Agriculture and Rural Development Strategy 2023-2028

Crna Gora Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 jun 2023. godine STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 2 Sadržaj 1. UVOD ........................................................................................................................................................... 10 1.1 Svrha .......................................................................................................................................................... 10 1.2 Pravni okvir ................................................................................................................................................ 11 1.3 Institucionalni okvir .................................................................................................................................... 11 1.4 Strateški okvir............................................................................................................................................. 11 2. ANALIZA TRENUTNOG STANJA U POLJOPRIVREDI I RURALNIM PODRUČJIMA ............................................. 14 2.1 Makroekonomski okvir i značaj poljoprivrednog sektora .......................................................................... 14 2.1.1 Makroekonomski okvir .......................................................................................................................... 14 2.1.2 Pozicija poljoprivrede u nacionalnoj ekonomiji ..................................................................................... 15 2.2 RURALNA PODRUČJA ................................................................................................................................. 19 2.2.1 Definicija ruralnih područja ................................................................................................................... 19 2.2.2 Ruralna ekonomija i kvalitet života ........................................................................................................ 20 2.2.3 Populacija u ruralnim područjima i demografski trendovi .................................................................... 21 2.2.4 Ruralna infrastruktura ........................................................................................................................... 21 2.2.5 Turizam u ruralnim područjima ............................................................................................................. 24 2.2.6 Lokalne razvojne strategije .................................................................................................................... 25 2.3 STRUKTURA I TRENDOVI POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE ....................................................................... 25 2.3.1 Geografske karakteristike i klima .......................................................................................................... 25 2.3.2 Poljoprivredno zemljište ........................................................................................................................ 26 2.3.3 Poljoprivredna gazdinstva ..................................................................................................................... 27 2.3.4 Važni sektori poljoprivredne proizvodnje .............................................................................................. 33 2.4 PRERADA .................................................................................................................................................... 63 2.4.1 Prerada voća i povrća ............................................................................................................................ 63 2.4.2 Proizvodnja maslinovog ulja .................................................................................................................. 64 2.4.3 Proizvodnja vina..................................................................................................................................... 65 2.4.4 Prerada mesa ......................................................................................................................................... 68 2.4.5 Prerada mlijeka ...................................................................................................................................... 70 2.4.6 Šeme kvaliteta ....................................................................................................................................... 74 2.5 RASPOLOŽIVI RESURSI I ŽIVOTNA SREDINA ............................................................................................... 76 2.5.1 Zemljište ................................................................................................................................................ 76 2.5.2 Biodiverzitet ........................................................................................................................................... 77 2.5.3 Zaštita ekosistema, vrsta i gena ............................................................................................................. 78 2.5.4 Obnovljivi izvori energije ....................................................................................................................... 81 2.5.5 Voda ....................................................................................................................................................... 83 2.5.6 Klimatske promjene i kvalitet vazduha .................................................................................................. 85 2.5.7 Šume ...................................................................................................................................................... 90 2.5.8 Prioriteti za naredni period .................................................................................................................... 93 2.6 HARMONIZACIJA POLJOPRIVREDNOG ZAKONODAVSTVA SA PRAVNOM TEKOVINOM EU ....................... 94 2.6.1 Pristupni pregovori ................................................................................................................................ 94 2.6.2 Ključne institucije ................................................................................................................................... 98 2.7 BUDŽETSKA PODRŠKA POLJOPRIVREDI .................................................................................................... 104 2.7.1 Pregled strukture budžetske podrške u poljoprivredi i ruralnom razvoju ........................................... 104 2.7.2 Direktna plaćanja ................................................................................................................................. 106 2.7.3 Mjere tržišne podrške .......................................................................................................................... 110 2.7.4 Instrumenti i mjere politike ruralnog razvoja ...................................................................................... 112 2.7.5 EU, Svjetska banka i pomoć Ujedinjenih nacija ................................................................................... 120 2.8 SWOT ANALIZA I IDENTIFIKACIJA POTREBA ............................................................................................. 123 2.8.1 Rezime SWOT analize .......................................................................................................................... 123 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 3 2.8.2 Identifikacija potreba ........................................................................................................................... 125 3. STRATEŠKI CILJEVI, OPERATIVNI CILJEVI SA PRATEĆIM POKAZATELJIMA USPJEHA .................................... 131 3.1 STRATEŠKI CILJEVI I POTREBE ................................................................................................................... 131 3.2 STRATEŠKI CILJEVI, OPERATIVNI CILJEVI I INDIKATORI ............................................................................. 131 Strateški cilj 1: Povećati otpornost i konkurentnost proizvodnje i prerade bezbjedne hrane ......................... 134 Strateški cilj 3: Podići kvalitet života i omogućiti održivi razvoj poslovanja u ruralnim područjima ................ 142 Strateški cilj 4: Razviti mrežu prenosa znanja i primjene novih tehnologija za povećanje bezbjednosti hrane, povećanje konkurentnosti i zaštitu životne sredine ......................................................................................... 144 Strateški cilj 5: Upravljati politikama poljoprivrednog i ruralnog razvoja efikasno i transparentno ................ 145 4. AKCIONI PLAN ............................................................................................................................................ 151 5. BUDŽETSKA PODRŠKA ................................................................................................................................ 167 6. OPIS AKTIVNOSTI NADLEŽNIH ORGANA I TIJELA ZA PRAĆENJE SPROVOĐENJA STRATEGIJE ....................... 174 7. JAVNO INFORMISANJE O CILJEVIMA I OČEKIVANIM REZULTATIMA STRATEGIJE ........................................ 176 8. ANEKSI ....................................................................................................................................................... 177 8.1 Aneks 1: SWOT – Opšta statistika ............................................................................................................ 177 8.1.1 Prilog 1, Tabela 1: Pregled uvoza i izvoza poljoprivrednih proizvoda po grupama 2008–2020 .......... 177 8.1.2 Prilog 2: Prinosi poljoprivredne proizvodnje u EU i zemljama regiona ................................................ 180 8.1.3 Indeksi upotrebe đubriva i sredstava za zaštitu bilja (SZB).................................................................. 186 8.1.4 Upotreba NPK ...................................................................................................................................... 187 8.1.5 Procjena potrošnje sredstava za zaštitu bilja kg/ha – u EU, državama članicama i Crnoj Gori (2015–2019) (FAOSTAT) ......................................................................................................................................................... 188 8.2 Aneks 2: Specifične SWOT analize ............................................................................................................ 189 8.2.1 SWOT Dobro upravljanje prirodnim resursima i ublažavanje efekata klimatskih promjena ............... 189 8.2.2 SWOT Proizvodnja hrane ..................................................................................................................... 191 8.2.3 SWOT Saradnja .................................................................................................................................... 196 8.2.4 SWOT Ruralna područja ....................................................................................................................... 197 8.2.5 SWOT Upotreba znanja u poljoprivredi ............................................................................................... 199 8.2.6 SWOT Upravljanje poljoprivrednim politikama ................................................................................... 200 8.2.7 SWOT Sektorska, MLIJEKO ................................................................................................................... 201 8.2.8 SWOT Sektorska, MESO ....................................................................................................................... 202 8.2.9 SWOT Sektorska, VOĆE I POVRĆE ........................................................................................................ 203 8.2.10 SWOT Sektorska, VINOGRADARSTVO I VINARSTVO ............................................................................ 204 8.2.11 SWOT Sektorska, MASLINARSTVO ....................................................................................................... 205 8.2.12 SWOT Sektorska, DIVERZIFIKACIJA ...................................................................................................... 206 8.2.13 SWOT Šumarstvo ................................................................................................................................. 206 8.2.14 SWOT Biodiverzitet .............................................................................................................................. 207 8.2.15 SWOT Upravljanje zemljištem ............................................................................................................. 208 8.2.16 SWOT Ruralna ekonomija i kvalitet života u vezi sa SC8 – čl. 6 2115/2022 (h)) .................................. 209 8.2.17 SWOT LEADER pristup i druga udruženja ............................................................................................ 209 8.3 Aneks 3: Pasoši indikatora ....................................................................................................................... 211 8.4 Aneks 4: Spisak NVO u poljoprivredi ........................................................................................................ 218 8.5 Aneks 5: Razvijenost jedinica lokalne samouprave u Crnoj Gori, prosjek za period 2016–2018 .............. 219 8.6 Aneks 6: Struktura BDP Crne Gore u 2014, 2019. i 2020. godini .............................................................. 220 8.7 Aneks 7: Snabdijevanje i samodovoljnost prehrambenim proizvodima ................................................... 222 8.8 Aneks 8: AKIS – akcioni plan ..................................................................................................................... 224 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 4 SKRAĆENICE AA Revizorsko tijelo AEC-Organic Program agroekoloških klimatskih mjera i podrške organskoj proizvodnji AFSVPA Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove AKIS Sistemi znanja i inovacija u poljoprivredi (engl. Agriculture Knowledge and Innovation Systems) ANC Područja sa prirodnim ograničenjima ATCG Akreditaciono tijelo Crne Gore ATS Sertifikat o akreditaciji AWU Godišnje radne jedinice BDP Bruto domaći proizvodi BDV Bruto dodata vrijednost CEFTA Centralnoevropski sporazum o slobodnoj trgovini CG Crna Gora CLLD CMO Razvoj koji vodi lokalna zajednica (LEADER engl. Common local lead development) Zajednička organizacija tržišta (Common market organization) CRPS Centralni registar privrednih subjekata CWRS Kontrola pomoću daljinske detekcije (engl. Control With Remote Sensing) DOO Društvo sa ograničenom odgovornošću DEM Digitalni elevacioni model EC Evropska komisija EIA Procjena uticaja na životnu sredinu EIP Evropsko partnerstvo za inovacije EMERALD Ekološka mreža EU Evropska unija FAO Organizacija za hranu i poljoprivredu FADN Sistem računovodstvenih podataka u poljoprivredi FSS Istraživanje strukture gazdinstva GAEC Dobri poljoprivredni i ekološki uslovi GAP Kodeks dobre poljoprivredne prakse GEF Globalni fond za životnu sredinu GHG Gasovi sa efektom staklene bašte GJR Godišnja jedinica rada (AWU – Annual work unit) GMO Genetski modifikovani organizam GSAA Geo prostorni zahtjev za direktna plaćanja (engl. Geo spatia aid application) Ha Hektar HDI Indeks ljudskog razvoja Hl Hektolitar IA IPARD agencija IAKS Integrisani administrativni i kontrolni sistem (eng. IACS – Integrated administrative and Control System) IBRD Međunarodna banka za obnovu i razvoj IDF Fond za razvoj investicija IFAD Međunarodni fond za razvoj poljoprivrede ZHSM Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju Crne Gore STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 5 IPA Instrumenti za pretpristupnu pomoć IPA MC Odbor za praćenje IPA-e IPARD Instrument za pretpristupnu pomoć za ruralni razvoj IPCC Međuvladin panel o klimatskim promjenama ISP Indikativni strateški dokument KPP Korišćeno poljoprivredno zemljište (eng. UAA) LAG Lokalna akciona grupa LAU Lokalna administrativna jedinica LEADER Francuski akronim od Liaison Entre Actions de Development de l’Economie Rural, što znači – Veze između ruralne ekonomije i razvojnih akcija LEE Lista prihvatljivih troškova LU Uslovna grla (eng. Livestock units) MA Upravljačko tijelo MC Komitet za monitoring MIDAS Crnogorski institucionalni razvoj i jačanje poljoprivrede mil. Milion AMIS Informacioni sistem za prikupljanje cijena poljoprivrednih proizvoda MONSTAT Uprava za statistiku Crne Gore MPŠV Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede MRRCG Mreža za ruralni razvoj Crne Gore NAO Nacionalni službenik za odobravanje NDC Nacionalno utvrđeni doprinosi smanjenju stakleničkih gasova (engl. Nationally Determined Contributions) NF Nacionalni fond NIPAC Nacionalni IPA koordinator NIS-a Nacionalni inventar šuma NMS Nacionalni minimalni standardi NR 3 2018 Nacionalni izvještaj o emisijama gasova staklene bašte, broj 3, godine 2018 (engl. National GHG Emissions Inventory Report) NRDS Nacionalna strategija poljoprivrede i ruralnog razvoja NRL Nacionalna referentna fitosanitarna laboratorija NSOR Nacionalna strategija održivog razvoja NUTS Nomenklatura teritorijalnih jedinica za statistiku NVO Nevladine organizacije OECD Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj OS Operativna struktura PRAG Praktični vodič za ugovorne procedure za spoljne akcije EU RBD Područja sliva rijeke RCTP Projekat „Razvoj klastera i transformacije ruralnih područja“ RD Ruralni razvoj RED Direkcija za nekretnine RPG Registar poljoprivrednih gazdinstava SA Sektorski sporazum SIZEP Sistem za identifikaciju zemljišnih parcela (engl. LPIS – Land parcel identification system) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 6 SMR Propisani zahtjevi upravljanja (engl. Statutory management requirements) SMTK Standardna međunarodna trgovinska klasifikacija proizvoda SO Standardni autput (engl. Standard Economic Output) SPG Istraživanje strukture poljoprivrednih gazdinstava SRR Strategija regionalnog razvoja SWOT Analiza snaga, slabosti, mogućnosti, prijetnji TA Tehnička pomoć TAIEX Instrument tehničke pomoći i razmjene informacija TF Garantni fond UAA Korišćeno poljoprivredno zemljište (engl. Utilised agricultural area) UBHVFP Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove UG Uslovna grla UN Ujedinjene nacije UNDP Program Ujedinjenih nacija za razvoj UNFCCC Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama VR Vinogradarski registar WB Svjetska banka WFD Okvirna direktiva o vodama ZGO Zaštićena geografska oznaka ZOP Zaštićena oznaka porijekla ZPP Zajednička poljoprivredna politika STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 7 Lista tabela, slika i grafikona Tabela 1: Strateški okvir Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja do 2028. godine 12 Tabela 2: Makroekonomski indikatori 15 Tabela 3: Makroekonomski indikatori 16 Tabela 4: Izvoz i uvoz Crne Gore 17 Tabela 5: Glavni izvozni proizvodi 2015–2020 19 Tabela 6: Prikaz urbanih/ruralnih područja na regionalnom nivou, prema OECD metodologiji 19 Tabela 7: Stanovništvo u Crnoj Gori, ukupno i po regionima, 2003–2020 21 Tabela 8: Neto migracije po regionima, 2011–2020 21 Tabela 9: Stanovništvo prema starosnoj strukturi 21 Tabela 10: Vrste puteva u Crnoj Gori 22 Tabela 11: Upravljanje kanalizacijom u Crnoj Gori 23 Tabela 12: Dostupnost 23 Tabela 13: Korišćenje interneta 23 Tabela 14: Udio noćenja na različitim turističkim područjima 24 Tabela 15: Poljoprivredno zemljište prema kategorijama korišćenja 26 Tabela 16: Poljoprivredna gazdinstva i obradive površine 27 Tabela 17: Poljoprivredna gazdinstva po veličini korišćene površine 28 Tabela 18: Navodnjavanje 30 Tabela 19: Struktura stočnog fonda po gazdinstvima 30 Tabela 20: Radna snaga po starosnim kategorijama i godišnjim jedinicama rada (GJR) 31 Tabela 21: Struktura i količina mehanizacije i opreme koja je prijavljena u RPG 32 Tabela 22: Pregled podržane mehanizacije 2011–2020 32 Tabela 23: Objekti – podaci iz Registra poljoprivrednih gazdinstava i odobreni objekti UBHVFP 33 Tabela 24: Proizvodnja i prinos glavnih ratarskih kultura 34 Tabela 25: Uvoz žitarica i mlinskih proizvoda (000 EUR) 34 Tabela 26: Samodovoljnost nekih ratarskih kultura 35 Tabela 27: Prinosi glavnih povrtarskih kultura 36 Tabela 28: Struktura i prinosi povrća na oranicama i u baštama u 2020 (p). 37 Tabela 29: Proizvodnja voća 2014–2020. godine 38 Tabela 30: Udio intenzivnih i ekstenzivnih zasada – površine 2014. i 2020 39 Tabela 31: Prinosi na plantažama 39 Tabela 32: Proizvodnja maslina 40 Tabela 33: Povećanje zasada 2014–2020 40 Tabela 34: Kretanje broja stabala maslina u Crnoj Gori sa projekcijom do 2030. godine 41 Tabela 35: Vinogradarske površine i proizvodnja grožđa 42 Tabela 36: Prinos vinskog grožđa u EU i zemlјama regiona (t/ha) 44 Tabela 37: Udio pojedinih vrsta stoke i živine u ukupnom broju uslovnih grla i opterećenje polj. površina stokom 46 Tabela 38: Struktura poljoprivrednih gazdinstava koja uzgajaju goveda 46 Tabela 39: Brojno stanje goveda po kategorijama na poljoprivrednim gazdinstvima 48 Tabela 40: Prodaja i klanje goveda 2014–2020 50 Tabela 41: Proizvodnja kravlјeg mlijeka 2014–2020 50 Tabela 42: Rezultati kontrole mliječnosti krava po područjima u kontrolisanoj populaciji 51 Tabela 43: Ukupan broj i prosjek ovaca na polјoprivrednim gazdinstvima 52 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8 Tabela 44: Struktura proizvodnje u ovčarstvu 53 Tabela 45: Mliječnost autohtonih vrsta ovaca u Crnoj Gori 54 Tabela 46: Ukupan broj i prosjek koza na polјoprivrednim gazdinstvima 54 Tabela 47: Struktura mliječnih grla u kozarstvu 54 Tabela 48: Struktura polјoprivrednih gazdinstava u svinjarstvu 56 Tabela 49: Struktura broja svinja za proizvodnju mesa 2014–2020 57 Tabela 50: Struktura polјoprivrednih gazdinstava u živinarstvu 58 Tabela 51: Struktura proizvodnje u živinarstvu 2014–2020 58 Tabela 52: Proizvodnja meda 2014–2020 59 Tabela 53: Površina sertifikovanih organskih usjeva, uključujući i površine u toku konverzije (ha) i broj registrovanih proizvođača 59 Tabela 54: Sertifikovana organska stoka, živina i pčele 61 Tabela 55: Uvoz prerađenog voća i povrća 63 Tabela 56: Spisak registrovanih ulјara sa osnovnim podacima 65 Tabela 57: Uvoz i izvoz vina 66 Tabela 58: Registrovani objekti po sektorima i status odobrenja EU 68 Tabela 59: Uvoz/izvoz mesa 69 Tabela 60: Kapaciteti prerade mlijeka u Crnoj Gori 70 Tabela 61: Kapacitet registrovanih objekata po opštinama 71 Tabela 62: Trendovi uvoza i izvoza mlijeka i mliječnih proizvoda 2014–2020 73 Tabela 63: Veličina zaštićenih područja na nacionalnom i međunarodnom nivou 78 Tabela 64: Potrošnja mineralnih đubriva 2014–2017 88 Tabela 65: Potrošnja pesticida 89 Tabela 66: Vlasnička struktura šuma 91 Tabela 67: Planirane aktivnosti usvajanja novih regulativa EU 97 Tabela 68: Organizacione jedinice MPŠV uklјučene u Poglavlјe 11 pristupnih pregovora sa EU 98 Tabela 69: Aktivnosti savjetodavnih službi u 2020 100 Tabela 70: Budžetska izdvajanja za poljoprivredu po grupama mjera u periodu 2014–2020 (Agrobudžet Crne Gore) 104 Tabela 71: Direktna plaćanja (000 EUR) 2017–2020 106 Tabela 72: Direktna plaćanja u biljnoj proizvodnji 107 Tabela 73: Proizvodno vezana plaćanja 108 Tabela 74: Upravljanje rizikom 110 Tabela 75: Sektorska podrška 2014–2020 111 Tabela 76: Alokacija za ruralni razvoj po osovinama (EUR) 112 Tabela 77: Budžet za mjere Ose 1 2017–2020 (000 EUR) 112 Tabela 78: IPARD like I projekat 113 Tabela 79: IPARD like II projekat 114 Tabela 80: Implementacija IPARD II 114 Tabela 81: Ukupan broj primljenih i odobrenih aplikacija kroz MIDAS grant projekat 115 Tabela 82: Ukupan broj finansiranih projekata, po različitim pozivima i izvorima finansiranja kroz MIDAS grant projekat 115 Tabela 83: Male investicije 2017–2020 116 Tabela 84: Podrška za saradnju 117 Tabela 85: Nacionalne mjere koje nijesu u skladu sa ZPP 117 Tabela 86: Mjere za održivo upravljanje prirodnim resursima 118 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 9 Tabela 87: Sumirana SWOT analiza 123 Tabela 88: Rizici i akcije ublažavanja 125 Tabela 89: Strateški ciljevi, operativni ciljevi i potrebe 132 Tabela 90: Hijerarhija ciljeva i mapiranje indikatora metodologije u indikatore ZPP 133 Slika 1: Reljef Crne Gore 25 Slika 2: Vinogradski regioni 44 Slika 3: Broj gazdinstava koja drže stoku i ukupan broj goveda po opštinama 47 Slika 4: Broj gazdinstava koja uzgajaju ovce, po opštinama, i ukupan broj ovaca, po opštinama 52 Slika 5: Broj gazdinstava koja uzgajaju koze po opštini i ukupan broj koza po opštini 55 Slika 6: Broj gazdinstava koja drže svinje, po opštinama, i ukupan broj svinja, po opštinama 56 Slika 7: Raspored registrovanih proizvođača vina po opštinama u 2020 66 Slika 8: Procesi erozije u Crnoj Gori 76 Slika 9: Procjena potrošnje PO2 SZB po vrstama (t) i PO2 potrošnja SZB po t/ha po procjeni za potrebe Izvještaja o stanju životne sredine u Crnoj Gori na bazi indikatora, 2021 90 Slika 10: Distribucija zaliha drvne mase i raspodjela vlasništva 91 Grafikon 1: Udio poljoprivrednih gazdinstava po veličini korišćenog poljoprivrednog zemljišta 29 Grafikon 2: Struktura i broj gazdinstava koja drže stoku i broj goveda po veličini stada, 2020. g. 47 Grafikon 3: Učešće pojedinih kategorija u ukupnom broju goveda u Crnoj Gori, 2011–2020 48 Grafikon 4: Mliječnost po rasama 2016–2020 51 Grafikon 5: Proizvodnja mesa živine i broj živine i jaja u Crnoj Gori 58 Grafikon 6: Udio vrijednosti i količine izvezenog vina u ukupnom izvozu poljoprivredno-prehrambenih proizvoda (EUR) 2015–2019 (Monstat) 67 Grafikon 7: Zastuplјenost preduzeća po pojedinim vrstama proizvodnje u odnosu na ukupan broj preduzeća za preradu drveta i proizvodnju namještaja 91 Grafikon 8: Alokacija za poljoprivredu 2014–2020 105 Grafikon 9: Udjeli izvora finansiranja sa iznosima 106 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 10 1. UVOD 1.1 Svrha Strategija razvoja poljoprivrede i ruralnih područja predstavlja1 razvojnu strategiju Crne Gore kojom se utvrđuju pravci razvoja poljoprivrede i ruralnih područja za upravljanje poljoprivrednim resursima na dugoročno održiv način, obezbjeđivanje stabilne ponude bezbjedne hrane, prihvatljive u pogledu kvaliteta i cijena, uz očuvanje životne sredine, unapređivanje životnog standarda ruralnog stanovništva i ukupnog ruralnog razvoja, uz očuvanje tradicionalnih vrijednosti, te jačanje konkurentnosti proizvođača hrane. Pristup na kojem počiva izrada ove Strategije predstavlja kontinuitet strategija iz prošlih programskih perioda (2006–2013. i 2014–2020), koje su pratile potrebe crnogorske poljoprivrede, te dovele do stabilnosti sektora, što se pokazalo i prilikom značajnog pada BDP-a u drugim sektorima za vrijeme COVID-19 krize, i rezultiralo je visokim stepenom usklađenosti veoma složenih zakonskih i institucionalnih zahtjeva sa pravnom tekovinom EU. Strategija dopunjuje i nadograđuje ciljeve prethodnih strategija i strategija predviđenih u EU ZPP 2022–2027, te adresira prilike koje do sada nijesu ostvarene. Strategija postavlja okvir koji će omogućiti Crnoj Gori da izvrši posredovanje između scenarija politike i intervencija kroz godišnji agrobudžet tokom pristupnih pregovora i rezultiraće potpuno usklađenim strateškim planom ZPP. Strateški okvir takođe omogućava Crnoj Gori da sprovodi politiku razvoja poljoprivrede i ruralnih područja i ekološku politiku sa mjerljivim i uporedivim indikatorima. Direktan uticaj na sektor poljoprivrede imaju i zakonska rješenja definisana Zakonom o planiranju prostora i izgradnji objekata, Zakonom o zaštiti prirode, Zakonom o nacionalnim parkovima, Zakonom o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu i Zakonom o procjeni uticaja na životnu sredinu, kojima se ostvaruje stepen potrebne koherentnosti. Crna Gora je postavila okvir za programiranje u skladu sa EU i implementaciju agrarne politike na osnovu strategije 2006–2013, u periodu 2014–2020. postigla značajan napredak u harmonizaciji pravne usklađenosti i jačanja institucija u skladu sa pravnom tekovinom EU i ojačala svijest o vrijednosti, kvalitetu i bezbjednosti hrane proizvedene na gazdinstvu, počevši sa implementacijom IPARD programa, putem akreditovane operativne strukture IPARD-a koja sprovodi i direktna plaćanja slična plaćanjima ZPP-a i uspostavljenim Cross Compliance uslovima, uz uspostavljen sistem kompatibilan sa IACS sistemom. Ovo sve otvara mogućnosti da Strategija bude usklađena sa zahtjevima nove ZPP, kao i da pripremi metodološku pozadinu za proces harmonizacije u vremenu 2022–2025. i dalje sprovođenje u periodu 2025–2028. Ova strategija donosi viziju i plan za sprovođenje strateške transformacije poljoprivrede i ruralnih područja u Crnoj Gori do 2028. godine, što će se osigurati realizovanje različitog niza aktivnosti i mjera finansiranih iz nacionalnog i EU budžeta, te iz drugih vidova pomoći, kao što su pomoć od Svjetske banke i UN-a. Ova strategija je ključan dokument za buduću izradu svih strateških dokumenata, a u njenoj izradi su korišćene sektorske analize koje su korišćene i kod izrade usvojenog IPARD III 1 Po Zakonu o poljoprivredi i ruralnom razvoju STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 11 programa. Prilikom izrade ove strategije, 2025. je uzeta kao godina kada bi Crna Gora mogla pristupiti EU, stoga će 2025. godine biti neophodno uraditi reviziju Strategije, ili u zavisnosti od dinamike pregovora pristupanju EU. Zbog nesprovođenja popisa 2021. godine, mnogi važni statistički podaci odnose se na 2011. godinu ili na aproksimaciju Monstat-a ili su izvor nadležni organi uprave. Svi izrazi koji imaju rodno značenje navedeni u muškom rodu, istovremeno se odnose i na ženski rod. 1.2 Pravni okvir Pravni okvir Strategije određuje Zakon o poljoprivredi i ruralnom razvoju2, a metodološki Uredba o načinu i postupku izrade3, usklađivanja i praćenja sprovođenja strateških dokumenata, uvažavajući smjernice iz Metodologije razvoja politika, izrade i praćenja sprovođenja strateških dokumenata4. Metodologija uređuje izradu svih strateških dokumenata u Crnoj Gori, a jasno definiše zakonodavni i institucionalni okvir sistema strateškog planiranja u Crnoj Gori, principe na kojima počivaju strateška dokumenta, korake u procesu izrade i sadržaj strateških dokumenata. 1.3 Institucionalni okvir U postojećem institucionalnom sistemu vodeću ulogu u kreiranju i sprovođenju razvojnih politika poljoprivrede i ruralnog razvoja ima Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede (MPŠV), u okviru kojeg značajnu ulogu ima IPARD operativna struktura, koju čine Direktorat za ruralni razvoj, kao upravljačko tijelo, i Direktorat za plaćanja, odnosno buduća Agencija za plaćanja, kao implementaciono tijelo. Važnu ulogu imaju i drugi povezani organi državne uprave kao što je Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove čije nadležnosti su direktno povezane sa politikom poljoprivrede i ruralnog razvoja. 1.4 Strateški okvir Sistem strateškog planiranja u Crnoj Gori obuhvata strateška dokumenta kojima se utvrđuju ključni pravci djelovanja javne politike na nacionalnom nivou, definišu prioriteti i razvojna politika države, te preuzimaju međunarodne obaveze Crne Gore koje proističu iz članstva u UN, STO i drugim međunarodnim organizacijama, kao i proces pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, koji u značajnoj mjeri određuje strateško planiranje politika. Strategija razvoja poljoprivrede i ruralnih područja je, kao sektorski dokument, povezana sa ostalim ključnim strateškim dokumentima i ostalim sektorskim dokumentima. 2 Zakon o poljoprivredi i ruralnom razvoju („Službeni list CG“, broj 56/2009 i izmjene i dopune 18/2011 – drugi zakon, 40/2011 – drugi zakon, 34/2014, 1/2015, 30/2017 i 51/2017 – drugi zakon i 59/202) u članu 4 propisuje odredbu o izradi Strategije proizvodnje hrane i razvoja ruralnih područja, kojom se utvrđuju dugoročni pravci razvoja poljoprivrede i ruralnih područja. 3 Zakon o državnoj upravi („Službeni list RCG“, br. 38/03 i „Službeni list CG“, br. 22/08, 42/11, 54/16 i 13/18), Uredba Službeni list Crne Gore, broj 54/2018 4 Metodologija razvijanja politika, izrade i praćenja sprovođenja strateških dokumenata: https://javnepolitike.me/wp content/uploads/2020/11/Metodologija-razvijanja-politika-draft3-preview-22SEP20.pdf STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 12 Tabela 1: Strateški okvir Strategije razvoja poljoprivrede i ruralnih područja do 2028. godine EU Zeleni dogovor Obaveze iz procesa pristupanja CG EU (poglavlje 11) Nacionalna strategija biodiverziteta CG 2016–2020 Višegodišnji finansijski okvir EU 2021–2027 Nacionalna strategija održivog razvoja Crne Gore do 2030. godine Nacionalna strategija u oblasti klimatskih promjena do 2030. godine EU strategija „Od njive do trpeze“ Program pristupanja Crne Gore EU (PPCG) 2020–2023 Strategija razvoja zvanične statistike 2019–2023 EU strategija biodiverziteta za 2030. god. Predlog programa ekonomskih reformi za Crnu Goru 2021–2024 Strategija za smanjenje rizika od katastrofa 2018–2023 EU Zajednička poljoprivredna politika 2022–2027 Smjernice makroekonomske i fiskalne politike za period 2020–2023 Strateški okvir EU Obaveze CG u procesu pristupanja CG EU i Strateški okvir Crne Gore Strateški okvir Crne Gore STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028. GODINE Sektorske strategije Tematske strategije/programi Druga relevantna dokumenta Industrijska politika Crne Gore 2019–2023 Strategija razvoja turizma Crne Gore 2022–2025 Plan ulaganja u Evropski zeleni plan 2021–2030 Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva 2014–2023 Nacionalna šumarska strategija Program razvoja ruralnog turizma Crne Gore sa Akcionim planom do 2021. godine Izvještaj EK o napretku Crne Gore, 2020 Strategija razvoja energetike Crne Gore do 2030. godine GHG emisije NR2018 Strategija razvoja poljoprivrede i ruralnih područja Crne Gore 2015–2020 Evropska komisija (2020), Vodič za implementaciju Zelenog plana za Zapadni Balkan Strategija pametne specijalizacije 2019–2024 Strategija razvoja saobraćaja 2019– 2035 Strategija Crne Gore za transpoziciju i implementaciju Pravne tekovine evropske unije za Poglavlje 12 Bezbjednost hrane, veterinarska i fitosanitarna politika sa opštim akcionim planom i posebnim akcionim Planom za suzbijanje i iskorjenjivanje klasične kuge svinja Usklađenost sa vertikalnim strategijama: Najznačajnija strategija koja utiče na Strategiju razvoja poljoprivrede i ruralnih područja je Strategija održivog razvoja Crne Gore do 2030. U Deklaraciji o ekološkoj državi Crnoj Gori, koju je Skupština Crne Gore donijela 20. septembra 1991. godine, navodi STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 13 se da se „svjesni duga prema prirodi, izvoru našeg zdravlja i inspiraciji naše slobode i kulture, posvećujemo njenoj zaštiti, u ime sopstvenog opstanka i budućnosti potomstva“. Prateći ove obaveze, od 1992. godine Ustav Crne Gore sadrži odredbu o Crnoj Gori kao ekološkoj državi5. Nacionalna strategija održivog razvoja do 2030. godine podrazumijeva da se „društveno-ekonomski razvoj Crne Gore temelji na skladnom odnosu čovjeka i prirode, i efikasnom upravljanju ljudskim, društvenim, prirodnim i ekonomskim resursima zemlje. Crna Gora ostvaruje kontinuiran, inkluzivan, regionalno ravnomjerno raspoređen i održiv ekonomski razvoj, uz rast zaposlenosti i obezbjeđenje dostojanstvenog rada za sve“. Nacionalna strategija održivog razvoja do 2030. godine (NSOR) predstavlja dugoročnu strategiju razvoja Crne Gore, koja definiše pravce održivog upravljanja četiri grupe nacionalnih resursa: ljudskih, društvenih, prirodnih i ekonomskih, kao prioriteta ukupnog razvoja crnogorskog društva. Strategija razvoja poljoprivrede i ruralnih područja inkorporira te pravce kroz intervencije i kriterijume za određivanje prioriteta intervencija, koji su po svojoj prirodi fokusirani na očuvanje prirodnih i ljudskih resursa u ruralnim područjima. Snažna podrška je data unapređenju svih elemenata koji doprinose boljem kvalitetu života kroz uspostavljanje ruralne infrastrukture i podršku aktivnostima od društvenog i opšteg značaja za zajednicu. Usklađenost sa međunarodnim obavezama: Strategija integriše obaveze Evropskog zelenog dogovora, Strategije „Od njive do trpeze“, Nacionalne strategije biodiverziteta sa Akcionim planom do 20206. godine i Pariskog sporazuma NDC putem strateškog cilja: B – Razviti efikasno upravljanje prirodnim resursima i postići ciljeve Zelenog dogovora, zajedno sa njegovim operativnim ciljevima. Obaveze iz usklađivanja sa okvirom EU uključene su u strateški cilj: E – Efikasno i transparentno upravljanje poljoprivrednom politikom i politikom ruralnog razvoja sa operativnim ciljevima koji pokrivaju zakonodavnu, implementacionu komponentu, te komponentu praćenja. Strateški ciljevi i aktivnosti su usklađeni sa akcionim planom za pristupanje EU (2022–2023), čijoj realizaciji će doprinijeti i realizacija EU IPA podrške u narednom periodu. Međusobna usklađenost sektorskih strategija: Strategija za analizu koristi sve relevantne strategije i oslanja se na njih u sektorima analize. Strateški ciljevi i operativni ciljevi su usaglašeni sa ciljevima ZPP, a implementacija će biti određena u okviru specifičnih programa – Agrobudžet, IPARD program i kasnije Strateški plan ZPP. Svi programi se odnose na zakonodavne osnove i strategije u fazi izrade i implementacije. Strategija pametne specijalizacije (S3) 2019–2024. predstavlja strateški okvir za razvoj i implementaciju inovacija, te stvara preduslove za snažniju povezanost nauke i privrede. Donošenjem Strategije pametne specijalizacije 2019–2024. Crna Gora je uskladila svoj strateški okvir za istraživanja i inovacije sa EU strateškim okvirom i prva je zemlja van EU koja je usvojila Strategiju pametne specijalizacije (S3) – iz juna 2019. godine. Glavni cilj S3 je modernizacija i povećanje konkurentnosti crnogorske ekonomije kroz koncentraciju raspoloživih istraživačkih, prirodnih i ekonomskih resursa na ograničen broj prioritetnih oblasti. Identifikovani prioritetni sektori su: održiva poljoprivreda i lanac 5 Nacionalna strategija održivog razvoja do 2030 6 Ministarstvo održivog razvoja i turizma (2015). Nacionalna strategija biodiverziteta sa akcionim planom za period 2016 2020. godina, Podgorica STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 14 vrijednosti hrane, energija i održiva životna sredina, održivi i zdravstveni turizam, kao vertikalni prioriteti; i informaciono-komunikacione tehnologije (ICT), kao horizontalni prioritet. Crna Gora je prepoznata po poljoprivredi koja je zasnovana na znanju i inovacijama, koja se razvija na principima održivosti, čuva tradiciju i vrijednosti sela, upotpunjuje ljepotu crnogorskog pejzaža i čini osnovu za lanac vrijednosti hrane, koji potrošaču nudi široku paletu autentičnih proizvoda. Sektorski ciljevi u okviru oblasti „Održiva poljoprivreda i lanac vrijednosti hrane“ jesu: jačanje lanca vrijednosti organske proizvodnje i razvoj novih poljoprivrednih proizvoda (proizvoda sa oznakom porijekla). Na izradi predmetne strategije radili su članovi radne grupe obrazovane od strane Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, uz pomoć i podršku angažovanog eksperta. Radnu grupu činili su predstavnici relevantnih institucija, naučne zajednice i nevladinog sektora. Žene i muškarci su podjednako učestvovali u izradi ovog strateškog dokumenta. Izvršena je stručna korektura i lektorisanje dokumenta. 2. ANALIZA TRENUTNOG STANJA U POLJOPRIVREDI I RURALNIM PODRUČJIMA 2.1 Makroekonomski okvir i značaj poljoprivrednog sektora 2.1.1 Makroekonomski okvir Nakon oporavka 2010. godine, u periodu od 2011. do 2019. godine crnogorska privreda je ostvarila realni rast BDP-a od 2,9% na godišnjem nivou, sa 3,23 milijarde eura u 2011. na 4,85 milijarde eura u 2019. godini. Epidemija COVID-19 u Crnoj Gori je u 2020. godini imala snažan negativan uticaj na ekonomiju zemlje. Prema podacima MONSTAT-a, crnogorska privreda je tokom 2020. godine zabilježila negativnu stopu realnog rasta BDV-a od 15,3%. U 2021. godini privreda je zabilježila djelimični oporavak i rast od 13%7. Industrijska proizvodnja je u 2020. godini, prema podacima MONSTAT-a, zabilježila pad od 0,9%, što je rezultat pada proizvodnje u sektoru snabdijevanja energijom (-3,8%), koji u ukupnoj industriji učestvuje sa preko 55%. Pad je zabilježen i u sektoru prerađivačke industrije (-0,5%), premda su pojedini njeni segmenti ostvarili rast (proizvodnja gume i plastike, duvana i osnovnih farmaceutskih proizvoda), a rast je zabilježen i u sektoru vađenja ruda i kamena (7,2%)8. U sektoru turizma došlo je do značajnog pada dolazaka i noćenja domaćih i stranih turista. Crnu Goru je u 2020. godini, prema podacima MONSTAT-a, posjetilo 444.065 turista, što je za 83,2% manje u odnosu na prethodnu godinu. Već u 2021. godini je, prema preliminarnom obavještenju MONSTAT-a, ostvareno 1.670.879 dolazaka9. 7 https://www.monstat.org/cg/page.php?id=19&pageid=19 8 Centralna banka Crne Gore, Godišnji makroekonomski izvještaj, 2020, str. 10 (https://www.cbcg.me/slike i fajlovi/fajlovi/fajlovi publikacije/godisnji makro izvjestaj/godisnji makroekonomski izvj estaj 2020.pdf ) 9 Obavještenje 19/2022 MONSTAT (22. 2. 2022) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 15 Prosječan godišnji broj zaposlenih 2010–2020. kretao se oko 174.000. U 2020. godini je iznosio 176.700, a bio je za 13,2% niži u odnosu na prethodnu godinu. Svi sektori zabilježili su pad broja zaposlenih u 2020. godini, pri čemu je najveći pad zabilježen u sektorima: administrativne i pomoćne uslužne djelatnosti (-37,8%), usluge smještaja i ishrane (-27,4%), poljoprivreda, šumarstvo i ribarstvo (-22,3%), građevinarstvo (-20,7%), prerađivačka industrija (-13,5%), trgovina na veliko i trgovina na malo, popravka motornih vozila i motocikala (-12,3%). Najmanji pad zabilježen je u sektoru snabdijevanja energijom (-4,1%)10. Kumulativni realni rast BDP-a je 9%, kao i 2010. godine. Istovremeno, kriza nije uticala na poljoprivredu, u kojoj je bilježen realan rast BDV 1,14% (Tabela 2: Makroekonomski indikatori). Visoki inflatorni pritisci koji proističu iz rata u Ukrajini i globalne energetske krize biće posebno primjetni 2022. godine i odraziće se na ukupnu ekonomiju. Godišnja stopa inflacije je u julu 2022. dostigla rekordnih 14,9%, što je najviši nivo od 2008. godine, a cijene hrane su značajno porasle, što dodatno naglašava značaj domaće poljoprivrede i potrebu za povećanjem samodovoljnosti. Tabela 2: Makroekonomski indikatori Makroekonomski indikatori 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 BDP u realnim cijenama (mil. EUR) 3.125 3.226 3.138 3.249 3.307 3.420 3.520 3.686 3.874 4.031 3.414 3.859 Realan rast BDP-a (%) 2,7 3,2 -2,7 3,5 1,8 3,4 2,9 4,7 5,1 4,1 -15,3 13,0 BDP po stanovniku (EUR) 5.045 5.203 5.057 5.231 5.319 5.496 5.657 5.923 6.225 6.481 5.495 8.002 Poljoprivreda, šumarstvo i ribarstvo – stopa rasta (%) 1,40 11,05 1,39 -2,26 1,84 2,05 3,90 -3,11 3,31 -2,18 1,14 0,99 Industrijska proizvodnja – stopa rasta (%) 4,17 -0,21 -8,08 8,71 -0,03 2,07 8,36 8,44 15,88 4,25 -10,70 4,90 Prerađivačka industrija – stopa rasta (%) 5,89 10,74 -12,88 6,52 -2,05 5,96 -4,11 9,52 9,00 -0,98 -8,41 9,1 Inflacija, metoda potrošačke cijene (%) 0,7 2,8 5,1 0,3 0,3% -0,3% 1,4% 0,6% 2,2% 1,8% 0,7% 2,4% Dolasci turista (000) 1.263 1.373,5 1.435 1.492 1.517 1.713 1.814 2.000 2.205 2.645 444 1.671 Broj zaposlenih (000) 161,7 163 166,5 171,4 173,5 175,6 177,9 182,7 190,1 203,5 176,7 212,6 Stopa nezaposlenosti (%) 19,7 19,7 19,7 19,5 18 17,6 17,7 16,1 15,2 15,1 17,9 17,1 Izvoz roba i usluga (mil. EUR) 1.158 1.383 1.389 1.390 1.388 1.539 1.600 1.739 1.999 2.163 1.080 1.979 Uvoz roba i usluga (mil. EUR) 1.961 2.100 2.166 2.066 2.074 2.214 2.488 2.762 3.112 3.208 2.539 2.903 Saldo izvoza i uvoza roba i usluga (000. EUR) 803 -717 -777 -675 -686 -674 -888 -1023 -1113 -1045 -1459 -924 Direktne strane investicije – neto (mil. EUR) 552,0 389,1 461,1 323,9 353,9 619,3 371,6 474,3 322,5 305,1 467,5 580.9 Stopa siromaštva (%) 6,6 9,3 11,3 n/a n/a n/a 15,6 15,3 14,7 14,7 - 20 Izvor: Monstat, MMF, CBCG 2.1.2 Pozicija poljoprivrede u nacionalnoj ekonomiji Sa svojih 6,5%11 učešća u BDP-u u 2021. godini, poljoprivreda je značajna za Crnu Goru: skoro sto hiljada ljudi12 je uključeno u poljoprivredne aktivnosti, kao vlasnici gazdinstava, ili ugovoreni i plaćeni 10 Centralna banka Crne Gore, Godišnji makroekonomski izvještaj, 2020 11 https://www.monstat.org/cg/page.php?id=19&pageid=19 12 Monstat 2016, Anketa strukture gazdinstava STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 16 radnici (oko 13.600)13 ili neplaćeni članovi porodice. Poljoprivreda je važan izvor prihoda, posebno za stanovništvo sjevernog regiona zemlje, čije su mogućnosti ograničene kada je u pitanju generisanje alternativnih prihoda. Kada je riječ o ekonomskom učinku poljoprivrede, upitna je relevantnost statističkih podataka: nema dostupnih podataka o ekonomskim računima u poljoprivredi, najnovije informacije o radnoj snazi ne uključuju radnu snagu u godišnjim jedinicama rada (GRJ), anketa o strukturi gazdinstava od 2016. godine pokazuje da je ukupni iznos GRJ 46.000, što znači oko 0,45 GRJ po gazdinstvu. Drugi problem je što se većina poljoprivrednih proizvoda prodaje na gazdinstvu ili koristi za sopstvenu potrošnju. Što se tiče zaposlenih, potrebe za radnom snagom u većini crnogorskih gazdinstava podmiruju članovi porodičnih gazdinstava, koji nijesu plaćeni za svoj rad. Plaćena radna snaga se prvenstveno zapošljava na većim gazdinstvima u vlasništvu komercijalnih preduzeća. Tokom turističke sezone potražnja za hranom je veoma visoka. Pad obima turizma u 2020. godini doveo je do poremećaja na tržištu poljoprivrednih proizvoda, što je uticalo na smanjenje aktivnosti u sektoru poljoprivrede i dovelo do smanjenja broja radno angažovanih lica u 2020. godini14. Bruto dodata vrijednost u sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstva u 2014. godini iznosila je 268,9 miliona eura, a u 2020. godini 282,3 miliona eura. Učešće poljoprivrede, šumarstva i ribarstva u ukupnom BDP-u u 2020. godini povećano je u odnosu na prethodnu godinu sa 6,4% na 7,6% prvenstveno zbog pada proizvodnje u ostalim sektorima. U periodu od 2014. do 2019. godine zabilježen je kumulativni rast BDP-a od 22%, a zbog pandemije je pao na 3% u 2020. Kumulativno, rast BDV u poljoprivredi od 2014. do 2019. godine iznosio je 3,8%, u 2020. je porastao na 5%, sa prosječnom godišnjom promjenom procijenjenom na 1%, što pokazuje otpornost i održivost sektora i ukazuje na uspjeh poljoprivredne politike u prošlosti. Struktura crnogorskog BDP-a za 2014, 2019. i 2020. godinu sa indeksima rasta BDV u odnosu na 2014. godinu prikazana je u Aneksu 7. Bruto dodata vrijednost prerađivačke industrije u prosječnim cijenama, koja obuhvata sve prerađivačke sektore, uključujući i prehrambenu industriju, iznosila je 143,2 miliona eura ili 4,3% ukupnog BDP-a u 2014. godini, dok je u 2020. godini iznosila 157,5 miliona eura, odnosno 4,6% BDP-a. Učešće prehrambene industrije, proizvodnje pića i prerade duvana u proizvodnom sektoru iznosi više od 37%, što predstavlja 1,7% BDP-a. U tabeli 3 prikazana je struktura crnogorskog BDP-a za 2014, 2019, 2020. i 2021. godinu (Aneks 7). Tabela 3: Makroekonomski indikatori 000 EUR 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 BDV poljoprivrede, šumarstva i ribarstva u prosječnim cijenama u hiljadama eura 268.900 274.422 285.119 276.239 285.380 279.156 282.331 280.976 Udio poljoprivrede, šumarstva i ribarstva u BDP-u (%) 8.1 8.1 7.5 6.9 6.7 6.4 7.6 6.5 Broj radno angažovanih u poljoprivredi 14.500 14.500 16.600 17.100 18.100 17.200 14.100 13.600 Udio u ukupnom zaposlenju 8,4 8,3 9,3 9,4 9,5 8,5 8,0 6,4 Izvoz poljoprivrednih proizvoda (000 EUR)* 91.685 53.625 51.012 47.793 46.497 49.586 47.716 57.621 Udio u ukupnom izvozu (%) 28 17 16 13 12 12 13 13 Uvoz poljoprivrednih proizvoda (000 EUR) * 469.062 453.629 473.312 510.213 523.065 558.043 455.146 568.282 Udio u ukupnom uvozu (%) 26 25 23 22 20 21 22 23 Izvor: MONSTAT i CBCG, spoljna trgovina poljoprivrednim proizvodima 13 Monstat 2022, Anketa zaposlenja u poljoprivredi 14 Po anketi radne snage Monstat 2022 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 17 Kada je u pitanju spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrednih proizvoda, u periodu od 2014. do 2020. godine ona ostaje stabilna. U 2014. godini ukupna razmjena poljoprivrednih proizvoda iznosila je 560,7 mil. EUR, najveća razmjena je zabilježena u 2019. godini, 607.630 mil. EUR, dok je u 2020. godini iznosila 516 mil. EUR (15% pad zbog COVID pandemije). U periodu od 2014. do 2020. trgovinski deficit se značajno pogoršao, što ukazuje na pad konkurentnosti privrede. Pokrivenost uvoza izvozom u prethodnom periodu iznosila je oko 20%, a od 2020. godine 10,5%. Vrijednost uvezenih poljoprivrednih proizvoda u 2014. godini iznosila je 469,1 mil. EUR, sa učešćem u ukupnom uvozu od 26%, dok je vrijednost izvoza iznosila 91,6 mil. EUR i u ukupnom izvozu učestvovala sa 28%. U 2015. godini izvoz je smanjen na 53,6 mil. EUR, prvenstveno zbog zabrane izvoza poljoprivrednih proizvoda, najviše mesa (pad za 82%) i vina u Rusku Federaciju. Taj pad se bilježi i dalje, pa je vrijednost izvoza u 2020. godini iznosila 48,9 mil. EUR, odnosno prosječno 49,5 mil. EUR u periodu 2015–2020. Vrijednost uvoza poljoprivrednih proizvoda u 2020. godini iznosila je 467 miliona eura ili 22% ukupnog uvoza. Smanjenje uvoza za samo 0,5% u odnosu na 2014. godinu još jedan je pokazatelj blagih promjena u strukturi i obimu poljoprivredne proizvodnje u Crnoj Gori. Međutim, činjenica da se izvozni učinak sektora ne može oporaviti od gubitka pojedinih tržišta ukazuje na potrebu pronalaska alternativnih tržišta i fokusiranje na tzv. nevidljivi izvoz kroz turizam. Tabela 4: Izvoz i uvoz Crne Gore 000 EUR 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Izvoz i uvoz Crne Gore – po metodologiji IMF (Centralna banka Crne Gore15) Izvoz roba (mil. EUR) 357.496 325.286 345.331 376.592 436.060 465.486 408.591 525.751 Prihodi – usluge 1.030.642 1.213.924 1.254.581 1.362.066 1.563.258 1.697.822 679.138 1.596.678 Izvoz roba i usluga (mil. EUR) 1.388.138 1.539.210 1.599.912 1.738.658 1.999.318 2.163.308 1.087.729 2.122.429 Uvoz roba 1.733.900 1.788.803 2.002.603 2.236.188 2.485.232 2.530.595 2.049.434 2.440.920 Rashodi – usluge 340.297 424.768 485.520 525.710 626.675 677.602 502.595 640.879 Uvoz roba i usluga (mil. EUR) 2.074.197 2.213.571 2.488.123 2.761.898 3.111.907 3.208.197 2.552.029 3.081.799 Saldo izvoza i uvoza roba i usluga (mil. EUR) 686.059 -674.361 -888.211 -1.023.240 -1.112.589 -1.044.889 -1.464.300 -959.370 Pokrivenost uvoza izvozom 66,9% 69,5% 64,3% 63,0% 64,2% 67,4% 42,5% 79,2% Izvoz i uvoz Crne Gore – po SMTK (MONSTAT) Izvoz roba SMTK 333.166 317.172 325.846 371.463 400.107 415.484 366.128 437.045 Izvoz polj. proizvoda SMTK* 91.685 53.625 51.012 47.793 46.497 49.586 47.716 57.621 Postotak udjela poljoprivrednih proizvoda u izvozu 28 17 16 13 12 12 13 13 Uvoz roba SMTK* 1.784.214 1.841.524 2.061.688 2.303.503 2.553.580 2.600.771 2.105.170 2.505.115 Uvoz polj. proizvoda SMTK 469.062 453.629 473.312 510.213 523.065 558.043 467.248 568.281 15 Godišnji izvještaj CBCG, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 18 Postotak udjela poljoprivrednih proizvoda u uvozu 26 25 23 22 20 21 22 23 Saldo izvoza i uvoza polj. proizvoda 377.377 -400.004 -422.301 -462.420 -476.568 -508.457 -418.329 510.660 Pokrivenost uvoza izvozom 19,5% 11,8% 10,8% 9,4% 8,9% 8,9% 10,5% 10,1% Spoljnotrgovinska razmjena polj. proizvoda 560.747 507.254 524.324 558.005 569.562 607.630 516.167 625.902 *Bez glava CT 29, 33, 35, 38, 41, 51, 52, 53 Izvor: MONSTAT, 2014–2021 Već godinama su glavni partneri, kako u uvozu tako i u izvozu, zemlje CEFTA-e i EU, koje u ukupnoj razmjeni poljoprivrednih proizvoda učestvuju sa nešto više od 90%. Pojedinačno gledano, najznačajniji partner u uvozu i u izvozu jeste Srbija. Ako posmatramo detaljnu strukturu uvoza u kontekstu mogućnosti zamjene uvozne robe lokalno proizvedenom hranom, može se zaključiti da ima dosta prostora za unapređenje u poljoprivredi i prehrambenim proizvodima, imajući u vidu posebno visoku sezonsku tražnju za lokalno proizvedenom hranom i raspoloživost sredstava za ulaganja u proizvodne i prerađivačke kapacitete: Uvoz svježeg mesa pokriva 15% ukupnog uvoza hrane, od čega svinjsko meso predstavlja 63% (44 miliona eura), živine 18,6% (13,1 milion eura) i goveđe meso 15,5% (10,87 miliona eura), koje se takođe izvozi (11,1 miliona eura), Žitarice, mlinski proizvodi i proizvodi na bazi žitarica pokrivaju ukupno 14,2% ukupnog uvoza hrane (66,5 miliona eura), od čega 88% uvoza žitarica (Glava CT 10) čine pšenica i kukuruz (7,1 miliona eura), a 88% uvoza mlinskih proizvoda (Glava CT 11) čine pšenično brašno i prekrupa, krupica i pelet (16,7 miliona eura), Voće i povrće i proizvodi voća i povrća pokrivaju 13,3% ukupnog uvoza hrane (62 miliona eura), od povrća (G7) najznačajniji su paradajz – 21,3%, krompir – 14,8% i luk – 10,6% (9 miliona eura), od voća (G8) svježi ili sušeni agrumi – 26,5%, svježe jabuke, kruške i dunje – 15,5% i svježe kajsije, trešnje, breskve (uključujući nektarine), šljive – 7,1%, (10,5 miliona eura). Vrijednost uvezenog prerađenog povrća i voća (Glava CT 20) iznosila je 15 miliona eura u 2020. godini, Mlijeko i mliječni proizvodi pokrivaju 5,3% (24,7 miliona eura), a sir 2,7% (12,4 miliona eura) ukupnog uvoza hrane. Kod izvoza, vino je i dalje jedan od glavnih izvoznih proizvoda. U ukupnom izvozu poljoprivrednih proizvoda u periodu 2015–2020, vino je prosječno učestvovalo sa 27,5%, odnosno prosječno godišnje 13,7 mil. EUR. U 2020. godini se bilježi pad izvoza na 10,9 mil. EUR, što je uzrokovano ograničenjima transporta zbog COVID krize, dok je proizvodnja ostala stabilna. Zbog toga su stvorene velike količine uskladištenog tržišnog viška. Već 2021. godine izvoz je porastao na 12,2 miliona eura. Sektor vina je prepoznat kao veoma važan sektor za Crnu Goru. Pored vina, mesni proizvodi su posljednjih godina jedan od glavnih izvoznih proizvoda. Izvoz svježeg mesa, smrznutog ili rashlađenog mesa, te mesnih prerađevina u periodu od 2015. do 2020. prosječno je iznosio 13 mil. EUR (25%), a u STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 19 2020. godini 15,9 mil. EUR (32%). Izvoz mesnih proizvoda bilježi značajan rast u periodu od 2015. do 2020. od čak 112%. Aneks 1 pruža detaljan pregled uvoza i izvoza po grupama proizvoda. Tabela 5: Glavni izvozni proizvodi 2015–2020 000 EUR 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Prosjek 2015-2020 Prosječni udio 2015 2020 Udio u 2020 TBr 2204 Vino 15.480 14.805 13.863 13.235 13.631 10.928 12.218 13.657,12 27,55% 22,34% Gl 02 Meso, svježe, rashlađeno ili smrznuto 7.206 7.951 8.346 7.768 9.290 9.785 12.457 8.391,18 16,93% 20,00% TBr 1601 1603 Prerađevine od mesa 2.864 2.668 3.187 3.437 4.605 6.089 5.603 3.808,22 7,68% 12,45% Gl 24 Duvan i proizvodi od duvana 5.585 2.192 822 1.877 3.769 3.953 7.701 3.033,00 6,12% 8,08% Gl 08 Voće 3.223 2.473 2.762 3.940 3.856 3.664 6.178 3.319,61 6,70% 7,49% Gl 07 Povrće 3.602 4.633 2.513 4.870 2.693 3.620 2.939 3.655,07 7,37% 7,40% TBr 2203 Pivo 4.403 4.070 4.378 4.415 3.648 3.185 3.492 4.016,72 8,10% 6,51% Gl 18 Kakao i proizvodi od kakaoa 3.077 1.256 1.737 1.889 1.797 2.045 2.269 1.966,79 3,97% 4,18% Gl 23 Otpaci i ostaci preh. industrije; pripremljena hrana za životinje 196 275 370 490 1.760 1.415 884 750,92 1,51% 2,89% Godišnji izvoz 53.625 51.012 47.793 46.497 49.586 48.919 57.621 49.571,92 100% 100% Izvor: MONSTAT 2.2 RURALNA PODRUČJA 2.2.1 Definicija ruralnih područja Za planiranje razvojnih prioriteta i sprovođenje i praćenje politike regionalnog razvoja, nekoliko geografski povezanih jedinica lokalne samouprave čine regione u Crnoj Gori. U zemlji postoje tri regiona: Primorski region, Središnji region i Sjeverni region. Primorski region čine opštine: Bar, Budva, Herceg Novi, Kotor, Tivat i Ulcinj. Središnji region čine: glavni grad Podgorica, prijestonica Cetinje i opštine Danilovgrad, Tuzi, Nikšić i nova Opština Zeta (formirana u 2022). Sjeverni region čine opštine: Andrijevica, Berane, Petnjica, Bijelo Polje, Kolašin, Mojkovac, Plav, Gusinje, Pljevlja, Plužine, Rožaje, Šavnik i Žabljak. Tabela 6: Prikaz urbanih/ruralnih područja na regionalnom nivou, prema OECD metodologiji Region Broj stanovnika Urbano stanovništvo Ruralno stanovništvo Broj % Broj % Primorski 148.683 86.707 58,3 61.976 41,7 Središnji 293.509 233.640 79,6 59.869 20,4 Sjeverni 177.837 71.673 40,3 106.164 59,7 Ukupno 620.029 392.020 63,2 228.009 36,8 Izvor: MONSTAT – Popis 2011 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 20 Analiza tri regiona Crne Gore (sjeverni, središnji i primorski), prema metodologiji OECD-a, pokazuje da Sjeverni region, koji obuhvata 14 opština, pripada pretežno ruralnim područjima (59,7% stanovništva živi u ruralnim područjima), dok primorski (41,7%) %) i središnji (20,4%) spadaju u srednje razvijena područja. Prema ovoj metodologiji, opštine u Crnoj Gori razvrstavaju se na sljedeći način: Pretežno ruralne opštine: Kolašin, Mojkovac, Tuzi, Žabljak, Šavnik, Plužine, Andrijevica, Berane, Bijelo Polje, Plav, Petnjica, Gusinje, Rožaje, Danilovgrad, Bar; Srednje ruralne opštine: Cetinje, Nikšić, Pljevlja, Podgorica, Zeta, Kotor, Tivat, Ulcinj, Herceg Novi i Budva. Cetinje, Podgorica i Budva na samoj su granici između srednje ruralnih i urbanih opština. Međutim, uzimajući u obzir da bi se po OECD metodologiji cjelokupna teritorija Crne Gore mogla smatrati ruralnom, a postoje izražene nejednakosti među teritorijalnim jedinicama na lokalnom nivou (opštinama), za ocjenu ruralnosti i za potrebe sprovođenja IPARD programa predložena je drugačija metodologija. Prema ovoj metodologiji, urbanim područjem smatraju se opštine u čijim urbanim centrima, odnosno naseljima koja su Zakonom o teritorijalnoj organizaciji Crne Gore definisana kao urbana i koja administrativno pripadaju urbanim centrima, živi više od 10.000 stanovnika. Opštine koje prema Popisu stanovništva iz 2011. godine imaju manje od 10.000 stanovnika na cijeloj teritoriji, smatraju se ruralnim područjima. U skladu sa ovim pristupom, a prema Popisu stanovništva iz 2011. godine, u Crnoj Gori se potpuno ruralnim područjima smatraju područja sljedećih opština: Andrijevica, Kolašin, Mojkovac, Plav, Plužine, Rožaje, Šavnik i Žabljak i Danilovgrad, uz dvije nove opštine – Gusinje i Petnjica. Teritorije preostalih 12 opština čine: Pljevlja, Bijelo Polje, Berane, Podgorica (Zeta), Nikšić, Bar, Ulcinj, Budva, Tivat, Kotor, Herceg Novi i Cetinje i dijele se na urbane i ruralne. Urbane predstavljaju naseljena mjesta sa vise od 10.000 stanovnika, dok se ostatak opštine smatra ruralnim. 