Fisheries Sector Development Strategy 2024-2029 with an Action Plan for the Transposition, Implementation and Enforcement of the EU Acquis

1.1 INSTITUCIONALNI OKVIR .................................................................................................. 8

1.2 ZAKONODAVNI OKVIR ..................................................................................................... 9

1.3 STRATEŠKI OKVIR ........................................................................................................... 10 2 VEZE SA PRETHODNIM STRATEGIJAMA U RIBARSTVU ............................................................ 18 3 STRUKTURA STRATEGIJE ....................................................................................................... 19 4 METODOLOGIJA ................................................................................................................... 20 5 KRATAK OSVRT NA SEKTOR RIBARSTVA ................................................................................. 20 6 ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA U SEKTORU RIBARSTVA .......................................................... 21

6.1 OPŠTI MAKROEKONOMSKI OKVIR .................................................................................. 21

6.2 ZNAČAJ RIBARSTVA I AKVAKULTURE ZA BDP ................................................................... 22

6.3 MORSKO RIBARSTVO ..................................................................................................... 24

6.4 SLATKOVODNO RIBARSTVO ............................................................................................ 31

6.5 AKVAKULTURA............................................................................................................... 33

6.6 SPORTSKO-REKREATIVNI RIBOLOV .................................................................................. 37

6.7 PRERADA....................................................................................................................... 39

6.8 STAVLJANJE U PROMET .................................................................................................. 39

6.9 TRGOVINA (UVOZ I IZVOZ) ............................................................................................. 40

6.10. ANALIZA ADMINISTRACIJE .......................................................................................... 42 7 PESTLE ANALIZE ................................................................................................................... 44 8 SWOT ANALIZE I ANALIZA ZAINTERESOVANIH STRANA .......................................................... 45 9 POREĐENJE SA ZAKONODAVSTVOM EU I GLAVNI ZAKLJUČCI ................................................. 51

9.1 UPRAVLJANJE RESURSIMA I FLOTOM .............................................................................. 51

9.2 UREĐENJE TRŽIŠTA ........................................................................................................ 52

9.3 STRUKTURNE MJERE I DRŽAVNA POMOĆ ....................................................................... 52

9.4 PRIKUPLJANJE PODATAKA .............................................................................................. 52

9.5 INSPEKCIJA I KONTROLA ................................................................................................. 53 2 II. VIZIJA, STRATEŠKI CILJEVI, MJERE I INDIKATORI .......................................................................... 54 10. STRATEŠKI CILJ I: PRAVNI OKVIR I MEHANIZMI USKLAĐENI S EU I MEĐUNARODNIM OBAVEZAMA .......................................................................................................................... 55

10.1 OPERATIVNI CILJ I.1: SVI OSNOVNI PRINCIPI ZRP I RFMO UGRAĐENI SU U NACIONALNI PRAVNI OKVIR..................................................................................................................... 55 INDIKATOR REZULTATA: Broj „Službenog lista“ i datum objavljivanja Zakona......................... 56

10.2 OPERATIVNI CILJ I.2: USPOSTAVLJENI SU KLJUČNI MEHANIZMI ZA EFIKASNO UPRAVLJANJE, KOJE JE UTVRDILA EU I MEĐUNARODNI STANDARDI ...................................... 62 11. STRATEŠKI CILJ II: DJELOTVORNA KONTROLA I EFIKASNA ADMINISTRACIJA KAO KLJUČNI SISTEMI PODRŠKE ZA ODRŽIVO RIBARSTVO ............................................................................. 68 11.1 OPERATIVNI CILJ II.1: DJELOTVORNA KONTROLA KAO GARANCIJA USAGLAŠENOSTI ....... 68

11.2 OPERATIVNI CILJ II.2: EFIKASNA, ODGOVORNA I AŽURNA ADMINISTRACIJA................... 72 12. STRATEŠKI CILJ III: EKOLOŠKI, EKONOMSKI I SOCIJALNO ODRŽIVO RIBARSTVO I AKVAKULTURA .............................................................................................................................................. 74

12.1 OPERATIVNI CILJ III.1: POVEĆANJE KONKURENTNOSTI SEKTORA PRIMARNE PROIZVODNJE ........................................................................................................................................... 75 12.2 OPERATIVNI CILJ III.2: POVEĆANJE INVESTICIONOG KAPACITETA SEKTORA ..................... 77

12.3 OPERATIVNI CILJ III.3: ODGOVARAJUĆA MREŽA INFRASTRUKTURE ZA ISKRCAJ KOJA PRUŽA POTPUNU LOGISTIČKU PODRŠKU OPERATIVNOJ RIBARSKOJ FLOTI I NA ODGOVARAJUĆI NAČIN ODGOVARA OBAVEZAMA ISKRCAJA .......................................................................... 78

12.4 OPERATIVNI CILJ III.4: POVEĆANJE DODATE VRIJEDNOSTI PROIZVODA RIBARSTVA I AKVAKULTURE .................................................................................................................... 79 13 OPIS AKTIVNOSTI NADLEŽNIH ORGANA I TIJELA ZA PRAĆENJE SPROVOĐENJA STRATEGIJE, IZVJEŠTAVANJE I EVALUACIJA (M&E) ........................................................................................ 82 14 STRATEGIJA KOMUNIKACIJE ................................................................................................ 84 III. AKCIONI PLAN ........................................................................................................................... 85 Prilog I ................................................................................................................................ 93 KLJUČNO ZAKONODAVSTVO EU KOJIM SE UREĐUJE RIBARSTVO, A KOJE ZAHTIJEVA USKLAĐIVANJE .................................................................................................................... 93 Prilog II ............................................................................................................................... 97 KLJUČNO GFCM ZAKONODAVSTVO KOJIM SE UREĐUJE RIBOLOV .......................................... 97 Prilog III .............................................................................................................................100 KLJUČNI ICCAT PROPISI KOJIMA SE UREĐUJE RIBOLOV .........................................................100 LITERATURA:........................................................................................................................................ 101 3 Spisak tabela Tabela 1 Bruto domaći proizvod - glavni agregati Tabela 2 Broj ribarskih plovila prema dužini, bruto tonaži i snazi, 2019-2022. Tabela 3 Ribarska plovila prema kategoriji ribolovne opreme, 2022. Tabela 4 Kapacitet ribolovne flote PS – plivarice, 2014. i 2022. Tabela 5 Kapacitet ribolovne flote TO - koče, 2014. i 2022. Tabela 6 Ribolov na moru prema vrsti i grupi vrsta, u tonama, 2019-2022. Tabela 7 Broj preduzetnika čija je glavna djelatnost ribolov, 2011-2020. Tabela 8 Broj plovila i zaposlenih u 2022. Tabela 9 Broj i vrsta privrednih dozvola izdatih za Skadarsko jezero, 2019 - 2022. Tabela 10 Akvakultura prema broju uzgajališta i proizvodnoj površini, 2019-2022. Tabela 11 Proizvodnja i cijene u akvakulturi, 2019-2022. Tabela 12 Broj prodatih dozvola za rekreativni ribolov na moru, 2019-2022. Tabela 13 Broj prodatih dozvola za sportsko-rekreativni ribolov na slatkim vodama, 2019-2022. Tabela 14 Izvoz u kilogramima 2018-2022. Tabela 15 Izvoz u EUR 2018-2022. Tabela 16 Uvoz u kilogramima 2018-2022. Tabela 17 Uvoz u EUR 2018-2022. Spisak slika Slika 1 Udio poljoprivrede Crne Gore u BDP-u, procenat od 2000. do 2021. Slika 2 Dodata vrijednost sektora poljoprivrede Crne Gore 2000-2021. Slika 3 Proizvodnja u akvakulturi 2019-2022. Slika 4 SWOT analiza za ribolov na moru Slika 5 SWOT analiza za privredni slatkovodni ribolov Slika 6 SWOT analiza za sportsko-rekreativni ribolov Slika 7 SWOT analiza za marikulturu Slika 8 SWOT analiza za akvakulturu Slika 9 SWOT analiza za plasman i preradu 4 Lista skraćenica ARO Analize radnog opterećenja AZA (FAO) Zone određene za akvakulturu BDP Bruto domaći proizvod BT Bruto tonaža CEFTA Centralnoevropski sporazum o slobodnoj trgovini CRPS Centralni registar privrednih subjekata u Crnoj Gori DČ Država članica (EU) DR Direktorat za ribarstvo EAR Evropska agencija za rekonstrukciju EFTA Evropska asocijacija za slobodnu trgovinu EK Evropska komisija EMFAF Evropski fond za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu EU Evropska unija EUR Euro (€) FAO Organizacija za hranu i poljoprivredu Ujedinjenih nacija FMP Program upravljanja ribarstvom FVO Kancelarija za hranu i veterinu (DG SANCO) GFCM Generalna komisija za ribarstvo u Mediteranu ha Hektar IBMK Institut za biologiju mora u Kotoru ICCAT Međunarodna komisija za očuvanje atlantskih tuna ICES Međunarodni savjet za istraživanje mora IPA Instrument za pretpristupnu pomoć IPARD Instrument za pretpristupnu pomoć za ruralni razvoj ISMAR Institut za istraživanje mora ISMAR/CNR ISO Međunarodna organizacija za standardizaciju IT Informacione tehnologije IUOP Integralno upravljanje obalnim područjem JPMD Javno preduzeće za upravljanje morskim dobrom Crne Gore kg kilogram kW kilovat LOA Dužina preko svega Projekat Svjetske banke - Projekat institucionalnog razvoja i jačanja MIDAS poljoprivrede u Crnoj Gori MKN Monitoring, kontrola i nadzor MONSTAT Uprava za statistiku Crne Gore MPŠV Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Crne Gore NM Nautička milja NNN Nezakoniti, neprijavljeni i neregulisani ribolov NP Nacionalni park OP Organizacija proizvođača RAS Recirkulacioni sistem akvakulture RFMO Regionalna organizacija za upravljanje ribarstvom RIS Ribarski informacioni sistem SB Svjetska banka 5 SFS Sanitarni i fitosanitarni SL L Službeni list SPH Subjekti u poslovanju s hranom SSP Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju SST Sporazum o slobodnoj trgovini STO Svjetska trgovinska organizacija SWOT Analiza prednosti, slabosti, mogućnosti i prijetnji T tona (metrička) TA Tehnička pomoć TAC Ukupan dozvoljeni ulov UBHVFP Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove UNDP Program Ujedinjenih nacija za razvoj VMS Sistem monitoringa plovila ZRP Zajednička ribarska politika EU 6 UVOD Svrha donošenja strateškog dokumenta Strategija razvoja sektora ribarstva 2024-2029 s Akcionim planom za prenošenje, implementaciju i sprovođenje pravne tekovine EU (u daljem tekstu: Strategija) predstavlja temeljni planski dokument politike koji utvrđuje ciljeve i prioritete za razvoj sektora ribarstva i akvakulture Crne Gore, način postizanja tih ciljeva, vremenski okvir kao i finansijska sredstva neophodna za njihovo postizanje, oblasti posebnog razvoja, kao i međusobni odnos i aktivnosti organa državne uprave uključenih u sprovođenje Strategije. Ova Strategija predstavlja nastavak ciljeva i aktivnosti utvrđenih u Strategiji ribarstva Crne Gore za period 2015-2020. godine s Akcionim planom (u daljem tekstu: Strategija ribarstva 2015-2020). Njom se utvrđuje nacionalna vizija razvoja ribarstva u pogledu administrativnih obaveza, uglavnom s ciljem usklađivanja nacionalnog zakonodavstva s propisima EU i u pogledu razvoja cjelokupnog sektora ribarstva i akvakulture, njihovih najvažnijih ciljeva i prioriteta. Strategija i sve aktivnosti koje su preduzete tokom njene izrade u obzir uzimaju status pravne tekovine EU koja je na snazi na dan 1. januara 2024. godine. Takođe, uzima u obzir završna mjerila za pregovaračko poglavlje 13, prema kojima je Crna Gora dužna da donese zakonodavstvo koje obezbjeđuje značajan stepen usklađenosti s pravnom tekovinom EU u oblasti ribarstva kako bi obezbijedila punu primjenu Zajedničke ribarske politike (ZRP) nakon pristupanja i mora značajno da ojača svoje administrativne, a naročito inspekcijske i kontrolne kapacitete koji se zahtijevaju ZRP-om. Crna Gora prati savremena evropska načela s ciljem da postane zemlja koja je ekološki prihvatljivija i privlačnija za investicije i život. Prirodni resursi i tradicija, poput ribarstva, moraju se očuvati za buduće generacije, zbog čega se sektorom ribarstva mora upravljati na održiv i efikasan način. Osim odgovornog upravljanja resursima, Crna Gora teži očuvanju specifičnosti svojeg ribarstva, pored socioloških i kulturoloških aspekata, ima i ekonomske i ekološke funkcije. Za usvajanje i sprovođenje Strategije, tokom svakog koraka na tom putu, potrebno je učešće nauke i sektora, zajedno s upravom. Neophodno je da ova tri stuba postave zajedničke ciljeve, prioritete i mjere, ali je takođe neophodno izgraditi međusobno povjerenje, razmjenjivati podatke i informacije, postizati kompromise i svakodnevno aktivno sarađivati. Tekst Strategije se u navođenju fizičkih lica te korisnika i subjekata koji se ne odnose na pravna lica podjednako odnosi na muški i ženski rod. Gdje god je bilo moguće adekvatno je upotrijebljen rodno senzitivni jezik. Imajući u vidu Zakon o rodnoj ravnopravnosti („Sl. list Crne Gore“ br. 046/17, 073/10, 040/11 i 035/15) i Nacionalnu strategiju rodne ravnopravnosti 2021-2025. sa Akcionim planom 2021- 2022. godine u dijelu Strategije koji se odnosi na zaposlenost u sektoru ribarstva i akvakulture, dat je poseban naglasak na zaposlenost žena u sektoru, njihov položaj i moguća poboljšanja. Što se tiče administrativnog i naučnog segmenta koji sudjeluje u upravljanju ribarskim sektorom, žene su većinski zastupljene u Direktoratu za ribarstvu, a primjećuje se i njihova sve veća zastupljenost u naučnom dijelu. 7 I. OKVIR, METODOLOGIJA, STRUKTURA STRATEGIJE I ANALIZE SEKTORA RIBARSTVA 1 INSTITUCIONALNI, ZAKONODAVNI I STRATEŠKI OKVIR

1.1 INSTITUCIONALNI OKVIR U postojećem institucionalnom sistemu, vodeću ulogu u definisanju politike razvoja ribarstva i akvakulture, kao i u upravljanju resursima ribarstva, ima Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede (MPŠV). MPŠV ima šest direktorata (za šumarstvo, lovstvo i drvnu industriju, za ribarstvo, za vodoprivredu, za poljoprivredu, za plaćanja i za ruralni razvoj), 5 odjeljenja (za inspekcijski nadzor, za internu reviziju, za ekonomske analize i tržište, za normativno-pravne poslove i za međunarodnu saradnju i IPA projekte) i dvije službe (za opšte i pravne poslove, kadrovska pitanja i slobodan pristup informacijama, i za finansije, računovodstvo i javne nabavke). Glavni cilj MPŠV u pogledu ribarstva jeste da se obezbijedi održivo korišćenje raspoloživih resursa u ribarstvu i upravljanje ribolovnom flotom na način koji obezbjeđuje dugoročan i ekonomski isplativ ribolov u Crnoj Gori. MPŠV usklađuje pravne akte na nacionalnom nivou s principima Zajedničke ribarske politike (ZRP) i Regionalnih organizacija za upravljanje u ribarstvu (RFMO). Takođe, učestvuje u međunarodnoj saradnji u skladu sa strateškim ciljevima, upravljanja resursima, pravima pristupa ribolovnim vodama, akvakulturom i informacionim sistemima u ribarstvu. Zadaci MPŠV uključuju izradu i predlaganje nacrta pravnih akata, kao i predlaganje godišnjeg budžeta za ribarstvo. Politika ribarstva sprovodi se preko Direktorata za ribarstvo (DR), kojeg čine tri administrativne jedinice: Direkcija za upravljanje resursima i ribolovnom flotom, Direkcija za monitoring i Direkcija za strukturne mjere, državnu pomoć, EU fondove i organizaciju tržišta u ribarstvu i akvakulturi. DR definiše i sprovodi politiku koja obezbjeđuje održivo korišćenje raspoloživih ribljih resursa i upravlja ribolovnom flotom na način kojim se obezbjeđuje dugoročno i ekonomski isplativo ribarstvo u Crnoj Gori. Takođe sprovodi razvojnu politiku u oblasti ribarstva, prati normativnu djelatnost na nacionalnom nivou i sprovodi mjere i sisteme upravljanja zasnovane na načelima ZRP. Osim navedenog, DR prati realizaciju međunarodne saradnje u skladu s dugoročnim i kratkoročnim strateškim ciljevima i sarađuje s regionalnim i međunarodnim organizacijama u ribarstvu. Pitanja koja se odnose na bezbjednost hrane na uzgajalištima, kao i proizvoda ribarstva, kontroliše Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove, kao i Ministarstvo zdravlja i nadležne laboratorije (veterinarska, za javno zdravlje, ekotoksikološka, itd.). Zadaci naučnih istraživanja i prikupljanja bioloških podataka povjereni su Institutu za biologiju mora u Kotoru (IBMK). IBMK se bavi naučnim istraživanjima demerzalnih i pelagičnih resursa, prikupljanjem bioloških podataka u vezi s ribarstvom, procjenom stanja resursa i pružanjem naučnih savjeta MPŠV na osnovu prikupljenih, obrađenih i procijenjenih podataka. IBMK nije pod direktnom nadležnošću MPŠV. Međutim, postoje linije komunikacije preko Memoranduma o razumijevanju (MoU) između ove dvije institucije. Uloga IBMK uređena je Zakonom o morskom ribarstvu i marikulturi, u pogledu pružanja naučnih savjeta potrebnih za upravljanje resursima. IBMK je osnovan 1961. godine, sada je dio Univerziteta Crne Gore, i jedina je naučno-istraživačka institucija u Crnoj Gori posvećena isključivo istraživanjima mora. IBMK sprovodi brojna istraživanja u svrhu zaštite životne sredine, ribolova na moru, marikulture i integralnog upravljanja obalnim područjem, kroz koje se naučni rezultati primjenjuju u praksi. Rad IBMK organizovan je kroz pet laboratorija (za hemiju mora i okeanografiju, za ihtilologiju i morsko ribarstvo, za plankton i kvalitet morske vode, za bentos i zaštitu mora, za razvojno istraživanje i marikulturu) i jedan centar, za zaštitu biodiverziteta Jadrana - Akvarijum Boka. IBMK direktno učestvuje u radu tijela Organizacije za hranu i poljoprivredu Ujedinjenih nacija (FAO). Naučnici 8 Instituta članovi su radnih grupa za procjenu stanja resursa male pelagične ribe i demerzalnih vrsta, radnih grupa za mali obalni ribolov, kao i za rekreativni ribolov. Predstavnici Instituta učestvuju u radu Naučnog savjetodavnog odbora1 (SAC), kao i u regionalnom FAO projektu, AdriaMed2. Naučni savjeti generisani u okviru navedenih foruma predstavljaju osnovu za upravljanje ribarstvom kako na regionalnom, tako i na nacionalnom nivou. Još jedna važna institucija kada je u pitanju ribarstvo je Uprava za statistiku Crne Gore - MONSTAT, organ nadležan za zvaničnu statistiku. MONSTAT je odgovoran za opšte prikupljanje, obradu i dostavljanje statističkih podataka, uključujući statističke podatke u oblasti ribarstva, koje prikuplja Sektor statistiku u poljoprivredi i ribarstvu. Osnovni cilj statistike ribarstva je prikupljanje podataka o ulovu morskih i slatkovodnih riba. Pored toga, zadatak MONSTAT-a je prikupljanje podataka o zaposlenima, ribolovnim plovilima, ribolovnim alatima, proizvodnji i ulovu riba i drugih vodenih organizama, proizvodnji ikre i mlađi riba, i potrošnji hrane na uzgajalištima. Javno preduzeće za upravljanje morskim dobrom Crne Gore (JPMD), na osnovu Zakona o morskom dobru, upravlja i reguliše sve aktivnosti u obalnoj zoni, korišćenje prostora, njegovu zaštitu i unapređenje, izdavanje dozvola za postavljanje, izgradnju i održavanje privremenih i stalnih objekata infrastrukture, kao i izdavanje lokacija za korišćenje morskog dobra. Što se tiče ribarstva, nadležno je za uspostavljanje privremenih objekata u zonama zaštite mora. Prostornim planom posebne namjene za obalno područje Crne Gore utvrđuju se zone za marikulturu, kao i zone za postavljanje prateće infrastrukture, u smislu objekata za skladištenje opreme, koji mogu uključivati i centre za otpremu i prečišćavanje školjki. Objekti marikulture u zoni javnog morskog dobra obuhvaćeni su Programom privremenih objekata u morskom dobru3, koji se usvaja na period od 5 godina. Posljednji takav plan usvojen je za period 2019-2023. JPMD je, u saradnji s IBMK, izradio i katalog ribarskih posti u Boki Kotorskoj. I ribari iz Boke Kotorske dali su doprinos izradi ovog kataloga, s ciljem očuvanja i zaštite ribarskih posti, kao i očuvanja tradicionalnog načina ribolova. U Katalogu ribarskih posti, svaka posta ima svoj naziv, prikazana je na fotografijama, sadrži podatke o geografskoj dužini i širini, položaju i opis same lokacije. Javno preduzeće za nacionalne parkove Crne Gore (JPNPCG), između ostalih nadležnosti, daje na korišćenje dobra i objekte nacionalnih parkova za potrebe turizma, ugostiteljstva, lova i ribolova, uzgoja ribe i mlađi. Jedan od pet nacionalnih parkova je Skadarsko jezero, a JPNPCG je nadležno za izdavanje dozvola za privredni ribolov. Upravne poslove u oblasti zaštite životne sredine, kao što su monitoring životne sredine, izrada analiza i izvještaja iz oblasti zaštite životne sredine, i druge poslove utvrđene Zakonom o zaštiti životne sredine i posebnim propisima, obavlja Agencije za zaštitu životne sredine Crne Gore. Dozvole za sportsko-rekreativni ribolov izdaju sportski ribolovni klubovi koji su članovi Saveza za sportski ribolov na moru Crne Gore. Savez organizuje takmičenja (državna, međunarodna, klupska), sarađuje s nacionalnim institucijama kao što su MPŠV, Ministarstvo sporta i mladih i drugim međunarodnim savezima i organizacijama u vezi sa sportsko-rekreativnim ribolovom.

1.2 ZAKONODAVNI OKVIR Sektor ribarstva uređen je Zakonom o morskom ribarstvu i marikulturi i Zakonom o slatkovodnom ribarstvu i akvakulturi, uz prateća podzakonska akta. Pravni osnov za izradu i usvajanje Strategije razvoja ribarstva sadržan je u Zakonu o morskom ribarstvu i marikulturi („Sl. list Crne Gore“ br. 56/09, 47/15), 1 https://www.fao.org/gfcm/about/structure/sac/fr/ 2 https://www.faoadriamed.org/ 3 https://iwlearn.net/resolveuid/1f3ec07a-6d0f-45c5-a7c9-6a783dafcb25 9 kojim se utvrđuje da se živim resursima mora i zaštitom morske životne sredine upravlja u skladu sa Strategijom razvoja ribarstva i akvakulture, koja sadrži dugoročne pravce, prioritete i ciljeve razvoja ribarstva, finansijska sredstva i rokove za njihovo ostvarivanje. Osim toga, Strategija ribarstva mora da slijedi Uredbu o načinu i postupku izrade, usklađivanja i praćenja sprovođenja strateških dokumenata4 i Smjernice za izradu strateških dokumenata u Crnoj Gori5. Propisi koje treba poštovati prilikom pripreme i izrade strateških dokumenata su Zakon o državnoj upravi, Poslovnik Vlade Crne Gore, Uredba o načinu i postupku izrade, usklađivanja i praćenja sprovođenja strateških dokumenata, Zakon o ravnopravnosti polova, Uredba o izboru predstavnika nevladinih organizacija u radna tijela organa državne uprave i sprovođenju javne rasprave u pripremi zakona i strategije i Zakon o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu.

