONIM PLANOM 2014 – 2020 usvojena je od strane Vlade Crne Gore u septembru 2014 STRATEGIJA REGIONALNOG RAZVOJA CRNE GORE ZA PERIOD 2014 – 2020- donijeta na sjednici Vlade Crne Gore od 26. juna 2014 STRATEGIJA SA PLANOM RAZVOJA ŠUMA I ŠUMARSTVA - usvojena na 63. sjednici Vlade od 03.04.2014 201 STRATEGIJA UPRAVLJANJA OTPADOM CRNE GORE DO 2030 - donešena na sjednici Vlade Crne Gore od 9. jula 2015 STRATEŠKI MASTER PLAN ZA KANALIZACIJU I OTPADNE VODE U CENTRALNOM I SJEVERNOM REGIONU CRNE GORE je usvojen je od strane Vlade Republike Crne Gore u julu 2005 THE MASTER PLANS FOR REMOVAL AND WASTE WATER TREATMENT AT THE MONTENEGRIN COAST, AT THE CENTRAL AND THE NORTHERN REGION OF MONTENEGRO THE NATIONAL BIODIVERSITY STRATEGY 2010 – 2015 VLADA CRNE GORE: PRIORITETNE AKTIVNOSTI U KOMUNALNOJ DJELATNOSTI Agenda reformi, 2013 4. RADNI MATERIJALI ORGANA NADLEŽNIH ZA ZAŠTITU ŽIVOTNE SREDINE 4.1 Nacionalna strategija harmonizacije i implementacije za poglavlje 27 sa Akcionim planom za period 2016. – 2020. Horizontalni propisi (26. oktobar 2015) (MORT) Kvalitet vazduha (26. oktobar 2015)(MORT) Klimatske promjene (26. oktobar 2015)(MORT) Kvalitet voda (26. oktobar 2015) (MPRR) Upravljanje otpadom (26. oktobar 2015) (MORT) Industrijsko zagađenje (17. septembar 2015) (MORT) Upravljanje hemikalijama (26. oktobar 2015)(MORT/CETI) Zaštita prirode (26. oktobar 2015)(MORT) Procjena i upravljanje bukom u životnoj sredini (26.oktobar 2011) (MORT) Civilna zaštita (26. Oktobar 2015) (MUP/DVS) 4.2 Analitički materijali pripremljeni u okviru projekta ECRAN (maj—septembar 2015) 4.2.1 Table of Concordance 4.2.1.1 Horizontalni propisi Direktiva 2011/92/EU.ToC.EIA2014 Direktiva 2001/42/EC.ToC.SEA Direktiva 2003/4/EC.ToC.access Direktiva 2003/35/EC.ToC.public.participation Direktiva 2007/2/EC.ToC.INSPIRE Direktiva 2004/35/EC.ToC.liability Direktiva 2008/99/EC.ToC.crim 202 4.2.1.2 Kvalitet vazduha Direktiva 2008/50/EC.ToC.cleaner.air Direktiva 2004/107/EC.ToC.Ars.Cd... Direktiva 2001/81/EC.ToC.NEC Direktiva 1999/32/EC.ToC.Sulphur Direktiva 94/63/EC.ToC.VOC.petrol Direktiva 2009/126/EC.ToC.petrol.stage II 4.2.1.3 Upravljanje otpadom Direktiva 86/278.EEC.ToC.sludge.in.agriculture Direktiva 94/62/EC.ToC.packagingipackaging.waste Direktiva 96/59/EC.ToC.PCB/PCT Direktiva 99/31EC.ToC.landfil Direktiva 2000/53/EC.ToC.end.of.life.vehicles Direktiva 2006/21/EC.ToC.waste.from.extractive.industry Direktiva 2006/66EC.ToC.bateriesiacumulators Direktiva 2008/98/EC.ToC.waste Direktiva 2011/65/EU.ToC.ROHS Direktiva 2012/19/EU.ToC.WEEE 4.2.1.4 Kvalitet voda Direktiva 2000-60-EC.ToC.WFD Direktiva 91/971/EEC.ToC.UWWT Direktiva 2006/118/EC.ToC.groundwater.protection Direktiva 2007/60/EC.ToC.floods Direktiva 91/676/EEC.ToC.nitrates Direktiva 2009/90/EC.ToC.technical.specifications 4.2.1.5 Zaštita prirode Direktiva 92/43/EEC.TOC.staništa Direktiva 1999/22/ToC.animals.in.zoo Direktiva 2009/147/ToC.birds 203 4.2.1.6 Industrijsko zagađenje Direktiva 2001/80/EC.ToC.LCP Direktiva 2004/42/EC.ToC.VOCs Direktiva 2010/75/ToC.IPPC.recast Direktiva2012/18/EU.ToC.seveso 4.2.1.7 Upravljanje hemikalijama Direktiva 87/217EEC.ToC.asbestos Regulativa (EC).Br.1272/2008.ToC.CLP Regulativa (EC) Br.689/2008.ToC.ex.imp Regulativa (EC) Br.1102/2008.ToC.mercury Regulativa (EC) Br.1907/2006.ToC.REACH Regulativa (EC) Br. 1272/2008.ToC.CLP Regulativa (EC) Br. 689/2008.ToC.ex.imp. 4.2.1.8 Procjena i upravljanje bukom u životnoj sredini Direktiva 2002/49.ToC.noise Direktiva (EU).2015/96.ToC.noise.methods. 4.2.1.9 Klimatske promjene Direktiva 98/70/EC.ToC.petrol.diesel Direktiva 1999/94/EC.ToC.consumer.info Direktiva Direktiva 2003/87/EC.ToC.EUETS. Direktiva Direktiva 2009/31/EC.ToC.geological.storage 4.2.2 Implementation Questionaires 4.2.2.1 Horizontalni propisi Direktiva 2011/92/EC.IQ.EIA Direktiva 2001/42/EC.IQ.SEA Direktiva 2003/4/EC.IQ.access Direktiva 2003/35/IQEC.public.participation Direktiva 2004/35/IQ.EC.liability Direktiva 2007/2/EC.IQ.INSPIRE Direktiva 2008/99/EC.IQ.crim 4.2.2.2 Kvalitet vazduha Direktiva 94/63/EC.IQ.VOC 204 Direktiva 1999/32/EC.IQ.Sulphur.reduction Direktiva 2001/81/EC.IQ.NEC Direktiva 2004/107/EC.IQ.Ars.Cd... Direktiva 2008/50/EC.IQ.cleaner.air Direktiva 2009/126/EC.IQ.petrol.stage II 4.2.2.3 Upravljanje otpadom Direktiva 86/278/EEC.IQ.sludge Direktiva 96/59/EC.IQ.PCB/PCT Direktiva 99/31/EC.IQ.landfil Regulativa.1257/2013.ship.reciclying Direktiva 2000/53/EC.IQ.end.of.life.vehicles Direktiva 2006/21/EC.IQ.extractive.ind Direktiva 2006/66/EC.IQ.bateriesiaccum Direktiva 2006/1013EC.IQ.shipment.of.waste Direktiva 2008/98/EC.IQ.waste Direktiva 2011/65/EC.IQ.RoHS Direktiva 2012/19/EC.IQ.WEEE 4.2.2.4 Kvalitet voda Direktiva 2000/60/EC.IQ.WFD Direktiva 2006/7/EC.IQ.bathing.waters Direktiva 91/271/EEC.IQ.UWWT Direktiva 2006/118/EC.IQ.groundwater Direktiva 2007/60/EC.IQ.flood Direktiva 2008/105/EC.IQ.EQS Direktiva 2009/90/EC.IQ.tech.specif. 4.2.2.5 Zaštita prirode Regulativa 3254/91.IQ.leghold.traps Direktiva 92/43/EEC.IQ.habitat Regulativa (EC) Br. 338/97.IQ.wildfloraifauna Direktiva (EC) Br. 338-97.IQ.wildfloraifauna Regulativa (EU) Br. 995/2010.IQ.timber.on.market Direktiva 2009/147/EC.IQ.wild.bird 205 Regulativa (EC) Br. 2173/2005.IQ.FLEGT 4.2.2.6 Industrijsko zagađenje Direktiva 2010/75/EC.IQ.IE Direktiva 2001/80/EC.IQ.LCP Direktiva 2004/42EC.IQ.VOC Direktiva 2012/18IQ/seveso Regulativa.1221/2009.IQ.EMAS Regulativa.1102/2008.IQ.metalic.mercury Regulativa.66/2010.IQ.eco.labelling 4.2.2.7 Upravljanje hemikalijama Direktiva 87/217/EC.IQ.asbestos Regulativa 528/2012.IQ.biocides.on.market Regulativa 649/2012.IQ.eximhazardous Regulativa 850/2004.IQ.POPs Regulativa 1272/2008.IQ.labelingsubstances Regulativa 1907/2006.IQ.REACH 4.2.2.8 Procena i upravljanje bukom u životnoj sredini Direktiva 2002/49/EC.IQ.noise 4.2.2.9 Klimatske promjene Direktiva 98/70/EC.IQ.quality.of.fuel Decision.406/2009/EC.IQ.GHG.committment Regulativa (EC) Br. 443/2009.IQ.new.cars Regulativa (EU) Br. 510/2011.IQ.light.commercial.cars Regulativa (EU) Br. 517/2014.IQ.fluorinated Decision 529/2013/EU.IQ.accounting.rules Regulativa (EC) Br. 1005/2009.IQ.ozone Direktiva 1999/94/EC.IQ.consumer.info Direktiva 2003/87/EC.IQ.EUETS Direktiva 2009/31/EC.IQ.storage.CO2 Regulativa (EU) Br. 525/2013.IQ.monitoring.GHG 206 5. DRUGI IZVORI Budgets of MORT and Environmental Agency, 2013, 2014, 2015 EUROSTAT database, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 MONTENEGRO STATISTICAL OFFICE HOUSEHOLD BUDGET SURVEY 2014 MONTENEGRO STATISTICAL YEARBOOK, 2011, 2012, 2013, 2014 UN RECOMMENDATION ON TRANSPORT OF DANGEROUS GOODS, MANUAL OR TESTS (UN MANUAL OF TESTS AND CRITERIA) IPA II MULTI-COUNTRY INDICATIVE STRATEGY PAPER (2014-2020), adopted on 30/06/2014 IPA II INDICATIVE STRATEGY PAPER FOR MONTENEGRO (2014-2020), (draft document) SECTOR PLANNING DOCUMENT MONTENEGRO - ENVIRONMENT (draft 2015) 207 VI. ANEKSI 1. PROPISI EVROPSKE UNIJE U OBLASTI ŽIVOTNE SREDINE i klimatskih promjena (EU ACQUIS) 2. ZAHTJEVI EU ZA INSTITUCIONALNO PRILAGOĐAVANJE 3. MEĐUNARODNI UGOVORI O ŽIVOTNOJ SREDINI 4. PROPISI CRNE GORE O ŽIVOTNOJ SREDINI 5. PREPORUKA EVROPSKOG SAVJETA I PARLAMENTA O MINIMALNIM KRITERIUMIMA ZA INSPEKCIJE ŽIVOTNE SREDINE IZVJEŠTAJ SA JAVNE RASPRAVE ORGANIZOVANE ZA NACRT NACIONALNE STRATEGIJE ZA TRANSPOZICIJU, IMPLEMENTACIJU I PRIMJENU PRAVNE TEKOVINE EVROPSKE UNIJE U OBLASTI ŽIVOTNE SREDINE I KLIMATSKIH PROMJENA SA AKCIONIM PLANOM ZA PERIOD 2016-2020. GODINE Podgorica, jul 2016. godine 2 SADRŽAJ I UVOD ................................................................................................................................................................................................................................................................. 4 II DISKUSIJA ...................................................................................................................................................................................................................................................... 5 Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (09.03.2016.) u Podgorici .................................................. 5 Okrugli sto u Podgorici (14.03.2016.) .............................................................................................................................................................................................. 7 Okrugli sto u Beranama (22.03.2016.) ................................................................................................................................................................................................. 7 Okrugli sto u Baru (25.03.2016.) ........................................................................................................................................................................................................ 7 Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (25.03.2016.) u Podgorici .................................................. 8 Sastanak sa predstavnicima nevladinih organizacija (29.03.2016.) u Podgorici ......................................................................................................... 8 Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (01.04.2016.) u Podgorici .................................................. 9 III TABELARNI IZVJEŠTAJ ....................................................................................................................................................................................................................... 11 Javne institucije ....................................................................................................................................................................................................................................... 11 Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja (MPRR) – komentar dostavljen 10.03.2016. .......................................................................... 11 Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) - komentar dostavljen 05.04.2016. .............................................................................. 16 Ministarstvo saobraćaja i pomorstva (MSP) – komentar dostavljen 07.04.2016. ................................................................................................ 22 Agencija za zaštitu životne sredine (AZŽS) – komentar dostavljen 17.03.2016. ................................................................................................... 23 3 Uprava za inspekcijske poslove (UIP) – komentar dostavljen 22.03.2016. ............................................................................................................. 28 Nevladine organizacije ......................................................................................................................................................................................................................... 29 Koalicija 27 (NVO Green Home; CZIP; NVO Sjeverna zemlja i Društvo mladih ekologa iz Nikšića) – komentar dostavljen 13.04.2016. ............................................................................................................................................................................................................................................ 29 Međunarodne organizacije ................................................................................................................................................................................................................. 36 Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) – komentar dostavljen 13.04.2016. ........................................................................................... 36 Ana Mišurović, nezavisni ekspert – komentar dostavljen 18.04.2016. .......................................................................................................................... 38 4 I UVOD U okviru Rasprave o NEAS-u, koja je trajala od 05. marta do 13. aprila 2016., održano je sedam okruglih stolova: 1. Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene(09.03.2016.) u Podgorici; 2. Okrugli sto u Podgorici (14.03.2016.); 3. Okrugli sto u Beranama (22.03.2016.); 4. Okrugli sto u Baru (25.03.2016.); 5. Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (25.03.2016.) u Podgorici i 6. Sastanak sa predstavnicima nevladinih organizacija (29.03.2016.) u Podgorici i 7. Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (01.04.2016.) u Podgorici. Tokom održavanja navedenih okrugli stolova, zabilježena je jako loša posjećenost istih i konstatovan nedostatak interesovanja za proces konsultacija o nacrtu dokumenta. S tim u vezi, Direktorat za EU integracije i međunarodnu saradnju je, nakon prvog okruglog stola, pokrenuo dodatne aktivnosti u cilju ukazivanja na značaj cijelog konsultativnog procesa, te uložio dodatne napore u informisanju zainteresovanih strana o programu Javne rasprave. Naime, u cilju što većeg odziva u okviru okruglih stolova, koristeći mehanizme u okviru procesa Javne rasprave za Nacionalnu strategiju održivog razvoja Crne Gore do 2030. (NSOR), angažovane su nevladine organizacije „Zeleni“ (Podgorica), „Sjeverna zemlja“ (Berane) i „Svetionik“ (Bar) u cilju lobiranja i pozivanja sturčne i laičke javnosti. Takođe, predstavnicima akademske zajednice, opštinama, opštinskim preduzećima, nevladinim organizacijama, lokalnim turističkim organizacijama i drugim zainteresovanim stranama unaprijed su upućivani pozivi za učešće na okruglim stolovima u okviru Javne rasprave. Na okruglim stolovima, ispred Ministarstva održivog razvoja i turizma (MORiT) uvodna izlaganja imali su: Daliborka Pejović, državna sekretarka, Ivana Vojinović, generalna direktorica za životnu sredinu, Marija Vukčević, generalna direktorica za EU integracije i međunarodnu saradnju i Srđan Mugoša, generalni direktor za klimatske promjene. Nakon uvodnih izlaganja slijedila je diskusija. Shodno tome, ovdje dostavljamo pregled ključnih komentara koji su iznijeti u okviru diskusije na okruglim stolovima. 