2.2.2 Ruralna ekonomija i kvalitet života U Crnoj Gori postaje očigledno da prisutne i izražene regionalne nejednakosti u pogledu ukupnog ekonomskog razvoja predstavljaju problem. U cilju praćenja i ocjene ravnomjernog regionalnog razvoja Crne Gore, izrađen je indeks razvijenosti. Indeks razvijenosti predstavlja prosjek pokazatelja ekonomske razvijenosti, strukturnih promjena i demografskog stanja na nivou jedne opštine. Izračunava se svake treće godine, shodno važećem Zakonu o regionalnom razvoju, a na osnovu sljedećih pokazatelja: 1) stope nezaposlenosti, 2) dohotka po glavi stanovnika, 3) stope rasta stanovništva jedinice lokalne samouprave i 4) stope obrazovanja stanovništva jedinice lokalne samouprave. Važeća Lista stepena razvijenosti lokalnih samouprava ažurirana je krajem 2020. godine i nalazi se u Aneksu 6. Indeks razvoja opštine treba uzeti u obzir prilikom kreiranja pravila bodovanja za odabir projekata koji će biti podržani intervencijama u poljoprivredi i ruralnom razvoju. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 21 2.2.3 Populacija u ruralnim područjima i demografski trendovi Posljednji popis stanovništva u Crnoj Gori obavljen je 2011. godine i prema njemu u zemlji živi 620.029 stanovnika, a prema procjeni Zavoda za statistiku Crne Gore, 2020. godine u Crnoj Gori je živjelo 621.306 stanovnika. Gustina naseljenosti je u prosjeku 44,76 stanovnika po km2, što Crnu Goru čini jednom od najrjeđe naseljenih zemalja u Evropi (osim nordijskih zemalja). Glavni grad je Podgorica, sa 190.488 stanovnika, dok prijestonica Cetinje ima 15.046 stanovnika. Tabela 7: Stanovništvo u Crnoj Gori, ukupno i po regionima, 2003–2020 Populacija, Popis 2003 Populacija, Popis 2011 Populacija, 2020, aproksimacija sredinom godine Region Ukupno % Ukupno % Ukupno % Primorski 145.847 23,52 148.683 23,98 155.050 24,96 Središnji 279.419 45,06 293.509 47,34 304.946 49,08 Sjeverni 194.879 31,42 177.837 28,68 161.310 25,96 Ukupno 620.145 100,00 620.029 100 621.306 100 Izvor: MONSTAT, Popis 2003, Popis 2011. i 2020, aproksimacija sredinom godine Migracije: Prema podacima iz posljednje tri decenije, prikazanim u tabeli 8, očigledan je trend masovne migracije iz sjevernog dijela Crne Gore ka središnjem i primorskom. Nakon vrhunca u 2011. godini, čini se da se migracija iz Sjevernog regiona usporila narednih godina. Starosna struktura: Crna Gora spada u kategoriju zemalja sa veoma starim stanovništvom i u posljednjih pedesetak godina prirodni priraštaj stanovništva opao je za 60%. Polna struktura: U pogledu polne strukture u Crnoj Gori, razlika je u korist žena (50,6%), ali se ta razlika smanjuje od popisa do popisa. 2.2.4 Ruralna infrastruktura Ruralno područje, koje pokriva veći dio teritorija Crne Gore, karakteriše zaostajanje u ekonomskom razvoju i nerazvijena prateća infrastruktura, uključujući dostupnost usluga i osiguranje životnih i radnih uslova, što je dovelo do depopulacije ruralnih područja i nedostatka interesovanja od strane mladih porodica za život i rad u ruralnim područjima. U Crnoj Gori postoje mnoga ruralna područja sa slabo razvijenom saobraćajnom, društvenom i ekonomskom infrastrukturom. Na primjer, udaljenost do trgovina mješovitom robom i osnovnih škola u prosjeku je 3-4 km, a do srednjih škola i banaka 10 Tabela 8: Neto migracije po regionima, 2011–2020 Godina Sjeverni Središnji Primorski Neto migracije 2011 -1.407 768 639 2015 -1.189 671 518 2020 -907 541 366 Izvor: Monstat Tabela 9: Stanovništvo prema starosnoj strukturi Godina Grupe po godinama 0–14 15–64 65 i iznad 2003 20,7% 67,2% 12,1% 2011 19,0% 68,0% 13,0% 2020 17,9% 66,3% 15,8% Izvor: Monstat STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 22 km. Udaljenost do autobuskog stajališta je 2,5 km, a do pošte u prosjeku oko 7,5 km. Prema statističkim podacima za 2020. godinu, 1.315 km ili 13,5% ukupne putne mreže u Crnoj Gori spada u kategoriju zemljanih i nekategorisanih puteva. Osim toga, vodovodna mreža i napajanje električnom energijom u mnogim selima su u lošem stanju, te ne postoji razvijena telekomunikaciona mreža, sa mogućnošću korišćenja interneta. Kao posljedica, može se očekivati dalje ekonomsko propadanje i depopulacija udaljenih ruralnih područja, gdje ta područja i nacionalne politike ne pružaju povoljne uslove za život i ekonomski ambijent. Uticaj infrastrukture na kvalitet života vrlo je značajna i kritična komponenta ruralnog razvoja. S obzirom na geografske karakteristike područja, velika je neujednačenost u opremljenosti osnovnom komunalnom infrastrukturom na različitim područjima, naročito između urbanih i ruralnih, što doprinosi sve većim migracijama mladih ljudi iz sjevernog u središnji i primorski region. Podsticanje razvoja i unapređenje osnovne infrastrukture jedan je od preduslova za razvoj ravnomjernog ekonomskog rasta u ruralnom području i poboljšanje socio-ekonomskih uslova života ruralnog stanovništva u Crnoj Gori, kako bi se spriječila depopulacija sela i paralelno iskoristili prirodni potencijali za proizvodnju hrane. Putevi: Globalni konkurentski izvještaj Svjetskog ekonomskog foruma iz 2019, po kvalitetu putne infrastrukture rangirao je Crnu Goru na 129. od 141 mjesta. Iako su posljednjih godina primjetna značajna ulaganja u putnu infrastrukturu, uglavnom se radi o važnim državnim pravcima i budućim evropskim koridorima, dok je stanje putne mreže u ruralnim područjima i dalje nezadovoljavajuće. Nedovoljno razvijena putna mreža u Crnoj Gori posljedica je limitirajućih faktora koji otežavaju ili ograničavaju funkcionalno povezivanje unutar Crne Gore, kao i njeno povezivanje sa neposrednim okruženjem. Naime, nepovoljna topografija i geološka struktura terena, planinski prevoji sa otežanim prelazima, vrlo izražena sezonska cikličnost u korišćenju putne infrastrukture, ograničenost budžetskih sredstava, usložnjavaju izgradnju i održavanje saobraćajne infrastrukture. Konkurentnost poljoprivrede i šumarstva u Crnoj Gori ugrožava nedovoljan pristup javnosti parcelama poljoprivrednog i šumskog zemljišta, te se zbog toga neophodna ulaganja u ruralna područja moraju odnositi i na izgradnju i rekonstrukciju lokalnih puteva, nekategorisanih lokalnih puteva koji vode do udaljenih naselja i katuna (zajednička pašnjačka naselja). Usluge vodosnabdijevanja i upravljanja otpadnim vodama u Crnoj Gori pružaju javna preduzeća za vodosnabdijevanje i odvod, koja u pojedinim opštinama (Andrijevica, Žabljak, Mojkovac, Plav, Plužine i Šavnik) obavljaju i druge komunalne djelatnosti. Ovaj sektor, kao i sektor ukupnih komunalnih djelatnosti, karakterišu brojni problemi koji su posljedica opšte ekonomske situacije, kao što su nedostatak sredstava za održavanje i investicije. Rezultat su gubici vode (MONSTAT navodi da je u Tabela 10: Vrste puteva u Crnoj Gori Vrsta Km Udio Moderni putevi (asfalt) 6.527 67,1% Makadamski put 1.885 19,4% Zemljani i nekategorisani putevi 1.315 13,5% Putevi, ukupno 9.727 100,0% Izvor: Monstat 2020 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 23 2020. godini 74 mil. m3 od 121 mil. m3 izgubljeno (61%), a samo 46,7 mil. m3 distribuirano), što za posljedicu ima poskupljenje, a to utiče na uslove života stanovništva. Sistemi vodosnabdijevanja su dobro rasprostranjeni u Crnoj Gori, ali postoje još uvijek udaljena mjesta gdje voda nije dostupna (78% domaćinstava je trebalo da bude priključeno na javni vodovod već 2011. godine – MONSTAT). Kako bi se smanjili gubici vode, vodovode je potrebno održavati i modernizovati. Kanalizacioni sistemi u Crnoj Gori nijesu dovoljno razvijeni, posebno ako se ima u vidu da je posjećuje veliki broj turista: ukupna dužina postojeće kanalizacione mreže (magistralne kanalizacione cijevi i sabirna mreža) iznosi oko 915 km, sa ukupnom pokrivenošću od 47% stanovništva i 58,4% u urbanim područjima (2017). Najmanja pokrivenost zabilježena je u Sjevernom regionu (36,8%). Tabela 11: Upravljanje kanalizacijom u Crnoj Gori Region Procijenjena populacija 2017 Procijenjena urbana populacija (2017) Populacija pokrivena uslugama kanalizacije Udio pokrića – ukupno Udio pokrića urbane zone Sjeverni 167.918 100.593 61.759 36,8% 61,4% Središnji 301.559 264.577 151.362 50,2% 57,2% Primorski 152.896 135.178 79.308 51,9% 58,7% Total 622.373 500.347 292.429 47,0% 58,4% Izvor: Plan upravljanja kanalizacijama 2020–203516 Što se tiče infrastrukture interneta (MONSTAT 2020), najmanja pokrivenost (69,5%) je u sjevernom regionu, najveća u južnom (88%), dok je u primorskom regionu 80,3%. Postoji velika razlika između pokrivenosti u urbanim (84,9%) i ruralnim (70,9%) područjima. Oko 18,2% stanovništva nikada nije koristilo internet, 59,1% stanovništva nikada nije kupovalo robu putem interneta, dok 94,5% stanovništva koristi internet komunikaciju, a 86,8% učestvuje na društvenim mrežama. Potrebno je povećati pokrivenost internetom u ruralnim područjima kako bi se ruralnom stanovništvu omogućio jednak pristup javnim uslugama podržanim digitalizacijom, te otvorile mogućnosti za razvoj koncepta pametnih sela i korišćenje alata digitalizacije u aktivnostima saradnje na daljinu. Tabela 12: Dostupnost Tabela 13: Korišćenje interneta Dostupnost infrastrukture % Korišćenje interneta Vrste veze Usluge % Fiksne širokopojasne internet veze 80,2% Pozivi preko interneta/video-pozivi 94,5% Mobilne širokopojasne internet veze 58,1% Učešće na društvenim mrežama 86,8% Uskopojasne veze 6,7% Čitanje onlajn novosti/časopisa 78,4% Korišćenje interneta u domaćinstvima po regionima Slanje/primanje mejlova 67,9% 16 https://www.gov.me/dokumenta/0e52a4d6-e200-4e20-b721-01bec2a7eb10 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 24 Sjeverni 69,5% Nikad nije kupilo robu preko interneta 59,1% Središnji 80,3% Nikad nije koristilo internet 18,6% Južni 88,5% Korišćenje interneta po domaćinstvima prema prihodu % Korišćenje interneta po područjima Prihod > 600 EUR 98,0% Područja koja nijesu urbana 70,9% Prihod 300–600 EUR 88,2% Urbana 84,9% Prihod < 300 EUR 46,2% Izvor: MONSTAT: Istraživanje o upotrebi ICT u 2020 2.2.5 Turizam u ruralnim područjima S obzirom na prirodne potencijale Crne Gore za dalji razvoj turizma, bogatu kulturno-istorijsku baštinu, kao i multiplikativni učinak turizma na gotovo sve privredne grane, sektor turizma je jedan od prioriteta razvoja ukupne ekonomije. Tome u prilog govori i podatak da su procijenjeni prihodi od turizma u 2019. godini iznosili 1,140 milijardi EUR, što je za 9,7 posto više nego u 2018. godini. Zbog posljedica pandemije COVID-19, u 2020. je zabilježen značajan pad (prema podacima Monstata, u Crnoj Gori je u 2020. godini zbog COVID krize boravilo 444.065 turista u svim vrstama smještaja, odnosno 83,21% manje nego u 2019. godini, a ostvarili su 2.587.255 noćenja ili 82,10% manje u odnosu na 2019. godinu). Međutim, već u 2021. godini, prema preliminarnim podacima Monstata, zabilježeno je 1.670.879 dolazaka. U strukturi noćenja po vrstama turističkih mjesta najviše noćenja ostvareno je u primorskim mjestima (90,4%), glavnom gradu (3,2%) i planinskim mjestima (3,15%). Tabela 14: Udio noćenja na različitim turističkim područjima Vrsta turističkih mjesta Destinacije Noćenja (u 000) Udio u ukupnom broju (in %) Indeks 20/19 (%) Primorska mjesta* Ulcinj, Bar, Budva, Tivat, Kotor i Herceg Novi 2.339.477 90,38 17,05 (-82,95%) Planinska mjesta** Žabljak, Kolašin, Plav, Plužine, Rožaje i Andrijevica 81.709 3,15 32,13 (-67,87%) Ostala turistička mjesta*** Bijelo Polje, Berane, Mojkovac, Nikšić, Šavnik, Pljevlja i Cetinje 57.609 2,22 37,22 (-62,78%) Glavni grad Podgorica 82.701 3,19 26,62 (-72,38%) Druga mjesta**** Danilovgrad, Tuzi, Petnjica, Gusinje 26.759 1,03 124,64 (+124,64) UKUPNO 2.587.255 100,0 17,89 (-82,11) Izvor: MONSTAT, 2020 Aktivnosti van gazdinstva u ruralnom turizmu zasnivaju se na interakciji sa poljoprivrednom proizvodnjom, lokalnim tradicijama i običajima, tradicionalnom gastronomijom i turističkim uslugama, jednostavno rečeno – na korišćenju već postojećih resursa. Rezultati istraživanja sprovedenih tokom implementacije Master plana razvoja turizma do 2020. godine pokazali su da je turistička ponuda u središnjem regionu i planinama još uvijek nedovoljna. Hoteli, uz nekoliko izuzetaka, osim osnovne prehrane i smještaja, ne pružaju druge usluge. Međutim, potencijal za razvoj turizma i povezane infrastrukture na sjeveru Crne Gore još uvijek nije iskorišćen. Razvoj ruralnog STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 25 turizma zasniva se na načelima održivog razvoja, kroz revitalizaciju postojećih, tradicionalnih objekata ili baštine, čime se dobija nova namjena – turistička. Stoga je ruralni turizam, naročito seoski, bitan dio ukupnog održivog razvoja. 2.2.6 Lokalne razvojne strategije Regionalni razvoj Crne Gore planiran je Strategijom regionalnog razvoja (SRR) i Strateškim planovima razvoja jedinica lokalne samouprave/opština. Strategijom regionalnog razvoja utvrđuju se ciljevi, prioriteti, mjere, aktivnosti i politike regionalnog razvoja, umanjenje regionalne nejednakosti i povećanje stepena kompetencija jedinica lokalne samouprave i regiona. U Crnoj Gori trenutno ne postoji LAG partnerstvo, ali postoji niz inicijativa na kojima se radi još od 2019. godine. U skladu sa SRR, lokalne razvojne strategije će u narednom periodu biti pripremljene od strane priznatih LAG-ova kao razvojni dokumenti „nižeg nivoa“. S obzirom na specifičnosti Crne Gore u vezi sa brojem stanovnika po pojedinim opštinama, trebalo bi usvojiti pravila EU koja definišu LAG. EK je pozitivno odgovorila na zahtjev Crne Gore, te su se stekli uslovi za početak formiranja partnerstava i pune implementacije LEADER pristupa kroz IPARD III (tj. populacija svakog LAG područja u Crnoj Gori mora biti veća od 3.000 stanovnika – derogaciju od pravila 10.000 stanovnika odobrila je EK). U cilju jačanja kapaciteta do početka pune implementacije LEADER mjere, predlaže se finansiranje projekta sličnog LEADER-u iz sredstava nacionalnog poljoprivrednog budžeta, gdje bi se razvijao najmanje jedan LAG sa pripremljenom i usvojenom strategijom lokalnog razvoja. 2.3 STRUKTURA I TRENDOVI POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE 2.3.1 Geografske karakteristike i klima Crna Gora je uglavnom planinska zemlja, sa veoma malim nizijskim područjima duž obale, slivom Skadarskog jezera, nekim većim riječnim dolinama (Lim, Tara, Ibar, Ćehotina) i kraškim poljima. Od ukupne površine Crne Gore, samo oko 5% ima nagib do 5°, što znači da je zemlja izuzetno brdsko-planinska, ispresijecana rijekama, kroz čije se doline smjenjuju kanjoni. Od mora do unutrašnjosti Crne Gore ravnice se pojavljuju samo u primorskim oblastima (12.000 ha) i basenu Skadarskog jezera (42.000 ha). Smatraju se ravnicama u pravom smislu te riječi. U njihovom okruženju, na obroncima, na terasama su segmentirane površine, bez značajnog kontinuiteta, zavisno od geološke građe, vrste stijena i težine oblika reljefa i nagiba. Terasasto zemljište u ovom dijelu Crne Gore veoma je važno za poljoprivredu, jer se nalazi i do 500 Slika 2: Reljef Crne Gore Izvor: Studija područja sa prirodnim ograničenjem u poljoprivredi – Finalni izvještaj, MIDAS Relief of Montenegro Source: Study of Areas with Natural Constraints in Agriculture and Calculation Design – Final report, MIDAS STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 26 metara nadmorske visine, ali je i dalje pod uticajem mediteranske klime, koja omogućava gajenje agruma, ranog i zimskog povrća, ukrasnog bilja i cvijeća. U Crnoj Gori dominira teren nagiba iznad 10° (65%), što je limitirajući faktor za bavljenje poljoprivrednom proizvodnjom, dok nagib 5–10° čini 28%. Samo na teritoriji koja ima nagib manji od 5° moguće je intenzivno koristiti zemljište u poljoprivredi, bez značajnih posljedica erozionih procesa, dok se na dijelu većih padina nalaze livade i pašnjaci koji se ekstenzivno koriste. 2.3.2 Poljoprivredno zemljište Podaci o poljoprivrednom zemljištu u Crnoj Gori nijesu u potpunosti jedinstveni. Podaci MONSTAT-a (2016) pokazuju da površina zemljišta raspoloživog za poljoprivredu iznosi 334.000 ha, dok je početnim nivoom digitalizacije korišćenja zemljišta SIZEP (2017) procijenjeno da je raspoloživo 418.800 ha. Treba uzeti u obzir da se početni nivo SIZEP-a bazira na starom orto-foto snimku (2017), a nije sprovedena validacija kvaliteta SIZEP-a. Približna površina neiskorišćenog poljoprivrednog zemljišta je, dakle, oko 160.000 ha, koje bi potencijalno moglo biti dostupno za proizvodnju hrane. Korišćena poljoprivredna površina u 2020. godini iznosi 257.900 hektara (prema Monstatu, 2020), što je 18% ukupne površine Crne Gore. Od toga je 243.000 ha (94,3%) livada i pašnjaka, a obradivo zemljište korišćeno u biljnoj proizvodnji čini oko 14.000 ha (oranice 9.000 ha, trajni zasadi 5.400 ha). Tabela 15: Poljoprivredno zemljište prema kategorijama korišćenja Kategorija 2014* (ha) 2016(p)** (ha) 2020(p)* (ha) 2021(p)* (ha) Indeks* 2020/2014 Povećanje* 2020/2014 (ha) Udio u ukupno kor. polj. zemljištu* % Raspoloživo zemljište 309.241**** 334.049** 418,845*** a) okućnice i/ili bašte 1.832 1.992 2.039 2.016 111 206 0,79% b) oranice 6.898 7.104 7.055 6.884 102 157 2,75% c) voćnjaci i maslinjaci 2.256 2.551 2.595 2.635 115 338 1,01% d) vinogradi 2.703 2.860 2.888 2.835 107 185 1,12% e) rasadnici 47 75 69 71 145 21 0,03% Ukupno biljna proizvodnja 13.738 14.513 14.645 14.441 107 908 5,68% Višegodišnje livade i pašnjaci 216.583 241.333 243.304 241.124 112 26.721 94,32% Ukupno korišćeno poljoprivredno zemljište 230.321 255.846 257.950 255.564 112 27.629 100,00% Izvori: Godišnjak – MONSTAT 2014, ** SPG 2016, MONSTAT 2017, * 2021, *** SIZEP, decembar 2021, osnovni sloj 2017, **** MONSTAT, Popis 2010 * Napomena: Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a U periodu 2014–2020. Crna Gora bilježi povećanje ukupno korišćenog poljoprivrednog zemljišta za 27.600 hektara (12%). Najveće povećanje bilježi se kod livada i pašnjaka (26.700 hektara – 12%); STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 27 površine za biljnu proizvodnju povećane su za 2.100 hektara (7%). Povećanje obradivih poljoprivrednih površina rezultat je dodjele podrške, kako kroz direktna plaćanja tako i iz IPARD programa namijenjenih podizanju novih višegodišnjih zasada. Godine 2021. oranice su prvi put uključene u LPIS (SIZEP), pa je na kraju te godine ukupno 16.491 parcela i 4.309 gazdinstava ukupne površine 9.612,2 ha kvalifikovano za podršku. Ovo odgovara 62,2% ukupne obradive površine za biljnu proizvodnju. U Planu prostornog razvoja Crne Gore (2007–2020) navedeno je da raspoloživo poljoprivredno zemljište čini 514.501 ha, što je 114.000 ha više nego što je zabilježeno tokom početnog uspostavljanja LPIS-a (SIZEP), a to ukazuje na promjenu metodologije, ali i prenamjenu ili napuštanje poljoprivrednog zemljišta. Informacije pokazuju da je potrebno pristupiti detaljnijoj analizi stanja u upravljanju poljoprivrednim zemljištem, te pristupiti rješavanju problema njegove prenamjene, kako bi se postiglo koordiniranije prostorno planiranje i sprovođenje poljoprivredne politike. 2.3.3 Poljoprivredna gazdinstva Prema podacima MONSTAT-a (2016), u Crnoj Gori ima 43.791 poljoprivrednih gazdinstava, od kojih je, prema Registru poljoprivrednih gazdinstava (RPG), krajem 2021. godine bilo registrovano 15.509, a u aprilu naredne godine 16.139. Juna 2023. godine u RPG zabilježeno je 19.622 gazdinstava, od kojih su 2.974 nosioci žene, što predstavlja 15,15% gazdinstava.17 Prosječna površina zemljišta po gazdinstvu koje dobija podršku iznosila je 2,1 ha. Prema važećim propisima, poljoprivredna gazdinstva koja ne koriste podrške, kao i ona koja za iste ne podnose zahtjeve prema mjerama IPARD programa, nijesu dužna prijaviti se u registar poljoprivrednih gazdinstava. Trenutno registrovane površine u SIZEP sistemu predstavljaju oko 3% ukupno korišćenih poljoprivrednih površina (KPP). Poljoprivredna gazdinstva u Crnoj Gori nijesu specijalizovana. Oko 80% svih farmi su mješovite farme, a samo 8,0% od ukupnog broja farmi su tzv. specijalizovane farme za uzgoj svinja i živine18. Samo 2,9% su nerazvrstana gazdinstva (npr. porodična gazdinstva na okućnicama). Tabela 16: Poljoprivredna gazdinstva i obradive površine Popis 2010 (A) SPG 2016(p) (B) Ha Gazdinstva ha/ gazdinstvo ha Gazdinstva ha/ gazdinstvo Ukupno raspoloživo zemljište 309.241 48.870 6,3 334.049 43.791 7,6 Ukupno poljoprivredno korišćeno zemljište 221.298 48.277 4,6 255.846 43.409 5,9 Korišćene okućnice i/ili bašte 2.413 37.010 0,07 1.922 40.006 0,05 Korišćene oranice 4.048 10.170 0,4 7.104 11.191 0,6 Vinogradi 2.536 2.001 1,3 2.860 2.061 1,4 Voćnjaci 1.529 5.328 0,3 2.551 8.900 0,3 Rasadnici 32 128 0,3 75 49 1,5 Višegodišnje livade i pašnjaci 210.182 43.142 4,9 241.333 36.363 6,6 17 Prema podacima Registra poljoprivrednih gazinstava MPŠV, 2023 18 Prema Popisu poljoprivrede 2010 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 28 Izvor: MONSTAT, Istraživanje o strukturi poljoprivrednih gazdinstava u 2016. godini 2.3.3.1 Korišćeno poljoprivredno zemljište Poljoprivredno gazdinstvo u prosjeku posjeduje 5,8 ha korišćenog poljoprivrednog zemljišta u 2016. godini. U 2010. godini taj prosjek iznosio je 4,5 ha. Ako se to uporedi sa prosječnim veličinama zemljišta koje koriste poljoprivredna gazdinstva upisana u registre zemalja EU (Hrvatska 12 ha, Slovenija 7 ha, EU27 – 15 ha), zaključuje se da su crnogorska gazdinstva mala. Ipak, poređenje je teško napraviti iz razloga što trajne livade i pašnjaci nijesu uključeni u programe podrške. Visoka usitnjenost poljoprivrednog zemljišta dodatno negativno utiče na učinak proizvodnje. Kada se posmatra struktura poljoprivrednog zemljišta korišćenog po gazdinstvima (okućnice, oranice, voćnjaci, vinogradi, rasadnici, te livade i pašnjaci), može se vidjeti da u 2016. nije bilo značajnijih promjena u odnosu na 2010. Udio livada i pašnjaka u ukupnom poljoprivrednom zemljištu u 2016. iznosio je 94,3% (gdje je bilježeno povećanje prosječne površine po gazdinstvu – uglavnom vezano za gazdinstva koja se bave stočarstvom), dok ostale kategorije korišćenog poljoprivrednog zemljišta iznose 5,7% i bilježe blago povećanje. Tabela 17: Poljoprivredna gazdinstva po veličini korišćene površine Zemljište (ha) Broj poljoprivrednih gazdinstava 2010 2016 Promjena 2010–2016* Broj Udio Broj Udio Broj Promjena udjela (%) Bez zemljišta 593 1,2% 311 0,7% -282 -41,5% <0,10 2.515 5,1% 1.560 3,6% -955 -30,8% 0,10<0,50 15.418 31,5% 10.590 24,2% -4.828 -23,3% 0,50<1,00 8.467 17,3% 5.815 13,3% -2.652 -23,4% 1,00<2,00 8.867 18,1% 7.363 16,8% -1.504 -7,3% 2,00<3,00 4.081 8,4% 3.895 8,9% -186 6,5% 3,00<4,00 2.258 4,6% 2.511 5,7% 253 24,1% 4,00<5,00 1.288 2,6% 1.600 3,7% 312 38,6% 5,00<6,00 1.057 2,2% 1.462 3,3% 405 54,4% 6,00<8,00 1.067 2,2% 2.164 4,9% 1.097 126,3% 8,00<10,00 588 1,2% 1.082 2,5% 494 105,4% 10,00<15,00 815 1,7% 1.584 3,6% 769 116,9% 15,00<20,00 342 0,7% 1.042 2,4% 700 240,0% 20,00<30,00 329 0,7% 1.029 2,3% 700 249,0% 30,00<50,00 313 0,6% 900 2,1% 587 220,9% 50,00<100,00 441 0,9% 587 1,3% 146 48,5% >=100,00 431 0,9% 296 0,7% -135 -23,4% Ukupno 48.870 43.791 -5.079 *Udio i promjena 2010–2016 (promjena udjela) nije preračun MONSTAT-a Izvor: MONSTAT – Istraživanje strukture poljoprivrednih gazdinstava 2016 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 29 Prema preliminarnim podacima Istraživanja o strukturi poljoprivrednih gazdinstava, od ukupnog broja poljoprivrednih gazdinstava, najviše ih je u rasponu od 0,1 do 0,5 ha, što se ne može smatrati područjem gdje je proizvodnja namijenjena tržištu, već se proizvodi uglavnom za sopstvene potrebe, a samo dio je za prodaju. U istraživanju o strukturi poljoprivrednih gazdinstava iz 2016. godine, bilježe se značajna povećanja korišćenih poljoprivrednih površina pod oranicama, vinogradima, voćnjacima i livadama i pašnjacima u odnosu na iste površine iz 2010. godine. Kako bi se održala proizvodnja hrane, ali i dala mogućnost postojećim poljoprivrednim gazdinstvima da rastu, potrebno je registrovati što više resursa za proizvodnju hrane i upravljati tim resursima kroz poljoprivrednu politiku. To bi doprinijelo povećanju prihoda za proizvođače i širem korišćenju nacionalnih resursa za proizvodnju hrane, kojima se upravlja po standardima EU. U tom kontekstu, postoji mogućnost uključivanja dodatnih gazdinstava u sistem spuštanjem ograničenja za registraciju na gazdinstva sa manje od 1 ha zemlje. 2.3.3.2 Navodnjavanje Samo 14.441 (5,7%) hektara poljoprivrednog zemljišta u Crnoj Gori koristi se za biljnu proizvodnju (voće, povrće i vinogradi). Trenutno, ukupna površina koja se navodnjava iznosi 2.466 ha (16% površina za biljnu proizvodnju) i većinom se odnosi na vinograde, voće i povrće, koji se nalaze u okolini Podgorice, uglavnom na području Ćemovskog polja. Ostala područja uključuju dolinu Zetsko bjelopavlićke ravnice i Nikšićko polje (oko Nikšića i Danilovgrada). Imajući u vidu ograničenu površinu zemljišta za biljnu proizvodnju i količinu vode na raspolaganju za navodnjavanje, javlja se potreba za povećanjem upotrebe vode za navodnjavanje, pri čemu treba osigurati održivo upravljanje istom. Grafikon 1: Udio poljoprivrednih gazdinstava po veličini korišćenog poljoprivrednog zemljišta Izvor: MONSTAT – Istraživanje strukture poljoprivrednih gazdinstava 2016 0.0% 5.0% 10.0% 15.0% 20.0% 25.0% 30.0% 35.0% Udio 2010 Udio 2016 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 30 Tabela 18: Navodnjavanje 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Iskorišćene količine vode (000 m 3 ): 6.978 6.564 6.965 6.815 6.821 7.353 8.171 Podzemne vode 6.932 6.532 6.933 6.758 6.750 7.344 8.163 Površinske vode 46 32 32 57 71 9 8 Potrošene količine vode (000 m³) 6.633 6.239 6.240 6.615 6.620 7.352 8.171 Ukupna navodnjavana površina (ha) 2.350 2.345 2.346 2.361 2.364 2.447 2.466 Površinsko navodnjavanje 5 5 5 9 11 9 9 Navodnjavanje vještačkom kišom 509 505 505 513 517 484 483 Navodnjavanje sistemom kap po kap 1.835 1.835 1.836 1.839 1.836 1.954 1.974 Oranice i bašte 30 26 26 28 30 91 98 Voćnjaci 98 98 98 92 90 113 113 Vinogradi 2.222 2.222 2.222 2.241 2.244 2.243 2.243 Crpni agregat 41 41 41 44 47 50 49 Cjevovodi (km) 194 193 205 219 244 245 214 Glavni 65 70 72 68 75 74 55 Razvodni 129 123 133 151 169 171 150 Izvor: Statistički godišnjak, 2022 2.3.3.3 Struktura stočnog fonda Od ukupno 43.791 poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori, 31.260 (71,4%) drži stoku i/ili živinu. Broj gazdinstava koja su držala stoku u 2016. smanjen je za 4,3% u odnosu na broj gazdinstava koja su držala stoku u 2010. godini. Tabela 19: Struktura stočnog fonda po gazdinstvima Vrsta 2010 (A) Gazdinstava SPG 2016(p) (B) Gazdinstava Indeks* povećanja broja grla 2010–2016 Indeks* povećanja prosječnog broja grla po gazdinstvu, 2010–2016 Grla(A) Gazdinstva Prosjek(E) Grla(B) Gazdinstva Prosjek(D) B/A D/E Goveda 80.209 24.624 3,3 89.269 21.939 4,1 111,3 124,9 Mliječna grla u govedarstvu 51.145 2,1 59.583 2,7 116,5 130,8 Ovce 229.037 6.088 37,6 191.992 5.514 34,8 83,8 92,6 Mliječna grla u ovčarstvu 131.739 21,6 95.243 17,3 72,3 79,8 Koze 35.756 3.583 10,0 31.458 3.365 9,3 88,0 93,7 Mliječna grla u kozarstvu 21.606 6,0 21.429 6,4 99,2 105,6 Svinje 47.673 13.469 3,5 55.841 13.607 4,1 117,1 115,9 Suprasne krmače 1.646 0,1 1.966 0,1 119,4 118,2 Živina 620.802 16.313 38,1 835.705 17.067 49,0 134,6 128,7 Konji, magarci 4.397 3.122 1,4 3.947 2.775 1,4 89,8 101,0 *Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Izvor: Popis poljoprivrede 2010, SPG – Istraživanje strukture poljoprivrednih gazdinstava 2016 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 31 2.3.3.4 Radna snaga Prema podacima MONSTAT-a (Anketa o radnoj snazi za 2020. godinu), ukupan broj radno sposobnog stanovništva u Crnoj Gori iznosi 267.200. Od tog broja 219.400 lica bilo je zaposleno, dok je 47.800 bilo nezaposleno. Najviši procenat nezaposlenosti je u starosnoj grupi od 15 do 24 godine (36%). Prema podacima Istraživanja strukture poljoprivrednih gazdinstava iz 2016. godine, na 43.291 porodičnih poljoprivrednih gazdinstva nalazi se 99.236 lica povezanih sa poljoprivrednim aktivnostima. Ukupno gledano, članovi porodičnih gazdinstava (nosilac i članovi gazdinstava) u prosjeku ostvare 0,47 godišnjih jedinica rada (GJR) na poljoprivrednom gazdinstvu. Tabela 20: Radna snaga po starosnim kategorijama i godišnjim jedinicama rada (GJR) Kategorija Radna snaga na poljoprivrednim gazdinstvima prema starosnim grupama GJR Poljoprivredni popis 2010. godine % SPG 2016 % Broj % Do 24 godine 6.717 6,8 7.381 7,43 2.304,9 5,0 Od 24. do 34. godine 11.340 11,5 10.562 10,64 4.838,6 10,4 Od 35. do 44. godine 15.675 15,9 14.816 14,93 7.606,8 16,4 Od 45. do 54. godine 21.562 21,9 20.689 20,84 10.447,9 22,5 Od 55. do 64. godine 19.849 20,2 22.495 22,66 10.001,6 21,5 65 godina i više 23.198 23,6 23.293 23,47 11.273,3 24,3 Crna Gora, ukupno 98.341 100 99.236 100 46.473,0 100 Izvor: MONSTAT, Popis poljoprivrede 2010 i SPG – Istraživanje strukture poljoprivrednih gazdinstava, 2016 Struktura ukupnog broja radno angažovanih lica na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima prema obrazovanju je sljedeća: ● Bez obrazovanja 3,89%, ● Nezavršeno osnovno obrazovanje 5,81%, ● Osnovno obrazovanje 27,93%, ● Srednje obrazovanje bilo kojeg profila 53,26%, ● Više i visoko obrazovanje 9,09%. Trenutno nije uspostavljen stručni obrazovni program za poljoprivrednike, a obuke u okviru sprovođenja mjera poljoprivredne politike nijesu obavezne. Zbog velikog fizičkog opterećenja, primarna poljoprivredna proizvodnja je dominantno muški posao. U primarnoj poljoprivrednoj proizvodnji uloga žene se ogleda u određenim fazama proizvodnje na gazdinstvu, te značajnu ulogu ima kod obrade i prerade proizvoda na gazdinstvu i diverzifikacionim aktivnostima kao što je ruralni turizam, zanatstvo, domaća radinost i sl. Muškarci su u visokom procentu nosioci gazdinstava kod svih registara poljoprivredne proizvodnje. Podaci iz Registra poljoprivrednih gazdinstava ukazuju na tendenciju porasata broja žena nosioca poljoprivrednih gazdinstava, što se može smatrati i rezultatom sprovođenja politike dodatnog finasiranja nacionalnih i IPARD programa i projekata u kojima su nosioci žene. Kako bi se osnažila uloga žene, a kako je identifikovano da postoji mali broj preduzetnica i vlasnica malih i srednih preduzeća u poljoprivredi, prepoznata je mogućnost pružanja dodatnog procenta podrške investicijama na gazdinstvima na STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 32 kojima su nosioci žene, te osiguravanja posebne linije podrške za pokretanje ženskog preduzetništva. S toga je podsticanje preduzetništva kod specifičnih ciljnih grupa – mladih ljudi, žena i dr., definisano strateškim dokumentom kroz poseban operativni cilj. Registar osiguranika poljoprivrednika bilježi 1.797 aktivnih, od čega 435 žena, odnosno 24,2%.19 2.3.3.5 Objekti i mehanizacija za poljoprivrednu proizvodnju Prema podacima iz Statističkog godišnjaka za 2020. godinu, poljoprivredna preduzeća i kooperative raspolažu relativno zadovoljavajućom količinom poljoprivredne mehanizacije i opreme. Međutim, statistikom nije obuhvaćeno godište proizvodnje neke mehanizacije, već je, prema podacima iz RPG, 76% od ukupne mehanizacije i opreme proizvedeno prije 2010. godine. U 2021. godini registrovano je 13.500 poljoprivrednih gazdinstava, sa ukupno 4.187 dvoosovinskih traktora (0,3 traktor/gazdinstvo) na dan registracije. Tabela 21: Struktura i količina mehanizacije i opreme koja je prijavljena u RPG Dvoosovinska mehanizacija Broj Sitna mehanizacija Broj Dvoosovinski traktori do 40 kw 4.187 Jednoosovinski traktori 3.745 Dvoosovinski traktori od 41 kw do 60 kw 515 Oprema za preradu mlijeka 173 Dvoosovinski traktori od 61 kw do 80 kw 83 Mašine za sjetvu i sadnju 313 Dvoosovinski traktori od 81 kw do 100 kw 14 Muljača za grožđe 226 Dvoosovinski traktori više od 101 kw 6 Oprema za mužu 2824 Kamioni 509 Oprema za navodnjavanje 361 Kombajni 66 Ostala oprema (plugovi, drljače, sušare) 5.688 Izvor: Registar poljoprivrednih gazdinstava 2022 Od 2011. poljoprivrednicima je na raspolaganju intenzivna podrška za ulaganje u mehanizaciju kroz MIDAS projekat, Agrobudžet i IPARD II. Analiza evidencija o podržanoj mehanizaciji od 2011. do 2020. pokazuje da je mehanizacija već djelimično modernizovana. Tabela 22: Pregled podržane mehanizacije 2011–2020 Tip Broj Tip Broj 32 Traktori i druga vozila 3.3.3 Mašine i oprema za žetvu usjeva Traktori – 2 osovine 432 Kosilice, grablje, berači, kombajni Traktori – 1 osovina 420 Kultivator prikačen i samohodan 825 Kombajni 5 Prikačen traktor (bez balirki za sijeno i mašina za žetvu stočne hrane) 1276 Prikolice – traktorske prikolice 203 Balirke za sijeno 109 Prikolice – kultivator 141 Mašine za žetvu stočne hrane 15 3.3.1 Mašine i oprema za pripremu zemljišta i sadnju (raonici, freze, drljače, tanjirače, sijačice) 3.3.2 Mašine i oprema za održavanje usjeva Rasipači stajnjaka, rasipači đubriva, prskalice 250 19 Registar osiguranika poljoprivrednika MPŠV, 2023 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 33 Priključci za traktore 1.054 Priključci za kultivatore 416 Izvor: MIDAS, MPŠV Ipak, stvarni nivo mehanizacije je teško utvrditi, jer se informacije o subvencionisanoj mehanizaciji iz različitih izvora (MIDAS, IPARD i MPŠV) ne ažuriraju i ne prikupljaju u Registru poljoprivrednih gazdinstava. Takođe, poljoprivrednici ne prijavljuju promjene u vezi sa mašinama za unošenje u Registar poljoprivrednih gazdinstava. Podaci o poljoprivrednim objektima trenutno su dostupni na nivou registrovanih objekata za proizvodnju hrane u Upravi za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove, te u Registru poljoprivrednih gazdinstava kako su upisani prilikom prve registracije. Ove baze podataka se ne ažuriraju i promjene se ne prijavljuju od strane poljoprivrednika. Tabela 23: Objekti – podaci iz Registra poljoprivrednih gazdinstava i odobreni objekti UBHVFP Objekti po vrsti namjene RPG Vrsta Broj Objekt za držanje poljop. mašina, opreme i repro-materijala 3.143 Objekt za držanje stoke 14.585 Objekt za preradu poljop. proizvoda 1146 Objekt za uzgoj pečurki 22 Skladište za poljop. proizvode 3.183 Staklenik ili plastenik 957 Vinski podrum 199 Ostalo 3.077 Ukupno 26.312 Izvor: RPG (Registar poljoprivrednih gazdinstava), 5. 2022. god. 2.3.4 Važni sektori poljoprivredne proizvodnje 2.3.4.1 Biljna proizvodnja Biljnu proizvodnju karakteriše veliki broj malih gazdinstava koja uzgajaju različite usjeve. Prema zvaničnoj statistici, površine pod biljnom proizvodnjom u 2014. godini zauzimale su 13.738 ha, a u 2020. godini 14.645 ha (porasle su za 6,6%). Površina po gazdinstvu takođe je porasla u svim segmentima. Sektor primarne biljne proizvodnje karakterišu određene zajedničke slabosti: usitnjenost proizvodnje, slaba vertikalna integracija, mali i promjenljivi obim proizvodnje, nizak tehnološki nivo, neujednačen odnos kvaliteta i cijene, visoka proizvodna cijena po jedinici i nedostatak kapaciteta za skladištenje. S druge strane, povoljni prirodni uslovi omogućavaju gajenje agruma i kontinentalnog voća, kao i gotovo svih vrsta povrća. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 34 Ratarstvo U 2020. godini u Crnoj Gori je evidentirano 7.055 ha obradivog zemljišta, što odgovara 48% površine koja se koristi za biljnu proizvodnju i 2,7% ukupne površine koja se koristi za poljoprivredu. Dominantne ratarske kulture u Crnoj Gori su: kukuruz, pšenica, ječam, lucerka i djetelina, koji uz raž i ovas zauzimaju oko 39% obradivih površina. Uprkos velikom uvozu žitarica, obrađene površine su manje-više nepromijenjene, te pokazuju povećanje od samo 2% od 2014. do 2020. U isto vrijeme smanjene su površine pod ratarskim usjevima, naročito pod kukuruzom (40%), dok su blago porasle površine pod krompirom. Proizvodnja glavnih ratarskih usjeva prikazana je u tabeli 24. Tabela 24: Proizvodnja i prinos glavnih ratarskih kultura Proizvodnja glavnih ratarskih kultura (t) Prinos EU27** Usjev 2014 2015 2016 (p) 2017 (p) 2018 (p) 2019 (p) 2020 (p) 2021 (p) Prosjek* 14–20 Indeks t/ha Djetelina 2.465 2.200 2.488 2.393 2.507 2.539 2.671 2.574 2.466 108 6,6 Lucerka 2.719 2.209 2.191 2.263 2.343 2.437 2.667 2.642 2.404 98 6,5 16,75* Kukuruz u zrnu 3.305 2.700 2.650 2.708 2.743 2.773 2.547 2.631 2.775 77 4,37 7,49 Pšenica 2.159 2.111 2.354 2.463 2.467 2.147 2.239 2.055 2.277 104 3,02 5,37* Ječam 1.147 952 1.068 1.073 1.082 983 934 872 1.034 81 2,7 4,52* Ovas 476 556 557 551 563 605 599 597 558 126 2,63 2,97 Raž 527 339 391 421 445 402 364 318 413 69 2,36 3,79 Ukupno 12.798 11.065 11.699 11.871 12.150 11.885 12.022 11.689 4,04 Izvor: MONSTAT, Statistički godišnjak 2014–2020. godine, * Hrvatska ** EU27 prosjek 2014–2020 Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Podaci prikazani u gornjoj tabeli pokazuju da se prosječni prinosi lucerke, pšenice i ječma značajno razlikuju od prosječnih prinosa u EU i zemljama u okruženju. Uzroci su, uglavnom, nedostatak podrške savjetodavne službe i korišćenja kvalitetnog sjemena, agrotehničkih mjera, te suzbijanja korova i štetnih organizama bilja, kao i uzgoj onih sorti koje su dale dobre rezultate prilikom ispitivanja sorti i dobra iskustva u uzgoju. Postoji potreba za praćenjem uspješnosti (putem FADN-a) i za uključenošću savjetodavnih službi naučnih i istraživačkih institucija u smislu pružanja savjeta i obuke poljoprivrednicima. Uvoz: Žitarice i mlinski proizvodi čine oko 14% ukupnog uvoza hrane u 2020. godini. Veliki dio uvoza žitarica (pšenica i kukuruz čine 88% uvoza žitarica ili oko sedam miliona eura godišnje) i proizvoda mlinske industrije (88% su pšenično brašno i prekrupa od žitarica, ili oko 15 miliona eura) može se direktno zamijeniti lokalnom proizvodnjom, uzimajući u obzir da postoji dosta neiskorišćenog poljoprivrednog zemljišta i mogućnost efikasnijeg korišćenja livada. Tabela 25: Uvoz žitarica i mlinskih proizvoda (000 EUR) 000 EUR 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2020 % CN 10: Žitarice 1001 : pšenica 7.227 4.619 2.709 2.918 1.941 2.265 2.136 25,14% 1005 : kukuruz 32 3.348 3.837 4.589 4.829 4.926 5.368 54,69% 1002-1004 ječam, ovas, raž 2.850 320 366 462 401 481 554 5,34% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 35 1006 : pirinač 1.051 1.200 1.069 1.192 1.466 1.270 1.434 14,10% Ostalo 56 52 70 87 69 65 84 0,73% Ukupno žitarice 11.216 9.540 8.053 9.248 8.704 9.007 9.576 100% CN 11: Proizvodi mlinske industrije 1101: pšenično brašno: 12.181 10.488 12.431 12.969 16.241 14.779 16.796 78,81% 1103: žitarice za prekrupu, brašno i pelete 1.487 1.415 1.674 1.817 1.886 1.936 2.382 10,32% Ostalo (1102-1109) 2.611 2.380 2.290 2.492 2.358 2.037 1.878 10,86% Ukupno proizvodi mlinske industrije 16.279 14.283 16.395 17.278 20.485 18.752 21.056 100% Ukupno 27.495 23.823 24.448 26.526 29.189 27.759 30.632 Izvor: Monstat (2015–2020) Samodovoljnost: Pšenica i proizvodi od pšenice igraju važnu ulogu u prehrambenoj sigurnosti stanovništva Crne Gore. Nacionalna potrošnja pšenice i pšeničnih proizvoda u hrani iznosi 74.601 tona (120 kg po osobi godišnje)20, dok je proizvodnja svega 2.400 tona. Tabela u nastavku prikazuje indikativnu strukturu nacionalne ponude i potrošnje. Nedostatak u samodovoljnosti pšenice i proizvoda od pšenice u Crnoj Gori iznosi oko 77.000 tona, što odgovara 15-16.000 ha zemljišta zasijanog pšenicom sa proizvodnim prinosima od 5 t/ha. Izazov u narednom periodu biće mobilizacija resursa za proizvodnju pšenice, kao i pokretanje naučnih, savjetodavnih i industrijskih aktera u obezbjeđivanju tehničkih smjernica i konsolidaciji žetvene logistike, opreme i kanala distribucije. Ostale uvezene žitarice koriste se uglavnom u neprehrambene svrhe. Što se tiče pšenice, postoji mogućnost da Crna Gora uvoz zamijeni domaćom proizvodnjom. Tabela u nastavku prikazuje površine koje treba zasijati da bi se pokrile potrebe za uvozom. Tabela 26: Samodovoljnost nekih ratarskih kultura Kukuruz Ječam Zob Proizvodnja (t)* 2.773 983 605 Upotreba u ishrani (t)** 2.881 24,8 62,1 Hrana za životinje, druge upotrebe i gubici (t)** 30.787,6 2.381,2 921,9 Samodovoljnost (snabdijevanje) – kalkulacija 8,20% 40,90% 61,50% Potrebe (t) 30.896 1.423 379 Trenutni prinos (t/ha)* 4,5 2,7 2,7 Ekvivalent površine (ha) po trenutnom prinosu – kalkulacija 6.866 527 140 Ciljni prinos (t/ha) (okvir Hrvatska, Srbija) 7 4 3 Ekvivalent površine (ha) za ciljni prinos** 4.414 356 126 Izvor: *Monstat, godišnjak 2019(p); **FAOSTAT – calculated, Supply Utilization Accounts Livade i pašnjaci U 2020. godini livade su zajedno sa travno-djetelinskim smjesama obuhvatale površinu od 73.390,6 ha, što je za 18,6% više u odnosu na 2014 (61.860 ha). Prirodne livade čine najveći dio ove površine i 20 FAO, FAOSTAT Bilansi hrane https://vvv.fao.org/faostat/en/#data/FBS STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 36 ostvaruju relativno niske prinose (3,1 t sijena/ha; u Sloveniji 5,5t/ha), uglavnom zbog nedovoljnog sprovođenja agrotehničkih mjera. Prirodne livade i pašnjaci, sa najvećim potencijalom za proizvodnju krmnog bilјa, sve više su izložene procesima degradacije, koji se ogledaju u nepovolјnim promjenama botaničkog sastava, povećanom učešću bezvrijednih i štetnih bilјnih vrsta itd. U periodu 2023–2028. izazov će biti uključivanje livada u sistem upravljanja poljoprivrednom politikom, korišćenje istih u skladu sa standardima EU i motivisanje poljoprivrednika da uđu u šeme sa višim standardima (od propisanih dobrim poljoprivrednim praksama i zakonskim zahtjevima za upravljanje) i koriste zemljište, gdje je to moguće, za proizvodnju hrane. Povrće U 2020. godini proizvodnja povrća u Crnoj Gori zasnivala se na oko 3,7 hiljada hektara, što je 28% od ukupno korišćenih površina21. Obrađene površine za povrće pokazuju prosječan godišnji rast od 2,8% od 2014. godine, a prosječna ukupna proizvodnja povrća za posljednjih deset godina iznosi 72.000 tona, sa prosječnom godišnjom stopom rasta od 4%. U kategoriji povrća, proizvodnja krompira porasla je za 16% tokom 2014–2020, dok su se površine pod lubenicama smanjile za 65%. Polovina proizvedenih količina je krompir, čija je proizvodnja koncentrisana u sjevernom regionu. Prema podacima sektorske analize urađene 2021. godine za potrebe IPARD III programa, u strukturi proizvodnje dominira nekvarlјivo povrće, sa učešćem od 67% (najviše krompir – 46,6% i kupus – 15%), dok među lako kvarlјivim povrćem dominira lubenica (18,6%). Regionalna raspodjela lako kvarljivog povrća odražava dominaciju središnjeg regiona i značajnog dijela primorskog regiona, dok u trajnom povrću središnji i sjeverni region imaju približno podjednake udjele. Nedostatak adekvatnih skladišnih kapaciteta u povrtarskom sektoru jedan je od glavnih problema u povrtarskoj proizvodnji, što se ogleda u stepenu samodovoljnosti pojedinih povrtarskih kultura, ali i u prihodima polјoprivrednika. Proizvodnja glavnih povrtarskih kultura prikazana je u sljedećoj tabeli. Tabela 27: Prinosi glavnih povrtarskih kultura Proizvodnja (t) Povrće 2014 2015 2016(p) 2017(p) 2018(p) 2019(p) 2020(p) 2021(p) % 2014* % 2020* Indeks* Krompir 31.097 35.445 39.504 36.631 34.888 35.462 39.302 36.701 44.9% 46.6% 126 Lubenica 15.260 20.194 17.413 17.538 18.107 17.406 15.870 17.348 22.0% 18.8% 104 Kupus 10.442 10.623 12.258 12.440 12.509 11.381 12.738 12.613 15.1% 15.1% 122 Paprika 4.043 4.500 5.644 5.479 5.546 5.180 5.411 5.296 5.8% 5.4% 134 Paradajz 3.533 3.936 4.464 4.768 4.866 4.444 4.568 4.613 5.1% 5.4% 129 Crni luk 2.151 2.342 2.473 2.668 2.740 2.532 2.611 2.648 3.1% 3.1% 121 Krastavac 1.512 1.822 1.963 1.895 1.973 1.964 2.185 2.234 2.2% 2.6% 145 Dinja 1.280 1.369 1.745 1.725 1.817 1.861 1.708 1.897 1.8% 2.0% 133 Ukupno 69.319 80.230 85.463 83.143 82.445 80.231 84.394 83.349 122 Izvor: MONSTAT godišnjaci, 2014–2020, * Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Glavna karakteristika strukture proizvodnje povrća u Crnoj Gori jeste veliko učešće baštenske proizvodnje (ukupno 25% površine i 22,7% proizvodnje u 2020. godini), odnosno velika usitnjenost posjeda. Sa druge strane, postoji određeni broj proizvođača specijalizovanih za pojedine povrtarske kulture (paradajz, lubenice, paprike) koje su konkurentne. Takođe, uzgajaju se i određene vrste povrća sa nižim prinosima nego kod konkurencije iz uvoza (krompir, luk). Specijalizovani proizvođači ulažu u 21 Sektorska analiza Voće i povrće, 2021. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 37 mehanizaciju i opremu, na taj način smanjujući troškove i zavisnost od dostupnosti kvalitetne radne snage, a unapređujući tehnologiju proizvodnje takođe intenziviraju proizvodnju i povećavaju kvalitet proizvoda. Tabela 28: Struktura i prinosi povrća na oranicama i u baštama u 2020 (p). Povrće Površina i proizvodnja – oranice Površina i proizvodnja – ukupno (oranice i bašte) Udio bašti* (ha) (t) (t/ha) (ha) (t) (t/ha) (ha) (t) Kupus 276,8 9.457,0 34,2 378,4 12.738,3 33,7 26,8% 25,8% Paradajz 75,1 2.823,0 37,6 139,7 4.568,0 32,7 46,2% 38,2% Paprika 126,0 3.437,4 27,3 224,0 5.411,4 24,2 43,8% 36,5% Luk 52,5 1.018,2 19,4 133,3 2.611,4 19,6 60,6% 61,0% Krastavac 40,8 1.545,7 37,9 66,7 2.185,3 32,8 38,8% 29,3% Lubenica 404,0 15.810,4 39,1 406,4 15.870,1 39,1 0,6% 0,4% Dinja 67,1 1.628,4 24,3 69,3 1.707,8 24,6 3,2% 4,6% Krompir 1.707,5 29.460,5 17,3 2.254,3 39.301,9 17,4 24,3% 25,0% Ukupno 2.749,8 65.180,6 3.672,1 84.394,2 25,1% 22,77 Izvor: MONSTAT godišnjak 2021, *Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Zemljište za uzgoj povrća je ograničeno, a vlasnici zemljišta nijesu za ulazak u procese zemljišnih operacija (npr. komasacije), dok proizvođači na okućnicama uglavnom proizvode za sopstvenu potrošnju ili direktno prodaju povrće. Izazov za budućnost predstavlja uvećanje produktivnosti zemljišta i količine povrća dostupnog na tržištu. Uvoz: U Crnoj Gori uvoz povrća čini oko 4% ukupnog uvoza hrane (u 2020. godini – 19 miliona eura), s tim što je uvoz u ljetnjim mjesecima u vezi sa snabdijevanjem turista hranom. To se ne odnosi na uvoz paradajza i luka, koji takođe pokrivaju potrebe lokalnog stanovništva. Pred Crnom Gorom su u narednom periodu izazovi da uvozne poljoprivredne proizvode zamijeni onima koji se mogu proizvesti lokalno do nivoa samodovoljnosti, a dalje do nivoa potreba prerađivačke industrije. Samodovoljnost: Ne postoje pouzdani zvanični podaci o snabdijevanju i potrošnji hrane i samodovoljnosti povrća. Prema podacima FAOSTAT-a, indicija je da je samodovoljnost pojedinog povrća u Crnoj Gori prilično visoka (krompir 107%, kupus 97%, paprika 67%). Izuzetak su paradajz (35% samodovoljnost, potreba za uvozom 8.000 tona) i luk (56% samodovoljnost, uz potrebu uvoza od 2.000 tona godišnje), gdje postoji izazov u povećanju prinosa i podsticanju malih proizvođača da uđu na tržište. Izazovi za naredni period: podizanje intenziteta i efikasnosti proizvodnje povrća (korišćenje plastenika i staklenika, ulaganje u sisteme za navodnjavanje, korišćenje znanja i inovacija), mijenjanje tržišnog pristupa: povećanjem plasmana visokokvalitetnog i lokalno proizvedenog povrća tokom turističke sezone po višim cijenama, i uvozom nakon sezone po povoljnijim cijenama za snabdijevanje prehrambenih potreba preko zime (Sektorska analiza 2021), STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 38 podizanje nivoa samodovoljnosti povrćem koje se može uzgajati u Crnoj Gori, a uvozi se, podrška mogućnosti pristupanja malih proizvođača tržištu i mogućnosti njihovog rasta, takođe uz korišćenje alternativnih i inovativnih pristupa za plasiranje hrane na tržište, dalje jačanje kratkih lanaca snabdijevanja, pronalaženje ravnoteže između tržišnih standarda hrane i cijene, sa fokusom na smanjenje gubitka hrane, jačanje lanca snabdijevanja u sektoru povrća kako bi se obezbijedilo jačanje domaće proizvodnje i smanjio uvoz sirovina za potrebe prerađivačke industrije. Voćarstvo Voćnjaci u 2020. godini zauzimaju površinu od 2.595 ha, što je za 15% više u odnosu na 2014. godinu i čini oko 1% u strukturi korišćenog zemlјišta i 17,7% zemlјišta za bilјnu proizvodnju. Najveći porast površina bilježe zasadi jabuke (150 ha), kruške (81 ha) i šljive (94 ha). Prema podacima (preliminarni podaci MONSTAT-a, godišnjak 2021), najveći udio ima proizvodnja šlјive (43,7% u 2020. godini), koja je zabilježila rast od 95% u periodu 2014–2020, i jabuka (28,5% u 2020. godini), uz povećanje proizvodnje od 50% u periodu od 2014. do 2020. Citrusi su najzastuplјenije voće južnog regiona. U strukturi najveće učešće uzima mandarina (12%), koja se u značajnoj mjeri uzgaja plantažno i svoje mjesto nalazi na inostranom tržištu. U sjevernom regionu, jabuka i šljiva su dominantne voćne vrste i uglavnom se koriste za proizvodnju rakije, dok se manji dio prerađuje u džemove i slatko, suši ili konzumira u svježem stanju. Osim jabuke, šlјive, breskve, maline, jagode i agruma, ostale voćne vrste se uglavnom ekstenzivno gaje bez primjene agrotehničkih mjera (okopavanje, đubrenje, rezidba, zaštita od štetnih organizama i mraza, navodnjavanje i dr). Tabela 29: Proizvodnja voća 2014–2020. godine Proizvodnja (t) Udio* Indeks* Voće 2014 2015 2016 (p) 2017 (p) 2018 (p) 2019 (p) 2020 (p) 2021 (p) 2014 2020 14-20 Šlјive 5.743,2 7.035,1 13.127,6 9.888,1 11.835,8 9.636,7 11.260,3 11.823,3 32,1% 43,7% 196 Jabuke 4.900,0 10.614,8 7.968,1 5.371,8 7.583,4 6.344,1 7.340,6 7.767,5 27,4% 28,5% 150 Mandarine 4.181,0 3.040,2 4.485,0 2.753,8 3.645,4 3.376,4 3.142,4 2.252,2 23,4% 12,2% 75 Kruške 914,8 2.648,9 2.612,7 2.063,1 2.298,0 1.892,6 2.207,9 1.280,9 5,1% 8,6% 241 Breskve 1.356,4 1.585,0 884,6 1.279,7 1.291,6 1.036,3 1.254,2 3.016,5 7,6% 4,9% 92 Masline 796.2 554,1 766,5 758,6 521,3 574,1 550,2 694,8 4,5% 2,1% 69 Ukupno 17.891,6 25.478,1 29.844,5 22.115,1 27.175,5 22.860,2 25.755,6 26.835,2 * Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Izvor: MONSTAT, Statistički godišnjak 2018. i 2021. godine Velike oscilacije u ukupnoj proizvodnji su, prije svega, posljedica velikih godišnjih varijacija prinosa usljed tzv. alternativnih prinosa u ekstenzivnim zasadima, jer se ne primjenjuju adekvatne pomotehnike i agrotehnike. Kao što se vidi iz tabele u nastavku, samo proizvodnja breskve i mandarine na nivou zemlјe ima karakteristike intenzivne proizvodnje, jer je većina proizvodnje plantažna, dok se šlјive i jabuke gaje veoma ekstenzivno, često u zasadima sa drugim voćem. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 39 Sve vrste osim ekstenzivnog gajenja zahtijevaju intenzivan rad na formiranju i održavanju uzgojnog oblika tokom životnog vijeka biljke, a intenzitet rada u voćnjaku zavisi od tržišta za koje je namijenjen. Udio plantažnog tipa gajenja je povećan za 7% u periodu 2014–2020. Najveći rast bilježe zasadi jabuke – 77 ha i šljive – 72 ha, a najveći pad zabilježen je u zasadima mandarina (17% – 20 ha). Tabela 30: Udio intenzivnih i ekstenzivnih zasada – površine 2014. i 2020 Površine (ha) 2014 2020 %plantaže* Razlika* 2014– 2020 Voće Plantaže Ekstenzivno* Plantaže Ekstenzivno* 2014 2020 Šlјive 204 942 293 947 18% 24% 6% Jabuke 132 231 217 297 36% 42% 6% Kruške 34 139 45 208 20% 18% -2% Mandarine 139 75 169 37 65% 82% 17% Breskve 95 8 92 5 92% 95% 3% Masline 83 175 152 134 32% 53% 21% Ukupno 686 1570 967 1628 30% 37% 7% Izvor: MONSTAT, Godišnjak 2018. i 2021.; * Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Statistički podaci o prinosima odnose se samo na proizvodnju u zasadima (za šljivu 7,5% proizvodnje, za jabuke 19%, za kruške 16%), što je trenutno najbolja aproksimacija nivoa produktivnosti voćnjaka koji se može uporediti sa prinosima voćnjaka u EU. Ipak, prinosi su mnogo manji od onih u EU. U Crnoj Gori su jedino mandarine i breskve konkurentne prosjeku EU, dok su prinosi plantažnog tipa proizvodnje ostalih voćnih vrsta znatno niži. Tabela 31: Prinosi na plantažama Prinos (t/ha) – Plantaža EU 27 Voće 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Prosjek 15-20 Prosjek22 Šljive 9,7 5,5 6,8 3,8 4,9 2,6 2,9 4,1 5,2 9,7 Jabuke 20,1 20,2 10,8 6,4 7,9 6,9 6,5 7,0 11,3 23,7 Mandarine 23,1 18 22,4 14,8 18,7 16,8 16 15,9 18,5 19,62 Kruške 5,3 10,4 9,9 8,9 8,9 7,4 7,9 7,7 8,4 21,2 Breskve 13,5 16,1 10,4 20,3 20,2 14,2 12,9 13,0 15,4 17,5 Masline 3,1 2,7 3,5 2,9 2 2,2 1,9 2,6 2,6 2,53 *Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Izvor: Statistički godišnjak Monstata 2014–2021, Eurostat Glavni problem u voćarstvu je, pored malih parcela, veliki udio ekstenzivnih voćnjaka sa promjenljivim prinosima, što je posljedica i neadekvatnih pomotehničkih i agrotehničkih mjera. Drugi problem je nedostatak organizovanog otkupa i adekvatnih logističkih i skladišnih objekata za kvarljivo voće. Uvoz voća pokriva 5,9% (27,7 miliona eura) ukupnog uvoza hrane u 2020. godini. Uvoz jabuke čini 15,5% (vrijednost od 6,4 miliona eura), a uvoz koštunjavog voća 7,1% (2,4 miliona eura) ukupnog uvoza voća. 22 Eurostat STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 40 Samodovoljnost: Kao što je slučaj i kod povrća, ni kod voćarstva ne postoje pouzdani zvanični podaci o snabdijevanju voćem i potrošnji voća u ishrani, a to je problem koji treba prioritetno adresirati u narednom periodu kako bi se definisale adekvatne mjere za smanjenje uvoza. Kao i kod ostalih biljnih proizvoda, postoji velika mogućnost da se uvoz zamijeni lokalnom proizvodnjom, uključujući one proizvode koji su inputi za prerađivačku industriju. Maslinarstvo Maslina je najstarija suptropska kultura na Crnogorskom primorju, sa tradicijom dugom više od 2000 godina. Većina maslinjaka su stari zasadi (oko 70%, prosječna starost 200-300 godina), koji se nalaze na teško pristupačnim terenima, a poslјednjih godina uspostavlјena je i manje zastuplјena plantažna proizvodnja (151,5 ha, MONSTAT, 2021). Broj stabala maslina u Crnoj Gori je 489.520 i u posljednjih deset godina stabilno raste (između ostalog, zahvalјujući sprovođenju agrobudžetskih mjera za podizanje novih i rekonstrukciju i revitalizaciju postojećih zasada) – vidjeti tabelu 33. Najzastuplјenije su domaće sorte žutica (65%), crnica, sitnica, lumbardeška i drobnica. Posljednjih godina primjetan je trend sadnje introdukovanih sorti kao što su Picholina, Arbekuina, Leccino, Coratina. U Crnoj Gori maslinarstvo zauzima značajno mjesto, ne toliko po ukupnoj vrijednosti proizvodnje u odnosu na druge grane polјoprivrede koliko po svojoj specifičnosti i značaju tradicije. Na primorju Crne Gore maslinarstvo preovlađuje kao privredna grana (oko 500.000 stabala maslina zasađeno je na oko 3400 ha ukupne površine, prosječne starosti preko 200 godina, od čega su oko 15% novije plantaže), većina pod ekstenzivnim zasadima, obično na manje pristupačnim terenima, i na usitnjenim parcelama (prosječna veličina zasada je 0,3 ha) (Izvor: Sektorska analiza 2021, Maslinarstvo). Tabela 32: Proizvodnja maslina Proizvodnja (t) Udio* Indeks* 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2014 2020 14-20 Masline 796,2 554,1 766,5 758,6 521,3 574,1 550,2 694,8 4,5% 2,1% 69 Izvor: MONSTAT, Statistički godišnjak 2018. i 2022. godine. Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a U nastavku, u tabeli 32, prikazano je kretanje povećanja zasada. Tabela 33: Povećanje zasada 2014–2020 Godina Plantažna sadnja Proizvodnja u ekstenzivnim zasadima Ukupna proizvodnja Udio plantaža Plantaža (ha) Proizvodnja maslina (t) Prinos (t/ha) (t) (t) % 2014 82,8 253,8 3,1 542,4 796,2 31,9% 2015 88,9 244,3 2,7 309,8 554,1 44,1% 2016 117,5 412,0 3,5 354,5 766,5 53,8% 2017 141,7 417,1 2,9 341,5 758,6 55,0% 2018 142,1 279,1 2,0 242,2 521,3 53,5% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 41 2019 142,9 307,5 2,2 266,6 574,1 53,6% 2020 151,5 294,9 1,9 255,3 550,2 53,6% Prosjek 123,9 315,5 2,6 330,33 645,86 49,36% Prosjek EU 2,53 Izvor: Statistički godišnjak 2014–2021 Statistički podaci o prinosima odnose se samo na proizvodnju na plantažama, koja čini oko 53,3% proizvodnje u 2020. godini. Procijenjena ukupna količina proizvedenog ploda masline u 2020. godini je 550,2 tona, od čega je plantažni prinos 294,9 tone po hektaru (MONSTAT 2021). Procjenjuje se da je od ukupnog broja zapuštenih i zaraslih maslinjaka, oko dvije trećine stabala donekle revitalizovano (procjena učesnika u procesu). Prosječan prinos je veoma skroman i kreće se između 2 i 3 t/ha, što odražava, između ostalog, veliku starost autohtonih maslinjaka sa jedne strane i nepotpuni prinos novih zasada (Izvor: Sektorska analiza 2021). U poslјednje vrijeme došlo je do povećanja novih zasada u svim područjima primorja – u Ulcinju, Baru, Budvi, Tivtu, Kotoru i Herceg Novom, te Podgorici i Danilovgradu: povećanje sa 88,9 ha u 2014. na 151 ha autohtonih zasada u 2020. godini (MONSTAT 2021), dok se procjenjuje da trenutno ima preko 200 ha zasađenih zasada, pri čemu je u planu podizanje više od 50 ha novih zasada u naredne tri godine (procjena učesnika u procesu)23. U sortimentu i dalјe dominiraju autohtone sorte izraženog alternativnog prinosa (preko 65% sortimenta čini lokalna sorta žutica, koja sa ostalim lokalnim sortama: crnica 18%, sitnica 6%, lumbardeška 6%, šarulјa 3%, ostale sorte 2% (zinzulača, fran, drobnica, gloginja, lumbardina, dužica i barkinja), čini preko 90% sortimenta), a zbog starosne i konfiguracione strukture zasada (uglavnom viševjekovni, ekstenzivni, terasasti zasadi) i još uvijek nepotpunih prinosa novih zasada, ukupna količina proizvedenog maslinovog ulja kreće se između 250 i 400 tona. Nastavlja se trend sadnje novih maslinjaka u unutrašnjosti, u regionu oko Podgorice i Danilovgrada, gdje ima ukupno više od 40 ha zasada, sa potencijalom za dalјi rast. Tabela 34: Kretanje broja stabala maslina u Crnoj Gori sa projekcijom do 2030. godine 1911 1965 1979 1995 201224 202025 203026 620.122 530.000 450.000 412.264 490.000 550.000 625.000 Izvor: Sektorska analiza, maslinarstvo 2021 Vinogradarstvo Prema Statističkom godišnjaku, 2014. godine je vinovom lozom bilo zasađeno 2.742 ha, a u 2020. su te površine povećane na 2.945 ha, što je povećanje od 7,4% (tabela 34). U ukupnoj proizvodnji 23 Sektorska analiza maslinarstvo, 2021 24 Procjena sektorske studije za maslinarstvo 2014 godine. 25Procjena sektorske studije 2020. godine, prema raspoloživim podacima i informacijama od učesnika. 26Linearna ekstrapolacija srednjeg godišnjeg rasta zasada, uz pretpostavku da se dodaje između 5.000 i 10.000 sadnica godišnje. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 42 dominira proizvodnja vinskih sorti, uglavnom crnih vina od sorti vranac i kratošija, a od bijelih vina zastupljenije su sorte krstač i šardone. U poređenju sa popisom iz 2010. godine, jasan je trend povećanja površina zasađenih (introduciranim) stranim sortama vinove loze, kao što su kaberne sovinjon i merlo za crna vina, te šardone za bijela vina. Ako se uporede sa površinama vinograda vodećih svjetskih vinskih zemalјa, površine pod vinogradima u Crnoj Gori nijesu velike. Međutim, u odnosu na površine drugih polјoprivrednih kultura ili površine pod vinogradima nekih zemalјa u okruženju, Crna Gora ima značajne vinograde, ako se ima u vidu ukupna površina zemlјe i potrebe stanovništva i turista. Prema podacima MONSTAT-a, ukupna površina pod vinogradima, uklјučujući savremene plantažne vinograde, ali i vinograde na okućnicama, u 2020. godini je iznosila 2.945 ha. Tokom petogodišnjeg perioda (2014–2020) površine pod plantažnim zasadima vinograda povećane su za 234 ha, odnosno 9%, sa 2.598 ha na 2.832 ha (tabela 34). Tabela 35: Vinogradarske površine i proizvodnja grožđa Grožđe 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Razlika* Indeks* rodna površina, ha (plantaža) 2.598,3 2.634,1 2.783,2 2.804,2 2.790,2 2.825,4 2,831.9 234 109 proizvodnja, t 17.128,7 23.085,6 28.925,4 22.201,9 24.440,6 20.864,0 21.268,7 4140 124 broj čokota produktivne starosti 9.726.73 2 9.820.80 0 10.552.9 05 10.634.0 11 10.629.8 73 10.614.6 20 10.884.7 96 1.158.06 4 112 prinos t po ha – plantaže 6,6 8,8 10,4 7,9 8,8 7,4 7,5 Prosjek. 8,2 prinos kg po lozi 1,8 2,4 2,7 2,1 2,3 2,0 2,0 Prosjek. 2,2 okućnice (ha) 144,1 144,1 116,4 116,3 116,6 111,5 113,8 -30 79 ostala proizvodnja (t) 1.744.8 1,741.0 1.227.6 1,279.8 1.329,6 1.001,0 1.442,4 -302 83 ukupna površina (ha) 2.742,4 2.778,2 2,899.6 2,920.5 2.906,8 2,936.9 2.945,7 203 107 ukupna proizvodnja (t) 18,873.5 24.826,6 30.153,0 23.481,7 25.770,2 21.865,0 22.711,1 3838 120 prinos t/ha – ukupno 6,9 8,9 10,4 8,0 8,9 7,4 7,7 Prosjek. 8,3 Izvor: Statistički godišnjaci 2018, 2021, MONSTAT *Indeksi su kalkulacija MPŠV na osnovu podataka MONSTAT-a Plantažni uzgoj: Od ukupne površine pod vinogradima, najveći udio zauzimaju savremeni plantažni vinogradi namijenjeni komercijalnoj proizvodnji grožđa i vina. Prema podacima MONSTAT-a, u 2020. godini zasađene površine plantaža iznosile su 2.831,9 ha (96,1% ukupnih površina), a površine pod vinogradima na okućnicama 113,8 ha (3,9%). Za razvoj vinogradarstva i vinarstva u Crnoj Gori vinogradi na okućnicama nijesu toliko važni kao plantažni vinogradi, ali mogu ostvariti dodatnu zaradu dopunjavanjem ponude lokalnog seoskog turizma ponudom lokalno proizvedenog vina. Posmatrajući posebno vinograde plantažnog tipa i vinograde na okućnicama, razvoj vinogradarstva u Crnoj Gori različito teče u posljednjih pet godina. Površine plantažnih vinograda su se blago povećale, dok su se površine okućnica blago smanjile. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 43 Površine pod vinovom lozom 2014–2020. kretale su se od 2.598,3 ha u 2014. do spomenutih 2.831,9 ha u 2020, dok su se površine pod vinovom lozom na okućnicama smanjile sa 144,1 ha u 2014. na 113,8 ha u 2020. godini. Plantažni vinogradi su poželjni i pokazatelj da vinogradari postupno prelaze iz amaterskog vinogradarstva u komercijalnu proizvodnju grožđa i vina. No, može se pretpostaviti da se radi o dva odvojena procesa, u smislu da plantažne vinograde podižu vinarije sa velikim proizvodnim kapacitetima i da mali proizvođači grožđa napuštaju vinograde. Takva situacija odgovara trendu iseljavanja iz sela u urbana područja, što je nepovoljno ne samo sa ekonomskog stajališta već i sa stajališta gubitka biodiverziteta vinove loze, kao i zbog povećane erozije zemljišta u područjima sa izraženim nagibom terena. Količina proizvedenog grožđa zavisi od primijenjenih agrotehničkih i ampelotehničkih mjera, ali prije svega od meteoroloških uslova u pojedinim godinama proizvodnje. Uticaj spoljašnje sredine posebno je izražen u vinogradima bez sistema navodnjavanja, pa povremena sušna razdoblja mogu biti jedan od problema proizvodnje vina u Crnoj Gori, posebno na položajima sa lakim i propusnim zemljištima. Iako je najveći proizvođač grožđa i vina „13. jul – Plantaže“ iz Podgorice instalirao sisteme za navodnjavanje na cijeloj površini, postoje značajne razlike u količini proizvedenog grožđa godišnje zbog lokalnih meteoroloških uslova. Proizvodnja grožđa: Prema podacima MONSTAT-a, ukupna proizvodnja grožđa u proteklom periodu (2014–2020), zavisno od meteoroloških uslova u svakoj proizvodnoj godini, iznosila je 18.873,5 t u 2014. godini i 30.153 t u 2016. godini. U 2020. godini ukupna proizvodnja vinskog grožđa iznosila je 22.711 t, oko 15,2% manje nego u 2018. i 13,3% manje od petogodišnjeg prosjeka 2015–2019 (25.219,3 t). Prosječan ukupan prinos grožđa na plantažama po hektaru u Crnoj Gori u periodu 2014– 2020. iznosio je 8,2 t/ha. Ovaj umjereno nizak prinos omogućuje proizvodnju visokokvalitetnog grožđa i vina u povoljnim ekološkim uslovima. Prosječan ukupni prinos u 2020. godini je 7,5 t/ha, što je ispod prosjeka. No, to smanjenje prinosa ne treba posmatrati kao negativnu posljedicu, već kao priliku za proizvodnju kvalitetnih vina, posebno vina geografskog porijekla, s obzirom na to da manji prinosi rezultiraju boljim kvalitetom grožđa i vina. Kao što je već rečeno, prinos grožđa zavisi od meteoroloških uslova u pojedinoj proizvodnoj godini. Uopšteno, prinosi grožđa su veći na okućnicama (u prosjeku 10,80 t/ha za period 2015–2019), što je i logično budući da je zastupljen velik dio stonih sorti, ali i mali vinogradi. Prosječan prinos grožđa po čokotu vinove loze: Ograničavanje prinosa grožđa po lozi je, pored pravilnog izbora sorte grožđa, jedan od osnovnih uslova za proizvodnju visokokvalitetnog grožđa i vina. Prema podacima MONSTAT-a, u periodu 2014–2020. prosječan prinos grožđa po čokotu u zasadima iznosio je 2,3 kg, što je pozitivno sa aspekta obezbjeđenja adekvatnog kvaliteta grožđa. Prosječan prinos grožđa u 2020. godini iznosio je 2 kg po čokotu, što je predstavlјalo pad prinosa u odnosu na prosječan prinos za period 2014–2020. Prosječan prinos grožđa 2014–2020. je 7,76, u Hrvatskoj 5, Sloveniji 6,61, Italiji 10,7 t/h. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 44 Tabela 36: Prinos vinskog grožđa u EU i zemlјama regiona (t/ha) Grožđe za vina 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Prosjek Evropska unija – 27 7,00 8,52 7,76 Grčka 9,08 9,09 9,22 7,87 7,55 6,86 6,75 8,19 Španija 6,42 5,97 6,33 5,55 7,22 5,90 7,14 6,54 Hrvatska 5,33 7,13 5,43 5,71 5,90 Italija 9,30 10,92 11,58 9,93 11,90 10,60 10,96 10,71 Holandija 9,87 10,00 10,00 10,00 10,00 10,00 9,98 Portugalija 4,55 5,18 4,40 4,94 4,43 4,88 4,82 4,72 Slovenija 5,88 7,49 5,99 5,65 8,12 6,75 6,79 6,61 Crna Gora 7,0 9,2 10,5 8,2 9,1 7,6 7,9 8,5 Albanija 21,12 10,85 11,00 11,34 13,58 Srbija 6,45 8,42 7,24 7,21 7,40 7,98 8,11 7,76 Izvor: Eurostat 2021 Vinogradarski regioni U Crnoj Gori geografske oblasti za proizvodnju grožđa i vina podijelјene su na tri regiona: 1. Vinogradarski region Crnogorski basen Skadarskog jezera, u okviru kojeg se nalazi sedam subregiona: Kuči, Crmnica, Rijeka, Podgorica, Piperi, Katuni i Bjelopavlići; 2. Vinogradarski region Crnogorsko primorje, u okviru kojeg postoje četiri subregiona: Boka kotorska, Budva–Bar, Ulcinj i Jadransko zaleđe; 3. Vinogradarski region Nudo. Vinogradarski region Crnogorski sjever je potencijalno vinogradarsko područje, u okviru kojeg postoje četiri subregiona: Dragalјsko polјe, subregion Nikšić, Šćepan Polјe i subregion Bijelo Polje. Crna Gora je uskladila svoje propise (osim novih propisa iz 2019) u pogledu politike kvaliteta, odnosno oznaka geografskog porijekla sa sistemom PDO/PGI u EU. U Crnoj Gori trenutno postoji sedam zaštićenih oznaka porijekla, i to: „Crmnica“, „Podgorički subregion“, „Ulcinjski subregion“, „Boka Kotorska“, „Nudo“, „Katunska nahija“ i „Bjelopavlići“, kao i dvije oznake geografskog porijekla za vino, a posebno: „Crnogorski Basen Skadarskog jezera“ i „Crnogorsko Primorje“. Ako pogledamo raspored ukupne površine vinograda, odnosno vinogradarskih parcela po vinogradarskim subregionima, uočavamo da se čak 96,33% njihove površine nalazi u Podgoričkom subergionu (2.497,80 ha). Na drugom mjestu, ali sa znatno manjim učešćem površina, nalazi se katunski subregion, u kome se prostire 22,31 ha, što predstavlјa 0,87% ukupne površine vinograda i vinogradarskih parcela. U subregionu Rijeka trenutno ima 21,37 ha vinograda (vinogradarskih parcela), što predstavlјa 0,82%, a značajne površine su i u bjelopavlićkom (18,11 ha, 0,70%) i Slika 2: Vinogradski regioni Izvor: Sektorska analiza 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 45 crmničkom subregionu (17,33 ha), što predstavlјa 0,67% ukupne površine vinogradarskih parcela (registrovanih u VR), dok su površine u ostalim subregionima daleko manje i ne prelaze pet hektara po subregiji. Glavni problemi koji onemogućuju podizanje vinograda u uslovima slabije ekonomske moći proizvođača grožđa i vina jesu visoki troškovi ulaganja za podizanje vinograda i njihovo održavanje. Osim toga, širenje vinograda onemogućava zakup ili kupovinu većih parcela za izgradnju većih vinogradarskih kompleksa u vinorodnim područjima. S obzirom na to da je novom rejonizacijom vinogradarskih geografskih proizvodnih područja u 2017. godini proširen prostor na kojem je moguće uspješno uzgajati vinovu lozu i proizvoditi visokokvalitetno grožđe i vino, postoje uslovi za intenzivnije podizanje vinograda, posebno na područjima gdje se ne mogu gajiti ostale poljoprivredne kulture. Nedostatak teške mehanizacije za pripremu zemljišta, odnosno kopanje, podrivanje i duboko oranje, a u nekim slučajevima i nemogućnost njihove upotrebe zbog prirode terena, usporava značajno širenje vinograda. U cilju prilagođavanja strukture vinograda potrebama proizvodnje vina i boljeg korišćenja potencijala zemljišta (kamene podzide na strmim terenima), kao i smanjenja negativnog uticaja klimatskih promjena na kvalitet grožđa, odnosno vina (negativno dejstvo ekstremno visokih temperatura na aromatični kompleks vina), postoji potreba za konverzijom sorti, rekonstrukcijom i preseljenjem vinograda. 2.3.4.2 Stočarska proizvodnja Prema Istraživanju o strukturi poljoprivrednih gazdinstava (2016), od ukupno 43.791 poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori, 31.260 (71,4%) bavi se uzgojem stoke i/ili živine. Broj stočnih farmi u 2010. godini smanjen je za 4,3% do 2016, dok je povećan broj goveda, svinja i živine, a smanjen broj ovaca i koza po farmi. Prevladava uzgoj preživara (goveda, ovaca i koza), dok je manje razvijen uzgoj svinja i živine. Kada je riječ o govedarstvu, dominiraju rase pogodne za proizvodnju mlijeka i mesa, sa tendencijom povećanja udjela mliječnih rasa. Posljednjih godina došlo je do pozitivnih pomaka u smislu povećanja broja grla na poljoprivrednim gazdinstvima. Stočarstvo omogućava Crnoj Gori korišćenje manje produktivnih površina (pašnjaka i livada), koje dominiraju u strukturi ukupnog poljoprivrednog zemljišta. Uporedimo li ukupnu površinu pašnjaka i livada sa ukupnim brojem goveda i ovaca/koza, dobijamo vrijednost od samo 0,23 goveda/ha i 0,46 ovaca/koza po hektaru. Kada bi sve vrste preživara bile izražene zbirno u uslovnim grlima (jedno uslovno grlo – UG – jednako je jednom odraslom govečetu ili 10 ovaca ili 10 koza), što uključuje i konje, podaci bi pokazali manje od 0,53 UG/ha (prema istraživanju 2016) i 0,44 UG/ha u 2020. godini (prema Statističkom godišnjaku 2021), što je nisko opterećenje površina (prosjek u EU je 0,8 UG/ha). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 46 Tabela 37: Udio pojedinih vrsta stoke i živine u ukupnom broju uslovnih grla i opterećenje polj. površina stokom Stoka 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Udio 2020 Goveda 79.887 79.091 77.023 74.813 72.715 70.610 67.614 61.778 63,6% Konji 3.976 3.941 3.158 3.257 3.204 3.206 3.111 2.894 2,9% Ovce i koze 23.740 22.431 22.345 21.604 21.606 21.088 20.440 19.495 19,2% Svinje 5.811 6.275 14.244 5.936 5.863 6.034 6.650 6.269 6,3% Živina 8.339 8.487 11.700 11.036 9.329 8.902 8.423 8.355 7,9% Ukupno UG 121.753 120.225 128.469 116.646 112.717 109.841 106.239 98.791 100% Višegodišnje livade i pašnjaci 216.583 217.633 241.333 241.724 242.113 242.718 243.304 241.124 UG / ha 0,56 0,55 0,53 0,48 0,47 0,45 0,44 0,41 Izvor: MPŠV Prema udjelu poljoprivrednih površina koje su opterećene u odnosu na vrstu stoke, goveda čine 63% UG u 2020. godini, ovce i koze 19,2%, živina 7,9% i svinje 6,3%. Govedarstvo Govedarstvo je najznačajniji dio stočarske proizvodnje, jer se od 43.791 gazdinstva, njime bavi 21.939 (oko 50%), sa oko 89.269 grla (prema istraživanju iz 2016. godine). Prisutan je blagi pad broja gazdinstava koje se bave govedarstvom. S druge strane, prisutan je trend povećanja broja grla goveda po gazdinstvu (4,1 grla), što je za 25% više u odnosu na popis iz 2010. godine. Tabela 38: Struktura poljoprivrednih gazdinstava koja uzgajaju goveda 2010 (A) SPG 2016 (B) Indeks Indeks grla (A) Gazdinstava prosjek (E) grla (B) Gazdinstava prosjek(D) B / A D / E Goveda 80.209 24.624 3,3 89.269 21.939 4,1 111,3 124,9 Krave muzare 51.145 2,1 59.583 2,7 116,5 130,8 Izvor: Popis 2010, Istraživanje strukture porodičnih gazdinstava 2016, MONSTAT Iako nema novih zvaničnih podataka o ukupnoj vrijednosti polјoprivredne proizvodnje u Crnoj Gori, sa sigurnošću se može reći da je govedarstvo najznačajniji sektor poljoprivredne proizvodnje. Obezbjeđuje mlijeko, meso i sirovine za dalјu preradu. Najveći broj polјoprivrednika je uklјučen u ovu proizvodnju (prema MONSTAT-u, to je tačno 50% svih gazdinstava), najveći dio budžeta namijenjen je za podršku investicijama u stočarstvu i najveći broj grantova kroz MIDAS i IPARD za unapređenje stočarske proizvodnje. Zbog toga je ono od velikog značaja za ruralni razvoj, posebno u sredinama gdje je ova proizvodnja među rijetkima koje se mogu obavljati (Izvor: Sektorska analiza 2021). Struktura stočnog fonda po područjima i gazdinstvima: Prema veterinarskom registru obilježenih životinja iz 2020. godine, najveći broj gazdinstava koja drže goveda je u Bijelom Polјu (3.524) i u Nikšiću (3.201), gdje je najveći broj životinja (14.320 i 13.889). Prosječan broj goveda po opštini je 3.559, dok je prosječna veličina gazdinstva 3,9 grla. Najveći broj grla je u opštinama Plužine i Rožaje, preko šest grla, a najmanji u Kotoru i Herceg Novom. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 47 Slika 3: Broj gazdinstava koja drže stoku i ukupan broj goveda po opštinama Izvor: Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove Grafikon 2: Struktura i broj gazdinstava koja drže stoku i broj goveda po veličini stada, 2020. g. Struktura po grlima na gazdinstvu Struktura po veličini gazdinstva Izvor: Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove Prema istom registru, 168 gazdinstava u Crnoj Gori ima više od 30 goveda, što je minimalan broj grla potreban za prijavu u sektoru stočarstva u mjeri 1 IPARD programa. Uz to, 3.731 gazdinstvo ima od šest do 30 grla (prosječno nešto više od 10 grla). Najveći broj gazdinstava (10.092) ima od dva do pet grla, što se može smatrati prilikom za rast. Struktura po kategorijama stoke ukupno: Prema podacima MONSTAT-a, ukupan broj goveda u 2019. godini bio je 81.432 grla. Prema podacima Uprave za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove, u 2019. godini ukupan broj goveda registrovanih u elektronskoj bazi podataka u Crnoj Gori iznosio je 85.426 grla (po Sektorskoj analizi razlika je zbog neblagovremene registracije u registar obilježenih životinja). Od ukupnog broja goveda, oko 70% su krave. Primjetno je da u Crnoj Gori ima dosta starijih krava, sa preko pet laktacija. Generalno, životinje starije od dvije godine dominiraju u ukupnom broju i čine preko 75% ukupnog broja goveda. Krave se prvenstveno drže za proizvodnju 7,714 10,092 3,731 168 1 grlo 2-5 6-30 preko 30 7,714 29,895 37,989 9,528 1 grlo 2-5 6-30 preko 30 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 48 mlijeka i teladi. Proizvodnja mesa prati trendove u broju grla, ali ne u potpunosti, i u velikoj mjeri zavisi od odluke kada će se izvršiti remont stada i zamijeniti muzne krave, kao i od uvoza žive stoke za klanje. Tabela 39: Brojno stanje goveda po kategorijama na poljoprivrednim gazdinstvima Kategorija 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks* 2020/2014 Prosjek* 2014 2020 2020 / Prosjek* Goveda do 1 godine Telad do 8 mjeseci 13.157 12.155 9.842 12.266 10.989 11.946 10.930 83 11.612 94,1 Goveda 8–12 mjeseci (mladi bikovi i junice) 6.492 6.744 5.861 4.240 3.816 3.329 3.705 57 4.884 75,9 Goveda 1–2 godine 4.099 4.988 7.049 4.619 4.009 3.989 3.627 88 4.626 78,4 Goveda preko 2 godine Junice 3.215 2.631 3.550 2.730 2.316 2.302 2.029 63 2.682 75,7 Krave 63.889 63.262 60.040 60.609 59.859 57.645 55.499 87 60.115 92,3 Bikovi i volovi 2.697 2.673 2.927 2.184 2.275 2.221 2.099 78 2.439 86,0 Ukupno 93.550 92.452 89.269 86.649 83.264 81.432 77.889 83 86.358 90,2 Izvor: Godišnjaci MONSTAT-a 2018–2021; *MPŠV Grafikon 3: Učešće pojedinih kategorija u ukupnom broju goveda u Crnoj Gori, 2011–2020 Izvor: MONSTAT (godišnjak 2021); MPŠV Ukupan broj goveda u padu je od 2015. godine (u periodu 2014–2020. smanjen je za 9,8%). Glavni razlog za to je napuštanje proizvodnje od strane malih proizvođača. Razloge njihovog napuštanja treba tražiti u činjenici da su to uglavnom staračka domaćinstva, čija su djeca ili napustila gazdinstvo ili su bila manje zainteresovana za uzgoj jednog ili dva grla goveda. Štaviše, poljoprivredna politika je insistirala na profesionalizaciji i isključila takva gazdinstva iz sistema podsticaja. Na kraju, tako mala proizvodnja je neisplativa i teško je pronaći ekonomski interes, osim sigurnosti hrane i ostvarivanja dodatnog prihoda. Ovaj trend profesionalizacije najbolje se može vidjeti i dokazati poređenjem podataka popisa poljoprivrede iz 2010. i SPG-a iz 2016, koji pokazuju 22% manje farmi sa jednim ili dvoje goveda, stagnaciju broja farmi sa tri do devet goveda, rast broja farmi sa 10 i više goveda, dok se broj farmi sa STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 49 20–29 goveda udvostručio. Pretpostavka je da će nova statistička praćenja nastaviti potvrđivati ovu fluktuaciju i u potpunosti objašnjavati smanjenje ukupnog broja goveda. Takođe, podaci dobijeni od savjetodavne službe u oblasti stočarstva (koja prati gazdinstva već dvadeset godina, u 2020. čak 2.090 njih, sa 12.928 grla), dolazi do sličnih podataka o ubrzanju procesa profesionalizacije i povećanja veličine prosječnog gazdinstva. Tako se od 2001. godine broj gazdinstava koja drže preko 15 goveda povećao za sedam puta. Od 2013. prosječna veličina farme porasla je sa 4,9 na 6,2 grla (Izvor: Sektorska analiza 2021). Proizvodnja goveđeg mesa u posljednjih deset godina, prema podacima MONSTAT-a, kretala se od 3.100 do 6.000 tona zabilježenih u 2020. godini (prosječno 4.800 tona). Nakon pada u 2017. godini, održava se na oko 3.800 tona. Većina životinja se zakolje u klanici, više od 15.000 u 2018. godini. Ipak, klanje na gazdinstvu još uvijek je prisutno i značajno, procjenjuje se na oko 45% od ukupno zaklanih grla. Važno je napomenuti da su upitni podaci MONSTAT-a o broju klanja, kao i FAO podaci o proizvodnji mesa. Velike površine pod pašnjacima i livadama, te male površine obradivih površina za proizvodnju stočne hrane za stajski uzgoj, omogućavaju ekstenzivan pašni tov na sjeveru, koji doprinosi kvalitetu mesa. U središnjem regionu postoji intenzivna i poluintenzivna proizvodnja mlijeka i isporuka mljekarama, što zahtijeva logističku podršku, skladišne kapacitete i opremu za upravljanje kvalitetom. Kvalitet proizvedenog mesa zavisi prvenstveno od ishrane i načina uzgoja, starosti zaklane životinje i rase goveda. Značajna količina mesa (u periodu 2015–2019. u prosjeku 15–23% od ukupnog broja zaklanih životinja u klanicama) potiče od krava koje su imale više laktacija, što smanjuje kvalitet mesa. Jedna od specifičnosti proizvodnje goveđeg mesa u Crnoj Gori jeste značajno klanje teladi. Tako je u prosjeku u periodu od 2015. do 2019. godine udio zaklane teladi iznosio 41–46% od ukupnog broja životinja zaklanih u klanicama. Rasna struktura: Malo je proizvođača koji se bave tovom, uzgojem specijalizovanih rasa junadi. Zbog toga je rasna struktura loša, a prevladavaju melezi, uglavnom za proizvodnju mlijeka. U kontrolisanoj populaciji to iznosi 29%, a u ukupnoj populaciji taj udio je značajno veći. Od čistih rasa preovladavaju mliječne, prvenstveno holštajn frizijska, sa 26% u kontrolisanoj populaciji. Smeđa švajcarska i simentalska, kao dvonamjenske rase, dobro su prilagođene uslovima uzgoja u Crnoj Gori i široko su rasprostranjene. Udio smeđe švajcarke, koja je više pašnjačka rasa, i bila je omiljena rasa malih proizvođača u ekstenzivnim sistemima uzgoja, mijenjao se sa promjenom strukture gazdinstava prema profesionalizaciji – smanjivao se u korist simentalca. Udio simentalske rase dosegao je četvrtinu (podatak iz kontrolisane populacije) i još uvijek raste, jer se proizvođači sve više odlučuju za ovu rasu zbog dobrog prirasta i kvalitetne teladi, pogodne za tov. Tako je od svih novonabavljenih junica u 2020. godini, oko 95% bilo simentalske rase (Sektorska analiza, 2021). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 50 Tabela 40: Prodaja i klanje goveda 2014–2020 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks* 2020/201 4 Prosjek* 2014-2020 2020 / Prosjek * Prodaja (broj) 38.820 35.409 31.807 31.588 33.187 33.458 33.548 86 33.974 98,7 Klanje u klanicama (broj) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Telad 10.926 10.378 8.205 11.814 13.842 13.311 10.871 99 11.335 95,9 Junad 8.119 8.331 7.401 9.180 11.865 12.421 11.727 144 9.863 118,9 Ostatak 4.481 3.829 4.556 5.700 4.669 5.436 8.162 182 5.262 155,1 Ukupno 23.526 22.537 20.162 26.693 30.376 31.168 30.780 131 26.463 116,3 Prosječna neto težina (kg) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 100 2.017 100,1 Ukupno 167,0 180,9 190,0 183,3 168,6 174,7 195,4 117 180 108,6 Telad 85,0 89,2 81,3 79,9 81,1 82,1 83,2 98 83 100,1 Junad 240,0 265,0 273,3 266,5 239,3 240,7 250,8 105 254 98,9 Ostatak 232,0 253,6 260,7 263,4 248,6 251,7 265,0 114 254 104,5 Meso dobijeno od zaklane stoke u klanicama (t) 3.916,8 6 41.04,47 3.877,51 4.891,79 5.122,59 5.450,81 6.008,53 153 4.768 126,0 Telad 928,71 925,72 667,07 943,94 1.122,59 1.092,83 904,47 97 941 96,1 Junad 1.948,56 2.207,72 2.022,69 2.446,47 2.839,29 2.989,73 2.941,13 151 2.485 118,4 Ostatak 1.039,59 971,03 1.187,75 1.501,38 1.160,71 1.368,24 2.162,93 208 1.342 161,2 Izvor: Statistički godišnjaci 2014–2021 MONSTAT; *MPŠV Rasna struktura (Sektorska analiza, 2021) prilagođena je proizvodnji mlijeka, a ne mesa. Čak i u slučaju najviše rasprostranjene rase – simentalske, proizvođači se često odlučuju za držanje radi proizvodnje mlijeka. Ipak, posljednjih godina dolazi do uvođenja novih rasa, ali nedovoljno intenzivno. Tržišno usmjerena proizvodnja goveđeg mesa u Crnoj Gori isplativa je i ima daljnji potencijal rasta. Glavni pokretači rasta su povećanje potražnje za prerađenim proizvodima, kako u turizmu tako i u lokalnoj potražnji. Najveći dio tržišne proizvodnje odvija se na sjeveru Crne Gore, zbog boljih zemljišnih uslova, blizine Srbije, BiH, odakle se uvozi deficitarna stočna hrana, manje mogućnosti zapošljavanja u drugim industrijama, te postojanja prerađivačke industrije, koja ne samo da otkupljuje najveće količine uzgojene stoke nego ima i vlastitu proizvodnju. Ostaje izazov uspostaviti i održavati sistem registracije koji bi pomogao poboljšanju rasnog sastava i proširivanju specijalizovanog tova sa poznatim rasama visoke vrijednosti. Takođe bi se osigurao i dodatni prihod od prodaje čistokrvnog genetskog materijala. Proizvodnja mlijeka je dominantna djelatnost i glavni proizvod stočarske proizvodnje, što je tipično za crnogorsku polјoprivredu. Već nekoliko godina proizvodnja mlijeka je relativno stabilna, sa relativno malim varijacijama i fluktuacijama u količini i vrsti. Dominantan je udio kravljeg mlijeka, sa oko 93%, zatim ovčjeg mlijeka, sa udjelom od 4 do 5%, te kozjeg mlijeka, čija proizvodnja predstavlja nešto više od 2% ukupnog bilansa svježeg mlijeka. Tabela 41: Proizvodnja kravlјeg mlijeka 2014–2020 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Index 2020/2014 2021 Index 2021/2014 Količina (000 l) 178.121 170.701 168.037 169.351 168.233 165.750 165.576 93 169.396 97,7 L / krave 2.805 2.710 2.803 2.784 2.792 2.880 3.035 108 2.830 107,2 Krava 63.889 63.262 60.040 60.609 59.859 57.645 55.499 87 60.115 92,3 Izvor MONSTAT, Statistički godišnjaci 2014–2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 51 Prinos mlijeka: Tokom protekle decenije prinos mlijeka po kravi stalno se poboljšavao (Sektorska analiza, 2021). Prema podacima Službe za selekciju stoke, prosječna mliječnost po kravi u kontrolisanoj populaciji u 2020. godini iznosi 5.989 litara, dok je procjena prosječne proizvodnje mlijeka za ukupnu populaciju u 2020. godini 3.035 litara po kravi, što ukazuje na kontinuirani napredak, iako su vrijednosti i dalje ispod prosjeka proizvodnje u regionu (Hrvatska 4620 litara, Slovenija 6200 litara) i EU 27 (7509 litara). Važno je istaknuti da se mliječnost jako razlikuje po regionima. Najveća produktivnost u proizvodnji mlijeka zabilježena je u nikšićkom regionu, gdje je proizvodnja po grlu na nivou 6.981 kg, zatim u Podgorici i Danilovgradu, 6886 kg, dok su ostali centri znatno ispod prosjeka. Razlozi tome mogu se pronaći u većoj zastupljenosti holštajn frizijske i simentalske rase, kao i u opredjeljenju za intenzivniju ishranu kako bi se povećala količina mlijeka koja se isporučuje prerađivačkim pogonima u neposrednoj blizini. Relativno skromni ukupni rezultati u proizvodnji nastali su zbog lošeg rasnog sastava, tehnologije proizvodnje i uslova držanja. Kako bi se ovi problemi prevazišli, u budućnosti će modeli podrške biti usmjereni na rješavanje ovih problema. Tabela 42: Rezultati kontrole mliječnosti krava po područjima u kontrolisanoj populaciji Grafikon 4: Mliječnost po rasama 2016– 2020 Teritorija Br. lakat. ML, kg Mliječna mast Bjelančevina M + P, % Kg % kg Kg Bar 142 4.842 3,65 177 3,17 154 331 Podgorica 198 6.886 3,7 255 3,16 218 473 Nikšić 261 6.981 3,87 270 3,24 226 496 Berane 103 4.718 3,58 169 3,4 160 329 Bijelo Polјe 147 5.016 3,59 180 3,19 160 340 Prosjek 851 5.989 3,73 223 3,22 193 416 Izvor: MPŠV Izazovi: Širenje i profesionalizacija proizvodnje, specijalizacija za tovne rase, poboljšanje kvaliteta svježeg i prerađenog mesa, rast industrijske prerade i potražnja za tradicionalnom preradom izazovi su u sektoru koji će, uz odgovarajuća ulaganja i podršku, dovesti do zadovoljavajućeg rezultata. U sektoru mlijeka, izazovi su povećanje i stabilizacija prinosa mlijeka, povećanje udjela mlijeka koje se kontroliše po pitanju kvaliteta i sigurnosti zdravlja i unapređenje kapaciteta prikupljanja i otkupa mlijeka. Za postizanje ovih ciljeva važno je uključiti nauku u edukaciju proizvođača i dalje modernizovati poljoprivrednu proizvodnju, uz poštovanje dobre poljoprivredne prakse, posebno u pogledu dobrobiti životinja. Ovčarstvo Proizvodnja ovčijeg mesa zasniva se na poluekstenzivnom i ekstenzivnom sistemu uzgoja, koji se odvija uglavnom u višim predjelima Crne Gore. Uzgajaju se rase koje se drže zbog mlijeka, mesa i vune: 85% vrijednosti proizvodnje je za meso, 15% za mlijeko, a vuna nema ekonomski značaj. Mlijeko se, po pravilu, dodaje kravljem mlijeku u slučajevima kada proizvođač vrši preradu na vlastitom gazdinstvu. Nije prisutan uzgoj specijalizovanih rasa tipičnih za proizvodnju mlijeka, pa je otkup STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 52 mlijeka loše organizovan. Ovčarstvo se prvenstveno odvija na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima. Prema podacima SPG-a iz 2016, uzgojem ovaca bavilo se 5.514 gazdinstava, što je značajno smanjenje u odnosu na 2010. godinu, kada je izvršen popis poljoprivrede, na kojem je identifikovano 6.088 gazdinstava koja su se bavila uzgojem ovaca. Smanjenje se bilježi u svim kategorijama gazdinstava, osim kod onih sa više od 500 ovaca po gazdinstvu. Najmanji je pad zabilježen kod gazdinstava koja drže od jednog do devet grla. Razlog tome treba tražiti u intenzitetu rada i dostupnosti radne snage. Primjetno je da se i nekada veća gazdinstva sada prilagođavaju ovakvom načinu držanja ovaca. Pretpostavka je da se trend smanjenja nastavlja i dalje i da je broj gazdinstava koja uzgajaju ovce danas još manji. Od ukupnog broja gazdinstava, njih 1.569 prima premije po grlu, za ukupno 117.233 grla, a broj im je u porastu (npr. u 2016. godini premiju je primalo 967 gazdinstava za 96.808 grla), kako zbog promjene uslova za podrške tako i zbog povećanja prosječne veličine gazdinstva. Tabela 43: Ukupan broj i prosjek ovaca na polјoprivrednim gazdinstvima Vrste 2010 (A) gazdinstva, prosjek SPG 2016 (B) gazdinstva, prosjek Indeks Indeks grla (A) gazdinstva prosjek (E) grla (B) gazdinstva prosjek (D) B / A D / E Ovce 229.037 6.088 37,6 191.992 5.514 34,8 83,8 92,6 Muzna grla 131.739 21,6 95.243 17,3 72,3 79,8 Izvor: Popis MONSTAT-a 2010, SPG 2016 U Crnoj Gori je, prema podacima MONSTAT-a, u 2020. godini bilo 176.580 ovaca, od kojih je više od 75% za priplod i mužu (145.595). MONSTAT bilježi blagi pad broja životinja (6,8%) u periodu 2014– 2020. Prema Registru identifikovanih životinja, najviše ovaca drži se u opštini Nikšić – 28.561. Ipak, više nego duplo gazdinstava koja uzgajaju ovce ima u Pljevljima – 467, i u Bijelom Polju – 423. Nikšić i Andrijevica imaju prosječno stado veće od 100 grla, dok je prosjek za Crnu Goru 72 grla. Najmanje gazdinstava koja uzgajaju ovce ima na primorju, od čega je izuzetak opština Ulcinj, gdje 89 gazdinstava uzgaja 4.787 grla. Podaci se odnose na ukupan broj grla svih kategorija ovaca. Slika 4: Broj gazdinstava koja uzgajaju ovce, po opštinama, i ukupan broj ovaca, po opštinama Izvor: Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 53 Tabela 44: Struktura proizvodnje u ovčarstvu Ovce 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks 2014 2020 Prosjek 2020/ prosjek Stanje (broj) % Ovce ukupno 204.403 194.636 191.992 189.008 187.021 182.127 176.580 86 189.395 93,2 Jagnjad 27.025 28.518 29.087 23.566 25.105 23.228 23.440 87 25.710 91,2 Ovce za priplod i mužu 165.351 155.543 151.697 157.284 153.426 150.955 145.595 88 154.264 94,4 Ovnovi i jalove ovce 12.028 10.575 11.208 8.158 8.490 7.944 7.545 63 9.421 80,1 Klanje Ovce ukupno (broj) 39.622 37.463 31.550 38.058 46.405 50.887 39.892 101 40.554 98,4 Jagnjad (broj) 39.516 37.452 30.592 37.283 45.253 49.164 38.886 98 39.735 97,9 Ovce i ovnovi (broj) 106 11 958 775 1.152 1.723 1.006 949 819 122,9 Prosječna neto težina (kg/grlo) 21,0 23,0 23,2 21,0 20,0 21,4 21,2 Ovce i ovnovi (kg/glava) 27,0 23,5 15,1 18,2 20,4 23,4 25,4 Meso* (zaklana stoka u klanicama) Jagnjad (t) 830 861 710 783 905 1.052 824 99 852 96,7 Ovce i ovnovi (t) 3 0,3 14 14 24 40 26 893 17 147,7 Ovce ukupno (t) 833 862 724 797 929 1.092 850 102 870 97,7 Mlijeko Ovčije mlijeko (000 l) 9.074 8.284 8.223 8.253 9.284 8.579 10.052 111 8.821 114,0 l / ovca 73 82 86 84 94 90 110 151 88 124,4 Vuna Vuna (t) 238 331 276 252 204 191 189 79 240 78,7 Vuna po ovci 2 2 1,9 2 1,8 1,7 1,8 120 2 98,2 Izvor: Godišnjaci MONSTAT-a, 2014–2021; *MPŠV Proizvodnja mesa Prema podacima MONSTAT-a, prosječna količina mesa u odobrenim klanicama u periodu 2014– 2020. iznosila je 852 tone (u 2020 – 824 tone). Sektorska analiza 2021. pokazuje da je klanje van klanica još uvijek rašireno, te da se proizvodnja i trgovina odvija direktnom prodajom. Crna Gora raspolaže kapacitetima odobrenih klanica sposobnih za klanje i preradu svih količina proizvedenih i uvezenih životinja u Crnoj Gori. Trenutno je odobreno 56 objekata za manipulaciju ovčijim mesom, od čega sedam isključivo za klanje, još tri imaju i rasijecanje, dodatne dvije imaju i prepakivanje, 30 objekata je odobreno za preradu, od kojih dva imaju isključivo preradu ovčijeg mesa. Ukupno devet objekata je registrovano za sve procese manipulacije, od klanja do prerade (Sektorska analiza, meso, 2021). Proizvodnja ovčijeg mlijeka čini 4-5% ukupne proizvodnje mlijeka. Držanje specijalizovanih, tipičnih rasa za proizvodnju mlijeka nije zastupljeno. Praksa muže je u opadanju, pa je otkup mlijeka slabo organizovan i proizvodnja je prilagođena planinskim klimatskim uslovima, kao na sjeveru Crne Gore. Razlog tome je veliki intenzitet rada, manji prinos i nedostatak radne snage. Ovce se izdižu na ispašu od kasnog proljeća do jeseni. Ova praksa je najviše zastupljena u sjevernom dijelu Crne Gore, dok centralni i južni region zbog ograničenih pašnjačkih površina dio grla predaje stočarima koji izdižu na neke od crnogorskih katuna. Procijenjena prosječna mliječnost je oko 90 litara (Sektorska analiza, 2021), mliječnost ovaca (prema Monstatu, 2021) porasla je za 51% u periodu 2014–2020. godine (sa STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 54 73 na 110 l po grlu), dok je u istom periodu prosječna mliječnost iznosila 88 litara. U nastavku je dat prikaz mliječnosti autohtonih vrsta ovaca u Crnoj Gori. Tabela 45: Mliječnost autohtonih vrsta ovaca u Crnoj Gori Rasa Laktacija (prosjek) Prinos mlijeka (kg) Dadis Broj Muških Broj ženskih Ugroženost Dadis Žetska žuja 214 75 Autohtone 6 180 U opasnosti / kritično održava Pivska pramenka 211 106 Autohtone 120 3800 Rizično / ranjivo Sora 220 105 Autohtone 20 1050 Rizično / ugroženo Ljaba Autohtone 15 350 Rizično / ugroženo Bardoka 240 109 Lokalno prilagođeno 25 3200 Rizično / ranjivo Sjenička 200 100 Lokalno prilagođeno 1550 9000 Nije u opasnosti Izvor: Biotehnički fakultet UCG Kozarstvo Uzgoj koza za proizvodnju mesa u Crnoj Gori je dopunska djelatnost. Prema podacima MONSTAT-a, ukupan broj koza u periodu od 2014. do 2020. godine varira od 32.997 do 27.832. Većina se uzgaja u porodičnim gazdinstvima, ali posljednjih godina postoje preduzeća koja se bave uzgojem koza. Prema Registru obilježenih životinja, u 2020. bilo je 23.331 koza na 375 gazdinstava. Gotovo podjednak broj životinja nalazi se u stadima od 30 do 100 i onim preko 100 grla. Tabela 46: Ukupan broj i prosjek koza na polјoprivrednim gazdinstvima Vrste 2010 (A) Gazdinstva Prosjek SPG 2016 (B) Gazdinstva Prosjek Indeks Indeks grla (A) Gazdinstva prosjek (E) grla (B) Gazdinstva prosjek (D) B / A D / E Koze 35.756 3583 10,0 31.458 3365 9,3 88,0 93,7 Mliječna grla 21.606 6,0 21.429 6,4 99,2 105,6 Izvor: Popis 2010, SPG 2016, MONSTAT Tabela 47: Struktura mliječnih grla u kozarstvu Koze za proizvodnju mlijeka 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks Prosjek 2020 / prosjek Broj Jarad do 1 godine 4.650 4.454 5.920 5.644 5.307 5.531 5.025 108 5.219 96,3 Koze starije od 1 godine 28.347 25.224 25.538 21.388 23.733 23.223 22.798 80 24.322 93,7 Ukupno koza 32.997 29.678 31.458 29.595 29.040 28.754 27.823 84 29.906 93,0 Proizvodnja mlijeka mlijeko (000 l) 9.074 8.284 8.223 8.253 9.284 8.579 10.052 111 8.821 114,0 Izvor: Godišnjaci MONSTAT-a, 2014–2021 Ova proizvodnja je pretežno skoncentrisana i važna u kraškim područjima, kao i na primorju i njegovom zaleđu. Najviše koza je u području Nikšića i Cetinja. Ova tradicionalna ekstenzivna i poluekstenzivna proizvodnja u područjima gdje prirodni uslovi ne dozvoljavaju uzgoj drugih vrsta STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 55 preživara (goveda ili ovaca), sve češće biva zamijenjena modernim mliječnim farmama, gdje je osnovni pokretač rasta proizvodnja kvalitetnih sireva namijenjena turističkoj i domaćoj ponudi. Tržišna potražnja za kozjim proizvodima, koji se mogu smatrati lokalnim specijalitetima, u porastu je. Ova proizvodnja ima potencijal. Kao komplementarna proizvodnja može se javiti i prodaja jarećeg mesa, gdje takođe postoji potencijal, ukoliko se kvalitetno targetira kupac, ustali kvalitet i ponuda. Slika 5: Broj gazdinstava koja uzgajaju koze po opštini i ukupan broj koza po opštini Izvor: Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove, Sektorska analiza, 2021 U 2019. godini 642 grla je bilo u vlasništvu pravnih lica. Tokom 2020. godine 266 gazdinstava koristilo je premiju za uzgoj koza, pri čemu su premije primljene za ukupno 17.382 grla. Uslov za dobijanje premije je da korisnik ima minimalno 20 koza. Ako uporedimo to sa prethodnim godinama (na primjer 2019. godinom, kada su premiju dobila 392 gazdinstva i 19.826 grla, uz uslov da je minimalna veličina stada za dobijanje premije bila 10 grla), vidimo da proizvodnja stagnira, ali da dolazi do konstantnog ukrupnjavanja. Rasni sastav je zasnovan na domaćoj rasi – balkanskoj kozi, ali se već dug period u proizvodnju uvode alpska i ponekad sanska koza. Veliki je broj meleza, nastalih ukrštanjem ovih rasa. Dugoročno, važno je insistirati na povećanju ulaganja u nova visokoproduktivna stada, objekte i druga neophodna ulaganja. Takođe je neophodno promovisati kvalitet stavlјanjem akcenta na uvođenje novih rasa, vještačko osjemenjivanje i proizvodnju meleza. Važno je i podržati preradu i povezivanje sa turizmom kao komplementarnom aktivnošću. Svinjarstvo Svinjarstvo predstavlja granu stočarstva koja još nije dovoljno razvijena u Crnoj Gori. U poređenju sa uzgojem preživara, koji se uglavnom ostvaruje korišćenjem raspoloživih resursa prirodnih livada i STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 56 pašnjaka, uzgoj svinja ima manji značaj, što je uglavnom zbog niske proizvodnje koncentrovanih hraniva u Crnoj Gori. Tabela 48: Struktura polјoprivrednih gazdinstava u svinjarstvu Vrste 2010 (A) Gazdinstva Prosjek SPG 2016 (B) Gazdinstva Prosjek Indeks Indeks grla (A) Gazdinstva prosjek (E) grla (B) Gazdinstva prosjek (D) B / A D / E Svinje 47.673 13.469 3.5 55.841 13.607 4.1 117.1 115.9 Suprasne nazimice i krmače 1.646 0.1 1.966 0.1 119.4 118.2 Izvor: Popis 2010, SPG 2016, MONSTAT Popisom iz 2010. godine utvrđeno je 13.469 gazdinstava koja uzgajaju svinje, a šest godina kasnije broj se popeo na 13.607. Tokom SPG 2016. takođe je procijenjeno da se povećava broj svinja i krmača. Ovi podaci dobijeni su sa terena, a pokazuju da raste broj krmača i proizvodnja odojčadi, ali ne raste broj uzgajivača. U nedostatku statističkih podataka teško je procijeniti broj poljoprivrednih gazdinstava uključenih u proizvodnju u 2020. godini. Ipak, pretpostavka je da je broj malih proizvođača koji uzgajaju svinje za vlastite potrebe u opadanju. Prema Registru obilježenih životinja, najveći broj uzgajivača svinja je u Bijelom Polju, njih 1.452, koji u prosjeku drže 3,1 grlo, što je ispod crnogorskog prosjeka od 4,7 grla. Najveći broj svinja je u Danilovgradu, sa prosjekom iznad osam grla. Prema istom registru, samo 19 uzgajivača ima više od 100 grla, ali drže skoro četvrtinu svih svinja u Crnoj Gori. Tačno 90% gazdinstava drži do pet svinja, koje očigledno nijesu za komercijalnu upotrebu, već za sopstvenu potrošnju. Proizvodnja svinja je mala i jako varira. Radi se o približno 23.000 do 25.000 grla, od čega su više od polovine prasad, oko 12% su krmače (nešto više od 2.000 krmača) i nerastovi, a ostalo su grla u tovu. Podrška za proizvodnju je uvedena 2019. godine, i to za gazdinstva sa više od 10 grla za nazimice i krmače. U 2020. godini su bila samo 74 korisnika ove mjere, sa ukupno 1.707 grla. Slika 6: Broj gazdinstava koja drže svinje, po opštinama, i ukupan broj svinja, po opštinama Izvor: UBHVFP, Sektorska analiza, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 57 Treba napomenuti da se ovom proizvodnjom bave i gazdinstva sa manje od deset grla, što je bio uslov za dobijanje podrške. Za razliku od ostalih podsektora, posebno govedarstva i ovčarstva, uzgoj i tov u svinjarstvu predstavlja veoma intenzivan sistem proizvodnje, koji se, između ostalog, zasniva na: savremenim tehničko-tehnološkim rješenjima, držanju visokoproduktivnih rasa i hibrida svinja, objektima koji zadovolјavaju stroge tehnološke standarde, odgoju u objektima zatvorenog tipa, objektima sa savremenom opremom za hranjenje i napajanje, ishrani kompletnim smješama, održavanju propisanih zoohigijenskih uslova, rigoroznom pridržavanju mjera biosigurnosti, prevencije i kontrole bolesti, kao i dezinfekcije, dezinsekcije i deratizacije. Zbog toga je proizvodnja svinja koncentrisana u malom broju zemalјa i konkurentna na gazdinstvima koja imaju dovolјan obim. Crna Gora nema uslove za značajniju proizvodnju svinjskog mesa, ali proizvodnja postoji kroz više vrsta gazdinstava, proizvodnih i poslovnih modela. Tabela 49: Struktura broja svinja za proizvodnju mesa 2014–2020 Svinjsko meso 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks* 2014– 2020 Prosjek* 2014–2020 2020 /Prosjek* Broj % Ukupno svinje 22.053 24.951 55.841 25.043 23.651 23.089 25.806 117 28.633 90 do 19 kg 4.869 6.276 11.356 7.480 5.892 4.747 6.423 132 6.720 96 20–49 kg 5.675 6.303 5.068 5.470 5.323 4.583 4.846 85 5.324 91 50–79 kg 1.240 1.256 1.924 1.066 1.086 1.106 1.408 114 1.298 108 80–109 kg 1.381 1.099 9.841 2.268 2.217 2.214 1.711 124 2.962 58 > 110 kg 5.647 7.195 23.877 6.226 7.033 8.192 7.596 135 9.395 81 Krmače 2.993 2.699 3.448 2.450 2.013 2.155 3.617 121 2.768 131 Nerast za priplod 248 123 327 83 87 92 205 83 166 123 Klanje (broj) Ukupno svinja 43.690 27.612 25.806 30.388 28.336 28.229 30.095 69 30.594 119 Prosječna težina (kg) Svinje 40 44 22 25 23 24 40 100 31 141 Prasad (do 25 kg) 16 19 19 17 17 17 15 96 17 90 Proizvodnja mesa (t)* Ukupno svinja 2.793 3.308 3.157 3.832 3.376 3.599 4.002 143 3.438 109 Izvor: Godišnjaci MONSTAT-a, 2014–2021; *MPŠV Glavni potencijal rasta ovog sektora treba tražiti u stvaranju dodatne vrijednosti i označavanju domaćih proizvoda. Cilj povećanja proizvodnje bitno je vezan za povećanje efikasnosti proizvodnje, poboljšanje usaglašenosti sa standardima dobrobiti životinja i bezbjednosti hrane i uvećanje vrijednosti proizvoda preradom i proizvodnjom tradicionalnih proizvoda. Živinarstvo Od 2016. godine raste proizvodnja mesa živine i jaja, podstaknuta prvenstveno povećanjem potražnje za svježim mesom živine – za konzumaciju u svježem stanju, ali i za preradu. Broj jedinki živine u ovom periodu varirao je od 666.000 do 788.000, pri čemu osnovu od oko 75% čine koke nosilje, dok brojleri čine oko 20% (Sektorska analiza, 2021). Prema istraživanju MONSTAT-a (2016), 17.067 polјoprivrednih gazdinstava bavi se živinarstvom. Iako postoji velika potreba za mesom živine, proizvodnja je u STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 58 drastičnom padu, pa se potrebe za tim mesom podmiruju uvozom. Kretanje broja jedinki živine prikazano je u sljedećoj tabeli. Tabela 50: Struktura polјoprivrednih gazdinstava u živinarstvu Živina 2010 (A) Gazdinstva Prosjek SPG 2016 (B) Gazdinstva Prosjek Indeks Indeks grla (A) gazdinstva prosjek (e) grla (b) gazdinstva prosjek (D) B / A D / E 620.802 16.313 38.1 835.705 17.067 49.0 134.6 128.7 Izvor: MONSTAT Crna Gora više mesa živine uvozi nego što proizvodi. To je sektor u kojem je potrošnja sve veća i u kojem Crna Gora ima priliku da poveća proizvodnju visokokvalitetnog mesa živine i time smanji svoju zavisnost od uvoza. Proizvođači živine u Crnoj Gori suočavaju se sa nizom poteškoća u poređenju sa proizvođačima u regiji, kao što su niska proizvodnja, nizak nivo proizvodnih i prerađivačkih kapaciteta, ograničen pristup inputima, nedostatak kvalitetnih krmnih smjesa i visoke cijene, nedostatak odgovarajućih kapaciteta za skladištenje đubriva, zahtjevni standardi za osiguranje dobrobiti životinja, slaba podrška agrobudžeta. Tabela 51: Struktura proizvodnje u živinarstvu 2014–2020 Živina 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks 2014– 2020 Prosjek 2020 /pros jek Proizvodnja mesa (t) – FAO 3.400 3.355 3.600 3.650 3.532 3.769 3.566 105 3.553 100 Živina 595.675 606.225 835.705 788.309 666.339 635.882 601.628 101 675.680 89 Jaja (000) 85.525 101.016 120.195 118.214 128.142 106.752 113.504 133 110.478 103 Jaja po kokoški 183 206 182 187 225 197 211 115 199 106 Izvor: Sektorska analiza, 2021 Grafikon 5: Proizvodnja mesa živine i broj živine i jaja u Crnoj Gori Izvor: MONSTAT, FAO 3,500 3,500 3,500 3,350 3,400 3,355 3,600 3,650 3,532 3,769 506,520 620,354 788,309 635,882 64,198 101,016 106,752 3,100 3,200 3,300 3,400 3,500 3,600 3,700 3,800 3,900 100,000 200,000 300,000 400,000 500,000 600,000 700,000 800,000 900,000 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Proizvodnja mesa u tonama(FAO) Broj zivotinja Broj jaja u 1000 komada STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 59 Uvoz i samodovoljnost: U Crnoj Gori uvoz žive živine čini 0,2% ukupnog uvoza živih životinja (1,1 milion eura). Proizvodnja živinskog mesa iznosi oko 4.000 tona i pokriva 40% potrošnje godišnje. Za Crnu Goru je izazov da podrži povećanje proizvodnje živinskog mesa. Proizvodnja jaja u Crnoj Gori je 113 miliona, što predstavlja 70% samodovoljnosti. Pčelarstvo Ukupan broj pčelara upisanih u Registar pčelara UBHVFP u Crnoj Gori je 1.580, sa brojem košnica 70.956 (Monstat, 2021). Prema podacima MONSTAT-a, proizvodnja meda u 2020. godini iznosila je 335 t, prosječno od 2014. do 2020. godine 494 t. Iako je saradnja pčelara, Saveza pčelarskih organizacija i MPŠV rezultirala uspješnim programima (primjeri su podrška mladim pčelarima, brendiranje crnogorskog meda proizvedenog u Kući meda, te značajna ulaganja u sektor), analizom sektora prepoznaje se potreba za daljim ulaganjima u košnice i pčelinja društva, pčelarske objekte, edukaciju pčelara, unapređenje kvaliteta i pakiranja, označavanja, te prodaje meda i ostalih pčelinjih proizvoda. Tabela 52: Proizvodnja meda 2014–2020 Pčelarstvo 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Indeks 2014–2020 Prosjek 2020 /prosjek Košnice 43.210 48.007 67.703 65.000 67.908 68.608 70.022 162 61.494 114 Med (t) 325 489 627 390 688 604 335 103 494 68 Kg po košnici 7,5 10,2 9,3 6,0 10,1 8,8 4,8 64 8 59 Izvor: Godišnjaci MONSTAT-a, 2014–2020 2.3.4.3 Organska proizvodnja Organska poljoprivreda kao sistem održive proizvodnje predstavlja jedan od prioriteta razvoja crnogorske poljoprivrede. U posljednjih desetak godina interesovanje za organskom proizvodnjom konstantno raste, kako sa aspekta ukupnih površina tako i sa aspekta broja organskih proizvođača. U periodu 2016–2021. godine, korišćena poljoprivredna površina bez okućnica povećana je za 27%, a broj registrovanih organskih proizvođača za 59%. Tabela 53: Površina sertifikovanih organskih usjeva, uključujući i površine u toku konverzije (ha) i broj registrovanih proizvođača Pokazatelj 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Indeks 2016– 2021 Broj registrovanih proizvođača 280 308 328 393 423 446 159 Korišćena poljoprivredna površina bez okućnica 3470 2718 4455 4751 4823 4404 127 Livade i pašnjaci 2798 1992 3696 3925 3952 3564 127 Obradivo zemljište 263 300 302 319 307 298 113 Višegodišnji zasadi 408 426 456 508 564 542 133 Udio organske proizvodnje u ukupno korišćenom poljoprivrednom zemljištu (%) 1,2 1,1 1,7 1,8 1,9 1,7 142 Izvor: https://ec.europa.eu/eurostat/data/database, https://monstat.org/cg/ i MPŠV, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 60 Prema podacima sertifikacionog tijela „Monteorganica“ d. o. o. iz 2021. godine (Izvještaj o radu sertifikacionog tijela „Monteorganica“ d. o. o. za 2021. godinu), u strukturi organske proizvodnje dominiraju livade i pašnjaci, sa 3564 ha, koje se uglavnom koriste za kosidbu i ispašu stoke. Nakon njih slijede višegodišnji zasadi (542 ha) i njivske kulture (298 ha) (tab. 52). Najveće učešće u površinama pod višegodišnjim zasadima u 2021. godini imaju mješoviti zasadi voća – 386,8 ha, od čega 218,94 ha u organskom statusu i 167,8 u prelaznom periodu. Najviše gajena voćna vrsta je šljiva, sa 86,34 ha (63,46 ha u organskom statusu i 22,88 ha u prelaznom periodu), a zatim slijede jabuka – 27,53 ha (20,68 ha i 6,85 ha), aronija – 19,28 ha (12,69 ha i 6,59 ha) i orah – 18,72 ha (11,68 ha, odnosno 7,04 ha ). Od ratarskih kultura najviše se gaje ječam – 35,45 ha (29,24 ha u organskom statusu i 6,21 ha u prelaznom periodu) i heljda – 29,25 ha (23,27 ha, odnosno 5,98 ha). Posljednjih godina primjetna je tendencija rasta površina pod žitima. Organska proizvodnja žita u Crnoj Gori dominantno je zasnovana na genetičkim resursima. Travno-djetelinske smješe, sa površinom od 156,1 ha (147,94 ha u organskom statusu, odnosno 8,07 ha u prelaznom periodu) i lucerka – 23,85 ha (22,85 ha, odnosno 1 ha) najzastupljenije su krmne kulture na oranicama. Proizvodnja povrća po principima organske proizvodnje zastupljena je sa svega 3,81 ha, što čini 0,44 % ukupnih obradivih površina. Na nešto većim površinama gaje se samo krompir, pasulj, tikvica i bijeli luk. Iako Crna Gora ima veoma povoljne uslove za sakupljanje i gajenje velikog broja ljekovitih biljnih vrsta, tržište ljekobilja je nerazvijeno, znatno nerazvijenije od tržišta u neposrednom okruženju. Na međunarodnom tržištu Crna Gora se pojavljuje kao izvoznik uglavnom neprerađenog biljnog materijala. Prema podacima za 2021. godinu, samoniklo ljekovito bilje i šumski plodovi sakupljaju se na površini od 139.832,5 ha (Monteorganica, 2021). Ukupna obradiva površina u procesu sertifikacije u 2021. godini iznosila je 840 ha. Od toga je u statusu organske proizvodnje bilo 596 ha (71%), a u prelaznom periodu 244 ha (29%). Iako površine pod organskom poljoprivredom iz godine u godinu lagano rastu, njihov udio u ukupno korišćenom poljoprivrednom zemljištu još uvijek je veoma nizak (1,7% u 2021) i značajno zaostaje za EU prosjekom (9,6%, https://ec.europa.eu/eurostat/). Iz podataka o sertifikovanoj organskoj stoci i živini (tab. 53) vidi se da je organska stočarska proizvodnja u Crnoj Gori nerazvijena. U periodu 2016–2021. godine indeks rasta zabilježen je kod broja goveda i košnica pčela, dok se u ostalim kategorijama bilježi konstantan pad. U istom periodu u potpunosti je prestalo gajenje koza po principima organske proizvodnje. Pad organske proizvodnje u stočarstvu, registrovan u 2020. godini, posljedica je mjera protiv širenja virusa COVID-19 (ograničenje kretanja i manjak radne snage). Organska proizvodnja u akvakulturi u Crnoj Gori nije zastupljena, iako za to postoje veoma povoljni prirodni uslovi. Ako se analizira način uzgoja školjki, dostignuti standardi uzgoja i njihovog stavljanja na tržište, onda se može zaključiti da upravo školjke imaju taj potencijal da budu prvi organski sertifikovani proizvod akvakulture u Crnoj Gori. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 61 Tabela 54: Sertifikovana organska stoka, živina i pčele Pokazatelj 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Indeks 2016– 2021 Goveda (broj grla) 200 398 420 578 393 445 223 Ovce (broj grla) 1643 1426 1545 1787 1369 987 0,60 Koze (broj grla) 300 256 5 - - - Koke nosilje (broj kljunova) 390 170 160 300 200 0,51 Pčele (košnice) 1851 2375 2788 1964 3381 4862 263 Izvor: https://ec.europa.eu/eurostat/data/database , https://monstat.org/cg/ i MPŠV, 2021 Broj organskih proizvođača koji se bave preradom organskih proizvoda u biljnoj i stočarskoj proizvodnji u 2021. godinu iznosio je 25. Glavni proizvodi prerade u biljnoj proizvodnji jesu brašno (obična pšenica, spelta, ječam, ovas, heljda i raž) i voćni sokovi (jabuka, kruška, aronija i dr.), dok su sir, skorup i meso najčešći proizvodi animalnog porijekla. Prerada organskih proizvoda odvija se u skladu sa važećom zakonskom regulativom i dobrom proizvođačkom praksom. Uspostavljanje dokumentovanih sistema identifikacije nešto je čemu u narednom periodu treba posvetiti veću pažnju. Pošto je tražnja za organskim prehrambenim proizvodima u stalnom porastu, neophodno je raditi na uspostavljanju što raznovrsnijeg zdravstveno bezbjednog sertifikovanog asortimana organskih proizvoda. Da bi prerada u organskoj proizvodnji sačuvala integritet, odnosno organski status namirnica koje koristi kao sirovinu, u budućem periodu posebnu pažnju treba usmjeriti na izgradnju kapaciteta za adekvatno skladištenje organskih proizvoda. Registar subjekata u organskoj proizvodnji vodi Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, kao nadležni organ državne uprave za kreiranje i sprovođenje politike u oblasti organske proizvodnje. U 2021. godini broj registrovanih proizvođača iznosio je 446 i u poređenju sa 2016. godinom bio je veći za 59%. Organska proizvodnja prisutna je u svakoj od 23 crnogorske opštine, ali najviše organskih proizvođača registrovano je u sjevernom dijelu Crne Gore (Bijelo Polje, Berane, Pljevlja, Andrijevica i Plužine). Od ukupnog broja, 92,76% registrovanih proizvođača nalazi se u sjevernom, a preostalih 7,24% u centralnom i južnom dijelu Crne Gore. Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede je administrativni izvor podataka u oblasti organske proizvodnje. Podaci u vezi sa organskom proizvodnjom na godišnjem nivou dostavljaju se Upravi za statistiku (Monstat). Uprava za statistiku ove podatke dalje prosljeđuje Eurostatu, na validaciju i objavljivanje. Organska proizvodnja u Crnoj Gori je uređena Zakonom o organskoj proizvodnji („Službeni list CG“, br. 56/2013), donesenim na osnovu Regulative Savjeta Evrope (EZ) br. 834/2007 i Regulative Komisije (EZ) br. 889/2008. Ovim zakonom uređuje se proizvodnja poljoprivrednih i drugih proizvoda metodama i pravilima organske proizvodnje, označavanje, kontrola i sertifikacija u organskoj proizvodnji, prerada, obilježavanje, skladištenje, prevoz, promet, uvoz i izvoz organskih proizvoda, kao i druga pitanja od značaja za organsku proizvodnju. Na bazi ovog zakona doneseni su sljedeći podzakonski akti, koji detaljnije uređuju ciljeve i načela organske proizvodnje: STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 62 Pravilnik o bližim pravilima i uslovima za biljnu i stočarsku proizvodnju („Službeni list CG”, broj 56/13); Pravilnik o bližem sadržaju, načinu upisa i vođenja Registra subjekata u organskoj proizvodnji („Službeni list CG“, br. 26/2015); Pravilnik o načinu i metodologiji vršenja stručne kontrole u organskoj proizvodnji („Službeni list CG“, br. 78/2015); Pravilnik o sadržaju i veličini znaka organske proizvodnje („Službeni list CG“, br. 60/2016); Pravilnik o bližim uslovima i pravilima za preradu, pakovanje, prevoz i skladištenje organskih proizvoda („Službeni list CG“, br. 83/2016); i Pravilnik o bližim pravilima i uslovima organske proizvodnje za životinje akvakulture i morske alge („Službeni list CG“, br. 84/2017). Prema Zakonu o organskoj proizvodnji, utvrđivanje usaglašenosti sa zahtjevima za uspostavljanje organske proizvodnje, kontrola sprovođenja metoda organske proizvodnje i izdavanje sertifikata za proizvode dobijene metodama organske proizvodnje vrši pravno lice – kontrolno tijelo ovlašćeno od Ministarstva poljoprivrede, šumarsta i vodoprivrede. Za vršenje kontrole i sertifikacije u organskoj poljoprivredi prema zahtjevima standarda MEST EN ISO/IEC 17065 trenutno je u Crnoj Gori akreditovano samo jedno sertifikaciono tijelo – „Monteorganica“ d. o. o., koje ovu djelatnost obavlja na osnovu ovlašćenja od strane Ministarstva poljoprivrede. Podrška organskim proizvođačima obezbjeđuje se putem nacionalnih (agrobudžet) i EU sredstava (IPARD program). U okviru agrobudžeta za 2021. godinu podrška sektoru organske proizvodnje odvijala se kroz dvije mjere: Podrška organskoj proizvodnji i Podrška plasmanu organskih proizvoda. Podrška u biljnoj proizvodnji realizuje se u vidu direktnih plaćanja po hektaru, a u stočarskoj po uslovnom grlu stoke, po broju kljunova živine i broju košnica. Sa akreditacijom Mjere 4 IPARD III programa, ove aktivnost će se finansirati iz sredstava EU. U skladu sa nacionalnim pravnim okvirom, Crna Gora, kao kandidat za članstvo u Evropskoj uniji, u 2023. i 2024. godini planira usklađivanje svog nacionalnog zakonodavstva sa relevantnim pravnim tekovinama EU. Prioritetni zadatak u ovom periodu predstavlja donošenje novog zakona o organskoj proizvodnji, kao i podzakonskih akata, radi kontinuiranog postizanja usaglašenosti sa propisima EU (Regulativa (EU) 2018/848). Sastavni dio ovog zakona biće i sve odredbe iz EU Regulative 625/2017 koje se odnose na organsku proizvodnju, a tiču se službenih kontrola. Na osnovu navedenih podataka vidi se da je organska proizvodnja u Crnoj Gori još uvijek prilično nerazvijena. Po svom karakteru ona je prilično ekstenzivna i bazirana na proizvodnji malih količina, prije svega za lokalno tržište. Uz visoke cijene inputa i tradicionalnu tehnologiju, organska proizvodnja u Crnoj Gori je, generalno uzevši, nekonkurentna, kako na domaćem tako i na inostranom tržištu. Najznačajniji problemi u ovoj grani biljne proizvodnje jesu neuređenost i niska plodnost zemljišta, neadekvatna osnovna obrada i predsjetvena priprema zemljišta, nedovoljno korišćenje sertifikovanog STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 63 sjemenskog materijala, neadekvatna zaštita od štetnih organizama bilja, sve izraženiji pritisak klimatskih promjena, neorganizovan plasman proizvoda, kao i nedostatak finansijskih sredstava za tehnološko opremanje i širenje proizvodnje. Pored toga, loša infrastruktura, naročito u ruralnom području, nedostatak kvalitetnih formi udruživanja i nedovoljan nivo stručnih znanja prepoznati su takođe kao značajne slabosti sektora. Evropska komisija je 2021. godine usvojila Akcioni plan razvoja organske proizvodnje, sa ciljem da se do 2030. godine dostigne udio od 25% obradivih površina. Ovim planom predviđen je i porast udjela organskog ribarstva. Globalni rast potrošnje organskih proizvoda treba da bude ključni faktor u ohrabrivanju proizvođača da iz konvencionalnog pređu na organski sistem proizvodnje. Različitim mjerama podrške proizvodnji i potrošnji organskih proizvoda obezbijediće se rast organske proizvodnje, a time i veće učešće u ukupnim poljoprivrednim površinama. Da bi to bilo izvodljivo, pored postojećih mjera, u narednom periodu veću pažnju treba posvetiti i promovisanju organskih poljoprivrednih proizvoda, što znači da treba intenzivnije raditi na kreiranju brendova i promociji organskih proizvoda kako bi se povećalo njihovo prisustvo i prepoznatljivost na tržištu. Sve skupa to bi vodilo daljem povećanju broja organskih proizvođača i površina pod organskom proizvodnjom. Povećanje obima organske proizvodnje u Crnoj Gori na nivo od 25% obradivih površina do 2030. godine veoma je ambiciozan cilj, pa stoga treba uložiti maksimalne napore kako bi se omogućilo njegovo dostizanje. Zbog toga u narednom periodu treba više raditi na podsticanju proizvodnje i potrošnje organskih proizvoda, većoj informisanosti i povećanju povjerenja potrošača, te promociji organske hrane. 2.4 PRERADA 2.4.1 Prerada voća i povrća U Centralnom registru odobrenih objekata, koji vodi Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove (UBHVFP), upisano je 65 poljoprivrednih gazdinstava koja se bave preradom voća i sedam poljoprivrednih gazdinstava koja se bave preradom povrća (proizvodnja malih količina primarnih proizvoda neživotinjskog porijekla proizvedenih na porodičnom poljoprivrednom gazdinstvu). Pored prerade na gazdinstvu, u Crnoj Gori postoji 28 industrijskih objekata koji prerađuju voće i povrće ili su registrovani za ovu djelatnost. Neki od njih su specijalizovani za određene visokovrijedne proizvode, poput pirea od paradajza, preradu smokava, hladno cijeđenih voćnih sokova itd. (Sektorska analiza voća i povrća, 2021). Tabela 55: Uvoz prerađenog voća i povrća H 20: Prerađeno voće i povrće 2014 2015 2016 (p) 2017 (p) 2018 (p) 2019 (p) 2020 (p) Indeks 2014 20 Prosjek 2020 /Prosjek Uvoz 15.235 16.174 16.789 18.145 19.120 20.506 15.078 134 27.827 99,8 Izvor: Godišnjaci MONSTAT-a 2018, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 64 Učešće uvoza prerađenog voća i povrća u ukupnom uvozu hrane u 2020. godini iznosilo je 3,2% (15 miliona eura). Glavni uvozni proizvodi bili su konzervirano voće i povrće (60%, 8,6 miliona eura), sokovi (13,9%, 2,1 milion eura), marmelade od voća i povrća i njima slični proizvodi (9,1%, 1,4 miliona eura), paradajz (6,8%, 1 mil EUR). Izazov je da se u narednom periodu udio uvoza prerađevina zamijeni prerađenim proizvodima crnogorskog porijekla. Razlozi za neiskorišćeni potencijal u proizvodnji voća i povrća su i nedostatak skladišnih kapaciteta, lokalnih prerađivačkih kapaciteta i sigurnost prodaje. S obzirom na to da postoje sredstva dostupna iz IPARD-a, to je prilika da se promovišu lokalni kratki lanci snabdijevanja (već su uspostavljeni klasteri sa ugovornim aranžmanima) kao načina za ukrupnjavanje količine poljoprivrednih proizvoda i povećanje njihove raspoloživost na tržištu, lokalno pa i šire. Izazovi i prioriteti u Crnoj Gori u preradi voća i povrća su: Podrška svim ulaganjima u preradu, bez obzira na obim, oblik i način, koja bi doprinijela smanjenju gubitka hrane preradom neprodatog svježeg voća i povrća, Promocija bliske saradnje proizvođača voća i povrća kako bi se obezbijedio stabilan obim ulaznih sirovina za prerađivačku industriju, podigao nivo prepoznatljivosti crnogorskog voća i povrća, a u isto vrijeme zamijenio udio uvoza prerađenih proizvoda sa onima crnogorskog porijekla, Jačanje nivoa saradnje, da bi se obezbijedilo grupisanje prerađivačkih kapaciteta, ulaganje u njihovu modernizaciju i usklađenost sa zahtjevima za bezbjednost hrane, Razviti sektorske operativne programe za voće i povrće koji bi podržali dalje planiranje proizvodnje hrane, razvoj i promociju šema kvaliteta, integrisane i organske proizvodnje, razvoj prepoznatljivih brendova i marketinških kanala, te koji bi bili u mogućnosti da obrazovnim institucijama obezbijede dovoljne količine hrane kroz tzv „Školske šeme“. 2.4.2 Proizvodnja maslinovog ulja Trenutno u Crnoj Gori ima osam registrovanih gran kapaciteta 250–500 kg/h. Plodovi masline većinom se prerađuju u ulje (90%). Potrošnja maslinovog ulja u Crnoj Gori relativno je niska i iznosi 0,5 litara po glavi stanovnika godišnje. U odnosu na prethodni strateški period, ukupni kapacitet prerade zadovolјavajućeg standarda povećan je za moderan pogon kapaciteta 450 kg maslina/h, dok je značajan udio postojećih prerađivačkih kapaciteta zastario i više ne ispunjava minimalne uslove moderne prerade maslinovog ulja prihvatlјive za proizvodnju kvalitetnih ulјa (Sektorska analiza, 2021). Činjenica je da su postignuti značajni pozitivni koraci u razvoju crnogorskog maslinarskog sektora od 2014. godine, duž čitavog proizvodnog lanca. U primarnoj proizvodnji to se ogleda u sadnji novih maslinjaka, revitalizaciji postojećih, pogotovo zapuštenih maslinjaka, te daljem proširenju uzgoja maslina u središnjoj Crnoj Gori. Povećana proizvodnja ekstradjevičanskog maslinovog ulja (povećanje sa 11% na cca 35% ekstradjevičanskog maslinovog ulja u ukupnoj proizvodnji) odražava značajna ulaganja u savremenu agrotehniku i upravljanje berbom, kao i adekvatniji kapacitet prerade i skladištenja ulja, te kontinuiranu edukaciju svih učesnika u proizvodnom lancu. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 65 Maslinari u Crnoj Gori su uglavnom okuplјeni u osam udruženja (skoro 4.000 članova). Nјihove brojne aktivnosti usmjerene su na: edukaciju i informisanje polјoprivrednika o savremenoj primarnoj proizvodnji, preradi i skladištenju, na senzornu analizu, etiketiranje i druge aspekte prodaje/promovisanja maslinovog ulјa, vezu sa MPŠV i drugim relevantnim institucijama, saradnju sa savjetodavnom službom u programima suzbijanja štetnih organizama bilja, učešće u raznim razvojnim projektima i programima itd. Većina maslinjaka u Crnoj Gori pruža izvrsne mogućnosti za sinergiju sa turizmom; uključivanje u različite modele diverzifikacije proizvodnje maslinovog ulja, kombinovanje poljoprivrede sa razvojem turizma, pružanje ugostiteljskih usluga, uključujući degustacije maslinovog ulja, obilaske maslinjaka, gastronomske manifestacije, izradu suvenira i sl. Tabela 56: Spisak registrovanih ulјara sa osnovnim podacima Br. Naziv Opština Mjesto Broj maslina Kapaciteti mlinova 1 Braća Kolari, DOO Ulcinj Ulcinjsko polјe 250 90 m2, kameni mlin 2 Kompanija MDS DOO Bar Podgrad bb 417 320 m2, 250 kg/h 3 KATANA IMPEKS & CO Ulcinj Nova Mahala bb 800 170 m2, 700 kg/h 4 MORIC DOO Herceg Novi Luštica 900 91 m2, 250 kg/h 5 Ponte ulјara ASA GROUP Ulcinj Pištolј 310 178 m2, 400 kg/h 6 Ulјara Martinović Bar Stari Bar 40 157 m2, 400 kg/h 7 Barska uljara Bar Stari Bar 2300 400 m2, 750 kg/h 8 Kolari DOO Ulcinj Kodre bb 120 120 m2, 500 kg/h Izvor: MPŠV Značajan udio starijih prerađivačkih postrojenja, po sektorskoj analizi maslinarstva 2021, ne zadovoljava savremene kriterijume za proizvodnju maslinovog ulja, te im je potrebna modernizacija, ako žele opstati na tržištu27. Imajući u vidu porast ukupnog broja novih zasada, u kombinaciji sa kontinuiranom revitalizacijom starih maslinjaka, važno je da prerađivački kapacitet prati i očekivani porast ukupne količine maslina za preradu i potrebu da se osigura da prerađivački kapacitet bude dovoljno kvalitetan, kako bi se mogla osigurati maksimalna proizvodnja ekstradjevičanskog maslinovog ulja (uslovljeno kvalitetom roda i ostalim relevantnim elementima proizvodnog lanca). 2.4.3 Proizvodnja vina Prema podacima iz Vinarskog registra (VR) (od 14. januara 2021), može se uočiti da se od 88 registrovanih proizvođača vina (u 2014. ih je bilo 44), ukupno 31 vinarija nalazi na teritorije opštine Podgorica. Na drugom mjestu je opština Bar sa 22 registrovane vinarije, dok su opštine Danilovgrad i Cetinje jedine opštine sa deset i više registrovanih vinarija (Slika 7). Podaci VR pokazuju da je proizvodnja vina (uklјučujući aromatizovane proizvode od vina) u 2020. godini iznosila 97.705 hl, oko 4% manje nego u 2019. godini (101.433 hl). Ova proizvodnja je za 0,63% veća od prosječne proizvodnje 27 Često se ovdje ne radi samo o potrebi modernizacije opreme, već je problem i u funkcionalnosti i opremanju samog objekta/prostora predviđenog za preradu, koji je često improviziran ili jednostavno ne zadovoljava savremene legalne i funkcionalne zahtjeve. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 66 vina u posljednjih pet godina (2016–2020), koja je iznosila 97.091 hl. U posljednjih pet godina najveća proizvodnja vina ostvarena je u 2018. godini (109.866 hl), a najmanja u 2016. godini sa 77.217 hl. Maksimalni mogući kapacitet proizvodnje vina u rasponu od 5.000 do 10.000 litara posjeduje osam vinarija (10%), a nešto više od 11% proizvođača (devet vinarija) ima maksimalni godišnji kapacitet proizvodnje vina od 10.000 do 20.000 litara. U grupi proizvođača vina sa godišnjim kapacitetima vina od 20.000 l do 50.000 l nalaze se tri proizvođača (3,7%), dok samo jedan proizvođač vina ima kapacitete od 50.000 l do 100.000 l. Ovi podaci pokazuju da gotovo nijedan komercijalni proizvođač vina u Crnoj Gori nema dovolјno kapaciteta da ostvari adekvatnu konkurentnost na domaćem i inostranom tržištu. Proizvođač „13. jul – Plantaže“ ima najveći kapacitet za proizvodnju vina, sa godišnjom proizvodnjom od 20.000.000 litara vina i jedini je proizvođač vina u grupi sa godišnjim kapacitetom od preko 100.000 litara vina. Iz analize podataka o maksimalno mogućem godišnjem kapacitetu proizvodnje vina, vidlјivo je da je grupi proizvođača vina sa godišnjim proizvodnim kapacitetom od 5.000 do 100.000 litara potrebna posebna pomoć u povećanju kapaciteta prerade kako bi se obezbijedile rastuće potrebe za vinom na domaćem i međunarodnom tržištu. Glavni problemi sa kojima se većina proizvođača suočava u preradi grožđa, odnosno proizvodnji vina, jesu loša opremlјenost i nedostatak savremene tehnologije u prerađivačkim postrojenjima, zbrinjavanju otpada i odvodnjavanju otpadnih voda. Ovi problemi su najizraženiji kod proizvođača i prerađivača malih kapaciteta. Tabela 57: Uvoz i izvoz vina Vino (000EUR) 2014 2015 2016 (p) 2017 (p) 2018 (p) 2019 (p) 2020 Indeks 2014-20 Prosjek u 2020 / Prosjek Uvoz 4.861 5.458 5.354 5.835 6.915 7.029 5.892 121 5.906 99,8 Izvoz 13.752 15.480 14.805 13.863 13.235 13.631 10.928 79 13.671 79,9 Izvor: MONSTAT O značaju vinogradarstva i vinarstva svjedoče podaci o učešću vrijednosti izvezenog vina u ukupnom izvozu svih polјoprivrijedno-prehrambenih proizvoda. Prema posljednjim konačnim podacima MONSTAT-a za period 2015–2019, prosječna godišnja vrijednost izvoza svih polјoprivrijedno prehrambenih proizvoda iznosila je 54.544.465 EUR, od čega je prosječna godišnja vrijednost izvoza vina iznosila 14.200.772 EUR, što predstavlјa 26,04% ukupne vrijednosti izvezenih proizvoda. Kvantitativno, vino ima učešće od 19% u ukupnom obimu svih izvezenih polјoprivredno-prehrambenih proizvoda u periodu 2015–2019. Slika 7: Raspored registrovanih proizvođača vina po opštinama u 2020 Izvor: MPŠV, VR, Sektorska analiza, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 67 Grafikon 6: Udio vrijednosti i količine izvezenog vina u ukupnom izvozu poljoprivredno-prehrambenih proizvoda (EUR) 2015–2019 Izvor: Monstat Petogodišnji prosjek izvoza vina 2015–2019 iznosio je 64.802,48 hl (2019: 60.718,29 hl), dok je petogodišnji prosjek uvoza 2015–2019 iznosio 27.794,89 hl (2019: 28.348,11 hl). U 2020. godini došlo je do pada izvoza vina uglavnom zbog COVID-19 krize i posljedičnog ograničenja transporta. Za postizanje adekvatne konkurentnosti na domaćem i inostranom tržištu potrebno je pružiti adekvatnu podršku proizvođačima vina za povećanje kapaciteta prerade grožđa i kvaliteta proizvodnje vina. Na ovaj način bilo bi moguće proizvesti već prepoznatljiva crnogorska kvalitetna vina i plasirati ih na inostrano tržište i uključiti u turističku ponudu. U Crnoj Gori postoji niz sektorskih udruženja za vino koja su formirana kao nevladine organizacije28. Promotivne aktivnosti se organizuju kroz događaje kao što su „Festival vina i ukljeve“ u Virpazaru, „Međunarodni salon vina MonteVino“, „Veče mladih crnogorskih vina“ i „Noć vina“ u Podgorici, te „Wine Select“ na Luštici. U narednom periodu je neophodno dio posebnih mjera podrške za vino usmjeriti u aktivnosti promocije crnogorskog vina. Kako bi se obezbijedila rastuća potreba za vinima, odgovarajuća konkurentnost na domaćem i inostranom tržištu, i uključivanje u turističku ponudu, potrebno je osigurati odgovarajuću podršku proizvođačima vina, pogotovo manjima, sa godišnjim proizvodnim kapacitetom od 5.000 do 100.000 litara – za ulaganja u modernizaciju opreme, zbrinjavanje otpada i odvodnjavanje otpadnih voda, te ulaganje u povećanje kapaciteta prerade grožđa i proizvodnje kvalitetnih vina. Neophodno je podržati proizvođače vina u procesu sertifikacije vina i promotivnim aktivnostima, odnosno podsticati implementaciju sistema geografske zaštite ZOP/ZGO za visokokvalitetna vina, čime bi se obezbijedilo bolјe pozicioniranje na tržištu i prepoznatlјivost, uz veću prodajnu vrijednost, i stvarao imidž Crne Gore kao vrhunske vinske destinacije. 28 https://www.gov.me/clanak/sektorska-udruzenja-i-vinske-manifestacije STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 68 2.4.4 Prerada mesa Industrijska prerada mesa koncentrisana je u nekoliko većih preduzeća, čiji razvoj se ogleda u proizvodnji usmjerenoj na domaće tržište, korišćenju izvoznog potencijala, dobroj produktivnosti, visokom kvalitetu proizvoda, modernim proizvodnim procesima i velikom broju zaposlenih. Dinamičan razvoj ovog sektora rezultat je ulaganja u nove tehnologije klanja i prerade mesa, te izgradnje savremenih pogona, što je dovelo do veće proizvodnje prerađenog mesa po stanovniku i smanjene zavisnosti od uvoza. U isto vrijeme, došlo je do uspješne implementacije sistema fleksibilnosti, uključujući brojne male proizvođače, u moderan tržišni lanac, što predstavlja mogućnost razvoja i model za participaciju malih proizvođača u organizacijama proizvođača ili drugim oblicima saradnje, kao što su klasteri ili kooperative. Izazovi s kojima se danas suočava prerada mesa u Crnoj Gori odnose se na osvajanje novih tržišta, pronalaženje novih pokretača rasta, osiguravanje kvalitetnih programa podrške i izvora finansiranja koji će omogućiti dalja ulaganja u prerađivačke kapacitete u skladu sa standardima, posebno standardima sigurnosti hrane, zaštite životne sredine i dobrobiti životinja. Brendiranje, promocija robnih marki, kao i čvršća povezanost sa turističkim sektorom, su prepoznati kao kanali za plasman proizvoda od presudnog značaja. Nedostatak skladišnih kapaciteta sprečava povlačenje određene količine mesa s tržišta u razdobljima kada je cijena povoljna, što bi povećalo potražnju i cijene za proizvođače i osiguralo sirovinu u razdobljima visokih cijena. Sektorske analize utvrdile su lošu usklađenost sa standardima dobrobiti životinja pri klanju u značajnom broju klanica. Uključivanje malih prerađivača na gazdinstvima u moderan tržišni lanac i njihovo međusobno povezivanje jedan je od najvećih izazova za mesnu industriju tradicionalnih crnogorskih proizvođača, prvenstveno zbog činjenice da je zabilježen visok procenat neregistrovane proizvodnje na farmama i klanja na gazdinstvima. Zbrinjavanje i uništavanje životinjskog otpada još uvijek nije adekvatno riješeno na nivou pojedinačnih (pa i velikih) industrijskih objekata, kao ni na nivou cijele Crne Gore. Tabela 58: Registrovani objekti po sektorima i status odobrenja EU Aktivnost 8/2017 12/2019 Usklađen sa EU Neusklađen sa EU Ukupno Usklađen sa EU Neusklađen sa EU Ukupno Klanice – kopitari 2 20 22 4 16 20 Klanice – živina 2 2 4 2 2 4 Proizvodi od mesa 0 2 2 1 1 2 Prerada mesa 2 26 28 5 21 26 Obrada crijeva 1 1 2 1 1 2 Prerada mlijeka 6 23 29 10 15 25 Proizvodi ribarstva 5 2 7 4 1 5 Centri za otpremanje – školјke 0 2 2 2 0 2 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 69 Pakovanje jaja 2 4 6 3 3 6 Skladištenje hrane 23 31 54 31 14 45 Ukupno 43 113 156 63 74 137 Izvor: UBHFVP (Sektorska analiza, 2021) Objekti koji posluju sa hranom životinjskog porijekla, a za koje je ocjenom u postupku kategorizacije utvrđeno da ispunjavaju sve propisane uslove EU (takvih je u 2019. godini bilo 63 od 137 registrovanih), dobili su dopuštenje za obavljanje djelatnosti na neodređeno vrijeme, te svoje proizvode mogu osim na tržište Crne Gore i trećih zemalja plasirati i prema EU. Za sve objekte koji nijesu u skladu sa propisanim zahtjevima EU, UBHVFP je izdala privremene upotrebne dozvole prema ranije dostavlјenim i odobrenim planovima uređenja i ovi objekti su predmet budućih ulaganja u ispunjavanje uslova i zakonskog okvira koji reguliše ovu oblast. Uvoz, izvoz i samodovoljnost: Uvoz svježeg, rashlađenog ili smrznutog mesa čini 15% uvoza hrane i predstavlja najveći udio u ukupnom uvozu hrane. Pokrivenost izvoza uvozom je oko 13%. Tabela 59: Uvoz/izvoz mesa Gl 02 Meso svježe, rashlađeno ili smrznuto 2014 2015 2016 (p) 2017 (p) 2018 (p) 2019 (p) 2020 (p) Indeks 2014 20 Prosjek 2020 /Prosj ek Uvoz 103.438 68.483 74.883 82.642 85.776 90.325 70.781 68 82.333 86 Izvoz 41.603 7.206 7.951 8.346 7.768 9.290 9.785 24 13.136 74 Izvor: Monstat, 2020 Najveći udio uvoza mesa u 2020. godini predstavlja uvoz svinjskog mesa (63%, 44,8 miliona eura), živinskog mesa i jestivog živinskog otpada (18%, 13,2 miliona eura) i goveđeg mesa (12%). Ponuda svinjskog mesa, koje se najviše koristi za prehrambenu potrošnju, sa 44,7 kg po osobi godišnje, iznosila je 28.000 tona. Samodovoljnost svinjskog mesa u Crnoj Gori iznosi 12,1%, dok se uvozi 17.000 tona svinjskog mesa. Ponuda živinskog mesa u 2020. godini bila je uglavnom za prehrambenu potrošnju od 15,4 kg po osobi godišnje, i iznosila je 10.000 tona. Samodovoljnost živinskog mesa u Crnoj Gori je 40%, dok je uvezeno 7.000 tona. Izazov u budućnosti je zamjena uvoza lokalno proizvedenim mesom i proizvodima od mesa, posebno u oblasti proizvoda proizvedenih po šemama kvaliteta sa geografskim oznakama i organskom proizvodnjom. Velika je potreba za jačanjem saradnje proizvođača i razvojem operativnih programa koji će u budućnosti dovesti do bolje prepoznatljivosti, nižih cijena, a i većeg tržišnog učešća. Drugi izazov je bolje korišćenje raspoloživih finansijskih sredstava (IPARD). Odgovori na izazove podizanja vrijednosti crnogorskim proizvodima od mesa mogu se naći na nekoliko načina, od kojih su najvažniji: Podizanje samodovoljnosti svinjskog i živinskog mesa, zamjena uvoza lokalno proizvedenim ulaznim sirovinama za preradu; Konsolidacija primarne proizvodnje i kapaciteta za preradu i razvoj sektorskih operativnih programa; STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 70 Jačanje prepoznatljivosti standarda kvaliteta – proizvod ima vrijednost za koju je potrošač spreman da plati višu cijenu; Oznake geografskog porijekla, koje potvrđuju da je posebnost proizvoda rezultat jedinstvene kombinacije lokalnih prirodnih resursa (klime, zemljišta, životinjskih rasa ili biljnih sorti) i tradicije, znanja i vještina koje se prenose sa generacije na generaciju na određenom području; Detaljna priprema proizvoda za prodaju, koja obuhvata širok spektar različitih aktivnosti, od pakovanja do reklamiranja, brendiranja, pozicioniranja, unapređenja prodaje i drugih tehnika itd. 2.4.5 Prerada mlijeka U odnosu na 2014. godinu, broj objekata u Registru odobrenih objekata za hranu životinjskog porijekla neznatno je povećan – sa 25 na 27 u 2020. godini, što ukazuje na neiskorišćenost IPARD sredstava za Mjeru 3. Novi kapaciteti koji su pušteni u rad posljednjih godina usmjereni su na proizvodnju sireva, i to specijalizovanih tvrdih sireva (njeguški, čevski) ili preradu kozjeg mlijeka (Sirara Miljanić, Butorović, Vuković, Ćipranić). S druge strane, ugašeno je nekoliko velikih preduzeća koja su se bavila preradom mlijeka, a nekoliko njih je promijenilo pravni status. Dakle, ukupni bilans prerade je pozitivan, iako promjene ukazuju na to da nije lako uspjeti u sektoru prerade mlijeka u Crnoj Gori i da su pod pritiskom i mala i velika preduzeća. Tabela 60: Kapaciteti prerade mlijeka u Crnoj Gori Dnevni kapacitet Lokacije Dnevni kapacitet 000 litara Broj objekata <1 9 1 - 2 7 2 - 3 3 3 - 4 2 4 - 10 4 10 - 30 3 30 - 40 1 Ukupno 29 Izvor: Sektorske analize, 2021 Procijenjena iskorišćenost mliječnih kapaciteta tokom posmatranog perioda varira, u zavisnosti od sezone, tržišne strategije i vrste proizvoda, ali svake godine dostiže oko polovinu projektovanog kapaciteta. Kretanja u poslјednjih sedam godina pokazuju da proces koncentracije prerade ka regionu središnje Crne Gore još uvijek traje, kad je u pitanju regionalna zastupljenost kapaciteta. Tu je usmjereno skoro 70% ukupno otkupljenog mlijeka, i to prije svega u opštinama Nikšić, Danilovgrad i Podgorica. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 71 Sjeverni region Crne Gore, iako značajan po ukupnom broju grla i ponudi mlijeka, usmjeren je na preradu mlijeka na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima, dok je podjednako prisutan plasman sirovog mlijeka u lokalnim i mljekarama susjednih opština. Dodatni troškovi transporta svakako utiču na efikasnost proizvodnje i proizvodne rezultate, što ukazuje na to da, uprkos višim troškovima nabavke sirovina, postoji ekonomski interes za povećanjem obima prerade, posebno među većim farmama i dobavljačima. Asortiman proizvoda u mljekarama nije se značajnije mijenjao posljednjih godina, ali vidljive su razlike u učešću proizvodnih kategorija, pri čemu je proizvodnja sireva u 2020. veća za 43% u odnosu na 2017. godinu, proizvodnja fermentisanih proizvoda veća je za četvrtinu, a proizvodnja pavlake je udvostručena. To praktično znači da se sve „novo mlijeko“, budući da se predane količine mlijeka stalno povećavaju, usmjerava prema proizvodima višeg nivoa prerade. Vertikalna integracija je u manjoj mjeri prisutna u pojedinim prerađivačkim pogonima koji imaju svoju primarnu proizvodnju, ali je „borba za sirovine“ moto ka uspostavljanju partnerstava sa kooperantima i kad su u pitanju male i kad su u pitanju velike mljekare. Prerada mlijeka u registrovanim objektima malih proizvođača: S obzirom na to da je ovaj sektor značajan za veliki broj proizvođača u ruralnim sredinama, te da je plasman tradicionalnih, kvalitetnih proizvoda kroz turizam jedan od strateških cilјeva crnogorske polјoprivrede, Ministarstvo polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede odlučilo je 2017. da posebnom mjerom Agrobudžeta podrži prerađivače mlijeka na polјoprivrednim gazdinstvima. Najveća koncentracija ovih proizvođača je na sjeveru, 85,59% u 2019. godini, uglavnom u opštinama Plјevlјa i Bijelo Polјe, a 14,16% u središnjem dijelu, dok je bilo ukupno 12 podnosilaca zahtjeva iz južnog regiona. Tabela 61: Kapacitet registrovanih objekata po opštinama Opština Kapacitet 50 l/dan Kapacitet preko 50 l/dan Ukupno Plјevlјa 411 146 557 Bijelo Polјe 114 77 191 Berane 107 51 158 Nikšić 64 79 143 Šavnik 61 69 130 Mojkovac 82 35 117 Podgorica 52 36 88 Plužine 25 58 83 Rožaje 26 57 83 Kolašin 36 32 68 Plav 33 35 68 Žabljak 35 33 68 Andrijevica 26 13 39 Danilovgrad 19 11 30 Petnjica 5 18 23 Gusinje 5 14 19 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 72 Cetinje 2 4 6 Bar 1 1 2 Herceg Novi 1 1 2 Ukupno 1105 770 1875 Izvor: Sektorska analiza, 2021 Sa aspekta ruralnog razvoja, stočarstvo i mljekarstvo su radno intenzivni i omogućavaju kontinuirano zapošlјavanje stanovništva, kao i dodatno zapošlјavanje ženske radne snage, što je posebno značajno u uslovima visoke nezaposlenosti, koja pogađa ruralna područja. Relativno stabilnu proizvodnju mlijeka održavaju dva suprotna trenda – smanjenje broja malih poljoprivrednih gazdinstava, što do sada uveliko kompenzuje rast proizvodnje većih gazdinstava, a sve u kombinovanom učinku povećanja broja grla, ali prvenstveno kroz veću mliječnost, rasni sastav i poboljšanu prehranu. U narednom periodu potrebno je raditi na poboljšanju mliječnosti krava. Manjak u proizvodnji, koji je uglavnom sezonski, nadoknađuje se uvozom ne samo gotovih proizvoda već i sirovog mlijeka. Jogurt i fermentisani mliječni proizvodi zauzimaju treće mjesto po količini i vrijednosti uvoza mlijeka i mliječnih proizvoda u posmatranom periodu. Udio jogurta je oko 15%, a ostalih fermentisanih proizvoda oko 9%. Sezonske varijacije utiču na promet sirovog mlijeka, a najveći deficit u ovoj kategoriji je dugotrajno UHT mlijeko, za koje ne postoje kapaciteti za preradu. Stepen samodovoljnosti u proizvodnji mlijeka u Crnoj Gori je oko 63%. Na osnovu ukupne potrošnje stanovništva u Crnoj Gori i proizvodnje u 2019. godini, vidi se da domaća proizvodnja pokriva 63% potreba za mlijekom. Ostatak se pokriva uvozom, pa odluke o ograničenjima uvoza (koje takođe nijesu moguće zbog postojećih sporazuma o slobodnoj trgovini) nijesu održive. Kvalitet otkuplјenog mlijeka: Jedna od oblasti u kojima su napravljena značajna poboljšanja u odnosu na prethodni programski period IPARD programa jeste sektor mljekarstva, a poboljšanje se odnosi na kontrolu kvaliteta sirovog mlijeka. Pomaci su napravljeni u kreiranju mjera i usaglašavanju pravnog okvira koji reguliše standarde kvaliteta svježeg mlijeka sa EU parametrima. Nacionalni program za unapređenje kvaliteta sirovog mlijeka sa planom postupanja sa neusaglašenim sirovim mlijekom, usvojen je sredinom 2018. godine, a informacije o njegovoj implementaciji dostavljaju se godišnje, u formi izvještaja. Kako bi se mali proizvođači upoznali sa minimalnim veterinarskim i higijenskim zahtjevima, kao i zahtjevima za označavanje i stavljanje na tržište, i kako bi se efikasnije primijenili propisi, u okviru aktivnosti MIDAS 2 projekta objavljen je Priručnik o higijenskim zahtjevima za proizvođače primarnih proizvoda na gazdinstvima, koji sadrži informacije vezane za higijenu muže i proizvodnju sirovog mlijeka, higijenske zahtjeve tokom prerade, kao i plasman proizvoda. Godišnji izvještaj Laboratorije za mljekarstvo za 2020. pokazuje značajan napredak u kvalitetu sirovog mlijeka koje je u sistemu otkupa u odnosu na period prije donošenja programa. Značajno je veća i količina otkupljenog sirovog mlijeka EU kvaliteta. Udio mlijeka EU kvaliteta u ukupnoj količini otkuplјenog mlijeka povećan je sa 55,5% u 2018. godini na 63,8% u 2019. godini. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 73 Uvoz/izvoz: Crna Gora je uvozno zavisno tržište, sa kontinuirano visokim obimom uvezenih količina mlijeka i mliječnih proizvoda. Odnos cijena mlijeka i mliječnih proizvoda postignut u izvozu i uvozu takav je da pokazuje da se generalno uvoze proizvodi višeg nivoa prerade od izvezenih. Odsustvo diverzifikacije, u smislu broja i vrste proizvoda koji se izvoze, kao i broja zemalja u koje se izvozi, jedan je od opštih nedostataka crnogorske industrije, a to posebno važi i za sektor mljekarstva. Izvoz je sporadičan, jednim dijelom maskira povrat proizvoda, i ni u kom smislu ne odražava pravu sliku i nedostatak kapaciteta i potencijala za nastup na drugim tržištima, naročito kad su u pitanju kvalitetni sirevi i prepoznatljivi autentični proizvodi mljekarskog sektora. Ukupna vrijednost uvoza svih mliječnih proizvoda, izraženih u ekvivalentu mlijeka, u 2019. godini iznosila je oko 48,8 mil. eura, skoro 10 odsto više nego u 2018. godini, dok je količina u tonama uvezenog mlijeka u ekvivalentima ostala gotovo nepromijenjena. Posmatrano u nešto dužem periodu, ukupan uvoz mliječnih proizvoda blago se smanjuje, pad uvoza sira bio je čak za četvrtinu umanjen 2015. godine u odnosu na prethodnu, potom se ponovo uvećava, da bi na nivou čitavog perioda ostao u stabilnim vrijednostima, ali ipak ukupno manji za oko 15% u odnosu na početnu, 2014. godinu. Kontinuirano, u posmatranom periodu u ukupnoj vrijednosti uvoza mliječnih proizvoda dominiraju dvije kategorije – nekoncentrovano mlijeko (sa najvećim učešćem UHT mlijeka) i sir, koji u ukupnom uvozu ovih proizvoda učestvuju sa oko dvije trećine (u 2019. taj udio je bio 67%). Tabela 62: Trendovi uvoza i izvoza mlijeka i mliječnih proizvoda 2014–2020 000 EUR 2014 2015 2016 (p) 2017 (p) 2018 (p) 2019 (p) 2020 Indeks 2014– 2020 Prosjek u 2020 /Prosjek TBr 0401-0405 Mlijeko i mliječni proizvodi, osim sireva 25.162 26.306 26.723 27.331 27.590 28.952 24.748 98 26.687 93 TBr 0406 sir 14.410 13.428 14.862 15.955 16.144 16.458 12.392 86 14.807 84 Ukupni uvoz 39.572 39.734 41.585 43.286 43.734 45.410 37.140 94 41.494 90 TBr 0401-0405 Mlijeko i mliječni proizvodi, osim sireva 223 150 102 194 114 16 98 44 128 76 TBr 0406 Sir 109 198 137 121 131 13 12 118 11 Ukupni izvoz 332 150 300 331 235 147 111 33 229 48 Balans -39.240 -39.584 -41.285 -42.955 -43.499 -45.263 -37.029 94 -41.265 90 MONSTAT: 2018, 2021. Samodovoljnost: Mlijeko i mliječni proizvodi pokrivaju 5,3% (24,7 miliona eura) ukupnog uvoza hrane, od čega sir učestvuje sa 2,7% (12,4 miliona eura). Prema FAOSTAT-u, ukupna domaća potreba za mlijekom je 260.000 tona, od toga 222.000 tona za ishranu, 24.000 tona za stočnu hranu i 11.000 tona za preradu. Proizvodnja mlijeka osigurava 67% samodovoljnosti i iznosi 160.000 tona. Izazovi su u podizanju prinosa i uključivanju proizvođača u proizvodnju za tržište, smanjenju troškova i zajedničkom nastupu na tržištu sa zaštićenim oznakama i šemama kvaliteta. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 74 Mogućnosti za proizvodnju mlijeka posebno se ogledaju u sljedećem: Razvoj lokalnih kapaciteta za sakupljanje mlijeka (privatnih ili privatno-javnih ili javnih), skladištenje i preradu na gazdinstvu i van njega; Konsolidacija kapaciteta proizvodnje i prerade i jačanje saradnje na više nivoa (klasteri, LEADER, saradnja za snabdijevanje škola – školske šeme itd.); Razvoj brendova i intenzivan marketing i promocija crnogorskog mlijeka, mliječnih proizvoda i sireva; Razvoj sektorskih operativnih programa koje će podržati Crna Gora i kasnije ZPP. 2.4.6 Šeme kvaliteta Strategija poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore 2014–2020. prepoznaje važnost fokusiranja na poboljšanje kvaliteta proizvoda. Jedna od mogućnosti razvoja crnogorske poljoprivrede, kako na domaćem tako i na inostranom tržištu, jeste usmjeravanje što većeg broja proizvoda na poboljšanje ili održavanje kvaliteta, uz upravljanje i kontrolu proizvodnji. Takođe, potrebno je jače informisanje o ovim proizvodima sa dodatnom vrijednošću, kako bi stekli prepoznatljivost na tržištu. To se svakako može učiniti kroz neki od postojećih sistema kvaliteta koji ostvaruje dodatnu vrijednost, potvrđen i kontrolisan od strane nezavisnog sertifikacionog tijela. Osnovu politike kvaliteta, kao dijela poljoprivredne i politike ruralnog razvoja, čini uspostavljanje sistema zaštite poljoprivrednih proizvoda i hrane sa oznakom porijekla i geografskom oznakom, kao i sistema za zaštitu proizvoda sa posebnim svojstvima i karakteristikama, koja proizilaze iz tradicionalnih načina proizvodnje i pripreme, kao i oznaka: „viši kvalitet“, „planinski proizvod“ i „sa moje farme“. Proizvodi čija „posebnost“, tj. specifične karakteristike proizilaze iz načina proizvodnje ili prerade, kao i podneblja iz kojeg potiču, i koji se zbog toga razlikuju od proizvoda iz iste kategorije, mogu se registrovati kao pomenute oznake. Zakon o šemama kvaliteta („Sl. list CG“, br. 22/2017) propisuje način i postupak utvrđivanja svih šema kvaliteta poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda, kao i ocjenjivanje usaglašenosti poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda sa specifikacijom tih proizvoda. Trenutne barijere su prije svega vezane za nedostatak znanja (nizak nivo svijesti kako proizvođača tako i potrošača), koordinacije i motiva da se obaveze i dobre prakse primijene, nepostojanje administrativnih kapaciteta pri savjetodavnim službama u ovoj oblasti, nedostatak kontrola kako sertifikacionog tijela tako i državnih inspekcija, pa se tako, uprkos uspostavljenim institucionalnim procedurama, na tržištu ne nalaze proizvodi koji su registrovani nekom od dobrovoljnih šema kvaliteta. Crna Gora je u proteklom periodu napravila značajne iskorake u oblasti unapređenja kvaliteta domaćih proizvoda kroz zaštitu/registraciju naziva. Do sada je registrovano osam proizvoda šemama kvaliteta: „Njeguški pršut“ – geografska oznaka, „Pljevaljski sir“ – oznaka porijekla, „Crnogorska goveđa pršuta“ – oznaka porijekla, „Crnogorska stelja“ – oznaka porijekla, „Crnogorski pršut“ – geografska oznaka, „Durmitorski skorup“ – oznaka porijekla, „Kolašinski lisnati sir“ – oznaka porijekla, STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 75 pšenično pivo „Čista desetka“ – oznaka „viši kvalitet“. Pored navedenih, postoji još veliki broj proizvoda koji imaju potencijal/elemente za uspostavljanje šeme kvaliteta. Nakon realizovane TAIEX ekspertske misije (Peer Review Mission) u novembru 2019. godine, dobijene su smjernice od strane evropskih stručnjaka u kojima je iskazana potreba o dodatnom usaglašavanju (izmjenama i dopunama) zakonodavstva u ovoj oblasti. Usaglašavanje se uglavnom odnosi na implementacionu Regulativu komisije (EU) br. 668/2014 оd 13. juna 2014. o utvrđivanju pravila za primjenu Regulative (EU) br. 1151/2012 Evropskog parlamenta i Savjeta o šemama kvaliteta za poljoprivredne i prehrambene proizvode. Pored daljeg usaglašavanja sa pravnom tekovinom EU, potrebno je u narednom periodu intenzivno raditi na implementaciji donesenih propisa, posebno kada je riječ o novim sistemima kvaliteta, shodno zahtjevima pravne tekovine EU. Takođe, potrebne su edukativne aktivnosti kada je riječ o kontrolama šema kvaliteta (sertifikaciona tijela, inspekcije). S obzirom na to da politika kvaliteta zahtijeva i visok nivo odgovornosti, kao i učestalije kontrole, potrebne su kontinuirane edukacije poljoprivrednih proizvođača za implementaciju i održavanje sistema kvaliteta (studijska putovanja, okrugli stolovi, ekspertske misije i sl.). Aktivnosti: Analiza usklađenosti donijetih propisa i jačanje sistema potrebnog za potpunu implementaciju istih; Jačanje sistema za obavljanje kontrole od strane sertifikacionih tijela i inspekcija; Jačanje savjetodavnog servisa; Analiza potencijala crnogorske poljoprivrede kada je riječ o uspostavljanju geografskih oznaka i oznaka porijekla; Aktivnosti na uspostavljenju grupa proizvođača (jer se radi o kolektivnim pravima), obuke za poljoprivredne prooizvođače zainteresovane za formiranje grupa, bez obzira na pravni status ili sastav, pomoć pri izradi dokumentacije neophodne za registraciju šeme geografskih oznaka / oznaka porijekla; Obezbjeđivanje mjera podrške proizvođačima koji su u sistemu šeme kvalitata (prvenstveno promotivne); Studijska putovanja za proizvođače uključene u sisteme kvaliteta ili za one koji planiraju registraciju i administrativne kapacitete; Obezbjeđivanje neophodnih obuka za administraciju i proizvođače. Kvalitet, porijeklo, specifičnost i autentičnost važne su odrednice, čine jednu od najvažnijih naših snaga, jer obezbjeđuju konkurentnu prednost i opstanak malim, specifičnim i tradicionalnim proizvođačima i daju veliki doprinos očuvanju kulturnog i gastronomskog nasljeđa. Zaštita šema kvaliteta je posljedica vještina i odlučnosti proizvođača koji su održavali tradiciju, ali su vodili računa i o razvoju novih sastojaka i načina proizvodnje, modernizaciji proizvodnje i proizvoda, kao i valorizaciji kroz sektor turizma. Zaštitom ovakvih proizvoda postižemo prepoznatljivost na tržištu, kako na regionalnom tako i na međunarodnom, a na ovaj način proizvod doprinosi i prepoznatljivosti mjesta i regiona. Promocija i zaštita proizvoda oznakama kvaliteta doprinose ruralnom razvoju, diverzifikaciji STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 76 prehrambenih proizvoda i većem izboru potrošača. Zaštita kvalitetnih, tradicionalnih i specifičnih proizvoda doprinosi i bogatijoj turističkoj ponudi, te razvoju samih turističkih destinacija. 2.5 RASPOLOŽIVI RESURSI I ŽIVOTNA SREDINA 2.5.1 Zemljište Zemlјište je jedan od najvažnijih prirodnih resursa. Preovladavaju zemlјišta umjerene plodnosti, kisele reakcije, svjetlije teksture, često skeletna i plitka, što rezultira niskim apsorpcionim kompleksom, a samim tim niskim zadržavanjem vlage i hranlјivih materija. Najkvalitetnija zemlјišta se nalaze u riječnim dolinama, kraškim dolinama i visoravnima. Generalno, u skladu sa Akcionim programom za prevenciju degradacije zemlјišta i ublažavanje suša za 2014.29 godinu, ukupna teritorija Crne Gore je razvrstana u pet klasa: visoka plodnost (1,5%), srednja plodnost (4,3%), ograničena plodnost (25,3%), niska plodnost (46,2%) i neplodno zemljište (22,7%). Prema tome, samo oko 6% ukupnog zemlјišta u Crnoj Gori ima visoku i srednju plodnost, dok je preko 90% zemlјišta ograničene ili niske plodnosti. 95% ukupne površine zemljišta Crne Gore je prirodno kiselo. Rezultati ispitivanja uzoraka zemljišta sa lokacija utvrđenih Programom ispitivanja štetnih materija u zemljištu Crne Gore, u 2019. godini, pokazuju zadovoljavajuće rezultate u vezi sa sadržajem opasnih i štetnih materija, dioksina, otrovnih i kancerogenih materija. Prema izvještaju Agencije za zaštitu životne sredine o stanju životne sredine u Crnoj Gori za 2019. godinu, kroz fizičko-hemijsku analizu triazina, ditiokarbamata, karbamata, hlorfenoksi i organohlornih pesticida uzoraka poljoprivrednog zemljišta, sagledano je moguće zagađenje zemljišta uzrokovano neadekvatnom upotrebom sredstava za zaštitu bilja. U 2019. godini, u nijednom od analiziranih uzoraka prisustvo navedenih grupa hemikalija nije prelazilo limite detekcije za ovu vrstu uzorka. Procesi erozije zahvatili su 300 registrovanih bujičnih basena, u kojima je količina transportovanog nanosa veća od 2 mil. m3 godišnje. Pored pojava velikih goleti, značajne su površine kamenjara, što znatno narušava hidrološke prilike i rezultira bujičnim poplavama. 29 https://wapi.gov.me/download/7b5b8a9f-86bf-4bef-a828-ee812112c405?version=1.0 Slika 8: Procesi erozije u Crnoj Gori Izvor: Prostorni plan Crne Gore do 2020. godine STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 77 Erozija i devastacija vegetacijskog pokrivača rezultira gubicima zemljišta, ne samo u smislu fizičkog gubitka već i gubitka hranjivih materija i plodnosti zemljišta, što je njegova najvažnija karakteristika. 2.5.2 Biodiverzitet Područje Crne Gore karakteriše izuzetni genetski i ekosistemski biodiverzitet vrsta, što ga čini jednim od najvažnijih centara biološkog diverziteta ne samo u Evropi već i na čitavom Palearktiku. Iako biodiverzitet u Crnoj Gori nije u potpunosti istražen, s obzirom na dostupne podatke institucija, može se tvrditi da je i dalјe u velikoj mjeri očuvan, ali da postoji i trend rasta brojnih direktnih pritisaka na očuvanje, od kojih su najvažniji: urbanizacija, zagađenje, razvoj infrastrukture, prenamjena zemlјišta, prekomjerno korišćenje resursa i klimatske promjene. Nacionalni cilјevi zaštite biološke raznovrsnosti postavlјeni u prethodnom periodu nijesu u potpunosti ostvareni. Mapiranje rasprostranjenosti bilјnih i životinjskih vrsta na Balkanskom poluostrvu ukazuje na to da se skoro čitava teritorija Crne Gore može tretirati kao središte biološke raznovrsnosti30. Takođe, gotovo svi planinski predjeli Crne Gore mogu se tretirati kao središte diverziteta vaskularne flore (posebno uključujući Durmitor, masiv Prokletija i primorske planine Orjen, Lovćen i Rumiju). Regioni sa 1.200 do 1.400 taksona (vrsta i podvrsta) jesu: Durmitor sa Biočem, uključujući kanjone rijeka Tare, Pive i Sušice; Bjelasica, Komovi i Prokletije, sa Visitorom, Žijovom, Humom Orahovskim, kanjonima rijeka Cijevne i Mrtvice; Skadarsko jezero sa sjevernim obroncima planine Rumije. Oblast masiva Prokletija, Moračkih planina, Bjelasice i Komova priznata je kao središte endemske vaskularne flore. Najvažniji centri za biodiverzitet ptica su oblast Skadarskog jezera i Ulcinja, kao i planinska područja Durmitora i Prokletija. Centri diverziteta sisara su planinski predjeli Durmitora, Sinjajevine, zapadna strana Prokletija, Komovi i Bjelasica, sa manjom koncentracijom vrsta na istočnoj strani Prokletija, sjevernim djelovima Bokokotorskog zaliva i Orjena i primorskim Dinaridima (Lovćen i Rumija, sa Skadarskim jezerom). Smatra se da su primorski region Crne Gore sa zaleđem, Skadarsko jezero, Lovćen i Prokletije najvažniji centri diverziteta gmizavaca i vodozemaca na Balkanu i u Evropi. U Crnoj Gori postoji relativno visoka raznovrsnost kopnenih i vodenih vodozemaca i reptila, uključujući guštere, zmije, kornjače, žabe, daždevnjake i morske kornjače. Trenutno ima 56 vrsta (18 vrsta vodozemaca i 38 vrsta reptila) i 69 registrovanih podvrsta iz 38 rodova, a malo je vjerovatno da je ovaj popis konačan. Takav je slučaj posebno sa kompleksom vrste zelene žabe (Rena esculenta) i kompleksom vrste velikog mrmoljka (Triturus cristatus), za koje je ova regija središte specijacije, pa je vjerovatno da će biti evidentirano više vrsta i podvrsta. Planinske regije Lovćena i Prokletija ističu se kao posebne „vruće tačke“ po raznovrsnosti vodozemaca i reptila, kao i endemskih vrsta u Crnoj Gori. Vodena staništa u regionu Lovćena posebno su interesantna kao staništa zajednica vodozemaca i reptila sa brojnim reliktnim i endemskim vrstama. Jezera planinskog regiona Prokletija (Bukumirsko i Hridsko jezero) poznata su po populacijama neotenskog oblika alpskog mrmoljka (Triturus alpestris), 30 Nacionalna strategija biodiverziteta sa akcionim planom za period 2016–2020. godina STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 78 kao i po značajnom broju balkanskih endemskih vrsta. Takođe su značajna ostrva Skadarskog jezera, od kojih je svako nastanjeno drugom vrstom guštera, kao i oblast Nacionalnog parka „Durmitor“. Nacionalna strategija i akcioni plan za biodiverzitet za period 2016–2020. takođe usvaja novi konceptualni pristup, zasnovan na potrebi rada na edukaciji, komunikaciji, podizanju svijesti u oblasti biodiverziteta i efikasnijoj integraciji zaštite biodiverziteta u druge sektorske politike i aktivnosti. Imajući u vidu navedeno, snažno se naglašava važnost biodiverziteta i uloge koju pruža održivom ekonomskom razvoju i dobrobiti svih građana. Posljedično, posebna pažnja je posvećena i primjeni adekvatnih podsticaja za postizanje ciljeva u oblasti biodiverziteta. Već sada je jasno da se postavljeni ciljevi ne mogu ostvariti samo djelovanjem resornih institucija, već je neophodna široka nacionalna mobilizacija resursa po ovom pitanju i uključivanje svih segmenata društva da bi se postigao zajednički uspjeh. Generalno, najveći pritisak na biodivrezitet dolazi zbog urbanizacije, odnosno prenamjene zemlјišta (od polјoprivrede do izgradnje), erozija poljoprivrednih površina, neadekvatne upotrebe pesticida i drugih mogućih izvora zagađenja voda. Nizak nivo svijesti o značaju biodiverziteta takođe vrši pritisak. Iako nedostaju podaci i monitoring biodiverziteta se ne sprovodi u potpunosti, MPŠV je do sada kroz nekoliko mjera podržalo polјoprivredne proizvođače kako bi se smanjio uticaj polјoprivrede na životnu sredinu u Crnoj Gori. Izražena je potreba je da se očuvanje biodiverziteta ugradi u aktivnosti poljoprivredne politike podržavanjem neproduktivnih ulaganja, njegovanjem karakteristika pejzaža (obnova bara, suvozidi, itd.), promocijom upotrebe poljoprivrednih proizvodnih praksi koje prevazilaze obavezne standarde (GAEC i SMR). Programe mjera koje podržavaju takve prakse treba razvijati na nekoliko nivoa – kao godišnja plaćanja (u obliku eko-šema) i kao višegodišnje obaveze (u okviru mjere M4 i M11 IPARD programa i u okviru ZPP programa agroekoloških, klimatskih mjera i organske proizvodnje). 2.5.3 Zaštita ekosistema, vrsta i gena Zaštita ekosistema, vrsta i gena osigurava se sprovođenjem odgovarajućeg zakonodavstva i politika, posebno postojanjem sistema nacionalnih zaštićenih područja. Uspostavljanje nacionalne mreže zaštićenih područja sastavni je dio politike Vlade Crne Gore, čiji je cilj osiguranje zaštite svih reprezentativnih tipova staništa, ekosistema, biljnih i životinjskih vrsta. Širenje nacionalne mreže zaštićenih područja povezano je sa sistemom prostornog planiranja i njegovim najvišim planskim dokumentom – Prostornim planom Crne Gore. Posljednjih godina ovo je pitanje postalo zanimljivo i za druge nacionalne strategije i sektorske politike. Nacionalni sistem zaštićenih područja uzet je u obzir pri izradi Nacionalne strategije održivog razvoja (NSOR), u kojoj je prvi put postavljen cilj povećanja zaštićenih područja na 10% državne teritorije, te da se pod zaštitu stavi 10% obalnog područja u planskom periodu od tri godine. Sa tim u vezi, u NSOR su istaknuta prioritetna područja koja treba zaštititi. Pitanje mreže zaštićenih područja na Crnogorskom primorju uređuje Prostorni plan posebne namjene za primorsko područje Crne Gore i Nacionalna strategija integralnog upravljanja STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 79 obalnim područjem Crne Gore, koja utvrđuje mjere sa rokovima sprovođenja do 2030. godine, sa prioritetnim aktivnostima do 2020. 2.5.3.1 Nacionalni sistem zaštićenih područja Nacionalna mreža zaštićenih područja trenutno pokriva 176,36 ha ili 12,768% teritorije Crne Gore, od čega većinu (101,733 ha ili 7,77%) čini pet nacionalnih parkova: Durmitor, Skadarsko jezero, Lovćen, Biogradska gora i Prokletije. Preostali dio čini više od 40 zaštićenih područja u okviru sljedećih kategorija: spomenik prirode, područja posebnih prirodnih obilježja, rezervati (opšti i posebni). Tabela 63: Veličina zaštićenih područja na nacionalnom i međunarodnom nivou Nivo Zaštićeno prirodno dobro Površina (ha) Nacionalni nivo zaštite Nacionalni parkovi 101.733 Spomenici prirode 13.638,54 Područja posebnih prirodnih karakteristika 354,7 Ostala zaštićena područja – zaštićena opštinskim propisima 15.000 Strogi rezervati prirode 650 Regionalni park 51.398 Potpuno pod zaštitom 176.362 Međunaro dno zaštićeno područje Područje sliva rijeke Tare, M&B UNESCO rezervat biosfere, uklјučujući NP Durmitor sa kanjonom rijeke Tare 182.889 NP „Skadarsko jezero“ i „Tivatska solana“ – Ramsarsko područje 20.150 Kotor – Riški zaliv 15.000 Izvor: Nacionalna strategija biodiverziteta sa akcionim planom za period 2016–2020 Zaštićena područja, pored funkcije zaštite staništa i vrsta, imaju i ulogu promocije razvoja održivog turizma i omogućavanja zaštite održivog ekosistema, što se prvenstveno manifestuje u funkciji sprečavanja klimatskih promjena i katastrofa, očuvanja kvaliteta vode i izvora, očuvanja kulturnih vrijednosti, površina za rekreaciju, očuvanja pejzažnih funkcija, prostora, istorijskih i tradicionalnih vrijednosti itd. Na osnovu ratifikovanih međunarodnih ugovora, međunarodnoj zaštiti podliježu sljedeća nacionalna područja: Ramsarska konvencija (Konvencija o močvarama od međunarodnog značaja, posebno kao o staništu za vodene ptice): Nacionalni park „Skadarsko jezero“ (20.000 ha) od 1995. godine i Specijalni rezervat flore i faune „Tivatska solila“ (150 ha) od 2013. godine; Konvencija UNESCO-a o zaštiti svjetske kulturne i prirodne baštine: Nacionalni park „Durmitor“ sa kanjonom Tare (33.895 ha) na UNESCO-voj listi svjetske baštine od 1980. godine, Kotorsko-risanski zaliv (15.000 ha) od 1979. godine i Tara Porječje (182.899 ha) ima status svjetskog rezervata biosfere, od 1977. godine, prema kriterijumima UNESCO-vog programa „Čovjek i biosfera“. Pored navedenih područja, u Crnoj Gori postoje i mnoga druga prirodna područja sa značajnim i vrijednim biodiverzitetom koja ispunjavaju kriterijume drugih međunarodnih sporazuma kojih je Crna STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 80 Gora potpisnica. Na primjer, jedna od njih je Konvencija o zaštiti Sredozemnog mora (Barselonska konvencija) i njen Protokol o posebno zaštićenim područjima Sredozemnog mora, koji dozvolјava zaštitu morskih zaštićenih područja, ali do danas nema morskih područja u crnogorskim vodama koja su proglašena zaštićenim. Ako se saberu zaštićene prirodne vrijednosti (zaštićeni djelovi prirode) prema nacionalnim (176.362 ha) i međunarodnim (123.594 ha) propisima (bez dupliranja i preklapanja), bez obzira na postojanje i oblik upravlјanja, ukupno zaštićeno područje iznosi 268.558,24 ha, što čini 19,44% državne teritorije. Među postojećim i planiranim zaštićenim područjima postoje i područja prekograničnog karaktera. U ovom trenutku samo Skadarsko jezero, koje dijele Crna Gora i Albanija, prepoznato je kao prekogranično zaštićeno područje i kao prekogranična razvojna zona (PPCG iz 2008). PPCG sadrži predlog za uspostavljanje novih prekograničnih zaštićenih područja prirode, prvenstveno kroz povezanost Nacionalnog parka „Durmitor“ sa Nacionalnim parkom „Sutjeska“ u Bosni i Hercegovini i planiranim Regionalnim parkom „Bioč–Maglić–Volujak“ u Crnoj Gori (na istom obuhvatu teritorije osnovan je Regionalni park „Piva“). Mogućnosti za nova zaštićena prekogranična područja prepoznata su u PPCG i u osnivanju potencijalno novih nacionalnih parkova: (i) NP „Orjen“ u Crnoj Gori, koji bi mogao biti povezan sa područjima Orjena i Sniježnice u BiH i Hrvatskoj, i (ii) NP „Prokletije“ (osnovan 2009), koji bi mogao biti spojen sa susjednim područjima u Albaniji (Theti, Bjeshkët e Nemuna), na Kosovu i u Srbiji. U okviru projekta uspostavljanja Emerald mreže, kroz program Savjeta Evrope (2005–2007), formirana je Emerald baza podataka, u koju su unesena 32 područja u Crnoj Gori koja su od značaja za zaštitu. Ovaj projekat je predstavljao svojevrsnu pripremu za budući rad na uspostavljanju „Natura 2000“ područja, po zahtjevima koji proizlaze iz procesa pridruživanja Evropskoj uniji, i uključuje najopsežniju procjenu do sada. Ovaj i drugi projekti umnogome su doprinijeli jačanju kapaciteta institucija i nevladinog sektora za implementaciju EU zakonodavstva u području očuvanja prirode, identifikaciju lokaliteta i vrsta (uglavnom od značaja za EU) i poznavanja njihove rasprostranjenosti. Međutim, nije postignuto sveobuhvatno i potpuno poznavanje važnih područja u Crnoj Gori, koje bi se moglo kontinuirano koristiti za planiranje i praćenje njihove zaštite. U okviru projekta „Izgradnja mreže NATURA 2000“, terenske aktivnosti stručnjaka za ribe i staništa započele su 2016. godine, dok su stručnjaci za ostale vrste (osim ptica) započeli terenska istraživanja u maju 2017. godine. Terenska istraživanja ornitologa započela su u martu 2017. i još traju. Izrađena je konačna referentna lista vrsta ptica u Crnoj Gori, te su usvojeni i izrađeni kriterijumi za odabir posebnih zaštićenih područja u Crnoj Gori. JP „Nacionalni parkovi“ takođe prate ornitofaunu: Nacionalni park „Skadarsko jezero“: pelikan (Pelecanus crispus), mala vrana (Microcarbo pygmaeus), (čaplja) Bubulcus ibis i druge kolonijalne vrste; Nacionalni park „Lovćen“: jarebica (Alectoris graeca); NP „Prokletije“: tetrijeb (Tetrao urogallus). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 81 U 2017. godini, GIZ projekat „Održivo upravlјanje Prespanskim, Skadarskim i Ohridskim jezerom“ (CSBL projekat) sproveo je monitoring za vidru (Lutra lutra), albansku žabu (Pelophilak shkipericus), bjelobradu čigru (Chlidonias hibridus), malu vranu (Microcarbo pygmaeus), šarku (Aithia ferina) i močvarnu patku (Aithia niroca) na Skadarskom jezeru. Za navedene vrste definisani su protokoli monitoringa i preventivne mjere očuvanja. Iako se pominju srodne aktivnosti, obim samih aktivnosti još uvijek nije dovolјno velik da pruži sveobuhvatne procjene statusa, rasprostranjenosti i brojnosti zakonom zaštićenih i „Natura 2000“ vrsta. 2.5.3.2 Genetički resursi u poljoprivredi Prema Nacionalnoj strategiji biodiverziteta Crne Gore, uprkos maloj površini, zemlјu karakteriše velika raznolikost agroekoloških uslova, a samim tim i velika raznolikost bilјnih vrsta. Biotehnički fakultet se bavi registracijom, sakuplјanjem i istraživanjem bilјnih genetičkih resursa u oblasti polјoprivrede Crne Gore i ima bogatu kolekciju autohtonih, odomaćenih i introdukovanih sorti grožđa (408 genotip sorti). Pored toga, Biotehnički fakultet prati šest voćnih vrsta na različitim lokacijama. Do danas je inventarisano nekoliko lokaliteta i napravlјen je herbarijum. Centar za suptropsko voće u opštini Bar prati nekoliko sorti smokava i šipka.Tokom više od 20 godina Biotehnički fakultet je formirao kolekciju od 200 gajenih i divlјih vrsta pšenice. Veliki dio njih čine autohtone populacije iz Crne Gore (113 uzoraka), 47 je prikuplјeno u ostalim djelovima bivše Jugoslavije, dok je 40 uzoraka iz Italije. Nažalost, zbog neredovne regeneracije izgubljeno je 20 primjeraka, tako da zbirka sada broji njih 180. Osim pšenice, istovremeno je prikupljeno 68 lokalnih populacija kukuruza, pet raži, deset ječma, pet zobi i šest heljde. Do sada su prikupljene kolekcije od 52 genotipa krompira, dvije akcesije duvana, 11 uzoraka divljih populacija pelina i 13 vrsta ili 45 uzoraka različitog povrća. Što se tiče krmnog bilja, napravljena je kolekcija od sedam genotipova vrsta Medicago, 23 divlje populacije crvene djeteline i 11 populacija kokotaca; aktivnosti će se proširiti na druge krmne vrste. Na relativno malom prostoru, Crna Gora ima značajan broj populacija gotovo svih vrsta stoke koja se uzgaja na Balkanu. Sve te populacije su po svojim bitnim genetskim i fenotipskim karakteristikama prilično specifične i mnoge od njih malobrojne. Neke od njih su tako malobrojne da postoji realna opasnost od njihovog nestanka. Jedna od njih je i buša, mala autohtona rasa goveda, naviknuta na teške uslove. 2.5.4 Obnovljivi izvori energije Obnovlјivi izvori energije su kao prioritetni sektor uklјučeni u Strategiju razvoja energetike do 2030. godine, koju je Vlada Crne Gore usvojila u julu 2014. godine. Crna Gora je usvojila Nacionalni akcioni plan za korišćenje energije iz obnovlјivih izvora do 2020. godine (decembar 2014. godine)31, koja se obavezala na ispunjenje nacionalnog cilјa za 2020. godinu, prema kojem 33% ukupnog učešća energije u bruto finalnoj potrošnji energije u Crnoj Gori potiče iz obnovlјivih izvora. Prema Izvještaju o ostvarenju nacionalnog cilјa za 2018. godinu, ukupno učešće energije iz obnovlјivih izvora u bruto finalnoj potrošnji energije u Crnoj Gori iznosilo je 39,75%, a za 2019. godinu 38,69%. 31 https://www.gov.me/en/documents/6d8db09e-a2b1-4e4a-bf98-42c39a0b3299 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 82 Male hidroelektrane: U skladu sa Odlukom o što bolјem korišćenju raspoloživog hidroenergetskog potencijala u Crnoj Gori, sprovedeno je pet tenderskih procedura i jedna inicijativa za dodjelu ugovora o koncesiji za korišćenje hidropotencijala za proizvodnju električne energije. Trenutno se prati realizacija 28 koncesionih ugovora, kojima je predviđena izgradnja 40 malih hidroelektrana i dvije energetske dozvole za rekonstrukciju dvije male hidroelektrane. Završena je izgradnja 32 male hidroelektrane za proizvodnju energije. Solarna energija: Ministarstvo za kapitalne investicije trenutno vrši nadzor nad realizacijom pet projekata izgradnje solarnih elektrana na osnovu izdatih energetskih dozvola. Ukupna instalirana snaga je oko 2,2 MW, dok je planirana godišnja proizvodnja oko 3 GWh. Ministarstvo ekonomije Crne Gore je 2018. godine pozvalo zainteresovane investitore da dostave ponude za davanje u zakup parcele u državnoj svojini na lokalitetu Briška Gora – opština Ulcinj – za izgradnju solarne elektrane. Predmet javnog konkursa je davanje u zakup državnog zemlјišta površine 6.621.121 m² za potrebe projektovanja, izgradnje, korišćenja i održavanja solarne elektrane instalirane snage veće od 200 MW. Procedura je završena potpisivanjem ugovora sa konzorcijumom, koji čine Elektroprivreda Crne Gore (EPCG), Fortum iz Finske i Sterling and Vilson, koji predviđa izgradnju solarne elektrane od 250 MW. Planirano je da se izgradnja solarne elektrane realizuje u dvije faze, i to: I faza – izgradnja solarne elektrane instalirane snage 50 MW, očekivana godišnja proizvodnja od oko 90 GWh, II faza – izgradnja drugog dijela solarne elektrane, snage 200 MW, i očekivane godišnje proizvodnje od oko 360 GWh. Očekuje se da će u bliskoj budućnosti biti stvoreni prostorno-planski uslovi za realizaciju ovog projekta. Biomasa: Crna Gora ima značajan potencijal biomase, koji se može iskoristiti za proizvodnju energije, i to: ostaci iz šumarstva, biomasa sa brzorastućih zasada, ostaci iz drvno-prerađivačke industrije, vinogradarstva (ostaci od rezidbe, ostaci od proizvodnje alkoholnih pića), voćarstva kod rezidbe, kao i ostaci od proizvodnje maslinovog ulјa i dr. Najveći energetski potencijal biomase nalazi se u šumarstvu, gdje se potencijalno raspoloživa količina drveta u šumskom fondu Crne Gore procjenjuje na 2,6 m3/ha/god. Trenutno šumska biomasa predstavlјa polovinu potencijala, što ukazuje na značajne rezerve. Uzgoj brzorastućih zasada značajno bi pobolјšao energetski potencijal biomase. Procijenjena ukupna energetska vrijednost je 4.200 GWh. Energija vjetra: U Crnoj Gori trenutno postoje dva vjetroparka: Vjetropark „Krnovo“, instaliranog kapaciteta 72 MW (završena 2017. godine i u funkciji od avgusta 2017. godine) i Vjetropark „Možura“ (završena 2019. i u funkciji od novembra te godine), sa instaliranim kapacitetom 46 MW. Ukupna godišnja proizvodnja ovih vjetroparkova iznosi oko 300 GWh. Ukupna vrijednost investicije za ova dva projekta je oko milion eura. Ministarstvo ekonomskog razvoja i turizma raspisalo je u avgustu 2019. godine javni konkurs za davanje u dugoročni zakup državnog zemlјišta za izgradnju vjetroparka na lokaciji Brajići – opštine Budva i Bar – minimalne instalirane snage 70 MV. Zakup zemlјišta se vrši putem tendera. Zemlјište se daje u zakup na period od 30 godina. Tenderskom dokumentacijom je predviđeno da investitor može da proda struju proizvedenu u ovom vjetroparku na tržištu. Ugovor za STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 83 izgradnju vjetroelektrane snage 100,8 MW na lokaciji Brajići potpisan je sa konzorcijumom VPD Brajići 26. avgusta 2020. godine. Očekuje se da će se u narednom periodu stvoriti prostorno-planski uslovi za realizaciju ovog projekta. 2.5.5 Voda Sa ukupnim protokom od 604 m3/s i prosječnim protokom od 44 l/s/km2, sa zapreminom od oko 19,5 km3/god., Crna Gora spada među 4% područja u svijetu sa najvećim prosječnim protokom. Upravlјanje vodama je u nadležnosti Vlade Crne Gore. Vlada ovu djelatnost sprovodi preko Ministarstva polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede i drugih ministarstava. Na čelu upravne strukture za vodoprivredu je Ministarstvo polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, gdje se politikom i organizacijom operativne vodoprivrede bavi poseban direktorat za vodoprivredu. U skladu sa članom 151 Zakona o vodama, inspekcijski nadzor Uprave za vode u sprovođenju važećeg Zakona o vodama vrši Uprava za inspekcijske poslove, preko glavnog vodoprivrednog inspektora. Provjeru kvaliteta obavlja glavni inspektor zaštite životne sredine, a sanitarnu provjeru glavni sanitarni inspektor. U skladu sa važećim zakonom o vodama, sistemsko ispitivanje kvaliteta vode vrši Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju Crne Gore, koji je nadležan za hidrometeorološke poslove i izradu godišnjeg izvještaja o stanju i promjenama u kvalitetu voda. Važeći zakon o vodama definiše postupke u slučaju vanrednih situacija zagađenja voda, nesreća i opasnosti. Uzimanje i korišćenje površinskih i podzemnih voda za navodnjavanje poljoprivrednog ili drugog zemljišta obavlja se u skladu sa uslovima utvrđenim vodnom dozvolom, koju izdaje Uprava za vode. Vlasnici ili korisnici objekata i sistema za navodnjavanje moraju snositi troškove upravljanja i održavanja srazmjerno njihovoj upotrebi. Koncesija u javnom vodnom dobru može se izdati za povlačenje voda za navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta u količini iznad 175 m3 dnevno. Svako povlačenje voda za navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta u količini većoj od 175 m3 dnevno podliježe odobrenju lokalne samouprave. Kada je u pitanju sprovođenje Okvirne direktive o vodama (WFD), do sada su sprovedene sljedeće aktivnosti: identifikacija riječnih slivova i utvrđivanje implementacionih nadležnosti. U okviru implementacije Nitratne direktive poštovan je Kodeks dobre polјoprivredne prakse i, između ostalog, uspostavlјena ograničenja upotrebe mineralnih đubriva. Kontinuirana istraživanja količine i kvaliteta površinskih i podzemnih voda obavlјaju se na osnovu programa koji donosi Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, a sprovodi Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, u skladu sa članom 58 Zakona o vodama. Osnova za donošenje programa monitoringa površinskih i podzemnih voda sadržana je u članu 58 Zakona o vodama. U skladu sa Okvirnom direktivom o vodama i Zakonom o vodama, program monitoringa obuhvata praćenje hemijskog i ekološkog stanja površinskih voda i praćenje hemijskog i kvantitativnog stanja podzemnih voda. Monitoring površinskih voda sastoji se od nadzornog, STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 84 operativnog i istraživačkog monitoringa. Monitoring podzemnih voda se sastoji od nadzornog i operativnog monitoringa. Okvirna direktiva o vodama (WFD) mijenja politiku koja se odnosi na vodene resurse. Osnovna jedinica integralnog upravljanja vodoprivrede jeste sliv u kojem se obavlјa vodoprivreda, a cilј je da se svi postojeći vodni resursi dovedu u „dobro stanje“, što podrazumijeva obezbjeđenje dobrog hidrološko hemijsko-ekološkog stanja vodenog tijela. U cilјu održavanja ili postizanja dobrog ekološkog, hemijskog i kvantitativnog stanja voda ili njihovog dobrog ekološkog potencijala, podnijet je predlog za površinska vodena tijela, uklјučujući pojedinačna, vještačka i jako modifikovana vodena tijela, kao i podzemna vodena tijela za teritoriju Crne Gore. U tom kontekstu, predloženo je 99 površinskih vodenih tijela32, a predloženo je 30 tijela podzemnih voda ili grupa tijela podzemnih voda. U 2019. godini prvi put je sproveden monitoring površinskih i podzemnih voda u skladu sa WFD u Uredbi o načinu i rokovima za utvrđivanje stanja površinskih voda („Sl. list CG“, br. 25/2019) i Uredba o načinu i rokovima za utvrđivanje stanja podzemnih voda („Sl. list CG“, br. 52/2019). Mreža stanica za praćenje kvaliteta površinskih voda u 2019. godini obuhvatala je 10 vodotoka sa 15 mjernih mjesta, tri prirodna jezera sa šest mjernih mjesta, pet vještačkih jezera sa pet mjernih mjesta, pet mješovitih voda sa pet mjernih mjesta i priobalna mora sa pet mjernih mjesta. Što se tiče podzemnih voda, mreža stanica i program rada uključuju podzemne vode i izdane zeta nivoe. Mreža se sastoji od šest monitoring profila koji pokrivaju područje Zetske ravnice. Pored postojeće mreže, u drugoj polovini 2019. godine uspostavlјena je prva faza mreže monitoringa podzemnih voda, koja će biti dio budućeg sistema monitoringa. Iako su ovo ograničeni i vrijedni resursi, njihovo korišćenje donosi niz problema, uklјučujući sljedeće: Ispuštanje otpadnih voda iz različitih izvora ili komunalnih ispusta (posebno u urbanim sredinama) jedan je od najvećih problema. Pored toga, polјoprivredne aktivnosti u riječnim slivovima, posebno u središnjem i primorskom regionu, gdje je polјoprivredna proizvodnja intenzivnija, predstavlјaju izvor zagađenja organskom materijom koja ulazi u rijeke; Prekomjerno i neracionalno korišćenje – opšta svijest o vodnim resursima je na niskom nivou, pa se Crna Gora suočava sa situacijom gdje nivo potrošnje vode prelazi nivo dostupnih resursa, naročito tokom ljetnjih mjeseci i na određenim lokacijama. Poseban problem je činjenica da građani ne izmiruju račune za potrošnju vode u domaćinstvima. Ovaj problem dodatno pogoršavaju loši tehnički uslovi mreže za snabdijevanje vodom, koji uzrokuju velike gubitke (30– 80%), što čini cijeli sistem nerentabilnim; Propadanje riječnih tokova i slivova usljed eksploatacije mineralnih sirovina u koritima rijeka, ali i u ekosistemima riječnih slivova, što utiče na dinamiku hidroloških procesa. Problem je posebno 32 Tijelo površinske vode je poseban i značajan element površinske vode kao što je jezero, akumulacija, potok, rijeka ili kanal, dio potoka, rijeke ili kanala, mješovita voda ili obalni morski pojas. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 85 izražen u donjim tokovima rijeka, gdje su ove aktivnosti u potpunosti promijenile hidrološki i ekološki režim. 2.5.6 Klimatske promjene i kvalitet vazduha Nacionalna strategija o klimatskim promjenama do 2030.33 godine ključni je instrument u oblasti javnih politika upravljanja klimatskim promjenama u Crnoj Gori, a propisuje obavezu Vlade da djeluje protiv klimatskih promjena na integrisan i multisektorski način, poštujući međunarodne obveze prema UNFCCC-u. Strategija postavlja viziju da će se Crna Gora do 2030. godine moći prilagoditi negativnim učincima i promovisati održivi razvoj sa niskim udjelom ugljenika. Strategija je u velikoj mjeri usmjerena na usklađivanje sa zakonodavnim okvirom EU u oblasti klimatskih promjena. U okviru strategije usvojen je i Namjeravani nacionalno utvrđeni doprinos Crne Gore (NDC) za smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte. Ovim dokumentom Crna Gora se obavezala na smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte za 30% do 2030. godine u odnosu na baznu 1990. godinu.34 Crna Gora je 2019. godine usvojila Zakon o zaštiti od negativnih efekata klimatskih promjena. Cilј ovog zakona je zaštita od negativnih efekata klimatskih promjena, smanjenje emisije gasova staklene bašte i zaštita ozonskog omotača. Time se Crna Gora još više približava pravnim tekovinama EU u oblasti klimatskih promjena. Glavno nacionalno tijelo nadležno za politiku zaštite životne sredine i klimatskih promjena je Ministarstvo ekologije, prostornog planiranja i urbanizma. Polјoprivreda je jedan od sektora koji je najviše pogođen uticajem klimatskih promjena, jer polјoprivredni proizvodi direktno zavise od klimatskih faktora. Polјoprivreda se suočava sa velikim izazovom prilagođavanja očekivanim efektima klimatskih promjena. Crna Gora pripada jednom od regiona u svijetu u kojem se očekuju izraženi negativni uticaji klimatskih promjena na zdravlјe stanovništva, ekonomski razvoj i dostupnost prirodnih resursa, proizvodnju hrane i dr., uprkos činjenici da, kao zemlјa u razvoju, nema značajan udio u globalnom zagađenju atmosfere gasovima staklene bašte. Naprotiv, zbog relativno visokog udjela šumskih i vegetacijskih površina doprinosi stabilizaciji nivoa uglјen-dioksida u atferi. Efekti klimatskih promjena mogu negativno uticati na plodnost zemlјišta smanjenjem organske materije zemlјišta i povećanjem rizika od erozije zemlјišta usljed viših temperatura i češćih suša i padavina. Inventar gasova staklene bašte obuhvata proračune emisija sljedećih direktnih gasova staklene bašte: uglјen-dioksid (CO2), metan (CH4), azot-oksid (N2O) i sintetičkih gasova (PFC, HFC i SF6). Lista takođe uklјučuje proračune za sljedeće indirektne gasove staklene bašte na osnovu EMEP / EEA (Smjernice za inventar emisija zagađujućih materija u vazduh) (2009): uglјen-monoksid (CO), azot-dioksid (NO2), nemetanska isparlјiva organska jedinjenja (NMVOC), i sumpor-dioksid (SO2). Izvori i ponori direktnih i indirektnih gasova staklene bašte podijelјeni su u šest glavnih kategorija: 1. energija, 2. industrijska 33 https://www.klimatskepromjene.me/nacionalna-strategija-u-oblasti-klimatskih-promjena-do-2030-godine 34 NDC Montenegro: Updated NDC for Montenegro.pdf (unfccc.int) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 86 proizvodnja i upotreba proizvoda, 3. upotreba rastvarača, 4. polјoprivreda, 5.prenamjena zemlјišta i šumarstvo, 6. otpad. Nacionalni inventar emisija gasova staklene bašte pokazuje da energetska i industrijska proizvodnja i upotreba proizvoda čine najveći udio u ukupnim emisijama CO2. Najveći uticaj na emisije ima proizvodnja električne i toplotne energije (uklјučujući pogone za proizvodnju aluminijuma). Emisije iz saobraćaja su u porastu i očekuje se da će i dalјe rasti s obzirom na razvoj turizma u Crnoj Gori. Najveći doprinos emisijama iz industrijskih procesa u Crnoj Gori daje proizvodnja aluminijuma, koji je nusproizvod elektrolize. Smanjenje neto emisija u kategorijama polјoprivreda i korišćenje zemlјišta rezultat je toga što šumske površine u Crnoj Gori djeluju kao ponori uglјenika. Podaci o krčenju šuma i požarima u šumskim područjima ukazuju na znatno manji potencijal ponora u ovakvim situacijama. Poljoprivreda je izvor metana (CH4) i azotovog suboksida (N2O), koji dolaze od stoke i korišćenja mineralnih đubriva. Nacionalni inventar emisija štetnih gasova pokazuje da su ova dva elementa najzastupljenija u sektoru poljoprivrede, dok su emisije CO2 zanemarljive. Ovaj sektor čini oko 10% ukupnih emisija. Bolje korišćenje stajskog đubriva smanjuje i potrebu za azotnim đubrivima, što doprinosi smanjenju emisije amonijaka i time ima pozitivan učinak na kvalitet vazduha. Osim toga, biće manji indirektni gubici azota iz sistema upravljanja stajskim đubrivom, a time će i zagađenje vode biti manje. Crna Gora je posebno izložena i osjetlјiva na klimatske opasnosti kao što su suše, poplave, šumski požari i toplotni talasi. Klimatske projekcije pokazuju da će ovi klimatski ekstremi u budućnosti biti sve češći i izraženiji. Najranjiviji sektori su vodoprivreda, šumarstvo i polјoprivreda. Što se tiče geografske ranjivosti, obala je posebno ugrožena porastom nivoa mora i smanjenjem padavina. Crna Gora je svjesna hitne potrebe da se pozabavi uticajem klimatskih promjena promovisanjem efikasnih mjera prilagođavanja u glavnim ranjivim sektorima. U sektoru voda, vodni bilans se smanjuje u svim slivovima Crne Gore. Smanjenje količine padavina i snijega drastično će uticati na dostupnost površinskih voda. Mjere prilagođavanja su usmjerene na primjenu integrisanog pristupa upravlјanju vodnim resursima i sistemima, te jačanje međusektorskog planiranja i aktivnosti. Na šumarstvo utiču klimatske promjene ne samo u trenutnim procesima razvoja i rasta, već obično postoje kumulativni efekti, koji mogu trajati tokom cijelog života drveta. Najugroženije su šume u primorskom i središnjem regionu, gdje visoke ljetnje temperature vazduha i tipična vegetacija stvaraju uslove za izbijanje požara. Požari su glavni izvor emisije gasova staklene bašte. Polјoprivredni sektor je veoma osjetljiv na klimatske promjene zbog zavisnosti od određenih temperaturnih uslova i dostupnosti vode, a izložen je i klimatskim opasnostima kao što su suše i poplave. Veliki dio polјoprivrednog zemlјišta u Crnoj Gori nalazi se u ravnicama, što je čini posebno osjetlјivom na poplave. Moguće mjere prilagođavanja u polјoprivrednom sektoru uklјučuju planiranje i jačanje ruralne infrastrukture kako bi se spriječilo moguće napuštanje pogođenih područja i depopulacija ruralnih područja. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 87 Crna Gora je pokazala napredak u ublažavanju klimatskih promjena i prilagođavanju na njih, nastavljajući takve napore kako bi ispunila obaveze prema Okvirnoj konvenciji Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama (UNFCCC), da bi osigurala dodatna ulaganja, tehnologiju i kapacitete. Iako se ove potrebe mogu djelimično pokriti domaćim resursima (javnim i privatnim), za Crnu Goru, kao zemlju u tranziciji, doprinosi međunarodne saradnje od suštinskog su značaja. Crna Gora je podložna raznim prirodnim opasnostima, uklјučujući poplave, suše, jake kiše ili sniježne padavine, olujne vjetrove, toplotne talase, klizišta i šumske požare. Obilne kiše mogu da izazovu, između ostalog, poplave, klizišta, izlivanje potoka i odvodnih kanala, probleme u saobraćaju, pogoršanje kvaliteta vode, zagađenje ispuštenih podzemnih voda, smanjenje obradivih površina. Suša može imati višestruke negativne efekte na privredu, životnu sredinu i zdravlјe lјudi. Sušom u Crnoj Gori najviše su pogođeni polјoprivreda, šumarstvo i turizam. U budućnosti se očekuju suše, koje će biti sve intenzivnije, uz smanjenje padavina i porast temperatura, posebno u ljetnjem i jesenjem periodu. Hidrološke suše su se desile 2017, 2018. i 2019. godine i značajno su uticale na vodostaje važnih rijeka i jezera, poput Morače, Zete i Skadarskog jezera, što je posljedično uticalo na ribarstvo, polјoprivredu i energetski sektor. Promjene u vodnom bilansu postaju sve veći problem za zemlјe sklone sušama, poput Crne Gore, zbog čega je potrebno graditi adekvatne kapacitete za stabilno navodnjavanje podsticanjem ulaganja u vodosnabdijevanje (bunari, rezervoari i sl.). Uz očekivano povećanje učestalosti i intenziteta suša kao posljedice klimatskih promjena, u budućnosti će se povećati i rizik od požara, posebno u južnim šumskim predjelima, koji se prostiru duž obale i u kraškim predjelima (FAO, 2018). Na ovim prostorima postoji opasnost od požara zbog visokih temperatura vazduha – posebno u julu i avgustu, kada ima veoma malo padavina, ali i u februaru i martu, kada su zime suve i tople – te zbog pojedinih vrsta vegetacije. Pored direktnih efekata, požari mogu izazvati i indirektnu štetu, što dovodi do degradacije životne sredine, smanjene otpornosti šuma na štetne organizme i uništavanja pravog pejzaža i strukture zemlјišta. Gasovi staklene bašte (GHG): Atmosferski gasovi koji izazivaju efekat staklene bašte su prvenstveno uglјen-dioksid (CO2) i vodena para (H2O), te gasovi kao što su metan (CH4), azot-oksid (N2O) i troposferski ozon (O3). Polјoprivreda je glavni izvor metana (CH4) i azot-oksida (N2O). Najbolјe prakse za smanjenje emisije amonijaka iz polјoprivredne proizvodnje obuhvataju: primjenu dobre polјoprivredne prakse, korišćenje savremenih tehnika đubrenja, savremeno skladištenje stajskog đubriva, uvođenje posebnih uslova za držanje i ishranu životinja, te posebnih uslova za uzgoj biljaka, praćenje upotrebe organskih i mineralnih đubriva, promovisanje upotrebe organskih đubriva. U poljoprivrednom sektoru se proizvodi znatna količina otpada biljnog i životinjskog porijekla. Nepostojanje sistema sakupljanja poljoprivrednog otpada (sa izuzetkom nekih pojedinačnih domaćinstava) dovodi do nekontrolisanih emisija GHG. U skladu sa NDC br. 3, 2020, ukupne emisije iz korišćenja zemlјišta u Crnoj Gori kreću se od 2472,79 Gg CO2 ekvivalenta u 1990. godini do 1961,80 Gg u 2017. Značajna razlika je zbog novih ažuriranih STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 88 podataka, koji uklјučuju podatke o iskrčenim šumama, zahvaćenim šumskim požarima i šumama u kojima se proizvodi drvo za ogrijev, a koji su korišćeni za TNC. Tokom izvještajnog perioda (1990– 2017), emisije gasova sa efektom staklene bašte iz sektora polјoprivrede smanjene su u gotovo svim segmentima, usljed smanjenog obima bilјne i stočarske proizvodnje (za oko 60%) i stočarsnog fonda. Podaci iz 2018. godine (izvor UNFCC) pokazuju da je kapacitet šuma da uklone ekvivalent emisije CO2 – 2471,53 (bez korekcije u 2020), dok je revidirana verzija za 2017. godinu 1637,44, uzimajući u obzir krčenje šuma, šume zahvaćene požarima i šume u kojima se uzgaja drvo za ogrijev. Izražena je potreba za intervencijama na prevenciji šumskih požara, obnavlјanju šuma oštećenih šumskim požarima, te jačanju šuma pretvaranjem u otporne šume. Što se tiče poljoprivrede, prema izvještaju NDC br. 3, poljoprivreda u Crnoj Gori je glavni izvor metana (CH4) i azot-oksida (N2O), koji potiču od stočarstva i upotrebe đubriva. Nacionalni inventar GHG pokazuje da su ova dva gasa najzastupljenija u poljoprivredi, dok su emisije CO2 zanemarljive. Ovaj sektor čini približno 10% ukupnih emisija (11,5% u 2017. godini). Kao scenario za ublažavanje, predlaže se da se uključi veza između upravljanja stajnjakom i stajnjaka koji se primjenjuje na zemljište, ili uticaja na indirektni N2O smanjenjem mineralnih đubriva primijenjenih na zemljište. Potrošnja mineralnih đubriva: Od 2012. godine MONSTAT ne prikuplјa podatke o potrošnji mineralnih đubriva, a na nacionalnom nivou tek se razvija sistem prikupljanja podataka koji će uključivati više institucija.35 Tabela 64: Procjena potrošnje mineralnih đubriva 2014–2017 (FAOSTAT) Tip 2014 2015 2016 2017 2018 2019 EU27 N (ukupno) 96,41 93,32 91,92 71,5 85,99 83,7 87 P2O5 (ukupno) 40,14 36,81 43,12 37,6 34,35 33,43 23 K2O (ukupno) 39,39 35,34 43,21 38,12 35,18 34,24 25 Ukupno Kg/ha 175,94 165,47 178,25 147,22 155,52 151,37 135 Izvor: FAO (procjena) Potrošnja sredstava za zaštitu bilja: Nacionalni plan za održivu upotrebu sredstava za zaštitu bilja od 2021. do 2026. godine je plan koji unaprjeđuje plan iz 2016. godine i koji u petogodišnjem periodu treba da obezbijedi da se štetno djelovanje sredstava za zaštitu bilja na zdravlje ljudi svede na najmanju mjeru, da se negativni uticaj na životnu sredinu svede na prihvatljiv nivo i da se sredstava za zaštitu bilja koriste na održiv način. Nacionalni plan za održivu upotrebu pesticida Sl. list CG, broj 115/2021 definisao je i aktivnosti o prikupljanju statističkih podataka o upotrebi/uvozu pesticida, obzirom na činjenicu da Crna Gora nema proizvodnju pesticida i da su podaci o uvozu relevantni podaci i za uvoz i za upotrebu pesticida. U saradnji sa Upravom za statistiku i Upravom carine utvrđena je potreba razdvajanja preko tarifnih brojeva biocida i drugih dezinficijenasa od sredstva za zaštitu bilja. Radi rješavanja ovog problema preduzeto je niz aktivnosti: 35 epa.org.me/wp-content/uploads/2019/02/Indikatorski-SOER2017-dec-2018.pdf STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 89 2015. godine realizovan je pilot projekat za uspostavljanje načina proračuna na nivou aktivne materije, načina prikupljanja i dostavljanja “sirovih” podataka i njihove obrade od strane Uprave za statistiku; 2016. godine potpisan je memorandum o saradnji sa Upravom za statistiku i utvrđen evropski način izvještavanja, a Uprava postaje administrativni izvor podataka koji podatke dobija od registrovanih uvoznika sredstava za zaštitu bilja; 2017. godine objavljene su Smjernice za razlikovanje sredstava za zaštitu bilja od biocidnih proizvoda; rad sa Upravom carina radi unaprijeđenja TARIC sistema uvođenjem mogućnosti evidentiranja i razlikovanja sredstava za zaštitu bilja od biocida. Aktivnosti su rezultirale uspostavljanjem sistema sa preciznijim podacima koji se odnose samo na sredstva za zaštitu bilja i mogućnosti da i Crna Gora redovno dostavlja izvještaj Eurostatu o upotrebi pesticida od 2017. godine. Registrovani uvoznici i distributeri na veliko Upravi dostavljaju podatke iz evidencije o prometu sredstava za zaštitu bilja. Uprava dostavlja podatke Upravi za statistiku. Nakon obrade podataka i proračuna na nivou aktivne supstance Uprava za statistiku podatke vraća Upravi i šalje Eurostatu. Aktivnosti koje se sprovode po Nacionalnom planu za održivu upotrebu pesticida su rezultirale uspostavljanjem sistema sa preciznijim podacima koji se odnose samo na sredstva za zaštitu bilja imajući u veliku vidu upotrebu pesticida na nepoljoprivrednim površinama (putevi, pruge, gradska komunalna preduzeća, okućnice i bašte, javne površine i dr.) potrebno je dodatno raditi na unaprjeđenju sistema prikupljanja i obrade podataka. Zvanična statistika je prvi put podatke o prometu pesticida objavila u 2022. godine za referentnu 2021. godinu. Od 2016. godine odgovornost za prikuplјanje ovih podataka preuzela je Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove i prikuplјanje podataka o upotrebi pesticida putem evidencije o upotrebi sredstava za zaštitu bilja.36 Tabela 65: Potrošnja pesticida 2017 2018 2019 2020 2021 Aktivna supstanca, kg Aktivna supstanca, kg Aktivna supstanca, kg Aktivna supstanca, kg Aktivna supstanca, kg Fungicidi i baktericidi 66,905.2 61,340.8 64,341.0 72,334.5 67,680.6 Herbicidi 20,896.6 18,921.3 19,143.8 21,975.6 24,856.5 Insekticidi i akaricidi 10,821.3 11,985.6 18,502.5 24,199.1 17,972.4 Moluscidi 46.5 41.7 53.6 44.1 56.6 Regulatori rasta biljaka 0.2 - - 14.7 7.9 Ostala sredstva za zaštitu bilja 97.9 98.8 4.9 - 116.4 Izvor: MONSTAT 36 https://ubh.gov.me/pretraga/242794/Poziv-proizvodacima-da-vode-evidenciju-o-upotrebi-pesticida.html STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 90 Slika 9: Procjena potrošnje PO2 SZB po vrstama (t) i PO2 potrošnja SZB po t/ha P02 Upotreba SZB prema vrsti (t) P02 Korišćenje SZB t/ha Izvor: Izvještaj o stanju životne sredine na osnovu indikatora – Agencija za zaštitu životne sredine (epa.org.me) 2.5.7 Šume Prema rezultatima Nacionalnog inventara šuma (NIŠ) u 2010. godini, šume i šumske površine zauzimaju 827.536 ha, 60% ukupne površine Crne Gore, dok nešumske površine čine 9,7%. Ukupna drvna zaliha svih šuma iznosi 133 mil. m3 stabala, od čega je 104 mil. m3 u šumama koje su dostupne za korišćenje (dostupne su van zaštićenih područja ili drugih režima zaštite). Površina zaštićenih šuma u Crnoj Gori iznosi 13,41% ili 185.269,69 ha. Najveće površine su nacionalni parkovi: „Durmitor“, „Skadarsko jezero“, „Lovćen“, „Biogradska gora“ i „Prokletije“, koji zajedno zauzimaju 7,27% ili 100.427 ha, dok parkovi prirode pokrivaju 79.583,10 ha ili 5,76% teritorije Crne Gore. Po proporciji u odnosu na površinu, dominira bukva dominira bukva (Fagus moesiaca) sa 19,8%, zatim smrča (Picea abies) sa 8,5%, jela (Abies alba) sa 4,1%, hrast (Kuercus petraea) sa 2,0% i crni bor (Pinus nigra) sa 1,6%. Udio preovlađujućih vrsta u zapremini je sljedeći: 42,6% bukve (Fagus moesiaca), 20% smrče (Picea abies) i 12,5% jele (Abies alba) – čine 75,1% posječene drvne mase. Slijede crni bor (Pinus nigra) sa oko 2,8% i hrast (Quercus cerris) sa učešćem od oko 3,9%. Značajan udio od 1,1% površine zauzimaju balkanske endemske vrste bora (Pinus holdreichii) i bora (Pinus peuce). Pinus holdreichii i Pinus peuce imaju obimno učešće od 0,6%. Indikativni bruto godišnji porast je 2,6 mil. m3 (1) (najveći u regionu Zapadnog Balkana u Srbiji (4 m³/ha), zatim slijede Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Kosovo (3-4 m³/ha), sa znatno manjim porastom u Sjevernoj Makedoniji i Albaniji (1,9 m³/ha odnosno 0,8 m³/ha)). Zbog intenzivne sječe u prošlom vijeku (Nacionalna šumarska politika 2008), širina trupaca je manja (34,6% 11–30 cm; 37% trupaca 31–50 cm; 16,7% 71–70 cm). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 91 Otprilike polovina crnogorskih šuma je u državnom vlasništvu, a druga polovina je u privatnom vlasništvu. Tabela 66: Vlasnička struktura šuma Vlasništvo Korišćena šumska površina (ha) % Drvna zaliha (m3 ) % Drvna zaliha (m3/ha) Godišnji prirast (m3 ) Povećanje (m3 /ha) Država 334.781 49,6 75.162.069 73,2 224,5 1.762.223,3 5,3 Privatno 340.608 50,4 29.812.676 26,8 87,5 763,027,7 2,2 Ukupno 675.389 100,0 104.974.746 100,0 155,4 2.525.251,0 3,7 Izvor: Nacionalna šumarska strategija Slika 10: Distribucija zaliha drvne mase i raspodjela vlasništva Izvor: Nacionalna šumarska strategija Udio obima i povećanja je najveći na sjeveru i u državnim šumama, a najmanji na jugu – uglavnom u privatnim šumama. Udio obima u državnim šumama je 73,2%, u privatnim 26,8%, godišnji prirast državnih šuma je 5,3 m3/ha, u privatnom 2,2 m3/ha (izvor – Strategija šumarstva 2016–2023). Šume u privatnom vlasništvu u kraškom i primorskom području su mlađe, nedovolјno održavane i degradirane, sa znatno manjim prirastom, obimom i sječama. Od 2016. do 2019. posječeno je 1,2 mil. m3, od čega 70% u državnim, a samo 30% u privatnim šumama. Korišćenje šuma je važno za Crnu Goru. Godišnje se za grijanje koristi oko 0,7 mil. m3. Sredinom 2012. godine postojala su 152 trgovinska preduzeća u drvnoj industriji (uklјučujući trgovačka preduzeća i preduzetnike koji se bave proizvodnjom namještaja). Brojčano najzastuplјenije djelatnosti su pilane, STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 92 zatim preduzeća za proizvodnju namještaja (uglavnom panela) i za unutrašnje uređenje i izgradnju kuća od drveta. U strukturi preduzeća za preradu drveta uglavnom su zastuplјena mala preduzeća. U 2011. godini šest velikih preduzeća preradilo je ukupno 97.380 m3 tehničkog drveta, što je 29,8% od ukupno prerađenog tehničkog drveta u Crnoj Gori. Od ukupno 107 aktivnih pilana, najveći broj se nalazi u opštini Rožaje (51, od kojih se devet bavi proizvodnjom rezane građe i drvenih kuća), zatim opštinama Berane (14), Bijelo Polјe (8) i Plјevlјa (7). Rezultati sprovedenih istraživanja pokazuju da se najveće količine drvne sirovine (tehnička oblovina) koriste za proizvodnju rezane građe i iverice. Ova dva proizvoda su najzastuplјenija u primarnoj preradi drveta u Crnoj Gori. Grafikon 7: Zastuplјenost preduzeća po pojedinim vrstama proizvodnje u odnosu na ukupan broj preduzeća za preradu drveta i proizvodnju namještaja Izvor: Nacionalna šumarska strategija Posebno je ugrožen sektor šumarstva, jer je osjetlјiv na smanjenje padavina i povećanje temperature vazduha, što dovodi do češćih i intenzivnijih šumskih požara. Zajedno sa projektovanim povećanjem poplava i suša, dugoročna neto primarna produktivnost (NPP) većine drveća povećaće se samo u ograničenoj mjeri, zbog povećane koncentracije CO2 (NDC-3, 2020 – Treći nacionalni izvještaj o klimatskim promjenama). Primorski i središnji regioni Crne Gore najosjetlјiviji su na šumske požare, jer se u ovim regionima javlјa najviše suša, a predviđa se da će ove suše dugoročno postati ozbilјnije i učestalije (Interreg – Dunav 2019). Šumski požari smanjuju otpornost drveća na štetne organizme, što negativno utiče na zdravlјe drveća i dodatno povećava ranjivost. Prema podacima MONSTAT-a, od 2007. do 2019. godine šumskim požarima je zahvaćeno 13% šuma (od čega najviše u 2011. godini – 49.009 ha – 5,93%, a u 2017. godini – 21.216 ha – 2,56%). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 93 Smanjenje degradacije šuma u obalnim i kraškim područjima, uz povećanje udjela mješovitih šuma, može potencijalno povećati kapacitet za skladištenje vode, uz povećanje obima šuma, što će dovesti do većeg smanjenja emisija tokom vremena. Smanjenje površine zahvaćene šumskim požarima za 70% godišnje doprinijelo bi godišnjem smanjenju emisija na 109,01 Gg CO2ek (NDC Background Report, 04/2021). Šume čine osnovu za drvoprerađivačku industriju, obnovlјive izvore energije i turizam. Sektori zasnovani na šumskim resursima imaju veliki potencijal za rast. Šume su, zajedno sa planinama i vodama, važan dio brenda održivog ili zelenog turizma Crne Gore. Od klјučnog su ekonomskog značaja za stanovništvo u ruralnim područjima, gdje su one jedan od glavnih izvora prihoda i energije za grijanje. Šume Crne Gore su po svom kvalitetu, funkciji i proizvodima prepoznatlјiv simbol ekološke države. Šumama se upravlja višenamjenski, po najsavremenijim standardima, zbog čega su prirodne, zdrave, vitalne i otporne na negativne uticaje i ispunjavaju svoje ekološke i druge funkcije. Potencijal usluga i proizvoda, uklјučujući drvo, nedrvne proizvode, rekreaciju i turizam, i usluge ekosistema, unapređuje se kako bi se podstakla ulaganja u transport i održavanje šuma i povećao udio šumarstva i drvne građe u BDP-u. Šume su jedan od temelјa ruralnog razvoja i povećanja zaposlenosti u ruralnim područjima. Razvojem i umrežavanjem preduzeća u lancu vrijednosti postignut je visok stepen oplemenjivanja proizvoda od drveta. Crna Gora je izvoznik kvalitetnih proizvoda od drveta. Ostatak drvne mase se efikasno koristi kao glavni obnovlјivi izvor energije za grijanje i kogeneraciju. Šumarstvo, drvo i nedrvni proizvodi važna su komponenta ruralne ekonomije i ruralnog razvoja. Oni, uz polјoprivredu i seoski turizam, predstavlјaju jednu od najvažnijih mogućnosti za socioekonomski napredak ruralnih područja. Strategija šumarstva izdvaja pet oblasti koje se odnose na polјoprivredu i politike ruralnog razvoja: Pošumlјavanje, popunjavanje i njega mladih i degradiranih oblasti; Zaštita šuma od požara; Ruralna infrastruktura, uklјučujući seoske i šumske puteve; Diverzifikacija ruralne polјoprivrede u vezi sa šumama; Ulaganje u mala šumarska, drvna i turistička preduzeća u ruralnim područjima. 2.5.8 Prioriteti za naredni period U okviru ove strategije sprovešće će se niz aktivnosti za smanjenje pritiska i iskorištavanje prirodnih resursa dostupnih na održiv način, kao što su: Promocija organske poljoprivrede (smanjenje negativnog uticaja poljoprivrede na životnu sredinu, očuvanje biodiverziteta, povećanje kvaliteta poljoprivrednih proizvoda i doprinos afirmaciji Crne Gore kao ekološke države); STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 94 Podrška korišćenju planinskih pašnjaka (očuvanje i racionalno korišćenje prirodnih resursa, održivo gazdovanje poljoprivrednim zemljištem, zaštita životne sredine, očuvanje biološke raznolikosti, očuvanje kulturne i prirodne baštine, sprečavanje pretvaranja poljoprivrednog u šumsko zemljište); Podrška ulaganjima u vezi sa upravljanjem đubrivom; Podrška očuvanju autohtonih genetskih resursa u poljoprivredi (očuvanje i održivo korišćenje ugroženih autohtonih i lokalnih rasa stoke, biljnih vrsta ugroženih genetskom erozijom, te doprinos ukupnom očuvanju biološke raznovrsnosti); Uvođenje uslova kao poboljšanih osnovnih pravila za poljoprivrednike koji primaju podrške u okviru modela direktnih plaćanja za postizanje opštih ciljeva novog ZPP-a - GAEC i SMR standarda. Dio aktivnosti finansiranih iz agrobudžeta finansiraće se iz EU fondova od početka IPARD III programa, čime se oslobađaju sredstva za dalji napredak u promovisanju većeg broja aktivnosti, uz direktne podrške, koje će pozitivno uticati na životnu sredinu. Sprovođenjem IPARD III programa očekuje se poboljšanje ukupnog stanja životne sredine, što će posredno pozitivno uticati na prirodu, biološku raznovrsnost i pejzaž. Mjere i investicije predložene u programu osmišljene su za rješavanje gorenavedenih pritisaka. Osim toga, pritisci će se rješavati korišćenjem državnih sredstava u sklopu mjera u Agrobudžetu. Neposredni pozitivni uticaji na zemljište, vodu, vazduh i klimu ostvariće se izgradnjom i/ili rekonstrukcijom kapaciteta za skladištenje stajskog đubriva, uključujući opremu za upravljanje i korišćenje istog, te primjenom dobre poljoprivredne i ekološke prakse. Ulaganja u kamene podzide, ograde itd. takođe mogu pozitivno doprinijeti gorenavedenim aktivnostima. Pozitivan uticaj na vodne resurse ostvariće se kroz izgradnju i/ili rekonstrukciju uređaja za pročišćavanje otpadnih voda, zbrinjavanje otpada, kao i ulaganja u modernizaciju i izgradnju postrojenja za preradu hrane i klaonica. Uopšteno, program IPARD III, zajedno sa nacionalnim fondovima i drugim programima, imaće vrlo pozitivan uticaj na životnu sredinu. 2.6 HARMONIZACIJA POLJOPRIVREDNOG ZAKONODAVSTVA SA PRAVNOM TEKOVINOM EU 2.6.1 Pristupni pregovori Crna Gora je u procesu pristupanja EU otvorila 33 poglavlјa, a tri privremeno zatvorila. Poglavlјa 11 Polјoprivreda i ruralni razvoj i Poglavlja 12 Bezbjednost hrane, veterinarska i fitosanitarna politika otvorena su 2016. godine i u procesu su ispunjavanja kriterijuma za njihovo zatvaranje.37 Za oblast polјoprivrede i ruralnog razvoja, usaglašavanje pravnih tekovina EU za Poglavlјe 11 utvrđeno je 37 Crna Gora: Akcioni plan za usvajanje pravne tekovine EU, Poglavlje 11 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 95 Strategijom razvoja polјoprivrede i ruralnih područja 2014–2020. sa Akcionim planom za period 2014– 2020. Akcioni plan je revidiran 2019. godine i u njemu su navedene aktivnosti realizovane u periodu 2015–2018, kao i aktivnosti planirane u narednom periodu. Potrebno je donijeti neke nove dokumente, a neke postojeće treba usaglasiti. Usklađivanje nacionalne politike ruralnog razvoja sa pravnom tekovinom EU odvijaće se postepeno tokom pretpristupnog perioda, u skladu sa raspoloživim finansijskim sredstvima (nacionalni budžet, IPARD fondovi (EU) i nacionalna komponenta), uzimajući u obzir deset klјučnih cilјeva nove ZPP EU: podrška održivom prihodu gazdinstava i otpornosti poljoprivrednog sektora kako bi se poboljšala dugoročna sigurnost hrane i poljoprivredna raznolikost, kao i da bi se osigurala ekonomska održivost poljoprivredne proizvodnje u Uniji; poboljšati tržišnu orijentaciju i povećati konkurentnost gazdinstava, kako kratkoročno tako i dugoročno, uključujući veći fokus na istraživanje, tehnologiju i digitalizaciju; poboljšati poziciju poljoprivrednika u lancu vrijednosti; doprinijeti prilagođavanju i ublažavanju klimatskih promjena, uključujući smanjenje emisija gasova staklene bašte i povećanje sekvestracije ugljenika, kao i promovisanje održive energije; podsticati održivi razvoj i efikasno upravljanje prirodnim resursima kao što su voda, zemljište i vazduh, uključujući smanjenje zavisnosti od hemikalija; doprinijeti zaustavljanju procesa gubitka biodiverziteta, pokretanju procesa oporavka biodiverziteta, te očuvanju staništa i pejzaža; privlačenje i podrška mladim poljoprivrednicima i novim poljoprivrednicima, te olakšavanje održivog poslovnog razvoja u ruralnim područjima; promovisanje zapošljavanja, rodne ravnopravnosti, uključujući učešće žena u poljoprivredi, socijalne uključenosti i lokalnog razvoja u ruralnim područjima, uključujući kružnu bioekonomiju i održivo šumarstvo; poboljšati odgovor poljoprivrede na društvene zahtjeve za hranom i zdravljem, uključujući visokokvalitetnu, bezbjednu hranu proizvedenu na održiv način, za smanjenje rasipanja hrane, kao i za poboljšanje dobrobiti životinja i za borbu protiv otpornosti na antimikrobne ljekove; modernizovati poljoprivredu i ruralna područja primjenom znanja, inovacija i digitalizacije u poljoprivredi i ruralnim oblastima i podsticanjem njihovog prihvatanja od strane poljoprivrednika, kroz bolji pristup istraživanju, inovacijama, razmjeni znanja i obuci. U okviru nacionalnih mjera posebna pažnja biće posvećena usklađivanju investicija sa Evropskim planom zelenog razvoja – strategijom koja se fokusira na zaštitu klime, životne sredine i prirode. U skladu sa reformom Zajedničke polјoprivredne politike, dio sredstava koje zemlјe članice imaju za implementaciju ZPP-a, mora biti opredijelјen za navedene prioritete. Crna Gora je potpisnica Deklaracije o Zelenoj agendi, koja je usklađena sa Evropskim zelenim planom, a koja obavezuje zemlјe potpisnice sa Zapadnog Balkana da sprovode mjere u oblasti klimatskih promjena i prevencije zagađenja, razvoja energetike, transporta i cirkularne ekonomije, kao i razvoj biodiverziteta, održive polјoprivrede i proizvodnju hrane. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 96 Evropski parlament je u decembru 2021. godine38 usvojio paket novih zakonskih propisa za sprovođenje Zajedničke polјoprivredne politike EU, koji donosi značajne promjene u programskoj arhitekturi Nacionalnih strateških planova, dokumenata koji objedinjuju prethodni I i II stub ZPP, kao i sektorske intervencije, a koji nužno definiše: Obaveznu uslovlјenost pomoći sa primjenom GAEC i SMR; Detalјnije regulisanu zelenu komponentu sa precizno definisanim cijevima (izrada eko-šema); Striktno korišćenje definisanih mjerlјivih indikatora; Uklјučivanje sektorskih operativnih programa u Strateški plan, uz jednostavnije sprovođenje mjera u sektoru vinarstva i pčelarstva. Crna Gora će sprovoditi nacionalne mjere i pretpristupni IPARD program do momenta pristupanja EU. Da bi se u budućnosti (nakon pristupanja Crne Gore EU, koje je planirano za 2025. godinu) koristili EAFRD i EAGF fondovi, potrebno je izraditi Strateški plan ZPP, usvojiti ga od strane državnih organa i dobiti odobrenje EK za njegovo sprovođenje. Najvažnija karakteristika u procesu programiranja, prema pravilima ZPP-a, jeste veća fleksibilnost u programiranju budžeta. Pored izrade strateškog plana, drugi uslov za početak njegove realizacije je i osnivanje agencije za plaćanja, aktivnost koja je obuhvaćena planom pristupanja, što podrazumijeva uspostavlјanje funkcionalne, akreditovane agencije za plaćanja, počev od dana pristupanja EU. Zahtjevni djelovi ovog procesa – uspostavlјanje Registra polјoprivrednih gazdinstava, GSAA i SIZEP, u Crnoj Gori su završeni, usaglašeni sa pravnim tekovinama EU i već su u potpunosti funkcionalni i u upotrebi za odobravanje podrške. Novi paket ZPP donosi potrebu za izgradnjom bolјeg i efikasnijeg sistema izvještavanja, kao i povećanu integraciju i koherentnost sa zvaničnim statističkim podacima MONSTAT/Eurostat. Postojeći sistemi (Registar polјoprivrednih gazdinstava, GSAA i SIZEP) u međusobnoj su koheziji. Izvještaj EU o napretku Crne Gore iz 2021. godine potvrđuje da u normativnom dijelu poglavlјa 11 nema značajnih otvorenih tačaka, osim sljedećih, koje je crnogorska administracija prepoznala kao prioritet i na čijem se rješavanju sistematski radi: Akreditacija mjere tehnička pomoć; Usvajanje Strategije razvoja polјoprivrede i ruralnih područja 2023–2028; Digitalizacija površina koje još nijesu uklјučene u SIZEP – pašnjaci i livade (94% polјoprivrednih površina), uklјučujući dodatne kontrolne slojeve (EFA, regioni); Završetak softvera za FADN i jačanje kapaciteta savjetodavnih službi. Mjera tehničke pomoći će biti sprovedena u okviru IPARD II programa i, kada se završi, u okviru IPARD III programa. Uključivanje pašnjaka i livada u LPIS aktivnost je na kojoj se užurbano radi, kako bi se podrška pašnjacima i livadama dodijelila u okviru agrobudžeta od 2023. godine nadalje. Razvoj FADN a podržava FAO. Pilot FADN je završen u jesen 2021, ali rezultati još nijesu dostupni. S obzirom na aktuelni plan za pristupanje Crne Gore EU od 2025. godine, Crna Gora se nalazi pred izazovnim 38 The management of ZPP in the period 2023-2027 is regulated by new EC regulations (horizontal Regulation 2116/2021, which replaces Regulation 2016/2013; Regulation 2115/2021, which amends Regulations 1305/2021 and 1307/2021, and Regulation 2117/2021, which supplements and adapts regulation 1308/2013, on the management of markets for agricultural products. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 97 periodom, u kojem je potrebno izraditi nacionalni strateški plan i uskladiti svu zakonsku regulativu za koju je ZPP vezan. Takođe je neophodno izmijeniti i brojne druge zakone i podzakonske akte značajne za poglavlјe 11 pristupnih pregovora. Vlada Crne Gore usvojila je Program pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji za period 2023–2024, koji obuhvata planirane aktivnosti u oblasti donošenja novih propisa, a u kontekstu obaveza procesa pristupanja u oblasti harmonizacije zakonodavstva, posebno imajući u vidu nove pravne tekovine koje je potrebno prenijeti u nacionalni pravni sistem, uz preciziranje propisa EU sa kojima su usklađeni, stepena usklađenosti i rokova za implementaciju. Ovaj program se redovno ažurira. Neriješena pitanja vezana za pravnu tekovinu EU prikazana su u tabeli ispod. Tabela 67: Planirane aktivnosti usvajanja novih regulativa EU 1. PLANOVI I POTREBE 1.1. STRATEŠKI OKVIR Naziv Period važenja Strategija razvoja poljoprivrede i ruralnih područja 2023–2028 2023/II 2023–2028 Akcioni plan za usaglašavanje sa pravnom tekovinom EU 2023/II 2023–2028 Akcioni plan za uspostavljanje IAKS-a i Agencije za plaćanja 2023/IV 2023/IV – Danom pristupanja 1.2. ZAKONODAVNI OKVIR Naziv Donošenje Primjena Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o poljoprivredi i ruralnom razvoju 2023/II 2023/II Pravilnik o sprovođenju direktnih plaćanja i IAKS mjera ruralnog razvoja 2023/IV 2023/IV Pravilnik o metodologiji prikupljanja podataka za sistem računovodstvenih podataka poljoprivrednih gazdinstava 2023/II 2023/II Pravilnik o izmjenama i dopunama Pravilnika o obliku i načinu vođenja registra subjekata i registra poljoprivrednih gazdinstava 2023/II 2023/IV Pravilnik o izmjenama i dopunama Pravilnika o bližoj sadržini i načinu uspostavljanja evidencije parcela poljoprivrednog zemljišta 2023/II 2023/II B) Horizontalni dio Nacionalni pčelarski program 2024/I 2024/I Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o uređenju tržišta poljoprivrednih proizvoda 2023/IV 2023/IV Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o vinu 2023/III 2023/IV Zakon o osnivanju Agencije za plaćanja u poljoprivredi, ruralnom razvoju i ribarstvu 2023/III 2023/IV Pravilnik o izmjenama i dopunama Pravilnika o opštim i posebnim standardima za stavljanje na tržište voća i povrća 2023/IV 2023/IV Pravilnik o izmjenama i dopunama Pravilnika o izvještavanju o cijenama određenih poljoprivrednih proizvoda 2023/II 2023/II Pravilnik o aromatizovanim proizvodima od vina 2023/IV 2023/IV Pravilnik o karakteristikama i kvalitetu, načinu uzorkovanja i metodama analize maslinovog ulja 2023/IV 2023/IV Pravilnik o načinu deklarisanja i označavanja maslinovog ulja 2023/IV 2023/IV Pravilnik o geografskim oznakama jakih alkoholnih pića 2023/IV 2023/IV C) Organska proizvodnja Zakon o organskoj proizvodnji 2023/IV 2023/IV Pravilnik o bližim uslovima za biljnu i stočarsku organsku proizvodnju 2024/II 2024/II Pravilnik o bližim uslovima i pravilima o načinu upisa i vođenja registara subjekata u organskoj proizvodnji 2024/III 2024/III STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 98 Pravilnik o bližim uslovima i pravilima upotrebe i odobrenja proizvoda i supstanci za upotrebu u organskoj proizvodnji 2024/IV 2024/IV Pravilnik o službenim kontrolama 2024/I 2024/I Izvor :Program pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji za period 2022–2023, Crna Gora Plan (trenutno) ne uklјučuje neophodno prilagođavanje nacionalnog zakonodavstva novim propisima ZPP 2023–2027. i pripremu strateškog plana ZPP. Postoji i niz implementacionih propisa ZPP-a 2023– 2027. koji će biti razvijeni ili izmijenjeni u narednim godinama. Pretpristupne aktivnosti je potrebno prilagoditi uklјučivanjem pripreme pregovaračkih pozicija o crnogorskim finansijskim alokacijama u okviru ZPP-a, koje uklјučuju i dobro razrađene sektorske operativne programe, kao i aktivnosti predviđene u okviru intervencija u sektoru vinarstva i pčelarstva kako bi se opravdale posebne alokacije za vino i pčelarstvo. 2.6.2 Ključne institucije 2.6.2.1 Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Ministarstvo polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede kao krovna institucija rukovodi politikama polјoprivrede i ruralnog razvoja, politikama u šumarstvu, ribarstvu i vodoprivredi. Struktura ministarstva je u skladu sa zahtjevima EK o podjeli kreiranja i implementacije politike. Ministarstvo je odgovorna institucija za koordinaciju aktivnosti, sprovođenje i praćenje strategije. Upravlјačko tijelo za ruralni razvoj u operativnoj strukturi IPARD-a je Direktorat za ruralni razvoj, dok je Direktorat za plaćanja akreditovana IPARD Agencija. Tabela 68: Organizacione jedinice MPŠV uklјučene u Poglavlјe 11 pristupnih pregovora sa EU Funkcija Organizaciona jedinica Odgovornost i zadaci Polјoprivredna politika Politika polјoprivrednog tržišta Direktorat za polјoprivredu Planiranje i praćenje politika i održavanje registara: • Direkcija za bilјnu proizvodnju • Direkcija za stočarstvo • Direkcija za zemlјišnu politiku, šeme kvaliteta i organsku proizvodnju Organ upravlјanja za ruralni razvoj IPARD Upravlјačko tijelo Direktorat za ruralni razvoj Programirana politika ruralnog razvoja, praćenje i evaluacija i PR ruralnog razvoja Sprovođenje mjera • Direkcija za programiranje • Direkcija za praćenje i evaluaciju IPARD-a, koordinaciju i odnose sa javnošću (PR) ruralnog razvoja Prenos znanja Direktorat za polјoprivredu Savjetodavna funkcija Prikuplјanje podataka FADN Prikupljanje cijena polјoprivrednih proizvoda Pomoć polјoprivrednicima • Direkcija za savjetodavne usluge u oblasti bilјne proizvodnje • Direkcija za savjetodavne usluge u oblasti stočarstva STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 99 Inspekcija Odjelјenje polјoprivredne inspekcije Inspekcija iz djelokruga rada Analize, statistika, tržišta Odjelјenje za ekonomske analize i tržište Organizacija prikuplјanja podataka FADN, izvještavanje o cijenama polјoprivrednih proizvoda/AMIS Polјoprivredna statistika Međunarodna saradnja, Razvojna komponenta, Programiranje i implementacija IPA pretpristupnih fondova Odelјenje za međunarodnu saradnju i IPA projekte Ostvarivanje međunarodne saradnje i koordinacija učešća Crne Gore u radu međunarodnih organizacija u oblasti polјoprivrede, ribarstva, vodoprivrede i šumarstva; Priprema i praćenje realizacije projekata Ministarstva koji se finansiraju iz IPA fondova, u skladu sa preporukama organa nadležnih za uspostavlјanje indirektnog sistema upravlјanja EU fondovima Funkcija Organizaciona jedinica Odgovornost Agencija za plaćanja IPARD Agencija Direktorat za plaćanja Sprovođenje polјoprivredne politike Izbor i odobravanje projekata Odobravanje zahtjeva za plaćanje Obrada plaćanja Računovodstvo IPARD Agencija Direktna plaćanja – GSAA CMO Registri i područne jedinice RPG/SIZEP Izvor: MPŠV Trenutno upravljačko tijelo sprovodi i mjere Agrobudžeta. U narednom periodu sprovođenje mjera će se po fazama prenositi na Direktorat za plaćanja. 