1.3 STRATEŠKI OKVIR

1.3.1 NACIONALNI STRATEŠKI OKVIR • Usklađenost sa krovnim strateškim dokumentima Crne Gore Nacionalna strategija održivog razvoja do 2030. godine6, koja određuje Crnu Goru kao ekološku zemlju i definiše rješenja za održivo upravljanje ljudskim, socijalnim, prirodnim i ekonomskim resursima, usvojena je 2016. godine. Ova strategija ističe da upravljanje obalnim područjima mora obuhvatiti sve privredne aktivnosti kao što su turizam, pomorstvo, brodogradnja, ribarstvo i akvakultura. Prema ovoj Strategiji, neki od glavnih problema u sektoru ribarstva su relativno mala i zastarjela flota, nepostojanje organizovanog otkupa ili prerade ribe, nepostojanje ribarskih luka, nepostojanje mjesta za iskrcaj, kao i mjesta prve prodaje. Navodi se takođe da ne postoji cjeloviti nadzor i kontrola na moru te su evidentirani ulasci stranih ribarskih brodova u teritorijalno more Crne Gore ali i primjeri nelegalnog i neregistrovanog ribolova domaćih ribara. Što se tiče akvakulture, istaknuto je da nema novih lokacija za uzgoj, posebno na otvorenom moru. Smatra se da prostorno planiranje mora ima najvažniju ulogu u prevazilaženju potencijalnih konflikata s drugim pomorskim aktivnostima. Neke od aktivnosti utvrđene za ribarstvo i akvakulturu u tom smislu uključuju unapređenje informacija o stanju ribljih resursa, unapređenje procedura za upravljanje negativnim uticajem marikulture i ribarstva na životnu sredinu, razvoj zajedničkih standarda i načela za obnavljanje resursa u ribarstvu i marikulturi i zaštitu morskih staništa na određenim lokacijama, unapređenje ribarske infrastrukture itd. Prema Strategiji održivog razvoja, pažnja treba da bude posvećena i aktivnostima koje omogućavaju povezivanje sektora ribolova i turističke privrede, u kontekstu diverzifikacije privrednih aktivnosti, a to će se postići omogućavanjem održivog upravljanja resursima obalnog područja i podsticanjem plave ekonomije te realizacijom mjera utvrđenih u Nacionalnoj strategiji integralnog upravljanja obalnim područjem (NSIUOP) - očuvanje atraktivnosti obalnog područja za razvoj održivog turizma, obnova i očuvanje vrijednih ruralnih prostora te podržavanje održive valorizacije i očuvanja resursa mora. Strategija razvoja ribarstva 2024-2029. je kroz svoje ciljeve i mjere uvrstila aktivnosti koje se navode u Nacionalnoj strategiji održivog razvoja do 2030. godine kao i aktivnosti definisane u NSIUOP definišući kao svoje prioritete niz komplementarnih aktivnosti od kojih ističemo izradu mape puta za zaštitu i obnovu morskih ekosistema, usvajanje ključnih planova upravljanja ribarstvom, izrada nacionalnog strateškog plana za akvakulturu i strateške procjene uticaja na životnu sredinu, modernizacija flote, podrška razvoju akvakulture te investicije u luke iskrcaja i mjesta iskrcaja. Strategija ribarstva prepoznaje sinergiju ribarstva i turizma koju će podsticati kroz mjere koje se odnose na plasman proizvoda ribarstva i akvakulture na tržištu, kroz njihovu vidljivost i 4 Uredba „Službeni list Crne Gore“, br. 54/2018 5 https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-07/Smjernice%20za%20pripremu%20strateskih%20dokumenata%20%281%29.pdf 6 https://www.gov.me/dokumenta/6852d215-af43-4671-b940-cbd0525896c1 10 prepoznatljivost od iskrcaja do tržišta. Također, Strategija predviđa uspostavljanje djelotvorne kontrole i efikasne administracije kao ključnih sistema za zdravo i održivo ribarstvo te će nizom mjera poput izgradnje i jačanja administrativnih kapaciteta obukama i opremanjem, izradom postupaka i planova te IT podrškom doprinijeti uspostavljanju kompletnog nadzora i kontrole na moru. Vlada Crne Gore donijela je u februaru 2024. godine Srednjoročni program Vlade Crne Gore 2024.- 2027. čije glavne odrednice su oporavak i prosperitet društva, te posvećenost ekonomskim reformama, poboljšanju životnog standarda, vladavini prava i što skorijem pristupanju Crne Gore Evropskoj uniji. U prioritetu kojem je cilj stabilan finansijski i ekonomski sistem za bogatu državu, građanke i građane jedno od nadležnih ministarstva je Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, dok se u prioritetu koji se odnosi na članstvo u EU može smatrati da su osim navedenih institucija uključena zapravo sva tijela koja u svom dijelu moraju raditi na prilagođavanju propisa i postupaka pravnoj tekovini EU. Dva prva strateška cilja ove Strategije (Pravni okvir i mehanizmi usklađeni sa EU i međunarodnim obavezama, te uspostavanje djelotvorne kontrole i efikasne administracije kao ključnih sistema podrške za zdravo i održivo ribarstvo) doprinose ciljevima Srednjoročnog programa Vlade Crne Gore 2024.-2027. koji su opisani u Prioritetu 1. Crna Gora je država vladavine prava i kredibilna članica EU, Cilju 1. Dio Evrope, otvoreni ka svijetu, Cilju 3. Na pravdi se gradi jaka država i Cilju 5. Digitalna Crna Gora, transparentna i efikasna javna uprava. Naime, Strategija predviđa unaprjeđenje zakonodavnog i institucionalnog okvira i jačanje kapaciteta u dijelu ribarske administracije kao i digitalizaciju uprave kroz poboljšanje postojećih baza podataka, sistem prikupljanja i validacije podataka, analize i izvještavanja, što će doprinijeti kreiranju djelotvorne kontrole i efikasne administracije. Strategija se prepoznaje i u Prioritetu 2. Stabilan finansijski i ekonomski sistem za bogatu državu, građanke i građane kojem doprinosi kroz Strateški cilj - Ekološki, ekonomski i socijalno održivo ribarstvo i akvakultura koji predviđa povećanje konkurentnosti sektora primarne proizvodnje, investicionog kapaciteta sektora, infrastrukture za iskrcaj, te povećanje dodate vrijednosti proizvoda ribarstva i akvakulture, što se navodi u Cilju 8. Crna Gora - dragulj Evrope, Cilju 9. Od tradicionalne do pametne poljoprivrede i Cilju 13 Očuvanje državnih resursa je naša obaveza prema budućim generacijama. Strategija je usklađena i komplementarna sa Srednjoročnim programom Vlade i kroz niz definisanih mjera i aktivnosti doprinijeće realizaciji programa Vlade u dijelu koji se odnosi na ribarstvo i akvakulturu. Prema Programu pristupanja Crne Gore Evropskoj Uniji 2023.-2024. predviđeno je donošenje Strategije ribarstva Crne Gore 2024-2029 sa Akcionim planom, te je ova Strategija upravo taj dokument koji kroz svoje ciljeve i mjere predviđa donošenje drugih dokumenata koji su takođe navedeni u Programu pristupanja, poput nacionalnih planova upravljanja za ribolovne alate, višegodišnjeg plana za akvakulturu i standardnih operativnih procedura za inspekciju. Takođe, Strategija upoređuje prednosti i nedostatke postojećeg pravnog okvira kako bi predviđeno donošenje zakonskih i podzakonskih propisa bilo usklađeno sa pravnom tekovinom EU. U dijelu administrativnog okvira, Program pristupanja navodi potrebu jačanja administrativnih i inspekcijskih kapaciteta, određivanje mjesta iskrcaja i prve prodaje, izgradnju objekata za skladištenje i pakovanje ribe, objekta za zbrinjavanje odbačenog ulova i formiranje organizacije proizvođača. Navedeno je sadržano u Strategiji, te je opisan tok implementacije, potrebna finansijska sredstva i vremenski okvir. • Usklađenost sa sektorskim strateškim dokumentima Crne Gore Crna Gora donijela je Strategiju razvoja turizma za period 2022-2025. godine s Akcionim planom7 2022. godine. Vlada Crne Gore je posvećena kontinuiranom održivom razvoju turizma, s fokusom na efikasno korišćenje resursa, uz promovisanje Crne Gore kao održive, inkluzivne, zelene i pametne turističke destinacije. Glavni ciljevi ove Strategije, pored segmenta održivosti, uključuju smanjenje 7 https://www.gov.me/dokumenta/db71ea87-f50f-4aca-98ae-91d8af502816 11 sezonalnosti uz diverzifikaciju proizvoda i usluga, smanjenje regionalnog razvojnog disbalansa, poboljšanje iskustva turista, povećanje broja smještajnih kapaciteta visoke kategorije u Centralnom i Sjevernom regionu, poboljšanje saobraćajne dostupnosti, implementacija inovativnih rješenja i savremenih tehnologija, unapređenje upravljanja destinacijom, unapređenje promocije destinacije, osnaživanje javno-privatnog partnerstva, a sve to u korelaciji sa strateškim ciljevima Vlade Crne Gore, koji su usmjereni ka povećanju životnog standarda stanovništva. Diverzifikacija proizvoda označena je kao jedna od glavnih mjera za postizanje ciljeva. Ribolov je utvrđen kao jedna od stavki u kontekstu turističke ponude koja može obogatiti ukupnu ponudu Crne Gore. Strategija razvoja ribarstva 2024- 2029. predviđa kao jedan od strateških ciljeva uspostavljenje ekološki, ekonomski i socijalno održivog ribarstva i akvakulture unutar kojih se predviđa povećanje konkurentnosti sektora primarne proizvodnje i povećanje investicionog kapaciteta sektora, te povećanje dodate vrijednosti proizvoda ribarstva. Navedeni ciljevi sadrže niz mjera koje će kroz svoje aktivnosti doprinijeti diversifikaciji proizvoda ribarstva i akvakulture kao i povezivanju sektora turizma i ribarstva na način da se međusobno dopunjuju i razvijaju uz promovisanje Crne Gore kao pametne turističke destinacije koja može odgovoriti i udovoljiti interesima modernog turizma i uz promovisanje svojih proizvođača (ribara i uzgajivača) i njihovih proizvoda koji predstavljaju vrijedan i važan sektor koji upotpunjuje ponudu turističkog sektora. U 2023. godini, Crna Gora je donijela Strategiju razvoja polјoprivrede i ruralnih područja za period 2023–20288. Ova strategija donosi viziju i plan za sprovođenje strateške transformacije poljoprivrede i ruralnih područja u Crnoj Gori do 2028. godine, koja će obezbijediti realizaciju čitavog niza aktivnosti i mjera finansiranih iz nacionalnog i EU budžeta, te iz drugih vidova pomoći, kao što su pomoć Svjetske banke i UN. U Strategiji se naglašava da je Evropska komisija 2021. godine donijela Akcioni plan razvoja organske proizvodnje, sa ciljem da se do 2030. godine dostigne učešće od 25% obradivih površina. Ovim planom predviđen je i rast učešća organskog ribarstva. Globalni rast potrošnje organskih proizvoda treba da bude ključni faktor u ohrabrivanju proizvođača da iz konvencionalnog pređu na organske sisteme proizvodnje. Takođe se ukazuje da organska proizvodnja još nije zastupljena u Crnoj Gori u oblasti akvakulture, iako su prirodni uslovi za ovu vrstu proizvodnje povoljni. Ako analiziramo način uzgoja školjki, standarde za uzgoj i plasman na tržište, može se zaključiti da one imaju potencijal da budu prvi organski sertifikovani proizvod akvakulture u Crnoj Gori. Ova Strategija uzima u obzir i Strategiju upravljanja vodama Crne Gore iz 2017. godine koja ukratko opisuje sektor ribarstva i akvakulture te navodi da se treba podsticati razvoj akvakulture i marikulture te održivi razvoj ribarstva i to kroz nastavak finansiranja mjera modernizacije ribolovne flote i kroz mjere usmjerene na očuvanje kvaliteta vode i opstanka akvatičnih ekosistema u uslovima razvoja ribarstva. Ovo podrazumijena obezbjeđivanje kopnene infrastrukture (luke, mjesta iskrcaja, skladišnih prostora), modernizaciju uzgajališta u marikulturi i slatkovodnoj akvakulturi, te povezivanje djelatnosti turizma i ribarstva. Strategija razvoja ribarstva sadrži opisane ciljeve i mjere; njom se predviđa izgradnja i rekonstrukcija uzgajališta i mrijestilišta, propratnih objekata, kao i ulaganje u nabavku opreme za modernizaciju uzgoja, ulaganja u iskrcajna mjesta i ribolovnu flotu, diversifikaciju proizvoda te povećanje proizvodnje u skladu sa održivim razvojem i razvojem tržišta i prerade. Strategija razvoja pomorske privrede za period od 2020. do 2030. godine kojoj je vizija da povrati ugled tradicionalno pomorske zemlje sa osnaženom i konkurentnom pomorskom privredom koja se razvija na principima održivosti uzima u obzir ne samo brodarstvo i usluge u pomorskom prometu kao osnovne svoje segmente, nego obuhvata plavu ekonomiju koja uključuje sektore kao što su ribarstvo, nautički turizam i biotehnologiju mora. Plava ekonomija podrazumijeva upotrebu morskih resursa za razvoj privrednih aktivnosti na način koji je prihvatljiv za morski ekosistem. Strategija razvoja pomorske 8 https://www.gov.me/clanak/usvojena-strategija-razvoja-poljoprivrede-i-ruralnih-podrucja-2023-2028-godine 12 privrede prepoznaje potrebu uspostavljanja infrastrukture za ribarstvo (mjesta iskrcaja, mjesta prve prodaje, mjesta za vez ribarskih brodova i mjesta za remont). Takođe se navodi potreba definisanja lokacija za uzgoj, te se navode i moguće nove zone za marikulturu u Bokokotorskom zalivu i na otvorenom moru. Strategija razvoja ribarstva kao jedan od glavnih ciljeva u okviru strateškog cilja postizanja ekološki, ekonomski i socijalno održivog ribarstva i akvakulture predviđa ulaganja u modernizaciju ribarske flote što će doprinijeti postizanju veće sigurnosti na moru i manjem zagađivanju te predviđa znatna ulaganja u luke iskrcaja i mjesta iskrcaja što je komplementarno sa Strategijom razvoja pomorske privrede. 1.3.2 1.3.2 MEĐUNARODNI STRATEŠKI OKVIR • Usklađenost sa međunarodnim obavezama Crna Gora je zemlja kandidat za članstvo u EU. Stoga, strateški okvir za Strategiju razvoja ribarstva mora slijediti glavna načela Zajedničke ribarske politike (ZRP) i politike EU u tom pogledu. Cilj ZRP je da obezbijedi dugoročnu održivost ribarstva i akvakulture, dostupnost hrane i pristojan životni standard za zajednice koje se bave ribarstvom i akvakulturom. To uključuje sve učesnike duž čitavog lanca vrijednosti kako bi se očuvala socio-ekonomska struktura obalnih zajednica. Morski resursi suočavaju se s brojnim kompleksnim izazovima kao što su efekti pomorskih aktivnosti, zagađenje (npr. obogaćivanje hranljivim materijama i zagađujuće materije, morski otpad, uključujući plastiku i mikroplastiku, podvodnu buku, itd.) i klimatske promjene (kao što su porast temperature mora, promjene saliniteta, širenje alohtonih vrsta, itd.). To zahtijeva integrisani pristup koji je u skladu s drugim oblastima politike, kao što su politika zaštite životne sredine, poljoprivrede i energetike. Implementacija svih aspekata evropskog Zelenog dogovora9 i Akcionog plana za nulto zagađenje10 ključna je u tom pogledu. Evropski Zeleni dogovor ima za cilj transformaciju EU u savremenu, resursno- efikasnu i konkurentnu ekonomiju kojom će se obezbijediti da do 2050. godine ne bude neto emisija gasova staklene bašte. Predlaže mjere za podršku sektoru u ubrzanju svoje energetske tranzicije unapređenjem efikasnosti goriva i prelasku na obnovljive izvore energije, s niskom emisijom ugljenika. Ambicija nultog zagađenja11 je univerzalni cilj koji doprinosi realizaciji Agende UN 2030 za održivi razvoj12 i dopunjava cilj neutralnosti u pogledu klimatskih promjena do 2050. godine u sinergiji s čistom i cirkularnom ekonomijom i ciljevima obnovljenog biodiverziteta. Jedan od najvažnijih fokusa agende politike EU usmjeren je na energetsku tranziciju ka poboljšanju efikasnosti goriva i prelasku na niskokarbonske obnovljive izvore energije. Strategija energetske unije13 usvojena je 2015. godine s ciljem izgradnje energetske unije koja pružiti EU potrošačima - domaćinstvima i privredi - sigurnu, održivu, konkurentnu i pristupačnu energiju. Od njenog pokretanja 2015. godine, Evropska komisija je objavila nekoliko paketa mjera i redovnih izvještaja o napretku koji prate implementaciju ovog ključnog prioriteta kako bi obezbijedili postizanje ciljeva strategije energetske unije. U 2018. godini stupila je na snagu Regulativa o upravljanju energetskom unijom i djelovanju u području klime14 kao dio paketa „Čista energija za sve Evropljane“. Prema ovoj strategiji, svaka članica EU dužna je da usvoji desetogodišnje integrisane nacionalne energetske i klimatske planove (NECP) za period 2021-2030. Tim planovima se navodi kako će države EU postići svoje ciljeve u svih 5 dimenzija energetske unije, uključujući dugoročne izglede ka 2050. godini. Dimenzije su 9 https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en 10KOMUNIKACIJA KOMISIJE EVROPSKOM PARLAMENTU, SAVJETU, EVROPSKOM EKONOMSKO-SOCIJALNOM KOMITETU I KOMITETU REGIONA Put ka zdravoj planeti za sve EU Akcioni plan: "Ka nultom zagađenju vazduha, vode i zemljišta", COM/2021/400 konačna verzija 11 COM(2020) 381 12 COM(2020) 846, Prilog 1 13 COM/2015/080 14 (EU)2018/1999 13 sigurnost, solidarnost i povjerenje - diverzifikacija izvora energije u Evropi i obezbjeđivanje energetske sigurnosti kroz solidarnost i saradnju između zemalja EU; potpuno integrisano unutrašnje tržište energije - omogućavanje slobodnog protoka energije kroz odgovarajuće infrastrukture EU i bez tehničkih ili regulatornih barijera; energetska efikasnost - poboljšana energetska efikasnost smanjiće zavisnost od uvoza energije, smanjiti emisije i podstaći zapošljavanje i rast; akcija za klimu, dekarbonizacija ekonomije - EU je posvećena brzoj ratifikaciji Pariskog sporazuma i zadržavanju vodeće pozicije u oblasti obnovljive energije; istraživanje, inovacije i konkuretnost - podrška ostvarivanju napretka u niskokarbonskim tehnologijama i čistoj energiji prioritizacijom istraživanja i inovacija kako bi se ubrzala energetska tranzicija i poboljšala konkurentnost. U 2019. godini, Evropska unija je revidirala svoj okvir energetske politike kako bi nam pomogla da sa fosilnih goriva pređemo na čistiju energiju - i, preciznije, kako bi ispunila obaveze EU u skladu s Pariskim sporazumom15 u vezi sa smanjenjem emisija gasova s efektom staklene bašte. Što se tiče ribarstva i akvakulture, EK je 2023. godine donijela Komunikaciju o energetskoj tranziciji sektora ribarstva i akvakulture EU16 koja predstavlja koherentan pristup djelovanjima koja imaju za cilj jačanje socio-ekonomskih rezultata i otpornosti sektora ribarstva i akvakulture EU; ostvarivanje ciljeva ZRP kako bi se obezbijedilo da je ribolov u EU socijalno, ekonomski i ekološki održiv; postizanje održivog, klimatski neutralnog i konkurentnog sektora akvakulture u skladu s ciljevima navedenim u Smjernicama za akvakulturu koje je Komisija usvojila u maju 2021. godine; obezbijediti da sektor doprinosi ciljevima EU u vezi s klimom, biodiverzitetom, zdravljem i smanjenjem zagađenja za 2030. i 2050. godinu i da može da iskoristi nastale tržišne prilike. U središtu Evropskog zelenog plana je strategija „Od njive do trpeze“17 i ona sveobuhvatno obrađuje izazove održivih prehrambenih sistema i prepoznaje neodvojive veze između zdravih ljudi, zdravih društava i zdrave planete. To je prilika za poboljšanje načina života, zdravlja i životne sredine. Strategija „Od njive do trpeze“ postavlja ambiciozne ciljeve kao što su smanjenje upotrebe i rizika od hemijskih pesticida za 50% do 2030. godine i smanjenje upotrebe opasnih pesticida za 50% do 2030. godine, smanjenje gubitaka hranljivih materija za najmanje 50% uz istovremeno očuvanje plodnosti zemljišta. Time će se smanjiti upotreba vještačkih đubriva za najmanje 20% do 2030. godine, smanjenje prodaje antibiotika za životinje u uzgoju i u akvakulturi za 50% do 2030. godine i postići da 25% poljoprivrednog zemljišta bude pod organskim uzgojem do 2030. godine. Na kraju, strategija „Od njive do trpeze“ obuhvata i cilj da sva ruralna područja imaju pristup brzom širokopojasnom internetu do 2025. godine kako bi se omogućila digitalna inovacija. Strategija EU za biodiverzitet18 do 2030. godine predstavlja sveobuhvatan, ambiciozan i dugoročan plan zaštite prirode i zaustavljanja degradacije ekosistema. Strategija EU za biodiverzitet ima za cilj da do 2030. godine postavi biodiverzitet Evrope na put ka oporavku i sadrži konkretne akcije i obaveze. Strategija EU za biodiverzitet do 2030. godine uključuje obavezu izrade Akcionog plana za očuvanje resursa ribarstva i zaštitu morskih ekosistema, s fokusom na ograničavanje upotrebe ribolovnih alata najštetnijih za biodiverzitet okeana, a naročito za morsko dno. Ciljevi Strategije biodiverziteta u pogledu ribarstva uključuju obnavljanje dobrog ekološkog statusa morskog ekosistema uvođenjem nulte tolerancije za nezakonite prakse, očuvanje resursa ribarstva i zaštitu morskog ekosistema suzbijanjem prilova i obezbjeđivanjem sprovođenja mjera za upravljanje ribarstvom u svim zaštićenim područjima u moru. U pogledu slatkovodnih ekosistema, potrebno je obnoviti 25.000 km slobodno tekućih rijeka. 15 https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement 16 COM(2023) 100 konačna verzija 17 COM/2020/381 konačna verzija 18 COM/2020/380 konačna verzija 14 U 2023. godini, Evropska komisija predstavila je Akcioni plan za održivije ribarstvo19. Akcionim planom predviđa se efikasno upravljanje zaštićenim područjima u moru (eng. marine protected areas - MPA), a cilj je pružiti pravnu i efikasnu zaštitu 30% EU mora do 2030. godine, kako je utvrđeno u okviru EU Strategije za biodiverzitet do 2030. godine. Ovim akcionim planom, štiteći i obnavljajući morske ekosisteme, uključujući područja mrijestilišta i rastilišta riba, pomoći će se očuvanju izvora prihoda za ribarske zajednice, njihove budućnosti, kao i budućnosti našeg društva u cjelini. Akcioni plan ima za cilj u unapređenje saradnje između organa nadležnih za ribarstvo i zaštitu životne sredine na svim nivoima upravljanja - nacionalnom i lokalnom, regionalnom i na nivou EU. Nastoji da ubrza tranziciju na održivije ribolovne prakse korišćenjem selektivnijih ribolovnih alata i tehnika u privrednom ribolovu kako bi se smanjio ulov nedoraslih riba, a time i povećale šanse za razmnožavanje ribljih populacija u divljini; upotrebom tehnoloških inovacija i praksi usmjerenih na sprečavanje slučajnog ulova osjetljivih vrsta; i postepenim ukidanjem pridnenog ribolova u svim zaštićenim područjima u moru do 2030. godine, imajući u vidu njihovu ključnu ulogu u obnovi morskog biodiverziteta i značaj morskog dna za zdrave morske ekosisteme i ublažavanje klimatskih promjena. Države članice dužne su da do 2024. godine dostave mapu puta kojom će definisati korake za sprovođenje ovog akcionog plana. Jedna od važnih strategija EU je Strategija za Jadransku i Jonsku regiju (EUSAIR), makroregionalna strategija koju je Evropska komisija usvojila, a Evropski savjet podržao 2014. godine. Opšti cilj EUSAIR je promocija ekonomskog i socijalnog prosperiteta i rasta u regionu poboljšanjem njegove atraktivnosti, konkurentnosti i povezanosti. To je jedna od četiri makroregionalne strategije EU, veoma važna za sektor ribarstva, koja se mora uzeti u obzir. Izrađena je zajedno sa zemljama regiona Jadransko-jonske regije20 i Evropskom komisijom u međusobnom interesu zemalja regiona, regionalnog rasta i ekonomskog i društvenog prosperiteta, i podržava bolju integraciju Zapadnog Balkana kroz četiri veoma relevantna tematska područja: o Plavi rast o Povezivanje regiona o Kvalitet životne sredine o Održivi turizam Prioriteti/istaknute inicijative EUSAIR predloženi su kao rješenja za glavne izazove od makroregionalnog značaja u skladu sa nacionalnim potrebama, kao i sa ciljevima EU politike za zeleniju, niskokarbonsku i bolje povezanu Evropu. Zemlje će sprovesti konkretne aktivnosti na nacionalnom nivou kako bi ostvarile zajedničke ciljeve/rješenja za region. Glavni cilj tematskog područja Plavi rast je podsticanje održivog ekonomskog razvoja i stvaranje poslovnih prilika, kao i otvaranje novih radnih mesta u oblastima kao što su ribarstvo i akvakultura. Neki od prioriteta u okviru ovog stuba su efikasno korišćenje resursa u ribarstvu i podsticanje proizvodnje i potrošnje hrane iz mora; unapređenje poslovnog okruženja i jačanje konkuretnosti putem institucionalne i infrastrukturne podrške; podrška istraživanju, razvoju i primijenjenim inovacijama u pomorskoj privredi i investicije u razvoj ljudskih resursa. Treba istaći da Grčka i Crna Gora koordiniraju aktivnosti u okviru stuba Plavi rast (plave tehnologije, ribarstvo i akvakultura, pomorsko i morsko upravljanje i usluge)21. Unutar stuba Plavi rast postoje tri teme: plave tehnologije, ribarstvo i akvakultura te pomorsko i morsko upravljanje i usluge. Kada je u pitanju tema ribarstvo i akvakultura, glavna aktivnost (iz nacrta Akcionog plana EK od 12/19) jeste promovisanje održivosti, diverzifikacije i konkurentnosti sektora ribarstva i akvakulture kroz obrazovanje, istraživanje i razvoj, administrativne, tehnološke i marketinške aktivnosti, uključujući promociju inicijativa o tržišnim standardima i zdravim prehrambenim navikama22. Time se pruža prilika za zajedničke nove 19 COM(2023) 102 konačna verzija 20 EUSAIR obuhvata deset zemalja: četiri države članice EU (Hrvatska, Grčka, Italija, Slovenija) i šest zemalja koje nijesu članice EU (Albanija, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Sjeverna Makedonija, San Marino, Srbija). 21 https://www.adriatic-ionian.eu/about-eusair/ 22 https://www.adriatic-ionian.eu/wp-content/uploads/2023/02/Analysis-of-Sources-of-Funding-for-EUSAIR-Flagship-priorities_FF-2021-27.pdf 15 projekte u cilju unapređenja razvoja i otpornosti sektora ribarstva i akvakulture. U 2023. godini, EUSAIR prolazi proces revidiranja koji je još u toku. Glavna svrha je dobijanje povratnih informacija od zainteresovanih strana o tome da li smatraju da su predloženi elementi Akcionog plana relevantni i da li bi mogli da zamisle uključivanje u aktivnosti koje doprinose „sprovođenju“ ovih aktivnosti i tema. Rezultat konsultacija biće revidirani Akcioni plan u kojem će ribarstvo i akvakultura ostati jedna od glavnih tema u okviru stuba Plavi rast. EUSAIR je jedinstven po tome što je jedina makroregionalna strategija EU u kojoj broj zemalja kandidata i potencijalnih kandidata za članstvo u EU premašuje broj država članica EU koje učestvuju. Sprovođenje EUSAIR zavisi od mobilizacije sredstava iz relevantnih izvora (EU, nacionalnih, regionalnih i privatnih) i dobro koordinirane upotrebe raspoloživih finansijskih instrumenata na različitim nivoima, naročito Evropskih strukturnih i investicionih fondova za zemlje EU i Instrumenta za pretpristupnu pomoć za zemlje koje nijesu članice EU. Iz tog razloga, fondovi kohezione politike i programi IPA III u Jadransko- jonskom regionu moraju obezbijediti davanje doprinosa aktivnostima i projektima koji proizilaze iz makroregionalnih strategija, kao što je EUSAIR. Što se tiče dva glavna okvira politike EU za oblasti mora, Okvirne direktive o pomorskoj strategiji i Direktive o pomorskom prostornom planiranju, iako ne potpadaju direktno pod Poglavlje 13 (ribarstvo), razmatraju se i njihovi efekti - naročito u planiranju akvakulture. Prostorni plan mora Crne Gore: koncept i predlozi planskih rješenja, izrađen je u okviru projekta „Primjena ekosistemskog pristupa u Jadranskom moru kroz primjenu planiranja područja mora“ (projekat Globalnog fonda za životnu sredinu, GEF Adriatic projekat). Ključni prioriteti obuhvataju: o Unapređenje sistema monitoringa obalnih i morskih procesa i aktivnosti u obalnom području kroz uspostavljanje sistema prostornih informacija - razvoj GIS baza podataka, o Postizanje zadovoljavajućih efekata ekonomskog razvoja obalnog područja povećanjem broja radnih mjesta i/ili prihoda/prometa u najvažnijim sektorima pomorske privrede (primorski turizam, ribolov, marikultura, nautički turizam, krstarenje, pomorstvo, itd.), o Obezbjeđivanje prostornih potreba za održiv razvoj pomorskih aktivnosti i sektora (plavi rast) uspostavljanjem zvaničnih nadležnosti i jasnih procedura za izdavanje akata za korišćenje mora za sve vrste pomorskih aktivnosti, o Obezbjeđivanje širih preduslova za funkcionisanje sistema prostornog planiranja uspostavljanjem instrumenata za terensku inspekcijsku kontrolu u funkciji kontrole korišćenja morskog prostora i primjene propisanih režima, o Obezbjeđivanje postizanja i očuvanja dobrog ekološkog statusa kroz razvoj i izgradnju nautičke infrastrukture u cilju sprovođenja zone bez ispuštanja za sva plovila u Boki Kotorskoj. Prostorni plan mora Crne Gore mora biti predstavljen javnosti i mora se sprovesti strateška procjena uticaja na životnu sredinu. Ipak, dokument pruža značajne informacije o socio-ekonomskom značaju ekonomije obalnog područja, uključujući ribarstvo. Budući da je turizam u Crnoj Gori jedan od ključnih sektora privrede, procjene23 pokazuju da je 2021. godine 25,5% bruto domaćeg proizvoda (1,2 milijarde eura) ostvareno u aktivnostima direktno i indirektno povezanim s turizmom i putovanjima. Godine 2019. ukupni doprinos putovanja i turizma iznosio je 30,8%, dok je 2020. godine pao na 7,7%. Poređenja radi, globalni podaci pokazuju da doprinos putovanja i turizma u BDP-u iznosi oko 7%. U skladu s tim brojkama su i podaci o potrošnji, pri čemu domaća potrošnja u Crnoj Gori iznosi oko 10%, dok je ostatak inostrana potrošnja. Razlog je činjenica da strani turisti ostvaruju 95% noćenja, a u Crnu Goru dolazi oko 2 miliona posjetilaca iz inostranstva. 23 Procjene Svjetskog savjeta za turizam i putovanja (WTTC), 2019. 16 Prostorni plan mora Crne Gore odnosi se na Prostorni plan posebne namjene za obalno područje (PPPNOP, 2018) koji identifikuje 10 potencijalno pogodnih lokacija za marikulturu (od kojih su 3 u Boki Kotorskoj a ostale na otvorenom moru) i opisuje postojeća uzgajališta marikulture u Boki Kotorskoj. Od 2019. godine, u skladu s ovom aktivnošću, Institut za biologiju mora u Kotoru sprovodi studije u vezi sa zonama određenim za akvakulturu (FAO AZA koncept) koje uzimaju u obzir različite parametre za nove lokacije akvakulture. Program finansira Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja. Ostale regionalne strategije koje se razmatraju obuhvataju GFCM Strategiju24 za održivo ribarstvo i akvakulturu u Mediteranu i Crnom moru do 2030. godine (2021) sa svojih pet ciljeva i vizijom: ▪ Cilj 1 - ribarstvo i ekosistemi: zdrava mora i produktivno ribarstvo; ▪ Cilj 2 - usaglašenost i sprovođenje: stvaranje jednakih uslova za iskorenjivanje nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova; ▪ Cilj 3 - akvakultura: održiv i otporan sektor koji raste do svog punog potencijala; ▪ Cilj 4 - životni standard: dostojanstveno zapošljavanje i angažovani ribari ka profitabilnom ribarstvu; ▪ Cilj 5 - razvoj kapaciteta: tehnička saradnja, razmjena znanja i efikasno partnerstvo u subregionalnoj perspektivi. Strateški okvir je obiman i predstavlja izazov za Crnu Goru, koja mora pronaći najbolje načine kako bi obezbijedila razvoj sektora poštujući načela EU politike u okviru svojih strateških ciljeva. Jedan od rezultata Strategije GFCM do 2030. godine je program MedSea4Fish, ambiciozan dugoročni program koji kombinuje modele regionalizacije i učešća zainteresovanih strana iz EU ZRP s okvirom za izgradnju kapaciteta GFCM. Ciljevi programa su stvaranje jednakih uslova i obezbjeđenje održivog upravljanja ribarstvom u Sredozemnom moru. Crna Gora takođe ima u vidu i Deklaraciju MedFish4Ever, potpisanu na Malti u martu 2017. godine, koja predstavlja regionalnu obavezu da se postignu ambiciozni ciljevi u okviru desetogodišnjeg perioda s ciljem postizanja dugoročnog održivog upravljanja ribarstvom. Ova deklaracija sadrži 5 glavnih stubova: 1. Unapređenje istraživanja i prikupljanja podataka; 2. Suzbijanje nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova; 3. Obezbjeđivanje sredstava za prioritetne aktivnosti usmjerene na obezbjeđivanje održivog ribarstva i akvakulture; 4. Razmjena najboljih praksi i tehnologija u upravljanju ribarstvom; 5. Unapređenje socijalne zaštite, posebno u malom ribolovu. • Ova strategija ima za cilj postizanje ovih stubova kroz definisane ciljeve, prioritete i mjere. Strateška analiza uticaja na životnu sredinu u fazi definisanja ciljeva Strategija razvoja sektora ribarstva s Akcionim planom za period 2024-2029 uključuje uticaj na životnu sredinu, kroz strateške ciljeve koji targetiraju izgradnju odgovarajuće mreže infrastrukture za iskrcaj koja pruža potpunu logističku podršku operativnoj ribarskoj floti i na odgovarajući način odgovara obavezama iskrcaja. Imajući u vidu da je kroz strateško djelovanje planirano pribavljanje projekata koji bi finansirali predložene aktivnosti, to će se u trenutku realizacije pojedinačnog projekata pristupiti strateškoj procjeni analize uticaja na životnu sredinu. Svakako prilikom pripreme projekata razvijaće se mjere za povećanje potencijalne koristi za životnu sredinu, odnosno mjere za umanjenje štetnog uticaja. 24 Strategija za održivo ribarstvo i akvakulturu u Mediteranu i Crnom Moru do 2030 GFCM, https://www.fao.org/gfcm/2seas1vision/gfcm2030strategy/ar/ 17 2 VEZE SA PRETHODNIM STRATEGIJAMA U RIBARSTVU • Ključni rezultati implementacije Strategije regionalnog razvoja Crne Gore 2014-2020 Strategija ribarstva 2015-2020 donijeta je u periodu kada nije bila usvojena Uredba o načinu i postupku izrade, usklađivanja i praćenja sprovođenja strateškog dokumenta („Sl. list CG“, br. 54/18) kao ni Metodologija razvijanja politika, izrade i praćenja sprovođenja strateških dokumenata, te nije bila prepoznata potreba za evaluacijom na način kako to Uredba danas propisuje. Takođe, ova Strategija je proizašla iz potreba otvaranja pregovaračkog poglavlja 13, te je bila prepoznata obaveza praćenja i izvještavanja kroz obaveze prema EU Komisiji. Ova strategija predstavlja nastavak Strategije ribarstva 2015-2020. Sadrži analizu nivoa usaglašenosti s pravnom tekovinom EU i regionalnim politikama u oblasti ribarstva, uključujući i inovirani Akcioni plan za usklađivanje s obavezama koje proističu iz pravne tekovine EU i regionalnih politika ribarstva koje su bile na snazi na dan 01. januara 2024. godine. Strategija ribarstva 2015-2020. pruža opšti strateški okvir, identifikujući ključne korake koje je Crna Gora namjeravala da preduzme kako bi u potpunosti ispunila svoje obaveze koje proističu iz ZRP EU. Dokument sadrži viziju razvoja sektora, njegovih administrativnih i institucionalnih kapaciteta potrebnih da se ispune zahtjevi ZRP i identifikuje neke od njegovih ključnih potencijala. Ova strategija prati sličan put i pruža smjernice za razvoj crnogorskog sektora i administracije, predviđajući potpunu usaglašenost nacionalne politike ribarstva s pravnom tekovinom EU i regionalnim politikama ribarstva. Slijedeći put utaban Strategijom ribarstva 2015-2020, ova Strategija planira da nastavi s finansiranjem modernizacije ribarske flote u cilju povećanja njene profitabilnosti i obezbjeđivanja njene održivosti ali na način da subvencijama ne dovede do povećanje kapaciteta flote u odnosu na već definisane vrijednosti niti da ugrozi održivost ribljeg fonda. Akvakultura je prepoznata kao jedna od ključnih aktivnosti, kao što je to bio slučaj i u Strategiji ribarstva 2015-2020. Ova strategija predviđa razvoj održive akvakulture unapređenjem postojećih kapaciteta kako bi se povećala proizvodnja, ali i jačala konkurentnost i efikasnost sektora, uz poštovanje standarda zaštite životne sredine i zdravlja i dobrobiti životinja. Takođe, predviđa stvaranje svih neophodnih preduslova za njen dugoročni razvoj u skladu s međunarodnim standardima. S ciljem povećanja proizvodnje u akvakulturi, Crna Gora planira da nastavi sufinansiranje opremanja i modernizacije postojećih uzgajališta i podršku infrastrukturi, kao i uspostavljanje kapaciteta za proizvodnju mlađi. Što se tiče prerađivačke industrije, planiraju se dalja ulaganja u kapacitete prerade. Kao što je prepoznato u Strategiji ribarstva 2015-2020, prerađivačka industrija ima potencijal u kontekstu veza s turizmom kao rastuće tržište indirektnog izvoza, kao i u kontekstu specijalizovanih tržišta za proizvode visoke vrijednosti koje Crna Gora tek treba da ispita. Takođe se planira dalja podrška formiranju različitih formi ribarskih udruženja, s obzirom na to da se prepoznaje njihova važna uloga u konsolidaciji proizvodnje i ponude, a takođe mogu biti korisnici finansijske podrške. Nedostatak monitoringa sprovođenja Strategije ribarstva 2015-2020. doveo je do toga da ne postoji jasan uvid u stepen ostvarivanja njenih ciljeva. Međutim, postavljeni ciljevi su i dalje validni i relevantni za ovu Strategiju. 18 3 STRUKTURA STRATEGIJE Strategija razvoja sektora ribarstva s Akcionim planom za period 2024-2029. u Crnoj Gori prati obavezne elemente utvrđene Uredbom o načinu i postupku izrade, usklađivanja i praćenja sprovođenja strateških dokumenata25 i Smjernicama za izradu strateških dokumenata26. Efikasan sistem planiranja podrazumijeva da kreatori strateških dokumenata planiraju cio proces izrade u skladu s načelima usklađenosti, finansijske održivosti, odgovornosti, saradnje nadležnih organa, transparentnosti, kontinuiteta, ekonomičnosti i racionalnog planiranja. Strateško planiranje u Crnoj Gori obuhvaćeno je zakonodavstvom i institucionalnim okvirom i usvojena su načela i dokumenta koja se primjenjuju na sve strateške dokumente. Glavni koraci su godišnje planiranje i usvajanje strateških dokumenata, priprema strateških dokumenata s uključivanjem relevantne sektorske i javne konsultacije, podnošenje nacrta strategije na komentare i usvajanje, kao i praćenje, izvještavanje i evaluaciju strategije. Obavezni sadržaj strateških dokumenata uključuje analize stanja relevantnog sektora, postavljanje ciljeva, pokazatelja, planiranje aktivnosti, budžetiranje aktivnosti, monitoring, evaluaciju i izvještavanje, i na kraju, strategiju komunikacije. U skladu s gore pomenutom Uredbom, poglavlja ove Strategije obuhvataju: o Uvod - trenutni kontekst i razmatranja strateškog planiranja sektora ribarstva, Prvi dio: Okvir, metodologija, struktura Strategije i analize sektora ribarstva o Institucionalni, zakonodavni i strateški okvir Strategije, o Metodologija i struktura Strategije, o Analiza postojećeg stanja u sektoru ribarstva, o PESTL(E) i SWOT analize, o Ključni rezultati analize nedostataka u nacionalnom zakonodavstvu u odnosu na pravnu tekovinu EU Drugi dio: Vizija, strateški ciljevi, mjere i indikatori o Vizija, strateški i operativni ciljevi s pratećim indikatorima uspjeha, o Ključne aktivnosti i mjere za realizaciju operativnih ciljeva, o Opis aktivnosti nadležnih organa i tijela za praćenje sprovođenja strategije, izvještavanje i evaluacija (M&E), o Strategija komunikacije sa javnošću o ciljevima i očekivanim efektima strategije - glavni elementi. Treći dio: Akcioni plan o Akcioni plan s procjenom troškova, uključujući i Akcioni plan za usklađivanje s pravnom tekovinom EU. 25 Uredba „Službeni list Crne Gore“, br. 54/2018 26 Smjernice za izradu strateških dokumenata izdao je Generalni sekretarijat Vlade Crne Gore u maju 2022. godine 19 4 METODOLOGIJA Ovaj strateški dokument izrađen je u skladu s metodologijom razvoja politike i praćenja sprovođenja strateških dokumenata utvrđenim nacionalnim zakonodavstvom. Izradu ove strategije usmjeravala su tri glavna razmatranja: 1. Potreba za usklađivanjem crnogorskog zakonodavstva u oblasti ribarstva s odgovarajućom pravnom tekovinom EU i regionalnim politikama. 2. Potreba za jačanjem administrativnih kapaciteta i inspekcijske kontrole kako bi se mogla implementirati odgovarajuća pravna tekovina EU i regionalne politike, te dalje razvijati sektor ribarstva. 3. Potreba za postavljanjem strateških smjernica za razvoj sektora ribarstva Crne Gore uopšte. Pored toga, poštujući proces participativnog planiranja, formirana je posebna Radna grupa, a zainteresovane strane iz sektora ribarstva i akvakulture uključene su u proces. U Radnu grupu su bili uključeni predstavnici Ministarstva pojloprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Instituta za biologiju mora, Uprave pomorske sigurnosti i upravljanja lukama, Ministarstva unutrašnjih poslova, Saveza za sportski ribolov na moru Crne Gore, Nacionalnog udruženja proizvođača ribe Crne Gore i Udruženja profesionalnih ribara Ulcinj. Ukupno delegiranih članova je bilo 12 i to 4 žene i 8 muškaraca, to dovodi do 30% zastupljenosti žena u Radnoj grupi, uz napomenu da predstavnici Direktorata za ribarstvo u momentu formiranja Radne grupe nisu mogli uticati na njenu strukturu u pogledu zastupljenosti žena. Zainteresovane strane iz sektora konsultovane su u neposrednom razgovoru, a organizovane su i dvije radionice kako bi se razmotrili ciljevi Strategije i razmijenile ključne poruke, kao i da bi se unaprijedila međuinstitucionalna saradnja između organa uprave nadležnih za pregovaračka poglavlja 11, 12 i 13. Na radionicama je učestvovalo ukupno 25 lica, od kojih je bilo zastupljeno 52% žena i 48% muškaraca koji potiču iz sektora ribolova i akvakulture. Njihovi stavovi i mišljenja podjednako su uzeti u obzir prilikom izrade strategije. 5 KRATAK OSVRT NA SEKTOR RIBARSTVA Crna Gora je mediteranska zemlja koja se nalazi na zapadnom dijelu centralnog Balkana, na južnom kraju Dinarida, i graniči se s Hrvatskom, Bosnom i Hercegovinom, Srbijom, Kosovom i Albanijom i ima izlaz na Jadransko more. Ima površinu od 13.812 km2, oko 622.000 stanovnika (2019.) i gustinu naseljenosti od 45 stanovnika/km²27. Nalazi na istočnoj obali Jadranskog mora, u njegovom jugoistočnom dijelu, u geografskom potpodručju 18 prema FAO-GFCM. Dužina obale iznosi 294 km (183 milje), od čega je trećina ili 112 km obala Bokokotorskog zaliva, dok obala ostrva iznosi 11,1 km. Plaže zauzimaju čak 70 km. Duž obale nema velikih naseljenih ostrva. Površina unutrašnjih morskih voda iznosi 362 km2, površina teritorijalnog mora 2099 km2, dok površina kontinentalnog šelfa iznosi 3885 km2. Ribarstvo predstavlja jedno od najstarijih zanimanja stanovništva crnogorskog primorja i Skadarskog jezera, najvećeg slatkovodnog jezera u Evropi. Dvije trećine jezera pripada Crnoj Gori, dok je ostatak albanska teritorija. Ribarska aktivnost ima snažnu socijalnu i kulturološku dimenziju. 27 Izvor: http://www.monstat.org/eng/page.php?id=1638&pageid=162 20 Procjena doprinosa sektora ribarstva i akvakulture u crnogorskom BDP-u ne može se razdvojiti od drugih primarnih sektora - poljoprivrede, ribarstva i šumarstva. Svi oni činili su 6,46% u 2021. godini (izvor: MONSTAT, podaci o BDP-u od 2006. godine), dok najveći doprinos crnogorskom BDP-u daju veleprodaja i maloprodaja, kao i servis automobila i motocikala (14%). Ovaj procentualni udio poljoprivrede, ribarstva i šumarstva u ukupnom BDP-u vrlo je značajan ako se uzme u obzir da udio poljoprivrede u BDP-u drugih zemalja EU varira od ispod 1% (Luksemburg, Malta, Belgija, Njemačka), do 1-3% u većini zemalja i iznad 3% u Mađarskoj, Grčkoj, Bugarskoj, Letoniji i Rumuniji. Prosječni doprinos poljoprivrede BDP-u EU u 2022. godini iznosio je 1,4%. Ovo pokazuje značaj primarnih sektora u Crnoj Gori koji se ne može zanemariti. Sektor ribarstva Crne Gore nije velik po broju plovila, ribara, uzgajivača ili prerađivača, niti po broju zaposlenih. Međutim, njegov značaj za nacionalni identitet je veliki i treba ga na adekvatan način prepoznati posebnom strategijom. Crna Gora je podnijela zahtjev za članstvo u EU 15. decembra 2008. godine. Na dan 17. decembra 2010. godine Evropska unija dodijelila je Crnoj Gori zvaničan status zemlje kandidata za članstvo. U decembru 2011. godine, Savjet je pokrenuo proces pristupanja sa ciljem otvaranja pregovora u junu 2012. godine. Pristpuni pregovori s Crnom Gorom započeti su 29. juna 2012. godine. Najnoviji Izvještaj o napretku28 iz 2022. godine navodi da je otvoreno 33 pregovaračka poglavlja od juna 2012. godine i da politička nestabilnost, nestabilnost vlade i tenzije usporavaju procese donošenja odluka i sprovođenje reformi. Ipak, klaster poglavlja koji uključuje ribarstvo su otvoreni a završna mjerila za zatvaranje poglavlja su utvrđena. Ključni problemi u segmentu ribarstva obuhvataju ovu posebnu strategiju s pratećim akcionim planom, kao i dalje jačanje administrativnih kapaciteta s posebnim fokusom na inspekcijske i kontrolne kapacitete. 6 ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA U SEKTORU RIBARSTVA Ovo poglavlje daje kratak osvrt na stanje crnogorskog sektora ribarstva i akvakulture, uključujući administrativne kapacitete, kao polazna tačka za ciljeve strategije i odgovarajući akcioni plan. S obzirom da nijesu dostupni odvojeni podaci za ribarstvo u poljoprivredno-prehrambenom sektoru Crne Gore, prikazani su generalni podaci o značaju ovog sektora u ukupnoj privredi zemlje.

6.1 OPŠTI MAKROEKONOMSKI OKVIR U proteklih 7 godina, BDP Crne Gore konstantno raste, s izuzetkom 2020. godine kada je došlo do oštrog pada usljed krize izavane pandemijom COVID-19, da bi potom uslijedio nagli rast u 2021. godini od 13%, što je više od dvostruko više od prosjeka EU-27 (5,5%) iste godine. Tabela 1: Bruto domaći proizvod - glavni agregati Godin 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. a BDP po tekućim Stanovništv BDP po BDP po stalnim Realna stopa Nominalni Deflator (u%) cijenama, o, u stanovniku cijenama (po rasta BDP-a rast BDP-a EUR hiljadama (EUR) cijenama (u %) (u%) prethodne godine), u hiljadama. EUR 2014. 3.457.922 621,8 5.561 3.422.458 1,8 2,8 1,1 2015. 3.654.512 622,2 5.873 3.575.158 3,4 4,8 1,4 2016. 3.954.212 622,3 6.354 3.762.294 2,9 8,2 5,1 28 Radni dokument Komisije, Izvještaj o Crnoj Gori 2022. (SWD(2022) 335 konačna verzija) 21 2017. 4.299.091 622,4 6.908 4.140.711 4,7 8,7 3,8 2018. 4.663.130 622,2 7.495 4.517.394 5,1 8,5 3,2 2019. 4.950.717 622,0 7.959 4.852.591 4,1 6,2 2,0 2020. 4.185.553 621,3 6.737 4.192.916 -15,3 -15,5 -0,2 2021. 4.955.116 619,2 8.002 4.731.495 13,0 18,4 4,7 Izvor: MONSTAT, 2022. U ovom trendu stalnog rasta BDP-a, relativni udio primarnog sektora, poljoprivrede, šumarstva i ribarstva, smanjio se u procentualnom doprinosu nacionalnom BDP-u, sa 8% u 2014. na 6,5% u 2021. godini29. Ovo odražava opšti trend smanjenja udjela primarnog sektora u korist drugih sektora, uglavnom usluga (turizma), što je trenutni trend u razvijenijim ekonomijama. Međutim, u poređenju s drugim zemljama EU, udio primarnog sektora i dalje je prilično visok. Prema podacima Svjetske banke, udio primarnog sektora u BDP-u za 2022. godinu za Crnu Goru iznosi 6,1%, što predstavlja pad u odnosu na 2021. godinu, ali je i dalje visok u poređenju s prethodnim posmatranim godinama. Kao mala, otvorena ekonomija, veoma zavisna od turizma, Crna Gora je bila teško pogođena COVID-19 krizom. Tokom pet godina prije krize, godišnji rast je iznosio prosječno 4%, i to je bio rezultat velikih javnih investicija i potrošnje. U 2021. godini ekonomija se oporavila, a BDP je premašio očekivanja (očekivalo se 7,1%, dok je postignuto 13%). Javni dug je takođe smanjen sa 103,5% BDP-a u januaru 2021. godine na 68% u januaru 2023. godine.30 Da bi postala prosperitetna zemlja, Crna Gora mora očuvati makroekonomsku stabilnost, obezbijediti inkluzivne i efikasne javne usluge, pažljivo upravljati prirodnim resursima i ojačati nezavisnost i kapacitete svojih institucija.

6.2 ZNAČAJ RIBARSTVA I AKVAKULTURE ZA BDP Ribarstvo u Crnoj Gori ima dugu tradiciju i zastupljeno je u primorskim i ruralnim područjima. Pored svoje ekonomske vrijednosti, ribarstvo ima snažnu socijalnu i kulturološku dimenziju. Iako ribarstvo i akvakultura nijesu posmatrani zasebno u kontekstu doprinosa nacionalnom BDP-u Crne Gore, bilo je pokušaja da se obezbijedi adekvatna procjena. Nacionalna strategija IUOP ukazuje na to da doprinos ribarstva i akvakulture nacionalnom BDP-u iznosi 0,5%31, što je i dalje značajno više u poređenju s većinom država članica EU. Procjena doprinosa sektora ribarstva datira iz 2006. godine kada je ukupna godišnja proizvodnja u sektoru ribarstva iznosila 7,4 miliona EUR, a ukupni BDP iznosio

2.169.629 EUR. Ako sagledamo brojke za 2022. godinu, BDP je iznosio oko 5.800.000 EUR32, a godišnja vrijednost ribarske proizvodnje iznosila je između 10 i 12 miliona EUR33. Očigledno je da je udio ribarstva u ukupnom BDP-u manji od 0,5%. Ovaj procenat je i dalje značajan u poređenju s drugim članicama EU prema podacima Eurostata za 2022. godinu: „Poljoprivreda BDP EU doprinijela s 1,4%“. Takođe, u ovakvom kontekstu, treba uzeti u obzir i vrijednost spoljnotrgovinske razmjene. Iako Crna Gora ima negativan spoljnotrgovinski bilans u ribarstvu, činjenica da je uvoz ribarskih proizvoda značaja, u smislu količine i vrijednosti, ukazuje na njegov veliki uticaj na turizam, trgovinu i indirektno na zapošljavanje. Osim direktnih vrijednosti proizvodnje sektora ribolova i uzgoja riba i uvoza, procjena udjela ribarstva u BDP-u treba da obuhvati i niz djelatnosti koje su povezane s ribarstvom, kao što su izgradnja i održavanje plovila, proizvodnja ribolovnih alata i opreme, transport, skladištenje i povezana logistika, djelatnosti luka koje se odnose na ribarstvo i turizam. Ovaj sektor obezbjeđuje i snabdijevanje 29 Izvor: Grafik Svjetske banke u Tabeli 1 https://data.worldbank.org/indicator/NV.AGR.TOTL.CD?locations=ME confirmed by Monstat Interview in, September 2022 30Izvor: Svjetska banka, Siromaštvo i jednakost i makroekonomija, globalne trgovinske i investicione prakse 31Nacionalna strategija IUOP Crne gore 2015–2030 32 Preliminani podaci MONSTAT-a 33 Ovo je procjena vrijednosti ukupne proizvodnje u ribarstvu i akvakulturi, izrađena tako što je iznos od 5 EUR uzet kao prosječna cijena svih proizvoda ribarstva i akvakulture 22 svježom hranom visokog kvaliteta i jedna je od rijetkih djelatnosti koja predstavlja izvor prihoda tokom cijele godine. Slika 1: Udio poljoprivrede Crne Gore u BDP-u, procenat od 2000. do 2021. Udio poljoprivrede Crne Gore u BDP-u 12 10 8 6 4 2 0 IZVOR: Svjetska banka34 Takođe, mora se napomenuti da tokom dužeg perioda posmatranja (2000-2021) od strane Svjetske banke, dodata vrijednost sektora znatno je povećana u apsolutnim iznosima, iako je krivulja dostigla vrhunac 2016. i 2018. godine i otkrila oscilirajući trend oko godišnje vrijednosti od 330 miliona USD u posljednjih deset godina. Slika 2: Dodata vrijednost sektora poljoprivrede Crne Gore 2000-2021 (mil. EUR) Dodata vrijednost sektora poljoprivrede Crne Gore 2000-2022. 360 340 340 340 329 332 336 335 334 327 317 320 315 320 300 288 290 284 286 275 277 280 271 262 260 255 260 241 235 240 220 200 IZVOR: Svjetska banka35" 34 https://data.worldbank.org/indicator/NV.AGR.TOTL.CD?locations=ME 35 Ibidem 23 Sektor ribarstva Crne Gore treba analizirati ne samo sa statističkog stanovišta, već i s obzirom na njegov uticaj na život obalnih i ruralnih područja, njegovu tradiciju i kulturu, i važno je imati na umu da ovaj sektor predstavlja značajnu vrijednost u pogledu razvoja turističke ponude uopšte.