5 II Diskusija Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (09.03.2016.) u Podgorici O. Kujundžić, MORiT, informisala da je radna podgrupa za kvalitet vazduha pripremila 17 komentara na tekst NEAS-a koji su detaljno obrazloženi, te da je polovina istih usvojena, dok to nije slučaj sa drugom polovinom, veoma bitnih komentara. Izjavila da je članovima pomenute radne podgrupe nejasna struktura u pogledu podjele nadležnosti u oblasti zaštite vazduha i u pogledu jačanja kapaciteta. Z. Đuranović, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja (MPRR), navela da nije usvojen veliki dio bitnih komentara radne podgrupe za upravljanje vodama. P. Đurašković, Zavod za meteorologiju i seizmologiju (HMZ) ukazao na podatak o kvalitetu vazduha, koji se odnosi na zabilježeno prekoračenje samo PM čestica, te da to nije zanemarljiva stvar. Ukazao da je izostavljena oblast padavina odnosno mokre depozicije, za koju je, prema mjerenjima, dokazano da može imati štetan uticaj na šumske komplekse na sjeveru države koji se odlikuju jasnim ekonomskim potencijalom. Kada je riječ o upravljanju vodama, ukazao da je netačan podatak da se u HMZ-u samo jedan službenik bavi ovom tematikom. B. Cmiljanović, MORiT, navela da nije usvojen dobar dio komentara koji se odnosio na oblast horizontalnog zakonodavstva. Navela da nedostaje finansijski okvir za sprovođenje Direktive za uspostavljanje infrastrukture za prostorne informacije (INSPIRE), kao i da je nekoliko puta ukazala da je potrebno razmotriti iskustva drugih država sličnih Crnoj Gori u sprovođenju pomenute direktive. Ukazala na potrebu detaljnijeg razmatranja mogućnosti centralizacije kad je riječ o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu. Lj. Tmušić, Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP), napomenuo da su komentari Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP) uvršteni u direktnoj komunikaciji sa ekspertom Markom Slokarom. Kao posebno važno pitanje koje proizilazi iz teksta NEAS-a, istakao pitanje međuinstitucionalne saradnje, te sugerisao razmatranje predloga za pokretanje inicijative o međuresorskoj saradnji, od strane MORiT-a, kao nosioca pregovora u okviru 27. poglavlja, a kroz potpisivanje Memoranduma o saradnji između državnih institucija. Ukazao da NEAS ne propisuje finansijski i ekonomski iskaz u dijelu civilne zaštite, uslijed nedostatka samog sistema, te da bi ovo pitanje takođe trebalo dodatno razmotriti. D. Pejović istakla da, kada je u pitanju konstatacija da nisu jasno definisane preporuke za podjelu nadležnosti, pretpostavku da je, u tom slučaju, ostavljeno da se država sama odredi, odnosno pronađe najadekvatniji model za određeno pitanje. Ukazala da je komentar O. Kujundžić 6 po pitanju nejasnosti preporuka adekvatan, te da će zamoliti eksperte za detaljnije pojašnjenje po istom. Posebno ukazala na problem nepoklapanja broja trenutno angažovanih u procesu evropskih integracija, na šta je sugerisao P. Đurašković. S tim u vezi, napomenula da su podaci o broju zaposlenih u oblasti evropskih integracija dobijeni direktno od matičnih institucija, te da u slučaju netačnosti istih, postoji problem u samom izvoru informacija. Naglasila da ovo pitanje treba posebno razmotriti i ispitati izvore koji su dostavili navedene informacije. Kada je riječ o predlogu iniciranja Memoranduma o saradnji između državnih institucija nadležnih za 27. poglavlje, istakla da će se svakako morati definisati model saradnje, uz eventualno uključenje predstavnika NVO sektora i Zajednice opština. I. Radović, Agencija za zaštitu životne sredine (AZŽS), izjavio da će AZŽS dostaviti objedinjeno mišljenje povodom NEAS-a. S. Radović, Ministarstvo vanjskih poslova i evropskih integracija (MVPEI), naglasila da bi se u tekstu NEAS-a takođe trebalo osvrnuti i na pravnu tekovinu EU u oblasti životne sredine, koja je u međuvremenu stupila na snagu, jer su to obaveze koje očekuju Crnu Goru u narednom periodu. Kao jako bitnu stavku istakla usaglašavanje podataka o broju ljudi angažovanih u okviru procesa evropskih integracija, u različitim institucijama, da u toku Rasprave ne bi došlo do oprečnih informacija po tom pitanju. Ukazala na nejasnoće vezane za finansijski segment, odnosno na činjenicu da je ekspert Karlos Sisneros, u toku izrade ekonomske analize, koristio poseban softver, koji nije poznat ostalim članovima radne grupe. D. Šuković, Centar za ekotoksikološka ispitivanja (CETI), iskazala zadovoljstvo radom radne podgrupe za hemikalije, i dodala da je u ovoj oblasti urađena objektivna analiza, da broj zaposlenih nije sporan jer je dostavljen od strane samih institucija. D. Asanović, MORiT, istakao da, po njegovim saznanjima, nijesu konsultovane druge institucije u oblasti upravljanja otpadom oko potrebnog broja zaposlenih. Kao primjer naveo AZŽS, koja nije konsultovana oko potreba za zapošljavanje u podoblasti upravljanja otpadom, te da nije naglašeno u kom sektoru AZŽS bi radili novozaposleni, i dodao da nije siguran da li je taj dio bio obaveza eksperata ili podgrupe za podoblast upravljanja otpadom. Naglasio da je predlog roka od 120 dana za izradu podzakonskih akata ambiciozan s obzirom na manjak kadrova iz podoblasti upravljanja otpadom i industrijskog zagađenja i upravljanja rizicima. G. Đukanović, AZŽS, ukazala da postoji određeni broj pitanja koja su interno u okviru radne podgrupe za kvalitet vazduha ostala otvorena. S. Mugoša, MORiT, ukazao da su komentari radne podgrupe za oblast klimatskih promjena unešeni, a da je, u slučaju da određeni broj komentara nije uvršten, došlo do tehničke greške. 7 Okrugli sto u Podgorici (14.03.2016.) Nije bilo komentara nakon uvodnog dijela te je 2. okrugli sto u okviru Rasprave zaključen bez diskusije. Prisustvovao jedan predstavnik NVO „Zeleni“ i novinar ND „Vijesti“. Okrugli sto u Beranama (22.03.2016.) D. Orović, Opština Berane, iskazao interesovanje za plan osnivanja Eko-fonda. Podsjetio da je u Zakonu o životnoj sredini predviđen instrument „zagađivač plaća“, koji nije zaživio u praksi, te da adekvatno sprovođenje ovog instrumenta, kao i potencijalni mehanizam Eko fonda, u potpunosti može doprinijeti lokalnom i nacionalnom budžetu, predviđenog za potrebe životne sredine. M. Vukčević se složila sa konstatacijom da instrument „zagađivač plaća“ nije zaživio u praksi, te da je u NEAS-u, kao jedan od najvećih nedostataka u okviru finansijske analize, identifikovano upravo da ne postoje nacionalni instrumenti za finansiranje potreba u oblasti životne sredine. S tim u vezi, NEAS je kao prioritet postavio uspostavljanje Eko-fonda, a kroz predlog zakon ao životnoj sredini koji se nalazi u skupštinskoj proceduri stvor je zakonski osnov za uspotavljanje takvog finansijskog insturmenta. D. Orović, ukazao da je prvi Zakon o upravljanju otpadom donijet 2005., kojim je propisano uspostavljanje lokalnih deponija, dok je drugim Zakonom o upravljanju otpadom iz 2011. propisano uspostavljanje privremenih odlagališta, što je definisano i novim Državnim planom za upravljanje otpadom iz 2015. S tim u vezi, stakao da rješenja propisana zakonom nekada ne korespondiraju sa realnim potrebama lokalnih zajednica i sa ciljevima EU. Osvrćući se na novousvojenu strategiju ukazao na nedostatak strateškog opredeljenja i opcije za upravljanje otpadom koja će se implementirati. S. Mugoša istakao da je velika odgovornost na lokalnoj samoupravi kad je u pitanju uspostavljanje sistema upravljanja otpadom. Takođe, ukazao na činjenicu da su lokalne samouprave bile u obavezi da urade lokalne planove upravljanja otpadom što je u većem broju slučajeva izostalo. Okrugli sto u Baru (25.03.2016.) A.Avdiu, Opština Ulcinj, upoznao sa problemom neadekvatne zaštite područja u Opštini Ulcinj. Informisao o projektima koji su bili predloženi u prethodnom periodu, koji se odnose na zaštitu delte Bojane, a koji nisu sprovedeni u praksi. Naime, ukazao da u dosadašnjoj praksi uspostavljanja nacionalnih parkova na teritoriji lokalnih samouprava nijesu adekvatno konsultovani predstavnici lokalne samouprave. Istakao 8 da pomenuti problem treba imati u vidu prilikom izrade nove strategije, kako bi se lokalna samuprava na kvalitetan način uključila u tretman zaštićenih područja i upravljanja nacionalnim parkovima. Takođe, ukazao na devastaciju opštine Ulcinj u prethodnom periodu, u vidu izgradnje velikog broja građevinskih objekata, što nije u skladu sa politikom zaštite prostora. I.Vojinović zahvalila na korisnim komentarima i ukazala da bi ovo rješenje ovog pitanja trebalo tražiti kroz Prostorni plan posebne namjene za obalno područje Crne Gore, kojim se predviđa smanjenje izgradnje građevinskih objekata na obalnom području, upravo u cilju zaštite prirodnih resursa, te da će informisati kolege nadležne za ovo pitanje. Nakon diskusije, I. Vojinović se zahvalila prisutnima na interesovanju i konstruktivnim sugestijama te zaključila 4. okrugli sto u okviru Javne rasprave za NEAS. Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (25.03.2016.) u Podgorici Nakon uvodnih izlaganja nije bilo komentara pristutnih, te diskusija nije otvorena, i sastanak Radne grupe je završen. Sastanak sa predstavnicima nevladinih organizacija (29.03.2016.) u Podgorici M. Tomković, NVO „Green Home“ navela da ova NVO priprema komentare vezane za NEAS u pisanoj formi i da će ista biti dostavljena Ministarstvu održivog razvoja i turizma najkasnije do kraja javne rasprave 13. aprila. M. Tomković izrazila iznenađenje zbog slabog interesovanja NVO sektora za jako bitno pitanje kao što je NEAS. Istakla da su MORiT i NVO sektorski partneri na istom projektu i da je zajedničko djelovanje neophodno. Dodala da NVO „Green Home“ radi na projektu u okviru kojeg se planira formiranje koalicije sastavljene od više nevladinih organizacija, pod nazivom ,,Koalicija 27“ koja bi bila zadužena za praćenje procesa pregovaračkog Poglavlja 27. Pozvala na sastanak na kojem će biti prezentovano funkcionisanje ,,Koalicije 27“, a koji će biti održan 11.04.2016. u EU Info Centru u Podgorici. Iskazala interesovanje za ključne probleme koji su se javili prilikom izrade dokumenta. I.Vojinović kao poseban izazov istakla prikupljanje pouzdanih i preciznih podataka, verifikovanih od strane državnih institucija, koji bi mogli biti pouzdana baza za definisanje određenih politika u oblasti životne sredine. Takođe, kao jednu od poteškoća prilikom izrade NEAS-a, navela nedovoljan broj administrativnih kapaciteta koji rade na poslovima vezanim konkretno za Poglavlje 27, ali da je taj problem u određenoj mjeri prevaziđen angažovanjem stranih eksperata. D. Pejović, izrazila zadovoljstvo zbog prisustva predstavnice NVO Green Home-a. Istakla da se od NVO sektora, osim sugestija i kritika, očekuje i podrška da bi ono što se donese kao strateški dokument zaista funkcionisalo. Naime, istakla potrebu uključenja svih relevantnih aktera u oblasti zaštite životne sredine, u okviru implementacije aktivnosti predviđenih NEAS-om, za šta odgovornost, osim MORiT-a, treba da 9 preuzmu i ostale institucije u okviru sistema, kao i NVO sektor. Dodala da je NEAS dokument koji zalazi u različite sektorske politike, od industrije, ljudskih prava, socijalne slobode i ostalih, te da izaziva različite percepcije. Naglasila da NEAS, zbog svoje tehničke prirode, i specifičnosti metodološkog pristupa, nije dovoljno približen građanima. Naime, naglasila da je pitanje granice priuštivosti planiranog sistema dodatan izazov koji je neophodno razmatrati u budućnosti, posebno imajući u u vidu osjetljivost populacije na sjeveru države. Dodatan izazov predstavlja i nedostatak administrativnih kapaciteta na nivou lokalnih samouprava. Istakla da će cjelokupan tretman oblasti životne sredine biti potrebno osloniti na koncept održivog razvoja, odnosno da je već prepoznata neophodnost uvezivanja dvije strategije - NEAS-a i Strategije održivog razvoja Crne Gore do 2030. (NSOR). Istakla potrebu jasnog definisanja međuinstitucionalne saradnje. Sastanak sa članovima radne grupe 27 – životna sredina i klimatske promjene (01.04.2016.) u Podgorici D. Pejović pozdravila prisutne i upoznala sa presjekom stanja u okviru Javne rasprave za NEAS. Informisala da su do sada, MPRR i AZŽS dostavili komentare na tekst dokumenta, te naglasila da su ovo ujedno i najobimniji komentari na nacrt dokumenta. Napomenula da u toku procesa Javne rasprave posebno treba izdvojiti dva sastanka, i to okrugli sto sa nevladinim organizacijama i sastanak sa predsjednikom Vlade. Informisala da je održan sastanak na kojem su prisustvovali ministar održivog razvoja i turizma Branimir Gvozdenović i ona lično, sa predsjednikom Vlade Milom Đukanovićem, na kojem je predstavljen prvi nacrt strategije sa njegovim ključnim preporukama. Istakla da je predsjednik Vlade posebno interesovanje iskazao za pitanje mehanizama za sprovođenje strategije, posebno imajući u vidu njenu kompleksnost i zahtjeve u finansijskom pogledu. Sugerisao da se dodatno analizira mogućnost uspostavljanja adekvatnih institucionalnih okvira u cilju postizanja pune ekspeditivnosti i efikasnosti sistema. D. Pejović napomenula da je ova sugestija ključna u pogledu kreiranja kvalitetnog sistema, kao i da je planirano da ova dodatna analiza bude priložena uz tekst Izvještaja o Javnoj raspravi, koji će ići na upoznavanje članovima Vlade. Upoznala prisutne sa zaključcima sa okruglog stola sa nevladinim organizacijama (NVO), koji nije ispunio očekivanja, budući da je prisustvovao samo jedan predstavnik ovog sektora. Dodala da je predstavnik NVO „Green Home“ upoznao sa formiranjem inicijative NVO sektora „Koalicija 27“ koja bi bila zadužena za praćenje procesa pregovaračkog poglavlja 27, te da će resorno ministarstvo razmotriti model učešća u radu iste, u cilju snaženja saradnje sa NVO sektorom u oblasti životne sredine. Dodala da će se dodatno razmotriti da li će model učešća u radu pomenute koalicije biti u svojstvu posmatrača ili nekom drugom obliku. 