6.3 MORSKO RIBARSTVO

6.3.1 STRUKTURA FLOTE U MORSKOM RIBARSTVU U skladu sa Zakonom o morskom ribarstvu i marikulturi („Sl. l.“ CG 56/09 i 47/15), crnogorsko morsko ribarstvo odvija se u unutrašnjim, teritorijalnim i međunarodnim vodama. Većina aktivnosti odvija se u teritorijalnim vodama, a dio u uskom pojasu obalnih voda. Zakon razlikuje „veliki“ i „mali“ privredni ribolov. Ova podjela vrši se na temelju dužine plovila i kategorija ribolovnih alata koji se mogu koristiti. Dužina plovila u „malom“ privrednom ribolovu ograničena je na 12 metara LoA (dužine preko svega), dok je dužina plovila u „velikom“ privrednom ribolovu ograničena na 34 metra LoA prema trenutnoj statistici. Ključne aktivnosti u crnogorskom ribarstvu uključuju ribolov kočama i obalni ribolov. Tabela 2: Broj ribarskih plovila prema dužini, bruto tonaži i snazi, 2019-2022. BROJ RIBARSKIH PLOVILA PREMA VRSTI I SNAZI, 2019-2022. Šifra N = Broj ¹ LoA (u BT = Bruto 2019. 2020. 2021. 2022. metrima) tonaža ² godina godina godina godina S = Snaga kW ³ N 218 264 291 311 Do 11,9 BT 433,5 531,1 591 633,02 S 7163,5 9964,7 11391,7 12424,88 N 15 14 14 15 12 - 17,9 BT 214 199,1 199,1 209,39 S 2777,6 2377,6 2435 2530,59 N 7 8 8 8 18 - 23,9 BT 362,1 424,1 424,1 424,1 S 2426 2764 2871 2871 N 2 2 2 2 24 - 29,9 BT 259,4 259,4 259,4 259,4 S 625 625 625 625 N 2 2 2 2 30 - 35,9 BT 333 333 333 333 S 1680 1680 1680 1680 N 244,0 290,0 317,0 338,0 UKUPNO BT 1602,1 1746,7 1806,6 1858,9 S 14672,2 17411,3 19002,7 20131,5 Izvor: MPŠV 24 Što se tiče strukture flote, ukupan broj plovila porastao je tokom posmatranih godina, od 244 u 2019. do 338 u 2022. godini, što predstavlja povećanje od 39%. Slično je i sa snagom, gdje se može primijetiti povećanje od čak 37% u periodu od 2019. do 2022. godine, dok je povećanje bruto tonaže iznosilo 16%. Ako se vratimo na 201536. godinu, kada je bilo registrovano 128 ribarskih plovila ukupne snage od 9012,6 kW i BT od 1294,2 GT, povećanje je značajno. U pogledu broja plovila, povećanje je iznosilo čak 164%, u kW 123%, a u BT 44%. Više je faktora koji su tome doprinijeli. Naime, tokom posljednjih 20 godina (od 2011. godine), sistem izdavanja dozvola za ribarska plovila je unaprijeđen a jedan broj ribarskih plovila je po prvi put uključen u zvanični program izdavanja dozvola. Ovo se smatra važnim uspjehom u poboljšanju transparentnosti sektora ribolova i rezultat je efikasnih mjera protiv nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova (NNN) u Crnoj Gori. Pored toga, preovlađujuća karakteristika crnogorske flote jeste starost i nedovoljna opremljenost, pri čemu većinu aktivnosti obavljaju mala obalna plovila. Jedan od glavnih prioriteta Strategije ribarstva 2015-2020. godine bilo je finansiranje mjera modernizacije ribarske flote, s ciljem povećanja profitabilnosti i osiguranja održivosti. Državna pomoć namijenjena modernizaciji cijele ribarske flote pružana je tokom dužeg vremenskog perioda i još uvijek je dostupna ribarima, u pogledu nabavke nove ribolovne opreme i opreme za navigaciju i poboljšanje sigurnosti na moru, dok su ribari u malom ribolovu imali na raspolaganju dodatnu podršku za nabavku novih ribarskih plovila do 10 m LoA. Strategija je imala za cilj modernizaciju flote u ribolovu s mrežama plivaricama i pridnenim kočama. Fokus modernizacije flote bio je na manjim plovilima, a povećanje broja i snage uglavnom pripada floti do 11,9 metara LoA (dužine preko svega). Međutim, modernizacija ribolovne flote nije za rezultat imala rast iskrcaja, što je posljedica pandemije COVID-19. I dalje je potrebno da Crna Gora ponovo izmjeri svoju flotu u skladu s pravnom tekovinom EU37. Prema nacionalnom zakonodavstvu, sva plovila preko 10 metara moraju biti opremljena VMS-om (sistemom monitoringa plovila) i AIS-om (automatskim sistemom identifikacije). Osim toga, i ribarska plovila nabavljena ili modernizovana kroz mjere MIDAS projekta moraju ugraditi VMS i AIS bez obzira na veličinu. Crnogorsku ribarsku flotu čine stara plovila, a prosječna dužina plovila je mala. Prosječna starost svih plovila u floti iznosi 31,86 godina, dok prosječna dužina svih plovila u floti iznosi 7,12 metara. Koče imaju najveću prosječnu starost, 45,74 godine, s prosječnom dužinom od 16,5 metara, dok je samo 10 plovila duže od 15 metara. Prosječna starost plovila koji koriste mreže i druge alate iznosi 31,91 godinu, s prosječnom dužinom od 5,6 metara. Plovila registrovana za ribolov parangalima imaju najmanju prosječnu starost, 20,68 godina, s prosječnom dužinom od 7 metara. Prosječna starost plovila koji koriste mreže plivarice iznosi 33,92 godine, a prosječna dužina plovila iznosi 10,17 metara. Svega 11% plovila ima rashladne komore ili ledomata na plovilu, a to su uglavnom plovila koji se bave ribolovom kočama i velikim mrežama plivaricama. Samo 4 od 338 plovila duža su od 24 metra LoA, tj. 1,18% flote, a čine 32% u BT i 11% u snazi. Plovila do 11,9 metara učestvuju u ukupnoj snazi s gotovo 62%. Male dimenzije plovila, odnosno nedostatak prostora na plovilima, kao i nedostatak skladišnog prostora, rashladnih komora i ledomata, smanjuju autonomiju plovila i skraćuju vrijeme koje plovila mogu provesti na moru obavljajući ribolov. Starost plovila i njihovih motora značajno povećava potrošnju goriva, kao i troškove amortizacije i održavanja. Neadekvatni uslovi za iskrcaj i plasman ulovljene ribe, te činjenica da se sektor ribarstva često zanemaruje u korist rastućeg turizma, doprinose prethodno navedenim izazovima. 36 Segmentacija flote i kapacitet iz Strategije ribarstva 2015-2020. 37 Pravila za mjerenje ribarskih plovila utvrđena su Regulativom (EU) 2017/1130 — Standardi EU za ribarska plovila 25 Osnovna karakteristika ribarske flote u pogledu kategorije ribolovnih alata (vrste plovila) pokazuje da većina plovila koristi mreže stajaćice kao svoj glavni alat. U 2022. godini, od 338 plovila, 205 je koristilo mreže stajaćice, 56 parangale, 27 plovila je koristilo mreže plivarice, 24 pridnene koče, dok je 26 plovila bilo višenamjensko. Tabela 3: Ribarska plovila prema kategoriji ribolovnog alata, 2022. BROJ RIBARSKIH PLOVILA PREMA TIPOVIMA I SNAZI, 2022. TIPOVI PLOVILA Šifra N = Broj ¹ Plovila sa Plovila s Višenamjenska Kočari Plivaričari mrežama BT = parangalima plovila LoA stajaćicama Bruto Ukupno (metara) tonaža ² S= Snaga kW 1 2 4 6 8 ³ 100 311,0 4,0 20,0 205,0 56,0 26,0 N Do 11,9 BT 633,0 43,9 53,0 339,3 163,9 33,0 S 12424,9 607,0 644,4 6152,6 4660,0 360,9 110 15,0 11,0 4,0 N 12 - 17.9 BT 209,4 153,6 55,8 S 2530,6 1996,8 533,8 120 8,0 7,0 1,0 N 18 - 23.9 BT 424,1 349,1 75,0 S 2871,0 2289,0 582,0 130 2,0 1,0 1,0 N 24 - 29.9 BT 259,4 117,0 142,4 S 625,0 220,0 405,0 140 2,0 1,0 1,0 N 30 - 35.9 BT 333,0 203,0 130,0 S 1680,0 885,0 795,0 N 338,0 24,0 27,0 205,0 56,0 26,0 UKUPNO BT 1858,9 866,6 456,2 339,3 163,9 33,0 S 20131,5 5997,8 2960,2 6152,6 4660,0 360,9 Izvor: MPŠV Jasno je da je segment manjih plovila koja koriste mreže najvitalniji dio cijele flote, s najvećim brojem operativnih plovila, posade i dana provedenih na moru u ribolovu (11.484 ribolovna dana u malom ribolovu, dok su koče ostvarile svega 569 dana, a plivaričari 940 dana u 2022. godini). Čak 60% ribarske flote (205 od 338 plovila) koristi alate za ribolov duž obale (potegače i obalne potegače, mreže stajaćice i udičarske alate) s plovilima ispod 12 metara LoA. Većina crnogorskog ulova, prema dostupnim podacima iz dnevnika i izvještaja o ulovu, takođe potiče iz segmenta „malog“ privrednog ribolova. Planovi upravljanja za ključne vrste ribolova (plivaricom, pridnenim kočama, obalnim potegačama i jegulje) su u fazi izrade nacrta (u avgustu 2023. godine) i obezbijediće mjere upravljanja koje će štititi, obnoviti i promovisati dugoročno zdravlje i stabilnost ovog ribarstva. 26

6.3.2. RESURSI U MORSKOM RIBARSTVU Prema izvještaju GFCM „Stanje ribarstva u Sredozemlju i Crnom moru 2022.38“, većina komercijalnih resursa ribe (73%) izlovljava se iznad biološki održivih granica, a pritisak ribolova još uvijek je dvostruko veći od nivoa koji se smatra održivim (F/FMSY = 2,25). Ipak, pritisak ribolova u Sredozemnom moru i Crnom moru smanjen je u prosjeku za 21% tokom posljednje decenije. Efekti ovog smanjenja počinju da se naziru kroz povećanje biomase određenih resursa, ali još nijesu dovoljni da se postigne značajan regionalni porast biomase ribljih resursa za koje se smatra da su ispod idealnih nivoa biomase.39 GFCM je donijela niz mjera i preporuka usmjerenih na ključne ribolove Jadranskog mora (prvenstveno male plave i demerzalnih vrsta ribe) s ciljem obnavljanja ključnih privrednih resursa ribe unutar sigurnih bioloških granica. Eksploatacija resursa u kontekstu tih ribolova zasniva se prvenstveno na regulaciji ribolovnog napora, kapaciteta flote i ulova40. Preporuka GFCM/44/2021/2041 sadrži niz mjera upravljanja, istovremeno prepoznajući specifičnosti zemalja s ulovom sardine i inćuna ispod 2500 tona u 2014. godini i flotama sa manje od 10 plivarica. Za takve ugovorne strane, preporuka predviđa određene izuzetke od opštih pravila. Budući da je ulov malih pelagičnih resursa (sardina i inćun) Crne Gore u 2014. godini bio ispod 140 tona, a flota je imala 17 plovila u 2014. godini, i da je ukupan kapacitet plivarica iznosio 262,95 GT i 2017,55 kW, te da je kapacitet u 2022. godini dostigao ukupno 27 plovila, kapacitet od 456,2 GT i 2960,2 kW, možemo zaključiti da Crna Gora još uvijek nije dostigla kapacitet odobren pomenutom preporukom, koja se odnosila na povećanje do 50%, ni u pogledu bruto registarskih tona, gdje može ići sa povećanjem do 27%, ni u dijelu snage pogonskih generatora, gdje može ići sa povećanjem do 53%. Crna Gora planira da u narednom periodu, kroz podršku iz nacionalnih, donatorskih i drugih sredstava izvrši povećanje kapaciteta bruto tonaže i snage pogonskih generatora u segmentu ribolovne flote plivarica, do ostvarenja punog kapaciteta odobrenog pomenutom preporukom. Crna Gora bi mogla imati koristi od izuzetka od opšteg pravila smanjenja limita ulova, kao i pravila zamrzavanja kapaciteta flote na kapacitet flote referentne godine. To znači da Crna Gora još uvijek ima određeni prostor za razvoj svog ribolova malih pelagičnih vrsta imajući u vidu da Crna Gora i Albanija imaju zajednički limit ulova, barem tokom prelaznog perioda, te da će Crna Gora u narednom petogodišnjem periodu uraditi sve što je u njenoj moći kako bi segment ribolovne flote plivarice (PS) ojačala i osnažila da dostigne svoj ekonomski održiv nivo i iskoristi mogućnost izlova raspoloživih resursa sitne plave ribe, što će raditi kroz promociju mjera za zamjenu postojećih malih plivarica većim plivaricama koje će biti u mogućnosti da izlove raspoložive resurse sitne plave ribe, u okviru granica utvrđenih preporukom GFCM/44/2021/20. Tabela 4. Kapacitet ribolovne flote PS – plivarice, 2014. i 2022. PS % Godina 2014 2022 Broj plovila 17 27 58,82% GT 262,95 456,2 73% kW 2017,55 2960,2 46,72% 38 https://www.fao.org/3/cc3370en/cc3370en.pdf 39 https://www.fao.org/3/cc3370en/cc3370en.pdf 40 https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/fishing-fleet-capacity-2 41 Preporuka GFCM/44/2021/20 za višegodišnji plan upravljanja za održivu eksploataciju malih pelagičnih resursa Jadranskog mora (GSA 17 i 18) 27 Što se tiče upravljanja ribolovom demerzalnih vrsta u Jadranskom moru, Preporuka GFCM/43/2019/542 je na snazi i sadrži niz mjera upravljanja usmjerenih prvenstveno na kapacitet flote i ograničenja ribolovnog napora. Slično kao i u slučaju upravljanja ribolovom male plave ribe, Preporuka GFCM/43/2019/5 takođe sadrži odredbe s određenim izuzecima od opštih pravila za ugovorne strane s malim flotama i ograničenom aktivnošću. U tom cilju, nacionalne flote koje ribare pridnenim kočama sa širilicama i ribare manje od 1000 dana tokom referentnog perioda mogu koristiti izuzetke od pravila o ograničenju napora i čak povećati svoju ribolovnu aktivnost tokom sprovođenja plana upravljanja. Istovremeno, opšte pravilo o zamrzavanju kapaciteta flote takođe se ne primjenjuje na takve nacionalne flote, a primjenjuje se izuzetak koji dozvoljava povećanje kapaciteta flote za najviše 50% kapaciteta flote u referentnoj godini. S obzirom na to da je flota Crne Gore imala ribolovnu aktivnost pridnenim kočama sa širilicama u referentnom periodu ispod 1000 ribolovnih dana, ona može da koristi predviđene izuzetke i tako razvija svoj ribolov demerzalnih vrsta kočama unutar postavljenih limita43. U prilogu je tabelarni prikaz kapaciteta flote TO – koče, koji dokazuje da Crna Gora nije iskoristila mogućnost povećanja ovog segmenta flote u skladu sa preporukom GFCM-a, te da će u narednom periodu kroz niz mjera pokušati da dostigne odobreni kapacitet. Tabela 5. Kapacitet ribolovne flote TO – koče, 2014. i 2022. TO % Godina 2014 2022 Broj plovila 23 24 4.35% GT 890,1 866,6 -2.64% kW 5743,15 5997,8 4.43% Glavne vrste u privrednom ribolovu na moru su pelagične vrste: sardina (Sardina pilchardus) s udjelom od 24% u ukupnom iskrcaju, slijedi inćun (Engraulis encrasicolus) s udjelom od 15%, tuna (Thunnus thynnus) čini 5% ukupnog ulova, dok šnjur (Trachurus trachurus) i lokarda (Scomber japonicus) čine po 5%. Pelagične vrste imaju udio od 63% u ukupnom ulovu. Demerzalne vrste čine 28% ukupnog ulova, a čine ga oslić (Merluccius merluccius) s udjelom od 6%, barbun (Mullus barbatus) i bukva (Boops boops). Crnogorski ribari takođe love lignje, sipe i hobotnice, dok je kozica najvažnija vrsta rakova. Tabela 6: Ribolov na moru prema vrsti i grupi vrsta, u tonama, 2019-2022. ULOV SLANOVODNIH RIBA PO VRSTAMA, tona¹ 2019. 2020. 2021. 2022. Ukupno 1127 670 661 657 Pelagična riba 759 400 411 409 Sardela 299 162 159 149 Inćun 180 92 105 103 Skuša 8 5 7 5 Lokarda 61 29 27 27 Šnjur 59 33 32 31 Tuna 59 24 23 38 Trup 26 12 14 14 42 Preporuka GFCM/44/2021/20 GFCM za višegodišnji plan upravljanja za održivo demerzalno ribarstvo Jadranskog mora (GSA 17 i 18) 43 Preporuka GFCM/43/2019/5; Preporuka GFCM/44/2021/1 o uspostavljanju režima ribolovnog napora za ključne demerzalne resurse u Jadranskom moru (geografska potpodručja 17 i 18, Preporuka GFCM/45/2022/8 o sprovođenju režima ribolovnog napora za ključne demerzalne resurse u Jadranskom moru (geografska potpodručja 17 i 18) u 2023. godine, koja proističe iz Preporuke GFCM/43/2019/5. 28 Palamida 21 12 13 13 Velika srdela 22 6 4 3 Sabljarka 3 7 7 7 Gof 8 9 8 7 Ostala plava riba 13 9 12 12 Demerzalna riba 254 198 193 184 Oslić 49 41 42 37 Barbun 41 32 28 26 Zubatac 4 3 3 3 Cipol 25 17 17 19 Bukva 42 22 22 21 Orada 13 6 6 5 Orada 1 2 2 2 Grdoba 16 13 12 11 Kokot 17 5 6 6 Patarača 2 2 1 1 List 4 0 4 5 Brancin 1 1 2 1 Arbun 13 9 9 8 Pagar 2 3 4 3 Ugor 3 2 3 3 San Pjer 7 5 5 5 Škrpina 3 2 2 2 Ostale demerzalne 11 33 25 26 vrste riba Ostala riba 17 17 15 19 Pešikan 2 3 1 3 Morska mačka 1 1 1 1 Raža 10 9 8 10 Golub 1 1 1 1 Ostala riba 3 3 4 4 Glavonošci 51 38 32 33 Lignja 13 10 8 8 Sipa 13 10 9 10 Hobotnica 14 10 8 8 Muzgavac 4 4 3 3 Totanj 7 4 4 4 Rakovi 46 18 13 12 Jastog 0 0 1 0 Kozice 44 16 10 10 Škamp 2 2 0 2 Plavi rak 0 0 0 0 Ostali rakovi 0 0 2 0 29 Izvor: MONSTAT Zbog krize izazvane COVID-19 virusom, tokom 2020. godine ulov ribe u morskim vodama smanjen je za 457 tona ili 68% u poređenju sa 2019. godinom, a naredne godine nijesu donijele značajan oporavak sektora. Očigledno je da povećanje broja plovila i njihovih kapaciteta u kW i BT nije značajno doprinijelo povećanju ulova i time nije narušilo međunarodne napore u upravljanju. U većini slučajeva, ribolovne aktivnosti su sezonske i uslovljene vremenskim uslovima, kao i mogućnostima za plasman (dolazak turista). Pored toga, nepovoljna struktura flote, nedostatak kopnene infrastrukture i opšti uslovi poslovanja, često nepovoljni u apsolutnim iznosima i kad se kratko uporede sa konkurentima u potpodručju, takođe utiču na ukupne rezultate sektora.

6.3.3 ZAPOŠLJENOST U MORSKOM RIBARSTVU Analiza sektora ribarstva u Crnoj Gori (septembar 2021) sadrži 2 tabele koje prikazuju povećanje registracije fizičkih i pravnih lica (preduzetnika i pravnih subjekata) u RIS (ribarski informacioni sistem) na godišnjoj osnovi, za period od 2011. do 2020. godine. Te brojke prikazuju preduzetnike i preduzeća čija je glavna djelatnost ribolov. Međutim, ove brojke ne predstavljaju broj aktivnih ribara. Tabela 7: Broj preduzetnika čija je glavna djelatnost ribolov, 2011-2020. 2011. 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. 2017. 2018. 2019. 2020. 87 4 13 7 6 12 11 29 51 48 Ukupno (2020) 268 Izvor: MPŠV Što se tiče broja ribara, važno je napomenuti da, osim lica kojima je izdata dozvola za privredni ribolov, i drugi radnici, posada ili ribari, učestvuju u lovu ribe i drugih morskih organizama. Tabela 8: Broj plovila i zaposlenih u 2022. godini Plovila sa Plovila sa Vrsta plovila Kočari Plivaričari mrežama Višenamjenska parangalima stajaćicama Br. plovila 24 27 205 56 26 Br. zaposlenih44 72 108 205 56 26 Izvor: MPŠV U Strategija ribarstva 2015-2020. navode se podaci koje je objavio MONSTAT, s 273 lica - prema projektu MAREA45 - zaposlenih u morskom ribarstvu 2013. godine, od kojih je većina (179) bila na nepuno radno vrijeme. U 2022. godini MONSTAT navodi podatak o 478 ribara, od kojih 333 na puno i 145 na nepuno radno vrijeme. Što se tiče žena zaposlenih u morskom ribarstvu, prema podacima MONSTAT-a za 2022. godinu, od ukupno 478 ribara, 38 su žene, od kojih 23 zaposlene na puno i 15 na nepuno radno vrijeme. Dalje 44 Procjena broja ribara po plovilu 45 MAREA MEDITERRANEAN HALIEUTIC RESOURCES EVALUATION AND ADVICE, Specifični ugovor br. 10 – SEDAF "Unaprijeđeno poznavanje glavnih socio- ekonomskih aspekata koji se odnose na najvažnije ribarstvo u Jadranskom moru, nacrt izvještaja (kako je citirano u Strategiji ribarstva 2015-2020). 30 poboljšanje kvaliteta socio-ekonomskih podataka daće jasniju sliku o stvarnom značaju njihove uloge u sektoru. Iz prikazanih podataka vidimo da je udio zaposlenih žena u morskom ribarstvu 8%, a imajući u vidu način obavljanja ribolova, možemo pretpostaviti da je udio ipak veći. Naime, poznato je da žene obavljaju niz poslova kako bi podržale porodična ribarska preduzeća pa tako često obavljaju knjigovodstvene usluge, ispunjavanje i dostavu podataka, čišćenje i prodaju ribe, popravljanje ribarske opreme i slično. Nova studija „Žene u ribarstvu u mediteranskoj i crnomorskoj regiji“46 koju je objavio GFCM upravo to potvrđuje i navodi da žene čine 38% zaposlenih u fazi nakon ribolova, u poređenju sa 16% odnosno 10% u fazama sektora prije i u toku ribolova. Zaposlenost žena veća je u segmentu industrijskog ribolova nego u malom privrednom ribolovu, iako ta brojka vjerojatno potcjenjuje zaposlenost žena u malom privrednom ribolovu, posebno u poslovima koji se ne odnose na plovila, s obzirom na nedostatak sistematizovanog prikupljanja podataka o ovoj vrsti zapošljavanja. Studija navodi da je potrebno poboljšati prikupljanje podataka razvrstanih po polu, posebno za zapošljavanje u ribarstvu duž lanca distribucije kao i kod drugih socio-ekonomskih pokazatelja, da je nužno osigurati analize potreba žena i njihove uključenosti u sektor kao i edukacija, kreiranja ženskih organizacija u ribarskom sektoru i podizanja svijesti o njihovoj ulozi. Na tom putu i Crna Gora planira da sprovede daljnja prikupljanja podataka, a prilikom razvijanja mjera podrške vodiće se računa da se stepen uključenosti žena u određene investicije koristi prilikom rangiranja bodova gdje je to moguće ili da se dio podrške usmjeri na jačanje uloge žena u sektoru ribarstva.

6.4 SLATKOVODNO RIBARSTVO Slatkovodni ribolov uređen je Zakonom o slatkovodnom ribarstvu i akvakulturi („Sl. l. CG“, br. 17/18) i setom podzakonskih akata. Ribolov se obavlja uz dozvolu za koju se plaća naknada. Ribolov može biti privredni, sportsko-rekreativni, naučno-istraživački, sanacioni i selektivni. Privredni ribolov obavlja se samo na ribolovnim područjima navedenim na dozvoli za privredni ribolov koju izdaje upravljač prirodnim dobrom. Skadarsko jezero jedino je ribolovno područje kojim upravlja Javno preduzeće Nacionalni parkovi Crne Gore. Dozvolu za privredni ribolov mogu dobiti privredno društvo ili preduzetnik registrovan u odgovarajućem centralnom registru za obavljanje djelatnosti slatkovodnog ribolova ili fizičko lice.

6.4.1 SLATKOVODNA RIBOLOVNA FLOTA I RESURSI Privredni ribolov na slatkim vodama čine isključivo ribolovne aktivnosti i iskrcaji na Skadarskom jezeru, kao jedinom ribolovnom području na kome se obavlja privredni ribolov na slatkim vodama. Sektorska analiza za ribarstvo u Crnoj Gori (2021) daje pregled flote na Skadarskom jezeru. Može se reći da je riječ o malom ribolovu koji se obavlja tradicionalnim čamcima s ravnim dnom, lokalno nazvanim čun, s motorima maksimalne snage od 10 KS, u skladu sa Zakonom o sigurnosti plovidbe, prema kojem je upotreba motora određene snage ograničena. Međutim, ograničenja snage postavljena na 10 KS treba preispitati jer ne garantuju sigurnost pri radu u lošim vremenskim uslovima. U međuvremenu, najnoviji dostupni podaci o floti (2019, Izvor: Nacionalni park Skadarsko jezero) daju opis stanja u kojem se koristi 88 plovila bez motora. Izdavanje dozvola za ribarska plovila u nadležnosti je Nacionalnog parka Skadarsko jezero. Na Skadarskom jezeru nema specifičnog monitoringa ribarskih plovila, niti mjesta za iskrcaj, niti druge propratne infrastrukture (skladišta, hladnjaka, ledomata, itd.). Ribari svoje ulove plasiraju direktno na 46 https://www.fao.org/documents/card/en/c/cc9869en 31 tržište (pijacama, restoranima) i, u manjoj mjeri, fabrikama za preradu ribe. Do sredine osamdesetih godina prošlog vijeka, godišnji ulov za potrebe fabrike za preradu ribe kretao se od 760 do 1.045 tona47. Prvi koraci ka zaštiti biodiverziteta jezera i prirodnih resursa u Crnoj Gori učinjeni su proglašenjem Nacionalnog parka Skadarsko jezero 1983. godine. Tokom 1990-ih, cijelo Skadarsko jezero proglašeno je za Ramsarsko područje od međunarodnog značaja, a 2005. godine albanski dio je proglašen Parkom prirode koji obuhvata 26.535 hektara. I albanski dio Skadarskog jezera uključen je u Ramsarsko područje „Skadarsko jezero i rijeka Bojana,“ proglašeno 2006. godine. Tokom 2007. godine izrađen je Strateški akcioni plan za Skadarsko jezero između Albanije i Crne Gore u okviru pripreme Projekta integralnog upravljanja eksisostemom Skadarskog jezera (LSIEMP), uz podršku Globalnog fonda za životnu sredinu (GEF), Svjetske banke (SB), Ministarstva zaštite životne sredine, šuma i vodoprivrede Albanije i Ministarstva turizma i zaštite životne sredine Crne Gore. Cilj ovog SAP-a bio je definisanje aktivnosti i projekata na lokalnom, nacionalnom i bilateralnom nivou u Albaniji i Crnoj Gori radi poboljšanja upravljanja životnom sredinom i pružanja podrške održivom ekonomskom korišćenju prirodnih resursa Skadarskog jezera i okoline. Napori usmjereni ka efikasnijem upravljanju biodiverziteta jezera i prirodnim resursima dobili su zamah razvojem planova upravljanja tokom protekle decenije. Plan upravljanja Parkom prirode Skadarsko jezero48 završen je 2012. godine za period 2012-2021. godine. U 2017. godini, u okviru GIZ49 projekta, albanski i crnogorski stručnjaci izradili su studiju i izvještaj o ribama i ribarstvu na Skadarskom jezeru50 kojima je predloženo uspostavljanje sistema monitoringa riba uključujući mjesta uzorkovanja na teritorijima i Albanije i Crne Gore kako bi se prikupili podaci o stanju i vrsta od ekonomskog značaja (kao što su ukljeva i krap) kao i o ribarima koji zaslužuju posebnu pažnju zbog njihove ekologije (invazivne vrste) i/ili statusa očuvanja (npr. jegulja). Kako bi obezbijedili zaštitu i održivu upotrebu ekosistema jezera i prirodnih resursa, nadležni organi Albanije i Crne Gore odredili su zaštićena područja koja obuhvataju jezero i dio njegovog sliva. Albanija je usvojila nacionalni plan upravljanja jeguljom, a Crna Gora je u procesu razvoja svog plana. Obje zemlje su identifikovale područje Skadarskog jezera kao prioritet za zaštitu životne sredine, održivo upravljanje prirodnim resursima i razvoj turizma zasnovanog na prirodi i kulturi u nizu nacionalnih i lokalnih strategija i planova. Zakonom o slatkovodnom ribarstvu i akvakulturi Crne Gore („Sl. l. CG“, br. 17/18) utvrđuje se način iskorišćavanja, zaštite, očuvanja, uzgoja i lova riba u određenim ribolovnim vodama. Osim toga, Naredba o ribolovnim zabranima, lovostaju i minimalnim veličinama riba i drugih vodenih organizama, donijeta na osnovu Zakona, propisuje konkretne mjere zaštite. Od ukupnog ulova iz Skadarskog jezera, oko 70% čine samo tri vrste: krap - Cyprinus carpio, ukljeva - Alburnus arborella i brona – Rutilus prespensis (prema Planu upravljanja Nacionalnog parka Skadarsko jezero, 2016– 2020.). Tabela 9: Broj i vrsta privrednih dozvola izdatih 2019 - 2022. za Skadarsko jezero Godina Privredna dozvola 2019. 313 2020. 392 2021. 255 2022. 260 Izvor: MPŠV Prema Socijalnoj analizi za Skadarsko jezero iz 2007. godine, do sredine osamdesetih godina prošlog vijeka, godišnji ulovi kretali su se u rasponu od 760 do 1045 metričkih tona ribe. Od 1987. godine nijesu vođene statistike u ribarstvu, skorašnja komunikacija (2022.) sa ključnim zainteresovanim stranama 47 prema Socijalnoj analizi Skadarskog jezera iz 2007. godine. 48 https://www.cepf.net/sites/default/files/shkodra-managment-plan-english.pdf 49 Njemačka agencija za međunarodnu saradnju 50 https://www.giz.de/en/downloads/Fish%20and%20Fisheries%20SkadarShkodra%20Lake%20-%20EN.pdf 32 ukazuje na nivo iskrcaja. Ovi podaci poklapaju se s informacijama navedenim u Strategiji ribarstva 2015- 2020. u kojoj se navodi ukupno 838 tona za 2013. godinu.

6.4.2 ZAPOŠLJENOST U SLATKOVODNOM RIBARSTVU Prethodne studije navedene u Strategiji ribarstva (2015-2020) koje citiraju MAREA51 sadrže informacije o 49 lica zaposlenih u slatkovodnom ribarstvu. Iako su podaci o zapošljavanju u Strategiji ribarstva (2015-2020) bili procjene, malo je vjerovatno je da je taj broj manji od broja registrovanih operativnih plovila, tako da bi pouzdanija procjena danas mogla biti mnogo veća, budući da se dozvola ne vezuje za plovilo, već za lice. Sektorski izvještaj za 2021. godinu ukazuje da „za nekoliko porodica, to je glavni izvor prihoda, dok je za većinu njih ribolov dodatno ili sporedno zanimanje. Danas se oko 300 registrovanih ribara bavi privrednim ribolovom i oni obavljaju ribolov sa starim ribarskim plovilima i ribarskim alatima“. Broj privrednih dozvola iz RIS-a podržava tu tvrdnju. Međutim, prema vodećim ekspertima za oblast slatkovodnog ribarstva Crne Gore, socijalni značaj slatkovodnog ribarstva je mnogo veći, pri čemu jezero predstavlja izuzetno važan socijalni amortizer za brojne stanovnike područja Skadarskog jezera. Što se tiče žena u slatkovodnom ribarstvu, iako nema preciznih podataka o njihovom bavljenju ribolovom i svim drugim povezanim aktivnostima, svi trenutno dostupni podaci pokazuju da je uloga žena veoma važna, uzimajući u obzir različite aspekte ovog dijela sektora. Kao i u morskom ribarstvu, nakon što socio-ekonomska komponenta, uz stvarne podatke, pruži jasniju sliku, očekuje se da će se pokazati da je uloga žena barem jednako važna kao i u morskom ribarstvu, ili čak važnija, naročito u aktivnostima nakon ulova.

6.5 AKVAKULTURA Crnogorski sektor akvakulture čine tri podsektora: uzgoj slatkovodnih riba (pastrmke), uzgoj školjki (dagnji i kamenica) i uzgoj morske ribe (orade i brancina).

6.5.1 SLATKOVODNA AKVAKULTURA U Crnoj Gori postoje vrlo povoljni uslovi za proizvodnju kalifornijske pastrmke (Oncorhynchus mykiss). Prva uzgajališta osnovana su pedesetih godina prošlog vijeka, a danas ih je 19 (2022) koja koriste sistem proizvodnje u protočnim bazenima. Osim toga, 5 uzgajališta se bavi kaveznim uzgojem. Ukupna proizvodna površina iznosi 2,1 hektar za tih 19 uzgajališta. Uzgajališta pastrmke nalaze se u područjima s obiljem čiste svježe vode; ključne opštine sa uzgajalištima pastrmke su: Podgorica (24,6% ukupne površine), Berane (22,6%), Bijelo Polje (11,6%) i Nikšić (10,3%). Produktivnost uzgajališta pastrmke zavisi ne samo od površine, već i od dostupne količine slatke vode. Takođe je važno razmotriti raspoložive količine vode (litara u sekundi), jer pastrmka zahijteva visok sadržaj kiseonika i česte izmjene vode. U svakom slučaju, većina uzgajališta su mala i ne mogu proizvoditi ako nemaju dovoljno vode tokom sušne sezone; uzgajališta s kaveznim sistemom nemaju ovaj problem. Vrijeme rasta pastrmke zavisi od nekoliko parametara, među kojima su najvažniji kvalitet hrane, veličina mlađi i metode selekcije, temperatura vode, fizički i hemijski parametri vode (kiseonik je važan parametar) i dostupnost vode. Zbog navedenog, period proizvodnje može varirati od 12 do 24 51 MAREA MEDITERRANEAN HALIEUTIC RESOURCES EVALUATION AND ADVICE, Specifični ugovor br. 10 – SEDAF "Unaprijeđeno poznavanje glavnih socio- ekonomskih aspekata koji se odnose na najvažnije ribarstvo u Jadranskom moru, nacrt izvještaja. 33 mjeseca52, pri čemu se duži period odnosi na veće veličine pastrmke. Period proizvodnje se računa od mrijesta do tržišne veličine, koja je uglavnom 250/300 grama po komadu. Dužim periodom uzgoja proizvode se veći primjerci pastrmke, čime tržišna cijena raste, ali rastu i rizici uzgoja i troškovi hrane. Uzgajivači pastrmke imaju potrebu za većim fiksnim i upravljačkim kapitalnim investicijama za proizvodnju većih pastrmki za tržište. Prosječno malo uzgajalište pastrmke u Crnoj Gori može proizvesti od 5 do 20 metričkih tona pastrmke godišnje53. Kada je riječ o hrani, svi uzgajivači koriste visokokvalitetnu ekstrudiranu hranu uvezenu od evropskih proizvođača. Što se tiče mlađi, više od polovine uzgajivača ima svoja mrijestilišta i sami proizvode mlađ, dok manji uzgajivači kupuju mlađ, obično od najbližih objekata koji posjeduju mrijestilište. Ostali inputi uključuju mlađ koja se proizvodi u crnogorskim mrijestilištima. Sljedeći glavni inputi uključuju radnu snagu, vodu, energiju, ljekove i transport. Posebno je važno napomenuti da su svi ovi troškovi trenutno vrlo nestabilni i teško se kvantifikuju. Većina malih uzgajališta koristi svoju porodičnu radnu snagu kako bi povećala svoj profit. Sektorska analiza za ribarstvo u Crnoj Gori je u septembru 2021. godine prikazala neto profit od EUR 0,35 po kilogramu na „veleprodajnu“ (cijena na farmi) cijenu od EUR 3 po kilogramu54. Troškovi hrane (i njenih komponenti) utiču na nestabilno tržište koje stvara probleme uzgajivačima ribe. Ova situacija utiče na profitabilnost uzgajališta ribe. U Crnoj Gori nema proizvodnje hrane za ribu. Posebna ekonomska studija mogla bi pomoći u procjeni ekonomske situacije uzgajivača ribe.

6.5.2 MARIKULTURA U Crnoj Gori postoje dva uzgajališta s kaveznim uzgojem orade (Sparus aurata) i brancina (Dicentrarchus labrax). Oba uzgajališta bave se i uzgojem školjki55. Mlađ se uglavnom nabavlja u inostranstvu, najčešće iz italijanskih mrijestilišta i povremeno iz Hrvatske. Riba dostiže tržišnu veličinu za oko 18-24 mjeseci, a riba „porcijaš“ teži 250-300 grama. Veće veličine se mogu postići zavisno od potražnje na tržištu. Hrana za ribu se mijenja po količini i sastavu za kaveznu ribu u zavisnosti od starosti, veličine i godišnjeg doba. Hrana se uglavnom uvozi iz Italije. Prilike sektora marikulture za pristup eksternom finansiranju i grantovima, kao što su IPARD pozivi, ometaju trenutna pravila pristupa finansiranju i zahtijevaju, između ostalih obaveza, dokaz o zakupu zemljišta/pravu na korišćenje zemljišta i/ili objekta na period od najmanje 10 godina za zakupljene ili iznajmljene površine na kopnu. Zbog trenutnih pravila, u okviru Programa privremenih objekata u Zoni morskog dobra, kojeg je JPMD donijelo za period od 5 godina, ograničavanje takvih zakupa na jednu godinu stavlja preduzeća u sektoru marikulture u vrlo težak položaj i onemogućava im pristup najvažnijem izvoru sredstava. Stoga je vrlo važno ojačati međuinstitucionalnu saradnju, posebno u vezi sa gore navedenim temama. 52 Sektorska analiza za oblast ribarstva u Crnoj Gori za potrebe izrade Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja 2021-2027. i IPARD III (2021-2027) programa – 2021. 53 Sektorska analiza za oblast ribarstva u Crnoj Gori za potrebe izrade Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja 2021-2027. i IPARD III (2021-2027) programa – 2021. 54 Sektorska analiza za oblast ribarstva u Crnoj Gori za potrebe izrade Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja 2021-2027. i IPARD III (2021-2027<9 programski - 2021) 55 najšešće Integralna multitrofička akvakultura – IMTA 34 Što se tiče uzgoja školjki, ukupno 19 uzgajališta gaji školjke, pretežno dagnje (Mytilus galloprovincialis), ali i kamenice (Ostrea edulis). Boka Kotorska je idealno mjesto za marikulturu jer je to područje zaklonite i duboke vode. Školjke se uzgajaju sistemom pontona i konopa. Dagnje dostižu komercijalnu veličinu za oko 18 mjeseci, dok kamenicama treba 24-36 mjeseci. U okviru Interreg projekta IPA CBC Food4Health56 izrađene su smjernice za razvoj marikulture (uzgoj dagnji i kamenica) u Crnoj Gori. Neki od ključnih ciljeva za razvoj marikulture obuhvataju utvrđivanje novih lokacija za marikulturu na otvorenom moru crnogorske obale, kao i razvoj kopnenog uzgoja riba, održivi razvoj i unapređenje marikulture kao podrške razvoju turizma na primorju, povećanje kapaciteta inovativnih tehnologija u procesu uzgoja, širenje i prenos tehnologija i tehnološkog znanja, unapređenje tehnoloških procesa, uspostavljanje inovativne mreže između akademskih istraživačkih centara i uprave i promovisanje međusektorskih inovativnih kapaciteta ribarstva, marikulture i turizma u mikroregionima primorskih opština kroz uspostavljanje mreže znanja o značaju marikulture sa zadatkom unapređenja inovacija, konkurentnosti, internacionalizacije, održivosti i inkluzivnog razvoja ova dva sektora. Školjke se mogu plasirati na tržište samo ako dolaze iz centra za otpremu. U skladu sa EU i nacionalnim zakonodavstvom, bezbjednost školjki u Crnoj Gori se prati prije stavljanja na tržište, kako u registrovanim uzgajalištima u Boki Kotorskoj, tako i u prirodnim staništima. Crna Gora je identifikovala lokacije za uzgoj dagnji i kamenica i uspostavila registar uzgajališta kojim upravlja Veterinarska uprava. Koordinate su utvrđene za svako uzgajalište i klasifikovana su u proizvodne zone. Sprovodi se preliminarna analiza rizika i procjena potencijalnih zagađujućih materija u moru, na osnovu koje se definišu tačke za uzimanje uzoraka školjki i laboratorijsko ispitivanje u skladu sa zahtjevima EU, radi određivanja ukupnog broja E. coli u mesu školjki, prisustva drugih patogenih mikroorganizama u mesu školjki i prisustva biotoksina. Šest uzgajališta školjki registrovano je kao centri za otpremu, od kojih su dva centra za otpremu i prečišćavanje. Prema podacima, slatkovodna akvakultura i marikultura se nije značajnije promijenila u pogledu broja uzgajališta ili površine u posljednjih 5 godina. Tabela 10: Akvakultura prema broju uzgajališta i proizvodnoj površini, 2019-2022. 2019. slatkovodna marikultura Br. uzgajivača m3('000) površina Br. uzgajivača m3 ('000) površina (ha) (ha) Bazeni 22 2,2 Kavezi 5 8 2 32 Iznad dna 19 2020. slatkovodna marikultura Br. uzgajivača m3('000) površina Br. uzgajivača m3('000) površina (ha) (ha) Bazeni 20 2,2 Kavezi 5 8 2 32 Iznad dna 19 2021. 56 https://www.regione.puglia.it/documents/1106945/3388404/Guidelines+for+mariculutre+development+in+Montenegro_Final+%281%29.pdf/5e2ee6c8- 57a2-2852-bc66-64d3b2ecf66b?t=1658919491123 35 slatkovodna marikultura Br. uzgajivača m3('000) površina Br. uzgajivača m3('000) površina (ha) (ha) Bazeni 19 2,1 Kavezi 5 8 2 32 Iznad dna 19 2022. slatkovodna marikultura Br. uzgajivača m3('000) površina Br. uzgajivača m3('000) površina (ha) (ha) Bazeni 19 2,1 Kavezi 5 2 32 Iznad dna 19 Izvor: MONSTAT Slično kao i sa podacima o broju uzgajivača i površini uzgoja, podaci o proizvodnji akvakulture nijesu se značajno promijenili tokom posljednjih pet godina. Značajan porast vidljiv je u uzgoju kalifornijske pastrmke koji je u 2022. godini dostigao količine gotovo iste kao i u 2018. godini, ali je vrijednost porasla zbog povećanih cijena kao posljedice većih operativnih troškova i inflacije. Slika 3 Proizvodnja u akvakulturi 2019-2022. Proizvodnja akvakulture 2019–2022. 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 value value value value tons tons tons tons ('000 €) ('000 €) ('000 €) ('000 €) 2019 2020 2021 2022 Rainbow trout 695 2,432.50 537 1,933.20 561 2,131.80 721 3,316.60 Gilthead seabream 71 475.70 64 428.80 36 244.80 54 313.20 European seabass 68 421.60 38 247.00 43 301.00 87 522.00 Mussel 223 334.50 229 412.20 186 372.00 193 424.60 Oyster 17 136.00 17 195.50 32 448.00 32 416.00 Rainbow trout Gilthead seabream European seabass Mussel Oyster Izvor: MONSTAT Što se tiče cijena uzgojene ribe i školjki, one su porasle zbog rasta operativnih troškova, ali ne u svim segmentima. Tabela 11: Proizvodnja i cijene u akvakulturi, 2019-2022. Bazeni u slatkovodnom uzgoju Godina Tona Cijena €/kg* 2019. 695 3,5 Naziv: Kalifornijska pastrmka, 2020. 537 3,6 Latinski naziv: Oncorhynchus mykiss 2021. 561 3,8 2022. 721 4,6 Marikultura 2019a 68 6,2 2019b 71 6,7 aNaziv: Orada 2020a 38 6,5 36 2020b 64 6,7 Latinski naziv: Sparus Aurata 2021a 43 7 b Naziv: Brancin 2021b 36 6,8 2022a 87 6 Latinski naziv: Dicentrarchus labrax 2022b 54 5,8 Morski mekušci NEI (iznad dna) 2019a 223 1,5 2019b 17 8 a Naziv: Dagnja 2020a 229 1,8 2020b 17 11,5 Latinski naziv: Mytilus galloprovincialis 2021a 186 2 b Naziv: Kamenica 2021b 32 14 2022a 193 2,2 Latinski naziv: Ostrea edulis 2022b 32 13 Izvor: MONSTAT Radi izvjesnog poređenja s EU, kada je u pitanju uzgoj školjki (Mytilus sp.), proizvodnja je dostigla 544.943 tona u zemljama EU 2019. godine (četiri najveća proizvođača su Italija, Španija, Nizozemska i Francuska s više od 80% evropske proizvodnje). U 2019. godini, prva prodaja školjki imala je različite cijene u različitim državama EU: Španija 0,52 €/kg, Italija 0,75 €/kg, Francuska 2,22 €/kg i Nizozemska 1,20 €/kg. S druge strane, za kalifornijsu pastrmku (O. mykiss), proizvodnja u EU 2019. godine iznosila je 191.885 tona. Tri najveća proizvođača pastrmke bila su Danska, Italija i Francuska, s odgovarajućom cijenom na izlazu uzgajališta od 3,69 €/kg za Dansku i 3,25 €/kg za Francusku57. Cijene brancina i orade su slične za prodaju svježe ribe, krećući se od 6,2 do 6,8 €/kg, dok se proizvodnja prilagođava potražnji tržišta i trendovima. Tokom 2020. i 2021. godine, proizvodnja brancina i orade bila je minimalna jer na nju utiče brojnost turista. U 2021. godini proizvedeno je 64 tona svježe orade i 38 tona svježeg brancina u Crnoj Gori, dok je proizvodnja orade 2022. godine iznosila 54 tona, a brancina 87, što predstavlja povećanje obima za 102% za brancin u 2022. godini u poređenju s 2021. godinom. Što se tiče školjki, koje generalno predstavljaju glavnu aktivnost marikulture, proizvodnja varira od 197 do 229 metričkih tona godišnje, s najvećom proizvodnjom u 2021. i najmanjom u 2020. godine, kao direktnom posljedicom krize u turizmu. Udruženje uzgajivača marikulture navodi da su školjke povremeno plijen divlje ribe. Proizvodnja kamenica je tržište niše, ali generalno dobro plaćeno, u rasponu od 8 do 14 €/kg, s najvećom proizvodnjom i cijenom postigntom u 2020. uprkos krizi u turizmu. Proizvodnja kamenica iznosi 17 metričkih tona godišnje, osim u 2020. godini, kada je bila gotovo dvostruka i iznosila je 32 metričke tone.

6.6 SPORTSKO-REKREATIVNI RIBOLOV

6.6.1 SPORTSKO-REKREATIVNI RIBOLOV NA MORU Sportsko-rekreativnim ribolovom mogu se baviti samo fizička lica koja posjeduju dozvolu za sportsko- rekreativni ribolov. MPŠV utvrđuje način izdavanja dozvola, oblik i njihov sadržaj. Detaljan Pravilnik koji je donijelo MPŠV navodi postupak izdavanja dozvola, dozvoljene ribolovne alate i maksimalnu količinu ulova58. Sportsko-rekreativni ribolovci ne smiju da prodaju svoj ulov. Dozvole za sportsko-rekreativni ribolov distribuira Savez za sportski ribolov na moru Crne Gore koji okuplja 23 sportsko-rekreativna ribolovna kluba (2022.). Dozvolu može izdati i lokalni organ uprave nadležan za sport i rekreaciju ako na određenom području nema klubova. Dozvola za sportsko-rekreativni ribolov na moru može biti 57 https://www.eumofa.eu/documents/20178/137160/Mussel_31-1.pdf 58 "Službeni list Crne Gore", br. 11/19, Pravilnik o sportsko-rekreativnom ribolovu na moru "Službeni list Crne Gore", br. 34/10, 22/14, 28/18, 23/19, 10/20, 63/20 37 stalna ili povremena. Stalna dozvola može se izdati licima do 18 godina starosti, licima starijim od 18 godina za sve ribolovne alate i opremu, osim podvodne puške, kao i licima starijim od 18 godina za ribolov podvodnom puškom. Povremena dozvola za sportsko-rekreativni ribolov na moru izdaje se na period od 1, 5, 10 ili 30 dana. Maksimalna količina koju nosilac dozvole za sportsko-rekreativni ribolov može uloviti na moru iznosi 3 kg ribe i drugih morskih organizama dnevno, plus jedna riba teža od 3 kg. Tabela 12: Broj prodatih dozvola za rekreativni ribolov na moru, 2019-2022. 2011. 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. 2017. 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. Za lica do 18 godina starosti 200 200 200 200 200 200 200 200 200 200 200 200 Za lica iznad 18 godina starosti 1500 1500 1500 2000 2000 2000 2000 3000 3000 3000 3000 3000 Broj povemenih dozvola 300 300 300 300 300 300 300 300 300 300 300 300 Izvor: MPŠV Očigledno je da se broj izdatih dozvola nije mijenjao tokom godina, osim za lica iznad 18 godina starosti čiji se broj vremenom povećavao. S obzirom na broj turista, može se pretpostaviti da bi se broj dozvola mogao povećati, ali treba imati na umu da je primarni zadatak obezbijediti održivost resursa. Politika EU ističe da sportski ribolov može značajno uticati na riblje resurse država članica.

6.6.2 SLATKOVODNI SPORTSKO-REKREATIVNI RIBOLOV Sportsko-rekreativnim ribolovom mogu se baviti fizička lica koja dobiju dozvolu. Dozvolu izdaje korisnik ribolovnih resursa za određene ribolovne vode (administrativne granice opština) ili upravljač prirodnim dobrom, za tekuću godinu, a može biti dnevna, mjesečna, godišnja, revirska ili noćna - šaranska. Naknada za izdavanje dozvole, zavisno od opštine i vrste dozvole, iznosi od 25 do 150 EUR. Zakonom o slatkovodnom ribarstvu i akvakulturi, kojeg utvrđuje Ministarstvo, uređuje se izdavanje dozvola i vrsta ribolovnih alata koje rekreativni ribolovci smiju da koriste u slatkovodnom ribarstvu. Slatkovodna riba koju ulove sportski ribolovci mora se odmah obilježiti odsijecanjem repnog peraja kako bi se izbjeglo njeno stavljanje na tržište. Maksimalna dozvoljena količina ulova iznosi 5 kg dnevno po jednom nosiocu dozvole ili po vrsti ribe59. Od 2018. godine, sportsko-ribolovni klubovi na slatkim vodama obavezni su da izdaju dozvole isključivo putem elektronskog sistema Ministarstva. Broj sportsko-rekreativnih ribolovaca u slatkim vodama bio je 1.900 u 2018. godini, 2.100 u 2019. i 2.400 u 2020. godini s evidentnim trendom rasta60. Izdate dozvole bile su većinom godišnje. Tabela 13: Broj prodatih dozvola za sportsko-rekreativni ribolov u slatkim vodama, 2019-2022. Godina Godšnja Dnevna Mjesečna Noćna - šaranska Revirska Ukupno 2019. 2271 1112 76 12 830 4301 2020. 2845 665 52 13 134 3709 2021. 2435 557 87 71 275 3425 2022. 2075 511 72 64 289 3011 Izvor: MPŠV Slatkovodni sportsko-rekreativni ribolov ima potencijala za razvoj u sinergiji sa sektorom turizma. Najzanimljivije područje u tom smislu je sjeverni dio Crne Gore koji je manje razvijen. 59 Maksimalna količina ribe koju nosilac dozvole može da ulovi na slatkim vodama je do 5 komada ribe, odnosno po vrstama: Crnomorska potočna pastrmka, jezerska i potočna zlatovčica i lipljen po 2 komada, jegulja 4 komada, i jezerska pastrmka – blatovčica 1 komad. Sektorska analiza za ribarstvo u Crnoj Gori - Poglavlje 3.3. Sportsko-rekreativni ribolov na slatkim vodama 60 Ibidem 38 Svi klubovi imaju jedan broj dobrovoljne ribočuvare koji prate situaciju. Razmatrano je uvođenje novog elektronskog sistema za praćenje ulova u slatkim vodama.

6.7 PRERADA U Crnoj Gori postoje samo dva registrovana pogona za preradu ribe koje su u procesu modernizacije proizvodnje nabavkom novih mašina i tehnologije. Jedan ima kapacitet proizvodnje od 10 metričkih tona i može se proširiti na 24 metričke tone mjesečno. S tim kapacitetom može obrađivati krapa (Cyprinus carpio) i ukljevu (Alburnus scoranza), koje su visoko tražene na lokalnom tržištu iz ulova iz Skadarskog jezera. Takođe se bave pakovanjem određenih količina uvezenog dimljenog lososa iz uzgoja i tune, i drugih proizvoda, kao što su pastrmke iz domaćeg uzgoja61. Drugi pogon se nalazi u Cetinju i nova je porodična kompanija. Registrovana je za preradu i konzerviranje ribe, ljuskara i mekušaca, s kapacitetom do 50.000 konzervi godišnje. Proizvodnja obuhvata toplo dimljeni konzervirai krap koji potiče iz Skadarskog jezera. Planirani su i drugi proizvodi. Uprava je usmjerena na proizvodnju tradicionalnih prerađenih proizvoda od ribe62. Jedan broj ribara u privrednom ribolovu vrši zanatsku preradu malh količina svojih ulova, izrađujući namaze (paštete), soljenjem/sušenjem, mariniranjem i dimljenjem tradicionalnim metodama. Prodaju ih direktno kupcima ili u specijalizovanim prodavnicama na primorju. I u Strategiji ribarstva 2015-2020. navodi se pad prerađivačke industrije tokom godina, uglavnom se oslanjajući na uvezenu sirovinu. Međutim, u globalizovanoj trgovini i svjetskoj ekonomiji situacija je slična i u drugim mediteranskim državama, na primjer: tuna za italijanske konzerve, inćuni za špansku i albansku prerađivačku industriju. Takvo stanje prikazuje opšti trend u prerađivačkoj industriji u sektoru ribarstva, koja sve više radi s uvezenom sirovom ili polugotovom sirovinom. Pretpostavka u dokumentu Strategije ribarstva (2015-2020.) je da se industrija prerade može zasnivati na lokalnoj sirovini i da to treba pokazati kroz precizno istraživanje zasnovano na preferencijama kupaca i potražnji, kao i prognozi troškova proizvodnje. Proizvodi niše mogu biti pripremljeni; međutim, s lokalnim materijalima i prodajom turistima (posredni izvoz). Razvijeni su neki oblici prerade kako bi se sačuvo kvalitet proizvoda. Tehnologije koje se koriste su sušenje, soljenje i dimljenje, što olakšava čuvanje i transport proizvoda ribarstva. To je dovelo do stvaranja lokalnih specijaliteta od ribe poput dimljenog krapa i sušene ukljeve u okolini Skadarskog jezera.

6.8 STAVLJANJE U PROMET Ribu iz ribolova ribari ili trgovci prodaju svježu i distribuiraju direktno krajnjim potrošačima, s plovila ili preko ribljih pijaca i drugih lanaca distribucije, prema sektoru ugostiteljstva koji se takođe snabdijeva kroz direktne sporazume sa specijaliziovanim ribljim pijacama/trgovinama. Slično je i s akvakulturom, riba se može kupiti direktno od uzgajivača ili putem gore navedenih distributivnih lanaca. U Crnoj Gori postoje 8 javnih ribljih pijaca, dvije u Podgorici i ostale u primorskim opštinama - Bar, Ulcinj, Budva, Kotor, Tivat i Herceg Novi. Javne riblje pijace, uglavnom u zatvorenim prostorima ili u okviru zelene pijace, nalaze se u svim glavnim crnogorskim urbanim područjima, kako je opisano u gore navedenoj listi. Poštuju administrativna i druga pravila pijace, kojom upravlja lokalna samouprava. Unutar prostora pijace namijenjenog za ribu nalaze se maloprodajne ribarnice. One iznajmljuju prostor i plaćaju naknade pijaci 61 Poglavlje 4.2 Sektorska analiza za ribarstvo u Crnoj Gori 2021. i terenska posjeta u julu 2022. godine 62 Poglavlje 4.2 ektorska analiza za ribarstvo u Crnoj Gori 2021. 39 koja organizuja strukturu i upravlja sistemom održavanja higijene. Veterinarski inspektori (UBHVFP) redovno obilaze riblje pijace i druge subjekte u poslovanju s hranom (SPH) u lancu vrijednosti ribarstva. U Crnoj Gori postoje i privatna preduzeća koja trguju proizvodima ribarstva i lanci supermarketa koji takođe posjeduju ribarnice. Privatna preduzeća ispunjavaju visoke higijenske standarde i prodaju proizvode ribarstva koji potiču iz uzgoja, ribolova i uvoza. Dostupni su svi proizvodi morskog i slatkovodnog ribarstva, a jedan broj trgovaca nudi direktnu prodaju brancina, orade i dagnji.

6.9 TRGOVINA (UVOZ I IZVOZ) Crna Gora je neto uvoznik poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda i suočava se s trgovinskim deficitom. Iako je deficit smanjen tokom posljednjih godina, i dalje postoji relativno velika razlika između uvoza i izvoza. Što se tiče ribarstva, trend je isti, Crna Gora bilježi znatno više uvezenih proizvoda nego izvoza. Tabele ispod daju detaljan prikaz vrijednosti i količina proizvoda ribarstva koji su uvezeni u Crnu Goru i izvezeni iz Crne Gore od 2018. do 2022. godine. Tabela 14: Izvoz u kilogramima, 2018-2022. Grupa robe/izvoz u EUR 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. Živa riba 3,300 13,000 0 4,127 - Svježa ili rashlađena 1,228 7 20,867 21,788 188,86 Zamrznuta 474 60 370 120 68,84 Zamrznuti fileti 133 649 0 20 96,50 Sušena, dimljena, soljena ili 0 249 35 0 75,00 marinirana Rakovi 315 0 6 35 41,80 Školjke 1,170 116 861 355 20,00 Ostali vodeni beskičmenjaci 0 0 0 0 2.500,00 Prerađena ili konzervirana riba 55 1,164 611 4 1.301,20 Prerađeni ili konzervirani rakovi 41 6 1 5 12,00 Ukupno: 6,715 15,252 22,750 26,454 4,304 Tabela 15: Izvoz u EUR 2018-2022. Grupa robe/izvoz u EUR 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. Živa riba 16,500 37,950 0 18,035 0 Svježa ili rashlađena 10,228 63 103,752 102,906 1,364 Zamrznuta 3,211 267 2,495 608 787 Zamrznuti fileti 615 4,800 0 440 1,525 Sušena, dimljena, soljena ili marinirana 0 10,124 1,315 0 2,175 Rakovi 6,345 15 42 355 754 Školjke 11,428 1,305 2,403 772 108 Ostali vodeni beskičmenjaci 0 0 0 0 20,000 Prerađena ili konzervirana riba 3,945 12,212 4,937 59 21,791 Prerađeni ili konzervirani rakovi 2,258 275 1 39 108 Ukupno: 54,530 67,010 114,945 123,213 48,612 Izvoz je bilježio pozitivan trend sve do 2022. godine, od 7 tona u 2018. do 26 tona u 2021, a potom je pao na 4 tone u 2022. godini. Što se tiče vrijednosti, porastao je sa 55 hiljada eura u 2018. na 123 hiljade 40 eura u 2021, a posljednje godine smanjio se na 49 hiljada eura. Prosječna cijena izvoza gotovo se udvostručila od 2021. do 2022. godine kada je iznosila 11,29 eura. Proizvodi koji se najviše izvoze su žive ribe (do 2022. godine, kada nema podataka o izvozu žive ribe), svježa ili rashlađena riba i školjke. Unutar grupe robe živa riba, pastrmka ima najveću vrijednost, a u kategoriji svježe ribe najvažnije vrste su brancin, orada, pastrmka, losos i oslić. S obzirom na to da su izvozne brojke male, svaka promjena značajno utiče na njihove promjene, pa je teško pratiti i govoriti o trendu. U 2020. i 2021. godini uvoz je rastao a potom se značajno smanjio u 2022. godini, što je vjerovatno rezultat činjenice da su uvoznici zadržali zalihe koje nijesu mogli da potroše dok je država bila u vrsti blokade što se tiče kretanja robe i usluga. To je na kraju dovelo do najmanje razlike između izvoza i uvoza u 2022. godini. Tabela 16: Uvoz u kilogramima, 2018-2022. Grupa robe/ uvoz u EUR 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. Živa riba 183,050 186,419 39,805 44,608 120,610 Svježa ili rashlađena 366,279 355,064 136,962 379,548 391,971 Zamrznuta 858,300 961,114 584,370 663,505 341,391 Zamrznuti fileti 410,123 398,790 241,698 406,826 566,926 Sušena, dimljena, soljena ili 26,467 30,071 22,482 34,811 48,073 marinirana Rakovi 281,725 281,874 88,889 277,716 331,543 Školjke 787,211 800,364 241,978 745,300 751,990 Ostali vodeni beskičmenjaci 6,354 10,198 1,898 1,782 4,008 Prerađena ili konzervirana riba 1.259.642 1.583.854 1.216.841 1.132.442 1.535.783 Prerađeni ili konzervirani 53,134 60,566 35,049 61,524 82,635 rakovi Ukupno: 4.232.284 4.668.313 2.609.973 3.748.061 4.174.930 Tabela 17: Uvoz u EUR, 2018-2022. Grupa robe/izvoz u EUR 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. Živa riba 593,570 762,649 298,697 234,630 473,265 Svježa ili rashlađena 2.166.815 2.185.593 704,822 2.265.972 2.971.382 Zamrznuta 1.834.372 2.098.592 1.138.888 1.392.092 1.228.951 Zamrznuti fileti 2.099.860 2.184.719 1.038.912 2.229.189 3.858.226 Sušena, dimljena, soljena ili 371,455 418,129 287,516 465,922 822,747 marinirana Rakovi 1.953.004 2.059.005 623,196 2.064.719 2.757.240 Školjke 4.170.044 4.197.602 1.376.827 4.355.535 5.336.311 Ostali vodeni beskičmenjaci 26,973 42,463 8,657 6,089 23,287 Prerađena ili konzervirana 5.414.164 6.611.620 4.807.788 5.104.497 7.441.158 riba Prerađeni ili konzervirani 410,261 434,910 217,607 403,184 651,275 rakovi Ukupno: 19.040.518 20.995.282 10.502.910 18.521.828 25.563.842 41 Gore navedeno razmatranje značajno je za budući razvoj i sprovođenje strategije jer je važno uzeti u obzir da je tržište ribljih proizvoda veoma konkurentno, naročito za proizvode s dodatnom vrijednošću. Velike prerađivačke industrije mogu imati pristup najboljim proizvodima dostupnim na međunarodnom tržištu u pogledu cijene i kvaliteta. To znači da Crna Gora mora pozicionirati svoje proizvode na domaćem tržištu, obezbijediti njihovu prepoznatljivost kako bi domaći ribari i uzgajivači mogli postići veću ekonomsku vrijednost. Konkurencija je jaka i stoga je sprovođenje promotivnih kampanja, udruživanje proizvođača i slične aktivnosti način kojim će se omogućiti vrednovanje domaće ribe kao visokokvalitetnog, hranljivog, dostupnog i svježeg proizvoda.

6.10. ANALIZA ADMINISTRACIJE Direktorat za ribarstvo definiše i sprovodi politiku koja obezbjeđuje održivo korišćenje raspoloživih ribljih resursa i upravlja ribolovnom flotom na način kojim se obezbjeđuje dugoročno i ekonomski isplativo ribarstvo u Crnoj Gori. Takođe, sprovodi razvojnu politiku u oblasti ribarstva, prati normativnu djelatnost na nacionalnom nivou i sprovodi mjere i sisteme upravljanja zasnovane na načelima Zajedničke ribarske politike Evropske unije. Pored navedenog, Direktorat prati realizaciju međunarodne saradnje u skladu sa dugoročnim, odnosno kratkoročnim strateškim opredeljenjima i sarađuje sa regionalnim i međunarodnim organizacijama u ribarstvu. Direktorat za ribarstvo čine tri administrativne jedinice: Direkcija za upravljanje resursima i ribolovnom flotom; Direkcija za monitoring i Direkcija za strukturne mjere, državnu pomoć, EU fondove i organizaciju tržišta u ribarstvu i akvakulturi. Direkcija za upravljanje resursima i ribolovnom flotom prati stanje ribarstva i akvakulture, te definiše, sprovodi, nadgleda i procjenjuje politiku koja osigurava održivo iskorišćavanje morskih i slatkovodnih resursa. Pruža podršku istraživačkim institucijama u sprovođenju istraživanja i procjeni stanja resursa koji predstavljaju osnov za definisanje i sprovođenje ribarstvene politike. Vrši upravljanje raspoloživim resursima i akvakulturom na osnovu naučne procjene stanja resursa. Izrađuje, predlaže i realizuje planove upravljanja ribarstvom, ribolovnom flotom i ribljim resursima, strukturnim mjerama i mjerama državne pomoći. Inicira izmjenu pravnog okvira iz oblasti ribarstva u cilju harmonizacije sa pravnim tekovinom EU, osigurava učešće zainteresovanih strana u procesu donošenja odluka i nadgleda pravni i praktični rad na održivom upravljanju morskim ribarstvom i zaštiti resursa i razmatra njegov uticaj na ukupnu crnogorsku ribarsku politiku. Direkcija za monitoring i inspekcijski nadzor u morskom ribarstvu primjenjuje i upravlja bazama podataka o morskom ribarstvu, slatkovodnom ribarstvu i akvakulturi u skladu s evropskim, međunarodnim i nacionalnim standardima. Ova Direkcija uspostavlja i vodi u elektronskom obliku registar ribolovnih plovnih objekata, registar subjekata u ribarstvu, dnevnik i evidencije o ulovu, iskrcaju i prodaji ribe i drugih morskih i slatkovodnih organizama, i upravlja radom Satelitskog sistema monitoringa ribolovnih plovnih objekata Crne Gore. Takođe prikuplja, obrađuje i objavljuje sveobuhvatne podatke o socio-ekonomskom stanju sektora ribarstva, ribolovnoj floti i resursima, uključujući i biološke parametre o stanju riba i drugih morskih i slatkovodnih organizama. Direkcija za strukturne mjere, državnu pomoć, EU fondove i organizaciju tržišta u ribarstvu i akvakulturi uređuje i prati sprovođenje strukturnih mjera, uređuje uslove za stavljanje na tržište proizvoda ribarstva i akvakulture, način organizovanja proizvođača, kao i način dodjele državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi. Izrađuje, predlaže i realizuje planove upravljanja strukturnim mjerama i mjerama državne pomoći. Ova Direkcija vrši programiranje strukturnih mjera i državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi i sarađuje sa tijelima nadležnim za njihovu implementaciju, reviziju i sertifikaciju troškova, kao i priznavanje i povlačenje priznavanja organizacija proizvođača, te sarađuje sa sektorom i vrši 42 uspostavljanje relevantnih procedura za funkcionisanje organizacija proizvođača. Takođe organizuje uspostavljanje tržišnih standarda, smjernica po pitanju deklarisanja, kao i bolje informisanje potrošača o proizvodima ribarstva i akvakulture. Pravilnikom o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede (utvrđen na 18. sjednici Vlade 01.03.2024. g) sistematizovano je 17 radnih mjesta za sve tri direkcije. Jačanje kapaciteta za inspekcijski nadzor i kontrolu prepoznato kao jedan od dva ključna završna mjerila u procesu pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji. Osim jačanja kapaciteta za inspekciju potrebno je jačati i administrativne kapacitete MPŠV – Direktorata za ribarstvo. Direktorat trenutno ima 11 zaposlenih čiji su zadaci brojni i neminovno je da zaposleni obavljaju više različitih poslova od kojih za neke nisu direktno odgovorni kako bi Direktorat funkcionisao i kako bi se sektor razvijao. Proces pristupanja Evropskoj uniji podrazumijeva donošenje i sprovođenje niza propisa i procedura, uspostavljanje modernog sistema prikupljanja, provjere i slanja podataka, uspostavljanje djelotvorne kontrole i nadzora, zadovoljavanje niza standarda i kriterijuma u pogledu pružanja podrške, a sve to se mora realizovati paralelno s tekućim poslovima Direktorata. Stoga je potrebno sprovesti analizu radnog opterećenja i u skladu s rezultatima optimizovati organizacionu šemu, obučiti administraciju i inspekciju i zaposliti nove zaposlenike/ce koji će moći odgovoriti izazovima u narednom periodu. 43 7 PESTLE ANALIZE PESTL(E) analiza obuhvata analizu političkih, ekonomskih, socio-kulturoloških, tehnoloških i pravnih faktora, a u klasičnom obliku i faktora okoline (pojedinci, grupe, priroda, životna sredina itd., ako ih određena javna politika zahtijeva). PESTL(E) analiza treba da prikaže pozitivne i negativne promjene koje se odvijaju u državi/privredi/društvu, kao i nove trendove koji utiču na razvoj turizma u Crnoj Gori. PESTLE i SWOT analiza moraju biti povezane, odnosno ono što se prepoznaje putem PESTL(E) analize mora se definisati u SWOT analizi kao mogućnost/prilika ili prijetnja. Politički faktori uključuju politike vlade, vođstvo i promjene; politike spoljnje trgovine; unutrašnje političke probleme i trendove; poresku politiku; trendove regulacije i deregulacije. Ekonomski faktori uključuju trenutni i projektovani ekonomski rast; inflaciju i kamatne stope; rast zaposlenosti i nezaposlenosti; troškove rada; uticaj globalizacije; raspoloživi dohodak potrošača i privrede; očekivane promjene u ekonomskom okruženju. Socijalni faktori uključuju demografiju (starost, pol, rasa, veličina porodice); stavove potrošača, mišljenja i obrasce kupovine; stopu rasta stanovništva i obrasce zaposlenosti; socio-kulturološke promjene; etničke i vjerske trendove; životni standard. Tehnološki faktori utiču na plasman, na nove načine proizvodnje roba i usluga, nove načine distribucije roba i usluga, nove načine komunikacije s ciljnim tržištima. Faktori sredine su važni zbog sve veće nestašice sirovina; ciljeva zaštite životne sredine; poslovanja kao etičke i održive kompanije; ciljeva smanjenja karbonskog otiska. Pravni faktori uključuju zdravlje i bezbjednost; jednake prilike; standarde oglašavanja; prava potrošača i zakone; označavanje proizvoda i bezbjednost proizvoda. PESTL(E) analize za ovu strategiju date su u formi kratkog pregleda: P - promjene vlade utiču na kreiranje politike ribarstva i često dovode do kašnjenja u donošenju zakona i podzakonskih akata, E - Visoka stopa inflacije, niska kupovna moć domaćeg stanovništva i visoki ulazni troškovi prepreke su koje treba pratiti i rješavati; vlada mora obezbijediti prihode i kredite koji mogu podstaći razvoj sektora ribarstva. S - Domaće stanovništvo preferira domaću ribu, podizanje svijesti javnosti i promotivne kampanje o politici ribarstva i proizvodima ribarstva mogli bi biti korisni. T - Digitalizacija će obezbijediti podatke u realnom vremenu, poboljšati provjeru i verifikaciju podataka i pružiti informacije za kreiranje politike; inovativne tehnologije će uticati na proizvodnju, marketing i prodaju proizvoda, L - Usklađivanje s regulativama EU jedan je od glavnih ciljeva Crne Gore u narednom periodu; procjena uticaja preduslov je za svaku promjenu zakonodavstva i to treba imati u vidu. E - Ekološki i aspekti životne sredine, kao što su voda, klima i riblji resursi posebno utiču na ribolov i akvakulturu; Crna Gora mora obezbijediti održivost resursa za buduće generacije; prirodne nepogode 44 uvijek predstavljaju prijetnju, kao i zagađenje vode, podrška se mora usmjeriti na obnovljivu energiju i organsku proizvodnju. 8 SWOT ANALIZE I ANALIZA ZAINTERESOVANIH STRANA

8.1. SWOT ANALIZE S obzirom na ciljeve sektorskog razvoja Strategije ribarstva (2015-2020), generalno se može reći da ciljevi nijesu ostvareni ili su ostvareni samo djelimično. Kad planirani ciljevi nijesu postignuti, adekvatna analiza treba da identifikuje razloge za nedostizanje ciljeva. Iako nije sproveden monitoring i evaluacija napretka prethodne strategije, može se zaključiti da ekonomsko i poslovno okruženje nijesu dovoljno podržali postizanje njenih ciljeva, što pokazuje sektorska evolucija tokom 7 godina, s nekoliko manjih izuzetaka. Sektorska analiza za ribarstvo u Crnoj Gori (2021) obuhvata i SWOT analizu63. U većini slučajeva, izgleda da Slabosti i Prijetnje nadjačavaju Prednosti i Mogućnosti. Slika 4 SWOT analiza za ribolov na moru Zastarjela flota i alati S Nedovoljan nivo bezbjednosti na plovilima W Nedovoljna selektivnost alata za ribolov Jaka tradicija; naučna podrška Odsustvo organizovane i dobro opremljene Stabilno domaće tržište infrastrukture za iskrcaj Postojanje interesovanja ribara Nepostojanje organizovanog tržišta Uspostavljena elektronska baza podataka Nedostatak obučene posade i radne snage Reorganizovana administracija Visoka cijena ribe Očuvana priroda Pad potražnje ribe izvan turističke sezone Neadektvatni administrativni i kontrolni kapaciteti Aktivna razvojna politika na regionalnom nivou PRIVREDNI RIBOLOV NA MORU O T Razvoj ribolovnog turizma i povezanost sa sektorom Klimatske promjene turizma generalno Konflikti između zaštite životne sredine i turizma i Povezanost sa prerađivačkom industrijom privrednog ribolova Postojeće linije podrške i pretpristupni fondovi Jačanje konkurencije s približavanjem članstva u EU Izuzeci od restriktivnih pravila o upravljanju ribolovom Cijene goriva na regionalnom nivou Globalni ili regionalni udari Potencijalno interesovanje u kontekstu drugih Visoka zavisnost od fosilnih goriva relevantnih RFMO 63 Sektorska analiza za oblast ribarstva u Crnoj Gori za potrebe izrade Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja 2021-2027. i IPARD III (2021-2027) programa. POGLAVLJE 9 Identifikacija potencijalna i potreba sektora – Tabele 33-34-35-36-37-38-39) 45 Slika 5 SWOT analiza za privredni slatkovodni ribolov S W Duga tradicija privrednog ribolova Mala i stara flota sa zastarjelom opremom i ribolovnim Raspoloživi resursi Skadarskog jezera za privredni ribolov alatima, uz odsustvo savremenih mjera upravljanja i i stabilna potražnja na domaćem tržištu nepostojanje evidencije izlova Interesovanje ribara za inovacije i unapređenje sektora Nepostojanje organizovanog tržišta Povezanost sa prerađivačkom industrijom Ugrožavanje kvaliteta vodene životne sredine Izrađene studije za upravljanje Skadarskim jezerom i Prisustvo alohtonih vrsta uspostavljena saradnja s Albanijom PRIVREDNI SLATKOVODNI RIBOLOV O T Povezanost sa turizmom i HoReCa sektorom Klimatske promjene Diverzifikacija proizvoda Krivolov Unapređenje plasmana i prerade Konflikti između zaštite životne sredine i privrednog ribolova Bilateralna prekogranična saradnja Eutrofikacija jezera kao posljedica negativnog uticaja urbanih područja Slika 6 SWOT analiza za sportsko-rekreativni ribolov S W Odsustvo prikupljanja podataka Raspoloživi resursi i tradicija Nedovoljna iskorišćenost prilika za sportsko-rekreativni Rast interesovanja, i domaćeg i inostranog ribolovni turizam Povezanost s turizmom Nedovoljni kapaciteti za kontrolu Visoka selektivnost korišćenih alata Krivolov Elektronske dozvole Nedostatak strategije razvoja Okvir za upravljanje uspostavljen u skladu s GFCM preporukom SPORTSKO-REKREATIVNI RIBOLOV O T Klimatske promjene Rastući sektor turizma Krivolov Zadržavanje stanovništva u ruralnim područjima Konflikti između zaštite životne sredine i sportsko- Ciljno i dovoljno dobro planirani programi poribljavanja rekreativnog ribolova u cilju održivosti vodenih ekosistema Sukob interesa sportsko-rekreativnih ribolovaca i Razvoj okvira upravljanja na regionalnom nivou privrednih ribara Prelov postojećih resursa 46 Slika 7 SWOT analiza za marikulturu Smanjeni broj lokacija (Kotorski zaliv) S Ograničen broj vrsta W Nedovoljna opremljenost, nedostatak privatnih Raspoloživi prostor za uzgoj (otvoreno more) investicija Stabilno domaće tržište Visoki troškovi proizvodnje Doprinos očuvanju biološke raznovrsnosti Mali proizvodni kapaciteti za uzgoj školjki Rast domaće potrošnje ribe Nepostojanje otpremnih centara i centara za Doprinos unapređenju kvaliteta voda u uzgoju školjki prečišćavanje Pozitivni iskoraci u prostornom planiranju Nedostatak stručnjaka (tehnologa) Nedovoljna proizvodnja mlađi Nepostojanje proizvodnje hrane za ribu MARIKULTURA O T Smanjenje uvoza Izgradnja objekata akvakulture na otvorenom moru Kvalitet vode u Bokokotorskom zalivu Uvođenje novih sistema gajenja Uticaj drugih zagađivača Proširenje proizvodnje na nove vrste i proizvode Konkurencija iz uvoza Postojanje vodenih "puteva" (prevoz plovilima) Mogućnost prenosa bolesti Mogućnost povećanja izvoza Konkurencija za prostor Slika 8 SWOT analiza za akvakulturu S Nizak stepen iskorišćenosti prirodnih resursa W Ograničen broj uzgajanih vrsta Visoki troškovi proizvodnje Postojeći prirodni resursi Nedostatak stručnjaka (tehnologa) Stabilno domaće tržište Visoka cijena ribe Doprinos razvoju ruralnih područja i turizma Konkurencija sa ribom iz uvoza Doprinos očuvanju biološke raznovrsnosti Odsustvo programa selekcije AKVAKULTURA O T Organska proizvodnja Mogućnost izgradnje velikog broja malih porodičnih Kvalitet vode uzgajališta Zagađenje vodenih ekosistema Rast potrošnje iz domaćeg uzgoja Klimatske promjene Stabilno domaće tržište Prenos bolesti Povećanje raznovrsnosti sistema akvakulture Degradacija prirode i životne sredine Diverzifikacija proizvodnje Izvoz 47 Slika 9 SWOT analiza za plasman i preradu S Mali broj prerađivačkih kompanija W Niska potrošnja ribe Tradicija jednostavnih oblika prerade Mali broj stanovnikau Crnoj Gori Konkuretna cijena radne snage Slabo uređenje tržišta, nepostojanje mjesta za iskrcaj Tržište EU Nepostojanje promotivnih aktivnosti Postojanje domaćih i uvoznih sirovina Nepovoljna kreditna politika Rast potražnje za ribljim prerađevinama Ograničena kupovna moć lokalnog stanovništva Odlične nutricionističke karakteristike ribe PLASMAN I PRERADA O T Diverzifikacija proizvodnje Unapređenje mogućnosti izvoza ribe Ograničena kupovna moć domaćeg stanovništva Podizanje svijesti potrošača, povećanje potrošnje Rast cijena za proizvode s dodatom vrijednošću Unapređenje plasmana ribe održavanjem njenog Rast operativnih troškova u preradi kvaliteta, unapređenjem prodaje ribe Formiranje organizacije proizvođača

8.2. ANALIZE ZAINTERESOVANIH STRANA U izradu Strategije bile su uključene sve zainteresovane strane (institucije, grupe i pojedinci) koje su učestvovale davanjem svojih prijedloga i komentara kroz održane radionice, intervjue i sastanke. Takođe, Strategija je svim zainteresovnim stranama bila upućena na mišljenje radi usvajanja. Prilikom formiranja Radne grupe za izradu strategije su bili uključeni predstavnici Ministarstva pojloprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Instituta za biologiju mora, Uprave pomorske sigurnosti i upravljanja lukama, Ministarstva unutrašnjih poslova, Saveza za sportski ribolov na moru Crne Gore, Nacionalnog udruženja proizvođača ribe Crne Gore i Udruženja profesionalnih ribara Ulcinj, čija su mišljenja uzeta u obzir prilikom pripreme dokumenta. Zainteresovana strana Odnos prema strateškom dokumentu Interes Uticaj/snaga (ocjena od 1- (ocjena 1-5) 5) Ministarstvo Resorno ministarstvo – Direktorat za 5 5 poljoprivrede – ribarstvo: kreiranje politike i praćenje Direktorat za ribarstvo sprovođenja, izvještavanje; praćenje komplementarnosti i sinergije sa ostalim politikama u nadležnosti Ministarstva, praćenje Zajedničke ribarske politike, saradnja sa EU komisijom Ministarstvo Imaju uticaj na dio koji se odnosi na 4 4 saobraćaja i vođenje razvojne politike u oblasti pomorstva pomorskog saobraćaja, na sigurnost plovidbe, zaštitu od zagađenja sa plovnih objekata, bezbjednosnu zaštitu brodova i luka. 48 Ministarstvo turizma, Vrši pripreme i praćenja propisa i 3 4 ekologije, održivog strateškog planiranja sistema u oblasti razvoja i razvoja turizma, ekologije, održivog razvoja sjevera Ministarstvo Uticaj kroz pripremu i praćenje propisa iz 4 5 prostornog planiranja, oblasti prostornog planiranja i urbanizma, urbanizma i državne građevinarstva, legalizacije, posebno u imovine dijelu koji se odnosi na uzgajališta marikulture Ministarstvo Vrši praćenje oblasti turizma 2 3 ekonomskog razvoja Javno preduzeće za Upravlja i reguliše sve poslove u uskom 4 5 upravljanje morskim obalnom pojasu, namjenu prostora, dobrom Crne Gore izdavanje dozvola za postavljanje objekata i nekretnina, izdavanje lokacija. Institut za biologiju Naučna ustanova nadležna za poslove 5 5 mora morskog ribarstva, vrši istraživanja i procjenu resursa, praćenje stanja i procjenu održivog korišćenja ribe i drugih morskih organizama, monitoring populacione dinamike riba, utvrđiuje tehničko tehnološke uslove za obavljanje ribolova, monitoring potencijalnih lokacija za marikulturu i sprovođenje istraživanja i/ili uvođenje inovativnih rješenja za poboljšanje kvaliteta stanja životne sredine, izradu stručnih osnova za Strategiju, planove upravljanja i razvoj marikulture. Zavod za statistiju - Nadležan organ je za opšte prikupljanje, 4 4 MONSTAT obradu i dostavljanje statističkih podataka, uključujući i statističke podatke u oblasti ribarstva, koje prikuplja Odsjek za statistiku u poljoprivredi. Nevladine organizacije Partneri i zainteresovane strane, koje 4 3 podstiču dijalog u lokalnim zajednicama, građanski aktivizam i uključenost Privredi subjekti – Direktni korisnici i direktne zainteresovane 5 5 ribari, uzgajivači i strane u procesu sprovođenja politike u prerađivači oblasti ribarstva i akvakulture Privredni subjekti – Korisnici i zainteresovane strane u procesu 5 4 trgovci, uvoznici i sprovođenja politike u oblasti ribarstva i izvoznici akvakulture Građani Indirektni korisnici sprovođenja strateških 3 3 mjera i politike ribarstva Mediji Praćenje, informisanje, podizanje svijesti 3 4 korisnicima EK Praćenje realizacije strateškog dokumenta, 4 5 predlaganje, prihvatanje izvještaja, 49 mogućnost realizacije projekata i finansiranja. GFCM Predlaže preporuke, regulative, utiče na 4 4 kreiranje politike ribarstva, mogućnost realizacije projekata i finansiranja. ICCAT Međunarodna komisija za očuvanje 3 3 atlantskih tuna Iz analize zainteresovanih strana vidljivo je da Strategija uključuje niz institucija, jer se radi o sektoru koji se prepliće sa nizom ostalih sektora i koji se mora razvijati u sinergiji s njima. Interes sektora turizma za ribarstvo i akvakulturu bi trebao biti veći, odnosno, trebao bi biti obostran tako da inicijativa ne dolazi samo od MPŠV, nego da i sektor turizma prepozna ribarstvo kao granu čiji razvoj će doprinijeti poboljšanju turističke ponude. Slično je i sa oblastima pomorstva i saobraćaja gdje je potrebno uložiti dodatne napore da se pomorski promet (pogotovo tokom ljetnih mjeseci) odvija nesmetano, ali ne na štetu ribara i uzgajivača. Takođe je potrebna njihova podrška u sertifikaciji motora i baždarenju ribarskih brodova, te u ulaganju u sigurnost plovidbe na moru i zaštitu ribara. Interes građana je označen kao najslabiji i s najmanje uticaja, no i to se može promijeniti ulaganjem u marketinške mjere koje će doprinijeti prepoznatljivosti sektora ribarstva i akvakulture. Interes svih zainteresovanih strana je važan jer svaki subjekat/institucija može uticati u okviru svog mandata i djelovanja da se sektor ribarstva razvija na održiv način. U pogledu EU i međunarodnih institucija, Crna Gora već preduzima niz aktivnosti kojima učestvuje u radu GFCM-a, te su donešeni planovi upravljanja, dok je članstvo u ICCAT-u u fazi učlanjivanja. Što se tiče EK, Strategija predviđa donošenje zakonskih i podzakonskih propisa, te jačanje administrativne i inspekcijske strukture kako bi adekvatno mogla primjenjivati EU propise. 50 9 POREĐENJE SA ZAKONODAVSTVOM EU I GLAVNI ZAKLJUČCI Kada se uporedi sa zakonodavstvom EU u vezi sa ribarstvom i uzimajući u obzir prikazani pregled sektora ribarstva zajedno sa PESTL(E) i SWOT analizama, evidentno je da Crna Gora ide putem usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa pravnom tekovinom EU i da je postignut određeni nivo usklađenosti. Zaključci su dati za glavne stubove ZRP: upravljanje resursima i ribolovnom flotom, tržište i strukturne mjere, prikupljanje podataka, inspekcijski nadzor i kontrola.