10 D. Pejović informisala da će se nakon zaključivanja Javne rasprave, pripremiti Izvještaj sa iste, sa ocjenom eksperata angažovanih u pripremi nacrta NEAS-a, za dostavljanje članovima Vlade. Takođe napomenula da je planirano da se nacrt dokumenta, koji će sadržati sve usvojene komentare i sugestije dobijene tokom trajanja Javne rasprave, biti dostavljen na uvid Evropskoj komisiji (EK), od koje se očekuje da će dati ocjenu kvaliteta dokumenta i mogućnosti njegovog sprovođenja. Istakla da je ovo posebno važno s obzirom na to da usvajanje dokumenta od strane Vlade, planirano za jun tekuće godine, predstavlja uslov za ispunjavanje početnog mjerila za pregovore sa EK, u okviru poglavlja 27. Naglasila da će isto, uz dodatne aktivnosti koje sprovodi MORiT, poput adekvatnog rješavanja pitanja ulcinjske Solane, doprinijeti intenzivnijem napretku u ovoj pregovaračkoj oblasti. S tim u vezi, istakla značaj doprinosa svih zainteresovanih strana nadležnih za oblasti životne sredine, u definisanju konačnog teksta NEAS-a, budući da će isti predstavljati okvir za sve aktivnosti u ovoj oblasti, u narednom periodu. Shodno tome, izrazila očekivanje doprinosa Ministarstva ekonomije i Ministarstva finansija u okviru sprovođenja aktivnosti propisanih NEAS-om. Zamolila prisutne da u što kraćem vremenskom periodu, bilo putem redovne pošte, bilo putem elektronske pošte, dostave komentare i sugestije na prvi nacrt dokumenta. Posebno istakla značaj komentara O. Kujundžić (MORiT) i P. Đuraškovića (HMZ), koji se odnose na kvalitet vazduha i kvaliteta voda, te zamolila kolege da komentare dostave u pisanoj formi radi inkorporiranja istih u dokument. D. Pejović zahvalila na prisustvu i zaključila Javnu raspravu. 11 III Tabelarni izvještaj Javne institucije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja (MPRR) – komentar dostavljen 10.03.2016. Br. Unijeti originalni tekst iz Nacrta NEAS sa Akcionim planom za period 2016 – 2020. godine1 Unijeti predlog konkretne izmjene teksta Unijeti objašnjenje/komentar u odnosu na izmjenu teksta Stav Ministarstva održivog razvoja i turizma (MORiT) uz obrazloženje 1. Str: 35 Nadležnosti za vršenje monitoringa površinskih i podzemnih voda i voda mora uređene su odredbama više zakona i povjerene različitim institucijama. Tako je Zakonom o vodama iz 2007. godine nadležnost za ukupan monitoring voda povjerena ZHMS CG. Prema Zakonu o životnoj sredini iz 2008. godine Agencija za zaštitu životne sredine (AZŽS) organizuje i vrši monitoring zaštite životne sredine uključujući i vode kao jedan od segmenata životne sredine. Tekst prilagoditi komentaru Ovakva rečenica ne ukazuje na primjenu (stanje na terenu) što zapravo i jeste implementacija, jer svakako AZŽS ne sprovodi monitoring na terenu, tako da je neopravdana u smislu implementacije zakona i pregleda stanja. Ovakva podjela nadležnosti koja je dovela do preklapanja je najvećim dijelom greška koju je trebalo otkloniti prije usvajanja zakona (o životnoj sredini) u zakonodavnoj službi koja se bavi tim poslom. Izmjenama i dopunama Zakona o životnoj sredini koji je u procesu usvajanja ovaj nedostatak je Komentar nije usvojen jer je analizom zakona koji su trenutno na snazi utvrđeno da postoji preklapanje u okviru nadležnosti institucija kada je riječ o nadzoru. Treba imati u vidu da su prilikom analize statusa pregleda u obtir uzeti samo zakoni koji su na snazi a ne oni u proceduri. 1 U zavisnosti od potrebe za komentarima možete integrisati dodatne redove tabele. 12 ispravljen. 2. Str: 35,36 Zakonom o izmjenama i dopunama Zakona o vodama iz 2015. godine, izričito je utvrđeno, između ostalog, da će monitoring površinskih (ekološki i hemijski status i ekološki potencijal) i podzemnih voda (hemijski i kvantitativni status) biti uspostavljen najkasnije u roku od šest godina od dana stupanja na snagu Zakona, tj. do 28.08.2021. godine. Ovakvo zakonsko uspostavljanje roka za postizanje pune usaglašenosti propisa i primjene propisa Crne Gore sa odgovarajućim zahtjevima EU neophodno je pažljivo razmotriti sa stanovišta političkog opredjeljenja Crna Gora u EU do 2020. godine. Isto tako treba razmotriti i uticaj ovakvog zakonskog opredjeljenja na strukturu i kvalitet podataka koji će u tom periodu biti prikupljani, po osnovu monitoringa i, s tim u vezi, na sposobnost (kapacitet) Crne Gore za izvještavanje Evropske komisije i drugih organa EU (EEA, u vezi sa izvještavanjem za potrebe EIONET-a), u skladu sa zahtjevima EU, u trenutku pristupanja EU. Tekst prilagoditi komentaru Ovakav pristup ne ukazuje na pregled stanja u smislu implementacije, što bi trebalo da bude cilj ovog dokumenta. Ako je Zakonski definisan period od 6 godina nije rečeno da neće biti i prije uspostavljen monitoring. Opredjeljenje Crna Gora u EU 2020 sigurno nije implementacija monitoringa, a sa druge strane svakako da će MPRR učiniti sve napore da implementira Zakonski definisane propise. Takođe ovakav opis se više uklapa u nedostatke a ne u Pregled stanja, jer praktično nismo ni vidjeli u ovom poglavlju kakva je situacija što se tiče monitoringa konkretno i šta treba unaprijediti. Komentar nije usvojen jer primjena nadzora treba da bude uspostavljena datumom pristupanja. Plan Vlade je da bude u potpunosti spremna za pristupanje do 2020. 3. Str: 39 Da bi se otklonilo postojeće preklapanje i neprecizna podjela nadležnosti, s aspekta EU acquis – a treba izvršiti detaljnu analizu organizacije Sistema upravljanja vodama radi definisanja optimalnih rješenja u Direktive ne uslovljavaju gdje će koja nadležnost biti, već je to na državama da odrede u okviru preraspodjele nadležnosti u institucijama. Slaganje sa ovakvim stavom bi dovelo do velikih Komentar nije usvojen jer se ne može predviđati da reorganizacija neće dati pozitivan efekat, posebno imajući u vidu činjenicu da trenutna organizacija nije efikasna u pogledu ispunjavanja obaveza predviđenih 13 smislu: Povjeravanja nadležnosti za upravljanje vodama, na način da se eliminišu konflikti istovremenog obavljanja poslova iskorištavanje vode kao prirodnog resursa i njihove zaštite kao segmenta životne sredine. Tekst prilagoditi komentaru reorganizacija unutar državnih organa, što ne bi ni u kom slučaju dalo pozitivan efekat. A takođe, ovaj dokument bi trebalo da ukaže na što efikasnije prilagođavanje postojećoj situaciji a ne dovođenja do novih komplikacija. pravnom tekovinom Evropske unije 4. Str: 152 Tabela XXXV Plan transpozicije: br.53 Direktiva UWWT, Mjera 71 donošenje podzakonskih akata. Instutucija: MORT Mjera 71 treba da glasi: donošenje podzakonskih akata po Zakonu o upravljanju komunalnim otpadnim vodama. Nadležna institucija MPRR i MORT Dio UWWT direktive je već transponovan Zakonom o vodama kojim je propisano donošenje podzakonskih akata iz nadležnosti MPRR-a. Komentar nije usvojen. U skladu sa Odlukom Vlade, MORiT je nadležno za izradu novog Zakona o upravljanju komunalnih otpadnih voda. Planirano je da Zakon bude usvojen do kraja juna 2016. 5. Str: 152 Tabela XXXV Plan transpozicije br.55 Direktiva o vodi za piće Mjera 67 Izmjene i dopune Zakona o vodama Mjera treba da glasi: donošenje Zakona o vodi za ljudsku upotrebu, a nadležna institucija za donošenje ovog Zakona, kao i za donošenje podzakonskih akata jeste Ministarstvo zdravlja. Ministarstvo zdravlja je pripremilo Predlog Zakona o vodi za ljudsku upotrebu. Takođe, Ministarstvo zdravlja je nadležna institucija za transpoziciju Direktive o vodi za piće. Komentar je usvojen te je tekst izmijenjen u skladu sa istim. 14 6. Str: 152, 153 Tabela XXXV Plan transpozicije – upravljanje vodama Mjere br. 56,57, 58, 60 i 62 Tehnička pomoć Tekst prilagoditi komentaru Mišljenja smo da je i transpoziciju direktiva o vodi za kupanje, podzemnim vodama i nitratiama takođe potrebna tehnička pomoć. Komentar je usvojen i dodata je tehnička pomoć kao potreba za ove direktive. 7. Str: 153 Tabela XXXV Plan transpozicije Br. 62 Odluka Komisije 92/446/EEC Mjera 82 Izrada i donošenje Podzakonskog akta Tekst prilagoditi komentaru Treba preispitati ovu mjeru jer se upitnici odnose na direktive koje su stavljene van snage. Komentar nije usvojen zbog upitnika povezanog takođe sa novim direktivama. 8. Str: 155,156 Tabela XXXVI: Plan primjene – Upravljanje Vodama Kolona: Institucija Tekst prilagoditi komentaru U tabeli sa institucijama zaduženim za plan primjene na mjestima pored skraćenice UV treba dodati i MPRR jer je Uprava za vode organ u sklopu Ministarstva poljoprivrede. Komentar nije usvojen. MORiT je mišljenja da za upravljanje razvojnim planovima za riječne basene i programa mjera odgovornost ima jedino Uprava za vode. Dokumenta nisu okarakterisani kao politički već kao implentacioni. 9. Str: 155,156 Tabela XXXVI: Plan primjene – Upravljanje Vodama Kolona: Napomena Prethodno riješiti pitanje nadležnosti Tekst prilagoditi komentaru Ovo je nešto oko čega su se davali komentari i vodile diskusije na sastancima. Naše mišljenje je dobro poznato i više puta iskazano: pitanja nadležnosti su riješena. Komentar nije usvojen. MORiT je mišljenja da primjena potvrđuje analizu da postoji nejasna podjela nadležnosti. 15 institucija… 10. Str: 155 Tabela XXXVI: Plan primjene – Upravljanje Vodama Br. 2 Direktiva Komisije 2009/90/EC Mjere 33 i 34 Tekst prilagoditi komentaru Mjere 33 i 34 treba brisati jer se ova Direktiva odnosi na utvrđivanje tehničkih specifikacija za hemijske analize pri monitoring statusa voda. Umjesto ovih mjera treba da stoji: Obezbjeđenje procedure QA/QC (osiguranje kvaliteta/kontrola kvaliteta) pri monitoringu statusa voda. Komentar je usvojen a dodata je mjera br. 35 povezana sa analizom i kontrolom kvaliteta. 11. Str: 156 Tabela XXXVI: Plan primjene – Upravljanje Vodama Br. 5 Direktiva o vodi za kupanje Mjera 40: Uspostaviti monitoring voda za kupanje u skladu sa direktivom Institucija: Morsko dobro Tekst prilagoditi komentaru Voda za kupanje spada u zaštićena područja. Na osnovu Zakona o vodama, član 83, monitoring ovih voda vrši organ uprave nadležan za hidrometeorološke poslove. Takođe, Direktiva o vodi za kupanje ne dotiče samo morske vode, već i kopnene vode tako da je nemoguće da Morsko dobro bude zaduženo za ovu mjeru. Komentar je djelimično usvojen i dodan je Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju u koloni institucija. Svakako, JP Morsko dobro ima nadležnosti povezane sa nadzorom, tako da je takođe ostavljen u koloni institucija. Unijeti sažetak mišljenja u odnosu na sve komentare i sugestije na Nacrt NEAS MPRR– Direktorat za vodoprivredu aktivno je učestvovalo u izradi Strategije aproksimacije u dijelu koji se odnosi na oblast upravljanja vodama. Dostavljenim komentarima, aktivnim učešćem na sastancima Radne grupe i Upravnog odbora, komunikacijom između institucija uključenih u oblast upravljanja vodama u Crnoj Gori pokušali smo da postignemo da na kraju dobijemo kvalitetan i valjan dokument. Ono na šta smo više puta skretali pažnju jeste pitanje podjele nadležnosti za koju smatramo da je jasno definisana i zakonski propisana. U tabeli su dati i konkretni komentari o pitanju monitoringa voda, transpozicije i implementacije direktiva iz oblasti upravljanja vodama kao i neka nedovoljno jasna tumačenja konsultanata na projektu za koja mislimo da ih treba dodatno obrazložiti. Smatramo da svi naši komentari i sugestije imaju pokrića u zakonskim propisima ove zemlje, da su jasni i da će u cilju poboljšanja dokumenta biti prihvaćeni. Kao i svi razvojni dokumenti i ova Strategija je fleksibilan dokument koji se može dorađivati i revidovati, a proces implementacije ovog 16 strateškog dokumenta daće nam odgovor na pitanje da li smo izabrali pravi put, prikazali realne rokove, opredijelili realna sredstva... Kako bi implementirali i postigli sve ono na šta nas ova Strategija obavezuje čeka nas ogroman posao uz velika finansijska ulaganja i značajne administrativne kapacitete. Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) - komentar dostavljen 05.04.2016. Br. Unijeti originalni tekst iz Nacrta NEAS sa Akcionim planom za period 2016 – 2020. godine2 Unijeti predlog konkretne izmjene teksta Unijeti objašnjenje/komentar u odnosu na izmjenu teksta Stav Ministarstva održivog razvoja i turizma (MORiT) uz obrazloženje 1. Str:155 TABELA XXXVI: PLAN PRIMJENE UPRAVLJANJE VODAMA PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA- Upravljanje vodama Tačka 2; Mjere 33 Uspostavljanje monitoringa površinskih, podzemnih, i priobalnih morskih voda i 34 Uspostavljanje mreže mjernih stanica za površinske i podzemne vode 41 Ojačati laboratorijske kapacitete za monitoring i izvještavanje (vode za kupanje) 43 Uspostavljanje mreže mjernih stanica i monitoringa podzemnih voda 46 Unapređenje sistema monitoringa i Brisati iz kolone “Institucije” JUCETI (Centar za ekotoksikološka ispitivanja) JUCETI nema nikakva ovlašćenja za monitoring kvaliteta voda ni po kakvom zakonu, a prije svega ne po krovnom Zakonu o vodama, mjerodavnom za ovu oblast. Postoji državna institucija za jedinstveni monitoring kvaliteta i kvantiteta voda, zakonom ovlašćena i sa višedecenijskim iskustvom u oblasti kvaliteta voda, kojoj treba omogućiti da se doopremi za preuzimanje i realizaciju svih predviđenih obaveza. Ukoliko se ovaj predlog ne usvoji, promoviše se nepoštovanje važećih zakona i dezavuiše „na papiru“ deklarisana namjera Komentar adresiran kroz finalni tekst. 2 U zavistnosti od potrebe za komentarima možete integrisati dodatne redove tabele. 17 izvještavanja (EQS) eksperata - priređivača da eliminišu preklapanja nadležnosti. Ako je igdje u legislativi i praksi u životnoj sredini izbjegnuto preklapanje nadležnosti, onda je to u Zakonu o vodama, koji se ovim Nacrtom ne poštuje. 2. Str:25 2.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta Integrisati program monitoringa kvaliteta vazduha koji sprovodi ZHMS u mreži stanica, u pravna akta i zvanične programe. Uključiti stanicu Mendra koja radi u programu MEDPOL vazduh u mreži ZHMS Unapređenje monitoringa kvaliteta vazduha, ocjene kvaliteta vazduha, praćenja transporta i transmisije zagađujućih materija u lokalnom i regionalnom aspektu. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 3. Str: 26 U cilju racionalne iskorištenosti postojećih kadrova i opreme za kvalitetniju primjenu zahtjeva EU, naročito Direktive 2008/50/EC, Direktive 2004/107/EC i Direktive 2001/81/EC redefinisati nadležnosti AZŽS, ZHMS i CETI. Nije jasno u kom smislu. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 4. Str: 26 Iskoristiti i ojačati postojeće kapacitete CETI za stručno-tehničku podršku AZŽS (NRC/PCP za vazduh) za uključivanje u EIONET; Proširiti program i nadležnosti ZHMS, uključujući i meteorološki obim poslova. Podržati razvoj postojećih državnih institucija. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 18 5. Str: 35 Nadležnosti za vršenje monitoringa površinskih i podzemnih voda i voda mora uređene su odredbama više zakona i povjerene različitim institucijama. Tako je Zakonom o vodama iz 2007. godine nadležnost za ukupan monitoring voda povjerena ZHMS Crne Gore. Prema Zakonu o životnoj sredini iz 2008. godine, AZŠS organizuje i vrši monitoring zaštite životne sredine uključujući i vode kao jedan od segmenata životne sredine.78 Prema Zakonu o životnoj sredini iz 2008. godine Agencija za zaštitu životne sredine organizuje i vrši monitoring životne sredine uključujući i vode obalnog mora, kao jedan od segmenata životne sredine. Monitoring voda (kvantitet i kvalitet) je precizno definisan i adresiran u primarnom Zakonu o vodama, pa nema potrebe da se ovaj monitoring duplira. Osim toga, AZŽS realno niti vrši niti organizuje monitoring voda. Jedino bi mogla da zadrži nadležnost nad izvještavanjem o životnoj sredini pa i vodama i izvještavanje prema EIONET. Druga solucija je da se nadležnost za ovaj ukupni monitoring prebaci u Zakon o zaštiti životne sredine, sa istim nadležnostima kao u Zakonu o vodama. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 6. Str: 35 Primjedba (86) Navedeni primjeri minimiziraju ukupni program monitoringa kvaliteta voda, te se stiče utisak da su ciljano navedeni. ZHMS je usvojio sistem upravljanja kvalitetom MEST ISO 17025/2005, te ove primjedbe ne važe za Zavod. Za sve ostale metode i parametre je potpuno normalno da će se uvesti akreditacija, kad država omogući nabavku nedostajuće opreme, za šta se vode realni pregovori i aktivnosti kroz IPA fondove. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 19 7. Str:36 Zakonom o izmjenama i dopunama Zakona o vodama iz 2015. godine, izričito je utvrđeno, između ostalog, da će monitoring površinskih (ekološki i hemijski status i ekološki potencijal) i podzemnih voda (hemijski i kvantitativni status) biti uspostavljen najkasnije u roku od šest godina od dana stupanja na snagu Zakona,87 tj. do 28. 08. 2021. godine…. do kraja pasusa Čemu ovakva bojazan (samo u ovom domenu!), kad postoji ovlašćena institucija sa stručnim kadrom, koja samo treba da se opremi i opremu uključi u sistem podataka. Ako nije i ovo ciljano navedeno!? ZHMS sprovodi monitoring kvaliteta voda (i neodvojivog kvantiteta voda!) od 1967. Zar su svi ovi podaci sumnjivog kvaliteta!? Komentar adresiran kroz finalni tekst. 8. Str:38 U ZHMS je, za praćenje kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda, prognozu poplava i praćenje hidrološke situacije i za davanje upozorenja institucijama koje su nadležne za upravljanje rizicima od poplava, zaposlena jedna osoba. Za praćenje kvaliteta voda u ZHMS je nadležno 7 osoba. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 9. Str:36-38 4.2.2 Nadležnosti i kapaciteti Nigdje se ne navodi JUCETI. Zašto ga ima u donjim tabelama? Nadležnosti su precizno definisane u Zakonu o vodama. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 20 10. Str:38-39 Raspoloživi administrativni kapaciteti u ključnim institucijama za transpoziciju pravne tekovine EU u oblasti upravljanja vodama i efikasnu primjenu propisa kojima je izvršena transpozicija EU propisa o vodama (MPRR, MORT, AZŽS, ZHMS) nisu zadovoljavajući (nedostaje stručnih kapaciteta) što ozbiljno ugrožava postizanje pune usklađenosti u ovom podsektoru sa zahtjevima EU; Dosta paušalna ocjena „nedostaje stručnih kapaciteta”,s obzirom da se odnosi na više institucija. Negdje je ova ocjena tačna, negdje nije. Negdje se ovaj nedostatak odnosi na broj kadrova, a ne na nedostatak stručnosti itd. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 11. Str:39 U vezi s prethodno navedenim, nadležnosti s aspekta uspostavljanja i upravljanja sistemima za monitoring kvaliteta površinskih i podzemnih voda i kvaliteta mora, prikupljanje, validaciju podataka i osiguranje kvaliteta podataka treba organizovati na način da se omogući zadovaljavajući kvalitet u obavljanju tih poslova. Pri tome, moraju se u potpunosti primjeniti zahtjevi EU, uključujući i brojne ISO standarde. Ovakva detaljna analiza i bojazan za kvalitet posla nije urađena za npr. kvalitet vazduha i druge vrste aktivnosti i monitoringa. Znači li to da su podaci i ostali posao potpuno zadovoljavajući i da ne treba nikakvo značajno unapređenje? Komentar adresiran kroz finalni tekst. 12. Str:39 Da bi se otklonilo postojeć e preklapanje i neprecizna podela nadležnosti, s aspekta EU acqus-a treba izvršiti detaljnu analizu organizacije sistema upravljanja vodama radi definisanja optimalnih rešenje u smislu Komentar adresiran kroz finalni tekst. 13. Str: Uspostaviti sistem državne mreže mjernih stanica za praćenje kvaliteta površinskih i podzemnih vodnih tijela i sistemski pristupiti uspostavljanju Netačne primjedbe, jer postoji uspostavljen sistem mreže stanica za praćenje kvaliteta (i kvantiteta integralno) voda (od 1967.g.!), a i Komentar adresiran kroz finalni tekst. 21 monitoringa voda za kupanje u skladu sa propisima kojima su zahtjevi EU po tom pitanju transponovani u pravni sistem Crne Gore; Ojačati administrativni kapacitet stručnih kadrova u ključnim institucijama za transpoziciju pravne tekovine EU u oblasti upravljanja vodama, i primjenu domaćih propisa u toj oblasti; mreža za praćenje vode za kupanje. Nije jasna odrednica „administrativni kapacitet stručnih kadrova”. 14. Str:143 Pripremiti plan za uspostavljanje efikasnije unutrašnje organizacije, preraspodjele nadležnosti i raspoloživih kadrova u MORT, u AZŽS i u ZHMS i planiranje njihove dodatne obuke; Zašto ovdje nije uključen i kadar JUCETI? Komentar adresiran kroz finalni tekst. 15. Str:143 Pripremiti plan jačanja kapaciteta CETI za stručno-tehničku podršku AZŽS (NRC/PCP za vazduh) za uključivanje u EIONET; Nije kompatibilno sa ostalim mjerama. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 16. Str:143 U cilju racionalne iskorištenosti postojećih kadrova i opreme za kvalitetniju primjenu zahtjeva EU, naročito Direktive 2008/50/EC, Direktive 2004/107/EC i Direktive 2001/81/EC pripremiti program redefinisanja nadležnosti AZŽS, ZHMS i CETI. Potrebno je precizno pojašnjenje ove mjere. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 17. Str:142 TABELA XXVIII: PLAN PRIMJENE KVALITET AMBIENTALNOG VAZDUHA mjera 13 Uspostavljanje MEDPOL stanice u sastavu mreže ZHMS U skladu sa obavezama iz Barcelonske konvencije. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 22 Unijeti sažetak mišljenja u odnosu na sve komentare i sugestije na Nacrt NEAS Podržati razvoj postojećih državnih institucija u sistemu monitoringa životne sredine, jer je ovaj program od strateškog interesa za svaku državu, pa i Crnu Goru. Selektivnim pristupom je ugrožena objektivnost dokumenta u prikazu stanja u predmetnoj oblasti i naročito u predlozima rješenja u nekim podsektorima, čime bi se postigao efekat i posljedice suprotne principima, navedenim na strani 39. Sličan pristup u dosadašnjoj praksi je i doveo do objektivnih, ključnih problema, navedenih u ovom dokumentu. Neposredan razgovor sa ekspertima-obrađivačima bio bi od koristi za definisanje konačne racionalne forme dokumenta, s obzirom na značaj dokumenta i subjekta na koji se odnosi. Konstatacije, ocjene i rješenja iz ovog dokumenta ne mogu se pravdati usmjerenošću potrebe dokumenta, jer on mora biti kompatibilan u totalu i pojedinostima, sa svim stateškim, organizacionim i programskim opredeljenjima države i racionalnošću funkcionisanja sistema u zaštiti životne sredine. Predlozi i mjere u ovom i drugim dokumentima treba da budu zasnovani na zakonskim rješenjima, a ova opet na pricipima cjelishodnosti, racionalnosti i objektivnosti. Ministarstvo saobraćaja i pomorstva (MSP) – komentar dostavljen 07.04.2016. Br. Komentar Stav MORiT-a uz obrazloženje 1. U međusobnoj saradnji dva Ministarstva usaglašeni su stavovi u dijelu nadležnosti Ministarstva saobraćaja i pomorstva – Direktorata za drumski saobraćaj za navedene regulative – Regulativa (EU) br. 510/2011; Regulativa (EC) br. 443/2009 i Regulativa Komisije (EU) br. 725/2011, utvrđeni rokovi za transpoziciju (2019 godina), kao i administrativni kapaciteti. Nadalje, sa aspekta nadležnosti Direktorata za vazdušni saobraćaj, saglasni smo sa rokom koji je predviđen za transpoziciju Direktive Evropske komisije 2008/101, koja se odnosi na ETS. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 2. Međunarodni pomorski saobraćaj brodova u Crnoj Gori se vrši preko luka Bar i Kotor. S tim u vezi, Lučke kapetanije u Baru i Kotoru, kao područne jedinice Direktorata za pomorski saobraćaj, vrše između ostalog i inspekcijski nadzor nad brodovima i drugim plovnim objektima, što uključuje i kontrolu upotrebe brodskog goriva. Inspektori Lučke Kapetanije Bar (dva inspektora) i Lučke Kapetanije Kotor (dva inspektora), tokom inspekcijskog nadzora, vrše kontrolu Komentar adresiran kroz finalni tekst. 23 brodskih isprava i brodskih knjiga, i upoređuju sa realnim, pronađenim stanjem na brodu. 3. U sastavu Lučke Kapetanije Bar su Lučke Ispostave u Budvi, Ulcinju i Virpazaru a u sastavu Lučke Kapetanije Kotor su Lučke ispostave u Tivtu, Herceg Novom i Zelenici i njihovo djelovanje se uglavnom odnosi na kontrolu pomorskog saobraćaja u lukama – marinama gdje je zastupljen boravak jahti i čamaca za sport i razonodu. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 4. Direktiva 2000/59/EC (Lučka postrojenja za prihvat otpada sa brodova, transponovana u Zakon o zaštiti mora od zagađivanja sa plovnih objekata (“Sl. List CG”, br. 20/11), i u Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti mora od zagađivanja sa plovnih objekata (“Sl. List CG, broj 27/2014”). Komentar adresiran kroz finalni tekst. Agencija za zaštitu životne sredine (AZŽS) – komentar dostavljen 17.03.2016. Br. Komentar Stav MORiT-a uz obrazloženje 1. KVALITET VAZDUHA Na osnovu detaljno sagledanih postignutih ciljeva, uočenih nedostataka i planiranih aktivnosti u oblasti upravljanja kvalitetom vazduha, predlažemo da se tekst na strani 25, tačka 2.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilaođavanje kompletno zamijeni tekstom kako slijedi: „Za efikasnu implementaciju pravne tekovine EU i primjenu domaćih propisa o kvalitetu ambijentalnog vazduha potrebno je: Ojačati administrativne kapacitete u skladu sa tabelom XXIX; Osposobiti kadrove u AZŽS za elektronsko izvještavanje o kvalitetu vazduha prema EEA/EIONET mreži, u skladu sa zahtjevima za „AQ e-reporting“ (elektronsko izvještavanje o kvalitetu vazduha); Osposobiti dodatne kadrove u AZŽS za matematičko Komentar adresiran kroz finalni tekst. 24 modeliranje, predikcije i prostornu disperziju zagađenja vazduha; Obučiti dodatne kadrove u AZŽS za ažuriranje inventara emisija zagađujućih materija u skladu sa zahtjevima direktive 2001/81/EC; Identifikovati nadležnu instituciju za izradu projekata emisija u skladu sa Direktivom 2001/81/EC i obavezom izrade projekcija emisija GHG gasova; Organizovati obuku uprave za bezbjednost plovidbe za kontrolu brodskih goriva; Organizovati obuku za ekološku inspekciju za vršenje nadzora nad sprovođenjem Direktiva 94/63/EC i 2009/126/EC. 2. KVALITET VAZDUHA Na strani 143, tačka 5.2.3 Plan jačanja administrativnih kapaciteta, prilagoditi listu planiranih aktivnosti tekstu na strani 25, tačka 2.2.4 Elementi mjera za institucionalno prilagođavanje, u skladu sa predloženim izmjenama. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 3. KVALITET VAZDUHA Na strani 103 navedeno je : „Ukupno posmatrano, troškovi usklađivanja sa Direktivom o kvalitetu vazduha iznosiće 111 miliona eura.“ Strategija ne daje procjenu troškova usklađivanja sa Direktivom o kvalitetu vazduha, tj. sa troškovima povezanim sa postizanjem dobrog kvaliteta vazduha u svim zonama kvaliteta vazduha. Kako je naglašeno u planovima kvaliteta vazduha za opštine Pljevlja, Nikšić i Podgoricu, za dostizanje dobrog kvaliteta vazduha, neophodna su značajna ulaganja u infrastrukturu kao što su infrastruktura za daljinsko grijanje, unapređenje sistema javnog saobraćaja, unapređenje energetske efikasnosti da bi se smanjile potrebe za toplotnom energijom u domaćinstvima. Prema postojećim procjenama to bi svakako iziskivalo više od 100 miliona eura, ali bi u ovom slučaju trebalo da ih investiraju organi centralne i lokalne vlasti a ne ekonomski subjekti (industrija, zagađivači). Stoga je neophodno da NEAS sadrži ovakvu procjenu, jer se u protivnom bar dio sredstava ne Komentar adresiran kroz finalni tekst. 25 može obezbijediti iz pretpristupnih fondova, što bi mogao biti veliki nedostatak ovog dokumenta. 4. BUKA Na strani 61. navedeno je „U AZŽS su zaposlene dvije osobe (ing.tehnologije) zadužene za pitanja procjene i upravljanja bukom u životnoj sredini“. Tekst treba izmijeniti na način da glasi da je jedna od te dvije osobe zadužena za praćenje (monitoring) nivoa buke tj. obradu podataka. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 5. ZAŠTITA PRIRODE Na strani 58. zadnji pasus treba da stoji 1 hidrobiolog i 4 eksperta za beskičmenjake, umjesto sadašnjih 5 eksperata za beskičmenjake. TABELA XLIX: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – ZAŠTITA PRIRODE U odnosu na komentar ispod Tabele da u AZŽS nije uzeto u obzir još 14 sistematizovanih i zaposlenih javnih službenika, koji su usko specijalizovani za istraživanja pojedinih vrsta flore i faune, treba jasnije navesti da se broj 8 dodaje na već postojećih 14. Predlažemo da ispod tabele stoji: „Za AZŽS procjena je data na način da se procijenjeni broj iz tabele dodaje na 14 trenutno sistematizovanih i zaposlenih javnih službenika“. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 6. KVALITET AMBIJENTALNOG VAZDUHA Pregledom dokumenata može se zaključiti da nije naveden dio poslova koji je u nadležnosti AZŽS, a koji se odnosi na upravne poslove (izdavanje dozvola) za: Praćenje kvaliteta vazduha; Mjerenje emisija iz stacionarnih izvora; Praćenje kvaliteta goriva u skladu sa Zakonom o zaštiti vazduha; Kao i upravne poslove (izdavanje dozvola) za mjerenje nivoa buke u životnoj sredini i izradu strateških karata u skladu sa zakonom o Zakonom o zaštiti od buke u životnoj sredini. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 26 Na ovim poslovima rade 2 službenika AZŽS. 7. INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE I UPRAVLJANJE RIZICIMA Kad je u pitanju transpozicija (str. 44), trebalo bi dodati još i da je Crna Gora donijela Zakon o potvrđivanju Konvencije o prekograničnim efektima industrijskih udesa 2008. godine. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 8. INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE I UPRAVLJANJE RIZICIMA U Tački 6.2- pregled stanja trebalo bi dodati da su dvije dozvole izdate od strane AZZŽS, a da su po jednu dozvolu izdale lokalne samouprave Podgorica i Mojkovac, u skladu sa Programom. Takođe izdata je i jedna IPPC dozvola za novo postrojenje, koju je izdala Agencija. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 9. INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE I UPRAVLJANJE RIZICIMA U poglavlju 6.2.3 Osnovni nedostaci organizacije i kapaciteta bilo je napisano „Administrativni kapaciteti AZZŽS su skromni i u pogledu broja i stručne osposobljenosti zaposlenih”. Mišljenja smo da to nije adekvatan izraz kada su u pitanju zaposleni na izdavanju IPPC dozvola, s obzirom da su već izdate dvije IPPC dozvole od ukupno osam – toliko imamo postojećih postrojenja i jedna za novo postrojenje. Dalje, stručno osposobljavanje je potrebno kada su u pitanju pojedine grane industrije, za bolje razumijevanje BREF-ova i BAT-ova. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 10. INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE I UPRAVLJANJE RIZICIMA Kad je u pitanju tabela XLIII: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA – INDUSTRIJSKO ZAGAĐENJE I UPRAVLJANJE RIZICIMA, na strani 171. komentar vezano za broj zaposlenih u 2016.g. Pravilnikom o unutrašnjoj sistematizaciji i organizaciji nije predviđeno zapošljavanje 6 novih službenika. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 11. EIA I SEA Predlog strategije da se izvrši centralizacija sprovođenja postupka EIA i SEA na državni nivo i isključivanje lokalnog nivoa nije prihvatljivo, iako je Obrađivač strategije u pravu da određene opštine, posebno na sjeveru nemaju ni uslova za rad, a kamoli kapacitete. Postoje i drugi načini da se izvrše određene izmjene u postojećim zakonima a da se ne vrši potpuna centralizacija. Podsjećamo obrađivače Strategije da se Komentar adresiran kroz finalni tekst. 27 tokom rada na donošenju ovih zakona, kao i zakona o IPPC, vodilo idejom da se nadležni organ za sprovođenje postupaka EIA, SEA i IPPC vezuju za urbanističko tehničke uslove koje izdaje nadležan organ. Naime, ako UTU izdaje nadležan državni organ navedeni postupci se sprovode kod nadležnog organa uprave (sada je to Agencija). U periodu od izrade navedenih zakona i njihovog početka primjene desile su se mnoge izmjene Zakona o izgradnji objekata i veliki broj, čak i onih kompleksnih, prešli su na lokalni nivo. Tako imamo slučajeve da se isti projekti (PPOV) neki sprovode u lokalnoj upravi a neki na državnom nivou. Rješenje izlaza iz ove situacije nije centralizovanje, već utvrđivanje tri liste konkretnih projekata gdje bi bilo definisano da Prve dvije liste projekata se sprovode na nivou Agencije (a može i na nivou Glavnog grada ili neke druge opštine gdje imaju kapacitete za sprovođenje). Ovo je jedino ispravno rješenje kojim bi se pojačao kvalitet čitavnog procesa a ujedno ostalo na liniji da se izvrši decentralizacija. Prihvatanje ovakve varijante prihvatljiv je i Plan za unapređenje administrativnih kapaciteta na nivou Agencije, koji bi u tom slučaju mogao biti i veći. 12. EIA I SEA Ovakav pristup bi trebao biti i za SEA. Podsjećam da na lokalna planska dokumenta SEA-u sprovodi lokalna uprava i pojedine lokalne uprave dostavljaju na mišljenje Agenciji. Cilj ovoga je pokrivanje svojih odluka. Zakonom nije precizirana obaveza pribavljanja mišljenja od Agencije, već se tretiraju kao zainteresovani organi. Zakonom se mora ovo detaljno razraditi. Kao što je navedeno, pristup može biti kao i kod EIA sa određenim uslovima i slično. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 13. EIA I SEA U odjeljku 7.2.3, tačka 1 stoji da registar hemikalija nije uspostavljen, što apsolutno nije tačno, jer je u 2015. godini Odjeljenje za upravljanje hemikalijama u registar hemikalija upisalo 35 preduzeća, kao što je i napisano u Izvještaju o radu Agencije za 2015. godinu. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 14. EIA I SEA U odjeljku 7.2.4, tačka 1, stoji isto kao u odjeljku 7.2.3, što je u prethodnom pasusu obrazloženo. Takođe, tačka 9, nije jasno napisano Komentar adresiran kroz finalni tekst. 28 koje su to vrste ekspertske i stručno tehničke pomoći koje „CETI” može pružiti Odjeljenju za upravljanje hemikalijama koje funkcioniše u okviru Agencije, kao i na osnovu čega je donešen takav zaključak, kada niko nije obavio razgovor i konsultacije sa službenicima Odjeljenja za upravljanje hemikalijama. Uprava za inspekcijske poslove (UIP) – komentar dostavljen 22.03.2016. Br. Komentar Stav MORiT-a uz obrazloženje 1. Tokom izrade Nacrta strategije u UIP, organizovan je sastanak sa ekspertom, rukovodiocem tima Markom Slokarom i ekološka inspekcija je davala mišljenje i primjedbe na tekst Nacrta strategije. U dijelu Nacrta strategije koji se odnosi na unapređenje administrativnih kapaciteta UIP u oblasti životne sredine i klimatskih promjena, projekcija potreba za jačanje administrativnih kapaciteta UIP pripremljena je na osnovu već preuzetih obaveza nadzora nad primjenom važećih propisa i stvaranja uslova za profesionalan, efikasan i efektivan inspekcijski nadzor. UIP je za novi Anex PPC, na osnovu smjernica radne grupe za izradu PPCG zbog ograničenih budžetskih sredstava u odnosu na povećanje administrativnih kapaciteta, dostavila plan jačanja administrativnih kapaciteta UIP, za Pregovaračko poglavlje 27 kako slijedi: 3 inspektora u 2016. godini (1 ekološki, 1 za vode i 1 za šume i lovstvo); 9 inspektora u 2017. godini (6 ekoloških, 2 za vode i 1 za šume i lovstvo) i 8 inspektora u 2018. godini (5 ekoloških, 2 za vode i 1 za šume i lovstvo). Ministarstvu finansija je UIP dostavila akt br. 01/2016-1463 dana 10.02.2016. godine, kojim je tražila mišljenje na Analizu stanja i potreba Uprave za inspekcijske poslove za inspekcijskim kadrom. Ministarstvo finansija je dalo Mišljenje br. 01-03-2078/1 od 22.02.2016. godine u kojem se između ostalog navodi da podržavaju napore koji bi doveli do jačanja inspekcijskog kadra, ali da nijesu saglasni sa predlogom da se Ministarstvo finansija zadužuje da predloži način kako da se obezbijede finansijska sredstva za angažovanje inspekcijskog kadra za potrebe Uprave za 2016. godinu. Dalje se navodi, da će potrebna finansijska sredstva za povećanje broja inspektora u 2017. i 2018. godini biti predmet razmatranja prilikom izrade budžeta za navedeni period. Komentar adresiran kroz finalni tekst. 29 Nevladine organizacije Koalicija 27 (NVO Green Home; CZIP; NVO Sjeverna zemlja i Društvo mladih ekologa iz Nikšića) – komentar dostavljen 13.04.2016. Br. Unijeti originalni tekst iz Nacrta NEAS sa Akcionim planom za period 2016 - 2020. godine Unijeti predlog konkretne izmjene teksta Unijeti objašnjenje/komentar u odnosu na izmjenu teksta Stav Ministarstva održivog razvoja i turizma (MORiT) uz obrazloženje 1. Str:20 Pripremiti plan institucionalnog prilagođavanja i jačanja kapaciteta za transpoziciju i primjenu horizontalnih propisa u MORT, AZŽS i u jedinicama lokalne samouprave; Pripremiti plan institucionalnog prilagođavanja i jačanja kapaciteta za transpoziciju i primjenu horizontalnih propisa u MORT, AZŽS i u jedinicama lokalne samouprave i obezbijediti sve neophodne institucionalne preduslove za brzu primjenu transponovanih zakona sa državnog na lokalne nivoe. U praksi se u mnogo ranijih slučajeva pokazalo očiglednim kašnjenje u primjeni transponovanih zakonskih regulativa sa državnog na lokalne nivoe što može dovesti do usporavanja kompletnog procesa transponovanja. Komentar je usvojen. U okviru Akcionog plana str. 149 predviđa se mjera kojom se tretira ovo pitanje. 2. Str: 21-Sve zagađujuće materije utvrđene propisima Crne Gore u skladu sa direktivama 2008/50/EC i 2004/107/EC se redovno prate, i do sada su utvrđena jedino prekoračenja graničnih vrednosti PM10 čestica u nekoliko opština (Pljevlja, Nikšić, Podgorica). Za sve navedene opštine izrađeni su planovi za poboljšanje kvaliteta vazduha. Osim utvrđenih prekoračenja PM10 čestica, utvrđena su prekoračenja graničnih vrijednosti takođe i SO2, NOx i CO, prije svega u opštini Pljevlja. Pogrešno je da su utvrđena jedino prekoračenja PM10 čestica, kada su utvrđena i prekoračenja drugih čestica, i to preko 10x veća od dozvoljenih. Izvor podatka: Plan kvaliteta vazduha za opštinu Pljevlja - izmjerene emisije zagađujućih materija TE „Pljevlja” za 2010. i 2011. godinu (mjesečne srednje Komentar je adresiran kroz tekst Strategije i uključena je sledaća konstatacija: „Pored utvrđenih prekoračenja PM10 čestica u vazduhu, povremeno visoke vrijednosti SO2 , NOx i emisije CO iz stacionarnih 30 vrijednosti). izvora su utvrđene , naročito u Pljevljima" . 3. Str: 21-Sve zagađujuće materije utvrđene propisima Crne Gore u skladu sa direktivama 2008/50/EC i 2004/107/EC se redovno prate, i do sada su utvrđena jedino prekoračenja graničnih vrednosti PM10 čestica u nekoliko opština (Pljevlja, Nikšić, Podgorica). Za sve navedene opštine izrađeni su planovi za poboljšanje kvaliteta vazduha. Navesti koliko i u kojoj su mjeri planovi za poboljšanje kvaliteta vazduha u opštinama Pljevlja, Nikšić i Podgorica, poboljšali kvalitet vazduha, prije svega u Pljevljima Ukoliko je naziv pogavlja 2.2.1 na str.21 Pregled stanja, i ukoliko se govori šta je urađeno, onda bi dobro bilo ukoliko bi se navelo i šta je postignuto planovima kvaliteta vazduha u navedenim opštinama. Takođe bi bilo dobro ukoliko bi se definisalo kakvi su rezultati postignuti transponovanjem određenih direktiva. Svjedoci smo da je Crna Gora lider u transponovanju ali šta je sa primjenom ?! Strategija se bazira na analizama nedostataka i ne koristi se u svrhe izvještavanja o postignutim rezultatima. Iz analize nedostataka je zaključeno da je sama primjena nedostatak. 4. Str: 21-Osnovnu prepreku za potpunu primjenu ovih propisa stvara neizvjesnost budućeg režima rada postojećeg bloka termoelektrane (TE) Pljevlja, koja je izvor od oko 90 % ukupnih emisija SO2 i NOx u Crnoj Gori. Najveći doprinos emisijama koje potiču iz izvora na teritoriji opštine ima termoelektrana i to: NOx 94% (nitrogen oksid), SOx 99% (sumpor oksid), PM10 i PM2.5 (suspendovane čestice) Ukupni izvor emisija NOx i SOx iz termoelektrane ‘Pljevlja’’ u Crnoj Gori nisu oko 90% već 94% odnosno 99%. Izvor: http://www.greenhome.co.me/fajlovi/g reenhome/attach fajlovi/lat/glavne stranice/2014/11/pdf/Analiza uticaja TE Pljevlja sa predikcijom uticaja drug og bloka TE na zdravlje.pdf Za potrebe analize nedostataka u okviru dokumenta, procjena od 90 % je red veličine koji je dovoljno precizan. 5. Str: 28-Kao dio Strategije pripremljen je i Namjeravani nacionalno utvrđeni doprinos (INDC) za smanjenje emisija GHG gasova i dostavljen Sekretarijatu UNFCCC. Ovim dokumentom utvrđena je obaveza smanjenja emisija GHG za 30 % u odnosu na nivo emisija u baznoj 1990. godini. Ovim dokumentom utvrđena je obaveza smanjenja emisija GHG za 30% u odnosu na nivo emisija u baznoj 1990. godini, iako to zapravo znači povećanje nivoa I pored toga, što se Crna Gora obavezala na značajno smanjenje GHG od 30% u odnosu na baznu 1990. to istovremeno znači povećanje od 9% u odnosu na 2012. Osim toga, za očekivati je da će Crna Gora do 2030. postati član EU pa je u Komentar je adresiran. Ekonomski i finansijski dio Strategije reflektuje povećanje nivoa emisije gasova koji izazivaju efekat staklene baste, u poređenju sa 2012. 31 emisija GHG za 9% u odnosu na 2012. godinu. tom smislu potrebno imati slične ciljeve koje EU trenutno ima. 6. Str. 35 - Tako je Zakonom o vodama iz 2007. godine nadležnost za ukupan monitoring voda povjerena ZHMS CG. Tako je Zakonom o vodama iz 2007. godine nadležnost za ukupan monitoring voda povjerena ZHMS CG, ali još uvijek ne postoji definisana nadležnost kao ni mehanizam sprovođenja monitoringa ekološki prihvatljivog protoka na vodnim tijelima površinskih voda na kojima se zahvata voda u skladu sa vodnim aktima. Poslednjih godina svjedoci smo dodjele velikog broja koncesija za korišćenje vodotoka u energetske svrhe odnosno izgradnju malih hidroelektrana, a s obzirom na to da je u januaru 2016. godine usvojen Pravilnik o načinu određivanja ekološki prihvatljivog protoka površinskih voda (“Služebni list Crne Gore”, br.2/16), koji obavezuje koncesionare na ispuštanje ekološki prihvatljivog protoka, od posebne je važnosti ovim dokumentom prepoznati nepostojanje definisane nadležnosti kao ni mehanizma sprovođenja ove vrste monitoringa. Komentar je uključen u tekst dokumenta, u okviru dva dijela: Pregled stanja (4.2.1) and Ključni nedostaci organizacije i kapaciteta (4.2.3). 7. Str. 38 - Ne postoji adekvatna državna mreža mjernih stanica za praćenje kvaliteta površinskih i podzemnih vodnih tijela i nisu precizno definisane lokacije kontrole kvaliteta voda za kupanje u skladu sa zahtjevima pravne tekovine EU; Ne postoji adekvatna državna mreža mjernih stanica za praćenje kvaliteta površinskih i podzemnih vodnih tijela, kao ni definisana nadležnost i mehanizam sprovođenja monitoringa ekološki prihvatljivog protoka na vodnim tijelima površinskih voda na kojima se zahvata voda u skladu sa vodnim aktima, i nisu precizno definisane lokacije kontrole kvaliteta voda za kupanje u skladu sa Prethodno navedeni komentar važi i za ovu predloženu izmjenu. Komentar je usvojen i uključen u tekst u obliku u kom je predložen. 32 zahtjevima pravne tekovine EU; 8. Str: 44 U potpunosti uspostaviti jedinstven sistem prikupljanja podatka o vrstama i količinama otpada kroz već uspostavljenu saradnju između AZŽS i MONSTAT-a. U potpunosti uspostaviti jedinstven sistem prikupljanja podatka o vrstama i količinama otpada kroz već uspostavljenu saradnju između AZŽS i MONSTAT-a i uspostaviti kvalitetan sistem praćenja toka industrijskog otpada od njegovog nastanka do prestanka statusa otpad. Pojedine vrste industrijskog otpada imaju karakteristike opasnog otpada i o njemu se u dosta preduzeća ne vodi validna i kompletna dokumentacija. Potrebno je primjenom metodologije savremenih standarda vršiti njegovo praćenje od nastanka do završne faze postojanja. Komentar je već uključen u okviru mjera koje se odnose na sve vrste otpada. 