9.1 UPRAVLJANJE RESURSIMA I FLOTOM Pozitivno ✓ Sistem izdavanja dozvola za privredni ribolov je uspostavljen; dozvola se izdaje na ime vlasnika za konkretno plovilo ✓ Mjerenje i ponovno mjerenje plovila su u nadležnosti Uprave za pomorsku sigurnost i upravljanje lukama ✓ Registar ribarske flote je uspostavljen ✓ Segmentacija flote je uspostavljena ✓ Ribarski informacioni sistem je uspostavljen ✓ Upravljačke mjere sprovode se uglavnom kao tehničke i mjere napora ✓ Sportsko-rekreativni ribolov obavlja se na osnovu broja dozvola koja je ograničena na godišnjem nivou ✓ IBMK vrši projcenu stanja resursa ✓ Minimalna veličina ulova je uspostavljena i usklađena sa pravnom tekovinom EU ✓ Ribolov pridnenim kočama i pelagičnim kočama već je zabranjen unutar 3 NM od obale ili na dubinama ispod 50 m, kao i ribolov pridnenim i pelagičnim kočama i plivaricama u području Boke Kotorske ✓ Različite mjere zaštite životne sredine primjenjuju se na velikom dijelu ribolovnog mora i obalnog područja; moguće je odrediti zaštićena ribarska područja ili područja pogodna za mriješćenje i rast različitih morskih organizama ✓ Posebni propisi o zaštiti životne sredine takođe sadrže odredbe o zaštiti određenih morskih organizama, u skladu sa međunarodnim i EU zahtjevima ✓ Utvrđena su tri zaštićena područja u moru ✓ Tehničke karakteristike ribarskih alata usklađene su sa odredbama EU (osim vučnih alata) ✓ Negativno ✓ Nema ograničenja za kapacitet ribarske flote ✓ Ne postoji sistem za ulaz-izlaz u upravljanju flotom ✓ Ne postoji mehanizam za praćenje ravnoteže između kapaciteta flote i ribolovnih mogućnosti ✓ Bezbjednost na moru, uslovi rada i higijenski i sanitarni standari na plovilima treba da se unaprijede ✓ Plovila koja se koriste isključivo u akvakulturi nijesu upisana u registar ribarske flote ✓ Usklađenost sa regionalnim pravnim okvirom zahtijeva dodatne napore ✓ Ne postoje mape morskih staništa ✓ Ne postoje opremljena mjesta iskrcaja ✓ Ribolovni alati nijesu usklađeni sa odredbama EU ✓ Nijesu uspostavljeni nacionalni planovi upravljanja za ključne ribolove (plivarice, koče, obalne potegače ili jegulje) 51 ✓ Obaveza iskrcavanja ne sprovodi se u skladu sa pravnom tekovinom

9.2 UREĐENJE TRŽIŠTA Pozitivno ✓ Uređenje tržišta u skladu sa ZPP obuhvaćeno je Nacrtom zakona o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi (sadrži glavne elemente zajedničkog uređenja tržišta (tržišni standardi, informacije za potrošače, tržišna konkurencija, organizacije proizvođača) ✓ Nacionalne mjere sufinansiranja u sektoru ribarstva sprovode se kroz Agrobudžet ✓ Prodajni list se popunjava i dostavlja elektronski RIS-u ✓ Registar prvih kupaca je uspostavljen Negativno ✓ Zakon o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi još uvijek nije usvojen ✓ Nijesu donijeti podzakonski akti koji prate mjere uređenja tržišta ✓ Ne postoje organizacije proizvođača ✓ Nema obaveze vaganja

9.3 STRUKTURNE MJERE I DRŽAVNA POMOĆ Pozitivno ✓ Nacrt zakona o strukturnim mjerama i dodjeli državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi je izrađen ✓ Agrobudžet je uspostavio i definisao nacionalne mjere za investicije u ribarstvu i akvakulturi ✓ IPARD program je u toku ✓ MIDAS mjere za finansijsku podršku sektoru su na snazi Negativno ✓ Nacrt zakona o strukturnim mjerama i dodjeli državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi treba inovirati i usvojiti ✓ Nijesu donijeti podzakonski akti za strukturne mjere ✓ Nema uspostavljenih strukturnih mjera ✓ Nijesu određena tijela za upravljanje programima ✓ Potrebno je izraditi nacrt operativnog programa

9.4 PRIKUPLJANJE PODATAKA Pozitivno ✓ IBMK prikuplja i analizira biološke podatke i učestvuje u grupama za procjenu stanja resursa na regionalnom nivou ✓ MPŠV prikuplja podatke o ribarstvu preko dnevnika ulova i prikuplja socio-ekonomske podatke i učestvuje u svim relevantnim radnim grupama i sastancima na regionalnom nivou ✓ MONSTAT prikuplja statističke podatke, uključujući podatke o statistici u ribarstvu (koje obezbjeđuje MPŠV) Negativno ✓ Okvir za prikupljanje podataka treba dodatno uskladiti sa zahtjevima ZRP ✓ Nedostatak naučnika u IBMK posvećenog vršenju procjene stanja resursa, prikupljanju i obradi podataka 52 ✓ Nedovoljni administrativni kapaciteti u Direktoratu za ribarstvo koji se bavi ovim dijelom sektora ✓ Ne postoji sistem za prikupljanje podataka

9.5 INSPEKCIJA I KONTROLA Pozitivno ✓ Ribarski informacioni sistem je uspostavljen ✓ VMS je uspostavljen ✓ AIS uređaji su instalirani, a razmjena podataka sa Upravom za pomorsku sigurnost i upravljanje lukama je uspostavljena ✓ Uređaji za praćenje su instalirani na svim aktivnim plovilama dužine preko 10 m LoA (i manjih ako se sufinansiraju putem MIDAS mjera) ✓ Propisane su odredbe o sankcijama za različite prekršaje Negativno ✓ Ne postoji sistem kaznenog bodovanja ✓ Nijesu odrđena mjesta za iskrcaj ✓ Ne vrši se sertifikacija motora ✓ Unutrašnju organizaciju Uprave za inspekcijske poslove potrebno je optimizovati ✓ Nedovoljni ljudski kapaciteti ✓ Nedostatak opreme za efikasan inspekcijski nadzor i kontrolu ✓ Nijesu objedinjeni postupci inspekcijskog nadzora i kontrole koji su u potpunosti u skladu sa pravnom tekovinom EU ✓ Nijesu uspostavljeni godišnji planovi rada u potpunosti u skladu sa pravnom tekovinom EU 53 II. VIZIJA, STRATEŠKI CILJEVI, MJERE I INDIKATORI Ova Strategija predviđena je kao nastavak Strategije ribarstva za period 2015-2020. Ona se prilagođava novoj stvarnosti i proizilazi iz skorijeg razvoja događaja na međunarodnom nivou. Ova Strategija uključuje odgovarajući akcioni plan koji sadrži korake, vremenski okvir i predviđena finansijska sredstva koja će biti usmjerena ka sektoru ribarstva, uključujući troškove usklađivanja pravnog okvira i mehanizama, izgradnje administrativnih i inspekcijskih kapaciteta i razvoj sektora. Ova Strategija, zajedno s odgovarajućim akcionim planom, prepoznaje dosadašnji napredak ostvaren na osnovu prethodnog akcionog plana za period 2015-2020. i nastavlja se na rezultate postignute u tom periodu. Ova Strategija priprema sektor ribarstva za novu fazu u procesu pristupanja EU, obezbjeđuje veću usklađenost u kontekstu regionalnih politika, naročito GFCM-a, uzima u obzir evropski Zeleni dogovor i njegove posljedice, predviđa uspostavljanje svih potrebnih sprovedbenih mehanizama i izgradnju ukupnih kapaciteta kao podršku sektoru ribarstva. Naglasak je stavljen na kvalitet i cilj je da se obezbijedi održivost i jačanje konkurentnosti ribarstva u vrlo dinamičnom međunarodnom okruženju u kojem Crna Gora ima aktivnu ulogu. VIZIJA: ODRŽIVI I KONKURENTNI SEKTOR RIBARSTVA U ZDRAVOM OKRUŽENJU, U POTPUNOSTI FUNKCIONALAN U KONTEKSTU EU I MEĐUNARODNOM KONTEKSTU U cilju ostvarivanja vizije, Strategija predviđa tri strateška cilja, koji su obrađeni na nivou operativnih ciljeva i odgovarajućih mjera: STRATEŠKI CILJ I: Pravni okvir i mehanizmi usklađeni sa EU i međunarodnim obavezama o Operativni cilj I.1: Sva osnovna načela ZRP i RFMO integrisani su u nacionalni pravni okvir o Operativni cilj I.2: Ključni mehanizmi za djelotvorno upravljanje, kako ih definišu EU i međunarodni standardi, uspostavljeni su STRATEŠKI CILJ II: Djelotvorna kontrola i efikasna administracija kao ključni sistemi podrške za zdravo i održivo ribarstvo o Operativni cilj II.1: Djelotvorna kontrola kao garancija usaglašenosti o Operativni cilj II.2: Efikasna, odgovorna i ažurna administracija STRATEŠKI CILJ III: Ekološki, ekonomski i socijalno održivo ribarstvo i akvakultura o Operativni cilj III.1: Povećanje konkurentnosti sektora primarne proizvodnje o Operativni cilj III.2: Povećanje investicionog kapaciteta sektora o Operativni cilj III.3: Odgovarajuća mreža infrastrukture za iskrcaj koja pruža potpunu logističku podršku operativnoj ribarskoj floti i na odgovarajući način odgovara obavezama iskrcaja o Operativni cilj III.4: Povećana dodata vrijednost proizvoda ribarstva i akvakulture 54 10. STRATEŠKI CILJ I: PRAVNI OKVIR I MEHANIZMI USKLAĐENI S EU I MEĐUNARODNIM OBAVEZAMA INDIKATOR UTICAJA: Crna Gora uspješno ispunjava svoje obaveze koje proističu iz pravnog okvira EU i RFMO. Crna Gora kao zemlja kandidat na putu prema punopravnom članstvu u EU ima niz obaveza koje treba da ispuni prije pristupanja. Naime, otvaranje Poglavlja 13, 30. juna 2016. godine, za rezultat je imalo utvrđivanje završnih mjerila, uključujući potrebu za usvajanjem zakonodavstva koje obezbjeđuje značajan stepen usaglašenosti sa pravnom tekovinom EU u oblasti ribarstva i obezbjeđuje da Crna Gora bude u mogućnosti da u potpunosti primjenjuje Zajedničku politiku ribarstva nakon pristupanja. Takođe se očekuje da Crna Gora značajno ojača administrativne, inspekcijske i kontrolne kapacitete koje zahtijeva Zajednička politika ribarstva i obezbijedi da su zahtjevi EU u potpunosti ispunjeni na datum pristupanja, naročito u pogledu inspekcijskog nadzora i kontrole. Na putu ka zatvaranju ovih mjerila, jedan od glavnih preduslova je usvajanje novog Zakona o morskom ribarstvu i marikulturi. Novi Zakon treba da objedini osnovna načela regionalnih politika ribarstva, dok bi paket podzakonskih akata trebalo da detaljnije razradi ta načela kako bi se omogućila primjena u praksi. Pored toga, set sprovedbenih mehanizama i upravljačkih alata i treba da obezbijedi sve pretpostavke za potpuno preuzimanje obaveza koje proističu iz EU ZRP i potpunu usaglašenost. Takođe, Crna Gora je punopravni član GFCM kao krovne regionalne organizacije za upravljanje ribarstvom u području Mediterana. Ovo članstvo takođe donosi niz obaveza koje treba redovno integrisati i ispunjavati. Imajući u vidu da je region Mediterana pod nadležnošću još jedne RFMO u pogledu upravljanja vrstama tuna, Crna Gora takođe treba da na informisan način ispita svoje strateške interese za pridruživanje. U usklađivanju pravnog okvira, ciljevi i agende zelene tranzicije i ravnopravnosti polova treba da budu ugrađeni u temelje nacionalne politike ribarstva. Pod ovim sveobuhvatnim strateškim ciljem predviđena su 2 operativna cilja sa odgovarajućim mjerama: o Sva osnovna načela ZRP i RFMO ugrađena su u nacionalni pravni okvir, o Ključni mehanizmi za djelotvorno upravljanje, kako ih definišu međunarodni standardi, uspostavljeni su.

10.1 OPERATIVNI CILJ I.1: SVI OSNOVNI PRINCIPI ZRP I RFMO UGRAĐENI SU U NACIONALNI PRAVNI OKVIR INDIKATOR UČINKA: Izvještaj Evropske komisije; datum zatvaranja Poglavlja 13; Izvještaj o usklađenosti s GFCM Pravnu tekovinu EU u oblasti ribarstva čine regulative koje ne zahtijevaju prenošenje u nacionalno zakonodavstvo. Međutim, neophodno je uvesti ključne elemente kako bi se pripremila administracija i subjekti za učešće u ZRP, što obuhvata politiku tržišta, upravljanje resursima i flotom, prikupljanje podataka, inspekcijski nadzor i kontrolu, strukturne mjere i kontrolu državne pomoći. Evidentno je da je Crna Gora postigla određeni nivo usaglašenosti, ali proces nadogradnje pravnog okvira EU vrlo je dinamičan, a nove obaveze koje su u međuvremenu stupile na snagu treba ugraditi u gotovo sve aspekte ZRP EU (upravljanje flotom i resursima, kontrola i inspekcijski nadzor, prikupljanje podataka, uređenje tržišta i strukturna politika). Ključne regulative koje treba ugraditi u nacionalno zakonodavstvo 55 uvrštene su u listu navedenu u Prilogu I. Osim toga, okvir GFCM čini niz obaveznih preporuka grupisanih u okviru poglavlja o očuvanju i upravljanju, monitoringu, kontroli i nadzoru i prikupljanju podataka i informacija. Lista obavezujućih preporuka GFCM koje su na snazi na dan 31. avgusta 2023. godine, a koje zahtijevaju prenošenje u nacionalno zakonodavstvo, nalazi se u Prilogu II. Ove dvije liste nijesu potpune jer se regulativni okvir u sektoru ribarstva neprestano nadograđuje na oba nivoa - EU i GFCM. Nacrti Zakona o strukturnim mjerama i dodjeli državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi i Zakona o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi izrađeni su, ali nijesu usvojeni. Ipak, oba zakona djelimično su usaglašena sa pravnom tekovinom EU u oblasti strukturne podrške, državne pomoći i uređenja tržišta. To tek treba uraditi u oblasti upravljanja morskim ribarstvom usvajanjem novog Zakona o morskom ribarstvu i marikulturi. Ovaj zakon predstavlja temeljni segment nacionalnog zakonodavstva o ribarstvu koji će sadržati osnov za sve ključne elemente ZRP, kao i kompletan osnov za primjenu pravnog okvira GFCM. Ekološki aspekt temeljno je ugrađen u politike ribarstva EU i regionalne politike. U kontekstu EU ZRP, politika ribarstva mora biti usklađena s politikom zaštite životne sredine, gdje obje agende treba da koegzistiraju tako da primjena jedne ne ometa ostvarivanje ciljeva druge. U svojoj Strategiji do 2030. godine, GFCM takođe predviđa podršku Agendi održivog razvoja do 2030. godine i njenih 17 ciljeva održivog razvoja (SDG). Cilj održivog razvoja 14: Očuvanje i održivo korišćenje okeana, mora i morskih resursa za održivi razvoj, posebno je relevantan. GFCM Strategija do 2030. godine odlučno doprinosi, na regionalnom nivou, ciljevima UN Dekade nauke o okeanu za održivi razvoj (2021–2030) i post-2020 Globalnom okviru za biodiverzitet Konvencije o biodiverzitetu. Takođe ima za cilj integraciju aktivnosti predloženih na UN Samitu za sisteme hrane 2021. godine prema inkluzivnijim, otpornijim i održivim sistemima hrane. Održivost je temeljno načelo regionalnih politika ribarstva i evidentno je da su zdravi i stabilni morski ekosistemi preduslov za opstanak ribarstva i akvakulture. MJERA I.1.1: Usvajanje novog Zakona o morskom ribarstvu i marikulturi INDIKATOR REZULTATA: Broj „Službenog lista“ i datum objavljivanja Zakona Zakon o morskom ribarstvu i marikulturi predstavlja temeljni propis koji reguliše sektore ribarstva i akvakulture u Crnoj Gori. To je ključni mehanizam za postavljanje pravnih osnova za punu implementaciju međunarodnih obaveza na nacionalnom nivou. Kao takav, Zakon o ribarstvu i akvakulturi mora da odražava osnovna načela EU ZRP i politike relevantnih RFMO. ZRP predviđa obezbjeđivanje da aktivnosti ribarstva i akvakulture budu ekološki održive u dugoročnom smislu i da se njima upravlja na način koji je u skladu s ciljevima postizanja ekonomskih, socijalnih benefita i zapošljavanja, i da doprinose dostupnosti hrane. Osnovni pristup u postizanju održivosti na nivou regionalne politike je postepeno obnavljanje i održavanje populacija ribljih resursa iznad nivoa biomase sposobne za postizanje maksimalnog održivog prinosa (u daljem tekstu: MSY). Pri tome, ekosistemski pristup upravljanju ribarstvom treba da obezbijedi da se negativni uticaji ribolovnih aktivnosti na morski ekosistem svedu na najmanju moguću mjeru i da akvakultura i ribolovne aktivnosti izbjegavaju degradaciju morske životne sredine. Novi Zakon stoga treba obuhvati osnov za MSY i ekosistemski pristup upravljanju ribarstvom. Pored toga, treba da obuhvati osnov za primjenu obaveze iskrcaja kao jednog od ključnih stubova reformisane ZRP i relevantnih regionalnih politika, s ciljem postepenog ukidanja odbačenog ulova. Novi Zakon treba takođe da uzme u obzir potrebu za postizanjem ravnoteže između kapaciteta flote i ribljih resursa i, u tom smislu, integriše pravni osnov za potpuno usaglašeno upravljanje flotom. Takođe, treba da 56 obezbijedi uslove za održivu i konkurentnu industriju ribolova i prerade, i da pravilno prepozna mali obalni ribolov i održivu akvakulturu kao segmente koji daju ključni doprinos snabdijevanju i sigurnosti hrane, kao i zapošljavanju. S obzirom na to da je aspekt zaštite prirode temeljno ugrađen u regionalne politike ribarstva, novi nacionalni zakon takođe treba da obuhvati relevantne odredbe kako bi doprinio ostvarivanju ciljeva postavljenih u okviru EU Zelenog dogovora i GFCM Strategije do 2030. godine. Osim toga, novi Zakon treba da obuhvati i niz odredbi kojima će se ojačati inspekcijski nadzor i kontrola, obezbijediti implementacija sistema za ozbiljne prestupe i utvrditi kaznene mjere s efektom odvraćanja. Kako bi se preuzele sve međunarodne pravne obaveze, novi Zakon treba da obuhvati niz odredbi koje identifikuju ključne djelove međunarodnog zakonodavstva koje treba razraditi na nacionalnom nivou, niz odredbi koje obezbjeđuju okvir za upravljanje živim morskim resursima, upravljanje flotom, praćenje i prikupljanje podataka, održivu akvakulturu, sljedljivost i inspekcijski nadzor i kontrolu. Važno je napomenuti da je u toku proces revizije postojećeg pravnog okvira EU za kontrolu i da njegove nove elementi trebaju ugraditi i u nacionalni okvir. MJERA I.1.2: Usvajanje Zakona o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi INDIKATOR REZULTATA: Broj „Službenog lista“ i datum objavljivanja akta (u slučaju donošenja izmjena) Zakon o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi treba da stvori osnov kojim će se obezbijediti efikasnog funkcionisanje tržišta proizvodima ribarstva i akvakulture. Crna Gora je pripremila nacrt Zakona o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi koji je usklađen s Regulativom (EU) 1379/2013 i pruža osnov za formiranje profesionalnih organizacija, primjenu tržišnih standarda, informacija za potrošače o proizvodima akvakulture i ribarstva, pravila o konkurenciji i istraživanju tržišta. Nacrt zakona takođe utvrđuje nadležni organ, uslove i metode za izvoz proizvoda ribarstva u zemlje EU. Takođe je usaglašen s Regulativom Komisije (EU) 1418/2013 o planovima proizvodnje i stavljanju na tržište organizacija i Regulativom Komisije (EU) 1419/2013 o priznavanju strukovnih organizacija. Nacrt zakona je u proceduri usvajanja. Nakon toga, potrebno je usvojiti niz podzakonskih akata koji će omogućiti dalju harmonizaciju u ovom smislu. Pri tome je potrebno uključiti analize s pravnom tekovinom EU za Regulativu (EU) 1379/2013, Regulativu Komisije (EU) 1418/2013, Regulativu (EU) 1380/2013, Regulativu (EU) 2021/1139 o uspostavljanju EMFAF, Regulativu Savjeta (EZ) 2406/96 kojom se utvrđuju zajednički tržišni standardi za određene svježe proizvode ribarstva, Regulativu Savjeta (EZ) 1536/92 o zajedničkim tržišnim standardima za konzerviranu tune i palamidu, Regulativu Savjeta (EZ) 2136/89 o zajedničkim tržišnim standardima za konzerviranu sardinu. Takođe, posebnu pažnju treba posvetiti Preporuci Komisije od 3. marta 2014. godine o uspostavljanju i sprovođenju planova za proizvodnju i marketing u skladu s Regulativom 1379/2013 o zajedničkom uređenju tržišta proizvoda ribarstva i akvakulture, Izvještaju o sprovođenju Regulative (EU) 1379/201364 i radnom dokumentu Komisije - Evaluacija tržišnih standarda za proizvode ribarstva i akvakulture65. MJERA I.1.3: Usvajanje Zakona o strukturnim mjerama i dodjeli državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi INDIKATOR REZULTATA: Broj Službenog lista i datum objavljivanja akta EU ima razne strukturne i investicione fondove (ESIF), od kojih je jedan namijenjen ribarstvu i akvakulturi (Evropski fond za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu, EMFAF). Svim fondovima zajednički upravljaju EK i zemlje EU. Svrha svih tih fondova je ulaganje u otvaranje radnih mjesta i održivu i zdravu evropsku ekonomiju i životnu sredinu. 64 COM/2023/101 65 SWD(2019) 453 konačna verzija 57 Glavni EU propisi koji sadrže odredbe o EMFAF su sljedeći: - Regulativa (EU) 2021/1060 Evropskog parlamenta i Savjeta od 24. juna 2021. godine o utvrđivanju zajedničkih odredaba o Evropskom fondu za regionalni razvoj, Evropskom socijalnom fondu plus, Kohezionom fondu, Fondu za pravednu tranziciju i Evropskom fondu za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu i finansijskih pravila za njih i za Fond za azil, migracije i integraciju, Fond za unutrašnju sigurnost i Instrument za finansijsku podršku u području upravljanja granicama i vizne politike - Regulativa (EU) 2021/1139 Evropskog parlamenta i Savjeta od 7. jula 2021. godine osnovan je Evropski fond za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu (EMFAF) i vrše se izmjene i dopune Regulative (EU) 2017/1004. Kao dio budžetskog okvira za period 2021. - 2027, EU je donijela nova pravila o finansiranju za ZRP i Integrisanu pomorsku politiku. U poređenju s prethodnim periodom, novi fond pruža državama članicama veću fleksibilnost u definisanju svojih mjera, pod uslovom da podržavaju prioritete i da nijesu dio liste neprihvatljivih mjera. Veći naglasak na akvakulturi odražava se u njenom uključivanju u naziv fonda. Najmanje 15% alokacija država članica treba da se potroši na kontrolu i prikupljanje podataka. EMFAF je stupio na snagu u julu 2021. godine i teče od 2021. do 2027. godine podržavajući ZRP, pomorsku politiku EU i EU agendu za upravljanje međunarodnim okeanima. Usaglašena je s trajanjem višegodišnjeg finansijskog okvira (2021-2027). EMFAF pruža podršku razvoju inovativnih projekata obezbjeđujući održivo korišćenje akvatičnih i morskih resursa kako bi se obezbijedila sigurnost hrane snabdijevanjem proizvodima mora, rast održive plave ekonomije i obezbijedilo zdravo, sigurno i održivo upravljanje morima i okeanima. Upravljanje programom podijeljeno je između zajedničkog i direktnog upravljanja. Zajedničko upravljanje znači da se podrška pruža putem nacionalnih programa sufinansiranih sredstvima EU budžeta i zemaljama EU, a s direktnim upravljanjem finansijska podrška pruža se direktno od strane EK. Važno je naglasiti da se Regulativa (EU) 2021/1060 odnosi na dio EMFAF-a pod zajedničkim upravljanjem. Fondovi teže ostvarivanju komplementarnih ciljeva i dijele isti model upravljanja. Stoga Regulativa (EU) 2021/1060 utvrđuje niz zajedničkih opštih ciljeva i načela kao što su partnerstvo i upravljanje na više nivoa. EMFAF ima četiri prioriteta: • podsticanje održivog ribarstva i obnavljanje i očuvanje akvatičnih bioloških resursa, • podsticanje održivih aktivnosti akvakulture i prerade i plasmana proizvoda ribarstva i akvakulture, čime se doprinosi sigurnosti hrane u Uniji, • omogućavanje održive plave ekonomije u obalnim, ostrvskim i kopnenim područjima i podsticanje razvoja zajednica koje se bave ribarstvom i akvakulturom, • jačanje međunarodnog upravljanja okeanima i omogućavanje da mora i okeani budu bezbjedni, sigurni, čisti i da se njima upravlja na održiv način. Svaka država članica dužna je da pripremi svoj program (operativni program) u kojem će navesti najprikladnije načine za postizanje ciljeva opisanih pod svakim prioritetom. Takođe treba da utvrdi listu neprihvatljivih operacija. Maksimalna stopa sufinansiranja EMFAF po pojedinom cilju treba da iznosi 70% od ukupnih prihvatljivih javnih troškova, osim za naknadu za dodatne troškove u 58 najudaljenijim regionima, gdje bi trebalo da iznosi 100%. Maksimalna stopa intenziteta podrške treba da iznosi 50% od ukupnih prihvatljivih troškova, uz mogućnost utvrđivanja nižih stopa u određenim slučajevima. Osim operativnog programa, svaka država članica mora uspostaviti komitet za monitoring koji prati sprovođenje programa tokom programskog perioda. Napredak u sprovođenju programa podrške kao podrška preporukama specifičnim za svaku zemlju treba redovno predstavljati odboru za monitoring i EK. Za svaki program takođe je potrebno da država članica identifikuje Upravljačko tijelo (MA) i Revizorsko tijelo (AA). U slučaju kada se računovodstvena funkcija povjerava drugom tijelu, a ne MA, to tijelo takođe treba da bude identifikovano kao tijelo programa, odnosno kao Sertifikaciono tijelo. AA treba da bude javno tijelo. Revizorski posao može da obavlja javno tijelo ili privatni subjekat koji nije AA, ali pod njegovom odgovornošću. AA i svako takvo tijelo koje obavlja revizorski posao pod odgovornošću AA-a treba da budu funkcionalno nezavisni od subjekata koji su predmet revizije. MA može da identifikuje jedno ili više posredničkih tijela koja će obavljati određene zadatke pod njegovom odgovornošću. Dogovori između MA i posredničkih tijela moraju se evidentirati u pisanoj formi. Ključno je da se poštuje načelo razdvajanja funkcija unutar tijela programa i između njih. Što se tiče državne podrške, crnogorski propisi takođe moraju biti usklađeni s relevantnim zakonodavstvom EU-a - Regulativom (EU) 717/2014 o primjeni čl. 107 i 108 Ugovora i Regulativom Komisije (EU) 2022/247 kojom se određene kategorije podrške preduzećima aktivnim u proizvodnji, preradi i plasmanu proizvoda iz ribarstva i akvakulture proglašavaju kompatibilnim s unutrašnjim tržištem primjenom čl. 107 i 108 Ugovora. Crna Gora je pripremila nacrt Zakona o strukturnim mjerama i dodjeli državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi. S obzirom na to da strukturne mjere u ribarstvu imaju novi okvir od 2021. godine, neophodno je uključiti definisane zahtjeve u pomenuti nacrt Zakona. Nakon toga, potrebno je usvojiti niz podzakonskih akata koji će omogućiti dalju harmonizaciju u ovom smislu. MJERA I.1.4: Usvajanje podzakonskih akata kojima se detaljno razrađuje primjena glavnih načela ZRP i RFMO INDIKATOR REZULTATA: Povećan nivo usklađenosti; broj usvojenih i objavljenih propisa (oko 30) U skladu s novim Zakonom o morskom ribarstvu i marikulturi, Zakonom o strukturnim mjerama i raspodjeli državne pomoći u ribarstvu i akvakulturi i Zakonom o uređenju tržišta u ribarstvu i akvakulturi, takođe će biti usvojen niz podzakonskih akata kako bi se omogućila primjena odredbi ovih zakona u praksi. Planirana je izrada i usvajanje čitavog seta propisa kako bi se omogućilo pravovremeno prenošenje obavezujućih odredbi RFMO i puna primjena ZRP EU nakon pristupanja. Analiza ukazuje da bi ključni propisi66 u ovom kontekstu bili: UPRAVLJANJE RESURSIMA I FLOTOM 66 Listu propisa ovdje navedenih treba smatrati indikativnom. Njihovi ovdje predloženi nazivi i sadržaj ne prejudiciraju ni jedno ni drugo. 59 − Uredba o registru ribolovne flote i upravljanju flotom (treba obuhvatiti strukturu registra ribolovne flote, program ulaska-izlaska, postupke) − Uredba o evidenciji ulova, iskrcajima i prve prodaje (treba obuhvatiti tehnička pravila o načinu evidentiranja potrebnih informacija, subjektima, listi podataka, rokove i način podnošenja, čuvanje) − Uredba o privrednom ribolovu mrežama plivaricama (treba obuhvatiti relevantne odredbe koje se odnose na mogućnosti ribolova, tehničke mjere, prostorna i vremenska ograničenja, odredbe o obavezi iskrcaja, mjere ublažavanja za osjetljive vrste) − Uredba o privrednom ribolovu pridnenim kočama (treba obuhvatiti relevantne odredbe koje se odnose na mogućnosti ribolova, tehničke mjere, prostorna i vremenska ograničenja, odredbe o obavezi iskrcaja, mjere ublažavanja za osjetljive vrste) − Uredba o privrednom ribolovu obalnim potegačama (treba obuhvatiti relevantne odredbe koje se odnose na mogućnosti ribolova, tehničke mjere, prostorna i vremenska ograničenja, odredbe o obavezi iskrcaja, mjere ublažavanja za osjetljive vrste) − Uredba o privrednom ribolovu pasivnim alatima (treba obuhvatiti tehničke mjere, odredbe o obavezi iskrcaja, prostorna i vremenska ograničenja, mjere ublažavanja za osjetljive vrste) − Uredba o ribolovu jegulje (treba obuhvatiti relevantne mjere upravljanja jeguljama) − Uredba o sportsko-rekreativnom ribolovu na moru − Uredba o zaštiti riba i drugih morskih organizama i nadoknadi za nanijetu štetu − Uredba o određivanju mjesta iskrcaja UREĐENJE TRŽIŠTA − Uredba o priznavanju organizacija proizvođača − Postupak za priznavanje organizacija proizvođača i povlačenje priznanja − Uredba o planovima proizvodnje i marketinga organizacija proizvođača − Uredba o komercijalnom označavanju proizvoda ribarstva i akvakulture − Uredba o označavanju proizvoda ribarstva i akvakulture − Uredba o tržišnim standardima (za određene svježe proizvode ribarstva, za konzerviranu tunu i palamidu, za konzerviranu sardelu) STRUKTURNA PODRŠKA I DRŽAVNA POMOĆI U RIBARSTVU − Pravilnik o sprovođenju mjera strukturne politike u ribarstvu i akvakulturi (EMFAF) − Pravilnik o sprovođenju posebnih i vanrednih mjera podrške u ribarstvu i akvakulturi (državna pomoć) − Operativni program − Sprovedbeni akti o tijelima u sistemu upravljanja i kontrole za sprovođenje strukturnih mjera − Imenovanje komiteta za monitoring INSPEKCIJA I KONTROLA − Uredba o spoljašnjem obilježavanju plovila i opreme − Uredba o sertifikaciji motora − Uredba o sljedljivosti proizvoda ribarstva i akvakulture − Planovi rada, standardne operativne procedure, kontrolne liste, izvještaji PRIKUPLJANJE PODATAKA − Uredba o programu prikupljanja podataka 60 − Uredba o nacionalnim posmatračima MJERA I.1.5: Istraživanje strateškog interesa pristupanja dodatnim RFMO INDIKATOR REZULTATA: Vladina odluka/mišljenje i ratifikacija sporazuma INDIKATOR REZULTATA: Članarina u slučaju pridruživanja ICCAT je RFMO osnovan na temelju Konvencije o očuvanju atlantskih tuna, pripremljene i usvojene na Konferenciji punomoćnika u Rio de Žaneiru, Brazil 1966. godine. Konvencija je stupila na snagu 1969. godine. Konvencija ima 52 ugovorne strane i 5 saradnica neugovornih strana, entiteta ili ribarskih entiteta. Opšti cilj saradnje u okviru ICCAT vođen je zajedničkim interesom strana da održe populacije tuna i riba sličnih tunama koje se nalaze u Atlantskom okeanu (uključujući Sredozemno i Crno more) na nivoima koji omogućavaju maksimalni održivi ulov za prehrambene i druge svrhe. Komisija je odgovorna za proučavanje populacija tuna i riba sličnih tunama, uključujući istraživačke aktivnosti o brojnosti, biometriji i ekologiji riba; okeanografiji njihove životne sredine, kao i o uticajima prirodnih i ljudskih faktora na njihovu brojnost. ICCAT donosi obavezujuće akte (Preporuke) i neobavezujuće akte (Rezolucije) na svojim godišnjim sjednicama. Preporuke koje su usvojene stupaju na snagu za sve ugovorne strane šest mjeseci nakon datuma obavještenja Komisije koja prenosi preporuku ugovornim stranama. S obzirom na činjenicu da je Crna Gora priobalna država Jadranskog mora, koje je dio Sredozemnog mora, i da kao takva spada u područje nadležnosti ICCAT u pogledu upravljanja tunom, razumno je pretpostaviti da Crna Gora može imati direktan interes za pridruživanje ovoj RFMO. Jadransko more dio je područja rasprostranjenosti ekonomsko važnih ribljih resursa poput plavoperajne tune (BFT), sredozemne sabljarke (MED SWO) i sredozemne dugoperajne tune (MED ALB). Imajući u vidu da su ovo sve velike pelagične vrste sa značajnim potencijalom migracije, jasno je da postoji potreba za jedinstvenim pristupom upravljanju u cijelom regionu. Ako se uzme u obzir trenutno stanje navedenih resursa (BFT - nije prelovljena, MED SWO - prelovljena), zajedno s njihovom visokom tržišnom vrijednošću (naročito BFT i MED SWO), jasno je da bi trebalo istražiti troškove i koristi pridruživanja ICCAT. U svijetlu ove inicijative, treba sprovesti sveobuhvatnu analizu i donijeti odluku na nivou Vlade. Najvažniji zakonodavni akti koji se odnose na ICCAT navedeni su u Prilogu III. MJERA I.1.6: Analiza primjene ekološkog aspekta integrisanog u EU ZRP i RFMO politike INDIKATOR REZULTATA: Nacionalni izvještaj izrađen u saradnji između dvije administracije (RIBA+PRIRODA) Paket zakonodavstva EU koji je trenutno na snazi u oblasti zaštite životne sredine obuhvata Direktivu 2008/56/EZ, Direktivu 2009/147/EZ i Direktivu 92/43/EEZ. Evropski zeleni dogovor kao skup političkih inicijativa Evropske komisije s osnovnim ciljem postizanja klimatske neutralnosti Evropske unije (EU) do 2050. godine usvojen je 2020. godine. Niz strategija slijedio je smjernice postavljene Zelenim dogovorom, poput Strategije za biodiverzitet, Strategije za prilagođavanje klimatskim promjenama i Strategije „Od njive do trpeze“, sve s istim ciljem da se obezbijedi da rizici koji proizilaze iz klimatskih promjena i gubitka biodiverziteta ne ugroze dostupnost roba i usluga koje zdravi morski ekosistemi pružaju ribarima, obalnim zajednicama i čovječanstvu u cjelini. Kao najnoviji korak u tom procesu, akcioni plan o očuvanju i obnovi morskih ekosistema EK je usvojila u februaru 2023. godine. Akcioni plan daje pregled aspekata gdje se susreću agende ribarstva i očuvanja prirode zasniva se na tri glavna stuba: poboljšanje selektivnosti ribarskih alata i praksi, rješavanje 61 problema slučajnih ulova osjetljivih vrsta i rješavanje problema invazivnih ribolovnih praksi prema morskim staništima (posebno ribolov s pokretnim dnom). Iako akcioni plan nije pravno obavezujući akt, on je dobro sredstvo za identifikovanje nedostataka ili tačaka kolizije između zakonodavstva i mehanizama ribarstva i zaštite životne sredine. Osim toga, Strategija GFCM 2030 prepoznaje potrebu za jačanjem rješenja zasnovanih na prirodi radi očuvanja biodiverziteta i povećanja produktivnosti živih resursa mora kao osnove održivog ribarstva. Takođe poziva na suzbijanje prijetnji ribarstvu i morskoj životnoj sredini, uključujući one koje proizilaze iz zagađenja, klimatskih promjena i širenja alohtonih vrsta. MJERA I.1.7: Izrada mape puta za zaštitu i obnovu morskih ekosistema INDIKATOR REZULTATA: Datum podnošenja mape puta Akcionim planom o očuvanju i obnavljanju morskih ekosistema, usvojenim u februaru 2023. godine, predviđeno je da svaka država članica izradi svoju mapu puta do marta 2024. godine. Mape puta treba da obuhvate sve mjere potrebne za sprovođenje akcionog plana, zajedno s vremenskim okvirima za njihovo donošenje/podnošenje i predlozima za poboljšanje koordinacije između nacionalnih organa i zainteresovanih strana.

10.2 OPERATIVNI CILJ I.2: USPOSTAVLJENI SU KLJUČNI MEHANIZMI ZA EFIKASNO UPRAVLJANJE, KOJE JE UTVRDILA EU I MEĐUNARODNI STANDARDI INDIKATOR UČINKA: Ispunjene obaveze izvještavanja INDIKATOR UČINKA: Postoje kanali komunikacije INDIKATOR UČINKA: Usvojeni su i funkcionišu preduslovi za upravljanje Za efikasno upravljanje ribarstvom i akvakulturom i sprovođenje obavezujućih odredbi utvrđenih u zakonodavnom okviru, potrebno je uspostaviti niz strateških, operativnih, analitičkih i implementacionih preduslova. Upravljanje flotom zahtijeva definisanje maksimalnog kapaciteta kao rezultat nacionalno sprovedene registracije flote i ponovnog mjerenja, strukturiranu i funkcionalnu registraciju i upravljanja ulazom-izlazom, kao i temeljnu analizu ravnoteže između flote i ribljih resursa. Glavni preduslovi za upravljanje određenim ribolovima obuhvataju usvajanje nacionalnih planova upravljanja. To se posebno odnosi na potrebu za uspostavljanjem planova upravljanja ribolovima kočom, obalnim mrežama potegačama i okružujućim mrežama u skladu s Regulativom (EZ) br. 1967/2006 i za ribolov jegulja u skladu s Regulativom (EZ) br. 1100/2007. EU ZRP predviđa obavezu uspostavljanja višegodišnjeg strateškog plana za razvoj akvakulture. U skladu sa Zelenim dogovorom i Strategijom „Od njive do trpeze“, Strateške smjernice za održiviju i konkurentniju akvakulturu EU u periodu 2021-2030. služe kao vodič u ispunjavanju ove obaveze. Pored toga, GFCM u svojoj Strategiji do 2030. godine prepoznaje potrebu za podsticanjem održivog razvoja akvakulture i njenim doprinosom održivim sistemima hrane u skladu sa GFCM Strategijom za održivi razvoj akvakulture u Sredozemnom moru i Crnom moru, radeći na otpornosti sektora na globalne izazove kao što su klimatske promjene i zagađenje. Prikupljanje podataka osnovni je preduslov za zdravo i informisano upravljanje. U skladu s regionalnim politikama ribarstva i akvakulture, obavezno je prikupljanje bioloških, ekoloških, tehničkih i socio- ekonomskih podataka. Nacionalno prikupljeni podaci moraju se dostaviti različitim korisnicima 62 podataka za različite svrhe. Plan rada za prikupljanje podataka i izvještaj o prikupljanju podataka predstavljaju redovnu obavezu. MJERA I.2.1: Unapređenje Registra flote, uključujući uspostavljanje šeme ulaza-izlaza INDIKATOR REZULTATA: Broj ulaza-izlaza INDIKATOR REZULTATA: Broj ispunjenih obaveza izvještavanja Iako je Crna Gora postigla određeni nivo usklađenosti sa EU i međunarodnim obavezama u vezi sa registrom flote, moraju se integrisati novi elementi. Šema ulaza-izlaza ključni je mehanizam koji se mora primjenjivati kako bi se obezbijedilo da se kapacitetom flote upravlja u skladu s pravnom tekovinom EU, odnosno, Regulativa (EU) 2017/2403 i Regulativa (EU) 2017/218 moraju biti u potpunosti uzeti u obzir i trenutni crnogorski Registar flote prilagoditi u skladu s njima. Svaki ulaz novih kapaciteta mora se odvijati istovremeno sa izlaskom odgovarajućih kapaciteta iz flote. U trenutku pristupanja EU, Registar flote mora omogućiti da svi događaji budu prijavljeni Komisiji u realnom vremenu kroz FLUX sistem. MJERA I.2.2: Ponovno mjerenje flote i utvrđivanje maksimalnog kapaciteta ribarske flote INDIKATOR REZULTATA: Broj ponovno izmjerenih plovila i utvrđeni maksimalni kapacitet ribarske flote Prva i osnovna pretpostavka za upravljanje flotom i prilagođavanje kapaciteta ribolovnih mogućnosti jeste utvrđivanje maksimalnog kapaciteta. Da bi se to postiglo, cijela flota mora biti ponovo izmjerena u skladu sa standardima EU, odnosno, Regulativom (EU) 2017/1130. Podaci o floti će nakon toga biti ispravljeni u registru. Posebna pažnja će se posvetiti ponovnom mjerenju male flote, imajući u vidu njihove specifičnosti. Očekuje se da će ovaj proces biti završen do trenutka pristupanja EU. Nadležni organ je Uprava za pomorsku bezbjednost u upravljanje lukama. Rezultat ove mjere omogućiće utvrđivanje maksimalnog kapaciteta ribarske flote Crne Gore, koji će biti unijet u Regulativu (EU) 2013/1380. Maksimalni kapacitet će se smatrati maksimalnim referentnim ribarskim kapacitetom Crne Gore u trenutku pristupanja i neće se smjeti prekoračiti u bilo kojem trenutku. Takođe, kapacitetom flote će se upravljati primjenom sistema ulaza-izlaza, što podrazumijeva da novi kapacitet može ući u flotu samo ako odgovarajući kapacitet izađe. Pored toga, Crna Gora će takođe obratiti pažnju na kapacitete flota obuhvaćenih višegodišnjim planovima GFCM, odnosno GFCM/44/2021/20, GFCM/43/2019/5, GFCM/42/2018/1 i GFCM/45/2022/1. Crnogorska flota u slučaju višegodišnjih planova za ribolov malih pelagičnih i demerzalnih vrsta u Jadranskom moru podliježe odstupanju od opšteg pravila o zamrzavanju kapaciteta na referentnom nivou. Međutim, Crna Gora mora obezbijediti da kapacitet odgovarajućih flota ne premaši kapacitet flote registrovan u odgovarajućoj referentnoj godini/periodu za više od 50%. MJERA I.2.3: Završetak obuhvatanja ribarske flote VMS-om i ERS-om INDIKATOR REZULTATA: Broj plovila u ključnim segmentima flote potpuno obuhvaćenih VMS i ERS U posljednjih nekoliko godina sve se više koriste savremene tehnologije, uključujući digitalne alate. Neki primjeri uključuju nacionalne sisteme elektronskog izvještavanja (ERS) i praćenje malih ribarskih plovila putem satelita ili bez upotrebe satelita (obično plovila ispod 12 metara) i uvođenje digitalnih alata kao 63 podrške za praćenje ribe od iskrcaja do maloprodaje. ERS koriste kapetani ribarskih plovila i nacionalni organi vlasti za evidentiranje, izvještavanje, obradu, čuvanje i slanje podataka o ulovima, iskrcaju, prodaji i pretovarima. Ključni element je elektronski dnevnik, u kojem zapovjednik ribarskog plovila elektronski bilježi i prijavljuje ove podatke umjesto u papirnom obliku. Osim što olakšava rad zapovjednika, prednost elektronskog izvještavanja je ta što nacionalni organi, putem međunarodno dogovorenog standarda, Jezika Ujedinjenih nacija za univerzalnu razmjenu podataka u ribarstvu (UN/FLUX), mogu razmjenjivati i lako provjeravati podatke i otkrivati nezakonite aktivnosti koje bi inače mogle proći neprimijećeno. Neke EU članice proširile su elektronsko izvještavanje o ulovima na mala ribarska plovila (obično plovila ispod 12 metara) putem mobilnih aplikacija koje omogućavaju evidentiranje vrsta, količina, veličine i mjesta ulova. Takvi savremeni alati korisni su za male operatere jer im omogućavaju da svoj ulov plasiraju kao ulov „iz lokalnog izvora“, istovremeno pružajući naučnicima i upravljačima u ribarstvu neophodne podatke za bolje upravljanje biološkim resursom. Trenutno, Crna Gora je uspostavila sistem ERS i VMS, zajedno sa elektronskim dnevnikom za sva plovila duža od 10 metara LoA i za sva plovila koja su podržana kroz MIDAS projekat, bez obzira na veličinu. Pored toga, plovila ispod 10 metara LoA takođe koriste mobilnu aplikaciju za bilježenje podataka o ulovu. Trenutno, 38 plovila obuhvaćeno je VMS-om i ERS-om, što čini 11.14% ukupne crnogorske ribarske flote. Sva nova plovila koja se uvedu u crnogorsku flotu uz podršku MIDAS projekta biće obuhvaćena sa oba sistema. Prilikom pristupanja EU, sva ribarska plovila koja su obavezna da budu obuhvaćena VMS-om i ERS-om biće opremljena funkcionalnom opremom. Crna Gora takođe planira da uspostavi sistem kontrole i nadzora za cijelu ribarsku flotu, kroz razvoj geo-lokalizacije za ribarska plovila ispod 10 metara LoA i nabavku adekvatne opreme za ove svrhe. MJERA I.2.4: Izrada izvještaja o floti INDIKATOR REZULTATA: STECF izvještaj o zvanično predatom Izvještaju o floti Član 22 Regulative (EU) 2013/1380 utvrđuje obavezu države članice da procijeni ravnotežu između kapaciteta flote i ribolovnih mogućnosti. Izvještaj treba sačiniti u skladu sa smjernicama Komisije67 koje ukazuju na relevantne tehničke, socijalne i ekonomske parametre. Uspostavljeno je utvrđivanje metiera crnogorske ribarske flote. Cilj izvještaja je identifikacija strukturno prekoračenje kapaciteta po segmentima. On predstavlja osnovni alat za upravljanje ribarskom flotom. Akcioni plan za prilagođavanje kapaciteta flote ribolovnim mogućnostima, sa ciljevima prilagođavanja i alatima za postizanje ravnoteže u okviru definisanog vremenskog okvira za sprovođenje, takođe treba da čini sastavni dio izvještaja o floti u slučaju da se zapazi strukturno prekoračenje kapaciteta. Crna Gora će uspostaviti sve preduslove u pogledu prikupljanja podataka kako bi bila spremna da prvi put podnese izvještaj o floti u godini nakon godine pristupanja za prethodnu godinu, odnosno godinu pristupanja, ako nije drugačije dogovoreno tokom procesa pregovaranja. MJERA I.2.5: Usvajanje ključnih planova upravljanja ribarstvom INDIKATOR REZULTATA: Usvojena 4 plana upravljanja; relevantni STECF izvještaji Na osnovu člana 19 Regulative (EU) 1967/200668 a uzimajući u obzir nacionalni sektor ribarstva, Crna Gora treba da izradi i usvoji nacionalne planove upravljanja za regulisanje sljedećih ribolova: − Ribolov koji se obavlja pridnenim kočama, 67 COM(2014) 545 konačna verzija 68 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02006R1967-20190814 64 − Ribolov koji se obavlja plivaricama, − Ribolov koji se obavlja obalnim potegačama. Izrada nacionalnog plana upravljanja za ribolov koji se obavlja pridnenim kočama dodatno je podržana Preporukom GFCM/43/2019/569, dok je izrada nacionalnog plana upravljanja za ribolov koji se obavlja obalnim potegačama dodatno podržana Preporukom GFCM/44/2021/2070. Svaki od navedenih planova upravljanja treba da sadrži ciljeve upravljanja i skup mjera za njihovo postizanje. Planovi upravljanja treba da obuhvate status očuvanja ribljih resursa, biološke karakteristike tih resursa, karakteristike ribolova koji cilja te resurse i socijalno-ekonomske analize predviđenih mjera. Planovi upravljanja treba takođe da se bave odbačenim lovom tako što će dati odgovarajuću analizu i treba da sadrže skup mjera za svođenje odbačenog ulova na najmanju moguću mjeru. Pored toga, treba da se bave i pitanjem kapaciteta i napora, uključujući proces autorizacije, i treba da sadrže detaljan opis monitoringa, kontrole i nadzora, kao i prikupljanja podataka. Planovi upravljanja treba da se bave i uticajem navedenih ribolova na ekosisteme u smislu predviđanja mjera ublažavanja u kontekstu interakcije sa osjetljivim vrstama. Takođe, u skladu s Regulativom o jegulji i Preporukama GFCM/42/2018/171 i GFCM/45/2022/172, Crna Gora je obavezna da usvoji: − Nacionalni plan upravljanja za jegulju. Nacionalni plan upravljanja za jegulju treba da ide izvan antropogenih uticaja izazvanih ribolovom i treba da se sprovodi u saradnji sa susjednim državama kad god je to moguće. Navedene nacionalne planove treba da pregledaju organi nadležni za zaštitu životne sredine kako bi se procijenio njihov uticaj na prirodu i okolinu. MJERA I.2.6: Izrada Nacionalnog strateškog plana za akvakulturu (NSPA) INDIKATOR REZULTATA: NSPA je usvojen Regulativa (EU) 1380/2013 sadrži obaveznu odredbu o izradi Višegodišnjeg nacionalnog strateškog plana za razvoj akvakulture (u daljem tekstu: NSPA). Osnovna načela koja treba ispoštovati prilikom pripreme NSPA navedena su u članu 34 Regulative (EU) 1380/2013. Kako bi se uskladile aktivnosti usmjerene ka razvoju akvakulture, koje za cilj treba da imaju postizanje istih ciljeva širom Evropske unije, NSPA treba da se izradi u skladu sa Smjernicama koje je donijela Evropska komisija 2021. godine73. Smjernice daju zajedničku viziju razvoja sektora na način koji direktno doprinosi evropskom Zelenom dogovoru, a naročito Strategiji „Od njive do trpeze“. Smjernice pomažu sektoru akvakulture da postane konkurentniji i otporniji, i da poboljša svoje rezultate u oblasti životne sredine i klimatskih promjena. Smjernice postavljaju 4 međusobno povezana cilja za dalji razvoj akvakulture: (1) jačanje otpornosti i konkurentnosti, (2) učešće u zelenoj tranziciji, (3) obezbjeđivanje socijalne prihvaćenosti i informacija za potrošače, i (4) unapređenje znanja i inovacija. MJERA I.2.7: Unapređenje ribarskog informacionog sistema (RIS) 69 https://faolex.fao.org/docs/pdf/mul201672.pdf 70 https://gfcmsitestorage.blob.core.windows.net/website/Decisions/GFCM_Compendium_2022-e.pdf 71 https://www.fishsec.org/app/uploads/2021/06/GFCM-Recommendation-42-2018-1-on-European-eel.pdf 72 https://www.fao.org/gfcm/decisions/en/ 73 Strateške smjernice za održiviju i konkurentniju akvakulturu EU 65 INDIKATOR REZULTATA: RIS ispunjava sve zahtijeve koji proizilaze iz politika EU i međunarodnih politika ribarstva Prikupljanje podataka predstavlja osnovu za odgovorno upravljanje resursima i flotom. Crna Gora već je postigla određeni nivo usklađenosti sa zahtjevima EU i međunarodnim zahtjevima za prikupljanje podataka. Crna Gora je razvila godišnji program prikupljanja podataka74 koji je djelimično u skladu s zahtjevima EU i koji takođe ispunjava zahtjeve Referentnog okvira za prikupljanje podataka GFCM (DCRF). Međutim, postoje određeni nedostaci koje treba otkloniti kako bi se postigla potpuna usklađenost. Ovi nedostaci odnose se pretežno na nedavne promjene u vezi sa pravnim okvirom koji reguliše prikupljanje podataka na nivou EU, kao i upravljanje flotom. RIS treba u potpunosti da odgovori na sve zahtjeve u vezi s prikupljanjem podataka i upravljanjem ribarskom flotom, kao i dozvolama. U tu svrhu, potrebno je uraditi detaljnu analizu nedostataka postojećeg RIS u odnosu na pravnu tekovinu EU koja uređuje prikupljanje podataka i upravljanje flotom, kao pretpostavka za nadogradnju sistema. Rezultati analize nedostataka biće osnovni input za realizaciju projekta nadogradnje RIS, ukoliko bude potrebno. U skladu sa Sprovedbenom regulativom Komisije (EU) 2017/21875, podaci o floti će se prenositi u skladu sa standardima Centra Ujedinjenih nacija za olakšavanje trgovine i elektronsko poslovanje (UN/CEFACT) putem implementacioni dokument „FLUX Vessel Implementation Document“ kako bi se omogućila razmjena poruka sa EK ili između država članica. U skladu sa Sprovedbenom regulativom Komisije (EU) 2011/404, format koji će se koristiti za razmjenu podataka iz dnevnika ulova, podataka iz najave, podataka iz izjave o pretovaru i podataka iz izjave o iskrcavanju, biće „Fishing Activity Domain XML Schema Definition“ zasnovan na UN/CEFACT P1000-376, dok će za razmjenu podataka iz prodajnih listova i izjava o preuzimanju, format biti „Sales Domain XML Schema Definition“ zasnovan na UN/CEFACT P1000-577. Za razmjenu podataka o transportnim dokumentima, format koji će se koristiti takođe će biti zasnovan na UN/CEFACT P1000-5. U skladu s ovim obavezama, Crna Gora će uspostaviti odgovarajući sistem i ispitaće prenos prema EK i drugim državama članicama prije pristupanja. Sistem će biti u potpunosti spreman za razmjenu podataka na dan pristupanja. MJERA I.2.8: Ažuriranje Nacionalnog programa prikupljanja podataka INDIKATOR REZULTATA: Nacionalni program prikupljanja podataka usvojen i dostavljen EK Okvir za prikupljanje podataka u ribarstvu EU uspostavljen je Regulativom (EU) 2017/100478 i Regulativom Komisije (EC) 665/200879. Nacionalni plan za prikupljanje podataka u ribarstvu Crne Gore treba da se izradi u skladu s odredbama višegodišnjeg programa Unije za prikupljanje bioloških, ekoloških, tehničkih i socio-ekonomskih podataka u sektoru ribarstva i akvakulture i za upravljanje tim podacima za period od 2022. godine, koji je usvojen Delegiranom odlukom Komisije (EU) 2021/1167 i Delegiranom odlukom Komisije (EU) 2021/1168. Nacionalni plan rada za prikupljanje podataka u ribarstvu Crne Gore treba da obuhvati period od najmanje tri godine80. Kao što je već navedeno, Crna Gora je razvila godišnji program prikupljanja podataka81 koji je djelimično u skladu sa trenutnim zahtjevima EU i koji takođe ispunjava zahtjeve Referentnog okvira za prikupljanje podataka GFCM 74 Program godišnjeg prikupljanja podataka u sektoru ribarstva u Crnoj Gori za 2020. (DCF - DCRF) 75 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32017R0218 76 https://unece.org/fileadmin/DAM/cefact/Standards/Agriculture/FLUX/FLUX_P1000-3_FA_v1_1_1.pdf 77 https://unece.org/fileadmin/DAM/cefact/Standards/Agriculture/FLUX/FLUX_P1000-5_Sales_domain_v1_1_1.pdf 78 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32017R1004 79 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A32008R0665 80 Sprovedbena odluka Komisije (EU) 2022/39 81 Program godišnjeg prikupljanja podataka u sektoru ribarstva u Crnoj Gori za 2020. (DCF - DCRF) 66 (DCRF). Novi trogodišnji nacionalni plan rada za prikupljanje podataka treba u potpunosti uskladiti s važećom pravnom tekovinom EU u trenutku usvajanja. MJERA I.2.9: Izrada operativnog programa/ostalih programskih dokumenata (u skladu sa EMFAF) INDIKATOR REZULTATA: Nacrt OP izrađen Svaka država članica treba da pripremi jedinstveni program za sprovođenje prioriteta82. Program treba da obuhvati analizu situacije u smislu prednosti, slabosti, mogućnosti i prijetnji, i identifikaciju potreba koje treba ispuniti u relevantnom geografskom području. Specifične potrebe malih obalnih ribolovaca moraju se uzeti u obzir. EK će izvršiti procjenu programa u skladu s članom 23 Regulative (EU) 2021/1060. Prilikom izrade OP, ciljevi i agende zelene tranzicije i rodne ravnopravnosti treba da se integrišu u najvećoj mogućoj mjeri. MJERA I.2.10: Uspostavljanje tijela za upravljanje i kontrolu za strukturne mjere, postupak za upravljanje i sprovođenje strukturnih mjera (EMFAF ili drugi instrument) i komitet za monitoring INDIKATOR REZULTATA: Sistem za tijela za upravljanje i kontrolu za strukturne mjere izrađen i usvojen INDIKATOR REZULTATA: Komitet za monitoring uspostavljen Da bi se implementirala strukturna podrška u okviru EMFAF, obavezno je odrediti odgovorna tijela, odnosno programska tijela. Ta tijela mogu biti organizacione jedinice unutar iste državne institucije ili više njih. Za EMFAF OP neophodno je da države članice odrede Upravljačko tijelo (MA) i Revizorsko tijelo (AA). U slučaju kada se računovodstvena funkcija povjerava drugom tijelu, a ne MA, to tijelo takođe treba da bude identifikovano kao tijelo programa, odnosno kao Sertifikaciono tijelo. AA treba da bude javno tijelo. Revizorski posao može da obavlja javno tijelo ili privatni subjekat koji nije AA, ali pod njegovom odgovornošću. AA i svako takvo tijelo koje obavlja revizorski posao pod odgovornošću AA treba da budu funkcionalno nezavisni od subjekata koji su predmet revizije. MA može da identifikuje jedno ili više posredničkih tijela koja će obavljati određene zadatke pod njegovom odgovornošću. Dogovori između MA i posredničkih tijela moraju se evidentirati u pisanoj formi. Ključno je da se poštuje načelo razdvajanja funkcija unutar tijela programa i između njih. Država članica, na sopstvenu inicijativu, može da formira koordinaciono tijelo koje će sarađivati sa EK, pružati informacije i koordinirati aktivnosti programskih tijela u toj državi članici. Sistem za tijela za upravljanje i kontrolu za strukturne mjere mora da bude rezultat ARO i treba bi da pruži detaljne informacije o njihovim odgovornostima i odnosima. Usvajanje sistema zavisi od horizontalnih aktivnosti u Crnoj Gori i nacionalnog zakonodavstva i u ovom trenutku ne može se precizirati kako će se to odvijati. Svaka država članica treba da uspostavi komitet za monitoring sprovođenja programa tokom programskog perioda. Napredak u sprovođenju programa podrške kao podrška preporukama specifičnim za svaku zemlju treba redovno predstavljati odboru za monitoring i EK. Tokom srednjeročnog pregleda treba razmotriti i potrebu za izmjenama programa kako bi se prilagodio novim izazovima identifikovanim u relevantnim preporukama specifičnim za zemlju koje su usvojene ili izmijenjene. Za potrebe monitoringa, ali i izvještavanja i procjene ostvarenih rezultata, treba uspostaviti okvir za praćenje rezultata programa koji obuhvata sve indikatore, prekretnice i ciljeve. Prije pristupanja 82 Regulativa (EU) 2021/1139 67 EU, Crna Gora treba da uspostavi komitet za monitoring „iz sjenke“ koji će obavljati svoje zadatke do formalnog uspostavljanja komiteta za monitoring. MJERA I.2.11: Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za operativni program i Nacionalni strateški plan za akvakulturu INDIKATOR REZULTATA: Izrađeni nacrti za obje SEA U skladu s Direktivom 2001/42/EZ83 - procjena efekata određenih planova i programa na životnu sredinu, određeni planovi i programi zahtijevaju procjenu uticaja na životnu sredinu. Poznata je pod nazivom Direktiva strateške procjene uticaja na životnu sredinu (SEA). U članu 1 ove Direktive navodi se da je njen cilj „da obezbijedi visok nivo zaštite životne sredine i doprinese integraciji ekoloških razmatranja u pripremu i usvajanje planova i programa s ciljem promovisanja održivog razvoja“. Procjena uticaja na životnu sredinu važan je alat za integraciju ekoloških razmatranja u pripremu i usvajanje određenih planova i programa koji će vjerovatno imati značajne efekte na životnu sredinu u državama članicama, jer obezbjeđuje da se takvi efekti sprovođenja planova i programa uzimaju u obzir tokom njihove pripreme a prije njihovog usvajanja. 11. STRATEŠKI CILJ II: DJELOTVORNA KONTROLA I EFIKASNA ADMINISTRACIJA KAO KLJUČNI SISTEMI PODRŠKE ZA ODRŽIVO RIBARSTVO INDIKATOR UTICAJA: Crna Gora ima dovoljno kapaciteta za sprovođenje svih obaveza koje proističu iz politika EU i regionalnih politika, uključujući inspekcijski nadzor i kontrolu Djelotvorna kontrola predstavlja osnovu za uspješnu primjenu pravnog okvira u praksi. Kapaciteti za kontrolu u smislu dovoljnog broja zaposlenih, kvalifikovanog i dobro opremljenog osoblja predstavljaju veliki izazov. Treba uzeti u obzir da je jačanje kapaciteta za inspekcijski nadzor i kontrolu prepoznato kao jedan od dva ključna završna mjerila u procesu pristupanja Crne Gore EU. Osim toga, imajući u vidu složeni i obimni pravni okvir koji reguliše ribarstvo na širem nivou, kao i dinamiku unapređenja pravnog okvira na nivou EU i regionalnom nivou, svi ovi procesi moraju biti podržani efikasnom i prilagodljivom administracijom. Pod ovim sveobuhvatnim strateškim ciljem predviđena su 2 operativna cilja sa odgovarajućim mjerama: o Djelotvorna kontrola kao garancija usaglašenosti, o Efikasna, odgovorna i ažurna administracija.

11.1 OPERATIVNI CILJ II.1: DJELOTVORNA KONTROLA KAO GARANCIJA USAGLAŠENOSTI INDIKATOR UČINKA: Dovoljan, dobro opremljen i obučen inspekcijski nadzor i kontrola Trenutno je Odjeljenje za inspekcijski nadzor u okviru Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Crne Gore nadležno za inspekcijski nadzor u ribarstvu. Ovo odjeljenje je posebna administrativna jedinica u okviru MPŠV i svoje zadatke obavlja na osnovu internih pravila. Odjeljenje se sastoji od dva inspektora i jedne inspektorke. U cilju optimizacije organizacije administrativnih i 83 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=celex%3A32001L0042 68 inspekcijskih resursa, razmatra se reorganizacija. Osim jasne potrebe za dosljednim i konsolidovanim pravnim okvirom sa nedvosmislenim vezama u smislu uzroka i posljedica između pravila i kaznenih mjera, inspektorima/kama i kontrolorima/kama odgovornim za različite aspekte kontrole u ribarstvu potrebno je sistematsko razvijanje kapaciteta u smislu ljudskih resursa, obuke i opreme. Imajući u vidu složeni i obimni pravni okvir koji reguliše ribarstvo na nivou EU i regionalnom nivou, treba sprovesti detaljnu analizu radnog opterećenja kako bi se preciznije utvrdile potrebe za brojem dodatnog osoblja, pri čemu iste uvjete za zapošljavanje imaju žene i muškarci, dok bi analiza potreba za obukom trebalo da identifikuje nedostatak znanja koje treba riješiti odgovarajućom obukom za zaposlene. Administracija inspekcijskog nadzora i kontrole takođe zahtijeva dalji posvećeni rad na razvoju inspekcijskih postupaka i planova rada. Da bi se povećala efikasnost, cjelokupni sistem zahtijeva odgovarajuću IT podršku, kao i raspoloživost savremene tehnologije. Posebna pažnja mora se posvetiti nezakonitom, neprijavljenom i neregulisanom ribolovu, gdje postoji potreba za uspostavljanjem posebne baze podataka. Jedna od kontrolnih aktivnosti od velikog značaja je sprovođenje sertifikacije motora. MJERA II.1.1: Analiza radnog opterećenja za inspekciju INDIKATOR REZULTATA: Izvještaj o ARO Imajući u vidu složeni i obimni pravni okvir u kojem inspekcijski nadzor i kontrola u ribarstvu moraju da funkcionišu, jasno je da trenutni broj inspektora (2) i inspektorke za ribarstvo nije dovoljan za obezbjeđivanje adekvatne kontrole i nadzora. U tu svrhu, posebna analiza radnog opterećenja (ARO) trenutne organizacije u službi inspekcijskog nadzora i kontrole predstavlja osnovni preduslov za opšti uvid u potrebe za izgradnjom kapaciteta. Preopterećenost može dovesti do problema u rezultatima rada tokom vršenja zadataka, kao što su sporo obavljanje zadataka ili greške i propusti, dok mala opterećenost može dovesti do problema kao što su gubitak motivacije i sposobnosti opažanja. Procjenom radnog opterećenja može se utvrditi da li postoji dovoljno i adekvatno osoblje za obavljanje zadataka. Analiza radnog opterećenja administrativnog osoblja važna je da bi se spriječili slučajevi prekomjerne ili nedovoljne zaposlenosti. Po završetku ARO, treba istražiti različite strategije kako bi se optimizovala organizaciona struktura i konsolidovali raspoloživi ljudski resursi. ARO treba da identifikuje glavne nedostatke u pogledu ljudskih resursa i neophodne uslove za njihov optimalan rad (uključujući i opremu) i predloži strategiju za prevazilaženje nedostataka. Trebalo bi da posluži kao smjernica donosiocima odluka u cilju jačanja inspekcijskog nadzora u ribarstvu. MJERA II.1.2: Optimizacija organizacione šeme INDIKATOR REZULTATA: Prilagođena organizaciona šema U cilju optimizacije aspekta inspekcijskog nadzora i kontrole, potrebno je izmijeniti organizacionu šemu. Naime, zbog potrebe za konsolidacijom administracije u okviru ribarstva (uključujući aspekt inspekcijskog nadzora i kontrole), treba razmotriti reorganizaciju unutar MPŠV. Treba razmotriti objedinjavanje Direktorata za ribarstvo i Odjeljenja za inspekcijski nadzor (inspektori i inspektorke za ribarstvo) pod istu organizacionu strukturu unutar MPŠV u cilju povećanja efikasnosti. Razlog za ovo je i u činjenici da ove dvije administrativne strukture treba bliže da sarađuju, posebno sa aspekta monitoringa i razmjene podataka. MJERA II.1.3: Izgradnja administrativnih kapaciteta 69 INDIKATOR REZULTATA: Povećan broj izvještaja o obavljenom inspekcijskom nadzoru; Povećan broj inspektora i inspektorki za ribarstvo Rezultati analize radnog opterećenja (ARO) treba da daju osnovu za proces donošenja odluka u vezi sa izgradnjom kapaciteta. Očekuje se da će izgradnja kapaciteta biti realizovana opredjeljivanjem dodatnog broja zaposlenih, unutrašnjom reorganizacijom ili putem javnog oglasa. ARO treba precizno da identifikuje potrebe za optimizacijom aktivnosti inspekcijskog nadzora i kontrole i treba da predloži operativni pristup. Evidentno je da dovoljan broj inspektora i inspektorki predstavlja jedan od ključnih elemenata za ispunjavanje jednog od dva ključna završna mjerila za Crnu Goru u Poglavlju 13 - Ribarstvo. MJERA II.1.4: Analiza potreba za obukom (APO) za osoblje koje obavlja inspekcijski nadzor i kontrolu INDIKATOR REZULTATA: Nacrt APO izrađen Imajući u vidu složeni i obimni pravni okvir na nivou EU i na regionalnom nivou, obuka je ključna za efikasnost službi inspekcijskog nadzora i kontrole. Dobro obučeni i sposobni inspektori i inspektorke (uz odgovarajuću opremu) mogli bi u izvjesnoj mjeri da kompenzuju trenutno nedovoljan broj zaposlenih. APO treba da obuhvati i plan obuke tokom vremenskog perioda (najmanje 2 godine). Treba razmotriti saradnju u cilju pružanja obuke treba na svim dostupnim nivoima/platformama (EK, EFCA, TAIEX, GFCM, ADRIAMED, bilateralna). MJERA II.1.5: Održavanje obuke za inspekcijsko osoblje (inspektori i inspektorke za ribarstvo, službenici pomorske policije) INDIKATOR REZULTATA: Izvještaji o održanoj obuci; Broj obučenog osoblja, Reorganizovana i obučena inspekcija za ribarstvo postala je efikasna u izvršavanju zadataka Obuke utvrđene u APO treba planirati tako da se obezbijede širokim, sveobuhvatnim pristupom kako bi se što prije otklonili nedostaci u znanju i stekao uvid u sve skorije izmjene pravnog okvira koji reguliše ribarstvo na nacionalnom i međunarodnom nivou. Takođe je važno predvidjeti kontinuiranu obuku tokom dužeg vremenskog perioda. Nakon završetka početne APO, trebalo bi je redovno ažurirati najmanje jednom godišnje u saradnji između Direktorata za ribarstvo i Odjeljenja za inspekcijski nadzor. Zbog velikog obima posla inspekcije za ribarstvo, niz ciljanih obuka trebao bi biti usmjeren na ograničen broj inspektora i inspektorki za ribarstvo. MJERA II.1.6: Obuka za nadležno osoblje Direktorata za ribarstvo, granične veterinarske inspekcije i carinske službe (za kontrolu potvrda o ulovu) INDIKATOR REZULTATA: Izvještaj o održanim obukama: Broj zaposlenih koji su obučeni U ovom trenutku, na osnovu Zakona o morskom ribarstvu i marikulturi i Uredbe o izdavanju potvrda o ulovu, Ministarstvo, odnosno Direktorat za ribarstvo, izdaje potvrde o ulovu za crnogorske ulove namijenjene izvozu. Izdavanje potvrda o ulovu za crnogorske ulove prestaće da bude neophodno za izvoz u EU nakon pristupanja. Stoga se procjenjuje da je potrebno uložiti značajnije napore u kontrolu uvoza i potvrde o ulovima koji dolaze iz trećih zemalja. U tu svrhu, posebna obuka trebalo bi da bude usmjerena na odgovorno osoblje iz Direktorata za ribarstvo, granične veterinarske inspekcije i carinske službe. 70 MJERA II.1.7: Izrada postupaka i planova rada inspekcijskog nadzora INDIKATOR REZULTATA: Usvojene procedure inspekcijskog nadzora; Godišnji plan rada usvojen; Izrađeni i usaglašeni potrebni propisi o upravljanju i inspekcijskom nadzoru u ribolovnim aktivnostima Službena kontrola u smislu inspekcijskog nadzora ribljih proizvoda od suštinskog je značaja za zaštitu bezbjednosti i dobrobiti potrošača. Da bi se obezbijedila službena kontrola kvaliteta i bezbjednosti ribljih proizvoda, potrebni su odgovarajuće procedure rada kojima će se inspektori u ribarstvu ili posmatrači voditi. Zahtjevi ovih radnih procedura moraju se zasnivati na propisima. Kada se ove radne procedure objedine, one postaju Inspekcijske procedure ili Inspekcijski priručnik. Inspekcijski nadzor može se sprovoditi samo uz upotrebu kontrolnih lista. Tokom inspekcijskog nadzora, inspektor pruža povratnu informaciju o rezultatima objekta ili plovila. Utvrđene su neusaglašenosti, kao i uzroci i korektivne mjere koje su preduzete ili predložene. Izvještaji o inspekcijskom nadzoru moraju biti strukturirani i izrađeni u standardnoj proceduri u kojem se navode rezultati inspekcijskog nadzora. Djelotvorna kontrola kao garancija usaglašenosti nije moguća bez definisanih i uspostavljenih inspekcijskih procedura koje omogućavaju inspektorima da obavljaju svoje zadatke. Pored inspekcijskih procedura, neophodno je utvrditi planove rada koji će definisati ciljeve inspekcijskog nadzora, vremenski okvir, organizaciju inspekcijskog nadzora. Osim toga, na osnovu procedure i izvještaja o inspekcijskom nadzoru moguće je dati analizu rizika koja će obezbijediti djelotvornu kontrolu u sektoru ribarstva. Postupak upravljanja rizikom sastoji se od strukturiranog okvira za identifikaciju, analizu, procjenu rizika i rješavanje. Cilj procesa je da doprinese djelotvornom rasporedu inspekcijskog nazdora i sredstava kontrole kao odgovor na rizike, djelotvorno odvraćanje od neusaglašnosti i sigurnost da su rizici u vezi sa usaglašenošću prepoznati i da se sistematski rješavaju. MJERA II.1.8: IT podrška monitoringu, kontroli i nadzoru (MCS) INDIKATOR REZULTATA: IT podrška radi lakšeg monitoringa, kontrole i nadzora je obezbijeđena, uspostavljen je elektronski sistem za evidentiranje, kontrolne liste, izvještaje, analize rizika, sistem kaznenih bodova za teške prekršaje Pored jačanja institucionalnih kapaciteta, kontrola ribarskih aktivnosti ne može se razumjeti bez uspostavljanja funkcionalnog centralnog nacionalnog sistema za nadzor vodenih površina. Da bi se obezbijedio djelotvoran monitoring, kontrola i nadzor za inspekcijski nadzor u ribarstvu, ključno je razviti IT sistem koji će omogućiti inspektorima/kama da efikasno obavljaju svoje zadatke. IT sistem za inspekciju može biti dio već uspostavljenog ribarskog informacionog sistema (RIS), koji bi mogao da koristi već uspostavljene module kao što su elektronski registri, potvrde o prodaji, VMS, sistem za sportsko-rekreativni ribolov itd. IT sistem podrazumijeva da inspektori/ke imaju uvid u sve potrebne podatke o ulovu, iskrcaju, kretanju plovila, ribolovnim alatima i prvoj prodaji, i da će moći da vrše unakrsnu provjeru podataka, analize rizika i procjene potrebne za obavljanje inspekcijskog nadzora. Digitalizacija sistema omogućila bi elektronsko kreiranje kontrolnih lista, izvještaja o inspekcijskom nadzoru i različitih izvještaja, što bi sigurno ubrzalo rad i povećalo efikasnost inspekcije. IT rješenje takođe treba da obuhvati sistem kaznenih bodova za teške prekršaje kao integralni dio podsistema za inspekciju i kontrolu, kao i odgovarajuću bazu podataka za NNN ribolov u skladu sa zahtjevima EU i RFMO. Postojeći djelovi sistema će biti unaprijeđeni ukoliko se utvrdi da za tim postoji potreba. MJERA II.1.9: Nabavka opreme (hardver i softver) za ovlašćeno osoblje za inspekcijski nadzor i kontrolu 71 INDIKATOR REZULTATA: Nabavljena oprema; Povećana efikasnost inspekcijskog nadzora na moru i na kopnu; Povećan broj izvještaja o inspekcijskom nadzoru Trenutno postoji širok izbor savremenih uređaja i pametnih rješenja koja mogu značajno olakšati i optimizovati aktivnosti inspekcijskog nadzora i kontrole. Oprema koja se nabavlja treba da zadovolji optimalno vršenje inspekcijskog nadzora i kontrole u datim okolnostima. ARO bi treba da identifikuje postojeće nedostatke u tom pogledu i predloži odgovarajuća rješenja. Treba napomenuti da je IPA projekat NEAR/TGD/2023/EA-RP/0131 u pripremi i očekuje se da će za rezultat imati značajno bolju situaciju u pogledu opremanja inspekcijskih i kontrolnih službi. Sve buduće potrebe, u kontekstu datih okolnosti, trebalo bi rješavati putem dostupnih mehanizama. MJERA II.1.10: Sprovođenje sertifikacije motora INDIKATOR REZULTATA: Uveden plan uzorkovanja; Broj provjera snage motora Regulativa (EU) 1224/2009 sadrži odredbu koja obavezuje države članice da sertifikuju snagu motora svojih flota i izdaju odgovarajuće sertifikate za ribarska plovila čiji pogonski motori imaju snagu veću od 120 kilovata (kW), osim za plovila koja koriste isključivo statične alate ili dredže, za pomoćna plovila i plovila koja se koriste isključivo u akvakulturi. Kao prvi korak, treba obaviti procjenu rizika koja će usmjeriti plan uzorkovanja na osnovu propisane metodologije. U tom cilju, Crna Gora je obavezna da uspostavi sistem sertifikacije motora, uključujući plan uzorkovanja i jasne kriterijume za odabir uzorka, kao i uspostavljanje postupaka za sprovođenje verifikacije u praksi. MJERA II.1.11: Izrada programa lučke inspekcije INDIKATOR REZULTATA: Uspostavljen registar nacionalnih luka koje su određene i javno dostupne, a kojima stranim plovilima može biti dozvoljen pristup Mjere države luke predstavljaju moćno i ekonomično sredstvo za suzbijanje NNN ribolova. Sporazum FAO iz 2009. godine o mjerama države luke (PSMA)84 bio je prvi obavezujući međunarodni sporazum koji je specifično ciljao NNN ribolov, sprečavajući plovila koja se bave NNN ribolovom da koriste luke i iskrcavaju svoje ulove. Njegova efikasna primjena na kraju će doprinijeti dugoročnom očuvanju i održivosti morskih resursa i ekosistema. S istim ciljem, preporuka GFCM85 iz 2016. godine postavlja minimalni set standardnih mjera za regionalne države luke koje treba primijeniti kada strana plovila traže ulazak ili koriste njihove luke. Poštuju se utvrđeni postupci inspekcijskog nadzora i sprovođenja kako bi se potvrdilo da se ta plovila nijesu bavila NNN ribolovom, čime se sprečava da se nezakonito ulovljena riba plasira na nacionalna tržišta. Mjere države luke obuhvataju: uspostavljanje i održavanje registra određenih i javno objavljenih nacionalnih luka kojima stranim plovilima može biti dozvoljen pristup, obuku inspektora/ki države luke, u saradnji sa partnerima uključujući Agenciju za kontrolu ribarstva Evropske unije; izgradnju kapaciteta za razvoj i primjenu efikasnih mjera države luke; održavanje registra kontakt tačaka u nacionalnim administracijama kako bi se podržala saradnja i koordinacija svih predloženih ili preduzetih aktivnosti od strane država zastave plovila nad kojima se vrši inspekcijski nadzor; razvoj regionalnog informacionog sistema za razmjenu podataka o mjerama države luke.