9. Str:102 U ovoj strategiji su za izračun troškova usklađivanja u oblasti kvaliteta vazduha uzeti obzir samo nephodni troškovi za postizanje dozvoljenih graničnih vrijednosti emisija. Velike investicije planirane za novu elektranu (u vezi sa izvozom energije) u izračun troškova nisu uključene jer idu preko osnovnih zahtjeva za ispunjavanje propisima EU određenih standarda. U ovoj strategiji su za izračun troškova usklađivanja u oblasti kvaliteta vazduha uzeti obzir samo nephodni troškovi za postizanje dozvoljenih graničnih vrijednosti emisija. Velike investicije planirane za novu elektranu (u vezi sa izvozom energije) i spalionicu otpada u izračun troškova nisu uključene jer idu preko osnovnih zahtjeva za ispunjavanje propisima EU određenih standarda. Treba dodati i spalionicu otpada uz elektranu, bez obzira što ne ulaze u izračun troškova za postizanje graničnih vrijednosti, jer se i ona nalazi u nekim državnim i lokalnom planu opštine Nikšić i treba uzeti u obzir da bi se njenim radom dodatno mogao pogoršati kvalitet vazduha što bi dovelo do težeg usklađivanja sa dozvoljenim graničnim vrijednostima. Komentar se ne prihvata, imajući u vidu da ne postoji zvanična odluka Vlade o izgradnji spalionice. Izgradnja spalionice je data samo kao jedna od tri opcija Nacionalnog plana upravljanja otpadom, te je stoga potrebno da bude razmotrene kao i druge dvije opcije. 33 10. Str: 141-Ključni izazov u implementaciji direktive 2008/50/EC je postizanje dobrog kvaliteta vazduha u svim zonama kroz implementaciju Nacionalne strategije upravljanja kvalitetom vazduha i planova kvaliteta vazduha za opštine Pljevlja i Nikšić i Glavni grad Podgoricu u kojima se bilježe povećane koncentracije PM10 tokom zimskih mjeseci. U Pljevljima se bilježi povećana koncentracija PM10 čestica ne samo tokom zimskih mjeseci već i tokom ljetnjih. Prema tabeli: Izmjerene emisije zagađujućih materija TE „Pljevlja” za 2010. i 2011. godinu (mjesečne srednje vrijednosti) se jasno vidi da su granične vrijednosti emisija, prelazile dozvoljene vrijednosti svih zagađujućih materija, ne samo PM10 čestica, i po nekoliko desetina puta i tokom ljetnjih mjeseci, odnosno tokom maja, juna, jula i avgusta – izvor Plan kvaliteta vazduha za opštinu Pljevlja. Komentar je adresiran, tekst usklađen u skladu sa istim. 11. Strana 155 - Plan prioritetnih mjera za primjenu propisa u oblasti upravljanja vodama (Tabela XXXVI) Pored navedenih mjera potrebno je kao mjeru uvrstiti izradu katastara vodotoka čije je donošenje definisano Zakonom o vodama Sa aspekta zaštite životne sredine poseban problem predstavlja nepostojanje zvaničnog katastra vodotoka sa ekološkim podlogama. Jasno je da su istraživanja vezana za životnu sredinu dio dokumentacije neophodne za dobijanje urbanističko tehničkih uslova kao i građevinske dozvole od strane nadležnog ministarstva i da samim tim izgradnja objekta ne može početi bez pribavljanja pomenutih dozvola. Međutim, praksa je pokazala da većina izrađivača Elaborata procjene uticaja nije radila detaljna floristička i faunistička istraživanja na predmetnom lokalitetu na kojem se planira izgradnja određenog objekta, već podaci u Elaboratima dati su iz pojedinačnih radova i izvještaja za šire područje. U skladu sa ovim, za kvalitet predloženih mjera zaštite predviđenih prilikom izgradnje i eksploatacije objekta obzirom da ne postoje Komentar je direktno inkorporiran u okviru mjera predviđenih tabelarnim prikazom XXXVIII kroz razvoj programa mjera u okviru sektora voda. 34 adekvatne ekološke podloge može se pretpostaviti da neće biti na zadovoljavajućem nivou i planirani objekti, imaće značajne uticaje na vrste od visokog ekološkog značaja (ukoliko postoje) i na njihov raspored i rasprostranjenost kao i na biološke interkacije između njih i njihovog okruženja. 12. Nacrt nacionalne Strategije aproksimacije u oblasti životne sredine ne navodi Konvenciju o saradnji i održivom korišćenju rijeke Dunav kao ni Rezoluciju dunavske strategije te prihvaćeni Akcioni plan dunavske strategije EU i opšta Vodeća načela za održivu hidroenergiju kao ni obaveze koje proističu iz prethodno navedenih dokumenata, te je iste potrebno uvrstiti u finalnu verziju Strategije aproksimcije. Crna Gora je 2008. godine potpisala Konvenciju o saradnji i održivom korišćenju rijeke Dunav, kao osnivački dokument Međunarodne komisije za zaštitu dunavskog sliva, čime je postala njena punopravna članica. U isto vrijeme je potpisana i Rezolucija dunavske strategije te prihvaćen Akcioni plan dunavske strategije EU i opšta Vodeća načela za održivu hidroenergiju, prema kojima su se sve zemlje podunavlja obavezale da će sa velikom pažnjom planirati budući razvoj vodoprivrede, te se zalagati za održivo upravljanje vodnim resursima, racionalno korišćenje podzemnih i površinskih voda, kao i efikasnu kontrolu poplava i zagađenja. Procjena najvrjednijih riječnih segmenata planirana prema Vodećim principima za održivu hidroenergetiku koje je proizvela Komisija za zaštitu dunavskog sliva (ICPDR) temelji se na načelima i ciljevima Okvirne direktive o vodama, posebno članu 4.7. o sprečavanju pogoršanja, zaštiti i Komentar je adekvatno adresiran kroz EU Acquis u oblasti upravljanja voda. 35 poboljšanju statusa voda i vodenih ekosistema. Unijeti sažetak mišljenja u odnosu na sve komentare i sugestije na Nacrt NEAS NVO „Sjeverna zemlja” Nacrt nacionalne strategije aproksimacije u oblasti životne sredine (NEAS) s Akcionim planom za period 2016 - 2020. je, generalno gledano, urađen kvalitetno, sveobuhvatno i precizno, sa kritičkim osvrtom na postojeće/identifikovane probleme u ovoj oblasti, pri čemu su definisane mjere i zadati rokovi dosta dobro i realno postavljeni. Međutim, kako je sam dokument predstavio detaljnu ekonomsku analizu potreba u oblasti aproksimacije, teško je dati kvalitetnu ocjenu istog nekome ko nije ekonomske struke. Stoga, autor ovog mišljenja, koji je magistar bioloških nauka, će dati neke uopštene komentare i predloge na ovaj Nacrt. Kao prvo, uočava se problem nedostatka ljudskih resursa u nadležnim državnim i lokalnim organima kada je u pitanju oblast životne sredine i klimatskih promjena, što bi se moglo djelimično nadomijestiti, pored progresivnog zapošljavanja u organima po godinama, i angažovanjem/saradnjom nadležnih institucija sa nevladinim organizacijama, što ovaj Nacrt nije prepoznao kao mogućnost. Jako je važno ojačati kapacitete Uprave za inspekcijske poslove, naročito ekološke i vodoprivredne inspekcije, te bi predlog bio da se broj inspektora uveća što prije, da se ne čeka 2020. godina, kako bi bili sigurni da će zakonske odredbe biti primjenjivane u što kraćem roku. Nevladin sektor i iskustvo istog u korišćenju sredstava iz evropskih i ostalih fondova bi mogao dati veliki doprinos apsorpcionoj moći nadležnih institucija, naravno, upravo partnerstvom Vlade i jedinica lokalnih samouprava sa nevladinim organizacijama. Kako je činjenica da će, sa jedne strane, zbog decentralizacije ovog pitanja veliki dio obaveza prilikom implementacije zakonodavstva u oblasti životne sredine da preuzmu jedinice lokalnih samouprava, koje, sa druge strane, ni kvalitativno ni kvantitativno nemaju kapaciteta za to, nameće se potreba za uvođenjem koncepta regionalnog upravljanja u ovoj oblasti. To bi se moglo riješiti: 1. udruživanjem nadležnih organa jedinica lokalnih samouprava, 2. povjeravanjem poslova jednom od organa u regionu, od strane susjednih opština, koji za konkretnu oblast ima dovoljno kapaciteta, ili možda, 3. otvaranjem regionalnih kancelarija PROCONa, za sjever i jug, kako bi iste pomogle opštinama. Na nekoliko mjesta u Nacrtu je istaknuta potreba jačanja saradnje i koordinacije među nadležnim organima za različite sektore, te je potrebno to prioritetno i uraditi, uz striktnu podjelu/razgraničenje nadležnosti, kako bi se povećala odgovornost istih za poslove koje obavljaju. Na kraju, kako je naglašeno da će poglavlje 27 biti izuzetno teško za implementaciju, naročito sa finansijskog aspekta, te da će dio potrebnih sredstava biti obezbijeđen povećanjem tarifa za građane, naročito u komunalnoj oblasti i oblasti vodosnabdijevanja, neophodno je voditi računa o priuštivosti istih po standard građana, naročito u ovom socioekonomskom trenutku, te je možda, u tu svrhu neophodno započeti intenzivnu medijsku kampanju koja bi građanima približila te obaveze, ali i benefite koje će isti imati, gledano sa ekološkog aspekta. Iako je strateški prioritet Crne Gore, kao ekološke države, između ostalog, i što skorije otvaranje poglavlja 27, predlog Nacrta da Skupština omogući usvajanje zakona i podzakonskih akata iz ove oblasti po ubrzanoj proceduri, može imati i pozitivan i negativan efekat, naročito gledano iz ugla kvaliteta procesa transpozicije, te se iz tog razloga mora biti krajnje obazriv. Direktor „NVO Sjeverna zemlja“ Kako je Nacrtom nacionalne strategije aproksimacije u oblasti životne sredine (NEAS) s Akcionim planom za period 2016 – 2020 predviđeno transponovanje 36 propisa EU koje će doprinijeti donošenju zakona, podzakonskih akata, podsektorskih strategija i planova, u ovom procesu bi trebalo računati i na učešće NVO kao jednog od aktera u pomenutom procesu, a koji nije prepoznat u samom dokumentu. Dijelimo mišljenje eksperata koji su radili na Strategiji da ne posjedujemo dovoljno ljudskih kapaciteta u ovoj oblasti i da postoji slaba medjusobna komunikacija drzavnih i lokalnih organa, prije svega. Uvjereni smo da bi dalje veće uključivanje razvijenih NVO iz oblasti zaštite životne sredine i NVO specijalizovanih za pravo, moglo značajno doprinijeti profilisanju većeg broja kvalitetnih ljudi potrebnih za veliki posao koji nas čeka. Daleko od toga da je NVO sektor na odgovarajućem ekspertskom nivou u ovom trenutku, da bi mogao doprinijeti rješavanju prepoznatih institucinalnih nedostataka, ali bi daljim sopstvenim razvojem mogao dati značajan doprinos dostizanju svih zahtjeva koji se nalaze pred CG u pregovaračkom poglavlju 27. Što se tiče dijela koji se odnosi na otpad, NVO takođe nijesu prepoznate kao akter u pomenutom procesu, ovo posebno iz razloga što je planirano donošenje Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o upravljanju otpadom. Ono što se vidi kao veliki nedostatak je to što u dijelu za otpad nije striktno određen broj regionalnih deponija neopasnog otpada, što znači da država još nije odlučila o njihovom broju i lokacijama na kojima će biti uspostavljene. Takođe, zabrinjava nedostatak kapaciteta inspekcijskih organa, te je potrebno postaviti kraće rokove za njihovo osnaživanje. Međunarodne organizacije Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) – komentar dostavljen 13.04.2016. Br. Unijeti originalni tekst iz Nacrta NEAS sa Akcionim planom za period 2016 - 2020. godine Unijeti predlog konkretne izmjene teksta Unijeti objašnjenje/komentar u odnosu na izmjenu teksta Stav Ministarstva održivog razvoja i turizma (MORiT) uz obrazloženje 1. Str:28 Prvi nacionalni izvještaj Crne Gore o klimatskim promjenama prema Okvirnoj konvenciji UN o klimatskim promjenama (UNFCCC) pripremljen je 2010., a Drugi nacionalni izvještaj 2014. Prvi nacionalni izvještaj Crne Gore o klimatskim promjenama prema Okvirnoj konvenciji UN o klimatskim promjenama (UNFCCC) pripremljen je 2010., a Drugi nacionalni izvještaj 2015. Drugi nacionalni izvjestaj je usvojen na sjednici Vlade CG u martu 2015, a postavljen na sajt Sekretarijata UNFCCC u maju 2015. http://unfccc.int/essential background/lib rary /items/3599.php?rec=j&priref=7802#beg Datum je ispravljen u skladu sa komentarom. 2. Str:28 Do sada su izrađeni inventari emisija za period 1990 – 2012. godina, a u toku je Do sada su izrađeni inventari emisija za period 1990 – 2013. GHG inventar je azuriran tokom 2015 godine, tokom pripreme prvog Dogodisnjeg azuriranog izvjestaja o klimatskim Komentar je usvojen. 37 ažuriranje inventara u skladu sa novom metodologijom Međuvladinog panela o promjeni klime (IPCC 2006) kroz izradu Dvogodišnjeg dopunskog izvještaja o primjeni UNFCCC. godina, u skladu sa novom metodologijom Međuvladinog panela o promjeni klime (IPCC 2006). promjenama (BUR). Azuriranje je islo u dva pravca: azuriranje postojecih podataka u skladu s novom metogologijom (IPCC 2006) i – dodati su podaci za dvije nove godine, 2012-2013. 3. Str: 187 Projekat „Pripreme za ratifikovanje i implementaciju Minamata Konvencije o živi inicijalna procjena za Crnu Goru“ će trajati dvije godine (2015-2017). Projekat „Pripreme za ratifikovanje i implementaciju Minamata Konvencije o živi-inicijalna procjena za Crnu Goru“ će trajati dvije godine (2016 2018). Projekat je poceo krajem februara 2016 i zavrsava se u februaru 2018. Komentar je usvojen i datum je ispravljen u skladu sa komentarom. Unijeti sažetak mišljenja u odnosu na sve komentare i sugestije na Nacrt NEAS Mišljenja smo da je dokument kvalitetno obradio sve pod-sektore u okviru Pregovaračkog poglavlja 27 – Životna sredina I klimatske promjene, uz razrađene izazove u procesu pregovaranja u ovom sektoru. S obzirom da se radi o finansijski najzahtjevnijem poglavlju, u tom smislu slijedi komentar: U Poglavlju 3-Troškovi usklađivanja, navedeno je da su procjenjeni troškovi do 2035. godine, kako slijedi: i) Upravljanje čvrstim otpadom – 368,16 mil EUR ii) Upravljanje vodama – 840,63 mil EUR. Mišljenja smo da su procijenje troškovi usklađivanja sa EU legislativom za navedena dva sektora visoki, te da bi trebalo dodatno razmotriti potrebne investiceije u skladu sa demografskim trendovima (opadanje broja stanovništva), kao I razmatranja inovativnih tehnoloških rješenja koja bi mogla dovesti do istih benefita, uz redukciju ulaganja. Jasno je da se prilikom utvrđivanja projekcija uzimalo u obzir i servisiranje posjetilaca i turista, s obzirom na višestruko uvećanje broja korisnika, posebno u primorskom regionu, tokom turističke sezone. Međutim, upravo zbog činjenice sezonalnosti tirizma i opterećenja resursa tokom kratkom perioda (2-3 mjeseca), preporuka je da se dodatno razmotre troškovno efikasni pristupi, kako bi se redukovalo investiranje u ova dva setora, koja u odnosu na ukupne investice predviđene Strategijom čine preko 60%. Poglavlje Klimatske promjene: Vjerujemo da bi bilo korisno navesti podršku koju će UNDP/Centar za održivi razvoj pružiti u pogledu redovnog izvještavanja prema UN Okvirnoj konvenciji o 38 klimatskim promjenama u periodu do 2020. godine kroz projekte Treća nacionalna komunikaicja i Drugi dvogodišnji izvještaj o klimatskim promjenama. Ana Mišurović, nezavisni ekspert – komentar dostavljen 18.04.2016. Br. Unijeti originalni tekst iz Nacrta NEAS sa Akcionim planom za period 2016 - 2020. godine Unijeti predlog konkretne izmjene teksta Unijeti objašnjenje/komentar u odnosu na izmjenu teksta Stav Ministarstva održivog razvoja i turizma (MORiT) uz obrazloženje 1. Str. 21 Na osnovu dostupnih podataka, teritorija Crne Gore je 2011. godine podjeljena na tri zone kvaliteta vazduha, a mreža za praćenje kvaliteta vazduha proširena je na sedam automatskih stanica… Podjela na tri regiona je apsolutno neadekvatna i izvršena od strane italijanske firme koja nije imala nikakav osjećaj za konfiguraciju terena i emisije u Crnoj Gori. Modeliranje rađeno na bazi rezultata psa pasivnih semplera sto je neprihvatljivo.TREBA IZVRŠITI PONOVNU PODJELU NA BAZI REALNIH REZULTATA MJERENJA koja postoje od 1998. godine! U skladu sa Direktivom, svakih pet godina vrši se ponovna analiza procjena zoniranja i planiraju se aktivnosti modeliranja što će pokazati gdje i na koji način treba primijeniti mjerenja. 