11.2 OPERATIVNI CILJ II.2: EFIKASNA, ODGOVORNA I AŽURNA ADMINISTRACIJA 84 https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/legal/docs/037t-e.pdf 85 Preporuka GFCM/40/2016/1 o regionalnom programu mjera države luke radi suzbijanja nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova u GFCM području primjene 72 INDIKATOR UČINKA: Administracija obavlja svoje obaveze poštujući standarde kvaliteta i postupa pravovremeno MPŠV je organ državne uprave nadležan za izradu i sprovođenje politike ribarstva. Zadaci MPŠV obuhvataju izradu i predlaganje nacrta propisa, kao i predlaganje godišnjeg budžeta za ribarstvo. Politika ribarstva sprovodi se preko Direktorata za ribarstvo. Čine ga tri administrativne jedince: Direkcija za upravljanje resursima i ribolovnom flotom; Direkcija za monitoring i Direkcija za strukturne mjere, državnu pomoć, EU fondove i organizaciju tržišta u ribarstvu i akvakulturi. Direktorat ima 11 zaposlenih od kojih je 7 žena što ih čini većinom . Direktorat za ribarstvo definiše i sprovodi politiku koja obezbjeđuje održivo korišćenje raspoloživih ribljih resursa i upravlja ribolovnom flotom na način kojim se obezbjeđuje dugoročno i ekonomski isplativo ribarstvo u Crnoj Gori. Takođe sprovodi razvojnu politiku u oblasti ribarstva, prati normativnu djelatnost na nacionalnom nivou i sprovodi mjere i sisteme upravljanja zasnovane na načelima Zajedničke ribarske politike Evropske unije. Osim navedenog, Direktorat prati realizaciju međunarodne saradnje u skladu s dugoročnim i kratkoročnim strateškim ciljevima i sarađuje s regionalnim i međunarodnim organizacijama u ribarstvu. Trenutna organizaciona struktura Direktorata smatra se dovoljnom za segmente politike koje pokriva. Međutim, njegov kapacitet je potrebno dalje graditi u pogledu broja zaposlenih i znanja. MJERA II.2.1: Izrada analize radnog opterećenja za administraciju INDIKATOR REZULTATA: Izvještaj o ARO Imajući u vidu kompleksan i obiman pravni okvir u kojem administracija za ribarstvo mora da djeluje, zajedno sa veoma intenzivnim i dinamičnim aktivnostima u vezi sa politikom na višim nivoima, jasno je da ljudske resurse treba optimizovati. U tom cilju, posebna analiza radnog opterećenja (ARO) trenutne organizacije predstavlja glavni preduslov za opšti uvid u potrebe za izgradnjom kapaciteta. ARO treba da obuhvati procjenu institucionalnih i administrativnih kapaciteta potrebnih za sprovođenje pravne tekovine EU u oblasti ribarstva. S obzirom na to da datum pristupanja Crne Gore EU nije poznat i da ga je teško predvidjeti u ovom trenutku, procjena ne može definisati tačan vremenski okvir u kojem je potrebno jačati institucionalne i administrativne kapacitete, ali bi trebalo da da preporuke za svaki segment politike ribarstva koji treba uskladiti sa zakonodavstvom EU sa stanovišta potrebnih kapaciteta. Trenutna institucionalna struktura, sistematizacija radnih mjesta i opisi poslova trebalo bi da se uporede sa ulogama i obavezama koje će Crna Gora preuzeti kada postane članica EU. Po završetku ARO, treba istražiti različite strategije kako bi se optimizovala organizaciona struktura i konsolidovali raspoloživi ljudski resursi. ARO treba da identifikuje glavne nedostatke u pogledu ljudskih resursa i predloži strategiju za prevazilaženje nedostataka. Treba da posluži kao smjernica donosiocima odluka u cilju jačanja administracije kao podrške sektoru ribarstva. MJERA II.2.2: Izgradnja administrativnih kapaciteta INDIKATOR REZULTATA: Povećan broj zaposlenih Rezultati analize radnog opterećenja (ARO) treba da predstavljaju osnovu za proces donošenja odluka u vezi sa izgradnjom kapaciteta. Očekuje se da će izgradnja kapaciteta biti realizovana opredjeljivanjem dodatnog broja zaposlenih, unutrašnjom reorganizacijom ili putem javnog poziva. ARO treba precizno da identifikuje potrebe za optimizacijom administracije kao podršku sektoru ribarstva i treba da predloži operativni pristup. Evidentno je da dovoljan broj zaposlenih predstavlja jedan od ključnih elemenata za uspostavljanje efikasne i kompetentne administracije. 73 MJERA II.2.3: Analiza potreba za obukom za administraciju Direktorata za ribarstvo INDIKATOR REZULTATA: Izvještaj o APO S obzirom na kompleksan i obiman pravni okvir na nivou EU i regiona, obuka je od suštinskog značaja za administraciju nadležnu za upravljanje resursima i ribarskom flotom, monitoring i prikupljanje podataka, kao i za strukturnu podršku i državnu pomoć. Dobro obučeno i sposobno osoblje može donekle nadoknaditi trenutni nedovoljan broja zaposlenih. APO treba da obuhvati i plan obuke tokom vremenskog perioda (najmanje 2 godine). Treba razmotriti saradnju u cilju pružanja obuke na svim dostupnim nivoima/platformama (EK, TAIEX, GFCM, ADRIAMED, EUROFISH, bilateralna). MJERA II.2.4: Sprovođenje obuke za Direkciju za upravljanje resursima i ribolovnom flotom, Direkciju za monitoring i Direkciju za strukturne mjere, državnu pomoć, EU fondove i organizaciju tržišta INDIKATOR REZULTATA: Izvještaj o održanim obukama: Broj zaposlenih koji su obučeni Obuke utvrđene u APO treba planirati tako da se obezbijede širokim, sveobuhvatnim pristupom kako bi se što prije otklonili nedostaci u znanju i stekao uvid u sve skorije izmjene pravnog okvira koji reguliše ribarstvo na nacionalnom i međunarodnom nivou. Takođe je važno predvidjeti kontinuiranu obuku tokom dužeg vremenskog perioda. Nakon završetka početne APO, ona bi trebalo da se redovno ažurira, najmanje jednom godišnje. 12. STRATEŠKI CILJ III: EKOLOŠKI, EKONOMSKI I SOCIJALNO ODRŽIVO RIBARSTVO I AKVAKULTURA INDIKATOR UTICAJA: Sektor znatno ojačan u svim aspektima i spreman za pristupanje EU Razvoj ribarstva i akvakulture danas se odvija kroz investicije pravnih subjekata uz podršku Agrobudžeta Crne Gore, kao i kroz MIDAS projekat i IPARD program. Agrobudžet podržava razvoj sektora morskog ribarstva i marikulture, kao i sektora slatkovodnog ribarstva i akvakulture. Sektor morskog ribarstva i marikulture podržava se kroz mjeru za jačanje profesionalne ribarske flote, mjeru za unapređenje sektora marikulture i mjeru za održivo upravljanje i očuvanje ribljih resursa i drugih morskih organizama. Sektor slatkovodnog ribarstva i akvakulture podržava se kroz mjeru za unapređenje slatkovodnog ribarstva i mjeru za unapređenje sektora slatkovodne akvakulture. Projekat MIDAS II finansira se kreditom Svjetske banke i sprovodi se u periodu od 2018. do 2023. godine. MIDAS II projekat ima tri komponente: 1. Jačanje programa MPŠV; 2. Podrška ispunjenju tri mjerila za zatvaranje poglavlja 12 Bezbjednost hrane, veterinarska i fitosanitarna politika; 3. Osavremenjavanje sektora ribarstva. Jedan od bitnih ciljeva ulaganja u sektor ribarstva jeste jačanje nacionalnog institucionalnog okvira, administrativnih kapaciteta i priprema sektora za uspostavljanje sistema strukturnih mjera u ribarstvu i buduće korišćenje sredstava EMFAF. Pored MIDAS II, dostupni su i IPARD i IPA II za sektor ribarstva i akvakulture. U periodu od 2011. do 2016. godine samo je 6 korisnika finansijski podržano kroz MIDAS projekat (svi za akvakulturu), a isti broj korisnika podržan je kroz IPARD-like 1.1. Do kraja 2023. godine dostupan je IPARD II, ali do sada nije bilo podrške za sektor ribarstva i akvakulture. Što se tiče prerade, kroz IPARD-like 2.1 mjeru, podržana su 3 korisnika. Značajno je napomenuti da je finansijska podrška dostupna kroz IPARD III i MIDAS II. Da bi se postigli maksimalni rezultati dostupnih programa podrške, ove finansijske linije trebalo bi maksimalno koristiti tokom pretpristupanog perioda u svim segmentima za koje su dostupne, tj. za investicije u flotu, 74 akvakulturu, preradu i infrastrukturu za iskrcaje. Da bi se postigao maksimalan efekat podrške, bilo bi vreoma korisno napraviti nivo razgraničenja između nacionalnih i IPARD mjera (prema Sektorskoj analizi za IPARD). Ovo razgraničenje bi se sprovelo preko obima uzgoja i izlova (količinom uzgojene ribe i izlovljene ribe), prerade (količine ribe koja bi se preradila), odnosno vrijednosti investicije kada su u pitanju podrške koje nijesu povezane sa prethodno navedenim parametrima (kao što je podrška sportsko-rekreativnom ribolovu). Crna Gora planira da održi aktivnost svoje ribarske flote, uzimajući u obzir ograničenja koja proizilaze iz regionalnih politika ribarstva. Modernizacija s ciljem poboljšanja uslova rada i bezbjednosti na plovilu, kao i povećanje higijenskih i zdravstvenih standarda proizvoda, nastaviće se u okviru postojećih šema MIDAS. Mjere usmjerene na ribarsku flotu biće osmišljene imajući u vidu ciljeve energetske tranzicije postavljene na višem regionalnom strateškom nivou, tj. na nivou politika EU i RFMO koje impliciraju potrebu za povećanjem otpornosti sektora smanjenjem zavisnosti od fosilnih goriva i povećanjem energetske efikasnosti. Posebna pažnja će se posvetiti malom ribolovu i njegovom značaju za lokalne zajednice. Planirane su dalje investicije u razvoj nacionalne akvakulture kroz nastavak sprovođenja IPARD programa. To će sprovesti u cilju povećanja ukupne proizvodnje kroz investicije usmjerene na osnivanje novih, ali i modernizaciju postojećih objekata. Posebna pažnja će se posvetiti uspostavljanju proizvodnje mlađi i diverzifikaciji proizvodnje ka novim vrstama. Investicije u ovaj sektor će se takođe sprovoditi uz poštovanje visokih standarda zaštite životne sredine, zdravlja i dobrobiti životinja. Razvoj ovog sektora će se pozicionirati imajući u vidu prostorne planove. Planirani su i kontinuirani napori u pogledu uspostavljanja odgovarajućih tržišnih kanala kako bi se obezbijedila ekonomska održivost nacionalnog sektora ribolova i akvakulture. Prvi korak u tom smislu je izgradnja obalne infrastrukture (mjesta iskrcaja i luke, kapaciteti za skladištenje) i povezivanje sa tržištima (veze sa prerađivačkom industrijom i razvoj drugih tržišnih mogućnosti). Važan aspekt je povezivanje ribarstva sa turizmom putem integracije ribarstva u turističku ponudu i razvojem ribolovnog turizma. Planira se i podsticanje organizovanja u sektoru (zadruge i/ili OP). Crna Gora namjerava da modernizuje i razvija svoje kapacitete za preradu povezivanjem sa domaćim uzgojem ribe i ribolovom. Crna Gora vidi razvoj prerađivačke industrije prije svega u razvoju proizvoda visoke vrijednosti za tržište niše, praćen promotivnom kampanjom. Pored brendiranja finalnih proizvoda, Crna Gora razmatra mogućnosti sertifikacije svojih ribolova. Prilikom pripreme, mjere za sprovođenje treba na odgovarajući način da odražavaju ciljeve i agende zelene tranzicije i rodne ravnopravnosti, kako su predviđeni relevantnim politikama i planovima. Ovaj strateški cilj predviđa tri operativna cilja: o Povećanje konkurentnosti sektora primarne proizvodnje, o Povećanje investicionog kapaciteta sektora, o Odgovarajuća mreža infrastrukture za iskrcaj koja pruža potpunu logističku podršku operativnoj ribarskoj floti i na odgovarajući način odgovara obavezama iskrcaja.

12.1 OPERATIVNI CILJ III.1: POVEĆANJE KONKURENTNOSTI SEKTORA PRIMARNE PROIZVODNJE MJERA III.1.1: Modernizacija flote INDIKATOR REZULTATA: Broj plovila koji koriste podršku za investicije 75 Osnovni cilj ove mjere je pružanje finansijske pomoći usmjerene na poboljšanje uslova rada i bezbjednosti na plovilu, kao i unapređenje kvaliteta proizvoda. Ovo je neophodan preduslov jer postoji opšta potreba za preusmjeravanjem velikih plovila (PS i OTB) ka udaljenijim ribolovnim područjima. Mala flota takođe zahtijeva pažnju u ovom pogledu zbog starih i generalno loše opremljenih plovila. Modernizacija flote takođe treba da obuhvati aktivnosti usmjerene na razvoj ribolovnog turizma, što je relativno novo područje održivog turizma, gdje turisti imaju priliku da posmatraju (ili u određenoj mjeri učestvuju) u ribolovnim operacijama, bacajući i povlačeći mreže i konzumirajući svježe ulovljenu ribu pripremljenu na brodu. Razvoj ribolovnog turizma takođe predstavlja odličnu priliku da se učini vidljivim doprinos žena ribarstvu i da se mlado stanovništvo nesmetano uvede u ovu aktivnost. Neke od stavki koje treba uzeti u obzir obuhvataju razvoj nacionalnog zakonodavnog okvira za ribolovni turizam, pružanje obuke ribarima, pružanje finansijske podrške za investicije na brodu, promotivne kampanje, itd. MJERA III.1.2: Zamjena motora INDIKATOR REZULTATA: Obnovljena ukupna snaga motora INDIKATOR REZULTATA: Broj plovila koji koriste podršku za investicije Generalno stara i loše opremljena flota sa zastarjelim i neefikasnim motorima više je pravilo nego izuzetak. Dio odgovora na zelenu tranziciju nalazi se u investicijama u motore plovila. Nedavni događaji na globalnom nivou, kao što je kriza energenata tokom 2022. i 2023. godine, ogolili su osjetljivost ovog sektora i više nego ikada ukazali na potrebu za smanjenjem zavisnosti od fosilnih goriva i povećanjem efikasnosti motora. U tu svrhu potrebno je nastaviti sa podrškom usmjerenom na zamjenu motora, uzimajući u obzir opšti cilj postizanja konkurentnog i otpornog sektora. MJERA III.1.3: Podrška uspostavljanju mrijestilišta i novih uzgajališta akvakulture INDIKATOR REZULTATA: Broj formiranih mrijestilišta i novih uzgajališta akvakulture Imajući u vidu količine uvezene ribe u poređenju sa domaćom primarnom proizvodnjom, evidentno je da tržište ima potencijal da potroši dodatnu količinu koja je dvostruko veća od trenutne domaće proizvodnje. S obzirom na stanje resursa, jasno je da je akvakultura sigurniji strateški izbor za iskorišćavanje ovog potencijala domaćeg tržišta. Osim toga, kapaciteti mrijestilišta nijesu dovoljni za zadovoljavanje potreba domaće proizvodnje, čak ni pri trenutnim kapacitetima proizvodnje, pa se većina potražnje akvakulture kada je u pitanju mlađ zadovoljava uvozom. U tu svrhu, podrška uspostavljanju novih uzgajališta i mrijestilišta podstaći će pokretanje novih preduzeća i akvakulturi i otvaranje novih proizvodnih objekata u već postojećim preduzećima, sa krajnjim ciljem povećanja ukupne proizvodnje akvakulture. Ovo bi takođe bio odgovor na opšti napor koji se ulaže u cilju povećanja potrošnje ribe po stanovniku kao nutritivno zdravijeg izvora proteina sa povoljnjim karbonskim otiskom. Takođe će se obratiti pažnja na poštovanje visokih standarda zaštite životne sredine, kao i standarda zaštite zdravlja i dobrobiti životinja. MJERA III.1.4: Podrška modernizaciji postojećih uzgajališta akvakulture INDIKATOR REZULTATA: Broj postojećih, modernizovanih ugajališta akvakulture Pored podrške uspostavljanju novih proizvodnih objekata, i druga linija investicija usmjerena ka postojećim trebalo bi da doprinese cilju povećanja primarne proizvodnje domaćeg sektora akvakulture. Savremene tehnologije takođe treba da doprinesu povećanju kvaliteta finalnog proizvoda i optimizaciji procesa proizvodnje. Podržavaće se i zelena rješenja u procesu proizvodnje. Modernizacija uključuje i 76 razvoj recirkulacionih sistema akvakulture (RAS), što predstavlja nov način uzgajanja ribe, tehnologiju u kojoj se voda reciklira i ponovno koristi nakon mehaničkog i biološkog filtriranja i uklanjanja suspendovanih materija i metabolita. Ova metoda koristi se za uzgoj visoke gustine različitih vrsta riba, uz minimalnu upotrebu zemljišta i vode. MJERA III.1.5: Uvođenje novih vrsta u proizvodnju INDIKATOR REZULTATA: Broj novih vrsta koje su uvedene na tržište Pored razvoja uzgoja školjki, kamenica, brancina i orade, Crna Gora namjerava da nastavi sa razvojem uzgoja pastrmke i krapa. Međutim, planira se širenje liste uzgajanih vrsta i uvođenje novih u proizvodnju, naročito vrsta sa visokim izgledima za plasman ili boljim nutritivnim svojstvima, prateći trendove na širem subregionalnom ili regionalnom nivou. Sektor turizma može imati značajnu ulogu u ovome, budući da može biti pogodno tržište. MJERA III.1.6: Uvođenje organskog uzgoja školjki u uzgajalištima akvakulture INDIKATOR REZULTATA: Broj uzgajališta akvakulture koja se bave organskom proizvodnjom Proizvodnja organske akvakulture u EU porasla je za 60% u periodu od pet godina (2015-2020), uglavnom zbog rasta organske proizvodnje školjki. Međutim, proizvodnja organske ribe stagnira ili čak opada, uglavnom zbog ograničene potražnje i tehničkih teškoća u primjeni EU regulative o organskoj proizvodnji. Glavna prepreka rastu tržišta za segment organskih školjki nalazi se u relativno ograničenim tržišnim podsticajima za uzgajivače u smislu cjenovne premije ili potražnje kupaca. Strategija „Od njive do trpeze“, donijeta 2020. godine, ima za cilj „25% poljoprivrednog zemljišta EU pod organskim uzgojem do 2030. godine i značajan porast organske akvakulture“. U 2021. godini, „akcioni plan EU za razvoj organske proizvodnje“ (COM(2021)141 konačna verzija86) jasno identifikuje organsku akvakulturu kao sektor sa potencijalom za razvoj. U Akcionom planu navodi se da Komisija namjerava da podrži istraživanje i inovacije i identifikuje i rješava prepreke rastu organske akvakulture u EU. Crna Gora, kao zemlja kandidat za članstvo, prati viziju EU i pružiće svojim uzgajivačima mogućnosti za uspostavljanje organske akvakulture u skladu sa Regulativom (EU) 2018/848. U ovom trenutku, akreditacija i sertifikacija organske proizvodnje školjki u akvakulturi je u toku. Imajući u vidu da su svi potrebni dokumenti za sertifikaciju već pripremljeni i da su relevantni zainteresovani subjekti prošli obuku, ovaj proces bi mogao biti završen uskoro.

12.2 OPERATIVNI CILJ III.2: POVEĆANJE INVESTICIONOG KAPACITETA SEKTORA INDIKATOR UČINKA: Povećanje broja projekata sufinansiranih kroz dostupna sredstva pretpristupne podrške Investicioni kapacitet sektora pokazao se kao jedna od značajnih prepreka u sprovođenju programa podrške. To se jasno vidi iz ukupnog broja zainteresovanih strana koje učestvuju u različitim programima podrške koji su dosad implementirani kroz budžetske linije MIDAS i IPARD. Stoga je potrebno prevazići ove teškoće uspostavljanjem odgovarajućih finansijskih mehanizama koji će podstaći zainteresovane strane da se priključe investicionim prilikama. Strategija komunikacije predstavlja važan element u podizanju svijesti o Zajedničkoj politici ribarstva i standardima koji treba da budu ispunjeni prilikom 86 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A52021DC0141 77 pristupanja EU. Pretpristupni period je ključan za postizanje željenog nivoa konkurentnosti i jačanja sektora za sve izazove budućnosti. MJERA III.2.1: Uspostavljanje javnih revolving kreditnih sredstava za ribarstvo/akvakulturu kako bi se spustila granica jemstava koja su trenutno potrebna za nacionalne investicije i pristup pretpristupnim fondovima INDIKATOR REZULTATA: Zainteresovane strane u sektoru koriste dostupne kreditne linije; povećanje investicija u sektor Ova mjera se smatra neophodnom pretpostavkom za maksimalno iskorišćavanje pretpristupnog sufinansiranja u cilju povećanja konkurentnosti i otpornosti sektora. Zainteresovane strane u ribarstvu generalno nijesu finansijski snažne i potrebne su im inicijative koje će povećati dostupnost sredstava. Mali broj direktnih korisnika pretpristupne podrške dobar je pokazatelj da je potrebno uspostavljanje javnih revolving kreditnih sredstava za ribarstvo/akvakulturu, kako bi se spustila granica jemstava koja su trenutno potrebna za nacionalne investicije i pristup IPARD.

12.3 OPERATIVNI CILJ III.3: ODGOVARAJUĆA MREŽA INFRASTRUKTURE ZA ISKRCAJ KOJA PRUŽA POTPUNU LOGISTIČKU PODRŠKU OPERATIVNOJ RIBARSKOJ FLOTI I NA ODGOVARAJUĆI NAČIN ODGOVARA OBAVEZAMA ISKRCAJA INDIKATOR UČINKA Unaprijeđena infrastruktura iskrcaja koja odgovara potrebama aktivne ribarske flote Trenutno ne postoje uređena mjesta iskrcaja, pa se riba distribuira kupcima direktno sa plovila. Regulativom (EU) 1967/2006 propisano je da se ulovi iz koča, plivarica, plivajućih parangala, dredža i hidrauličnih dredža smiju prvi put iskrcavati i prodavati samo na pristaništima koja je odredila članica država. Osim toga, mjesta za iskrcaj treba da budu adekvatno opremljena za sprovođenje obaveze iskrcaja, kao i za vaganje i kontrolu uopšte. MPŠV je 2018. godine donijelo Pravilnik o tehničkim uslovima i iskrcaju, prema kojem se prvi iskrcaj ulovljene ribe i drugih morskih organizama može vršiti samo na mjestima koja ispunjavaju tehničke uslove za inspekcijski nadzor ribarskih plovila. Mjesto iskrcaja treba da obezbijede siguran pristup ribarskim plovilima, pristup vozilima, treba da imaju pristup za lica koja se bave ribolovom i da budu tehnički opremljena za elektronsko evidentiranje ribolovnih aktivnosti i ulova (vaganje). Pravilnikom je utvrđeno ukupno 46 mjesta iskrcaja sa lokacijama (opisnim) i dužinom obale. U 2019. godini potpisan je sporazum o zajmu sa Svjetskom bankom za sprovođenje projekta MIDAS 2, koji, između ostalih aktivnosti, predviđa investicije u infrastrukturu iskrcaja. Da bi se usaglasile odredbe pravne tekovine EU u kontekstu iskrcaja, Crna Gora će nastaviti sa naporima u uspostavljanju i opremanju infrastrukture za iskrcaje. MJERA III.3 1: Investicije u luke za iskrcaje (uključujući opremanje i građevinske radove) Herceg Novi, Tivat, Kotor, Budva, Bar, Ulcinj INDIKATOR REZULTATA: Modernizovano i opremljeno 3 pristaništa za iskrcaj Analize statističkih podataka prema luci registracije ukazuju na najznačajnije luke u koje bi trebalo usmjeriti investicije kako bi se zadovoljile potrebe čak 70% crnogorske ribarske flote. Najveći broj 78 ribarskih plovila registrovan je u Ulcinju (22%, ili oko 60 plovila) i svi oni spadaju u kategoriju ribarskih plovila za mali obalni ribolov (nema PS ili OTB plovila). Budva je luka registracije za 19% (ili 50 plovila), od čega skoro 2/3 takođe spada u kategoriju malih obalnih ribarskih plovila. Bar je luka registracije za 16% ribarske flote, ili ukupno 44 plovila, od kojih su 10 OTB plovila i 7 PS plovila, dok Kotor i Herceg Novi čine 13% flote, a slijede ih Tivat i Zelenika. Aktivnosti su u poodmakloj fazi u ribarskoj luci (mjestu iskrcaja) u Ulcinju, dok kod ostalih postoji potreba za ulaganjem dodatnih napora. U 2018. godini Crna Gora je potpisala sporazum o zajmu sa Svjetskom bankom za sprovođenje projekta MIDAS 2, koji je, između ostalih aktivnosti, planirao potencijalnu izgradnju ribarske luke (mjesta iskrcaja) u Ulcinju, Baru i Herceg Novom. Vrijednost MIDAS 2 projekta iznosi 30 miliona eura, a traje do juna 2025. godine. Kasnije je MPŠV moralo da povuče opciju izgradnje ribarske luke u Herceg Novom (Zelenika), barem za sada, zbog snažnog otpora lokalnog stanovništva. Projekat za ribarsku luku u Ulcinju (Rt Đeran) je u toku, ali uz značajno kašnjenje. Što se tiče ribarske luke u Baru, planirano je da se rekonstruiše GAT 9 gde su ribarska plovila sada vezana (planirano je da luka ima 20 vezova za brodove dužine od 10 do 40 metara i 50 vezova za brodove do 10 metara). Ribarska luka u Baru mogla bi ribarima da obezbijedi mjesto iskrcaja, mogućnost skladištenja i prerade, kao i drugu logistiku. Indikator rezultata za ovu mjeru su 3 luke za iskrcaj u periodu od 2024. do 2029. godine, što bi takođe trebalo smatrati uspjehom budući da su investicije u luke iskrcaja najzahtjevniji projekti u smislu finansija, logistike i potrebnog vremena. MJERA III.3 2: Investicije u mjesta iskrcaja INDIKATOR REZULTATA: Broj opremljenih mjesta iskrcaja MPŠV je 2018. godine donijelo Pravilnik o tehničkim uslovima i iskrcaju, prema kojem se prvi iskrcaj ulovljene ribe i drugih morskih organizama može vršiti samo na mjestima koja ispunjavaju tehničke uslove za inspekcijski nadzor ribarskih plovila. Mjesto iskrcaja treba da obezbijedi siguran pristup ribarskim plovilima, pristup vozilima, treba da imaju pristup za lica koja se bave ribolovom i da budu tehnički opremljena za elektronsko evidentiranje ribolovnih aktivnosti i ulova (vaganje). Mjesta iskrcaja (ribarske luke su takođe mjesta iskrcaja) treba da budu i označena na odgovarajući način. Pravilnikom je utvrđeno 46 mjesta iskrcaja sa lokacijama (opisnim) i dužinom obale. U 2023. godini Crna Gora je zatražila izradu studije o tržištu proizvoda ribarstva i akvakulture, koja nije bila završena u trenutku izrade strategije, ali će pružiti detaljnije smjernice za investicije u mjesta iskrcaja.