2. Str. 21 Sve zagađujuće materije utvrđene propisima Crne Gore u skladu sa direktivama 2008/50/EC i 2004/107/EC se redovno prate, i do sada su utvrđena jedino prekoračenja graničnih vrednosti PM10 čestica u nekoliko opština (Pljevlja, Nikšić, Podgorica ). Prekoračenja su tamo gdje se vrše mjerenja, jer se monitoring sprovodi na neadekvatno malom broju lokacija. Na primorju samo u Baru (tivatska stanica je samo za ozon i PM2,5, ali uglavnom ne radi). Neophodno je uspostaviti automatske stanice u svim naseljenim mjestima po opštinama, au PG, NK, PV i Komentar je adekvatno obrađen u okviru akcionog plana za kvalitet vazduha, uz neophodnost unapređenja sistema monitoringa vazduha. 39 gušće. 3. Str. 22. Odredbe Direktive 1999/32/EC o sadržaju sumpora u brodskim gorivima u potpunosti se implementiraju kroz donijete propise. Ko to prati kod brodova? Odgovor se nalazi na 28. stranici. 4. Str. 22. Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) uključen je u primjenu ovih propisa kroz izračunavanje prirodnog doprinosa zagađenju vazduha i praćenje kvaliteta vazduha na EMEP stanici za praćenje prekograničnog prenosa zagađenja. Ova rečenica se navodi u svim informacijama, a svi znaju da nije tačna jer ZHMS nema ni stanicu ni opremu, niti je ikad pratio zagađivace u prekograničnom prenosu. Na stanici na Žabljaku to je realizovao CETI na svojoj stanici, koja je ukunuta 2010 godine! Problem je u adekvatnoj mjeri obrađen u okviru Poglavlja 2.2.3 ključni nedostaci organizacije i kapaciteta i 2.2.4 elementi mjera institucionalnog prilagođavanja – strane 29 30., kao i okviru Akcionog plana, Poglavlje 5.2 Kvalitet ambijentalnog vazduha (strane 151-156.) 5. Str 23. U ZHMS ima sedam zaposlenih u odjeljenju za zaštitu životne sredine, koji se pored zaštite voda i drugih aspekata zaštite životne sredine takođe bave i praćenjem kvaliteta vazduha. Sa kojom opremom i na kojim stanicama? Isti odgovor kao i u prethodnom komentaru. 6. Str 23. ZHMS uključen je u primjenu ovih propisa kroz praćenje kvaliteta vazduha na EMEP stanici za praćenje prekograničnog prenosa zagađenja. Kako je to uključen? Sa čim i sa kim? Isti odgovor kao i u komentaru 4. 7. Str 24. MORT je nadležno ministarstvo za transpoziciju Zašto ova direktiva i obaveze po njoj nisu u Ministarstvu saobraćaja? Komentar nije usvojen; MORiT je nadležno 40 ove direktive. ministarstvo za transpoziciju Direktive 94/63/EK o kontroli isparljivih organskih jedinjenja (VOC) nastalih kao rezultat skladištenja benzina i njegove distribucije od terminala do benzinskih stanica, s obzirom na to da se bavi sprečavanjem i kontrolom stepena zagađenja vazduha; Obaveze koje proističu iz Direktive predstavljaju obaveze kompanije, koje se bave skladištenjem i distribucijom goriva; MSP nije nadležno po ovom pitanju; 8. Str 25. Za kontrolu upotrebe brodskih goriva i opreme za spriječavanje emitovanja zagađujućih materija u vazduh su nadležne i ispostave Lučke kapetanije, kojih ima osam. Naša najprometnija luka Kotor nema stanicu za mjerenje kvaliteta vazduha, a ne vrši se ni kontrola emisija iz kruzera koji dolaze u Kotor. Ista je stvar i sa Tivtom- Porto Montenegro, iako tamo dolaze brodovi manjih kapaciteta. Komentar se ne odnosi na kontrolu kvaliteta goriva, već na praćenje kvaliteta vazduha što je obrađeno kroz mjere za unapređenje mreže za praćenje kvaliteta vazduha. 9. Str 25. Unutrašnja organizacija nadležnih institucija za transpoziciju propisa EU, primjenu i nadzor nad provođenjem propisa, nije dovoljno prilagođena preporukama EU za efikasnu primjenu pravne tekovine EU iz oblasti kvaliteta ambientalnog vazduha ; CETI je osposobljena i akreditovana institucija za sve analize u oblasti emisije i emisije u vazduh i potrebno je definisati kao NACIONALNU REFERENTNU INSTITUCIJU ZA OBLAST KVALITETA VAZDUHA, jer ima i referentni kadar i opremu, a ne povećavati administrativni kadar u Ovaj komentar je obrađen u adekvatnoj mjeri na stranici 153, poglavlje 5.2.3 41 državnoj upravi. 10. Str 26. Kapaciteti za vršenje inspekcijskog nadzora nad sprovođenjem propisa o kvalitetu ambijentalnog vazduha su vrlo skromni i ne omogućavaju efikasnu inspekcijsku kontrolu u toj oblasti . Ove poslove treba da radi CETI uz asistenciju inspekcija. Inspekcijski nadzor u nadležnosti je Uprave za inspekcijske poslove. CETI može samo da pruži tehničku pomoć Upravi za inspekcijske poslove na ugovornoj osnovi. 11. Str 26. Uspostaviti efikasniju unutrašnju organizaciju (jer trenutno nije moguće zapošljavanje potrebnih novih kadrova, zbog zabrane zapošljavanja ), preraspodjelu nadležnosti i raspoloživih kadrova u MORT, u AZŽS i u ZHMS i po potrebi planirati njihovo dodatno obučavanje; Zašto se potencira na ZHMS, kad nema ni kadar ni opremu a akreditovana referentna institucija CETI postoji i radi. Treba je aktivnije uključiti i dati veće nadležnosti. Komentar je u adekvatnoj mjeri obrađen u okviru poglavlja 5.2 akcioni plan, strane 151-156. 12. Str 28. Transpozicija propisa EU u ovom podsektoru izuzetno je složen proces, posebno imajući u vidu obim i diverzitet problematike. Imajući u vidu potrebu izuzetne interinstitucionalne saradnje, uspostavljen je novi Generalni direktorat u MORT-u za klimatske promjene koji za sada ne raspolaže dovoljnim kadrovskim kapacitetima za izvršenje ovog zahtjevnog posla. Stoga je neophodno što prije zatražiti tehničku pomoć EU za pripremu odgovarajućih Zašto za ovu problematiku tražiti pomoć?Smatram da za navedeno u CG ima dovoljno kadra i znanja. MORiT nije saglasno sa komentarom, te stoga neće biti uključen, s obzirom na to da, na primjer, za Sistem za trgovinu emisija u Crnoj Gori ne postoje adekvatni kadrovski kapaciteti za ovako kompleksne aktivnosti. 42 nacionalnih propisa i kapaciteta . 13. Str 31. MSP je odgovorno za usvajanje i implementaciju saobraćajnih politika i sektorski razvoj, uključujući primenu propisa koji se tiču CO2 emisija u drumskom i avio saobraćaju. MSP ima ključnu ulogu u promociji vozila sa efikasnom potrošnjom goriva i u usvajanju odgovarajućih standarda. Najveći problem u Crnoj Gori je emisija iz motornih vozila. Neadekvatan javni prevoz je glavni emiter. Uspostaviti prevoz, posebno u Podgorici, Nikšiću i primorju na bazi nadzemnih metroa na električni pogon ili tramvaja ili trolejbusa. Treba uvesti i motoicikle na el. pogon/upravo je u Budvi na sajmu ekologije data i nagrada za ovako prevozno sredtvo. Komentar nije relevantan za strategiju, povezan je Strategijom za klimatske promjene. 14. Str 31. Politika u oblasti promjene klime za sada nije integrisana u sve odgovarajuće politike i strategije Ovo se prije svega odnosi na građevinarstvo, jer se zgrade i hoteli grade bez solarnih kolektora( što je u svim mediteranskim zemljama, posebno Grčkoj, uobičajena praksa) a zgrade su od stakla i na jugu i na sjeveru!!! Ovo je predmet Strategije za klimatske promjene koja se bavi primjenom politike klimatskih promjena. 15. Str 33. Upravljanje vodama uređeno je velikim brojem propisa. Osnovni propis je Zakon o vodama, donijet 2007. godine , koji je menjan i dopunjavan 2015. godine, u cilju transponovanja Direktive 2000/60/EC (WFD) i drugih direktiva koje čine korpus propisa EU o vodama Prilikom donošenja Zakona o vodama isticano je da nije u skladu sa WFD, ali je to ignorisano tako da će trebati punih 10 godina da se isti usaglasi za WFD. U Strategiji je propisano da su amandmani na zakone neophodni u okviru AP. 16. Str 33. Izvještaj o realizaciji projekta “Monitoring transponovanja i implementacije zakonodavstva Evropske unije iz oblasti životne sredine” (Progress monitoring) u 2013. i 2014. godini, u dijelu koji se odnosi na transponovanje i implementaciju direktiva u podsektoru upravljanje vodama, pokazao je da je nizak procenat transpozicije … To se znalo jos 2007. godine! OK. 43 17. Str 33. Izmjenama i dopunama Zakona o vodama iz 2015. godine, Direktiva 91/271/EEC dodatno je transponovana u pravni sistem Crne Gore, tako da taj procent sada iznosi 52,9 %. Zakonom se NE SMIJE imenovati institucija koja vrši monitoring kvaliteta voda, već samo uslovi šta ta institucija mora da zadovoljava da bi se tim poslom bavila, a prije svega da je akreditovana i kompetentna na međunarodnom nivou. MORiT je mišljenja da komentar nije adekvatan i da zakon može propisati uspostavljanje institucije i nadležnosti za primjenu određenih aktivnosti. 18. Str 34. Za transponovanje najvećeg broja ovih direktiva postoji isključiva nadležnost Ministrarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja (MPRR). Međutim, nadležnost za transpoziciju MPRR deli sa MORT, kad su u pitanju komunalne delatnosti (tj. vodne usluge u smislu WFD i UWWT ). Nadzor nad kvalitetom i zagađivanjem, površinskih i podzemnih voda i zastira voda mora biti u MORT, kao i u većini zemalja EU i svijeta, jer u protivnom postoji konflikt interesa jer isti subjekt daje dozvole za eksploataciju i kontrolu. MORiT je mišljenja da je potrebna adekvatna reorganizacija ali da će ista biti predmet analiza u narednom periodu, koje će precizno ukazati gdje je najefikasnije postaviti određene kapacitete i odgovornosti. 19. Str 34. Za transpoziciju Direktiva 2008/56/EC (Marinska strategija) i Direktive 2014/89/EU (Planiranje namena mora) isključivo je nadležno MORT , a za transpoziciju Direktive 98/83/EEC (voda piće) isključivo je nadležno MZ. I WFD bi morala da bude u nadležnosti MORT jer se odnosi na ekosistemski pristup upravljanja vodama. Ovo je predmet političke odluke, gdje postaviti sektor voda, koji treba biti u okviru institucije nadležne za zaštitu a ne korišćenje prirodnih resursa 20. Str 35. To se odnosi prvenstveno na praćenje kvaliteta površinskih voda, kvaliteta vode za piće i kvaliteta vode za kupanje… Ove oblasti treba da budu u MORT i MZ Predmet političke odluke. 21. Str 36. Nejasna podjela nadležnosti predstavlja problem za adekvatno sprovođenje pravne tekvine EU za podsektor voda i pravne tekovine koja se odnosi na postizanje dobrog ekološkog statusa mora. U tom smislu će biti potrebno uskladiti relevatne zakone i izmjeniti postojeće Kontrola zagađenosti voda i mora mora, kao i stanje ekosistema mora biti u MORT, odnosno EPI i stručnim akreditovanim institucijama koje realizuju monitoring, Već je obezbijeđeno u Strategiji, ali nije definisan i način. Strategija potrvđuje da je reorganizacija potrebna. 44 podzakonske akte u cilju obezbjeđivanja jasne podjele nadležnosti 22. Str 37. Prema Zakonu o vodama i Uredbi o organizaciji i načinu rada državne uprave , MPRR je primarno nadležno za upravljanje vodama u Crnoj Gori. MPRR vrši poslove koji se odnose na razvojnu politiku u upravljanju vodama, sistemska rješenja za obezbeđenje i korišćenje voda, zaštitu voda od zagađivanja, uređenje voda i vodotoka Ova nadležnost treba da bude u nadležnosti MORT. Strategijom je planiran razvoj plana za reorganizaciju i institucionalno jačanje čitavog sektora životne sredine, uključujući sektor voda, koji treba da obezbijedi efektivniji organizacioni model. 23. Str 37. Institut za javno zdravlje (IJZ), zaduz en je za vrs enje fizic ko-hemijske analize vode i mikrobiolos ko testiranje vode za pic e , odgovorno je za kontrolu i monitoring bezbjednosti vode za pic e (Direktiva 98/83/EC); Koje se nalaze u sistemima za vodosnabdijevanje, a ispitivanje sirovih voda treba da budu u nadležnosti geoloških službi i stručnih institucija akreditovanih za ispitivanje voda. Direktiva 98/83/EC se odnosi na nadzor kvaliteta vode za piće. Nadzor tehničkih voda (površinskih ili podzemnih) za piće je predmet nadzora u skladu sa Okvirnom direktivom o vodama i drugim „vodenim direktivama“, koji još uvijek nije uspostavljen. U AP Strategije su predviđene mjere za uspostavljanje adekvatnih sistema za nadzor kvaliteta voda. 24. Str 38. AZŽS je nadležna za vršenje poslova koji se odnose na organizovanje, planiranje i učestvovanje u monitoringu životne sredine (koji, između ostalog, obuhvata i segmente životne sredine, tj. vode. I monitoring kvaliteta površinskih i podzemnih voda mora biti u nadležnosti Agencije, koja će monitoring vršiti preko nacionalnih referentnih laboratorija i institucija akreditovanih i sertifikovanih za ovakvu vrstu analiza. MORiT je saglasan sa komentarom ali to je ponovo predmet reorganizacije nadležnih institucija, kao što je predviđeno Strategijom. 45 25. Str 38. Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) zadužen je za vršenje monitoringa kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda… Zakon o vodama ne može da zadužuje institucije, već da propisuje uslove koje moraju da ispunjavaju Nacionalne referentne institucije za obavljanje povjerenih poslova. Zakon o vodama definiše ZHMS kao nadležnu instituciju za nadzor kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda. Strategijom su identifikovani institucionalni nedostaci povezani sa organizacijom i kapacitetima ZHMS i drugim institucijama za nadzor voda, i predložene su mjere za unapređenje situacije u skladu sa zahtjevima pravne tekovine EU. 26. Str 38. U Upravi za vode su ukupno stalno zaposlena dva javna službenika ; Javni službenici moraju biti stručnjaci iz oblasti hidrologije i upravljanje vodama. Tačno je da državni službenici moraju biti eksperti, stoga je Strategijom predviđen plan za jačanje institucionalnih kapaciteta. 27. Str 38. U ZHMS je, za praćenje kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda, prognozu poplava i praćenje hidrološke situacije i za davanje upozorenja institucijama koje su nadležne za upravljanje rizicima od poplava, zaposlena jedna osoba ; I njoj se povjerava i monitoring i prognoze i podzemne vode .....i to Zakonom o vodama!!! U skladu sa informacijom od ZHMS-a, na osnovu kojeg je urađen nacrt dokumenta, sedam osoba je zaposleno. Strategijom su postojeći kapaciteti ZHMS-a prepoznati kao nedovoljni te su planirane adekvatne mjere u cilju unapređenja situacije. 28. Str 39. Osim problema koji se odnosi na podjelu nadležnosti, kad je o monitoringu voda riječ, veoma je vidljiv neostatak kvalifikovanih Jedina akreditovana za sve vrste analiza voda i uzorkovanje je CETI koja se ne spominje- zašto!!! i ako je osnovana za tu djelatnost. Komentar je adekvatno adresiran kroz tekst strategije kao i u okviru AP, koji predviđa mjere za 46 kadrova za izvršavanje obaveza prikupljanja, validacije podataka, osiguranje kvaliteta podataka i izvještavanja (AZŽS, ZHMS, Institut za biologiju mora i dr ); reorganizaciju i jačanje kapaciteta nadležnih institucija. 29. Str 39. Raspoloživi administrativni kapaciteti u ključnim institucijama za transpoziciju pravne tekovine EU u oblasti upravljanja vodama i efikasnu primjenu propisa kojima je izvršena transpozicija EU propisa o vodama (MPRR, MORT, AZŽS, ZHMS) a CETI? Pitanje je u dovoljnoj mjeri adresiran u okviru Strategije. 30. Str 47. U UIP je zaposleno šest ekoloških inspektora čije nadležnosti pokrivaju sva pitanja zaštite životne sredine uključujući i oblast industrijskog zagađenja i upravljanja rizicima. Zašto se ne istakne da CETI ima sve kapacitete i akreditacije za determinaciju kontaminenata izazvanih ind. zagađenjem, kao i mjerenje emisije u vazduh, vode i zemljište u skladu sa EU zahtijevima. Inspekcijska kontrola je u nadležnosti Uprave za inspekcijske poslove. CETI jedino može obezbijediti tehničku podršku Inspekcijskoj upravi na ugovornoj bazi. 31. Str 49. Za transpoziciju Direktive 2009/128/EC (pesticidi) i uređivanje pitanja uređenih Regulativom (EC) No 1107/2009 (stavljanje na tržište proizvoda za zaštitu bilja) nadležno je MPRR, tako da je MORT u mogućnosti da utiče na uređivanje ovih pitanja u Crnoj Gori skladu sa propisima EU, samo kroz saradnju sa MPRR, koja je već uspostavljena. CETI je Nacionalna referentna laboratorija za potrebe Fitosanitarne Uprave za ispitivanje pesticida i i sredstava za zaštitu bilja, akreditovana za najveći broj supstanci koje su u upotrebi, kao i za kontrolu uvoza sredstava za zaštitu bilja. Komentar se ne odnosi na tekst na strani 54. 32. Str 49. Direktiva 2010/63/EU o zaštiti životinja, koje se upotrebljavaju u naučne svrhe nije transponovana u pravni sistem Crne Gore. Samo neke definicije obuhvac ene su Zakonom o dobrobiti životinja (Sl. list CG, br. 14/2008 ). Ne znam ko je za ovo zadužen, vjerovatno Veterinarska Uprava. Strategija je identifikovala pravne i institucionalne nedostatke u pogledu transpozicije, implementacije i sprovođenja ove Direktive. U 47 AP MPRR odnosno Sektor za veterinu je planiran kao nadležna insitutucija za proces transpozicije i implementacije mjera. 33. Str 50. Isto tako, Akcionim planom treba predvidjeti aktivnosti na uspostavljanju saradnje između MORT i MPRR u cilju pune transpozicije propisa EU o biocidima u pravni sistem Crne Gore i posebno saradnje MORT i MPRR-Veterinarske uprave u cilju potpune transpozicije Direktive 2010/63/EU o zaštiti životinja, koje se upotrebljavaju u naučne svrhe. O ovim aktivnostima ne znam nista. Ko se njima bavi osim NVO za zaštitu životinja? Komentar se ne odnosi na tekst. 34. Str 51. Kad je riječ o azbestu i azbestnom otpadu još nisu preduzete sve potrebne mjere kako bi se spriječile emisije azbesta u vazduh, ispuštanje u vodu i uspostavilo bezbjedno rukovanje i uklanjanje građevinskog i izolacionog materiala i drugih proizvoda, koji u sebi sadrže azbest. Nije realizovana obaveza Crne Gore da izradi nacionalnu strateguju eliminacije azbesta do 2016. godine o čemu je obavješteno MZ na osnovu programa WHO i ILO. Plan suzbijanja azbesta je predviđen Strategijom i AP u vidu mjere. 35. Str 52. Crna Gora je započela s realizacijom projekta “Održivo ekološko upravljanje PCB supstancama u Crnoj Gori”, kojim će trajno riješiti tretman jednog većeg dijela PCB opreme i određene količine kontaminiranog zemljišta. Kontrola stanja kontaminiranih lokacija sa PCBs se ne vrši u kontinuitetu. Plan eliminacije PCB/PCT je predviđen Strategijom i AP u vidu mjere. 36. Str 52. MPRR – Veterinarska uprava (VU) je u Crnoj Gori odgovorna institucija za transpoziciju propisa EU o zaštiti životinja, koje se upotrebljavaju u naučne svrhe . Kontrolu veterinarskih hemikalija i kontaminacije, namirnica životinjskog porijekla za potrebe VU vrši nacionalna ref. laboratorija CETI Komentar se ne odnosi na tekst. 37. Str 52. Kao i kontaminaciju namirnica Kontaminacija namirnica 48 U CETI je zaposleno 10 stručnjaka, koji obavljaju poslove laboratorijskog ispitivanja sredstava za zaštitu bilja (pesticida) i rezidua sredstava za zaštitu bilja ; životinjskog porijekla životinjskog porijekla nije za pravnu tekovinu EU za oblast životne sredine. 38. Str 53. Urediti u što kraćem roku zahtjeve EU utvrđene Regulativom 528/2012/EC o stavljanju u promet i koris c enje biocidnih proizvoda se u Crnoj Gori ; Biocidi bi morali biti u nadležnosti MPRR-a ( kontrola uvoza, kvaliteta i primjena), a kontrola zagađenosti sredine u nadležnosti MORT. Pitanje plana reorganizacije će biti realizovano nakon usvajanja Strategije sa AP. 39. Str 54. Donijeti propise, kojima će se u potpunosti transponovati Direktiva o azbestu (87/217/EEC) i pripremiti i započeti sa realizacijom plana za provođenje propisa kojima je transponovana ova Direktiva, naročito u pogledu spriječavanja emisija azbesta u vazduh i vode, kao i u pogledu bezbjednog rukovanja i uklanjanja građevinskog i izolacionog materiala i drugih proizvoda, koji u sebi sadrže azbest . Obaveza Crne Gore prema WHO i ILO je da se izradi Nacionalna strategija eliminacije azbesta , kao ona za POPs supstamce!!!Rok je bio do 2016. godine. Adekvatne mjere su planirane kroz Strategiju sa AP. 40. Str 55. Pravni okvir EU, kojim su uređena pitanja zaštite prirode, u ovom trenutku sastoji se od pet direktiva i 12 regulativa. Treba pristupiti i transpoziciji svih regulativa, ne čekajući ulazak Crne Gore u EU, kako bi se omogućila primjena tih propisa u Crnoj Gori . Ukidanjem Zavoda za zaštitu prirode, kompletna odgovornost prenijeta je na Agenciju za zaštitu životne sredine. Konstatacija, a ne komentar. 41. Str 59. U pogledu institucionalne organizovanosti, nadležnosti i raspoloživih kapaciteta za efikasnu transpoziciju propisa EU i primjenu nacionalnih propisa o zaštiti prirode, identifikovani su sljedeći ključni nedostaci Da bi administrativni radnici imali šta da rade, moraju imati stručne i naučne podloge o stanju biodiverziteta, ugroženim vrstama i dr. Na žalost, stručnih i naučnih ustanova takve vrste više nema, osim par stručnjaka na Takođe konstatacija. 49 Biotehničkom fakultetu, jer je Zavod za zaštitu prirode ukinut. 42. Str 59. Izvršila reorganizacija i ojačali administrativni kapaciteti u AZŽS za: uspostavljanje mreže Natura 2000 (uz korišćenje planirane tehničke pomoći u okviru IPA), a potom za vršenje monitoringa stanja NATURA mreže ; Za ovo su neophodni istraživački kapaciteti i vrijeme da se prikupe podaci. Ovi poslovi nisu administracija već naucno istraživački neprekidan rad. Obaveze su administrativne prirode, ali uzimajući u obzir naučna istraživanja, pitanje je adekvatno adresirano kroz Strategiju sa AP. 43. Str 61. Trenutno zaposleni kadrovi u AZŽS nijesu dovoljno obučeni za izradu, odnosno koordinaciju aktivnosti za izradu strateških karata buke i akcionih planova ; za izradu karata buke neophodno je nabaviti ovlašćenoj instituciji koja će biti zadužena za kontrolu buke u životnoj sredini, neophodne softverske alate za izrdau karata buke, kao i sve neophodne podloge i obuku kadra koji sada u Crnoj Gori ne postoji. Konstatacija, a ne komentar. Mjere predložene AP su dovoljne za prevazilaženje nedostataka. 44. Str 61. Uspostaviti adekvatna organizacija, kapacitet i način rada inspekcijskog organa nadležnog za vršenje nadzora nad primjenom propisa o procjeni i upravljanju bukom u životnoj sredini, u skladu sa Preporukom 2001/331/EC Evropskog Parlamenta i Saveta (minimalni kriterijumi za inspekciju životne sredine ). Takođe se treba pripremiti i za obaveze kontrole podvodne buke u skladu sa EcAp pristupom za realizaciju EO11 zahtijeva. Komentar se ne odnosi na tekst na strani 61. 45. Str 141. Tabela XXVIII: PLAN PRIMJENE - KVALITET AMBIENTALNOG VAZDUHA Zašto se svuda gdje se spominje vazduh ubacuje i ZHMZ, kad nikakve veze nema sa anaizom toksikanata, emisijom i dr. ZHMZ ima određe nadležnosti u pogledu implementacije regulative iz oblasti kvaliteta ambijentalnog vazduha u skladu sa nacionalnom legislativom. 47. Str 151. TABELA XXXV: PLAN TRANSPOZICIJE UPRAVLJANJE VODAMA PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE Izmjene Zakona o vodama moraju donijeti zajedno MORT i MPRR i treba kontrola zagađenja voda da pređe u nadležnost MORT a upravljanje Strategijom je predložena izrada plana reorganizacije i jačanja institucija cijelog sektora životne sredine. 50 TRANSPOZICIJE UPRAVLJANJE VODAMA 51.Direktiva 2000/60/EC (Okvirna direktiva o vodama -WFD) 56.Direktiva 2006/7/EC (Vode za kupanje) 59.Direktiva 2008/105/EC (Standardi kvaliteta vode EQS) otpadnim vodama u MPRR jer je to upravljačka funkcija , a nadzor nad zagađenjem i uticajem na ekosistem u MORT. Turizam i kvalitet voda za kupanje moraju biti u nadležnosti MORT. Tačke 57, 58 i 59 treba da budu u nadležnosti MORT jer utiču na kvalitet voda, postizanje GES i eutrofikaciju. 48. Str 153. Unaprijeđivanjem monitoringa (identifikacija voda za kupanje, dužine sezone kupanja, uspostavljanje kalendara monitoringa), procjenom kvaliteta voda za kupanje i uspostavljanjem profila voda za kupanje u potpunosti će se implementirati Direktiva 2006/7/EC o vodi za kupanje. Za implementaciju Direktive 2006/7/EC važno je unaprijeđenje laboratorijskih kapaciteta za monitoring i izvještavanje u oblasti voda za kupanje. Navedeno je direktna nadležnost MORT i EPA, kao i laboratorija CETI ZHMS Komentar je nerazumljiv i ne odnosi se na tekst, koji se nalazi na strani 165. 49. Str 153. Osnovu za zaštitu od zagađivanja voda uzrokovanog nitratima predstavlja pridržavanje Kodeksa dobre poljoprivredne prakse kojeg je MPRR donijelo 2013. uz podršku Svjetske Banke. Važan korak predstavlja definisanje ranjivih zona i uspostavljanja monitoringa površinskih i podzemnih voda. Crna Gora treba da uspostavi mrežu za praćenje mjerenja koncentracije nitrata u površinskim i Kontrola realizacije sprovođenja direktive u oblasti nitrata je u nadležnosti MORT i EPA. Konstatacija nije tačna. Trenutno uspostavljen institucionalni sistem je drugačiji. 51 podzemnim vodama. 50. Str 156. TABELA XXXVII: PLAN JAČANJA ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVLJANJE VODAMA PLAN ZA UNAPRIJEĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVLJANJE VODAMA ZHMS A gdje je CETI? CETI nije državna institucija. Tabela XXXIX predstavlja samo plan jačanja kapaciteta državnih institucija. 53. Str 169. TABELA XLIV: PLAN TRANSPOZICIJE UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA Direktiva 2009/128/EC (Pesticidi) 151 Pesticidi i njihova primjena su u nadležnosti MPRR, kao i kontrola pesticida u proizvodima animalnog porijekla ( VU) a u proizvodima biljnog porijekla ( Fito sanitarna) ali kontrola rezidua u životnoj sredini je u nadležnosti MORT. Dio Strategije koji se odnosi na pesticide je izbrisan u finalnoj verziji dokumenta, zato što nije predmet regulative iz oblasti životne sredine. 55. Str 172. TABELA XLVI: PLAN ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA - UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA PLAN ZA UNAPRIJEĐENJE ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA UPRAVLJANJE HEMIKALIJAMA AZŽS Potrebno je uvrstiti i Medicinu rada ili IJZ po pitanju rada sa azbestom!!! Komentar nije relevantan za tabelu XLVIII; 56. Str 173. TABELA XLVII: PLAN TRANSPOZICIJE ZAŠTITA PRIRODE PLAN MJERA ZA POSTIZANJE PUNE TRANSPOZICIJE ZAŠTITA PRIRODE Council Direktiva 92/43/EEC (Habitati) Treba i uključiti Biološki fakultet, jer Zavod za zaštitu prirode više ne postoji, a moraju se na naučnoj osnovi definisati HABITATI, i sve ostalo vezano za biodiverzitet!!! To je nadležnost VU i moguće Tabela sadrži plan mjera za postizanje pune transpozicije EU regulative u oblasti zaštite prirode, za koje su nadležne isključivo državne institucija. 52 Direktiva 2010/63/EU (Korišćenje životinja u nučne svrhe) Str 174. Council Direktiva 1999/22/EC (Zoološki vrtovi) Veterinarskog fakulteta( koga nema u Crnoj Gori). Ovo bi trebalo da bude dužnost Zavoda za zaštitu prirode, koga više nema !!! sada to prelazi na EPA. Biološki fakultet može obezbjediti jedino tehničku podršku na nivou ugovaranja. 57. Str 176. TABELA XLVIII: PLAN PRIMJENE - ZAŠTITA PRIRODE PLAN PRIORITETNIH MJERA ZA PRIMJENU PROPISA ZAŠTITA PRIRODE Uspostavljanje mreže Natura 2000 To je zadatak naučnih i stručnih institucija da definišu mrežu , a Agencija da je proglasi i obezbijedi sredstva za praćenje realizacije. Isto se odnosi i na ostale tačke 5, 6 ... Tabelom su isključivo definisane mjere za implementaciju legislative u okviru nadležnih državnih institucija; Naučne i tehničke institucije mogu pružiti samo naučne ili tehničke ekspertize, angažovanjem po ugovoru.