12.4 OPERATIVNI CILJ III.4: POVEĆANJE DODATE VRIJEDNOSTI PROIZVODA RIBARSTVA I AKVAKULTURE INDIKATOR UČINKA: Povećanje prerađivačke proizvodnje INDIKATOR UČINKA: Povećanje broja novih proizvoda na tržištu Mali obim primarne proizvodnje zahtijeva orijentaciju na količinu i dodatu vrijednost kako bi bila ekonomski efikasna. Iako domaće tržište ima potencijal da prihvati i veće količine sirovih i neprerađenih proizvoda, savremeni način života i rastuće turističko tržište zahtijevaju veći stepen diverzifikacije i prerade kako bi se obezbijedio širi asortiman hranljivih proizvoda, spremnih za upotrebu. Stoga je ključno povezati industriju prerade s domaćom proizvodnjom i u ribarstvu i akvakulturi. Ti proizvodi bili bi namijenjeni prvenstveno za posredni izvoz putem turizma i za nova tržišta i niše. Crna Gora vidi razvoj prerađivačke industrije prije svega u razvoju proizvoda visoke vrijednosti za tržište niše, praćen promotivnom kampanjom. Povezivanje proizvodnje s hotelskim lancima vidi se kao još jedan način 79 plasiranja visokovrijednih proizvoda na tržište, kako u Crnoj Gori, tako i izvan nje. Broj stanovnika Crne Gore i potrošnja po glavi stanovnika ne opravdavaju povećanje proizvodnje (ne očekuje se značajan rast potrošnje), zbog čega Crna Gora vidi svoj marketinški potencijal prvenstveno u povećanoj potrošnji tokom turističke sezone. Sa sinergetskim efektom razvoja seoskog turizma, biće moguće plasirati proizvode ribarstva na tržište tokom cijele godine, a strateški cilj razvoja turizma uključuje i produženje turističke sezone. To se prije svega odnosi na područja oko Skadarskog jezera i ušća rijeke Bojane, gdje se tradicionalno konzumiraju i proizvode proizvodi ribarstva i gdje postoje značajni potencijali za razvoj seoskog turizma. Prerađivačku industriji treba modernizovati i proširiti, a osim toga, Crna Gora treba da istraži mogućnosti drugih tržišnih kanala u regionu. U tom cilju, predviđeno je nastaviti finansiranje osnivanja zadruga i/ili organizacija proizvođača (OP), koje mogu da preuzmu ulogu objedinjavanja proizvedenih količina i tako povećati ponudu, a takođe mogu biti korisnici ciljane pomoći i podrške. IPARD program predviđa neke mjere u tom cilju. Razvoj tržišta vidi se kroz brendiranje proizvoda i ispunjavanje određenih standarda za proizvode ribarstva i akvakulture. Osim brendiranja finalnog proizvoda, Crna Gora razmatra mogućnosti sertifikacije svojih ribolova, na primjer, dobijanjem MSC sertifikata. Što se tiče akvakulture, takođe treba razmotriti razvoj organske akvakulture, posebno za školjke, i geografske oznake porijekla za određene vrste, poput dagnji, i povezivanje turizma s uzgajalištima akvakulture. Takođe treba uložiti dodatne napore u uređenje tržišta. Jedan od mehanizama podrazumijeva formiranje organizacija proizvođača. Organizacije oroizvođača predstavljaju koristan alat za sektor, a olakšavaju i upravljanje. MJERA III.4.1: Investicije u postojeće prerađivačke kapacitete INDIKATOR REZULTATA: Broj modernizovanih objekata Imajući u vidu kontinuiran rast potražnje za proizvodima od ribe, što je prije svega rezultat sve češćih i većih zahtjeva turista, ali i činjenice da se na taj način ostvaruje dodatni profit, realno je očekivati da će u narednom periodu biti sve više ljudi zainteresovanih za ulaganje u objekte za preradu ribe. Investicije u postojeće kapacitete za preradu treba da obuhvate i usklađivanje s pravilima, standardima i praksom EU, kao i modernizaciju kapaciteta za preradu, jačanje konkurentnosti lokalnih proizvođača kako bi se prilagodili zahtjevima domaćeg i stranih tržišta. Investicije bi trebalo da imaju za cilj uvođenje novih tehnologija, poboljšanje tehnoloških postupaka, povećanje produktivnosti, kvaliteta proizvoda i smanjenje proizvodnih troškova. Takođe bi ih trebalo povezati s tržišnim mjerama kako bi se domaća riba učinila prepoznatljivom na tržištu, na primjer, stvaranjem brenda za ribu iz Skadarskog jezera ili za školjke itd. MJERA III.4.2: Investicije u nove prerađivačke kapacitete INDIKATOR REZULTATA: Broj novoosnovanih objekata Prema Sektorskoj analizi, proizvodnja u akvakulturi trebalo bi da se poveća za 500 tona u slatkovodnoj akvakulturi (pastrmka) i za 300 tona u marikulturi (školjke i bijela riba). Modernizacija ribarske flote i uvođenje novih ribarskih plovila u flotu takođe bi omogućili veće količine ulova, uglavnom malih plavih i demerzalnih vrsta ribe. Povezivanjem ulova i uzgoja kao primarne proizvodnje s turizmom, kao i s preradom, stvaranjem proizvoda visoke dodate vrijednosti koji će biti konkurentni na tržištu, turistička ponuda mogla bi se značajno obogatiti. Osim povećanja domaće proizvodnje, ne očekuje se značajan pad uvoza ribljih proizvoda zbog broja turista. Stoga bi investicije u nove kapacitete za preradu bile 80 korisne. To bi takođe pružilo podršku ekonomskom i društvenom razvoju ruralnih područja i malih i srednjih poduzeća. MJERA III.4.3: Marketinške mjere usmjerene na brendiranje i označavanje INDIKATOR REZULTATA: Broj investicija, Broj marketinških kampanja; Broj inicijativa za brendiranje; Broj oznaka Kao turistička zemlja sa sopstvenim prirodnim resursima, Crna Gora mora učiniti svoje ribarske proizvode vidljivima na tržištu. Mjere namijenjene za tržište imale bi za cilj stvaranje prepoznatljivih proizvoda ribarstva i akvakulture na tržištu. Na taj način stvorili bi se proizvodi veće dodate vrijednosti, a povećala bi se i potrošnja proizvoda iz akvakulture i ribarstva u Crnoj Gori. Mjere usmjerene na tržište trebalo bi obuhvate i nabavku opreme za bolje rukovanje i distribuciju ribe kako bi se obezbijedio bolji kvalitet proizvoda i isporuka. MJERA III.4.4: Podrška razvoju organizacija proizvođača INDIKATOR REZULTATA: Broj priznatih OP Organizacija proizvođača (OP) je zvanično priznato tijelo koje su osnovali i koje kontrolišu proizvođači u određenom sektoru (poljoprivreda, ribarstvo, akvakultura itd.), osnovano na inicijativu samih proizvođača kako bi ostvarili svoje posebne ciljeve. OP se osnivaju u skladu s nizom odredbi evropskih propisa a odobravaju ih nadležni organi država. Mogu biti aktivne na nacionalnom, regionalnom i globalnom nivou kao OP, udruženja OP i međugranske organizacije. Za ribarstvo i akvakulturu, priznanje OP zasniva se na dva glavna evropska propisa: Regulativi o zajedničkoj politici ribarstva (ZRP) (Regulativa (EU) br. 1380/2013) i Regulativi o zajedničkom uređenju tržišta (ZUT) (Regulativa (EU) br. 1379/2013). OP su prepoznate kao ključni akteri u postizanju ciljeva ZRP i ZUT. Postoji opsežan skup pravila i postupaka za njihov razvoj i monitoring, kao i značajna finansijska podrška koja im omogućava da postignu svoje ciljeve. Podrška razvoju organizacija mora biti usmjerena jednako prema upravi i sektoru, odnosno zajedno moraju pronaći najbolja moguća rješenja za osnivanje organizacija u Crnoj Gori koje će, uz podršku uprave, ostvariti svoje ciljeve. Podrška treba da obuhvati obuku, edukaciju, radionice, izradu mogućih scenarija prilagođenih Crnoj Gori i, konačno, formiranje organizacije proizvođača u ribarstvu i akvakulturi. 81 13 OPIS AKTIVNOSTI NADLEŽNIH ORGANA I TIJELA ZA PRAĆENJE SPROVOĐENJA STRATEGIJE, IZVJEŠTAVANJE I EVALUACIJA (M&E) Ključna faza za uspješnost sprovođenja Strategije i njenih ciljeva jeste praćenje i izvještavanje o rezulatatima njenog sprovođenja. Pri tome imamo na umu da je ovo bio jedan od glavnih nedostataka implementacije prošle Strategije 2015-2020. godine, međutim u to vrijeme nisu bile propisane procedure, ni metodologija koja bi omogućila njeno praćenje. Uspješno izvještavajne biće omogućeno kroz uspostavljanje adekvatnog informacionog sistema i iako DR već ima uveden informacioni sistem putem kojeg prikuplja sve podatke vezane za ribarstvo i akvakulturu, Strategija upravo predviđa njegovo poboljšanje koje će omogućiti i preciznije izvještavanje za potrebe praćenja implementacije Strategije. Faze u procesu praćenja sprovođenja Strategije su: 1) prikupljanje podataka 2) analiza dobijenih podataka 3) izvještavanje 4) izrada preporuka za unaprjeđenje dokumenta 5) srednjoročna evalucija 6) završna evaluacija DR će, kao organizaciona jedinica MPŠV, biti odgovoran za prikupljanje i analizu podataka koji će se prikupljati kroz različite izvore koji zavise od mjere koja se provodi. Dio podataka može se dobiti direktno iz informacionog sistema, a dio iz prijavljenih i realizovanih programa podrške privrednim subjektima, dio iz administratvinih izvora MPŠV. DR će organizovati konsultativne sastanke sa svim nosiocima zaduženim za realizaciju predviđenih aktivnosti, kao i sa predstavnicima privredenog sektora, profesionalnih ribarskih udruženja, naučnog sektora i nevladinog sektora, kako bi kroz involviranost svih zainteresovanih subjekata izveli zajedničke zaključke i došli do predloga mjera koje treba preduzeti radi postizanja maksimalne implementacije Strategije. Ovaj proces će inicirati DR najmanje dva puta godišnje. S obzirom na to da DR nikada do sada nije koristio ovaj pristup, važno je unaprijed na primjeren način obučiti zaposlene i zaposlenog zaduženog za M&E kako bi pravovremeno obezbijedili odgovarajuće materijale za evaluaciju. Na osnovu analiziranog stepena implementacije Strategije, DR če obraditi i pripremiti, MPŠV dostaviti Vladi na razmatranje Godišnji izvještaj o sprovođenju Strategije. Predmetni izvještaj biće, nakon mišljenja Generalnog sekretarijata Vlade, dostavljen Komisiji za ekonomsku politiku i finansijski sistem, a potom Vladi Crne Gore na razmatranje u decembru svake kalendarske godine tokom trajanja vremenskog okvira Strategije, odnosno 2024-2029. godine. Godišnji izvještaj sadržaće rezultate aktivnosti iz prethodne godine. Svaki Godišnji izvještaj biće trasparentan i kao takav objavljen na web stranici MPŠV. Na taj način će i šira društvena zajednica biti informisana i civilni sektor će moći participirati u strateškim procesima kroz dostavljanje svojih inicijativa i predloga. Uz Godišnje izvještaje, DR će pripremiti jedan srednjoročni izvještaj po završetku dvije godine od implementacije Strategije, te završni izvještaj po isteku vremenskog perioda na koji se Strategija odnosi. Završni izvještaj sadržaće informacije o svim rezultatima sprovedenih aktivnosti sa detaljnjim prikazom 82 stepena ispunjenosti operativnih i strateških ciljeva za sveukupan period trajanja strateškog dokumenta. Postupak dostave i objave izvještaja isti je kao i kod Godišnjih izvještaja. Izvještaji će biti strukturisani u skladu sa zahtjevima sadržanim u Uredbi o načinu i postupku izrade, usklađivanja i praćenja strateških dokumenata, pratećim smjernicama i metodologiji. Za potrebe evaluacije MPŠV će angažovati spoljne eksperte, nezavisne evaluatore, kako bi na ovaj način bio osiguran potpuno objektivan, nepristrasan proces evaluacije. Srednjoročna evaluacija Strategije ima za cilj osigurati uvid u postignute efekte u srednjem roku, a procjena finansijskog okvira za ovu aktivnost biće dio Akcionog plana nakog prve revizije koja je planirana nakon prve godine trajanja Strategije. Konačni rezultati ovog M&E poduhvata jesu predstavljanje rezultata odgovornijih aktivnosti zainteresovanim stranama, pružaocima resursa i partnerima. Aktivnosti M&E i rezultati doprinijeće unapređenju odgovornosti u smislu odobrenog akcionog plana. Kriterijumi i mjerila evaluacije i odgovorna uprava i tijela su razumljivi sami po sebi iz akcionog plana. 83 14 STRATEGIJA KOMUNIKACIJE Strategija komunikacije služi kao vodič za aktivnosti koje treba preduzeti kako bi informacije o ciljevima i prioritetima utvrđenim u strateškom dokumentu stigle do krajnjih korisnika. Stoga je potrebno odrediti opšte i posebne ciljeve strategije komunikacije, čija realizacija će osigurati visok nivo informisanosti zainteresovanih strana i šire javnosti, mehanizam povratne informacije i koordinaciju aktivnosti svih zainteresovanih strana. Strategija komunikacije mora biti izrađena za Strategiju razvoja sektora ribarstva s akcionim planom 2024-2029, a u tu svrhu, slijede predlozi specifičnih ciljeva Strategije komunikacije: Posebni cilj 1: Poboljšati transparentnost procesa izrade, usvajanja, sprovođenja i evaluacije Strategije razvoja sektora ribarstva s akcionim planom 2024-2029. Posebni cilj 2: Uspostaviti dijalog i saradnju između zainteresovanih strana svih sektora (ribarstvo, akvakultura, turizam, pomorstvo, životna sredina, marketing, prerada) i šire javnosti u svim fazama procesa razvoja. Posebni cilj 3: Informisanje javnosti i potencijalnih korisnika o mogućim izvorima finansiranja sektora ribarstva i akvakulture iz nacionalnih, EU ili međunarodnih fondova. Strategija komunikacije mora uspostaviti svoja načela, ciljne grupe, komunikacijske alate s ključnim porukama, mjere i aktivnosti, akcioni plan, vremenski okvir, budžet i monitoring i evaluaciju. Uspješna strategija komunikacije prilagođena je potrebama i preferencijama ciljne publike i osmišljena je tako da pruži podršku postizanju ciljeva postavljenih Strategijom. 84 III. AKCIONI PLAN Strateški cilj I Pravni okvir i mehanizmi usklađeni s međunarodno postavljenim obavezama Operativni cilj I.1. Svi osnovni principi ZRP i RFMO integrisani su u nacionalni pravni okvir Procjena Neophodna potrebnih Mjera (M) Godina Odgovorna institucija: Indikator finansijska sredstava podrška / Izvor (EUR) M I.1.1. Usvajanje novog Datum i broj SL. l CG TAIEX Zakona o morskom 2024. MPŠV s objavljenim Međunarodna 15,000 ribarstvu i zakonom pomoć marikulturi M I.1.2. Analiza nedostataka Datum i broj SL. l CG i usvajanje Zakona o Nacionalni 2024. MPŠV s objavljenim 5,000 uređenju tržišta u budžet zakonom ribarstvu i akvakulturi M I.1.3. Izmjena i usvajanje Zakona o Datum i broj SL. l CG Nacionalni strukturnim 2024. MPŠV s objavljenim 5,000 budžet mjerama i državnoj zakonom pomoći u ribarstvu i akvakulturi M I.1.4: Broj uredbi Usvajanje objavljenih na podzakonskih akata osnovu Međunarodna kojima se detaljno 2025-2027. MPŠV novih/izmijenjenih 50,000 pomoć (IPA) razrađuje primjena zakona; Datumi i glavnih načela ZRP i brojevi Sl.l Crne RFMO Gore Vladina M I.1.5. odluka/mišljenje i Ispitivanje MPŠV, Vlada Crne ratifikacija Nacionalni strateškog interesa 2024. / Gore sporazuma budžet za pridruživanje Članarina (u slučaju dodatnim RFMO pridruživanja) M I.1.6. Nacionalni izvještaj Analiza primjene MPŠV, Ministarstvo izrađen u saradnji Međunarodna ekološkog aspekta ekologije, prostornog 2025. između dvije pomoć (ostalo 15,000 integrisanog u planiranja i urbanizma administracije EK) politike EU ZRP i (MESPU) (FISH+NATURE) RFMO M I.1.7 Datum nacionalnog Međunarodna Izrada mape puta za 2026. MPŠV, MEPPU predstavljanja mape pomoć (ostalo 5,000 zaštitu i obnovu puta EK) morskih ekosistema Operativni cilj I.2 Uspostavljeni su ključni mehanizmi za djelotvorno upravljanje, kako ih definišu međunarodni standardi 85 Procjena Neophodna potrebnih Mjera (M) Godina Odgovorna institucija: Indikator finansijska sredstava podrška / Izvor (EUR) M I.2.1 Broj ulaza/izlaza u Unapređenje registru Registra flote, Međunarodna 2025-2026. MPŠV Broj ispunjenih 40,000 uključujući pomoć (IPA) obaveza uspostavljanje šeme izvještavanja ulaza-izlaza M I.2.2 Ponovno mjerenje Ažurirane brojke o flote i utvrđivanje godina floti/Izvještaji EK, Lučke vlasti / / maksimalnog pristupanja izvještaji o floti, kapaciteta ribarske izvještaji MPŠV flote Broj plovila u M I.2.3 ključnim Završetak segmentima flote Međunarodna obuhvatanja 2024-2026. MPŠV 80,000 potpuno pomoć (IPA) ribarske flote VMS- obuhvaćenih VMS i om i ERS-om ERS M I.2.4 STECF izvještaj o Nacionalni Izrada izvještaja o 2026. MPŠV zvanično predatom 5,000 budžet floti Izvještaju o floti M I.2.5. Usvojena 4 plana Usvajanje ključnih MPŠV upravljanja; Međunarodna planova upravljanja 2024. 30,000 IBMK relevantni STECF pomoć (IPA) ribarstvom (PS, izvještaji OTB, SV, ELE) M I.2.6 Izrada Nacionalnog Međunarodna 2026. MPŠV NSPA je usvojen 15,000 strateškog plana za pomoć (IPA) akvakulturu RIS ispunjava sve Nacionalni zahtjeve koji 800,000 M I.2.7 budžet 2024-2028. MPŠV proizilaze iz politika (100,000 + Unapređenje RIS Međunarodna EU i međunarodnih 700,000) pomoć (IPA) politika M I.2.8 Ažuriranje Izrađen nacrt plana Nacionalnog rada za nacionalno Međunarodna 2024. MPŠV 10,000 programa prikupljanje pomoć (IPA) prikupljanja podataka podataka M I.2.9 Izrada operativnog MPŠV/IBMK/Agencija programa/ostalih za plaćanja (PA)/organ Nacionalni programskih 2029. Nacrt OP izrađen 10,000 nadležan za regionalni budžet dokumenata (u razvoj skladu s novim EMFAF fondom) M I.2.10 Opis sistema za sprovođenje MPŠV/PA/Ministarstvo strukturnih mjera finansija (MF)/organ Izrađen nacrt opisa Nacionalni 2029. 10,000 (EMFAF ili drugi nadležan za regionalni sistema budžet instrument) i razvoj operativna struktura 86 M I.2.11 Strateška procjena Nacionalni uticaja na životnu 2025. i Izrađeni nacrti za budžet sredinu za MPŠV, MEPPU 50,000 2029. obje SEA Međunarodna operativni program i pomoć (IPA) Nacionalni strateški plan za akvakulturu 87 Strateški cilj II Djelotvorna kontrola i efikasna administracija kao ključni sistemi podrške za zdravo i održivo ribarstvo Operativni cilj II.1 Djelotvorna kontrola kao garancija usaglašenosti Neophodna Procjena Odgovorna finansijska potrebnih Mjera (M) Godina Indikator institucija: podrška / sredstava Izvor (EUR) M II.1.1 Međunarodna Analiza radnog 2024. MPŠV Izvještaj o ARO 5,000 pomoć (IPA) opterećenja za inspekciju M II.1.2 Prilagođena Optimizacija organizacione 2024. MPŠV organizaciona / / šeme šema Povećan broj izvještaja o obavljenom M II.1.3 inspekcijskom Nacionalni Izgradnja administrativnih 2024-2028. MPŠV 20,000 nadzoru budžet (plate) kapaciteta (inspektori) Povećan broj inspektora za ribarstvo do 2027. M II.1.4 Analiza potreba za Međunarodna obukom za osoblje u 2024. MPŠV Nacrt APO izrađen 5,000 pomoć (IPA) inspekcijskom nadzoru i kontroli M II.1.5 MPŠV Izvještaj o Održavanje obuke za Ministarstvo održanim Međunarodna inspekcijsko osoblje 2025-2027. saobraćaja obukama pomoć (ostalo 20,000 (inspektori za ribarstvo, Ministarstvo Broj zaposlenih EK) službenici pomorske unutrašnjih poslova koji su obučeni policije) M II.1.6 Obuka za nadležno osoblje Izvještaj o Direktorata za ribarstvo, održanim Međunarodna MPŠV granične veterinarske 2026. obukama pomoć (ostalo 20,000 Carina inspekcije i carinske službe Broj zaposlenih EK) (za kontrolu potvrda o koji su obučeni ulovu) Usvojen postupak M II.1.7 inspekcijskog Međunarodna Izrada postupaka i planova 2024-2025. MPŠV nadzora 30,000 pomoć (IPA) rada inspekcijskog nadzora Usvojen godišnji plan rada Funkcionalne specifikacije za M II.1.8 uspostavljanje IT Međunarodna IT podrška monitoringu, 2024-2026. MPŠV 100,000 sistema pomoć (IPA) kontroli i nadzoru IT sistem uspostavljen 88 Nabavljena oprema Povećana M II.1.9 efikasnost Nabavka opreme (hardver inspekcijskog Međunarodna i softver) za ovlašćeno 2024-2026. MPŠV nadzora na moru i 500,000 pomoć (IPA) osoblje za inspekcijski na kopnu nadzor i kontrolu Povećan broj izvještaja o inspekcijskom nadzoru MPŠV, Ministarstvo kapitalnih investicija - Direktorat za Uveden plan M II.1.10 pomorski saobraćaj, uzorkovanja Nacionalni Sprovođenje sertifikacije 2025. 10,000 sigurnost plovidbe, Broj provjera budžet motora zaštitu od zagađenja snage motora i pomorsku privredu Mašinski fakultet MPŠV Ministarstvo M II.1.11 Program lučke saobraćaja Nacionalni Izrada programa lučke 2027. inspekcije 10,000 Lučke vlast budžet inspekcije uspostavljen Uprava za inspekcijske poslove Operativni cilj II.2: Efikasna, odgovorna i ažurna administracija Neophodna Procjena Odgovorna finansijska potrebnih Mjera (M) Godina Indikator institucija: podrška / sredstava Izvor (EUR) M II.2.1. Međunarodna Analiza radnog 2024. MPŠV Izvještaj o ARO 5,000 pomoć (IPA) opterećenja M II.2.2 Ukupan broj Nacionalni Izgradnja administrativnih 2024-2028. MPŠV zaposlenih 30,000 budžet (plate) kapaciteta povećan do 2027. M II.2.3 Analiza potreba za Međunarodna 2024. MPŠV Nacrt APO izrađen 5,000 obukom za administraciju pomoć (IPA) Direktorata za ribarstvo M II.2.4 Sprovođenje obuke za Direkciju za upravljanje Izvještaj o resursima i ribolovnom održanim Međunarodna flotom, Direkciju za 2025-2028. MPŠV obukama pomoć (ostalo 30,000 monitoring i Direkciju za Broj zaposlenih EK) strukturne mjere, državnu koji su obučeni pomoć, EU fondove i organizaciju tržišta 89 Strateški cilj III Ekološki, ekonomski i socijalno održivo ribarstvo i akvakultura Operativni cilj III.1 Povećanje konkurentnosti sektora primarne proizvodnje Neophodna Odgovorna Procjena potrebnih Mjera (M) Godina Indikator finansijska podrška / institucija: sredstava (EUR) Izvor M III.1.1 Broj novih Modernizacija flote ribarskih plovila Nacionalni budžet (unapređenje uslova 2024- 2,500,000 MPŠV Broj plovila koji Međunarodna rada i sigurnosti na 2029. nac+550,000 SB koriste podršku pomoć (za 2024 SB) plovilu, unaprijeđen za investicije kvalitet proizvoda) Ukupna obnovljena Nacionalni budžet M III.1.2 2024- snaga motora; 600,000nac+100,000 MPŠV Međunarodna Zamjena motora 2029. Broj plovila koji SB pomoć (za 2024 SB) koriste podršku za investicije M III.1.3 Nacionalni Podrška budžet(kofinansiranje Broj formiranih uspostavljanju 2024- ukupno) MPŠV mrijestilišta i 2,000,000 mrijestilišta i novih 2029. Međunarodna novih uzgajališta uzgajališta pomoć (IPARD akvakulture ukupan) M III.1.4 Podrška Broj postojećih, 2024- modernizaciji MPŠV modernizovanih Nacionalni budžet 820,000 2029. postojećih uzgajališta ugajališta akvakulture M III.1.5 Broj novih vrsta 2025- Uvođenje novih vrsta MPŠV koje su uvedene Nacionalni budžet 250,000 2029. u proizvodnju na tržište M III.1.6 Uvođenje organskog Broj novih vrsta 2025- Međunarodna uzgoja školjki u MPŠV koje su uvedene 100,000 2029. pomoć (ostalo EK) uzgajalištima na tržište akvakulture Operativni cilj III.2 Povećanje investicionog kapaciteta sektora Neophodna Odgovorna Procjena potrebnih Mjera (M) Godina Indikator finansijska podrška / institucija: sredstava (EUR) Izvor M III.2.1 Uspostavljanje javnih revolving kreditnih MPŠV sredstava za Agencija za Raspoloživa ribarstvo/akvakulturu plaćanja za sredstva 2025- kako bi se spustila ruralni zainteresovanim / / 2029. granica jemstava koja razvoj stranama u su trenutno potrebna Ministarstvo sektoru za nacionalne finansija investicije i pristup IPA fondovima Operativni cilj III.3 Odgovarajuća mreža infrastrukture za iskrcaj koja pruža potpunu logističku podršku operativnoj ribarskoj floti i na odgovarajući način odgovara obavezama iskrcaja 90 Neophodna Odgovorna Procjena potrebnih Mjera (M) Godina Indikator finansijska podrška / institucija: sredstava (EURO) Izvor M III.3.1 MPŠV Investicije u luke Ministarstvo Modernizovano iskrcaja (uključujući 2025, regionalnog i opremljeno 3 opremanje i 2027. i Kredit SB 15.000.000 razvoja pristaništa za građevinske radove) 2029. Ministarstvo iskrcaj Bar, Kotor, Herceg saobraćaja Novi, Budva, Tivat MPŠV Ministarstvo M III.3.2 Broj 2024- regionalnog Investicije u mjesta opremljenih Međunarodna 960,000 2029. razvoja iskrcaja mjesta iskrcaja pomoć (GFCM) Ministarstvo saobraćaja Operativni cilj III.4 Povećana dodata vrijednost proizvoda ribarstva Neophodna Odgovorna Procjena potrebnih Mjera (M) Godina Indikator finansijska podrška / institucija: sredstava (EURO) Izvor M III.4.1 Investicije u Broj Međunarodna 2024- postojeće MPŠV modernizovanih pomoć 600,000 2029. prerađivačke objekata Nacionalni budžet kapacitete M III.4.2 Broj Međunarodna Investicije u nove 2024- MPŠV novoosnovanih pomoć 900,000 prerađivačke 2029. objekata Nacionalni budžet kapacitete Broj investicija M III.4.3 (korisnika), Broj 50,000nacionalni+ Marketinške mjere marketinških Međunarodna 2025- 50,000 usmjerene na MPŠV kampanja pomoć 2029. međunarodna brendiranje, Broj inicijativa Nacionalni budžet pomoć označavanje za brendiranje Broj oznaka M III.4.4 50,000nacionalni+ Međunarodna Podrška razvoju 2025- Broj priznatih 50,000 MPŠV pomoć organizacija 2029. OP međunarodna Nacionalni budžet proizvođača pomoć 91 U nastavku je tabelarni prikaz planiranih troškova za period važenja Strategije: Opšti prihodi Donacije - IPA Krediti - Godina budžeta € € Midas € Ostalo EK € Ukupno € 2024 605,000.00 435,000.00 650,000.00 425,000.00 2,115,000.00 2025 715,000.00 635,000.00 5,000,000.00 479,500.00 6,829,500.00 2026 755,000.00 815,000.00 504,500.00 2,074,500.00 2027 780,000.00 560,000.00 5,000,000.00 463,500.00 6,803,500.00 2028 790,000.00 740,000.00 457,500.00 1,987,500.00 2029 830,000.00 425,000.00 5,000,000.00 450,000.00 6,705,000.00 UKUPNO 4,475,000.00 3,610,000.00 15,650,000.00 2,780,000.00 26,515,000.00 92 Prilog I KLJUČNO ZAKONODAVSTVO EU KOJIM SE UREĐUJE RIBARSTVO, A KOJE ZAHTIJEVA USKLAĐIVANJE Upravljanje resursima i ribolovnom flotom − Regulativa (EU) br. 1380/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta od 11. decembra 2013. godine o Zajedničkoj politici ribarstva, o izmjenama regulativa Savjeta (EZ) br. 1954/2003 i (EZ) br. 1224/2009 i o stavljanju van snage regulativa Savjeta (EZ) br. 2371/2002 i (EZ) br. 639/2004 i Odluke Savjeta 2004/585/EZ − Regulativa Savjeta (EZ) br. 1967/2006 od 21. decembra 2006. godine o mjerama upravljanja za održivo iskorišćavanje ribolovnih resursa u Sredozemnom moru, o izmjenama Regulative (EEZ) br. 2847/93 i stavljanju van snage Regulative (EZ) br. 1626/94 − Regulativa (EU) br. 2019/1241 Evropskog parlamenta i Savjeta od 20. juna 2019. godine o očuvanju ribolovnih resursa i zaštiti morskih ekosistema putem tehničkih mjera, o izmjenama regulativa Savjeta (EZ) br. 1967/2006, (EZ) br. 1224/2009 i regulativa (EU) br. 1380/2013, (EU) br. 2016/1139, (EU) br. 2018/973, (EU) br. 2019/472 i (EU) br. 2019/1022 Evropskog parlamenta i Savjeta, i stavljanju van snage regulativa Savjeta (EZ) br. 894/97, (EZ) br. 850/98, (EZ) br. 2549/2000, (EZ) br. 254/2002, (EZ) br. 812/2004 i (EZ) br. 2187/2005 − Regulativa (EU) br. 1343/2011 Evropskog parlamenta i Savjeta od 13. decembra 2011. godine o određenim odredbama za ribolov u području Sporazuma o ribolovu Generalne komisije za ribarstvo za Mediteran (GFCM) i izmjenama Regulative Savjeta (EZ) br. 1967/2006 o mjerama upravljanja za održivo iskorišćavanje ribolovnih resursa u Sredozemnom moru − Regulativa Savjeta (EZ) br. 1100/2007 od 18. septembra 2007. godine o mjerama za obnavljanje stoka evropske jegulje − Regulativa Savjeta (EZ) br. 1185/2003 od 26. juna 2003. godine o uklanjanju peraja ajkula na plovilima − Sprovedbena regulativa Komisije (EU) br. 2017/218 od 6. februara 2017. godine o registru Unije za ribarsku flotu − Regulativa (EU) br. 2017/2403 Evropskog parlamenta i Savjeta od 17. decembra 2013. godine o održivom upravljanju spoljnjim ribarskim flotama i stavljanju van snage Regulative Savjeta (EZ) br. 1006/2008 − Sprovedbena regulativa Komisije (EU) br. 2020/38 od 16. januara 2020. godine o tehničkim operativnim zahtjevima za snimanje, formatiranje i prenos informacija u skladu sa Regulativom (EU) br. 2017/2403 Evropskog parlamenta i Savjeta o održivom upravljanju spoljnjim ribarskim flotama − Regulativa (EU) br. 2019/1241 Evropskog parlamenta i Savjeta od 20. juna 2019. godine o očuvanju ribolovnih resursa i zaštiti morskih ekosistema putem tehničkih mjera Inspekcija i kontrola − Regulativa Savjeta (EZ) br. 1224/2009 od 20. novembra 2009. godine o uspostavljanju sistema kontrole Unije u cilju obezbjeđivanja usaglašenosti sa pravilima zajedničke ribarske politike, kojom se menjaju regulative (EZ) br. 847/96, (EZ) br. 2371/2002, (EZ) br. 811/2004, (EZ) br. 768/2005, (EZ) br. 2115/2005, (EZ) br. 2166/2005, (EZ) br. 388/2006, (EZ) br. 509/2007, (EZ) br. 676/2007, (EZ) br. 1098/2007, (EZ) br. 1300/2008, (EZ) br. 1342/2008 i stavljaju van snage Regulative (EEZ) br. 2847/93, (EZ) br. 1627/94 i (EZ) br. 1966/2006 − Sprobedbena regulativa Komisije (EU) br. 404/2011 od 8. aprila 2011. godine o donošenju detaljnih pravila za sprovođenje Regulative Savjeta (EZ) br. 1224/2009 o uspostavljanju sistema kontrole Zajednice radi obezbjeđivanja usaglašenosti sa pravilima Zajedničke ribarske politike 93 − Regulativa Savjeta (EZ) br. 1005/2008 od 29. septembra 2008. godine o uspostavljanju sistema Zajednice za sprečavanje, suzbijanje i zaustavljanje nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova, o izmjenama Regulativa (EEZ) br. 2847/93, (EZ) br. 1936/2001 i (EZ) br. 601/2004 i stavljanju van snage regulativa (EZ) br. 1093/94 i (EZ) br. 1447/1999 − Regulativa Komisije (EZ) br. 1010/2009 od 22. oktobra 2009. godine o donošenju detaljnih pravila za sprovođenje Regulative Savjeta (EZ) br. 1005/2008 o uspostavljanju sistema Zajednice za sprečavanje, suzbijanje i zaustavljanje nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova − Regulativa (EU) br. 2019/473 Evropskog parlamenta i Savjeta od 19. marta 2019. godine o Evropskoj agenciji za kontrolu ribarstva − Sporazum FAO o mjerama države luke (PSMA) − Regulativa Savjeta (EZ) br. 768/2005 od 26. aprila 2005. godine o uspostavljanju Agencije za kontrolu ribarstva Zajednice i izmjenama Regulative (EEZ) br. 2847/93 o usklađivanju sistema kontrole koji se primjenjuje na Zajedničku politiku ribarstva (SL L 128, 21.5.2005, str. 1). − Regulativa (EU) br. 2019/473 Evropskog parlamenta i Savjeta od 19. marta 2019. godine o Evropskoj agenciji za kontrolu ribarstva (kodifikacija) Strukturna politika i državna pomoć − Regulativa (EU) 2021/1139 Evropskog parlamenta i Savjeta od 7. jula 2021. godine o osnivanju Evropskog fonda za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu i o izmjenama Regulative (EU) 2017/1004 − Regulativa o utvrđivanju zajedničkih odredaba (Regulativa (EU) 2021/1060) utvđuje zajednički skup pravila za sve ESI fondove. Ovo obuhvata odredbe koje se odnose na uslove, praćenje uspješnosti, organizaciju monitoringa, izvještavanja, evaluacije i pravila prihvatljivosti. − Regulativa o utvrđivanju zajedničkih odredaba ((EU) br. 1303/2013) utvrđuje zajednički skup pravila za sve ESI fondove. Ovo obuhvata odredbe koje se odnose na uslove, praćenje uspješnosti, organizaciju monitoringa, izvještavanja, evaluacije i pravila prihvatljivosti. − Regulativa Komisije (EU) br. 717/2014 od 27. juna 2014. o primjeni članova 107 i 108 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije na de minimis podršku u sektoru ribarstva i akvakulture − Regulativa Komisije (EU) 2022/2473 od 14. decembra 2022. godine o proglašenju određenih kategorija pomoći preduzećima koja se bave proizvodnjom, preradom i prodajom proizvoda ribarstva i akvakulture koji su usklađeni s unutrašnjim tržištem u primjeni čl. 107 i 108 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije − Komunikacija Komisije - Smjernice za državnu pomoć u sektoru ribarstva i akvakulture Tržišna politika − Regulativa (EU) br. 1379/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta od 11. decembra 2013. godine o zajedničkom uređenju tržišta proizvoda ribarstva i akvakulture, o izmjenama regulativa Savjeta (EZ) br. 1184/2006 i (EZ) br. 1224/2009 i stavljanju van snage Regulative Savjeta (EZ) br. 104/2000 − Sprovedbena regulativa Komisije (EU) br. 1418/2013 od 17. decembra 2013. godine o proizvodnim i marketinškim planovima u skladu sa Regulativom (EU) br. 1379/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta o zajedničkom uređenju tržišta proizvoda ribarstva i akvakulture 94 − Sprovedbena regulativa Komisije (EU) br. 1419/2013 od 17. decembra 2013. godine o priznavanju organizacija proizvođača i međugranskih organizacija, proširenju pravila organizacija proizvođača i međugranskih organizacija i objavljivanju inicijalnih cena u skladu s Regulativom (EU) br. 1379/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta o zajedničkom uređenju tržišta proizvoda ribarstva i akvakulture − 2014/117/ EU: Preporuka Komisije od 3. marta 2014. godine o uspostavljanju i sprovođenju proizvodnih i marketinških planova u skladu sa Regulativom (EU) br. 1379/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta o zajedničkom uređenju tržišta proizvoda ribarstva i akvakulture − SWD(2016) 113 konačna verzija: RADNI DOKUMENT KOMISIJE - Smjernice za sprovođenje Poglavlja II „Strukovne organizacije“ Regulative (EU) br. 1379/2013 o uspostavljanju zajedničkog uređenja tržišta proizvoda ribarstva i akvakulture − Regulativa Savjeta (EZ) br. 2406/96 od 26. novembra 1996. godine o uspostavljanju zajedničkih tržišnih standarda za određene proizvode ribarstva − Regulativa Komisije (EEZ) br. 3703/85 od 23. decembra 1985. godine o donošenju detaljnih pravila za primjenu zajedničkih tržišnih standarda za određenu svježu ili rashlađenu ribu − Regulativa Savjeta (EEZ) br. 2136/89 od 21. juna 1989. godine o uspostavljanju zajedničkih tržišnih standarda za konzervirane sardine i trgovačkih opisa za konzervirane sardine i proizvode slične sardinama − Regulativa Savjeta (EEZ) br. 1536/92 od 9. juna 1992. godine o uspostavljanju zajedničkih tržišnih standarda za konzerviranu tunu i palamidu − Regulativa Komisije (EU) 2022/2473 od 14. decembra 2022. godine o proglašenju određenih kategorija pomoći preduzećima koja se bave proizvodnjom, preradom i prodajom proizvoda ribarstva i akvakulture koji su usklađeni s unutrašnjim tržištem u primjeni čl. 107 i 108 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije Prikupljanje podataka − Regulativa (EU) br. 2017/1004 Evropskog parlamenta i Savjeta od 17. maja 2017. o uspostavljanju okvira Unije za prikupljanje, upravljanje i korišćenje podataka u sektoru ribarstva i podršku naučnim savjetima u vezi sa zajedničkom politikom ribarstva i o stavljanju van snage Regulative Savjeta (EZ) br. 199/2008 − Regulativa Komisije (EZ) br. 665/2008 od 14. jula 2008. o donošenju detaljnih pravila za primjenu Regulative Savjeta (EZ) br. 199/2008 o uspostavljanju zajedničkog okvira Zajednice za prikupljanje, upravljanje i korišćenje podataka u sektoru ribarstva i podršku naučnim savjetima u vezi sa Zajedničkom politikom ribarstva − Delegirana odluka Komisije (EU) br. 2021/1167 od 27. aprila 2021. o uspostavljanju višegodišnjeg programa Unije za prikupljanje i upravljanje biološkim, ekološkim, tehničkim i socio-ekonomskim podacima u sektorima ribarstva i akvakulture od 2022. godine − Sprovedbena odluka Komisije (EU) br. 2021/1168 od 16. jula 2021. godine o uspostavljanju liste obaveznih obaveznih istraživanja na moru i pragova kao dijela višegodišnjeg programa Unije za prikupljanje podataka u sektorima ribarstva i akvakulture i upravljanje njima od 2022. godine − Sprovedbena odluka Komisije (EU) br. 2022/39 od 12. januara 2022. godine o donošenju pravila o formatu i vremenskim okvirima za podnošenje nacionalnih planova rada i godišnjih izvještaja o prikupljanju podataka u sektorima ribarstva i akvakulture i stavljanju van snage Sprovedbenih odluka (EU) br. 2016/1701 i (EU) br. 2018/1283 − Izvještaj Komisije Evropskom parlamentu i Savjetu o sprovođenju DCF i radni dokument Komisije Zakonodavstvo u oblasti zaštite životne sredine s uticajem na ribarstvo − Direktiva 2008/56/EZ Evropskog parlamenta i Savjeta od 17. juna 2008. godine o uspostavljanju 95 okvira za djelovanje Zajednice u oblasti politike morske životne sredine (Okvirna direktiva o morskoj strategiji) − Direktiva 2000/60/EZ Evropskog parlamenta i Savjeta od 23. oktobra 2000. godine o uspostavljanju okvira za djelovanje Zajednice u oblasti politike voda (Okvirna direktiva o vodama) − Regulativa (EU) br. 1143/2014 Evropskog parlamenta i Savjeta od 22. oktobra 2014. godine o sprečavanju i upravljanju unošenja i širenja invazivnih stranih vrsta − Direktiva 2009/147/EZ Evropskog parlamenta i Savjeta od 30. novembra 2009. godine o očuvanju divljih ptica (Direktiva o pticama) − Direktiva Savjeta 92/43/EEZ od 21. maja 1992. godine o očuvanju prirodnih staništa i divlje faune i flore (Direktiva o staništima) − Direktiva 2001/42/EZ Evropskog parlamenta i Savjeta od 13. decembra 2011. godine o procjeni učinaka određenih planova i programa na životnu sredinu − Paket EK za ribarstvo − Komunikacija Komisije Evropskom parlamentu, Savjetu, Evropskom ekonomsko- socijalnom komitetu i Komitetu regiona: o energetskoj tranziciji EU sektora ribarstva i akvakulture; − Komunikacija Komisije Evropskom parlamentu, Savjetu, Evropskom ekonomsko- socijalnom komitetu i Komitetu regiona: Akcioni plan za zaštitu i obnovu morskih ekosistema u cilju održivosti i otpornosti ribarstva; − Komunikacija o zajedničkoj politici ribarstva danas i sjutra; − Izvještaj o Zajedničkom uređenju tržišta za proizvode ribarstva i akvakulture. − Komunikacija Komisije Evropskom parlamentu, Savjetu, Evropskom ekonomsko- socijalnom komitetu i Komitetu regiona: Strateške smjernice za održiviju i konkurentniju akvakulturu EU u periodu od 2021. do 2030. godine Akvakultura − Strateške smjernice Komisije za održivi razvoj akvakulture EU i Višegodišnji nacionalni strateški planovi za akvakulturu − Regulativa Savjeta (EZ) br. 708/2007 o stranim i lokalnom neprisutnim vrstama u akvakulturi − Regulativa (EU) br. 2018/848 Evropskog parlamenta i Savjeta od 30. maja 2018. godine o organskoj proizvodnji i označavanju organskih proizvoda i stavljanju van snage Regulative Savjeta (EZ) br. 834/2007 96 Prilog II KLJUČNO GFCM ZAKONODAVSTVO KOJIM SE UREĐUJE RIBOLOV Preporuke o očuvanju i upravljanju Ribolov male pelagične ribe − Preporuka GFCM/44/2021/20 o višegodišnjem planu upravljanja za održivu eksploataciju malih pelagičnih resursa u Jadranskom moru (geografska potpodručja 17 i 18) Ribolov demerzalnih vrsta − Preporuka GFCM/43/2019/5 o višegodišnjem planu upravljanja za održivi ribolov demerzalnih riba u Jadranskom moru (geografska potpodručja 17 i 18) − Preporuka GFCM/45/2022/8 o primjeni režima ribolovnog napora za ključne demerzalne resurse u Jadranskom moru (geografska potpodručja 17 i 18) u 2023. godini, proističe iz Preporuke GFCM/43/2019/5 − Preporuka GFCM/44/2021/1 o uspostavljanju režima ribolovnog napora za ključne demerzalne resurse u Jadranskom moru (geografska potpodručja 17 i 18) − Preporuka GFCM/40/2016/5 o uspostavljanju, radi očuvanja, minimalne referentne veličine oslića u Sredozemnom moru − Preporuka GFCM/33/2009/2 o najmanjoj veličini oka sake demerzalnih koča Jegulja − Preporuka GFCM/42/2018/1 o višegodišnjem planu upravljanja za evropsku jegulju u Sredozemnom moru − Preporuka GFCM/45/2022/1 o višegodišnjem planu upravljanja za evropsku jegulju u Sredozemnom moru, o izmjenama Preporuke GFCM/42/2018/1 Crveni koral − Preporuka GFCM/45/2022/2 o planu upravljanja za održivu eksploataciju crvenog korala u Sredozemnom moru, o izmjenama Preporuke GFCM/43/2019/4 − Preporuka GFCM/43/2019/4 o planu upravljanja za održivu eksploataciju crvenog korala u Sredozemnom moru − Preporuka GFCM/41/2017/5 o uspostavljanju regionalnog prilagodljivog plana upravljanja za eksploataciju crvenog korala u Sredozemnom moru − Preporuka GFCM/40/2016/7 o dozvoli za upotrebu daljinski upravljanih vozila u okviru nacionalnih naučno-istraživačkih programa za crveni koral − Preporuka GFCM/36/2012/1 o dodatnim mjerama za eksploataciju crvenog korala u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/35/2011/2 o eksploataciji crvenog korala u području primjene GFCM Preporuka GFCM/35/2011/3 o smanjenju slučajnog ulova morskih ptica u ribolovu u području primjene GFCM Rekreativni ribolov − Preporuka GFCM/45/2022/12 o uspostavljanju skupa minimalnih pravila za održivi rekreativni ribolov u Sredozemnom moru 97 Osjetljve vrste − Preporuka GFCM/44/2021/13 o ublažavanju uticaja ribolova na očuvanje morskih ptica u Sredozemnom moru − Preporuka GFCM/44/2021/14 o ublažavanju uticaja ribolova na očuvanje morskih kornjača − Preporuka GFCM/44/2021/15 o ublažavanju uticaja ribolova na očuvanje kitova − Preporuka GFCM/42/2018/2 o mjerama upravljanja u ribarstvu za očuvanje morskih pasa i raža u GFCM području primjene, o izmjenama Preporuke GFCM/36/2012/3 − Preporuka GFCM/36/2012/2 o ublažavanju slučajnih ulova Cetacea u GFCM području primjene − Preporuka GFCM/36/2012/3 o mjerama upravljanja u ribarstvu za očuvanje morskih pasa i raža u GFCM području primjene − Preporuka GFCM/44/2021/16 o dodatnim mjerama za ublažavanje radi očuvanja hrskavičavih riba u Sredozemnom moru − Recommendation GFCM/35/2011/4 o slučajnom prilovu morskih kornjača u ribarstvu u GFCM području primjene − Preporuka GFCM/35/2011/5 o mjerama u ribarstvu za očuvanje sredozemne morske medvjedice u GFCM području primjene − Preporuka GFCM/30/2006/3 o uspostavljanju područja ograničenog ribolova kako bi se zaštitila osjetljiva staništa dubokog mora Alohtone vrste − Preporuka GFCM/42/2018/7 o regionalnom programu istraživanja o plavim rakovima u Sredozemnom moru Opšte − Preporuka GFCM/29/2005/3 o zabrani upotrebe plutajućih mreža u ribolovu velikih pelagičnih vrsta Preporuke o monitoringu, kontroli i nadzoru − Preporuka GFCM/45/2022/13 o uspostavljanju GFCM dnevnika, o izmjenama Preporuke GFCM/35/2011/1 − Preporuka GFCM/45/2022/14 o regulisanju pretovara u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/44/2021/18 o uspostavljanju GFCM registra ovlašćenih plovila dužih od 15 metara u području primjene GFCM, o izmjenama Preporuke GFCM/33/2009/6 − Preporuka GFCM/44/2021/19 o uspostavljanju liste plovila za koje se pretpostavlja da su vršila nezakonit, neprijavljen i neregulisan ribolov, o stavljanju van snage Preporuke GFCM/33/2009/8 − Preporuka GFCM/44/2021/21 o posmatranjima plovila − Preporuka GFCM/43/2019/7 o informacijama o sporazumima o pristupu u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/43/2019/8 o uspostavljanju liste plovila za koje se pretpostavlja da su vršila nezakonit, neprijavljen i neregulisan ribolov u području primjene GFCM, o izmjenama Preporuke GFCM/33/2009/8 − Preporuka GFCM/42/2018/10 o pristupu informacijama i podacima koji se odnose na monitoring, kontrolu i nadzor u okviru sistema zajedničkih programa inspekcijske kontrole i nadzora − Preporuka GFCM/42/2018/11 o regionalnom obilježavanju ribolovnih alata 98 − Preporuka GFCM/41/2017/7 o regionalnom planu akcije za suzbijanje nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/40/2016/1 o regionalnom programu mjera države luke radi suzbijanja nezakonitog, neprijavljenog i neregulisanog ribolova u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/38/2014/2 o utvrđivanju neusaglašenosti, o izmjenama i stavljanju van snage Preporuke GFCM/34/2010/3 − Preporuka GFCM/35/2011/1 o uspostavljanju GFCM dnevnika, o izmjenama Preporuke GFCM/34/2010/1 − Preporuka GFCM/34/2010/2 o upravljanju ribolovnim kapacitetom − Preporuka GFCM/33/2009/6 o uspostavljanju GFCM registra plovila dužih od 15 metara ovlašćenih za rad u području primjene GFCM, o izmjenama Preporuke GFCM/29/2005/2 − Preporuka GFCM/33/2009/7 o minimalnim standardima za uspostavljanje sistema praćenja plovila u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/33/2009/8 o uspostavljanju liste plovila za koje se pretpostavlja da su vršila nezakonit, neprijavljen i neregulisan ribolov u području primjene GFCM, o stavljanju van snage Preporuke GFCM/30/2006/4 − Preporuka GFCM/22/1997/1 o ograničenju upotrebe lebdećih mreža u Sredozemnom moru Preporuke o prikupljanju podataka − Preporuke o izvještavanju podataka i informacija Preporuka GFCM/41/2017/1 o prijavljivanju podataka i informacija o akvakulturi, o stavljanju van snage Preporuke GFCM/35/2011/6 − Preporuka GFCM/41/2017/6 o dostavljanju podataka o ribolovnim aktivnostima u području primjene GFCM − Preporuka GFCM/40/2016/2 o progresivnom sprovođenju dostavljanja podataka u skladu s GFCM Referentnim okvirom za prikupljanje podataka − Preporuka GFCM/35/2011/6 o izvještavanju podataka i informacija o akvakulturi, o izmjenama Preporuke GFCM/33/2009/4 − Preporuka GFCM/33/2009/3 o primjeni GFCM Matrice statistike Zadatka 1 i o stavljanju van snage Rezolucije GFCM/31/2007/1 − Preporuka GFCM/33/2009/5 o uspostavljanju regionalnog registra GFCM flote 99 Prilog III KLJUČNI ICCAT PROPISI KOJIMA SE UREĐUJE RIBOLOV − Regulativa (EZ) br. 1936/2001 o mjerama kontrole koje se primjenjuju na ribolov određenih resursa visoko migratornih vrsta riba − Regulativa Savjeta (EZ) br. 520/2007 od 7. maja 2007. godine o tehničkim mjerama za očuvanje određenih resursa visoko migratornih vrsta i o stavljanju van snage Regulative (EZ) br. 973/2001 − Regulativa (EU) br. 640/2010 Evropskog parlamenta i Savjeta od 7. jula 2010. godine o uspostavljanju programa za dokumentovanje ulova plavorepe tune (Thunnus thynnus) i o izmjenama Regulative Savjeta (EZ) br. 1984/2003 − Regulativa (EU) 2016/1627 Evropskog parlamenta i Savjeta od 14. septembra 2016. godine o višegodišnjem planu oporavka plavorepe tune na istočnom Atlantiku i Sredozemlju i o stavljanju van snage Regulative Savjeta (EZ) br. 302/2009 − Regulativa (EU) 2017/2107 Evropskog parlamenta i Savjeta od 15. novembra 2017. godine o mjerama upravljanja, očuvanja i kontrole koje se primjenjuju u području Konvencije Međunarodne komisije za očuvanje atlantske tune (ICCAT) i o izmjenama regulativa Savjeta (EZ) br. 1936/2001, (EZ) br. 1984/2003 i (EZ) br. 520/2007. − Delegirana regulativa Komisije (EU) 2018/191 od 30. novembra 2017. godine o izmjenama Delegirane regulative (EU) 2015/98 o sprovođenju međunarodnih obaveza Unije, kako je navedeno u članu 15 stav 2 Regulative (EU) br. 1380/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta, prema Međunarodnoj konvenciji o očuvanju atlantskih tuna, a odnosi se na sredozemne resurse sabljarke − Regulativa (EU) 2019/833 Evropskog parlamenta i Savjeta od 20. maja 2019. godine o mjerama očuvanja i sprovođenja koje se primjenjuju u regulatornom području Organizacije za ribarstvo sjeverozapadnog Atlantika, o izmjenama Regulative (EU) 2016/1627 i o stavljanju van snage Regulative Savjeta (EZ) br. 2115/2005 i (EZ) br. 1386/2007 − Regulativa (EU) 2019/1154 Evropskog parlamenta i Savjeta od 20. juna 2019. godine o višegodišnjem planu oporavka za sredozemnu sabljarku i o izmjenama Regulative Savjeta (EZ) br. 1967/2006 i Regulative (EU) br. 2017/2107 Evropskog parlamenta i Savjeta − Delegirana regulativa Komisije (EU) 2022/824 od 15. marta 2022. godine o izmjenama Delegirane regulative (EU) 2015/98 o sprovođenju međunarodnih obaveza Unije, kako je navedeno u članu 15 stav 2 Regulative (EU) br. 1380/2013 Evropskog parlamenta i Savjeta, prema Međunarodnoj konvenciji o očuvanju atlantskih tuna i Konvenciji o budućoj multilateralnoj saradnji u ribarstvu sjeverozapadnog Atlantika 100 LITERATURA: Strategija ribarstva Crne Gore 2015-2020. godine sa akcionim planom za prenošenje, implementaciju i sprovođenje pravne tekovine EU. Sektorska analiza za oblast ribarstva u Crnoj Gori za potrebe izrade Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja 2021-2027. i IPARD III (2021-2027) programa. www.EUMOFA.EU www.monstat.org www.eurlex.Evropa.eu Drago Marić: Bibliografija o ribarsko - ihtiološkim istraživanjima u slatkim vodama Crne Gore (150 godina istraživanja). https://webgate.ec.europa.eu/sanco/traces/output/RS/FFP_RS_en.pdf https://ec.europa.eu/fisheries/press/eu-fish-market-2018-edition-out_pl) https://ec.europa.eu/eurostat/statisticsexplained/index.php?title=Aquaculture_statistics&oldid=3569 61 https://phys.org/news/2018-09-fish-consume-global-seafood-consumption.html https://www.fao.org/fishery/countrysector/naso_Montenegro/en https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52020SC0223 https://www.farm-europe.eu/news/green-deal-cap-fe-analysis-of-comagri-report/ Plan upravljanja NP Skadarsko jezero 2016-2020. Uredba o načinu i postupku izrade usklađivanja i praćenja sprovođenja strateških dokumenata - Uredba je objavljena u „Službenom listu Crne Gore“, br. 54/2018 od 31.7.2018, a stupila je na snagu i primjenjuje se od 8. avgusta 2018. godine Crna Gora, Montenegro, Uprava za statistiku, Statistical office – 2021. https://www.morskodobro.me/ Uredbu o uslovima, načinu i dinamici sprovođenja mjera agrarne politike za 2021. godinu (Agrobudžet). RADNI DOKUMENT KOMISIJE Izvještaj o Crnoj Gori za 2020. godinu koji prati Komunikaciju Komisije Evropskom parlamentu, Savjetu, Evropskom ekonomsko-socijalnom komitetu i Komitetu regiona za 2020. godinu Komunikacija o politici proširenja EU. RADNI DOKUMENT KOMISIJE Izvještaj o Crnoj Gori za 2021. godinu koji prati Komunikaciju Komisije Evropskom parlamentu, Savjetu, Evropskom ekonomsko-socijalnom komitetu i Komitetu regiona za 2021. godinu Komunikacija o politici proširenja EU. Istraživanje za PECH Kommit — EU politika ribarstva – najnoviji razvoj događaja i budući izazovi 101 Odjeljenje za politike strukturalnog i kohezionog razvoja Generalnog direktorata za unutrašnje politike - Autori: Martin ARANDA (AZTI), Clara ULRICH (DTU-AQUA) and Bertrand LE GALLIC (Université de Brest - UBO) et al. (2019) PE 629.202 - septembar 2019. Kompilacija preporuka za upravljanje i rezolucija usvojenih od strane ICCAT-a za očuvanje atlantskih tuna i vrsta sličnih tuni - 2022 - Međunarodna komisija za očuvanje atlantskih tuna Strategija Crne Gore - 2021-2026 - Odobrena od strane Odbora direktora 15. septembra 2021, EBRD. RAC/SPA - UNEP/MAP, 2013. Procjena ribolovnih aktivnosti u Crnoj Gori: studija slučaja pet odabranih segmenata crnogorske obale By Mirko Djurović and Olivera Marković. Ed. RAC/SPA – MedMPAnet Project, Tunis: 39p. Strategija održivog razvoja akvakulture u Mediteranu i Crnom moru, GFCM FAO 2018. FAO. 2021. Strategija za održivo ribarstvo i akvakulturu u Mediteranu i Crnom moru do 2030 GFCM. Rome. https://doi.org/10.4060/cb7562en Svjetska banka. 2022. Projekat institucionalnog razvoja i jačanja poljoprivrede u Crnoj Gori (MIDAS). Nezavisna grupa za evaluaciju, Izvještaj o procjeni rezultata projekta 166621. Vašington, DC: Svjetska banka. Nacionalna strategija za integralno upravljanje obalnim područjem - Ministarstvo održivog razvoja i turizma Crne Gore, Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu, Akcioni plan za Mediteran (UNEP/MAP) - Regionalni centar aktivnosti (PAP/RAC) Kraj Sv. Ivana 11 HR-21000 Split, Hrvatska - Podgorica, jun 2015. CAMP Crna Gora. GFCM obavezujuće preporuke i propisi: https://www.fao.org/gfcm/decisions/en/ 102