2.6.2.2 Savjetodavne službe Savjetodavna funkcija u MPŠV-u je tradicionalno funkcija kojoj se u Crnoj Gori pridaje veliki značaj. Međutim, uvođenjem direktnih plaćanja, implementacijom programa ruralnog razvoja i uspostavlјanjem FADN-a, savjetodavci se, slično kao i zemlјe u okruženju, sve manje posvećuju zadatku prenošenja stručnog znanja39, saznanja i iskustva poljoprivrednim proizvođačima. Nedostatak transfera stručnih znanja zasnovanih na praktičnim iskustvima i sa naučnom pozadinom direktno utiče na uspjeh i održivost polјoprivredne proizvodnje. Takođe, za uspješnu generacijsku obnovu potrebno je pružiti stručnu podršku mladim liderima prije i tokom preuzimanja gazdinstva, te praćenje gazdinstva, uz davanje korektivnih savjeta. Od januara 2021. godine u okviru Direktorata za polјoprivredu Ministarstva polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede funkcioniše Direkcija za savjetodavne usluge u oblasti stočarstva. Direkcija je osnovana maja 2000. godine kao Služba za selekciju stoke. Do januara 2018. godine Direkcija se nalazila i funkcionisala u okviru Biotehničkog fakulteta. Od 2018. godine formalno-pravno ulazi u sastav Ministarstva polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, koje ga je formiralo i od početka rada u 39 Godišnji izvještaj MPŠV STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 100 potpunosti finansiralo. Organizaciono, Direkcija ima šest regionalnih centara i republički centar koji objedinjuje rad regionalnih. Direkcija je organizovana u šest regionalnih terenskih centara koji pokrivaju teritoriju svih crnogorskih opština: Bar, Berane, Podgorica, Bijelo Polјe, Nikšić i Plјevlјa. Direkcija ima 20 stalno zaposlenih radnika, od kojih su većina inženjeri polјoprivrede. Struktura zaposlenih je 16 dipl. inž. polјoprivrede i četiri polјoprivredna tehničara. Direkcija za savjetodavne poslove u oblasti bilјne proizvodnje osnovana je 2003. godine kao Savjetodavna služba u bilјnoj proizvodnji, sa osnovnim cilјem pružanja stručnih savjeta polјoprivrednim proizvođačima u njihovoj proizvodnji. Služba je funkcionisala u okviru Biotehničkog fakulteta (Podgorica) do kraja 2017. godine, kada je formalno-pravno ušla u sastav Ministarstva polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, koje je finansiralo službu od njenog osnivanja. Danas Direkcija predstavlјa posebnu organizacionu jedinicu u okviru Direktorata za polјoprivredu. Direkcija obuhvata osam regionalnih centara, koji se nalaze u opštinama Podgorica, Cetinje, Nikšić, Plјevlјa, Bijelo Polјe, Berane, Bar i Herceg Novi. Direkcija ima ukupno 24 zaposlena diplomirana inženjera polјoprivrede, šest magistara nauka i jednog doktora nauka, svi u svojstvu samostalnih savjetnika iz oblasti voćarstva, vinogradarstva, ratarstva sa povrtarstvom, zaštite bilјa i prehrambene tehnologije. Kadrovska struktura savjetodavnih službi nije zadovolјavajuća. Imajući u vidu obim i strukturu poslova koji se obavlјaju u svakom centru, potrebno je zaposliti još najmanje jednog radnika (šest u stočarstvu, osam u bilјnoj proizvodnji). Takođe, ono što uzima svoj danak je starosna struktura zaposlenih (neki su već pri penziji). To su razlozi zbog kojih je potrebno reagovati i kadrovski podmladiti Direkciju mladim inženjerima, koji bi zajedno sa starijima savladali sve izazove koje ovaj posao nosi i kasnije nastavili sa nesmetanim radom. Savjetodavne usluge se koriste u više oblasti, između ostalog za upis u registar polјoprivrijednih gazdinstava, za sprovođenje kontrola na licu mjesta, a istovremeno i za savjetovanje u pripremi prijava. Obim posla (2020) prikazan je u tabeli ispod. Pored toga, planirano je da savjetodavna služba prikuplјa FADN podatke i daje savjete polјoprivrednicima na osnovu utvrđenih rezultata. Tabela 69: Aktivnosti savjetodavnih službi u 2020 Br. Aktivnost Savjetodavna služba Stočarstvo Biljna proizvodnja 1 Savjetovanje u kancelariji 15045 10120 2 Terenski savjeti o proizvodnji 5945 4115 i 35 prezentacija 3 Kontrola na licu mjesta 1349 1666 4 TV prilozi 28 39 5 Radio-prilozi 64 48 6 Štampani mediji 4 55 7 Podrška poljoprivrednicima za podnošenje prijava za mjere podrške 405 299 8 Registar polj. gazdinstava 4402 2087 novi, 840 promjene 9 Ostali registri (SIZEP, organska proizvodnja...) 44 nema informacija Izvor: Godišnji izvještaj MPŠV, 2020 Prioriteti za naredni period: STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 101 Odvajanje administrativnih od savjetodavnih funkcija; Jačanje savjetodavne uloge u vezi sa boljom i efikasnijom proizvodnjom; Edukacija savjetodavaca o najnovijim tehnikama u poljoprivrednoj proizvodnji, te stalni kontakt sa naučnim i istraživačkim institucijama. 2.6.2.3 Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove nadležna je za poslove bezbjednosti hrane, veterinarske i fitosanitarne poslove, i čine je: Sektor za bezbjednost hrane: Obavlјa poslove iz nadležnosti Uprave utvrđene zakonima iz oblasti bezbjednosti hrane, hrane za životinje i drugih proizvoda životinjskog porijekla, organizuje i sprovodi službene kontrole/inspekcije hrane, hrane za životinje i drugih proizvoda životinjskog porijekla, u skladu sa ovlašćenjima utvrđenim ovim i drugim zakonima; Sektor za veterinu: Obavlјa poslove Uprave utvrđene zakonima iz oblasti veterine, identifikacije i registracije životinja, zaštite dobrobiti životinja i veterinarskih ljekova i organizuje i sprovodi službene kontrole/inspekcije u skladu sa ovlašćenjima utvrđenim ovim i drugim zakonima; Sektor za fitosanitarne poslove: Obavlјa poslove iz nadležnosti Uprave utvrđene zakonima iz oblasti zdravstvene zaštite bilјa, sredstava za zaštitu bilјa, sredstava za ishranu bilјa, sprečavanja zloupotrebe ljekova, sjemenskog materijala, sadnog materijala, GMO, zaštite bilјnih sorti, bilјnih genetičkih resursa, bezbjednosti hrane, organizuje i sprovodi službene kontrole/inspekcijski nadzor u skladu sa ovlašćenjima utvrđenim ovim i drugim zakonima. U kontekstu sprovođenja polјoprivredne politike, Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove imaće ulogu „tehničkog tijela“ i nadležnog za vođenje Registra za identifikaciju i registraciju životinja, Registra odobrenih objekata za proizvodnju hrane i druge tehničke poslove, u skladu sa funkcijom koju joj Agencija za plaćanje povjeri. Za realizaciju delegirane funkcije biće potpisan memorandum o razumijevanju, sa detalјnim opisom zadataka koji se delegiraju i načinom nadzora. 2.6.2.4 MONSTAT Uprava za statistiku je glavni koordinator statističkog sistema Crne Gore i predstavlјa nadležni organ za sprovođenje zvanične statistike u Crnoj Gori. Zvanični statistički sistem Crne Gore obezbjeđuje brojčane i reprezentativne podatke i informacije o ekonomskim, demografskim i društvenim pojavama, kao i pojavama iz oblasti rada i životne sredine u Crnoj Gori. Uređuje se Zakonom o zvaničnoj statistici i sistemu zvanične statistike („Sl. list CG“, br. 18/12 i 47/19), kojim se uređuje organizacija i rad sistema zvanične statistike, utvrđuju opšta načela za prikuplјanje, obradu, proizvodnju, diseminaciju i čuvanje rezultata zvanične statistike, koje koriste zakonodavna, izvršna i sudska vlast i drugi nadležni organi. Zakon je u skladu sa Uredbom (EU) br. 223/2009 Evropskog parlamenta i Savjeta o evropskoj statistici i omogućava administrativno prikuplјanje statističkih podataka. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 102 Trenutno ne postoje objavlјeni ekonomski računi za polјoprivredu, niti je razvijen sistem za podršku prikuplјanju podataka sa polјoprivrednim administrativnim sistemima. 2.6.2.5 Naučne i obrazovne institucije i stručne službe Biotehnički fakultet u Podgorici je član Univerziteta Crne Gore koji obavlјa obrazovnu, naučnoistraživačku i stručno savjetodavnu djelatnost u oblasti polјoprivrede. Naučnoistraživačka djelatnost fakulteta ostvaruje se kroz fundamentalna i primijenjena istraživanja u oblastima polјoprivrede, veterine i šumarstva. Biotehnički fakultet svojim istraživanjima doprinosi razvoju maslinarstva, vinogradarstva i vinarstva, uzgoju suptropskih i kontinentalnih voćnih vrsta, proizvodnji povrća, ratarskih kultura i stočne hrane, uzgoju goveda, ovaca, koza i druge stoke. Istraživanja u navedenim oblastima obuhvataju: istraživanja sorti, primjenu savremenih tehnologija u uzgoju bilјaka i proizvodnji sadnog materijala, bilјnih genetičkih resursa, organsku proizvodnju, ljekovito i aromatično bilјe, tehnologiju prerade maslina i grožđa, proučavanje karakteristika i kontrolu zemlјišta, plodnost, ishranu bilјa, laboratorijska ispitivanja štetnih organizama bilja i predlaganje mjera za njihovo suzbijanje i iskorjenjivanje, proučavanje tehnologije uzgoja, ishrane i uzgoja najznačajnijih vrsta stoke, genetička proučavanja najznačajnijih autohtonih i lokalnih rasa i sojeva stoke, agroekonomska istraživanja usmjerena na agrarnu politiku, razvoj polјoprivrede i sela, analizu tržišta i primjenu marketinga u polјoprivredi, istraživanja u oblasti zaštite šuma, rasadničarske proizvodnje i upravljanje šumama. Stručno-savjetodavna djelatnost obavlјa se kroz pružanje stručnih, savjetodavnih i laboratorijskih usluga. Uloga Biotehničkog fakulteta je nemjerlјiva u svim segmentima polјoprivredne proizvodnje, a svoju punu afirmaciju doživjeće tokom sprovođenja ove strategije, koja, u skladu sa odredbama ZPP, pridaje veliki značaj inovacijama u polјoprivredi i smanjenju štetnog uticaja polјoprivrede na životnu sredinu, upravo oblasti koje čine okosnicu rada svakog fakulteta. Fakultet trenutno ima 95 zaposlenih, od kojih je 35 doktora nauka, pet magistara, a ostalo čini tehničko, stručno i administrativno osoblјe. Do sada nije uspostavlјen sistem kontinuirane saradnje u okviru AKIS-a. Akcioni plan za uspostavljanje AKIS-a se nalazi u prilogu ovog dokumenta. 2.6.2.6 Udruženja u poljoprivredi i nevladine organizacije Udruženje polјoprivredne, prehrambene i duvanske industrije Privredne komore Crne Gore, krovne organizacije koja okuplјa i štiti interese svih privrednih subjekata u Crnoj Gori, obuhvata preduzeća iz oblasti polјoprivredne proizvodnje, prehrambene i duvanske industrije. Cilјevi i zadaci Udruženja su: praćenje i analiza privrednih kretanja u ovim granama, predlaganje mjera za pobolјšanje uslova rada i poslovanja svojih članova, učestvovanje u pripremi mjera ekonomske politike i strategije dalјeg razvoja, sprovođenje aktivnosti na poslovnom povezivanju privrednih subjekata i razvoju kooperativnih odnosa, učestvovanje u izgradnji i definisanju mehanizama zaštite domaće proizvodnje, davanje inicijativa i predlaganje mjera za otklanjanje monopolskog položaja na domaćem tržištu i učešće u izradi i primjeni granskih kolektivnih ugovora. U Crnoj Gori postoji jedno nacionalno udruženje polјoprivrednih proizvođača „Klaster polјoprivrednih proizvođača“. Ovo udruženje obuhvata oko 40 lokalnih udruženja iz 11 opština i ima više od 500 članova. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 103 U Crnoj Gori postoje i granska udruženja: Maslinari i proizvođači maslinovog ulјa: U Crnoj Gori je registrovano sedam udruženja maslinara: Udruženje maslinara „Bar“ iz Bara, najstarije i ima oko 900 članova, Udruženje maslinara „Boka“ iz Tivta, sa oko 600 članova i obuhvata Tivat, Kotor i H. Novi, Udruženje maslinara „Valdanos“ iz Ulcinja, sa 130 članova, Udruženje maslinara „Ulcinj“ iz Ulcinja, sa 300 članova, Udruženje maslinara „Budva“ iz Budve, sa 100 članova, Udruženje maslinara „Ana Malit“ iz Ulcinja i Udruženje maslinara „Pistula“ iz Ulcinja. Udruženja su osnovana kao nevladine organizacije i funkcionalno se značajno razlikuju od organizacija proizvođača priznatih u EU. Nјihove brojne aktivnosti usmjerene su ka edukaciji i informisanju polјoprivrednika o savremenoj primarnoj proizvodnji, preradi i skladištenju, senzorskoj analizi, obilježavanju i drugim aspektima prodaje maslinovog ulјa odnosno marketinga u vezi s njim, povezivanju sa Ministarstvom polјoprivrede, šumarstva i vodoprivrede i drugim relevantnim institucijama, saradnji sa savjetodavnom službom u sprovođenju programa suzbijanja štetnih organizama, učešće u raznim razvojnim projektima i programima itd. Udruženja maslinara imaju blizu 2.300 članova, od kojih je, prema procjenama učesnika, oko polovina aktivno. Proizvođači vina: U Crnoj Gori postoje brojna granska udruženja za vino formirana kao nevladine organizacije – „Nacionalno udruženje vinara i vinogradara Crne Gore“, „Udruženje proizvođača grožđa, vina i alkoholnih pića sa geografskom oznakom i oznakom porijekla Podregija Podgorica“, „Nacionalno udruženje somelijera Crne Gore“, „Udruženje vinogradara – Nahije“, „Vinska akademija Crne Gore“, „Udruženje vinogradara – Grozd (Danilovgrad)“ i „Udruženje vinogradara i vinara – Crmnički vranac“ (Bar).40 Pčelarstvo: Savez pčelarskih organizacija okuplјa najveći broj polјoprivrednika, proizvođača meda. Kao što je navedeno u dijelu koji se odnosi na razvoj pčelarstva u Crnoj Gori, strukturu Saveza trenutno čini 39 pčelarskih udruženja, uglavnom na opštinskom nivou.41 Poseban oblik saradnje u budućnosti biće Lokalne akcione grupe (LAG). Mreža za ruralni razvoj Crne Gore je aktivna u Crnoj Gori od 2012. godine, kao institucija koja aktivno promoviše ideju LEADER pristupa na teritoriji zemlјe i učestvuje u animiranju stanovništva potencijalnih LAG područja u cilјu njihovog podsticanja da se osnuju lokalne akcione grupe (LAG). U Crnoj Gori ne postoje zvanično priznate proizvođačke organizacije. Dakle, postoji jedan broj operativnih granskih organizacija formiranih kao nevladine organizacije, koje se polako grupišu u sindikate (vidjeti Aneks 4). Prioritet u narednom periodu biće podsticanje dijaloga sa svim oblicima saradnje polјoprivrednih proizvođača, koji će donijeti jasnu sliku o reprezentativnosti tržišta, sektorskim potrebama i prioritetima do trenutka pristupanja EU, te započeti aktivnosti za zvanično priznavanje proizvođačkih organizacija, odnosno pokrenuti pitanje odstupanja od uobičajenih pravila za priznavanje proizvođačkih organizacija ako se ukaže potreba za tim. 40 https://www.gov.me/clanak/sektorska-udruzenja-i-vinske-manifestacije 41 https://pcelarstvo.me/organizacija/ STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 104 2.7 BUDŽETSKA PODRŠKA POLJOPRIVREDI 2.7.1 Pregled strukture budžetske podrške u poljoprivredi i ruralnom razvoju Najvažnija vrsta državne podrške razvoju poljoprivrede ostvaruje se kroz Agrobudžet. On podrazumijeva set podsticajnih mjera u vidu bespovratne podrške iz ukupnog budžeta Crne Gore za razvoj poljoprivrede i ruralnih područja. Agrobudžet sadrži detaljne budžetske stavke (programe), sa potrebnim elementima (razlozi podrške, ciljevi, opis i kriterijumi podrške, korisnici, način plaćanja, postupak sprovođenja, finansijski plan, nadzor i kontrola). Kreiranje mjera Agrobudžeta zasniva se na Strategiji i Akcionom planu za njeno sprovođenje. Već godinama Crna Gora podržava sektor mlijeka i mesa, jer oni tradicionalno obezbjeđuju hranu za većinu ruralnog stanovništva. Do 2006. godine sredstva su se najvećim dijelom trošila na premije za mlijeko, biljnu i stočarsku proizvodnju. Nakon donošenja Strategije (2006) Agrobudžet je strukturiran u obliku temeljnih stubova poljoprivredne politike (1. stub: mjere tržišno-cjenovne politike, 2. stub: politika ruralnog razvoja ), što omogućava kreatorima nacionalne poljoprivredne politike da sprovode nacionalne i mjere slične mjerama ZPP, kao i da upoređuju efekte sa ZPP-om. Raspodjela agrobudžetskih sredstava po pojedinim stubovima agrarne politike i po namjenama unutar stubova prikazana je u tabeli 68. Tabela 70: Budžetska izdvajanja za poljoprivredu po grupama mjera u periodu 2014–2020 (Agrobudžet Crne Gore) Budžetska izdavanja (nacionalni budžet; 000 EUR) Udio Rast Mjere 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2014 2020 Mjere tržišno-cjenovne politike 5.448 6.130 5.700 6.721 6.604 7.977 9.270 29,0% 17,1% 70,2% Šeme direktnih plaćanja 4.951 5.630 5.350 5.272 6.034 7.110 8220 Podrška pčelarstvu 147 148 150 169 290 367 400 Mjere stabilizacije tržišta 350 350 200 280 280 400 550 Posebne mjere podrške za vino - - - - - 100 100 Mjere politike ruralnog razvoja 6.581 8.013 8.690 18.667 23.518 32.627 40.023 35,1% 73,8% 508,2% Osa 1: Mjere za jačanje konkurentnosti poljoprivrede 5.631 6.980 7.440 16.172 20.975 28.520 36.585 30,0% 67,4% 549,7% Osa 2: Mjere podrške održivom upravljanju prirodnim resursima 378 440 600 645 710 790 780 Osa 3: Mjere za poboljšanje kvaliteta života i diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima 571 593 650 1.850 1.833 3.360 2.688 Opšte službe i socijalni transferi u poljoprivredi 6.728 7.143 6.533 5.109 6.400 7.377 4.969 35,9% 9,2% -26,1% Obrazovanje, istraživanje, razvoj, analiza i savjetovanje 1015 1.027 1.046 1044 926 556 533 Subvencionisanje politike kvaliteta, promocija i kontrola kvaliteta 173 165 175 170 382 462 427 Jačanje institucionalnih kapaciteta 2.600 3.001 1.754 400 1600 2730 510 Tehnička i administrativna pomoć 290 300 258 195 193 260 300 Socijalni transferi 2.650 2.650 3.300 3.300 3.300 3.370 3.200 POLJOPRIVREDA UKUPNO 18.757 21.286 20.923 30.497 36.522 47.981 54.262 100,0% 100,0% 189,3% Ribarstvo 250 300 348 443 1.043 1.533 2.243 Vet & Fito programi 1.421 1.390 1.411 1.600 2.390 2.790 4.217 UKUPNO 20.429 22.976 22.672 31.540 39.955 52.367 60.722 Izvor: MPŠV, Agrobudžet 2014–2020 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 105 Budžet za podršku poljoprivredi rastao je u periodu 2014–2020. sa 18,7 na 54,2 mil. EUR (rast od 189,3%). Rast budžeta stuba I je 70,2%, a stuba II 508,2%. Brz rast budžeta namijenjenog II stubu započeo je 2017. godine (nakon otvaranja pregovora u poglavlju 11), s početkom implementacije programa sličnih EU i pretpristupnih IPARD programa. To je uzrokovalo promjene u strukturi budžeta – učešće I stuba iznosilo je 29% u 2014. i palo na 17,1% u 2020. godini, dok je učešće II stuba povećano sa 35,1% u 2014. na 73,8% budžeta u 2020. godini. Dio za opšte službe (značajan dio je posvećen socijalnim transferima, oko tri miliona eura godišnje), pokrio je 6,7 miliona u 2014. i 4,9 miliona u 2020. godini (u 2020. bilježi se smanjenje budžeta opštih servisa od 26% zbog završetka izgradnje informacionih sistema u Direktoratu za plaćanja). Zahvaljujući visokoj svijesti o potrebi korišćenja pretpristupnog IPARD programa, Crna Gora je povećala budžet mjera usklađenih sa Zajedničkom poljoprivrednom politikom EU od 2014. do 2020. godine u oblasti mjera sličnih EU i pretpristupnih mjera za 508%, koristeći MIDAS, IPA i IPARD programe. Budžet za direktna plaćanja rastao je sporije od onih za ruralni razvoj, ali su se mjere polako prilagođavale modelu plaćanja u ZPP-u, posebno uspostavljanjem sastavnih elemenata IAKS sistema – prvo Registra poljoprivrednih gazdinstava 2014, SIZEP 2017. i sistema registracije zahtjeva za geoprostornu podršku 2018. Od 2018. uz pomoć MIDAS-a aktivirane su dvije mjere kompatibilne sa EU – organska proizvodnja i direktna plaćanja za biljnu proizvodnju. Prilagođavanje nacionalnih mjera u oblasti ruralnog razvoja uz pomoć MIDAS grantova (2015) i IPARD-like (podržano sa strane EU IPA) programa dovelo je do usaglašavanja mjera, usvajanja IPARD II programa, te akreditacije Direktorata za plaćanja kao IPARD Agencije, kao i sprovođenja dvije IPARD mjere u 2019. Uspješno usklađivanje pravne tekovine sa pravnom tekovinom EU (2014–2017) praćeno je stalnom budžetskom podrškom. U julu 2022. godine, Evropska komisija je odobrila IPARD III program. Orijentacija Crne Gore ka usklađenosti sa ZPP-om pokazala se značajnom sa ulaganjem značajnih sopstvenih budžetskih sredstava u podršku poljoprivredi. Struktura izvora finansiranja: Od 2014. do 2020. godine, budžetska izdvajanja za podršku u oblasti mjera tržišno-cjenovne politike i ruralnog razvoja iznosila su oko 185 mil. EUR, od čega je 97,7 mil. EUR finansirano iz državnog budžeta Crne Gore i kredita – 53%, pri čemu kreditna sredstva iznose 17,8 mil. EUR (9,6% učešća u ukupnom iznosu izdvojenom za podršku u oblasti mjera tržišno-cjenovne politike i ruralnog razvoja zajedno). Grafikon 8: Alokacija za poljoprivredu 2014–2020 Izvor: MPŠV STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 106 Grafikon 9: Udjeli izvora finansiranja sa iznosima Izvor: MPŠV 2.7.2 Direktna plaćanja Struktura direktnih plaćanja 2017–2020. pokazuje da je 42,6% direktnih plaćanja namijenjeno stočarima u vidu premije po grlu, dok je još 38,3% namijenjeno kvalitetu i količini mlijeka (bilo u vidu otkupa od mljekare ili prerada na gazdinstvu). Za nevezana direktna plaćanja u biljnoj proizvodnji izdvojeno je oko 17,6% direktnih plaćanja. Tabela 71: Direktna plaćanja (000 EUR) 2017–2020 000 EUR 2017 2018 2019 2020 Udio (2020) Direktna podrška bilјnoj proizvodnji 1.000 1.200 1.250 1.450 17,64% Proizvodno vezana direktna podrška stočarskoj proizvodnji 2.352 2.864 3.090 3.500 42,58% Podrška razvoju tržišne proizvodnje mlijeka 1.600 1.600 1.650 1.650 20,07% Podrška preradi mlijeka na gazdinstvu 0 270 1.000 1.500 18,25% Podrška jačanju otkupne mreže mlijeka 270 0 0 0 0,00% Direktna podrška proizvodnji sjemenskog materijala 0 50 70 70 0,85% Podrška proizvodnji duvana 50 50 50 50 0,61% Ukupno 5.272 6.034 7.110 8.220 100,00% Izvor: MPŠV Direktna plaćanja u biljnoj proizvodnji – nevezana plaćanja usklađena su sa ZPP IAKS isplatama, uvedena od 2018. i sprovode se korišćenjem RPG, SIZEP i GSAA. Obuhvataju 62% ukupne površine koja se koristi za biljnu proizvodnju (9.012 ha), i broj korisnika se povećava (2020. godine dostigao je 4.142). Prosječna podrška po gazdinstvu je 161 EUR u 2020. godini. U 2022. godini iznos osnovnog plaćanja je 250 EUR/ha. Plaćanja uključuju i dodatnu premiju za mlade poljoprivrednike (10 EUR/ha). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 107 Tabela 72: Direktna plaćanja u biljnoj proizvodnji 2017 2018 2019 2020 Direktna podrška polјoprivrednoj (bilјnoj) proizvodnji – odvojeno plaćanje od proizvodnje (000 EUR) 1.000 1.000 1.250 1.450 Eur/ha – oranice sa polјoprivrednim kulturama, oranice u plasteniku sa polјoprivrednim kulturama i površina pod višegodišnjim zasadima 180 180 180 200 Eur/ha – krmno bilјe 100 100 100 100 Broj zahtjeva za bilјnu proizvodnju 1.960 2.303 3.348 4.142 Broj ha za direktna plaćanja u bilјnoj proizvodnji 6.333 5.781 7.402 9.012 Broj mladih poljoprivrednika 0 242 286 580 Podrška mladim poljoprivrednicima (Eur/ha) 0 10 10 10 % mladih poljoprivrednika 0,0% 10,5% 8,5% 14,0% Prosječno EUR/ha 157.9 207.6 168.9 160.9 Prosječna podrška ha/domaćinstvo (ha) 3,2 2.5 2,2 2,2 Prosječna podrška/domaćinstvo (EUR) 582 521 373 350 Izvor: Godišnji izvještaj MPŠV 2017–2020 U 2020. godini u sistem podrške bilo je uklјučeno 9.020 ha zemlјišta (od 14.600 ha); s obzirom na to da postoji mogućnost rasta obradivog zemljišta, može se očekivati da će oko 12.400 ha (80% trenutno obrađenog zemlјišta za biljnu proizvodnju) biti uklјučeno u sistem u bliskoj budućnosti. U 2020. godini nijesu uvedena dodatna plaćanja koja se odnose za prirodna ili druga ograničenja specifična za područja polјoprivredne proizvodnje. Prioriteti u narednom periodu: Prema podacima MONSTAT-a (2020), korišćena površina višegodišnjih livada i pašnjaka iznosi 243.304 ha, što čini 94,4% ukupnog korišćenog polјoprivrednog zemlјišta, i nije uklјučena u sistem podrške, što je u narednom periodu potrebno riješiti kao apsolutni prioritet. Površina zemlјišta uklјučena u sistem podrške i održavana u skladu sa GAEC i SMR uslovima igra klјučnu ulogu u definisanju finansijske omotnice u okviru ZPP; Drugi prioritet u narednom periodu jeste rješavanje procijenjenih 160.000 ha raspoloživog a neobrađenog polјoprivrednog zemlјišta u Crnoj Gori. Potrebna su neka dodatna prilagođavanja za kreiranje mjere direktnog plaćanja: Dodatna plaćanja po hektaru mladim polјoprivrednicima u obliku zasebne budžetske stavke, sa ograničenjem podrške na pet godina i izdvajanje od 3% omotnice direktnih plaćanja u trenutku pristupanja; Uvođenje GAEC i SMR koji su u potpunosti usklađeni sa EU i razvoj kontrolnih mehanizama; Uvođenje eko-šema i izdvajanje 25% omotnice direktnih plaćanja za njihovu implementaciju od dana pristupanja; Odgovoriti na pitanja tretmana direktnih plaćanja malim poljoprivrednicima (primjena šeme „mali poljoprivrednik“); Razvoj dodatne podrške po hektaru za područja sa otežanim uslovima za poljoprivrednu proizvodnju (ANC). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 108 Proizvodno vezana plaćanja za održivost i kvalitet: Proizvodno vezana direktna plaćanja za održivost (koje još nijesu usaglašene sa ZPP-om) u Crnoj Gori postoje za sektor mesa i mlijeka i ratarske kulture (sjemena i duvan). Oko 66% podrške direktnim plaćanjima namijenjeno je uzgajivačima u stočarstvu – u 2020. godini u šeme je uklјučeno oko 40.334 UG goveda, od čega 34.711 krava i junica (60% od ukupnog broja, koji prema MONSTAT-u iznosi 57.500). Tabela 73: Proizvodno vezana plaćanja 2017 2018 2019 2020 Vezana podrška stočarskoj proizvodnji (000 EUR) 2.352 2.864 3.090 3.500 Krave i priplodne junice (000 EUR) 1.232 1.688 1.800 2.050 Krave i priplodne junice (broj) 17.600 26.038 24.998 34.711 Ovce (000 EUR) 520 556 600 800 Ovce (broj) 65.000 69.579 64.270 106.656 Koze (000 EUR) 80 90 90 100 Koze (broj) 10.000 10.797 15.335 14.574 Goveda, bikovi i volovi (000 EUR) 520 530 600 550 Goveda, bikovi i volovi (broj) 3.696 3.767 3.355 3.304 Broj UG – uklјučeno u šeme – procijenjeno 23.472 30.391 29.225 40.634 Stočarska gazdinstva – broj 5.736 5.736 5.702 5.802 Broj UG/gazdinstvo 4 5 5 7 Prosječna podrška/gazdinstvo (EUR) 410 499 542 603 Vezana podrška razvoju tržišne proizvodnje mlijeka (000 EUR) 1.600 1.600 1.650 1.650 Broj proizvođača mlijeka 1.999 2.033 1.700 1.700 Količina otkuplјenog mlijeka 25.901.588 28.521.564 27.871.470 28.862.224 Prinos po kravi42 (l/godinu) 5.494 5.494 5.494 5.494 Broj krava (izračunati) 4.715 5.191 5.073 5.253 Prosječno muznih krava/gazdinstvo 2,4 2,6 3,0 3,1 Prosječna podrška/domaćinstvo 800 787 971 971 Vrijednost isplata mljekarama (000 EUR) 207 236 344 479 Vezana podrška za preradu mlijeka na gazdinstvu (000 EUR) 0 729 1.000 1.500 Količina prerađenog mlijeka - - - 35.000.000 Broj korisnika 1.333 1.537 1.940 Prosječna podrška/domaćinstvo 547 651 773 Održivo korišćenje planinskih pašnjaka 220 220 220 250 Broj korisnika 1.441 1.515 1.498 1.638 UG broj 21.285 21.275 21.009 22.717 UG/gazdinstvo 15 14 14 14 Prosječna podrška gazdinstva (EUR) 153 145 147 153 Vezana podrška za proizvodnju sjemenskog materijala (000) 0 50 70 70 Površina sjemenskog materijala (ha) - 129,9 129,9 180 Vezana podrška za duvan (000 EUR) 50 50 50 50 Udruženje proizvođača duvana (000 EUR) 15 15 15 Podrška proizvodnji duvana (ha) 25,8 27,7 26,5 20,7 Broj korisnika direktnih plaćanja 39 47 43 31 Broj korisnika - 8 8 9 Izvor: Godišnji izvještaj, MPŠV 2017–2020 Stočarska proizvodnja: Oko 40.000 UG (od 106.000 koje je prijavio MONSTAT) uklјučeno je u programe podrške u 2020. godini, što znači da više od 62% životinja (u UG) ne podliježe nikakvoj 42Prinos po kravi u skladu sa studijom 2018. koju je izradila Savjetodavna služba Crne Gore (Godišnji izvještaj 2019) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 109 kontroli kvaliteta (ne samo u vezi sa GAEC i SMR već i u pogledu kontrole kvaliteta hrane u slučaju direktne prodaje na gazdinstvima). Sa druge strane, isplate su rezultirale značajnim pomakom u uklјučivanju životinja u podršku (23.400 UG u 2017. na 40.600 UG u 2020. godini, što je rast od 73%). Ovo je uzrokovano stimulativnom podrškom (u 2017. godini podrška je iznosila 410-603 EUR/gazdinstvu) i rezultiralo je povećanjem prosječnog broja životinja po gazdinstvu u sistemu subvencija (sa 4 UG u 2017. na 7 UG u 2020). Cilј je da se obezbijedi da 80% (84.000) UG bude u sistemu podrške u narednom periodu. Podrška po grlu je 85 eura za goveda za priplod. Proizvodnja mlijeka: Otprilike 11.000 krava (33% svih krava uklјučenih u podršku u 2020. godini) uklјučeno je u programe podrške proizvodnje mlijeka u 2020. godini (pod pretpostavkom prinosa kravlјeg mlijeka od 5494 l). Količina subvencionisanog mlijeka (sakuplјenog u mlјekarama i prerađenog na gazdinstvima) u Crnoj Gori u 2020. godini iznosila je oko 63 mil. litara. Iako proizvodnja mlijeka iz godine u godinu raste (prema podacima MONSTAT-a, proizvodnja kravlјeg mlijeka iznosi 165 mil. litara), veliki dio proizvedenog mlijeka se i dalјe prodaje na gazdinstvima direktnom prodajom, pa je u narednim godinama neophodno intenzivno uklјučivanje i proizvodnje mlijeka u kontrolu kvaliteta (uključivanjem 36.000 krava u proizvodnji mlijeka u šeme podrške). Osnovna premija po litru u 2022. godini iznosila je 0,05 EUR, što je otprilike 270 EUR po grlu. Dodatno, premije po litru u 2022. godini su 0,08 centi + 0,01 cent za preko 5000 kg, što je ukupno 0,13 po litru, pa je cjelokupna premija po grlu 714,22 eura. Proizvodno vezana plaćanja u stočarstvu trenutno nijesu dio IAKS-u i ne sprovodi ih Direktorat za plaćanja. Sjemenski materijal: Direktna plaćanja za sjemenski materijal proizvodno su vezana plaćanja; u 2020. godini mjera uklјučuje osam korisnika, sa 180 ha. Prioriteti u narednom periodu U narednom periodu prioriteti će biti usmjereni na: Uvođenje vezanih plaćanja u bilјnoj proizvodnji vezano za prinose i kvalitet; Prenošenje sprovođenja direktnih plaćanja u stočarstvu na Direktorat za plaćanja; Podešavanje podrške za mlijeko po litru na plaćanja po grlu; Povećanje uklјučenosti grla u sistem podrške na 80% UG i Razvoj eko-šema u sektorima stočarske proizvodnje. U novom ZPP-u, ograničenje utvrđeno za vezana plaćanja je 13% alokacija za direktna plaćanja + 2% omotnice za vezana plaćanja za podršku sjetve leguminoza. Ovo pitanje će se morati razmotriti tokom pripreme budžetske omotnice u okviru ZPP-a do momenta pristupanja. Registri: Svi polјoprivrednici koji traže podršku u polјoprivredi i ruralnom razvoju moraju biti upisani u Registar polјoprivrednih gazdinstava. Od 2018. godine politika podržava uklјučivanje što većeg broja površina i životinja u sistem podrške kako bi se obezbijedila usklađenost proizvodnje sa GAEC i SMR ovima i stimulisao rast obrađenih površina. Pristup se pokazao uspješnim, jer se broj registrovanih polјoprivrednih gazdinstava u RPG povećao sa 7.445 u 2017. na 13.700 u 2020. godini, odnosno na 16.500 registrovanih polјoprivrednih gazdinstava u 2022. godini. Ostvaren je i porast broja UG po STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 110 gazdinstvu. Uvođenjem livada i pašnjaka u sistem subvencija, kao i dodatnih eko-šema, očekuje se da će se broj registrovanih gazdinstava do kraja 2028. godine povećati na 25.000–27.000. 2.7.3 Mjere tržišne podrške Alati za upravljanje rizikom Alati za upravlјanje rizikom služe za zaštitu prihoda od mogućih gubitaka polјoprivredne proizvodnje i životinja izazvanih elementarnim nepogodama ili požarima. Za ovu namjenu obezbijeđena je alokacija prikazana u sljedećoj tabeli (period od 2017. do 2020. uzet je zbog operativnog Registra polјoprivrednih gazdinstava). Tabela 74: Upravljanje rizikom Alati za upravljanje rizikom 2017 2018 2019 2020 Broj registrovanih gazdinstava 7.445 9.557 11.742 13.751 Budžet alociran za upravljanje rizicima (u 000 EUR) 80 80 150 200 Broj prijavljenih 64 265 313 279 % prijavljenih koji su primili podršku 0,9% 2,8% 2,7% 2,0% Izvor: Godišnji izvještaj MPŠV, 2017–2020 Mjeru koristi oko 2-3% registrovanih poljoprivrednih gazdinstava. Raspodjela budžeta je pratila broj upisanih korisnika u registar poljoprivrednih gazdinstava, jer poljoprivrednici u Crnoj Gori nijesu voljni da se registruju ukoliko ne podnose zahtjev za subvenciju. Prioriteti u narednom periodu: Alati za upravljanje rizikom biće podržani i u narednim godinama, uz očekivano povećanje broja korisnika, za šta će se pripremiti posebne promotivne aktivnosti koje prate kampanje direktnih plaćanja. Procjenjuje se da će se broj korisnika povećati na 3–4%. Pored osiguranja kao direktne mjere, potrebno je snažnije promovisati ulaganja u navodnjavanje i zaštitu od grada, kao i pojačati savjete i standarde o upotrebi sredstava za zaštitu bilja. Sektorske podrške i tržišne mjere Još uvijek nijesu uspostavljeni sektorski operativni programi u sektorima voća i povrća i ostalima koji bi bili u skladu sa ZPP-om za period 2023–2027, a čije je sprovođenje u ZPP 2023–2027. regulisano Uredbom EU 2115/2021 (ranije je bila dio Uredbe EU 1208/2013). Potrebna su prilagođavanja u interventnom skladištenju i podršci snabdijevanja obrazovnih ustanova zdravom hranom (školska šema) kako je predviđeno Akcionim planom za usvajanje pravne tekovine EU. Za voće i povrće, ostale sektore i sektore za vinarstvo i pčelarstvo, dosadašnje podrške su date kao pojedinačne podrške (direktna plaćanja ili strukturne mjere ruralnog razvoja) ili u obliku tehničkih usluga (obrazovanje, istraživanje, razvoj, analiza i savjetovanje i subvencije politike kvaliteta, promocija i kontrola kvaliteta). U sektoru vina su u 2020. godini sprovedene dvije usklađene mjere. U sektoru pčelarstva mjere su dobro razvijene, a Nacionalni program pčelarstva je u izradi (i uključen u Akcioni plan za usvajanje STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 111 pravne tekovine). Mjere se već implementiraju od momenta usvajanja legislative o šemama kvaliteta od 2018. i finansirane su iz nacionalnog budžeta. Tabela 75: Sektorska podrška 2014–2020 000 EUR 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Subvencije politike kvaliteta, promocija i kontrola kvaliteta (000 EUR) – ukupno 0 0 0 0 210 250 215 Politika kvaliteta – šeme kvaliteta 0 0 0 0 90 95 85 Uvođenje standarda kvaliteta i bezbjednosti hrane 0 0 0 0 30 30 30 Promocija poljoprivrednih proizvoda i poljoprivrede, edukacija i studijska putovanja poljoprivrednih proizvođača 0 0 0 0 90 125 100 Program mjera kontrole kvaliteta proizvoda 173 165 175 170 172 212 212 Izvor: Godišnji izvještaji MPŠV, 2017–2020 Sprovođenje programa u sektorima voća i povrća moguće je u okviru ZPP-a samo kad je uspostavljena proizvođačka organizacije sa odobrenim operativnim programom. Za druge sektore (kao što su meso i mlijeko), operativne programe mogu donijeti i druge vrste organizacija udruživanja proizvođača. U narednom periodu od ključnog značaja je razvijanje modela saradnje proizvođača na bazi pristupa odozdo prema gore (klasteri se čine prilično uspješnim), kao i razvoj modela sektorskih operativnih programa (u vidu podmjera sa kriterijumima posvećenih određenom sektoru), koji će se koristiti kao osnova za nacionalnu podršku i kasnije biti implementiran kao sektorski operativni programi ZPP-a nakon pristupanja. Sektor pčelarstva: Budžetska podrška u sektoru pčelarstva raste tokom razdoblja 2014–2020, a u 2020. godini je za ovaj sektor izdvojeno 400.000 EUR. Prema MPŠV-u, u Registar poljoprivrednih gazdinstava upisano je 1580 pčelara, sa 70.956 košnica u 2022. U strukturi Saveza pčelarskih organizacija trenutno je 39 pčelarskih udruženja, uglavnom na nivou opština. Izrada Nacionalnog programa za pčelarstvo predviđena je Akcionim planom za usvajanje pravne tekovine. Budžet za sektor pčelarstva je u ZPP-u određen odvojeno od budžeta za direktnu podršku i ruralni razvoj (EU Uredba 2115/2021, Aneks XI). Mora se uzeti u obzir da je budžet za pčelarstvo odvojen pod ZPP-om i o njemu se mora zasebno pregovarati. Indikativni nivo podrške u strateškim planovima ZPP-a susjednih zemalja varira od 3,1 EUR po košnici (Slovenija, Italija) do 4,3 EUR po košnici (Hrvatska). Broj košnica se utvrđuje na osnovu registrovanih pčelinjih košnica tri godine uzastopno. Sektor vina: Podrške slične podrškama iz ZPP-a u sektoru vina sprovode se od 2019. Crnogorski akcioni plan za usvajanje pravne tekovine predviđa neophodno prilagođavanje izmjena i dopuna Zakona o vinu. Međutim, sektorske podrške dodijeljene sektoru vina tokom 2019. i 2020. niske su u poređenju sa susjednim zemljama (Austrija 284 EUR/ha, Hrvatska 590/ha, Slovenija 315 EUR/ha, Crna Gora 33,9 EUR/ha). S obzirom na to da je vino važan izvozni proizvod, potrebno je intenzivirati već započete aktivnosti na stvaranju imidža Crne Gore kao vrhunske vinske destinacije. Kao i u sektoru pčelarstva, alokacija omotnice za vino je posebna alokacija u okviru ZPP-a, pa je za njenu dodjelu nakon pristupanja neophodno pregovarati zasebno. Ostale tržišne mjere (regulisano Tržišnom regulativom 2117/2021): Crna Gora je implementirala pilot program za plasman voća i povrća, mlijeka i mliječnih proizvoda u obrazovne ustanove. Iako se radilo STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 112 o uspješnom iskustvu, prekinuto je zbog COVID krize. U narednom periodu aktivnosti će biti propraćene izradom pravne podloge predviđene nacionalnim akcionim planom za usvajanje pravne tekovine, te sprovođenjem podrške. 2.7.4 Instrumenti i mjere politike ruralnog razvoja Politika ruralnog razvoja igra vrlo važnu ulogu u novoj crnogorskoj poljoprivrednoj politici. Od 2006. godine, budžetska podrška ruralnom razvoju strukturirana je u tri osovine, a sadržaj podrške uporediv je sa onima u okviru ZPP-a: mjere jačanja konkurentnosti poljoprivrede (osovina 1), mjere podrške održivom gazdovanju prirodnim resursima (osovina 2), mjere za poboljšanje kvaliteta života i diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima (osovina 3). Osovina 1 obuhvata najveći udio budžeta (93,3% u 2020) zbog korišćenja EU/IPA i IPARD fondova u pretpristupnim ulaganjima u primarnu proizvodnju i investicije u preradu poljoprivrednih proizvoda. Ovo je propraćeno podrškom na osovini 3 (6,7%), dok su mjere osovine 2 služile primarno kao pripremne aktivnosti za širenje opsega pretpristupne pomoći i biće uključene u IPARD III program, a kasnije i u većoj mjeri kroz ZPP. Tabela 76: Alokacija za ruralni razvoj po osovinama (EUR) Osovina Opis 2017 2018 2019 2020 Udio Osovina 1 Mjere za jačanje konkurentnosti polјoprivrede 16.817 21.685 29.310 37.365 93,29% Osovina 2 Mjere podrške održivom upravlјanju prirodnim resursima 645 710 790 780 1,95% Osovina 3 Mjere za unapređenje kvaliteta života i diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima 1.850 1.833 3.360 2.688 6,71% Ukupno 18.667 23.518 32.670 40.053 100,00% Izvor: Godišnji izvještaj MPŠV, 2017–2020 2.7.4.1 Mjere za jačanje konkurentnosti poljoprivrede Mjera za jačanje konkurentnosti poljoprivrede (Osovina 1) ima najviše (17 od ukupno 23) i za njih je predviđen najveći iznos sredstava (55,6% ukupnog agrobudžeta za 2020. godinu). Fokus je usmjeren na jačanje konkurentnosti proizvođača hrane kroz podršku ulaganju u primarnu proizvodnju i prerađivačku industriju, podršku uvođenju međunarodnih standarda i organizovanje proizvođača. Struktura mjera slijedi mjere ZPP-a. Tabela 77: Budžet za mjere Ose 1 2017–2020 (000 EUR) 2017 2018 2019 2020 Udio IPARD like, IPARD II (M1, M3)** 11.100 16.400 23.600 28.000 74,94% MIDAS – grantovi 1.840 0 0 3.000* 8,03% Mala ulaganja u primarnu poljoprivrednu proizvodnju i preradu 1.650 1.780 1.760 1.790 4,79% Nacionalne mjere djelimično usklađene sa EU 900 1.155 1.215 1.245 3,33% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 113 Mladi poljoprivrednik 372 400 445 400 1,07% Saradnja i priprema lidera 310 1.240 1.500 2.150 5,75% Ukupno 16.817 21.685 29.310 37.365 100,00% Izvor: Godišnji izvještaji MPŠV 2017–2020 *U agrobudžetu 2020. Godine 4.500 (od onih koji su opredijeljeni za saradnju 1.500 – podrška sabirnim centrima) ** Visina alokacije javne podrške IPARD like I i IPARD like II IPARD like I i IPARD like II su bili projekti koje je finansirala EU, a a čiji je cilj bio da pripreme crnogorski poljoprivredni sektor, kao i crnogorske institucije, za buduće članstvo u EU modernizacijom proizvodnje i jačanjem konkurentnosti, te implementacijom standarda EU. Podržali su sprovođenje šema dodjele bespovratnih sredstava, koja se temelje na mjerama predviđenim programa IPARD II (ulaganja u fizički kapital na poljoprivrednim gazdinstvima i ulaganja u fizički kapital vezan za preradu i marketing u vezi s poljoprivrednim proizvodima i proizvodima ribarstva). U okviru projekata IPARD like I i IPARD like II podržana su ukupno 424 projekta, u ukupnom iznosu od 8.98 mil. EUR. Projekat IPARD like I realizovan je kroz dva javna poziva, u periodu od decembra 2014. do decembra 2017. godine. MPŠV je podržalo ukupno 347 poljoprivrednih proizvođača iz sva tri regiona Crne Gore. Podrška je osigurana u iznosu od 50% prihvatljivih investicija (bez PDV-a) za sve sektore investicija, uz sljedeće izuzetke za podršku određenim kategorijama poljoprivrednih proizvođača (ne odnosi se na pravne osobe): (A) do 55% prihvatljivih neto ulaganja (bez PDV-a) za mlade poljoprivrednike (do 40 godina u trenutku donošenja odluke o dodjeli podrške); (B) do 60% prihvatljivih neto troškova ulaganja (bez PDV-a) za aplikante u planinskim područjima (iznad 600 m nadmorske visine); (C) do 65% prihvatljivih neto (bez PDV-a) troškova za ulaganja u poljoprivredna gazdinstva smještena u planinskim područjima koja vode mladi poljoprivrednici (do 40 godina starosti u trenutku potpisivanja Ugovora o dodjeli bespovratnih sredstava). Tabela 78: IPARD like I projekat Sektor investicija Br. aplikacija Ugovoreno Podržano/plaćeno Br. aplikacija Iznos investicija (EUR) Iznos podrške (EUR) Br. aplikacija Iznos investicija (EUR) Iznos podrške (EUR) (bez PDV-a) (bez PDV-a) Sektor stočarstva 435 291 8,879,024.04 5.277.414,52 240 6.083.428.65 3.636.460,52 Bilјna proizvodnja 233 135 3.835.854,43 2.109.002,10 101 2.386.729.87 1.301.578,84 Akvakultura 17 10 378.681,21 189.340,61 6 243.588,43 121.794,21 UKUPNO 734 433 13.504.035,54 7.821.195,13 347 8.713.746,95 5.059.833,57 Izvor: Kancelarija MIDAS Ukupan iznos podrške je pet mil. EUR, dok je ukupna vrijednost investicije 8.7 mil. EUR. Procenat realizacije u odnosu na ukupne zahtjeve je 47,27%, pri čemu stočarska proizvodnja učestvuje sa 69,16%, biljna proizvodnja sa 29,11%, dok akvakultura učestvuje sa 1,72% od ukupnog broja podržanih/isplaćenih projekata. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 114 Unapređenje poljoprivredne prakse korišćenjem podrške IPARD like I projekta posebno se ogleda u: Poboljšanju uslova proizvodnje (25,8%); Smanjenju vremena obrade/proizvodnog procesa (25,3%); Povećanju proizvodnog prinosa (22,1%); Smanjenju troškova angažovanja dodatne mehanizacije (14,4%). Projekat IPARD like II realizovan je kroz četiri (4) poziva u periodu od marta 2016. do avgusta 2018, pri čemu su posljednji projekti realizovani u junu 2019. MPŠV je podržalo ukupno 77 projekata iz sva tri regiona Crne Gore, a nosioci projekta su poljoprivredna gazdinstva i pravne osobe registrovane u poljoprivredno-prerađivačkom sektoru. Tabela 79: IPARD like II projekat Javni poziv Broj aplikanata Broj ugovorenih projekata Broj podržanih/plaćenih projekata Iznos ulaganja (bez PDV-a) (EUR) Iznos podrške (EUR) 2.1 40 33 28 2.833.088,53 1,969,160.29 2.2 43 32 25 2.992.279,01 1.496.139,52 2.3 30 18 14 864,854.10 432.427,35 2.4 15 15 10 37.350,36 22,021.14 UKUPNO 128 98 77 7.832.804,60 3.919.748,30 Izvor: Kancelarija MIDAS IPARD II Od 2018. godine, kada se IPARD II počeo sprovoditi, do 1. decembra 2021, kroz sedam javnih poziva,43 IPARD Agencija primila je 805 prijava, sa 416 ugovorenih projekata ili 51,67% od ukupnog broja prijava i 210 plaćenih/dovršenih projekata ili 50,48% ukupno ugovorenih projekata. Tabela 80: Implementacija IPARD II Mjera Budžet Ukupno prijavljenih projekata Ugovoreni projekti Pomoć isplaćena korisnicima Broj poziva i datum zatvaranja poziva Doprinos EU a 2014–2020 (EUR) Ne. doprinos EU (EUR) Ne. doprinos EU (EUR) doprinos EU (EUR) Broj dovršeni h projekat a M1 – Investicije u fizički kapital poljoprivrednih gazdinstava 16.270.000 569 19.388.523 364 12.297.852 4.934.664 199 poziv 1 (15. maja 2018) 389 11.081.919 246 7.147.856 4.581.379 190 poziv 2 (19. avgusta 2020) 180 8.306.604 118 5.149.996 353.285 9 poziv 3 (10. novembra 2021) - - - - - M3 – Investicije u fizički kapital vezano za preradu i marketing poljoprivrednih i proizvoda ribarstva 17.770.000 134 29.445.602 52 9.760.915 2.260.187 11 poziv 1 (16. jula 2018) 45 8.809.425 20 3.676.673 1.700.233 8 poziv 2 (20. decembra 2019) 52 12.039.135 26 5.702.613 559.954 3 poziv 3 (15. aprila 2021) 37 8.597.042 6 381.629 - 43Prvi javni poziv za M7 je u administrativnoj kontroli. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 115 M7 – Diverzifikacija gazdinstava i razvoj poslovanja (7.1) 4.560.000 102 4.657.343 0 0 0 0 poziv 1 (30. septembra 2021) 102 4.657.343 - - - Ukupno 39.000.000 805 53.491.468 416 22.058.768 7.194.851 210 Izvor: MPŠV Od raspoloživih približno 39.000.000 eura za programski period 2014–2020, potrošeno je 7.194.851 EUR ili 18,45%. Sprovođenje IPARD II programa nastavlja se do kraja 2023. godine. MIDAS – grantovi Projekat MIDAS implementirao je pet javnih poziva za grantove tokom 2009–2015. i podržao različite korisnike (poljoprivrednike, poljoprivredne organizacije) za mjere ruralnog razvoja kompatibilne sa IPARD II programom EU. Prvi i četvrti javni poziv odnosili su se na mjeru „Ulaganja u poljoprivredna gazdinstva“, drugi i treći javni poziv odnosili su se na mjeru „Poljoprivredno-ekološka ulaganja u planinska gazdinstva“ i „Upravljanje stajnjakom i sprečavanje erozije“, dok se peti javni poziv odnosio na „Ulaganja u upravljanje stajnjakom“. Primljeno je ukupno 1.467 prijava i odobreno je 794, dok je 659 finansirano. Iskustvo u sprovođenju ovih mjera ugrađeno je u Program ruralnog razvoja u skladu sa EU IPARD, koji je izradilo MPŠV uz podršku EU u okviru IPA 2008 i dalje uz podršku drugih projekata – EU IPA i Svjetskom bankom. Međutim, uprkos teškoćama, čini se da je projekat MIDAS grant bio prilično efikasan u napredovanju ka željenim ciljevima. Naime, nakon prvog poziva preko MIDAS-a, pristiglo je maksimalno 780 prijava, od čega je odobreno 333, dok je finansirano 268 projekata. Tabela 81: Ukupan broj primljenih i odobrenih aplikacija kroz MIDAS grant projekat Broj prijava Ukupan iznos investicije EUR Iznos podrške EUR Primljeni zahtjevi 1.467 36.223.638,98 18.385.285,75 Važeći ugovori o grantu 660 13.039.440,51 18.385.285,75 Investicije 659 12.791.950,61 6.532.040,64 Izvor: Godišnji izvještaj MIDAS-a, 2017 Tabela 82: Ukupan broj finansiranih projekata, po različitim pozivima i izvorima finansiranja kroz MIDAS grant projekat Javni poziv GEF iznos Zbir IBRD-a Iznos podrške Ukupan iznos investicije Broj projekata M1 71.743,02 2.547.768,61 2.619.511,60 5.239.023,16 268 M2 580.036,48 0 580.036,48 966.727,47 97 M3 212.138,01 0 212.138,01 345.490,87 32 M4 534.250,41 2.377.090,32 2.911.340,72 5.822.681,44 223 M5 209.013,84 0 209.013,84 418.027,67 39 Ukupno 1.607.181,75 4.924.858,93 6.532.040,65 12.791.950,61 659 Izvor: Godišnji izvještaj MIDAS-a, 2017 Što se tiče unapređenja poljoprivredne djelatnosti, korišćenjem sredstava MIDAS-a ostvareni su sljedeći efekti: povećani prinosi (potvrđeno od 24,6% odobrenih projekata); smanjeni troškovi korišćenja mašina (24,1%); poboljšani uslovi proizvodnje (21,5%); smanjeno vrijeme obrade/proizvodni proces (19,5%). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 116 Dobijena sredstva poljoprivrednici su uglavnom koristili za povećanje stočnog fonda (34,1%) i nabavku nove mehanizacije (26,8%), što je pozitivno uticalo na povećanje proizvodnih kapaciteta. Drugi projekat institucionalnog razvoja i jačanja poljoprivrede u Crnoj Gori (MIDAS 2) odobren je u MIDAS 2. U Agrobudžetu za 2020. godinu, 1.500.000 eura je namijenjeno osnivanju otkupnih centara, sa ostalih 3.000.000 nedostupnim u 2020. godini. Pozivi su počeli u 2021. godini u oblasti podrške investicijama u preradu na gazdinstvima. Mala ulaganja Postoji nekoliko malih investicionih tendera uključenih u Osovinu I Agrobudžeta. Udio tih investicionih podrški (ispod 10.000 EUR) u 2020. godini iznosio je oko 4,7% budžeta za ruralni razvoj sa oko 1.000 korisnika godišnje i uz MIDAS podršku, koja je djelimično namijenjena grantovima. Tabela 83: Male investicije 2017–2020 000 EUR 2017 2018 2019 2020 Podrška podizanju proizvodnih zasada vinove loze (razvoj vinogradarstva i vinarstva) 200 170 130 120 Podrška podizanju i modernizaciji/opremanju proizvodnih voćnjaka 250 240 210 190 Podrška primarnoj proizvodnji u maslinarstvu 200 170 150 140 Podrška gajenju višegodišnjih ljekovitih i aromatičnih biljaka 100 100 80 40 Podrška podizanju i održavanju matičnih zasada pojedinih voćnih vrsta 0 0 80 70 Podrška nabavci mašina, priključaka i opreme u funkciji primarne proizvodnje 350 440 550 750 Podrška investicijama u navodnjavanje (bunari i cisterne od 2019) 250 320 320 250 Podrška dostizanju standarda dobrobiti životinja u stočarstvu 0 0 100 70 Podrška poboljšanju kvaliteta sirovog mlijeka 100 100 140 160 Podrška investicijama za preradu na porodičnim gazdinstvima 200 240 0 0 Ukupna mala ulaganja osa I – nacionalna (000 EUR) 1.650 1.780 1.760 1.790 Broj korisnika 942 1.093 1.442 1.060 Izvor: MPŠV, 2021 Mjere za sada ne sprovodi Direktorat za plaćanja. Nacionalno finansirane male investicije podijeljene su na niz mjera koje se sprovode kroz zasebne pozive, što kreatorima politike otežava praćenje efekta. Pošto je u Crnoj Gori većina gazdinstava mala, male mjere ulaganja predstavljaju potencijalnu konkurenciju IPARD programu. U narednom periodu potrebno je razmišljati o mogućnosti da se male investicije uključe u jedinstveni program van ili u okviru IPARD programa, implementiraju kroz Direktorat za plaćanje i uključe u budući poboljšani centralizovani sistem upravljanja politikama. Podrška za saradnju U 2020. godini postojale su tri mjere podrške saradnji – podrška aktivnostima zadruga i nacionalnih udruženja, podrška formiranju otkupnih centara i podrška razvoju klastera u oblasti poljoprivrede (IFAD – RCTP – komponenta 1). STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 117 Tabela 84: Podrška za saradnju 000 EUR 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Podržavanje aktivnosti zadruga i nacionalnih udruženja 65 60 80 60 Podrška formiranju otkupnih centara (MIDAS) 0 500 1.000 1500 Podrška razvoju klastera u oblasti poljoprivrede (IFAD – RCTP – Komponenta 1) 0 47 232 305 144 263 Saradnja ukupno 65 1.240 1.500 2150 Izvor: MPŠV, 2021 Najuspješniji projekat je bila podrška razvoju klastera (IFAD) – RCTP – Komponenta 1 (2017–2023), koji je uključivao 5.882 domaćinstava, unaprijeđeni trgovinski odnosi između manjih proizvođača, dobavljača i kupaca – uz podršku relevantnih javnih aktera, i povećan nivo ulaganja u lance vrijednosti. Do 2021. godine 2.636 manjih proizvođača uključeno je u odabrane lance vrijednosti, razvijano je 12 klastera. U anketi od 100 ispitanika, 80% preduzeća iz ruralnih područja prijavljuje povećanje dobiti (izvještaj misije nadzora RCTP 202143). Nacionalne podrške koje nijesu u skladu sa ZPP-om Postoje takođe mjere nacionalne podrške koje nijesu u potpunosti u skladu sa pravilima ZPP-a (godišnja podrška za sjeme i podrška za kupovinu životinja nijesu prihvatljivi prema ZPP-u) i ne mogu se sprovoditi nakon pristupanja. Tabela 85: Nacionalne mjere koje nijesu u skladu sa ZPP 2017 2018 2019 2020 Podrška unapređenju stočarstva (000 EUR) 600 590 500 400 Broj korisnika 153 97 45 51 Podrška proizvodnji povrća (000 EUR) 300 330 370 400 Broj korisnika 362 322 392 441 Podrška jačanju otkupne mreže mlijeka (000 EUR) 0 235 345 445 Nacionalne mjere koje nijesu usklađene sa ZPP ukupno (000 EUR) 900 1.155 1.215 1.245 Izvor: MPŠV, 2021 Mjere su veoma važne za crnogorske poljoprivrednike, i u narednim godinama veoma je važno pronaći alternativne načine za implementaciju. Prioriteti za naredni period u pogledu mjera Osovine I su: Implementacija IPARD II programa (završetak 2023) – mjere M1 – Ulaganje u poljoprivredna gazdinstva i M3 – ulaganje u obradu i optimizaciju mjera, sa ciljevima u programu; Implementacija IPARD III (M1 i M3) sa ciljevima u programu (do 2030); Razvoj jedinstvene mjere „mala ulaganja” i što je moguće veća integracija mjere u IPARD program; Realizacija svih programa u Direktoratu za plaćanja; Promovisanje i podržavanje različitih modaliteta saradnje i usklađivanje mjere u pogledu saradnje sa mjerama ZPP; Prilagođavanje neusaglašenih mjera za ispunjavanje kriterijuma prihvatljivosti ZPP-a i oblika ulaganja (u slučaju mreža otkupa mlijeka), nakon pristupanja; STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 118 Optimizovanje i pojednostavljivanje administrativnih procedura za implementaciju IPARD programa korišćenjem pojednostavljenih kalkulacija troškova (t.j Simplified Cost Options), unaprijed utvrđenih obrazaca i pojednostavljenih poslovnih planova za odabrane vrste investicija. 2.7.4.2 Mjere podrške održivom upravljanju prirodnim resursima Druga grupa (osa II) odnosi se na održivo upravljanje prirodnim resursima, gdje se sprovode sljedeće mjere: održivo korišćenje planinskih pašnjaka, očuvanje genetskih resursa i organske proizvodnje i podrška upravljanju stajnjakom. Ova osovina ima mali udio u politici ruralnog razvoja, svega 1,94% budžeta je predodređeno za ruralni razvoj i 1,28% od ukupnog poljoprivrednog budžeta. Tabela 86: Mjere za održivo upravljanje prirodnim resursima 2017 2018 2019 2020 Očuvanje autohtonih genetskih resursa u poljoprivredi (000 EUR) 40 40 40 40 Očuvanje autohtonih genetskih resursa u poljoprivredi – broj korisnika 22 36 45 55 Organska proizvodnja (000 EUR) 300 350 400 400 Organska proizvodnja – broj korisnika 645 710 790 780 Održivo korišćenje planinskih pašnjaka (000 EUR) 220 220 220 250 Broj korisnika 1.441 1.515 1.498 1.638 Održivo korišćenje planinskih pašnjaka – broj UG 21.285 21.275 21.009 22.717 Podrška za upravljanje stajnjakom (000 EUR) 85 100 130 90 Podrška za upravljanje stajnjakom – broj korisnika 66 32 24 13 Osa II ukupno 645 710 790 780 Izvor: Godišnji izvještaji MPŠV, 2017–2020 Organsku proizvodnju kroz IAKS sistem realizuje Direktorat za plaćanja; ostale mjere sprovodi MPŠV, Direktorat za ruralni razvoj. U narednom periodu mjere će se sprovoditi kroz IPARD III – M4 i M11 i obrađivati kroz akreditovani IAKS sistem. Prioriteti za naredni period Izrada budžeta za mjere Ose II u narednom periodu će obuhvatiti sljedeće korake: Razvoj mjere M4 u okviru IPARD III (uključujući Organsku proizvodnju, Očuvanje autohtonih genetskih resursa u poljoprivredi i Održivo korišćenje planinskih pašnjaka) i njena implementacija kroz IAKS sistem; Obaveze zelenog dogovora su uključivanje 25% uključivanja KPP u organsku proizvodnju do 2030. godine, što bi značilo 64.487 ha. IPARD III nacrt (M4) predviđa 23.250 ha obuhvaćenih obavezama upravljanja staništima, genetskim resursima, pejzažom i trajnim pašnjacima i livadama, što znači potrebu za uključivanjem dodatnih 41.137 ha do 2030. godine; Izrada programa obaveza (ili u okviru eko-šema) koji će doprinijeti utvrđivanju količine upotrebe mineralnih đubriva i pesticida radi potencijalnog smanjenja upotrebe za 50%, i smanjenju prodaje antimikrobnih sredstava za uzgajanje životinja za 50% do 2030. godine; Izrada mjere koja će doprinijeti smanjenju gubitaka hranljivih materija za najmanje 50% do 2030. godine (u okviru eko-šeme ili uz obavezu, uključujući sadnju mahunarki); STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 119 Izrada programa koji će doprinijeti smanjenju GHG za 35% (u poređenju sa 1990. godinom), sprečavanjem šumskih požara i ulaganjem u šumarstvo (počevši od planiranja i implementacije M11 – mjere šumarstva u okviru IPARD III) i razvoja i implementacije mjere podrške organskoj proizvodnji i klimatskih mjera agrozaštite životne sredine (IPARD III, mjera M4); Razvoj dodatnog programa mjera sa obavezama (ili bez obaveza) sa višim standardima od GAEC i SMR, kao što su integrisano upravljanje štetnim organizmima i razvoj vodiča za njihovu primjenu; Izrada programa mjera sa obavezama i njihova pilot-implementacija kroz IAKS sistem (do pristupanja); Prilagođavanje budžeta u skladu sa odobrenim strateškim planom ZPP-a i puna implementacija – 35% budžeta za ruralni razvoj izdvojeno za Program agroekoloških, klimatskih mjera podrške organskoj proizvodnji sa višegodišnjim obavezama (AEC-Organic program) u trenutku pristupanja. 2.7.4.3 Mjere za poboljšanje kvaliteta života i diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima Treću grupu (III osa) u 2020. godini činile su dvije mjere: diverzifikacija na gazdinstvu i razvoj poslovanja; ruralni razvoj i izgradnja infrastrukture. Razvoj dodatnih aktivnosti na poljoprivrednim gazdinstvima, realizovane su komponente prerada hrane na gazdinstvu (MIDAS 2 – implementacija u 2021) i podrška u investicijama u katune (100.000 EUR). U okviru IPARD II, M7 – Diverzifikacija aktivnosti na poljoprivrednim gazdinstvima i razvoj preduzetništva, dobila je uslovnu akreditaciju od strane EK i spremna je za sprovođenje. Što se tiče ruralne infrastrukture, u toku je projekat IFAD RCTP (2017–2023) – do sada je izgrađeno ili obnovljeno 49 vodovodnih sistema i vodnih akumulacija od 50 ciljanih, što čini (98% konačnog cilja), obnovljeno je i izgrađeno 125 km puteva (104% konačnog cilja), uzimajući u obzir da je nakon preraspodjele sredstava konačni cilj povećan sa 90 na 120 km. Značaj puta u ruralnom području vrlo je važan za brzi transport lako kvarljivih proizvoda (svježe mlijeko, svježe maline), pogotovo za udaljenije proizvođače. Prioriteti za naredni period Prioriteti u narednom periodu su: Implementacija mjera diverzifikacija (IPARD II i IPARD III), LEADER i Ruralna infrastruktura (IPARD III) u okviru IPARD programa; Alokacija najmanje 5% budžeta za ruralni razvoj LEADER-u u trenutku pristupanja; Jačanje administrativnih kapaciteta u PRAG pravilima, kritično za implementaciju mjera ruralne infrastrukture EU; Nastavak saradnje sa IFAD-om kroz novi GORA projekat. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 120 Podrška mladim poljoprivrednicima Podrška mladim poljoprivrednicima u 2020. godini predstavlja 1,07% budžeta za ruralni razvoj, a 2017. godine bilo je 158 primalaca ove podrške. Prioriteti za naredni period Mjera za mlade poljoprivrednike će se preurediti kako bi se podstaklo preuzimanje poljoprivrednih gazdinstava uz petogodišnju obavezu vođenja gazdinstava i vezana direktna plaćanja; Mjera namijenjena mladima na poljoprivrednim gazdinstvima proširiće se i na podršku početnicima – preduzetnicima u poljoprivredi i šumarstvu, te mladim preduzetnicima u vanpoljoprivrednim djelatnostima u ruralnim područjima; Ostvariti udio u okviru omotnice ZPP u trenutku pristupanja od najmanje 3%. 2.7.5 EU, Svjetska banka i pomoć Ujedinjenih nacija Pomoć EU Pomoć EU sektoru poljoprivrede Crne Gore prvenstveno je prepoznata kroz apsorpciju Instrumenta za pretpristupnu pomoć (IPA). Glavni doprinos IPA fondova ogleda se kroz tekući IPARD II projekat, čiji budžet iznosi 39 miliona eura bespovratne pomoći EU, dok se očekuje da će doprinos za IPARD III biti 63 miliona eUra. Oblast poljoprivrede nije podržana kroz IPA II programski period, međutim, realizovana su dva značajna projekta u oblasti ribarstva i bezbjednosti hrane, veterinarstva i fitosanitarnih poslova: IPA 2014 „Unapređenje kontrole i upravljanja ribarstvom“ (Direktno upravljanje, budžet 500.000 EUR) i IPA 2014 „Podrška veterinarskom sektoru“ (Direktno upravlјanje, 2,3 miliona eura). Osim u oblasti ruralnog razvoja, pomoć EU u oblasti polјoprivrede bila je podržana i kroz Fond za pomoć u evropskim integracijama (EUIF), koji je finansirao dvokomponentni projekat u periodu 2018– 2019 – analizu i predloge šema direktnih plaćanja, i drugi u oblasti jačanja Integrisanog sistema uprave i kontrole, kojim upravlјa Direktorat za plaćanja, sa ukupno 180.000 eura. Štaviše, pomoć EU u oblasti polјoprivrede i ruralnog razvoja bila je prepoznata i kroz učešće u IPA II prekograničnim programima (Interreg CBC), odnosno projektu Food4Health, koji se sprovodi sa partnerima iz Italije i Albanije. Projekat je u toku i predviđeni budžet za MPŠV je 192.000 eura, od čega se 85% finansira direktno iz EU – 163.200,000 eura. Takođe, MPŠV je učestvovalo u Interreg projektima ARIEL i Blue Land u oblasti ribarstva, sa ukupnim doprinosom EU od 78.376 EUR (ARIEL) i 161.605 EUR (Blue Land). Osim toga, Direktorat za vodoprivredu i Uprava za vode učestvovale su u projektima IPA 2014 i IPA 2016, kojima rukovodi Ministarstvo održivog razvoja i turizma / Ministarstvo ekologije, a koji se odnose na implementaciju Okvirne direktive o vodama u Crnoj Gori. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 121 MPŠV se i dalje suočava sa velikim izazovima u procesu pristupanja EU, te je neophodno obezbijediti konstantno unapređenje administrativnih kapaciteta sa ciljem ispunjavanja završnih mjerila i kriterijuma za zatvaranje Poglavlja 11. Podrška Svjetske banke Svjetska banka je u periodu od juna 2009. do juna 2023. godine pružila podršku poljoprivredi kroz projekt Institucionalni razvoj i jačanje poljoprivrede u Crnoj Gori – MIDAS I i MIDAS II (Montenegro Institutional Development and Agriculture Strengthenning). Cilj projekta je unapređenje konkurentnosti poljoprivrede i ribarstva u Crnoj Gori kroz unapređenje pružanja državne podrške u skladu sa zahtjevima za pristupanje EU. Što se tiče unapređenja poljoprivredne djelatnosti, korišćenjem sredstava MIDAS-a ostvareni su sljedeći uticaji: • povećani prinosi (24,6% korisnika koji su sklopili ugovor); • smanjeni troškovi upotrebe mašina (24,1%); • poboljšani uslovi proizvodnje (21,5%); • smanjeno vrijeme obrade / procesa proizvodnje (19,5%). Podrška UN-a FAO podrška Crnoj Gori u periodu 2013–2015, kroz nacionalni programski okvir, utvrdila je pet prioritetnih područja: Izrada Nacionalne strategije poljoprivrede i ruralnog razvoja 2014–2020 – ključnog strateškog dokumenta koji daje osnovu za IPA II; Razvoj kapaciteta MPŠV upotrebom vještina kreiranja politika; Usklađivanje politike poljoprivrede i ruralnog razvoja sa standardima EU; Promocija dobre prakse u smanjenju uticaja klimatskih promjena na poljoprivredu – uključujući mjere za povećanje pripremljenosti ruralnog stanovništva i usklađivanje proizvodnih sistema kako bi se smanjila osjetljivost na suše i poplave; Promocija pilot-projekta ruralnog razvoja – uključujući povećanje tehničke pomoći grupama proizvođača i poljoprivrednoj strukturi za zajedničke aktivnosti, kao što su šumarstvo i stočarstvo. Nacionalni programski okvir (CPF) zajedničkog razvoja Vlade i vodećih partnera usklađen je sa Integrisanim programom UN-a (2010–2015), kao i sa nacionalnim razvojnim prioritetima Crne Gore. Implementacijom UN FAO projekta „Tehnička podrška uspostavljanju FADN sistema u Crnoj Gori“ započet je razvoj potpuno novog crnogorskog FADN softvera, sa podacima prikupljenim sa 30 gazdinstava. RCTP je prvi projekat Međunarodnog fonda za poljoprivredni razvoj (IFAD) u Crnoj Gori i predviđen je za implementaciju u roku od 72 mjeseca, počevši od jula 2017. Projekat sadrži dvije glavne komponente: stvaranje klastera lanaca vrijednosti za održivu i otpornu ruralnu transformaciju i STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 122 podrška razvoju ruralne infrastrukture klastera. Ukupna vrijednost projekta iznosi 16.86 mil EUR, od čega je IFAD izdvojio iznos od 5,76 mil. EUR, a doprinos Crne Gore 11,10 mil. EUR. Glavni cilj projekta je doprinos jačanju i transformaciji malih gazdinstava na sjeveru Crne Gore, omogućavajući im da postanu konkurentniji i otporniji na klimatske promjene. Projekat se realizuje u sedam crnogorskih opština: Nikšić, Šavnik, Žabljak, Mojkovac, Bijelo Polje, Berane i Petnjica, u četiri oblasti proizvodnje, u sektoru stočarstva: meso i mlijeko i mliječni proizvodi (ovce, koze i goveda), te u ratarskoj proizvodnji: maline i ostalo bobičasto voće i sjemenski krompir. Saradnja sa UN će biti nastavljena i tokom narednog programskog perioda 2023–2027. Planirane aktivnosti za naredni period Tokom perioda 2017–2020. uloženi su intenzivni napori u pogledu programiranja i apsorpcije preostalih sredstava IPA II dodijeljenih Sektoru poljoprivrede i ruralnog razvoja. Kao rezultat toga, odobren je projekat IPA 2018, sa finansijskim sporazumom potpisanim u decembru 2019. godine, koji je bio spreman za implementaciju 2020. godine. Zbog pandemije, budžet za ovaj projekat je prebačen u COVID fond za pomoć Crnoj Gori, što je faktički dovelo do otkazivanja projektnih aktivnosti. Po preporuci Evropske komisije, MPŠV će planirane aktivnosti iz IPA 2018 realizovati kroz projekat IPA 2021 „EU za podršku poljoprivredi u Crnoj Gori“, za koji je finansijski sporazum između Vlade Crne Gore i Evropske komisije potpisan u decembru 2022. Projekat će se realizovati kroz naredne tri komponente, sa budžetom od devet mil. EUR: Komponenta 1: Polјoprivreda i ruralni razvoj, budžet – 3,6 mil. EUR, modalitet implementacije – direktno upravlјanje. Ova komponenta podrazumijeva jačanje administrativnih kapaciteta MPŠV za usklađivanje i sprovođenje zajedničke polјoprivredne politike, jačanje kapaciteta Direktorata za plaćanja da postane potpuno funkcionalna Agencija za plaćanja i jačanje kapaciteta za upravlјanje i razmjenu podataka za održivo upravljanje šumama; Komponenta 2: Bezbjednost hrane, veterinarski i fitosanitarni poslovi, budžet – 3,4 mil. EUR, modalitet implementacije – indirektno upravlјanje. Ova komponenta podrazumijeva jačanje administrativnih kapaciteta Uprave za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove za implementaciju poglavlјa 12 evropskog zakonodavstva, unapređenje kontrole nad uvozom robe veterinarskog i fitosanitarnog porijekla, unapređenje upravlјanja i kontrole sistema bezbjednosti hrane i dalјi razvoj sistema za upravlјanje životinjskim nusproizvodima; Komponenta 3: Ribarstvo, budžet – dva miliona eura, modalitet implementacije – direktno upravlјanje. Ova komponenta podrazumijeva unapređenje administrativnih i inspekcijskih kapaciteta Uprave za ribarstvo za razvoj i sprovođenje politike, dalјi razvoj informacionog sistema ribarstva i obezbjeđivanje efektivne kontrole, inspekcije i sprovođenja pravila ZFP. Pored implementacije IPA 2021, MPŠV kontinuirano doprinosi strateškom odgovoru Crne Gore IPA III, sa planom programiranja i realizacije projekata za period 2025–2027. MPŠV će tražiti podršku u sljedećim sektorima: polјoprivreda i ruralni razvoj, šumarstvo, ribarstvo i bezbjednost hrane, veterinarski i fitosanitarni poslovi. Predlozi projekata obuhvataju jačanje kapaciteta kroz tehničku STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 123 pomoć, twinning i nabavke, a prepoznati su u skladu sa strateškim i operativnim cilјevima navedenim u ovom dokumentu. Buduća saradnja: Projekat „Gora“ se priprema u saradnji sa IFAD-om – projekat prilagođavanja klimatskim promjenama i otpornosti u planinskim područjima Crne Gore. Crna Gora je imala pravo na 10 miliona dolara grant podrške iz Adaptacionog fonda, što je iskorišćeno za dizajn „Gora“ projekta. Projekat će imati tri komponente: komponenta 1 – razvoj otpornog ekosistema kroz integrisano upravljanje teritorijom i lokalitetom; komponenta 2 – razvoj održivih domaćinstava kroz ekonomski održivi razvoj; komponenta 3 – podrška Ministarstvu ekologije u implementaciji adaptivnih rješenja za planinska područja u politikama i strategijama. 2.8 SWOT ANALIZA I IDENTIFIKACIJA POTREBA Na osnovu analize stanja u poljoprivredi i ruralnom razvoju, SWOT analiza sumira snage i slabosti, mogućnosti i prijetnje sa kojima se poljoprivreda i ruralna područja mogu suočiti u narednom periodu i služi kao osnova za identifikaciju potreba. Detaljan SWOT je dostupan u Aneksu 2. 2.8.1 Rezime SWOT analize Tabela 87: Sumirana SWOT analiza S (snage – strengths) W (slabosti – weaknesses) • Obilje dostupnih resursa za proizvodnju – zemljište, voda, šume • Bogat biodiverzitet, prisutnost autohtonih vrsta, rasa i sorti u različitim sektorima (masline, vino, stočarstvo) • Proizvodnja hrane u Crnoj Gori je tradicionalna i održiva, njeno učešće u ukupnoj BDV ostaje isto i u kriznim situacijama • Povoljna klima za mnoge vrste proizvodnje • Velika potražnja na domaćem tržištu za proizvodima višeg cjenovnog ranga (vino, jagnjetina, pršut, sirevi) • Dobri uslovi za organsku proizvodnju • Evidentne promjene u institucionalnom okviru u posljednjem periodu • Evidentan interes proizvođača i prerađivača za unapređenje pogona za primarnu proizvodnju i preradu • Povećana potražnja za ruralnim turizmom i lokalno proizvedenom hranom • Dobra dostupnost podrške • Loša samodovoljnost i sve više cijene hrane • 160.000 ha poljoprivrednog zemljišta se ne koristi za poljoprivredu • Smanjivanje ukupnog broja životinja • Niski prihodi i nestabilni poslovi u poljoprivredi • Nepovoljni demografski trendovi i starosna struktura u ruralnim područjima koji rezultiraju nedostatkom radne snage • Većina proizvodnje je ekstenzivna sa varijabilnim prinosima • Nizak nivo znanja i specijalizacije u proizvodnji • Nizak nivo proizvodnje po jedinici gazdinstva • Mali i usitnjeni posjedi • Relativno visoke cijene inputa, koje utiču na cijenu finalnih proizvoda • Nizak nivo tržišne prodaje lokalno proizvedene hrane • Loša saradnja i nedostatak čvrstih oblika povezanosti svih aktera u proizvodnom lancu • Nedovoljan nivo standarda kvaliteta • Nizak nivo linija i centara za skupljanje mlijeka • Proizvodni objekti nijesu u skladu sa EU standardima STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 124 • Nedostatak javne svijesti o prednostima domaćih proizvoda • Većina područja za poljoprivrednu proizvodnju su teško dostupna • Loša infrastruktura u većem dijelu ruralnih područja • Nedovoljno razvijen sistem statistika i analitika u poljoprivredi • Slaba promocija i marketing crnogorske hrane • Slaba upotreba podrške u poljoprivredi O (mogućnosti – opportunities) T (prijetnje – threats) • Povećanje korišćenja resursa u poljoprivredi • Podizanje samodovoljnosti smanjenjem uvoza • Stablilizacija i povećanje prinosa u primarnoj proizvodnji • Povećanje saradnje za agregaciju proizvodnje i prerade, obezbjeđenje održivog korišćenja proizvedenih poljoprivrednih proizvoda • Jačanje marketinga lokalno proizvedene hrane • Povećanje količine hrane proizvedene u okviru šema kvaliteta i organske hrane • Jačanje stabilnosti raspoložive radne snage u poljoprivredi u kombinaciji sa nepoljoprivrednim aktivnostima na gazdinstvu • Povećanje dostupnosti sredstava za start-up • Povećanje udjela mladih i novih poljoprivrednika i njihovih porodica • Povećanje korišćenja IPARD sredstava • Povećanje izvoza konkurentnih proizvoda • Brži tehnološki razvoj, jačanje stručnih vještina i institucija koje podržavaju razvoj poljoprivrede • Razvoj robne marke i marketinške strategije za crnogorsku hranu • Jačanje savjetodavne službe usko povezane sa istraživanjem • Razvoj inovativnih programa za proizvodnju hrane kroz saradnju poljoprivrednika, savjetodavnih i naučnih organizacija • Uključivanje svih ključnih potreba u strateški plan ZPP • Dalja depopulacija ruralnih područja i napuštanje poljoprivrednog zemljišta i resursa • Dalje smanjenje samodovoljnosti hranom i povećanje uvoza i cijena hrane dovelo bi do povećanog rizika od siromaštva • Domaći proizvodi imaju mali tržišni udio Tabela 88: Rizici i akcije ublažavanja Rizik Ublažavanje Rizik od nestašice hrane na globalnom nivou (nedostatak uvezene robe) Samodovoljnost u snabdijevanju hranom i adekvatno upravljanje kapacitetima STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 125 Rizik od velikog broja izbjeglica (nedovoljno hrane za sve) Rizik povećanja cijene inputa usljed inflacije Rizici od ekstremnih klimatskih promjena, bolesti životinja i štetnih organizama bilja koji utiču na poljoprivrednu proizvodnju Prioriteti intervencija Ulaganja sa niskim troškovima potrošnje energije, niskim troškovima nabavljenih mineralnih đubriva i pesticida Ulaganja uz korišćenje obnovljivih izvora, korišćenje autohtonih rasa, sjemena i sadnog materijala Ulaganja u zaštitne šume Ulaganja u racionalnu potrošnju vode, korišćenje sistema za navodnjavanje i plastenika i ulaganja u zaštitu od grada, oluja i vjetra Ulaganja u osiguranje imovine, usjeva i stoke Padaju otkupne cijene Otkup nije kontinuiran Prioriteti ulaganjima u saradnju koja bi ojačala pregovaračku poziciju poljoprivrednih proizvođača, sigurnost otkupa, prerade i uključivanja u trgovinske linije ili šeme kvaliteta 2.8.2 Identifikacija potreba Na osnovu analize stanja i rezultata prikazanih u SWOT-u, izdvojene su prednosti koje se mogu pretvoriti u mogućnosti i doprinijeti dinamičnijem rastu i razvoju poljoprivrednog sektora i ruralnih područja. Otklanjanje slabosti doprinosi postizanju tih mogućnosti, dok prijetnje opisuju moguću situaciju ako se aktivnosti za poboljšanje ne preduzmu. Opšti zaključak je da poljoprivredni sektor i ruralna područja u Crnoj Gori posjeduju značajne resurse, kako po obimu tako i po raznovrsnosti, koji pružaju značajne mogućnosti za samodovoljnost, rast, diverzifikaciju proizvoda i usluga i povećanje kvaliteta života na selu. 2.8.2.1 Ključna potreba 1: Očuvati i povećati prirodne i ljudske resurse za proizvodnju hrane Do sada je samo 13.400 (od 43.800) gazdinstava uključeno u okvir poljoprivredne politike i registrovano u registru gazdinstava, pokrivajući samo 3,5% nacionalne KPP zemljišta, 38% UG životinja u uzgoju i 33% krava u proizvodnji mlijeka. Kako bi očuvali proizvodnju hrane, a takođe dali i mogućnost da postojeći poljoprivrednici povećavaju proizvodnju, potrebno je da registruju što više resursa za proizvodnju hrane u zemlji kako bi se njome upravljalo kroz mjere poljoprivredne politike. Ovo će doprinijeti lakšem pristupu poljoprivrednika podršci, a samim tim i podizanju prihoda proizvođača, koji će doprinijeti proširenim nacionalnim resursima za proizvodnju hrane, kojima se upravlja u skladu sa standardima EU. 2.8.2.2 Ključna potreba 2: Aktivirati neobrađeno poljoprivredno zemljište i spriječiti korišćenje poljoprivrednog zemljišta u nepoljoprivredne svrhe U Prostornom planu Crne Gore (2007–2020) raspoloživo poljoprivredno zemljište naznačeno je na 514.501 ha. Podaci Monstata (2016) pokazuju da raspoloživo zemljište za poljoprivredu iznosi 334.049 ha, što ukazuje na značajno učešće konverzije poljoprivrednog zemljišta za druge namjene STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 126 ili napuštanje zemljišta. Postoji jaka potreba za uspostavljanjem realnog stanja korišćenja poljoprivrednog zemljišta i pripremom odgovarajuće pravne podloge koja bi obezbijedila očuvanje, zaštitu i revitalizaciju poljoprivrednog zemljišta. 2.8.2.3 Ključna potreba 3: Poboljšati samodovoljnost snabdijevanja hranom Crna Gora uveliko zavisi od uvoza hrane. Udio uvoza hrane u ukupnom uvozu iznosi 22%. Sa druge strane, Crna Gora se suočava sa veoma niskom samoodrživošću u snabdijevanju pšenicom i mlinskim proizvodima (3,1%) i umjereno niskom samoodrživošću u snabdijevanju voćem (20–80%) i povrćem (paradajz 36%, luk 56% itd.). Mogućnost povećanja ponude hrane biljnog porijekla ograničena je, ali ipak postoje mogućnosti da se poveća efikasnost i korišćenje oko 160.000 ha poljoprivrednog zemljišta koje se ne koristi za poljoprivrednu proizvodnju. Crna Gora je oko 60% samodovoljna proizvodima životinjskog porijekla, mlijekom i mesom, samo 10% svinjskim i 40% živinskim mesom. Prema statistici (2020), u Crnoj Gori ima oko 106.000 UG, od čega su 67.600 (63%) goveda, 55.500 krave starosti dvije i više godina, što predstavlja potencijal za oko 300 miliona litara mlijeka bez povećanja stočnog fonda. 2.8.2.4 Ključna potreba 4: Poboljšati efikasno korišćenje prirodnih resursa za proizvodnju hrane, što će rezultirati otpornom proizvodnjom i stabilizovati prinos Proizvodnja hrane na malim gazdinstvima nije beznačajna u Crnoj Gori. Na okućnicama se proizvodi 12% povrća, 70% voća u ekstenzivnim voćnjacima, 67% krava za proizvodnju mlijeka koje nije ili je djelimično uključeno u sistem kontrole kvaliteta. Stoga, postoji potreba da se u budućnosti promovišu, ohrabre i podrže proizvođači da se bave ekstenzivnom proizvodnjom na način koji će rezultirati stabilnim prinosima proizvedene hrane, u skladu sa dobrom poljoprivrednom praksom i zakonskim zahtjevima upravljanja, u skladu sa pravnim tekovinama EU. Istovremeno, postoji potreba da se pojednostave administrativne procedure vezane za pristup podršci u poljoprivredi, da se obezbijede adekvatna znanja i savjetodavna podrška u tehnikama koje bi generisale više prinose i usklađenost sa dobrom poljoprivrednom praksom i zahtjevima upravljanja. 2.8.2.5 Ključna potreba 5: Povećati otpornost poljoprivrede na negativne pojave Sve češće spoljne krizne situacije, kao što su klimatske promjene, globalna kriza bezbjednosti hrane i pandemija, predstavljaju prijetnju proizvodnji u poljoprivredi. U Crnoj Gori već nekoliko godina postoje instrumenti za ublažavanje posljedica prirodnih katastrofa, koje koristi oko 2% poljoprivrednika. Postoji potreba da se nastavi i poveća udio poljoprivrednika sa osiguranjem prihoda. Investicije koje pomažu u ublažavanju štetnih efekata klimatskih promjena, kao što su sistemi za zaštitu od grada, mraza ili sistemi za navodnjavanje, takođe treba da dobiju veću podršku. Ovo će doprinijeti stabilnijim prihodima poljoprivrednika, što će dovesti do kontinuiteta upravljanja resursima za proizvodnju hrane u Crnoj Gori. 2.8.2.6 Ključna potreba 6: Povećati efikasnost i dodatnu vrijednost poljoprivredne proizvodnje i prerade U cilju povećanja efikasnosti poljoprivredne proizvodnje, kao i prerade, potrebno je ulagati u opremu za proizvodnju, skladištenje i čuvanje i preradu u skladu sa standardima bezbjednosti hrane, smanjiti potrebe za radnom snagom i uticaj na životnu sredinu, te doprinijeti dobrobiti i zdravlju životinja. Postojala je investiciona podrška za obnovu poljoprivredne mehanizacije od 2011. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 127 godine, i dalje postoji interesovanje za investicije, posebno na malim poljoprivrednim gazdinstvima. U okviru IPARD II programa za modernizaciju poljoprivredne proizvodnje i prerade postoje raspoloživa sredstva, koja se koriste 28,1%. U budućnosti je potrebno ta raspoloživa sredstva bolje iskoristiti. 2.8.2.7 Ključna potreba 7: Povećati nivo saradnje u snabdijevanju hranom i smanjiti rasipanje hrane U Crnoj Gori postoji niz nevladinih organizacija, udruženja, klastera i drugih oblika organizovanja proizvođača. Međutim, do sada ne postoji organizacija proizvođača nalik na one u EU. Da bi se crnogorskom stanovništvu isporučila prepoznatljiva bezbjedna domaća hrana po prihvatljivim cijenama i ostvarili prihodi uporedivi sa drugim privrednim granama, potrebno je povećati obim i kvalitet proizvodnje, uskladiti logističke i prerađivačke kapacitete i uspostaviti prepoznatljivu mrežu marketinških punktova, uz podršku promotivnim aktivnostima. Stoga, postoji jaka potreba za konsolidacijom dosadašnjih napora u saradnji, podsticanjem uključivanja što većeg broja zainteresovanih strana u saradnju i pružanjem podrške u kreiranju i formulisanju operativnih programa. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 128 2.8.2.8 Ključna potreba 8: Povećati obim proizvedene hrane uključene u šeme kvaliteta i organsku proizvodnju Postoji potreba za povećanjem obima proizvedene hrane koja može postići bolju cijenu na tržištu i veću potražnju tokom turističke sezone. Da bi se obezbijedio adekvatan obim proizvodnje hrane sa dodatnom vrijednošću, postoji potreba da se promovišu i podrže proizvodi koji su uključeni u šeme kvaliteta i organsku proizvodnju. Kako bi se iskoristile prednosti netaknute prirode, postoji prilika da se razviju nacionalne šeme sa dodatom vrijednošću, izrađene u skladu sa zahtjevima upravljanja koji prevazilaze GAEC i SMR-a. 2.8.2.9 Ključna potreba 9: Podsticati poljoprivrednu proizvodnju koja doprinosi zaštiti prirode i definisati zahtjeve upravljanja u zaštićenim područjima Međunarodne obaveze Crne Gore su: Smanjiti nacionalne emisije gasova sa efektom staklene bašte (GHG) za najmanje 35% do 2030. godine (u poređenju sa 1990), neutralne do 2050. godine; Smanjiti upotrebu i rizik od pesticida za 50% do 2030. godine; Smanjiti prodaju antimikrobnih sredstava za uzgoj životinja i životinja iz akvakulture do 2030. za 50%; Smanjiti gubitke hranljivih materija za najmanje 50% do 2030. godine; Smanjiti upotrebu đubriva za najmanje 20% do 2030. godine; Ostvariti 25% poljoprivrednog zemljišta pod organskom poljoprivredom do 2030. godine; Povećati obim zemljišta za biodiverzitet, uključujući poljoprivredno zemljište pod visokim karakteristikama pejzaža. Za ispunjavanje međunarodnih obaveza Crne Gore u vezi sa upotrebom pesticida i đubriva, očuvanjem biodiverziteta, pejzaža i ugroženih vrsta i povećanjem plodnosti zemljišta, neophodno je razvijati i primjenjivati pravila proizvodnje u poljoprivredi koja doprinose zaštiti prirode (eko šeme, programi za višegodišnje agroekološke, klimatske i organske obaveze), kao i podršku neproduktivnim investicijama u poljoprivredi (kao što su suvozidi, žive ograde, vodene tačke, prevencija erozije zemljišta, itd) i šumarstvu (kao što je zaštitno pošumljavanje, pretvaranje degradirane šume u otpornu šumu, zaštita šuma od šumskih požara i obnavljanje oštećenih šuma nakon šumskih požara). Takođe postoji potreba da se utvrde poljoprivredne prakse i druge prakse koje će doprinijeti otpornosti područja sa zakonskim ograničenjima. 2.8.2.10 Ključna potreba 10: Olakšati generacijsku obnovu u poljoprivredi Nepovoljna starosna struktura poljoprivrednika i intenzivne migracije mladih u urbana područja predstavljaju prijetnju kontinuitetu poljoprivredne proizvodnje. Kako bi se očuvali upravljanje zemljištem za proizvodnju hrane i efikasnost proizvodnje, neophodno je olakšati generacijsku obnovu gazdinstava. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 129 2.8.2.11 Ključna potreba 11: Podići kvalitet ruralne infrastrukture Infrastruktura je veoma važna osnova za kvalitet života. S obzirom na geografske karakteristike područja, postoji veliki disparitet u opremljenosti osnovne komunalne infrastrukture u različitim područjima Crne Gore, kao i između urbanih i ruralnih područja, što doprinosi sve većoj migraciji mladih iz sjevernog u središnji i primorski region. Podsticanje razvoja i unapređenja osnovne infrastrukture jedan je od preduslova za razvoj ravnomjernog privrednog rasta u ruralnom području i za unapređenje socio-ekonomskih uslova života seoskog stanovništva u Crnoj Gori, kao i pokretač za projektovanje pametnih sela. 2.8.2.12 Ključna potreba 12: Omogućiti vanpoljoprivredne aktivnosti u ruralnim područjima Otežani uslovi rada, visok intenzitet rada i nizak prihod od poljoprivredne proizvodnje, male mogućnosti za alternativni prihod, posebno za članove porodice u ruralnim područjima i starenje stanovništva, mogu dovesti do daljeg smanjenja obradivih površina i poljoprivredne proizvodnje u slabije razvijenim i planinskim područjima. Da bi se smanjila migracija u druge regione, neophodno je (i) integrisati prioritete u skladu sa Zakonom o regionalnom razvoju u procedure odobravanja podrške, (ii) obezbijediti lak pristup početnom kapitalu za mlade i nove poljoprivrednike i njihove porodice u ruralnim sredinama. Takođe je neophodno podržati otvaranje radnih mjesta i preduzetničke inicijative koje doprinose boljem životu u ruralnim područjima, uključujući (iii) nepoljoprivredne aktivnosti na gazdinstvu (kao što su prerada na imanju, seoski turizam, tradicionalni zanati), (iv) komplementarne aktivnosti koje bi podržale promociju i marketing u vezi sa lokalnim poljoprivrednim proizvodima (lokalne prodavnice, otvorene pijace, saradnja sa turističkim objektima, lokalnim školama i javnim institucijama), (v) aktivnosti za zajedničko dobro u ruralnim područjima kao usluge mobilnosti, usluge koje doprinose socijalnom uključivanju i međugeneracijske razmjene. 2.8.2.13 Ključna potreba 13: Olakšati razvoj i implementaciju lokalnih razvojnih strategija Postoji potreba da se olakša razvoj i implementacija lokalnih strategija koje su dobro prilagođene i usklađene sa lokalnim prednostima i ograničenjima u ruralnim područjima. 2.8.2.14 Ključna potreba 14: Omogućiti kontinuiranu upotrebu znanja u poljoprivredi Neophodno je razviti i napraviti operativan integrisani okvir za upravljanje znanjem u poljoprivredi koji će podržati poljoprivrednike u korišćenju najboljih praksi u poljoprivrednoj proizvodnji, obezbjeđujući najnovije naučne informacije, savjetodavne usluge i savjetodavno praćenje sa naknadnim savjetima. Takođe je neophodno napraviti kompetentnu specijalizovanu savjetodavnu pomoć kao stalnu podršku poljoprivrednicima u korišćenju dobrih poljoprivrednih praksi i praksi koje prevazilaze zakonske zahtjeve upravljanja, a koja bi posebno bila dostupna poljoprivrednicima početnicima i mladim poljoprivrednicima pri osnivanju, planiranju i upravljanju svojim gazdinstvima. 2.8.2.15 Ključna potreba 15: Uspostaviti usaglašen okvir za implementaciju mjera ZPP u Crnoj Gori Crnogorski pravni okvir u poljoprivredi je uglavnom usklađen sa pravnim tekovinama EU, a popunjavanje svih praznina je detaljno uključeno u Akcioni plan. Međutim, postoji izazov da se mjere prilagode kako bi bile usklađene sa ZPP-om, da se pripremi strateški plan ZPP-a i pregovara crnogorska budžetska omotnica u okviru ZPP. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 130 2.8.2.16 Ključna potreba 16: Povećati efikasnost implementacije programa Direktorat za plaćanja je buduća Agencija za plaćanja. Akreditovan je za sprovođenje IPARD programa. Direkcija za plaćanja takođe sprovodi program nacionalnih šema direktnih plaćanja po hektaru, poput onih u ZPP-u. S druge strane, najveći dio mjera Agrobudžeta (nacionalne mjere ruralnog razvoja, direktna plaćanja po grlu) ne sprovodi Direktorat za plaćanje. Implementacija IPARD programa je spora zbog COVID-19, pa i zbog zahtjevne papirologije, a i lakše dostupne nacionalne podrške. Dakle, postoji potreba da se poljoprivrednicima olakša pristup podršci. Da bi Crna Gora u 2025. godini bila usklađena sa ZPP-om, potrebno je što prije prilagoditi i prenijeti mjere koje će se sprovoditi u okviru ZPP-a u buduću Agenciju za plaćanja. 2.8.2.17 Ključna potreba 17: Povećati kvalitet statistike i drugih informacija za upravljanje poljoprivredom i ruralnim razvojem Popis u poljoprivredi u Crnoj Gori ne sprovodi se od 2010. godine, ekonomski računi u poljoprivredi ne postoje, istraživanje strukture gazdinstava je sprovedeno 2016. godine. Crnogorski FADN je u pilot-fazi, a sistem izvještavanja o cijenama poljoprivrednih proizvoda nije uspostavljen. S druge strane, uspostavljene su i operativne najvažnije baze podataka – Registar poljoprivrednih gazdinstava, LPIS i Jedinstveni registar aplikacija – njihova integracija je planirana za pomoć u statističkom izvještavanju i redovnom godišnjem izvještavanju MPŠV. Neophodno je ojačati statistički sistem zasnovan na dokazima, koji bi pružio čvrste informacije za analizu sektora, planiranje i koji će rezultirati mjerljivim praćenjem postignutih rezultata. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 131 3. STRATEŠKI CILJEVI, OPERATIVNI CILJEVI SA PRATEĆIM POKAZATELJIMA USPJEHA 3.1 STRATEŠKI CILJEVI I POTREBE Strateški cilj 1: POVEĆANJE OTPORNOSTI I KONKURENTNOSTI PROIZVODNJE I PRERADE BEZBJEDNE HRANE 1. Očuvati i povećati korišćenje prirodnih i ljudskih resursa za proizvodnju hrane 2. Aktivirati neobrađeno poljoprivredno zemljište i spriječiti korišćenje poljoprivrednog zemljišta u nepoljoprivredne svrhe 3. Poboljšati samodovoljnost snabdijevanja hranom 4. Poboljšati efikasno korišćenje prirodnih resursa za proizvodnju hrane, što će rezultirati otpornom proizvodnjom i stabilnim prinosima 5. Povećati otpornost prihoda poljoprivrede na negativne pojave 6. Povećati efikasnost i dodatnu vrijednost poljoprivredne proizvodnje i prerade 7. Povećati nivo saradnje u snabdijevanju hranom i smanjiti rasipanje hrane 8. Povećati obim proizvedene hrane uključene u šeme kvaliteta i organsku proizvodnju Strateški cilj 2: OBEZBIJEDITI EFIKASNO UPRAVLJANJE PRIRODNIM RESURSIMA CRNE GORE I OSTVARITI CILJEVE ZELENE AGENDE 9. Podsticati poljoprivrednu proizvodnju koja doprinosi zaštiti prirode i razviti zahtjeve upravljanja u zaštićenim područjima Strateški cilj 3: PODIZANJE KVALITETA ŽIVOTA I OBIMA EKONOMSKIH AKTIVNOSTI U RURALNIM PODRUČJIMA 10. Olakšati generacijsku obnovu u poljoprivredi 11. Podići kvalitet ruralne infrastrukture 12. Olakšati aktivnosti van gazdinstva u ruralnim područjima 13. Olakšati razvoj i implementaciju lokalnih razvojnih strategija Strateški cilj 4: IZGRADITI MREŽU TRANSFERA ZNANJA I PRIMJENE NOVIH TEHNOLOGIJA U CILJU POVEĆANJA BEZBJEDNOSTI HRANE, POVEĆANJA KONKURENTNOSTI I ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE 14. Olakšati kontinuiranu upotrebu znanja u poljoprivredi Strateški cilj 5: EFIKASNO I TRANSPARENTNO UPRAVLJANJE POLJOPRIVREDNIM I RURALNIM RAZVOJNIM POLITIKAMA 15. Uspostaviti usaglašen okvir za implementaciju mjera ZPP u Crnoj Gori 16. Povećati efikasnost implementacije programa 17. Povećati kvalitet statistike i drugih informacija za upravljanje poljoprivredom i ruralnim razvojem 3.2 STRATEŠKI CILJEVI, OPERATIVNI CILJEVI I INDIKATORI Strateški ciljevi će se postići kroz operativne ciljeve. Kako bi se ciljevi i aktivnosti ove strategije što više približili budućem Strateškom planu Crne Gore za implementaciju ZPP-a, operativni ciljevi su usklađeni sa specifičnim ciljevima EU ZPP-a. Indikatori za mjerenje operativnih ciljeva su u skladu sa definicijama i oznakama rezultata definisanim EU Reg 2115/2021, Aneks 1. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 132 Tabela 89: Strateški ciljevi, operativni ciljevi i potrebe STRATEŠKI CILJEVI OPERATIVNI CILJEVI KLJUČNE POTREBE A) Povećati otpornost i konkurentnost proizvodnje i prerade bezbjedne hrane 1) Podržati održiv prihod gazdinstava i stabilnost poljoprivrednog sektora kako bi se poboljšala dugoročna sigurnost hrane i poljoprivredna raznovrsnost, kao i da bi se osigurala ekonomska održivost poljoprivredne proizvodnje 1. Očuvati i povećati korišćenje prirodnih i ljudskih resursa za proizvodnju hrane 2. Aktivirati neobrađeno poljoprivredno zemljište i spriječiti korišćenje poljoprivrednog zemljišta u nepoljoprivredne svrhe 3. Poboljšati samodovoljnost snabdijevanja hranom i zamijeniti uvoz lokalnom proizvodnjom 4. Poboljšati efikasno korišćenje prirodnih resursa za proizvodnju hrane, što će rezultirati otpornom proizvodnjom i stabilnim prinosima 5. Povećati otpornost prihoda poljoprivrede na negativne pojave 6. Povećati efikasnost i dodatnu vrijednost poljoprivredne proizvodnje i prerade 7. Povećati nivo saradnje u snabdijevanju hranom i smanjiti rasipanje hrane 8. Povećati obim proizvedene hrane uključene u šeme kvaliteta i organsku proizvodnju 9. Razvijati poljoprivrednu proizvodnju koja doprinosi zaštiti prirode i definisati zahtjeve upravljanja u zaštićenim područjima 10. Olakšati generacijsku obnovu u poljoprivredi 11. Podići kvalitet ruralne infrastrukture 12. Olakšati aktivnosti van gazdinstva u ruralnim područjima 13. Olakšati razvoj i implementaciju lokalnih razvojnih strategija 14. Olakšati kontinuiranu upotrebu znanja u poljoprivredi 2) Poboljšati tržišnu orijentaciju i povećati konkurentnost gazdinstava, kako kratkoročno tako i dugoročno, uključujući veći fokus na istraživanje, tehnologiju i digitalizaciju 3) Poboljšati poziciju poljoprivrednika u lancu vrijednosti hrane 4) Poboljšati odgovor poljoprivrede na društvene zahtjeve za hranom i zdravljem, uključujući visokokvalitetnu i bezbjednu hranu proizvedenu na održiv način, kako bi se smanjilo rasipanje hrane, kao i za poboljšanje dobrobiti životinja i suzbijanje otpornosti na antimikrobne ljekove B) Osigurati efikasno upravljanje prirodnim resursima Crne Gore i ostvariti ciljeve Zelene agende 5) Doprinijeti ublažavanju klimatskih uticaja smanjenjem emisije gasova staklene bašte i poboljšavanjem sekvestracije ugljenika, kao i promovisanjem održive energije 6) Podržati održivi razvoj i efikasno upravljanje prirodnim resursima kao što su voda, zemljište i vazduh, uključujući smanjenje zavisnosti od hemikalija 7) Doprinijeti zaustavljanju procesa gubitka biodiverziteta C) Podići kvalitet života i obim ekonomskih aktivnosti u 8) Privući i podržati mlade poljoprivrednike i nove poljoprivrednike i olakšati održivi STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 133 ruralnim područjima poslovni razvoj u ruralnim područjima (SO7) 9) Promovisati zapošljavanje, rast, rodnu ravnopravnost, što podrazumijeva učešće žena u poljoprivredi, socijalno uključivanje i lokalni razvoj u ruralnim područjima, uključujući kružnu bioekonomiju i održivo šumarstvo D) Izgraditi mrežu prenosa znanja i primjene novih tehnologija u cilju povećanja bezbjednosti hrane, povećanja konkurentnosti i zaštite životne sredine 10) Modernizovati poljoprivredu i ruralna područja podsticanjem i dijeljenjem znanja, inovacija i digitalizacije u poljoprivredi i ruralnim područjima i promovisanjem njihove upotrebe među poljoprivrednicima kroz bolji pristup istraživanju, inovacijama, razmjeni znanja i obuci E) Upravljanje politikama poljoprivrednog i ruralnog razvoja efikasno i transparentno 11) Usaglasiti zakonodavni i institucionalni okvir sa pravnim tekovinama EU 15. Uspostaviti usaglašen okvir za implementaciju mjera ZPP u Crnoj Gori 16. Povećati efikasnost implementacije programa 12) Ojačati infrastrukture i sisteme za sprovođenje mjera zajedničke poljoprivredne politike EU u Agenciji za plaćanja 13) Poboljšati analitičku i statističku funkciju MPŠV 17. Povećati kvalitet statistike i drugih informacija za upravljanje poljoprivredom i ruralnim razvojem Radi prilagođavanja, u ovu strategiju su uključeni svi indikatori usklađeni sa ZPP-om, iako neki od njih trenutno nijesu mjerljivi, odnosno ne prati ih zvanična statistika. Njihovo praćenje će se obaviti kroz aktivnosti na jačanju statističke funkcije MPŠV i biće uspostavljeno tokom izrade Strateškog plana ZPP Crne Gore. Tabela 90: Hijerarhija ciljeva i mapiranje indikatora metodologije u indikatore ZPP Nivo Indikatori uspješnosti definisani metodologijom EU Reg 2115/2021 (Aneks I) Strateški ciljevi Indikatori uticaja Indikatori uticaja (Aneks I EU Reg 2115/2021) Operativni ciljevi Indikatori učinka (Indikatori ishoda) Indikatori učinka (results – Aneks I EU Reg 2115/2021) Aktivnosti/ Intervencije Indikatori rezultata (Indikatori izlaza) Indikatori izlaza (output – Aneks I EU Reg 2115/2021) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 134 Strateški cilj 1: Povećati otpornost i konkurentnost proizvodnje i prerade bezbjedne hrane A.1 Operativni cilj 1: Podržati održiv prihod gazdinstava i otpornost poljoprivrednog sektora kako bi se poboljšala dugoročna sigurnost hrane i poljoprivredna raznolikost, kao i da bi se osigurala ekonomska održivost poljoprivredne proizvodnje Opis: U 2020. godini bilo je 13.400 gazdinstava registrovanih u registru gazdinstava koja su primala podršku u poljoprivredi. Od toga, 6.700 je primalo direktnu podršku u stočarskoj proizvodnji (50%). U sistemu podrške bilo je 9.012 ha zemljišta (gazdinstva u biljnoj proizvodnji, pašnjaci i livade nijesu bili podržani). Alate za upravljanje rizikom u 2020. koristilo je 2% poljoprivrednika. Da bi se mogli završiti pregovori o alokaciji ZPP-a, sve površine treba da budu upisane u Registar poljoprivrednih gazdinstava do 2025. godine. Cilj je da se do 2025. broj gazdinstava upisanih u Registar poveća na 25.000 (16.700 već u aprilu 2022. godine), uz uključivanje gazdinstava sa pašnjacima i livadama u šeme podrške. Evidentirano zemljište će se povećati na 80% ukupnog raspoloživog zemljišta za biljnu proizvodnju (12.400 ha) i 243.300 ha pašnjaka i livada koji su uglavnom u državnoj svojini. Što se tiče životinja, u 2020. godini samo 40.600 UG je bilo uključeno u šeme podrške (38%), zbog nedostatka zemljišta na gazdinstvima sa stočarskom proizvodnjom, decentralizovanog sistema subvencija i mjera koje nijesu usklađene sa EU (ne plaćaju se direktno poljoprivrednicima). Planirano je da se 77% UG (82.000 od 106.000) uključi u šeme podrške do 2025. godine i 80% UG (84.000) 2028. godine. Broj mladih poljoprivrednika uključenih u šeme subvencija za direktna plaćanja u 2020. godini iznosio je 580 (4,3%). Za naredne godine planirani iznos je 3% alokacije po hektaru za direktna plaćanja za podršku mladim poljoprivrednicima. Što se tiče povećanja samodovoljnosti pšenicom, postoji mogućnost gajenja ozime pšenice korišćenjem oko 10-20.000 ha livada u privatnom vlasništvu (kako je navedeno u Registru gazdinstava). Poljoprivrednim proizvođačima biće omogućena dodatna podrška za proizvodnju na područjima sa prirodnim ograničenjima. Definicija i kriterijumi za podršku biće definisani do 2025. godine, ali je indikativni cilj na kraju 2028. da obuhvati 50% gazdinstava uključenih u podršku proizvodnji na područjima koja su manje pogodna za poljoprivrednu proizvodnju. Ključne adresirane potrebe: • Očuvati i povećati korišćenje prirodnih i ljudskih resursa za proizvodnju hrane • Aktivirati neobrađeno poljoprivredno zemljište i spriječiti korišćenje poljoprivrednog zemljišta u nepoljoprivredne svrhe • Poboljšati samodovoljnost snabdijevanja hranom • Poboljšati efikasno korišćenje prirodnih resursa za proizvodnju hrane, što će rezultirati otpornom proizvodnjom i stabilnim prinosima • Povećati otpornost prihoda poljoprivrede na negativne pojave Indikatori učinka Polazište 2020 2025 2028 SA1 Broj poljoprivrednih gazdinstava upisanih u Registar poljoprivrednih gazdinstava 13.400 25.000 27.000 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 135 SA2 Broj poljoprivrednih gazdinstava koja primaju podršku u vezi sa prihodima radi jačanja konkurentnosti, održivosti ili kvaliteta 6.700 17.500 24.300 SA3 Broj hektara obuhvaćenih podrškom vezanim plaćanjima za jačanje samodovoljnosti snabdijevanja hranom 0 10.000 20.000 SA4 Broj UG obuhvaćenih podrškom vezanim plaćanjima za konkurentnosti, održivosti ili kvaliteta 40.634 82.000 84.000 SA5 Broj hektara korišćene poljoprivredne površine obuhvaćene podrškom dohotku i podložan uslovljenosti 9012 255.400 255.400 SA6 Obnovljeno poljoprivredno zemljište (ha) 0 25.000 50.000 R4 Udio korišćene poljoprivredne površine obuhvaćene podrškom dohotku i podložan uslovljenosti 3,49% 99% 99% R5 Procenat poljoprivrednih gazdinstava sa instrumentima za upravljanje rizicima a za koje je dodijeljena podrška Crne Gore i ZPP 2% 3% 4% R7 Procenat dodatne podrške po hektaru u područjima sa većim potrebama (u odnosu na prosjek) 0 30% 50% Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja: Aktivnosti koje finansira Crna Gora biće definisane godišnjim agrobudžetom; aktivnosti u okviru ZPP-a biće definisane strateškim planom ZPP-a, koji pokriva višegodišnji finansijski period EU. Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja A1.1 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnji po ha – višegodišnje livade i pašnjaci O.4. Broj ha podržano Montenegro/CAP-EAGF A1.2 Plaćanja za prirodna ili ostala ograničenja vezana za površnu (A71) – po ha O.12 Broj ha podržano Montenegro/CAP-EAGF A1.3 Dodatno plaćanje za mladog nosioca gazdinstva – po ha O.6 Broj ha plaćenih mladim nosiocima gazdinstava Montenegro/CAP-EAFRD A1.4 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po ha: voće, povrće, masline, sjeme O.10. Broj ha – proizvodno vezane podrške Montenegro/CAP-EAGF A1.5 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po grlu tov, ostalo) – za održivost O.11. Broj grla – proizvodno vezane podrške – stočarstvo Montenegro/CAP-EAGF A1.6 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po grlu (mlijeko) – za održivost O.11. Broj grla – proizvodno vezane podrške – mlijeko Montenegro/CAP-EAGF A1.7 Upravljanje rizicima u poljoprivredi O.9 Broj jedinica obuhvaćen podrškom Montenegro/CAP-EAGF A1.8 Vezana podrška za duvan O.10. Broj ha – proizvodno vezane podrške – nacionalne Montenegro Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV A2: Operativni cilj 2: Jačanje tržišne orijentacije i povećanje konkurentnosti poljoprivrednih gazdinstava u kratkom i dugoročnom period Opis: Dostupna je podrška za ulaganja u poljoprivredna gazdinstva i prerađivačku industriju u okviru MIDAS grantova, IPARD-like, IPARD programa i nacionalnih mjera podrške za male investicije. Ulaganja u poljoprivrednu proizvodnju i preradu: najveći broj korisnika (u prosjeku 1.700, odnosno 12% poljoprivrednika upisanih u registar) prijavljuje se za male investicije, koje STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 136 doprinose efikasnijoj i stabilnijoj proizvodnji sa manje intenzivnog rada. Ciljevi IPARD II programa su podrška za 680 projekata, a u okviru IPARD III dodatnih 730 projekata (do kraja programa 2030. godine). Investicije će doprinijeti većoj efikasnosti i dodatnoj vrijednosti, kao i dobrobiti životinja i bezbjednosti hrane. Produktivna ulaganja u šumarstvo biće definisana strateškim planom ZPP. Ključne adresirane potrebe: • Očuvati i uvećati prirodne i ljudske resurse za proizvodnju hrane • Poboljšati samodovoljnost snabdijevanja hranom i zamijeniti uvoz lokalnom proizvodnjom • Poboljšati efikasno korišćenje prirodnih resursa za proizvodnju hrane, što će rezultirati otpornom proizvodnjom i stabilnim prinosima • Povećati efikasnost i dodatnu vrijednost poljoprivredne proizvodnje i prerade Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SA7 Udio poljoprivrednih gazdinstava koja dobijaju podršku za ulaganja u restrukturiranje i modernizaciju, uključujući poboljšanje efikasnosti resursa 16% 55% 72% SA8 Broj projekata podržanih u okviru IPARD programa za ulaganja u restrukturiranje i modernizaciju, uključujući poboljšanje efikasnosti resursa 210 680 1330 Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Aktivnosti koje finansira Crna Gora biće definisane godišnjim agrobudžetom; u okviru pretpristupnog programa EU definisane su IPARD M1, M3; aktivnosti u okviru ZPP-a biće definisane strateškim planom ZPP-a. Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja A2.1 Investicije u poljoprivredna gazdinstva O.20. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja na poljoprivrednom gazdinstvu obuhvaćenih podrškom IPARDII, IPARDIII/CAP-EAFRD A2.2 Investicije u mala poljoprivredna gazdinstva O.20. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja na poljoprivrednom gazdinstvu obuhvaćenih podrškom Montenegro, IPARDIII/CAP EAFRD A2.3 Investicije u procesne kapacitete O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednih gazdinstava, a obuhvaćenih podrškom IPARDII, IPARDIII/CAP-EAFRD A2.4 Investicije u šumarstvu O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednih gazdinstava obuhvaćenih podrškom CAP-EAFRD Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV, IPARD monitoring izvještaji, Godišnji izvještaj Direktorata za plaćanja A3 Operativni cilj 3: Poboljšati položaj poljoprivrednika u lancu vrijednosti Opis: Uključivanje malih poljoprivrednih prerađivača i proizvođača u savremeni tržišni lanac i njihovo međusobno povezivanje jedan je od najvećih izazova za crnogorske proizvođače, prije svega zbog činjenice da je evidentiran visok procenat neregistrovane poljoprivredne proizvodnje, nije obezbijeđen otkup i samim tim je proizvodnja smanjena, nije stabilna. Od 2019. do 2023. godine u Crnoj Gori se realizuje RCTP projekat podrške klasterima u poljoprivredi, koji je u nekom obliku saradnje uključio 5.882 gazdinstava. Do 2023. godine broj primalaca grantova uključenih u STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 137 lance vrijednosti bio je 992. Projekat se završava 2023. godine, sa ciljem da dodijeli podršku za 800 korisnika uključenih u lance vrijednosti. Razvijano je 12 klastera. IFAD projekat će biti nadograđen dizajniranjem i realizacijom novog GORA projekta. Indikativni broj korisnika godišnje je 200–250, tako da je očekivani broj gazdinstava koja učestvuju u klasterima 1.950 u 2028. godini. U programu šema kvaliteta mali je broj korisnika (deset u 2019. i šest u 2020). Međutim, nove mjere podržavaju uključivanje proizvođača u šeme kvaliteta, posebno onih koji učestvuju u lancima snabdijevanja, a cilj je dostići 50 proizvođača u 2025. godini (4% onih koji učestvuju u lancima snabdijevanja), a 100 u 2028. godini (5% onih koji učestvuju u lancima snabdijevanja). Lanci snabdijevanja će dobiti dodatnu podršku za promociju šema kvaliteta. Ključne adresirane potrebe: • Poboljšati samodovoljnost u snabdijevanju hranom • Poboljšati efikasno korišćenje prirodnih resursa za proizvodnju hrane, što će rezultirati otpornom proizvodnjom i stabilnim prinosima • Povećati efikasnost i dodatnu vrijednost poljoprivredne proizvodnje i prerade • Povećati nivo saradnje u snabdijevanju hranom i smanjiti rasipanje hrane • Povećati obim proizvedene hrane uključene u šeme kvaliteta i organsku proizvodnju Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SA9 Bolja organizacija lanca snabdijevanja: udio poljoprivrednih gazdinstava koja učestvuju u grupama proizvođača, organizacijama proizvođača, lokalnim tržištima, kratkim lancima snabdijevanja i sistemima kvaliteta kojima je dodijeljena podrška u okviru agrobudžeta i ZPP-a 3% 5% 7% SA10 Koncentracija ponude: udio vrijednosti proizvodnje koju na tržište stavljaju proizvođačke organizacije ili grupe proizvođača sa operativnim programima u određenim sektorima 0 10% 20% SA11 Broj podržanih gazdinstava uključenih u poljoprivredni lanac 350 1260 1950 SA12 Broj proizvođača uključenih u registrovane šeme kvaliteta, integrisanu proizvodnju i organsku proizvodnju preko organizacija proizvođača 0 50 100 SA13 Udio proizvođača uključenih u registrovane šeme kvaliteta, integrisanu proizvodnju i organsku proizvodnju preko organizacija proizvođača 0 0,2% 0,3% SA14 Broj škola uključenih u školske šeme 7 20 40 Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Aktivnosti koje finansira Crna Gora biće definisane godišnjim agrobudžetom (IFAD, IFAD Gora – planirano); aktivnosti u okviru ZPP-a biće definisane strateškim planom ZPP-a koji pokriva višegodišnji finansijski period EU, a podržane kroz sektorske operativne programe (voće i povrće; meso i mlijeko; vino; pčelarstvo). Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja A3.1 Podrška učešću poljoprivrednika u sistemima kvaliteta O.29. Broj korisnika koji primaju podršku za učešće u zvaničnim sistemima kvaliteta Montenegro/CAP-EAGF, Wine envelope, Beekeeping envelope A3.2 Podrška aktivnostima informisanja i promocije šema kvaliteta O.29. Broj korisnika koji primaju podršku za učešće u zvaničnim sistemima kvaliteta Montenegro/CAP-EAGF, Wine envelope, Beekeeping envelope STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 138 A3.3 Podrška za uspostavljanje i rad proizvođačkih organizacija O.28 Broj grupa proizvođača i proizvođačkih organizacija obuhvaćenih podrškom Montenegro/CAP-EAFRD A3.4 Podrška za druge oblike saradnje u poljoprivrednom lancu 0.32 Broj drugih saradničkih operacija ili jedinica obuhvaćenih podrškom (isključujući one EIP-a navedene pod O.1) Montenegro/CAP-EAFRD S1 Sprovođenje mjera iz odobrenih operativnih programa O.35. Broj operativnih programa obuhvaćenih podrškom Montenegro/CAP-EAGF, Wine envelope, Beekeeping envelope S2 Sprovođenje mjera: vino O.36. Broj djelovanja ili jedinica obuhvaćenih podrškom u sektoru vina Montenegro/CAP- Wine envelope S3 Sprovođenje mjera iz Nacionalnog programa u pčelarstvu O.37. Broj djelovanja ili jedinica za očuvanje ili poboljšanje pčelarstva Montenegro/CAP Beekeeping envelope I1 Podrška poljoprivrednim gazdinstvima i proizvođačkim organizacijama za plasman hrane u edukativne institucije Broj uključenih škola Montenegro/CAP-CMO I2 CMO mjere – Intervencije na tržištu – skladištenje Broj intervencija Montenegro/CAP-CMO Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj Direktorata za plaćanja A4 Operativni cilj 4: Poboljšati odgovor poljoprivrede na društvene zahtjeve za hranom i zdravljem, uključujući visokokvalitetnu, bezbjednu hranu proizvedenu na održiv način, kako bi se smanjilo rasipanje hrane, kao i za poboljšanje dobrobiti životinja i borbu protiv otpornosti na antimikrobne ljekove Opis: Cilj je horizontalan – ostvariće se kroz ulaganja u dobrobit životinja, ulaganja u poljoprivrednu proizvodnju, ulaganja u diverzifikaciju – u preradu na gazdinstvima i kroz mala ulaganja, kao i kontrolom ograničenja upotrebe antimikrobnih sredstava (kroz eko-šeme). U okviru IPARD II 30% investicija je posvećeno boljoj praksi uzgoja životinja u cilju smanjenja emisije N20 i metana. U IPARD III programu 50% investicija je posvećeno upravljanju stajnjakom i povećanju standarda u higijeni i dobrobiti životinja. Eko-šeme će se postepeno primjenjivati počevši od 2024. godine, sa pilot-šemom i pokrivanjem 80% UG uključenih u šeme podrške u okviru ZPP-a 2028. godine. Intervencija u ograničavanju upotrebe antimikrobnih sredstava biće u vidu doplate po grlu. Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SA15 Ograničavanje upotrebe antimikrobnih sredstava: udio uslovnih grla (UG) obuhvaćenih akcijama za koje se dodjeljuje podrška radi ograničenja upotrebe antimikrobnih sredstava (sprečavanje/smanjenje) 0 50% 80% SA16 Broj uslovnih grla (UG) obuhvaćenih akcijama za koje se dodjeljuje podrška radi ograničenja upotrebe antimikrobnih sredstava (sprečavanje/smanjenje) 0 41000 67840 SA17 Poboljšanje dobrobiti životinja: udio uslovnih grla (UG) obuhvaćenih akcijama za koje se dodjeljuje podrška radi poboljšanja dobrobiti životinja 0 13% 15% Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 139 Eko-šema koju finansira Crna Gora biće definisana godišnjim agrobudžetom (pilot eko-šeme 2024. godine, puna šema 2025. godine), aktivnosti u okviru ZPP-a biće definisane strateškim planom ZPP a koji pokriva višegodišnji finansijski period EU. Investicije za dobrobit životinja će se sprovoditi u okviru Agrobudžeta i IPARD II i IPARD III kroz M1, M3, M7 u okviru Operativnog cilja 2 i Operativnog cilja 9. U okviru ZPP-a, investicije će biti finansirane u okviru EAFRD, a eko-šeme u okviru EAGF-a. Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja A4.1 Poboljšanje dobrobiti životinja i borba protiv antimikrobne rezistencije O.18 Broj uslovnih grla (UG) za koje se dobija podrška za dobrobit životinja, zdravlje ili jačanje biosigurnosnih mjera Montenegro/CAP-EAGF A4.2 Investicije za dobrobit životinja Investicije za dobrobit životinja (IPARD M1), EAFRD 80% podrške Montenegro, IPARD/CAP EAFRD Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV M, Godišnji izvještaj Agencije za plaćanja Strateški cilj 2: Razviti efikasno upravljanje prirodnim resursima i ostvariti ciljeve Zelenog dogovora Strateški cilj će se realizovati kroz tri operativna cilja (B1, B2, B3): Operativni ciljevi: B1: Doprinijeti ublažavanju klimatskih uticaja, uključujući smanjenje emisije gasova staklene bašte i poboljšanje sekvestracije ugljenika, kao i promovisanje održive energije B2: Podržati održivi razvoj i efikasno upravljanje prirodnim resursima kao što su voda, zemljište i vazduh, uključujući smanjenje zavisnosti od hemikalija B3: Doprinijeti zaustavljanju procesa gubitka biodiverziteta Opis: NR izvještaj br. 3 utvrđuje da je poljoprivreda u Crnoj Gori izvor metana (CH4) i azot-oksida (N2O), koji potiče od stoke i upotrebe đubriva. Nacionalni inventar GHG pokazuje da su ova dva gasa najzastupljenija u poljoprivredi, dok su emisije CO2 zanemarljive. Ovaj sektor čini približno 10% ukupnih emisija (11,5% u 2017. godini). Kao scenarije za ublažavanje, predlaže se upravljanje stajnjakom i stajnjakom koji se primjenjuje na zemljište, ili uticaj na indirektni N2O smanjenjem primjene mineralnog đubriva. Eko-šeme: Biće razvijene 2023. godine, a implementirane kao pilot 2024. godine. Ciljaju na sljedeće indikatore: smanjenje antimikrobnih supstanci (80% UG životinja uključeno u 2028); potencijalno smanjenje upotrebe mineralnih đubriva u biljnoj proizvodnji zamjenom prirodnim đubrivom (površine za biljnu proizvodnju: 12.400 ha); potencijalno smanjenje upotrebe pesticida implementacijom programa integrisanog upravljanja štetnim organizama (koji će se razviti do 2024. godine, pokrivajući 80% površina za biljnu proizvodnju – 9.920 ha); povećanje upravljanja stajnjakom transportom do područja biljne proizvodnje (82.000 UG). Ukupna površina područja kojima će se upravljati u okviru eko-šema iznosi 255.400 ha u EFA sloju LPIS. Višegodišnje obaveze: (Program agroekoloških klimatskih mjera i podrška organskoj proizvodnji) Predviđa se pilotiranje mjere u 2023. i konačan razvoj i uspostava u 2024. godini. U IPARD III Mjeru 4 su uključene tri podmjere, koje će se sprovoditi, počev od 2025. godine, sa sljedećim indikatorima: organska proizvodnja: 976 ha u organskoj proizvodnji (ili u prelazu); održivo STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 140 upravljanje planinskim pašnjacima (24.000 ha), dodatne površine planirane da budu blizu organske ili organske proizvodnje – 10.000 privatnih livada – ukupno 32.000 ha 2028. Upravljanje površinama sa zakonskim ograničenjima upravljanja (u zaštićenim područjima): 20.000 ha 2028. godine. Neproduktivne investicije: implementiraće se u okviru IPARD II, IPARD III i dalje u okviru ZPP-a. Ulaganja u šumarstvo: obuhvataju zaštitu šuma od šumskih požara, obnavljanje šuma nakon šumskih požara (140 ha), pošumljavanje (20 ha) i konverziju (725 ha šume), obuhvaćene mjerom 11 IPARD III, počev od 2025. Završne intervencije u okviru ZPP-a biće definisane strateškim planom ZPP-a. Ključne adresirane potrebe: • Njegovati poljoprivrednu proizvodnju za zaštitu prirode i definisati zahtjeve upravljanja u zaštićenim područjima Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SB1 Procjena upotrebe pesticida (kg/ha) 6 (2017)44 4 3 SB2 Procjena upotrebe mineralnih đubriva (kg/ha) 151.37 (2019)45 100 75 SB3 Površine pod organskom proizvodnjom (ha) 4823 31925 63679 SB4 Površine pod organskom proizvodnjom (% korišćenog poljoprivrednog zemljišta) 1,8% 12,3% 24,7% SB5 Površine u biljnoj proizvodnji obuhvaćene podrškom za upotrebu prirodnog đubriva u poljoprivrednoj proizvodnji 0 12400 32000 SB6 Broj uslovnih grla (UG) obuhvaćenih podrškom za upravljanje đubrivom vezanim za poljoprivrednu proizvodnju 0 82000 84000 Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Aktivnosti će se sprovoditi u vidu godišnjih plaćanja, koja prevazilaze obavezne zahtjeve (eko-šeme iz Agrobudžeta – pilot i ZPP-EAGF), ekološke ili klimatske obaveze, koje prevazilaze obavezne zahtjeve (Agrobudžet – pilot, IPARD III), neproizvodne investicije na gazdinstvima ili van njih (IPARD M1, M3, M7) i kompenzaciona plaćanja za ograničenja upravljanja uzrokovana zakonskom zaštitom (nakon pristupanja sve će se finansirati iz ZPP-EAFRD). Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja B1 Program eko-šema O.8 Broj hektara koji imaju koristi od eko šema Montenegro/CAP-EAGF O.8 Broj uslovnih grla koja imaju koristi od eko-šema Montenegro/CAP-EAGF B2 Program agroekoloških, klimatskih mjera i organske proizvodnje sa dugogodišnjim obavezama O.14. Broj hektara (isključujući šumarstvo) ili broj drugih jedinica obuhvaćenih obavezama u području životne sredine ili klime koje prevazilaze obavezne zahtjeve Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAGF O.15 Broj hektara (šumarskih) ili broj drugih jedinica obuhvaćenih obavezama u području životne sredine ili klime koje prevazilaze obavezne zahtjeve Montenegro, IPARD III M11,M4 /CAP-EAFRD 44 Podatak je procjenjen: FAOSTAT; 45 Podatak je procjenjen: FAOSTAT; STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 141 O.16 Broj hektara ili broj drugih jedinica obuhvaćenih obavezama održavanja za pošumljavanje i agrošumarstvo Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAFRD O.17 Broj hektara ili broj drugih jedinica za koje se dobija podrška za organsku proizvodnju Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAFRD O.17a Broj hektara ili broj drugih jedinica za koje se dobija podrška za integrisanu proizvodnju Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAFRD O.19 Broj operacija ili jedinica koje podržavaju genetičke resurse Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAFRD Broj (ha) kojima se podržava biodiverzitet i očuvanje pejzaža Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAFRD Broj (ha) kojima se podržava smanjenje pesticida u poljoprivrednoj proizvodnju Montenegro, IPARD III M4 /CAP-EAFRD, in case of eco schemes EAGF Broj ha kojima se podržava održiva upotreba stajskog đubriva i smanjenje upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivrednoj proizvodnji Montenegro, IPARD III /CAP-EAFRD - in case of eco-schemes EAGF Broj UG kojima se podržava isporuka stajskog đubriva gazdinstvima Montenegro /CAP-EAFRD, in case of eco-schemes EAGF B3 Neproduktivne investicije O.21 Broj operacija ili jedinica neproduktivnih ulaganja na poljoprivrednom gazdinstvu obuhvaćenih podrškom Montenegro, IPARD /CAP EAFRD B4 Investicije u obnovljive izvore energije O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom Montenegro, IPARD /CAP EAFRD B5 Investicije u šumarstvu O.23. Broj operacija ili jedinica neproduktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom (ha) Montenegro, IPARD M11/CAP-EAFRD B6 Područja sa ograničenjima u korišćenju uzrokovana zakonskom zaštitom (po ha) O.13 Broj hektara za koje se dobija podrška u okviru mreže Natura 2000 ili Direktive 2000/60/EZ Montenegro, CAP-EAFRD Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj Agencije za plaćanja STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 142 Strateški cilj 3: Podići kvalitet života i omogućiti održivi razvoj poslovanja u ruralnim područjima C1 Operativni cilj 8: Privući i podržati mlade poljoprivrednike i nove poljoprivrednike i olakšati održivi poslovni razvoj u ruralnim područjima Opis: Za podršku mladim poljoprivrednicima putem direktnih plaćanja aplicira oko 4% mladih poljoprivrednika, uz godišnji porast od oko 100 poljoprivrednika. Trenutno razvijeni program će se nastaviti sa faznim prelaskom na „paušalno plaćanje“. Mjera u skladu sa ZPP-om biće uspostavljena 2025. godine i uključena u strateški plan ZPP. Primaoci će imati pravo da dobiju i podršku za mladog poljoprivrednika u okviru direktnih plaćanja za pet godina. Indikatori učinka: Osnova 2020 2025 2028 SC1 Broj mladih poljoprivrednika koji pokreću poslovanje uz podršku projekata Crne Gore i ZPP-a, uključujući podjelu po polu 15 50 300 C2 Operativni cilj 9: Promovisanje zapošljavanja, rasta, rodne ravnopravnosti, uključujući učešće žena u poljoprivredi, socijalnoj inkluziji i lokalnom razvoju u ruralnim područjima, što uključuje cirkularnu ekonomiju i održivo šumarstvo (SO8) Opis: Nova radna mjesta u ruralnim područjima biće podržana kroz nekoliko opcija – kroz ulaganja u javnu infrastrukturu, podršku preduzetništvu u službi zajednice i kroz podršku u aktivnostima vezanim za poljoprivredu. S obzirom na to da oko 100 mladih poljoprivrednika godišnje preuzima gazdinstva, da u prosjeku ima oko dva aktivna radnika, od kojih je jedan član porodice, koji nije plaćen, predviđeno je 200 radnih mjesta godišnje za nove i mlade poljoprivrednike. Ukupan ciljni broj otvorenih radnih mjesta je 1.555 u 2028. Broj projekata u ruralnoj infrastrukturi predviđen je IPARD III programom (mjera M6 Ruralna infrastruktura – 25 projekta, RCTP (IFAD) projekat do 2023. – 235 projekata u putnu infrastrukturu i 49 u vodosnabdijevanje, Gora projekat – planirano). Aktivnosti van gazdinstva vezane za poljoprivredu biće podržane pilot-projektima finansiranim iz agrobudžeta i IPARD (II i III) mjere 7 (indikator – 450 korisnika). Podrška razvoju i implementaciji lokalnih razvojnih strategija predviđena je IPARD III programom kroz M 5 – LEADER (indikator 5 lokalnih razvojnih strategija, obuhvat stanovništva: 75.000). Preduzetničke aktivnosti će se podržati ako budu opravdane u lokalnoj razvojnoj strategiji, u okviru ZPP-a. Strateškim planom ZPP-a predviđen je razvoj strategija pametnog sela. Ključne adresirane potrebe: • Olakšati generacijsku obnovu u poljoprivredi • Podići kvalitet ruralne infrastrukture • Olakšati aktivnosti van gazdinstva u ruralnim područjima • Olakšati pripremu i implementaciju lokalnih razvojnih strategija Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SC2 Rast i radna mjesta u ruralnim područjima: nova radna mjesta podržana pomoću Crne Gore i ZPP-a 0 662 1505 SC3 Broj podržanih projekata za poboljšanje ruralne infrastrukture 305 800 1000 SC4 Pokrivenost LEADER-om: udio ruralnog stanovništva obuhvaćenog lokalnim razvojnim strategijama 0 10% 50% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 143 SC5 Ruralni razvoj: broj ruralnih preduzeća, uključujući bioekonomska preduzeća, razvijena uz podršku Crne Gore i ZPP-a 0 10 70 SC6 Pametna tranzicija ruralne ekonomije: broj podržanih strategija pametnog sela 0 0 2 SC7 Udio ruralnog stanovništva koje ima koristi od poboljšanog pristupa uslugama i infrastrukturi kroz podršku u okviru ZPP-a 10% 20% 40% Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Aktivnosti koje finansira Crna Gora biće definisane godišnjim Agrobudžetom; u okviru pretpristupnog programa EU definisane su IPARD M5, M6 i M7; aktivnosti u okviru ZPP-a biće definisane strateškim planom ZPP-a. Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja C1.1 Privlačenje i podrška mladim poljoprivrednicima i početnicima (A75) – RD O.25 Broj mladih poljoprivrednika koji dobijaju podršku za pokretanje poslovanja Agrobudžet /CAP EAFRD O.26 Broj novih poljoprivrednika koji dobijaju podršku za pokretanje poslovanja (osim mladih poljoprivrednika navedenih pod O.25) O.27 Broj ruralnih preduzeća koja dobijaju podršku za osnivanje C1.2 Preduzetnice – RD O.25 Broj žena-privrednika – poljoprivrednica koje dobijaju podršku za pokretanje poslovanja C2.1 Diverzifikacija O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom Agrobudžet, IPARD M7/CAP-EAFRD C2.2 Investicije u ruralnu infrastrukturu O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom Agrobudžet, IPARD M6/CAP-EAFRD C2.3 LEADER pristup O.31 Broj lokalnih razvojnih strategija (LEADER) ili pripremih radnji obuhvaćenih podrškom IPARD M5/CAP-EAFRD C2.4 Podrška Smart Village strategijama (Strategija pametnog sela) O.31 Broj lokalnih razvojnih strategija (LEADER) ili pripremih radnji obuhvaćenih podrškom CAP-EAFRD C2.5 Podrška zelenim digitalnim radnim mjestima i međugeneracijskom razmjenom u ruralnim područjima Broj zelenih digitalnih radnih mjesta u ruralnim područjima koji doprinose međugeneracijskoj razmjeni Agrobudžet, IPARD M6/ CAP-EAFRD Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj Agencije za plaćanja STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 144 Strateški cilj 4: Razviti mrežu prenosa znanja i primjene novih tehnologija za povećanje bezbjednosti hrane, povećanje konkurentnosti i zaštitu životne sredine D1 Operativni cilj 10: Modernizovati poljoprivredu i ruralna područja podsticanjem i dijeljenjem znanja, inovacija i digitalizacije u poljoprivredi i ruralnim područjima i promovisanjem njihove upotrebe među poljoprivrednicima kroz bolji pristup istraživanju, inovacijama, razmjeni znanja i obuci Opis: Prema sektorskoj analizi, crnogorska poljoprivreda bilježi niže i ispodprosječne prinose u odnosu na zemlje članice EU, između ostalog zbog neprimjenjivanja agrotehničkih mjera, neadekvatne rasne ili genetske osnove. Troškovi proizvodnje su veći i zbog neracionalnog korišćenja inputa, što je sve u velikoj mjeri posljedica i nedovoljnog angažmana savjetodavnih službi u procesu edukacije poljoprivrednih proizvođača. Mladi i poljoprivrednici koji tek započinju proizvodnju nijesu dovoljno vješti, neophodna su im uputstva i planiranje proizvodnje. Strateški cilj D namijenjen je izgradi mreže znanja, koja će (i) biti ojačana i dostupna za prenošenje znanja poljoprivrednicima, (ii) će se redovno unapređivati i preuzimati znanja od naučnoistraživačkih institucija, (iii) kontinuirano pratiti proizvodnju i dati povratne savjete poljoprivrednicima i (iv) podržati učešće poljoprivrednika, savjetnika i istraživačkih institucija u inovativnim poljoprivrednim projektima. Očekuje se da će svaki poljoprivrednik dobiti savjet/obuku ili informacije najmanje jednom godišnje (27.000 nosilaca u 2028), program obuke će biti vezan za šeme proizvodnje i podrške. Obuke i konsultacije između naučnih institucija i savjetnika biće obezbijeđene u vidu programa obuke i realizovane za svih 66 savjetnika. Uz sertifikaciju privatnih savjetnika, to je prilika da do 2028. godine imamo 100 savjetnika na terenu. Programi će se razvijati u okviru operativnog cilja E1. Ključne adresirane potrebe: • Olakšati kontinuiranu upotrebu znanja u poljoprivredi Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SD1 Broj ljudi koji imaju koristi od savjeta, obuka, razmjene znanja ili učestvuju u radnim grupama Evropskog partnerstva za inovacije (EIP), koje podržavaju projekte Crne Gore i ZPP-a u cilju jačanja ekonomske, društvene, ekološke i klimatske održivosti, te uspješnost u području efikasnosti resursa 0 12000 27000 SD2 Broj savjetnika koji dobijaju podršku radi uključivanja u sisteme znanja i inovacija u poljoprivredi (AKIS) 0 66 100 SD3 Broj ljudi koji imaju koristi od savjeta, obuka, razmjene znanja ili učestvuju u radnim grupama Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) koji ispunjavaju uslove za podršku u okviru projekata Crne Gore i ZPP-a a u vezi sa ekološkim i klimatskim djelovanjem 12066 27100 Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Aktivnosti koje finansira Crna Gora biće definisane godišnjim Agrobudžetom; u okviru pretpristupnog programa EU definisane su IPARD (mjera tehničke pomoći); aktivnosti u okviru ZPP a biće definisane strateškim planom ZPP-a. Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 145 D1.1 Razmjena znanja, inovacija i digitalizacije u poljoprivredi O.33. Broj djelovanja ili jedinica obuhvaćenih podrškom za obuku, savjetovanje i podizanje svijesti Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD D1.2 Kontinuirano učešće poljoprivrednika u sticanju i jačanju stručnih znanja Broj sertifikata o godišnjim obukama poljoprivrednika o uslovima u poljoprivrednoj politici Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD Broj sertifikata o godišnjim obukama poljoprivrednika iz oblasti agrotehnike u oblasti proizvodnje, mogućnosti udruživanja i šemama kvaliteta Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD D1.3 Kontinuirano učešće savjetodavaca u sticanju i jačanju stručnih znanja Broj sertifikata o godišnjim obukama savjetodavaca iz stručne oblasti rada Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD D1.4 Razmjena znanja i učešće u radu grupe Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) 0.2 Broj savjetodavnih akcija ili jedinica za pružanje podrške inovacijama za pripremu ili sprovođenje projekata radne grupe Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD D1.5 Objava kontakt podataka savjetodavaca na veb-sajtu i područja ekspertize Broj dostupnih savjetodavaca Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD D1.6 Objavljivanje uputstava i materijala za poljoprivrednike Broj savjetodavnih priručnika i analiza isplativosti poljoprivredne proizvodnje Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD D1.7 Razmjena znanja i učešće u drugim oblicima saradnje O.32 Broj drugih saradničkih operacija ili jedinica obuhvaćenih podrškom (isključujući one EIP-a navedene pod O.1) Agrobudžet, IPARD TA/CAP-EAFRD Izvori verifikacije: Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj Agencije za plaćanja Strateški cilj 5: Upravljati politikama poljoprivrednog i ruralnog razvoja efikasno i transparentno E1 Operativni cilj E.1: Zakonodavni i institucionalni okviri usklađeni sa pravnom tekovinom EU Opis: Institucije Crne Gore su dobro prilagođene i pravni okvir je usklađen sa pravnom tekovinom EU, međutim, potrebno je dalje prilagođavanje za sprovođenje poljoprivredne politike u okviru ZPP, priprema GAEC i SMR-a da se u potpunosti usaglase, prilagođavanje mjera, jačanje savjetodavne službe, razvoj specifičnih programa podrške i eko-šema, kao i priprema za pregovore. Ključne adresirane potrebe: • Uspostaviti usaglašen okvir za implementaciju mjera ZPP u Crnoj Gori Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 SE11 Zakonski i podzakonski akti usaglašeni sa pravnom tekovinom EU. Usvojene zakonske regulative za upravljanje pašnjacima i zaštitu protiv smanjenja raspoloživog poljoprivrednog zemljišta 95% 100% SE12 Programi za sprovođenje mjera usvojeni – IPARD III program odobren i mjere objavljene, GAEC i SMR definisani, eko-šeme 20% 50% 100% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 146 razvijene i objavljene, strateški plan ZPP razvijen i potvrđen od strane EU SE13 Utvrđena struktura finansijskih sredstava ZPP – EAGF, EAFRD, za sektor vina i sektor pčelarstva 0 100% SE14 AKIS uspostavljen 0 50% 100% Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja E1.1 Prilagođavanje zakonskih propisa novim uredbama EU (po planu pristupanja) Broj zakonskih, podzakonskih akata usklađenih sa novom ZPP Crna Gora/IPA E1.2 Prilagođavanje institucionalne strukture za sprovođenje ZPP 2022–2027 Broj imenovanih tijela i službenika odgovornih za akreditaciju i praćenje postpristupnog programa Crna Gora/IPA E1.3 Regulisanje korišćenja poljoprivrednog zemljišta Broj zakonskih/podzakonskih akata o međusobnim odnosima prilikom korišćenja zajedničkih pašnjaka Crna Gora Broj zakonskih/podzakonskih akata kojima se reguliše sprečavanje smanjenja raspoloživog poljoprivrednog zemljišta E1.4 Prilagođavanje postojećih mjera mjerama nove perspektive ZPP – direktna plaćanja Broj postojećih mjera za proizvodno vezana direktna plaćanja – prilagođen Crna Gora/EU E1.5 Prilagođavanje osnovnog uslovnog nevezanog plaćanja sa razvojem standarda (GAEC i SMR) i uvođenje dodatnih plaćanja za područja sa ograničenim mogućnostima za poljoprivrednu proizvodnju Broj GAEC I SMR pravila razvijen Crna Gora/EU Broj područja sa ograničenim mogućnostima za poljoprivrednu proizvodnju Broj objavljenih mjera za direktna plaćanja E1.6 Usklađivanje dodatnih vezanih plaćanja po površini i po glavi životinje (UG) Broj razvijenih mjera dodatnih vezanih plaćanja Crna Gora/EU Broj objavljenih mjera dodatnih vezanih plaćanja E1.7 Razvoj programa eko-šema Broj razvijenih eko-šema Crna Gora/EU Broj objavljenih eko-šema E1.8 Razvoj programa ekoloških i klimatskih obaveza, te akreditacija M4 i M11 IPARD III Broj razvijenih programa agroekoloških klimatskih mjera i mjera za organsku proizvodnju Crna Gora/EU Broj objavljenih programa agroekoloških klimatskih mjera i mjera za organsku proizvodnju E1.9 Razvoj CMO mjera po ZPP zahtjevima Broj razvijeih mjera CMO mjera Crna Gora/EU E1.10 Razvoj sektorskih programa: ostali sektorski operativni programi i Nacionalni pčelarski program Broj razvijenih operativnih programa i Nacionalni pčelarski program Crna Gora/EU STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 147 E1.11 Razvoj programa podrške svih oblika udruživanja poljoprivrednih proizvođača, uključujući mjere za podršku EIP Broj programa podrške udruživanja poljoprivrednih proizvođača uključujući mjere za podršku EIP Crna Gora/EU E1.12 Razvoj programa promocije poljoprivrede, uključujući šeme kvaliteta u Crnoj Gori Broj programa za unapređivanje i promociju šema kvaliteta Crna Gora/EU E1.13 Razvoj inovativnih programa za razmjenu znanja uključivo mjera za podršku EIP i ostalih programa udruživanja za transfer znanja Broj inovativnih programa udruživanja za transfer znanja Crna Gora/EU E1.14 Utvrđivanje omotnica podrške kroz ZPP: EAGF, EAFRD, vino i pčelarstvo Broj utvrđenih omotnica podrške potvrđen Crna Gora/EU Broj predloga za utvrđenje omotnica u okviru ZPP Crna Gora/EU E1.15 Razvoj Strateškog plana ZPP Strateški plan ZPP potvrđen od strane EU Crna Gora/EU E1.16 Jačanje kapaciteta naučnoistraživačke i savjetodavne strukture u prenošenju inovativnih praksi u poljoprivredi Broj savjetodavaca u poljoprivredi, uključujući privatne licencirane savjetodavce Crna Gora/EU Broj podržanih poljoprivrednih savjetodavaca obučenih u saradnji sa naučnoistraživačkim institucijama Broj razvijenih programa tehničke podrške za udruživanja poljoprivrednih proizvođača, uključujući mjere podrške EIP Broj savjetodavaca uključenih u mrežu znanja Broj razvijenih portala za razmjenu znanja sa informacijama o proizvodima i poljoprivrednicima koji su uključeni u šeme kvaliteta i ponude autohtone hrane Broj razvijenih priručnika za specifične sektore i proizvodnih tehničkih specifikacija Izvori verifikacije: Izvještaj o napretku EU, Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj Agencije za plaćanja E2 Operativni cilj E.2: Jačanje struktura i sistema za sprovođenje mjera zajedničke poljoprivredne politike EU u Direktoratu za plaćanja Opis: Direktorat za plaćanja u okviru MPŠV akreditovan je za sprovođenje IPARD programa. Takođe, sprovodi direktna plaćanja kao u EU. Tri mjere se trenutno implementiraju kroz IPARD program i naredne četiri mjere i mjera tehničke pomoći biće akreditovane u okviru IPARD III. Do trenutka pristupanja mora biti pripremljena za sprovođenje mjera iz strateškog plana ZPP. Ključne adresirane potrebe: • Uspostaviti usaglašen okvir za implementaciju mjera ZPP u Crnoj Gori • Povećati efikasnost implementacije programa Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 148 SE21 Registri usaglašeni sa pravnom tekovinom EU, uvezani i sa ažuriranim numeričkim podacima i prostornim podlogama 70% 100% SE22 Administrativni i upravljački sistemi – uspostavljeni 60% 100% SE23 IACS akreditovan za sprovođenje mjera ZPP po Strateškom planu, agencija za sprovođenje CMO mjera akreditovana i sprovodi CMO mjere, sistem za upravljanje EAFRD I EAGF – akreditovan i funkcionalan 0% 100% SE24 Agencija za plaćanje – akreditovana i sprovodi mjere ZPP 20% 100% Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja E2.1 Jačanje registara za sprovođenje ZPP Broj ha, pokriveno u SIZEP IPA/MIDAS % zemljišta pokrivenog SIZEP parcelama Broj novih uvezenih orto-foto, DEM i ostalih prostornih slojeva Broj EFA slojeva – kreirano Broj integrisanih registara IAKS, RPG, GSAA, proizvođača vina, maslinara, šema kvaliteta, organskih proizvođača, trgovaca voćem i povrćem i registara UBHVFP E2.2 Jačanje administrativnih kapaciteta za obradu zahtjeva, kontrolu na terenu, obračun i izvještavanje za uslovna direktna plaćanja, eko-šeme i višegodišnje šeme Broj kontrola na terenu, generisano u IAKS IPA/MIDAS % IACS mjera, uključeno u kontrolu na terenu % tehničke opremljenosti, kontrole na terenu Broj CWRS kontrola Broj izvještaja o implementaciji direktnih plaćanja, generisano iz IAKS-a Broj integrisanih obračuna sa smanjenjima i sankcijama Broj evidencija višegodišnjih obaveza E2.3 Uvođenje direktnih plaćanja sličnih ZPP-u Broj EFA slojeva, integrisano u kontrole IPA/MIDAS Broj GAEC i SMR, implementirano Broj mjera prilagođenih nevezanih direktnih plaćanja Broj mjera vezanih direktnih plaćanja Broj programa mjera: implementiranih eko-šema Broj programa mjera: AEC i implementiranih organskih šema Broj IPARD III – like mjera po hektaru (M4, M11) E2.4 Jačanje administrativnih kapaciteta za sprovođenje mjera CMO Broj implementiranih mjera CMO IPA Broj implementiranih softvera za podršku CMO E2.5 Jačanje administrativnih kapaciteta za sprovođenje novih mjera EAFRD - like Broj novih implementiranih mjera EAFRD like IPA/MIDAS STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 149 E2.6 Jačanje administrativnih kapaciteta za upravljanje EAGF i EAFRD Broj uvedenih softverskih rješenja za upravljanje mjerama ZPP Broj mjera EAGF i EAFRD uvedenih u sistem E2.7 Jačanje efikasnosti administrativne obrade IPARD Broj godišnjih analiza efikasnosti Broj akcija za povećanje efikasnosti Broj priručnika za IPARD promijenjenih za povećanje efikasnosti i obrade Broj softverskih rješenja za obradu IPARD zahtjeva E2.8 Akreditacija mjera IPARD Broj akreditovanih mjera IPARD Crna Gora E2.9 Akreditacija IT sistema Broj akreditovanih sistema IPA/MIDAS E2.10 Jačanje finansijsko računovodstvene funkcije Broj softverskih sistema za računovodstvo, finansije, upravljanje dugovima, upravljanje garancijama i izvještavanje X-tabele IPA/MIDAS/Crna Gora Broj finansijskih obračuna E2.11 Jačanje regionalnih kancelarija Broj regionalnih kancelarija Agencije, uspostavljenih i akreditovanih MIDAS/Crna Gora E2.12 Jačanje organizacione strukture za implementaciju postpristupnih mjera – priprema za akreditaciju Broj zaposlenih Crna Gora/IPA/MIDAS % pisanih procedura Broj revizija samoprocjene za akreditaciju % spremnost za akreditaciju EAGF/EAFRD E2.13 Implementacija direktnih plaćanja Broj izvještaja o sprovedenim direktnim plaćanjima, uključujući kontrolu na terenu Crna Gora E2.14 Implementacija mjera ruralnog razvoja Broj izvještaja o sprovedenim plaćanjima ruralnog razvoja Crna Gora E2.15 Implementacija mjera CMO Broj izvještaja o mjerama CMO Crna Gora E2.16 Izvještavanje Broj godišnjih izvještaja Agencije, uključujući finansijske izvještaje Crna Gora E2.17 Planiranje Broj godišnjih planova Agencije Crna Gora Izvori verifikacije: Izvještaj o napretku EU, Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj Agencije za plaćanja E3 Operativni cilj E.3: Unapređenje analitičke i statističke funkcije MPŠV Opis: Nova pravna tekovina ZPP-a uspostavlja okvir upravljanja politikom zasnovan na informacijama koje se temelje na dokazima i mjerljivim indikatorima. Kako bi se ZPP Strateški plan podržao relevantnim osnovnim informacijama i da bi se obezbijedilo mjerenje napretka politike zasnovano na dokazima, neophodno je u Crnoj Gori izgraditi koherentno prikupljanje i obradu podataka u skladu sa pravilima ZPP-a i zahtjevima za statističko izvještavanje. Ključne adresirane potrebe: • Povećati kvalitet statistike i drugih informacija za upravljanje poljoprivredom i ruralnim razvojem Indikatori učinka: Polazište 2020 2025 2028 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 150 SE31 Analitički statistički i izvještajni sistem za podršku upravljanja politikama – integrisan i koherentan 0% 100% SE32 Sistemi za monitoring podataka – operativni 0% 100% SE33 Nacionalna mreža za ZPP – uspostavljena 0% 100% Aktivnosti, indikatori rezultata i izvori finansiranja Kod Opis Indikatori rezultata (output) Izvor finansiranja E3.1 Jačanje statistike: uspostaviti sistem za razmjenu podataka iz administrativnih izvora Broj sklopljenih memoranduma za razmjenu podataka između MONSTAT-a, Agencije za plaćanja, UBHVFP IPA/MIDAS E3.2 Priprema statističkih izvještaja za upravljanje poljoprivrednom politikom Broj statističkih izvještaja za upravljanje poljoprivrednom politikom Broj softvera za uvezivanje i razmjenu podataka sa MONSTAT-om IPA/MIDAS E3.3 Jačanje analitičkog sistema za upravljanje politikama u poljoprivredi i ruralnom razvoju Broj softverskih rješenja za integrisano skupljanje i analizu podataka Broj analitičkih izvještaja za upravljanje poljoprivrednom politikom E3.4 Implementacija FADN Broj softverskih rješenja za FADN IPA/MIDAS/FAO Broj gazdinstava uključenih u FADN, · Broj RICA-1 izvještaja Broj savjetodavaca obučenih za upotrebu FADN Broj savjetodavaca uključenih u FADN Broj objavljenih informacija o proizvodnji E3.5 Uspostaviti sistem izvještavanja o cijenama i bazu podataka trgovaca voćem i povrćem Broj korisnika MIS IPA/MIDAS Broj softverskih rješenja za MIS E3.6 Uspostavljanje sistema izvještavanja o cijenama za praćenje cijena glavnih poljoprivrednih proizvoda i inputa Broj nedjeljnih MIS izvještaja objavljenih na portalu Broj poljoprivrednih proizvoda uključenih u MIS E3.7 Razvoj Zelenog izvještaja – godišnjeg izvještaja MPŠV Broj godišnjih izvještaja MPŠV – Zeleni izvještaj IPA/MIDAS E3.8 Jačanje kapaciteta Broj zaposlenih Montenegro Izvori verifikacije: Izvještaj o napretku EU, Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnjak Monstata Aktivnosti za realizaciju operativnih zadataka Aktivnosti za realizaciju operativnog zadatka sa polazišnim vrijednostima, kao i projekcije za 2025. i 2028. godinu, date su u Akcionom planu. Operativni cilj, mjere i aktivnosti utvrđene ovim akcionim planom u skladu su sa strateškim i operativnim ciljevima koji proizilaze iz odredbi Zajedničke poljoprivredne politike (ZPP) Evropske unije, čiji će Crna Gora postati dio u trenutku pristupanja. Kako bi prelazak na pravila ZPP bio što jednostavniji, Strategija je u skladu sa ovim ciljevima. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 151 4. AKCIONI PLAN A Strateški cilj 1: Povećati otpornost i konkurentnost proizvodnje i prerade bezbjedne hrane A.1 Operativni cilj 1: Podržati održiv prihod gazdinstava i otpornost poljoprivrednog sektora kako bi se poboljšala dugoročna sigurnost hrane i poljoprivredna raznolikost, kao i da bi se osigurala ekonomska održivost poljoprivredne proizvodnje Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SA1 Broj poljoprivrednih gazdinstava upisanih u Registar poljoprivrednih gazdinstava 13.400 17.000 20.000 23.000 25.000 Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj rada Agencije SA2 Broj poljoprivrednih gazdinstava koja primaju podršku u vezi sa prihodima radi jačanja konkurentnosti, održivosti ili kvaliteta 6.700 8.500 10.000 13.800 17.500 SA3 Broj hektara obuhvaćenih podrškom vezanim plaćanjima za jačanje samodovoljnosti snabdijevanja hranom 0 0 12.400 12.400 12.400 SA4 Broj UG obuhvaćenih podrškom vezanim plaćanjima za poboljšanje konkurentnosti, održivosti ili kvaliteta 40.634 58.520 67.280 76.040 82.000 SA5 Broj hektara korišćene poljoprivredne površine obuhvaćene podrškom dohotku i podložan unakrsnoj usklađenosti 9.012 12.400 27.400 182.500 231.100 SA6 Obnovljeno poljoprivredno zemljište (ha) 0 0 10.000 15.000 25.000 R4 Udio korišćene poljoprivredne površine obuhvaćene podrškom dohotku i podložan uslovljenosti 3,49% 5% 68% 85% 91% R5 Procenat poljoprivrednih gazdinstava sa instrumentima za upravljanje rizicima a za koje je dodijeljena podrška Crne Gore i ZPP 2% 2% 2% 2% 3% R7 Procenat dodatne podrške po hektaru u područjima sa većim potrebama (u odnosu na prosjek) 0 0 0 0 30% Aktivnosti i rezultati Opis Indikator rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija A1.1 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnji po ha / osnovni prihod O.4. Broj ha podržano 9.012 12.400 12.400 12.400 12.400 Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj rada Agencije Poljoprivredno zemljište restaurirano (ha) O.4. Broj ha podržano 0 10.000 15.000 25.000 A1.2 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnj višegodišnje livade i pašnjaci u privatnom vlasništvu O.4. Broj ha podržano 0 0 15.000 15.000 40.000 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnji po ha – višegodišnje livade i pašnjaci ostalo O.4. Broj ha podržano 0 0 0 155.100 203.000 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnji po ha – višegodišnje O.4. Broj ha podržano 0 0 15.000 170.100 243.000 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 152 livade i pašnjaci ukupno A1.3 Plaćanja za prirodna ili ostala ograničenja vezana za površnu (A71) – po ha O.12 Broj ha podržano 0 85.300 A1.4 Dodatno plaćanje za mladog nosioca gazdinstva – po ha O.6 Broj ha plaćenih mladim nosiocima gazdinstava 900 1.240 5.475 6.933 7.662 A1.5 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po ha: voće, povrće, masline, sjeme O.10. Broj ha – proizvodno vezane podrške 0 0 12.400 12.400 12.400 A1.6 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po grlu (mlijeko, tov, ostalo) – za održivost O.11. Broj grla – proizvodno vezane podrške – stočarstvo 40.634 58.520 67.280 76.040 82.000 A1.7 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po grlu (mlijeko, tov, ostalo) – za održivost O.11. Broj grla – proizvodno vezane podrške – mlijeko 11.624 26.889 29.000 31.000 32.000 A1.8 Upravljanje rizicima u poljoprivredi O.9 Broj jedinica obuhvaćen podrškom 279 340 400 460 750 A1.1 1 Vezana podrška za duvan O.10. Broj ha – proizvodno vezane podrške – nacionalne 20 20 20 20 20 A.2 Operativni cilj 2: Ojačati tržišnu orijentaciju i povećati konkurentnost poljoprivrednih gazdinstava kratkoročno i dugoročno, uključujući veću usmjerenost na istraživanja, tehnologiju i digitalizaciju (SO2) Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SA7 Udio poljoprivrednih gazdinstava koja dobijaju podršku za ulaganja u restrukturiranje i modernizaciju, uključujući poboljšanje efikasnosti resursa 16% 37% Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj rada Agencije SA8 Broj projekata podržanih u okviru IPARD programa za ulaganja u restrukturiranje i modernizaciju, uključujući poboljšanje efikasnosti resursa 210 680 Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija A2.1 Investicije u poljoprivredna gazdinstva O.20. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja na poljoprivrednom gazdinstvu obuhvaćenih podrškom 199 364 500 550 600 Godišnji izvještaj MPŠV Godišnji izvještaj rada Agencije A2.2 Investicije u mala poljoprivredna gazdinstva O.20. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja na 1.700 4.864 9.728 8.500 8.500 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 153 poljoprivrednom gazdinstvu obuhvaćenih podrškom A2.3 Investicije u procesne kapacitete O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednih gazdinstava a obuhvaćenih podrškom 11 60 65 70 80 A2.4 Investicije u šumarstvo O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednih gazdinstava obuhvaćenih podrškom 0 0 0 0 10 A3 Operativni cilj 3: Poboljšati položaj poljoprivrednika u lancu vrijednosti Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SA9 Bolja organizacija lanca snabdijevanja: udio poljoprivrednih gazdinstava koja učestvuju u grupama proizvođača, organizacijama proizvođača, lokalnim tržištima, kratkim lancima snabdijevanja i sistemima kvaliteta kojima je dodijeljena podrška u okviru agrobudžeta i ZPP-a 3% 3% 4% 4% 5% Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj rada Agencije SA10 Koncentracija ponude: udio vrijednosti proizvodnje koju na tržište stavljaju proizvođačke organizacije ili grupe proizvođača sa operativnim programima u određenim sektorima 0 0% 0% 0% 10% SA11 Broj podržanih gazdinstava uključenih u poljoprivredni lanac 350 580 800 1030 1260 SA12 Broj proizvođača uključenih u registrovane šeme kvaliteta, integrisanu proizvodnju i organsku proizvodnju preko organizacija proizvođača 0 20 30 40 50 SA13 Udio proizvođača uključenih u registrovane šeme kvaliteta, integrisanu proizvodnju i organsku proizvodnju preko organizacija proizvođača 0 0,12% 0,15% 0,17% 0,20% SA14 Broj škola uključenih u programe šeme školske prehrane 7 7 10 10 20 Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija A3.1 Podrška učešću poljoprivrednika u sistemima kvaliteta O.29. Broj korisnika koji primaju podršku za učešće u zvaničnim sistemima kvaliteta 0 20 30 40 50 Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj rada Agencije A3.2 Podrška aktivnostima informisanja i promocije šema kvaliteta O.29. Broj korisnika koji primaju podršku za učešće u zvaničnim sistemima kvaliteta 0 20 20 20 30 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 154 A3.3 Podrška za uspostavljanje i rad proizvođačkih organizacija O.28 Broj grupa proizvođača i proizvođačkih organizacija obuhvaćenih podrškom 1 1 3 3 3 A3.4 Podrška za druge oblike saradnje u poljoprivrednom lancu O.32 Broj drugih saradničkih operacija ili jedinica obuhvaćenih podrškom (isključujući one EIP-a navedene pod O.1) 350 580 800 1.030 1.260 S1 Sprovođenje mjera iz odobrenih operativnih programa O.35. Broj operativnih programa obuhvaćenih podrškom 0 0 0 0 3 S2 Sprovođenje mjera: vino O.36. Broj djelovanja ili jedinica obuhvaćenih podrškom u sektoru vina 17 20 25 25 30 S3 Sprovođenje mjera iz Nacionalnog programa u pčelarstvu O.37. Broj djelovanja ili jedinica za očuvanje ili poboljšanje pčelarstva 80 100 200 400 500 I1 Podrška poljoprivrednim gazdinstvima i proizvođačkim organizacijama za plasman hrane u edukativne institucije Broj uključenih škola 7 7 10 10 20 I2 CMO mjere – Intervencije na tržištu – skladištenje Broj intervencija 1 1 1 1 1 A.4 Operativni cilj 4: Poboljšati odgovor poljoprivrede na društvene zahtjeve za hranom i zdravljem, uključujući visokokvalitetnu, bezbjednu i hranjivu hranu proizvedenu na održiv način, kako bi se smanjilo rasipanje hrane, kao i za poboljšanje dobrobiti životinja i borbu protiv otpornosti na antimikrobne ljekove Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SA15 Ograničavanje upotrebe antimikrobnih sredstava: udio uslovnih grla (UG) obuhvaćenih akcijama za koje se dodjeljuje podrška radi ograničenja upotrebe antimikrobnih sredstava (sprečavanje/smanjenje) 0% 0% 0% 27% 50% MONSTAT SA16 Broj uslovnih grla (UG) obuhvaćenih akcijama za koje se dodjeljuje podrška radi ograničenja upotrebe antimikrobnih sredstava (sprečavanje/smanjenje) 0 0 0 20.531 41.000 Godišnji izvještaj MPŠV, Godišnji izvještaj rada Agencije SA17 Poboljšanje dobrobiti životinja: udio uslovnih grla (UG) obuhvaćenih akcijama za koje se dodjeljuje podrška radi poboljšanja dobrobiti životinja 0% 7% 9% 13% 13% Aktivnosti i rezultati STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 155 Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija A4.1 Poboljšanje dobrobiti životinja i borba protiv antimikrobne rezistencije O.18 Broj uslovnih grla (UG) za koje se dobija podrška za dobrobit životinja, zdravlje ili jačanje biosigurnosnih mjera 0 0 0 20.531 41.000 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV EU report – M&E A4.2 Investicije za dobrobit životinja Investicije za dobrobit životinja (IPARD M1), EAFRD 80% podrške 10 250 340 600 630 B. Strateški cilj 2: Osigurati efikasno upravljanje prirodnim resursima Crne Gore i ostvariti ciljeve Zelene agende B. Operativni ciljevi 5, 6, 7 B1: Doprinijeti ublažavanju klimatskih uticaja, uključujući smanjenje emisije gasova staklene bašte i poboljšanje sekvestracije ugljenika, kao i promovisanje održive energije B2: Podržati održivi razvoj i efikasno upravljanje prirodnim resursima kao što su voda, zemljište i vazduh, uključujući smanjenje zavisnosti od hemikalija B3: Doprinijeti zaustavljanju procesa gubitka biodiverziteta Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SB1 Upotreba pesticida (kg/ha) 6 (2017) 5 5 4 4 MONSTAT SB2 Upotreba mineralnih đubriva (kg/ha) 151 (2019) 120 120 120 100 SB3 Površine pod organskom proizvodnjom (ha) 4823 5.000 22.300 31.925 31.925 Godišnji izvještaj MPŠV SB4 Površine pod organskom proizvodnjom (% korišćenog poljoprivrednog zemljišta) 1,8% 1,9% 8,6% 12,4% 12,4% SB5 Površine u biljnoj proizvodnji obuhvaćene podrškom za upotrebu prirodnog đubriva u poljoprivrednoj proizvodnji 0 0 0 12.400 12.400 SB6 Broj uslovnih grla (UG) obuhvaćenih podrškom za upravljanje đubrivom vezanim za poljoprivrednu proizvodnju 0 0 0 76.040 82.000 Aktivnosti i rezultati Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija B1 Program eko-šema O.8 Broj hektara koji imaju koristi od eko šema 0 0 182.500 231.100 255.400 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV EU report – M&E O.8 Broj uslovnih grla koja imaju koristi od eko-šema 0 0 0 76.040 82.000 B2 Program agroekoloških, klimatskih mjera i organske proizvodnje sa dugogodišnjim obavezama O.14. Broj hektara (isključujući šumarstvo) ili broj drugih jedinica obuhvaćenih obavezama u području životne sredine ili klime koje prevazilaze obavezne zahtjeve 0 0 24.976 24.976 24.976 O.15 Broj hektara (šumarskih) ili broj drugih jedinica obuhvaćenih obavezama u području životne sredine ili 0 0 0 80 120 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 156 klime koje prevazilaze obavezne zahtjeve O.16 Broj hektara ili broj drugih jedinica obuhvaćenih obavezama održavanja za pošumljavanje i agrošumarstvo 0 0 0 2 10 O.17 Broj hektara ili broj drugih jedinica za koje se dobija podrška za organsku proizvodnju 684 700 800 850 950 O.17a Broj hektara ili broj drugih jedinica za koje se dobija podrška za integrisanu proizvodnju 0 0 0 1.984 3.968 O.19 Broj operacija ili jedinica koje podržavaju genetičke resurse 1.200 1.300 1.400 1.500 2.000 Broj (ha) kojima se podržava biodiverzitet i očuvanje pejzaža 0 0 182.500 206.800 255.400 Broj (ha) kojima se podržava smanjenje pesticida u poljoprivrednoj proizvodnji 1.200 5.000 6.000 10.000 12.400 Broj ha kojima se podržava održiva upotreba stajskog đubriva i smanjenje upotrebe mineralnog đubriva u poljoprivrednoj proizvodnji 1.200 5.000 6.000 10.000 12.400 Broj UG kojima se podržava isporuka stajskog đubriva gazdinstvima 0 0 0 76.040 82.000 B3 Neproduktivne investicije O.21 Broj operacija ili jedinica neproduktivnih ulaganja na poljoprivrednom gazdinstvu obuhvaćenih podrškom 0 2 5 6 10 B4 Investicije u obnovljive izvore energije O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva 0 1 30 40 70 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 157 obuhvaćenih podrškom B5 Investicije u šumarstvu O.23. Broj operacija ili jedinica neproduktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom (ha) 0 0 0 20 300 B6 Područja sa ograničenjima upravljanja uzrokovana zakonskom zaštitom (po ha) O.13 Broj hektara za koje se dobija podrška u okviru mreže Natura 2000 ili Direktive 2000/60/EZ 0 0 0 0 10.173 C. Strateški cilj 3: Podići kvalitet života i obim ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima C1 Operativni cilj 8: Privući i podržati mlade i nove poljoprivrednike i olakšati održivi razvoj poslovanja u ruralnim područjima (SO7)58 Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 SC1 Broj mladih poljoprivrednika koji pokreću poslovanje uz podršku projekata Crne Gore i ZPP-a, uključujući podjelu po polu 15 25 30 40 50 Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 C1.1 Privlačenje i podrška mladim poljoprivrednicima i početnicima (A75) – RD O.25 Broj mladih poljoprivrednika koji dobijaju podršku za pokretanje poslovanja 15 25 30 40 50 O.26 Broj novih poljoprivrednika koji dobijaju podršku za pokretanje poslovanja (osim mladih poljoprivrednika navedenih pod O.25) 0 50 70 90 100 O.27 Broj ruralnih preduzeća koja dobijaju podršku za osnivanje 0 2 3 7 10 C1.2 Preduzetnice – RD O.25 Broj žena preduzetnica koje dobijaju podršku za pokretanje poslovanja u poljoprivredi 0 10 20 30 40 C2 Operativni cilj 9: Promovisati zapošljavanje, rast, rodnu ravnopravnost, uključujući učešće žena u poljoprivredi, socijalno uključivanje i lokalni razvoj u ruralnim područjima, što uključuje kružnu bioekonomiju i održivo šumarstvo Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SC2 Rast i radna mjesta u ruralnim područjima: nova radna mjesta podržana pomoću Crne Gore i ZPP-a 0 12 173 307 662 Godišnji izvještaj MPŠV, EU report – M&E SC3 Broj podržanih projekata za poboljšanje ruralne infrastrukture 305 578 728 878 1.028 SC4 Pokrivenost LEADER-om: udio ruralnog stanovništva obuhvaćenog lokalnim razvojnim strategijama 0 0 0 0 10% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 158 SC5 Ruralni razvoj: broj ruralnih preduzeća, uključujući bioekonomska preduzeća, razvijena uz podršku Crne Gore i ZPP-a 0 2 3 7 10 SC6 Pametna tranzicija ruralne ekonomije: broj podržanih strategija pametnog sela 0 0 0 0 1 SC7 Udio ruralnog stanovništva koje ima koristi od poboljšanog pristupa uslugama i infrastrukturi kroz podršku u okviru ZPP-a 10% 12% 15% 18% 20% Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija C2.1 Diverzifikacija O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom 0 10 70 100 150 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV EU report – M&E C2.2 Investicije u ruralnu infrastrukturu O.24. Broj operacija ili jedinica produktivnih ulaganja izvan poljoprivrednog gazdinstva obuhvaćenih podrškom 305 578 728 878 1.028 C2.3 LEADER pristup O.31 Broj lokalnih razvojnih strategija (LEADER) ili pripremih radnji obuhvaćenih podrškom 0 0 0 0 2 C2.4 Podrška Smart Village strategijama (Strategija pametnog sela) O.31 Broj lokalnih razvojnih strategija (LEADER) ili pripremnih radnji obuhvaćenih podrškom 0 0 0 0 1 C2.5 Podrška zelenim digitalnim radnim mjestima i međugeneracijskoj razmjeni u ruralnim područjima Broj zelenih digitalnih radnih mjesta u ruralnim područjima koja doprinose međugeneracijskoj razmjeni 0 0 100 200 500 D. Strateški cilj 4: Izgraditi mrežu transfera znanja i primjene novih tehnologija za povećanje sigurnosti hrane, povećanje konkurentnosti i zaštitu životne sredine D1 Operativni cilj 10: Modernizovati poljoprivredu i ruralna područja podsticanjem i razmjenom znanja, inovacijama i digitalizacijom u poljoprivredi i ruralnim područjima i promovisanjem njihove upotrebe među poljoprivrednicima kroz bolji pristup istraživanju, inovacijama, razmjeni znanja i obukama Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SD1 Broj ljudi koji imaju koristi od savjeta, obuka, razmjene znanja ili učestvuju u radnim grupama Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) koje podržava ZPP u cilju jačanja održivih ekonomskih, društvenih, ekoloških i klimatskih performansi, te uspješnost u području efikasnosti resursa 0 0 300 10.300 12.000 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 159 SD2 Broj savjetnika koji dobijaju podršku radi uključivanja u sisteme znanja i inovacija u poljoprivredi (AKIS) 0 0 60 66 66 SD3 Broj ljudi koji imaju koristi od savjeta, obuka, razmjene znanja ili učesvuju u radnim grupama Evropskog partnerstva za inovacije (EIP), koji ispunjava uslove za podršku u okviru ZPP-a u vezi sa ekološkim i klimatskim učinkom 0 0 300 10.300 12.066 Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija D1.1 Razmjena znanja, inovacija i digitalizacije u poljoprivredi O.33. Broj djelovanja ili jedinica obuhvaćenih podrškom za obuku, savjetovanje i podizanje svijesti 0 10 60 66 66 Godišnji izvještaj MPŠV D1.2 Kontinuirano učešće poljoprivrednika u sticanju i jačanju stručnih znanja Broj sertifikata o godišnjim obukama poljoprivrednika o uslovima u poljoprivrednoj politici 0 0 230 10.000 12.000 Broj sertifikata o godišnjim obukama poljoprivrednika iz oblasti agrotehnike u oblasti proizvodnje, mogućnosti udruživanja i šemama kvaliteta 0 0 230 500 750 D1.3 Kontinuirano učešće savjetodavaca u sticanju i jačanju stručnih znanja Broj sertifikata o godišnjim obukama savjetodavaca 0 0 60 66 66 D1.4 Razmjena znanja i učešće u radnim grupama Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) 0.2 Broj savjetodavnih akcija ili jedinica za pružanje podrške inovacijama za pripremu ili sprovođenje projekata radne grupe Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) 0 0 1 5 20 D1.5 Objava kontakt podataka savjetodavaca na veb-sajtu i područja ekspertize Broj objavljenih savjetodavaca 0 0 0 66 66 D1.6 Objavljivanje uputstava i materijala za poljoprivrednike Broj savjetodavnih priručnika i analiza isplativosti poljoprivredne proizvodnje 0 0 10 15 20 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 160 D1.7 Razmjena znanja i učešće u drugim oblicima saradnje O.32 Broj drugih saradničkih operacija ili jedinica obuhvaćenih podrškom (isključujući one EIP-a navedene pod O.1) 0 0 1 2 3 D. Strateški cilj 5: Efikasno i transparentno upravljati poljoprivrednom politikom i politikom ruralnog razvoja E1 Operativni cilj E.1: Zakonodavni i institucionalni okviri usaglašeni sa pravnom tekovinom EU Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SE1.1 Zakonski i podzakonski akti usaglašeni sa pravnom tekovinom EU. Usvojene zakonske regulative za upravljanje pašnjacimai zaštitu protiv smanjenja raspoloživog poljoprivrednog zemljišta 95% 95% 95% 98% 100% EU izvještaj SE1.2 Programi za sprovođenje mjera usvojeni IPARD III program odobren i mjere objavljene, GAEC i SMR definisani, eko šeme razvijene i objavljene, strateški plan ZPP razvijen i potvrđen od strane EU 20% 40% 70% 95% 100% SE1.3 Struktura finansijskih sredstava ZPP - EAGF, EAFRD, za sektor vina, sektor pčelarstva, utvrđena 0 50% 60% 95% 100% Agrobudžet SE1.4 AKIS uspostavljen 0 0 0 20% 50% Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija E1.1 Prilagođavanje zakonskih osnova novim uredbama EU (po planu pristupanja) Broj zakonskih, podzakonskih akata usklađenih sa novom ZPP 95% 95% 95% 95% 100% Službeni list Izvještaj o pristupanju E1.2 Prilagođavanje institucionalne strukture za sprovođenje ZPP 2023–2027 Broj imenovanih tijela i službenika odgovornih za akreditaciju i praćenje postpristupnog programa 95% 95% 95% 95% 100% Službeni list E1.3 Regulisanje korišćenja poljoprivrednog zemljišta Broj zakonskih/podzakonsk ih akata o međusobnim odnosima prilikom korišćenja zajedničkih pašnjaka 0 0 1 1 1 Broj zakonskih/podzakonsk ih akata kojima se reguliše sprečavanje smanjenja raspoloživog poljoprivrednog zemljišta 0 0 1 1 1 E1.4 Prilagođavanje postojećih mjera mjerama nove Broj postojećih mjera za direktna plaćanja – 0 1 2 2 2 Agrobudžet STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 161 perspektive ZPP – direktna plaćanja proizvodno vezana, prilagođen E1.5 Prilagođavanje osnovnog uslovnog nevezanog plaćanja sa razvojem standarda (GAEC i SMR) i uvođenje dodatnih plaćanja za područja sa ograničenim mogućnostima za poljoprivrednu proizvodnju Broj GAEC I SMR pravila razvijen 0 1 5 7 7 MPŠV godišnji izvještaj Broj područja sa ograničenim mogućnostima za poljoprivrednu proizvodnju 0 0 0 1 1 MPŠV godišnji izvještaj Broj objavljenih mjera za direktna plaćanja 0 1 4 5 Agrobudžet E1.6 Usklađivanje dodatnih vezanih plaćanja po površini i po glavi životinje (UG) Broj razvijenih mjera dodatnih vezanih plaćanja 2 2 2 MPŠV godišnji izvještaj Broj objavljenih mjera dodatnih vezanih plaćanja 2 2 2 Agrobudžet E1.7 Razvoj programa eko-šema Broj razvijenih eko šema 0 1 5 6 MPŠV godišnji izvještaj Broj objavljenih eko šema 0 1 5 6 Agrobudžet E1.8 Razvoj programa ekoloških i klimatskih obaveza, te akreditacija M4 i M11 IPARD III Broj razvijenih programa ECM i organskih mjera 1 1 2 2 Agrobudžet Broj objavljenih programa ECM i organskih programa mjera 0 1 2 2 Agrobudžet E1.9 Razvoj CMO mjera po ZPP zahtjevima Broj razvijenih CMO mjera 4 4 5 6 Agrobudžet E1.10 Razvoj sektorskih programa: ostali sektorski operativni programi i Nacionalni pčelarski program Broj razvijenih operativnih programa i Nacionalni pčelarski program 0 1 2 3 MPŠV godišnji izvještaj, Agrobudžet E1.11 Razvoj programa podrške svih oblika udruživanja poljoprivrednih proizvođača, uključujući mjere za podršku EIP Broj programa podrške udruživanja poljoprivrednih proizvođača, uključujući mjere za podršku EIP 0 0 1 2 3 Agrobudžet E1.12 Razvoj programa promocije poljoprivrede, uključujući šeme kvaliteta u Crnoj Gori Broj programa za unapređivanje i promociju šema kvaliteta 0 0 1 2 3 Agrobudžet E1.13 Razvoj inovativnih programa za razmjenu znanja, uključujući mjere za Broj inovativnih programa udruživanja za transfer znanja 0 0 1 1 1 Agrobudžet STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 162 podršku EIP, i ostalih programa udruživanja za transfer znanja E1.14 Utvrđivanje omotnica podrške kroz ZPP: EAGF, EAFRD, vino i pčelarstvo Broj utvrđenih omotnica podrške, potvrđen 0 0 1 4 4 EU izvještaj Broj predloga za utvrđenje omotnica u okviru ZPP 0 1 4 4 E1.15 Razvoj Strateškog plana ZPP Strateški plan ZPP potvrđen od strane EU 0 1 EU izvještaj E1.16 Jačanje kapaciteta naučnoistraživačke i savjetodavne strukture u prenošenju inovativnih praksi u poljoprivredi Broj savjetodavaca u poljoprivredi, uključujući privatne licencirane savjetodavce 60 60 60 60 66 MPŠV godišnji izvještaj Broj podržanih poljoprivrednih savjetodavaca obučenih u saradnji sa naučnoistraživačkim institucijama 0 60 60 66 66 Broj razvijenih programa tehničke podrške za udruživanja poljoprivrednih proizvođača, uključujući mjere podrške EIP 0 0 0 5 20 Broj savjetodavaca uključenih u mrežu znanja 0 0 60 66 66 Broj razvijenih portala za razmjenu znanja sa informacijama o proizvodima i poljoprivrednicima koji su uključeni u šeme kvaliteta i ponude autohtone hrane 0 0 0 0 1 Broj razvijenih priručnika za specifične sektore i proizvodnih tehničkih specifikacija 0 0 0 0 10 Broj godišnjih poljoprivrednih savjetodavnih programa, uključujući GAEC, SMR, eko-šeme, stočarsku i biljnu proizvodnju 0 0 0 2 6 Operativni cilj E.2: Jačanje struktura i sistema za uvođenje mjera zajedničke poljoprivredne politike EU u Agenciji za plaćanje STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 163 Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SE2.1 Registri usaglašeni sa pravnom tekovinom EU, uvezani i sa ažuriranim numeričkim podacima i prostornim podlogama 70% 70% 80% 90% 100% EU izvještaj SE2.2 Administrativni i upravljački sistemi, uspostavljeni 60% 70% 80% 90% 100% SE2.3 IACS akreditovan za sprovođenje mjera ZPP prema Strateškom planu, Interventna agencija za sprovođenje CMO mjera – akreditovana i sprovodi CMO mjere, sistem za upravljanje EAFRD i EAGF – akreditovan, funkcionalan 0% 70% 80% 90% 100% SE2.4 Agencija za plaćanje – akreditovana i sprovodi mjere ZPP 20% 40% 50% 80% 100% Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 E2.1 Jačanje registara za sprovođenje ZPP: Broj ha – pokriveno u SIZEP 9.012 12.400 170.100 218.700 243.000 EU izvještaj, Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV % zemljišta pokrivenog SIZEP parcelama 4% 30% 70% 90% 100% Broj novih uvezenih orto-foto, DEM i ostalih prostornih slojeva 2 2 2 3 4 Broj EFA slojeva – kreirano 0 0 1 1 1 Broj integrisanih registara IACS, RPG, GSAA, vina, maslinara, šema kvaliteta, organskih proizvođača, trgovaca voćem i povrćem i registara UBHVFP 3 5 6 7 7 E2.2 Jačanje administrativnih kapaciteta za obradu zahtjeva, kontrolu na terenu, obračun i izvještavanje za uslovna direktna plaćanja, eko-šeme i višegodišnje šeme Broj kontrola na terenu – integrisano u IAKS 0 0 1 2 2 % IACS mjera – uključeno u kontrolu na terenu 0 0 1 2 2 % tehničke opremljenosti kontrole na terenu 10% 0 70% 80% 90% Broj CWRS kontrola 0 0 0 1 2 Broj izvještaja o implementaciji direktnih plaćanja – proizvedeno iz IAKS 0 0 1 2 3 Broj integrisanih obračuna sa smanjenjima i sankcijama 0 0 0 1 2 Broj evidencija višegodišnjih obaveza 0 0 0 1 1 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 164 E2.3 Uvođenje Direktnih plaćanja sličnih ZPP Broj EFA slojeva – integrisano u kontrole 0 0 1 1 1 Broj GAEC i SMR – implementirano 0 0 1 2 2 Broj mjera prilagođenih nevezanih direktnih plaćanja 0 0 2 3 3 Broj mjera vezanih direktnih plaćanja 0 0 2 3 3 Broj programa mjera: eko-šema, implementiranih 0 0 1 6 6 Broj programa mjera: AEC i implementiranih organskih šema 0 1 1 Broj IPARD III – like mjera po hektaru (M4, M11) 1 1 1 2 E2.4 Jačanje administrativnih kapaciteta za sprovođenje mjera CMO Broj implementiranih CMO mjera 0 3 4 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV Broj softvera za podršku implementiranih CMO mjera 0 0 0 3 4 E2.5 Jačanje administrativnih kapaciteta za sprovođenje novih mjera EAFRD - like Broj novih mjera EAFRD-like implementiranih 0 0 0 4 4 E2.6 Jačanje administrativnih kapaciteta za upravljanje EAGF i EAFRD Broj uvedenih softverskih rješenja za upravljanje mjerama ZPP 3 4 5 6 7 Izvještaj IT revizije Broj mjera EAGF i EAFRD uvedeno u sistem 0 10 10 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV E2.7 Jačanje efikasnosti administrativne obrade IPARD Broj godišnjih analiza efikasnosti 0 2 2 8 Broj akcija za povećanje efikasnosti 0 2 5 5 Broj priručnika za IPARD promijenjenih za povećanje efikasnosti obrade 0 2 5 8 Broj softverskih rješenja za obradu IPARD zahtjeva 0 0 2 2 2 Izvještaj IT revizije E2.8 Akreditacija mjera IPARD Broj akreditovanih IPARD mjera 3 8 8 8 EU IPARD E2.9 Akreditacija IT sistema Broj akreditovanih sistema 0 0 0 0 1 Izvještaj IT revizije E2.10 Jačanje finansijsko računovodstvene funkcije Broj softverskih sistema za računovodstvo, finansije, upravljanje 0 0 1 1 1 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 165 dugovima, upravljanje garancijama i izvještavanje X-tabele Broj finansijskih obračuna E2.11 Jačanje regionalnih kancelarija Broj regionalnih kancelarija Agencije, uspostavljenih i akreditovanih 0 0 0 7 7 E2.12 Jačanje organizacione strukture za implementaciju postpristupnih mjera – priprema za akreditaciju Broj zaposlenih 85 90 100 110 120 MPŠV sistematizacija % pisanih procedura 10 60% 70% 90% 100% EU Izvještaj Broj revizija samoprocjene za akreditaciju 0 1 1 2 % spremnost za akreditaciju EAGF/EAFRD 20% 70% 80% 95% 100% E2.13 Implementacija direktnih plaćanja Broj izvještaja o sprovedenim direktnim plaćanjima, uključujući kontrolu na terenu 0 1 2 3 Godišnji izvještaj rada Agencije, Godišnji izvještaj MPŠV E2.14 Implementacija mjera ruralnog razvoja Broj izvještaja o sprovedenim plaćanjima ruralnog razvoja 0 1 2 3 E2.15 Implementacija mjera CMO Broj izvještaja o mjerama CMO 0 1 2 3 E2.16 Izvještavanje Broj godišnjih izvještaja Agencije, uključujući finansijske izvještaje 1 1 2 3 E2.17 Planiranje Broj godišnjih planova Agencije 1 1 2 3 Godišnji plan rada Agencije Operativni cilj E.3: Unapređenje analitičke i statističke funkcije MPŠV Indikatori učinka 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija SE3.1 Analitički statistički i sistem izvještavanja koji podržava integrisano i koherentno upravljanje politikama 0% 50% 100% Godišnji izvještaj MPŠV SE3.2 Sistemi za monitoring operativnih podataka 0% 50% 100% SE3.3 Uspostavljena Nacionalna mreža ZPP 0% 100% Aktivnosti i rezultati Kod Opis Indikatori rezultata (output) 2020 2022 2023 2024 2025 Verifikacija E3.1 Jačanje statistike: uspostaviti sistem za razmjenu podataka iz administrativnih izvora Broj sklopljenih memoranduma za razmjenu podataka između MONSTAT-a, Agencije za plaćanja, UBHVFP 0 0 1 2 3 Godišnji izvještaj MPŠV E3.2 Razvoj statističkih izvještaja za upravljanje poljoprivrednom politikom Broj statističkih izvještaja za upravljanje poljoprivrednom politikom 0 0 1 2 3 Godišnji izvještaj MPŠV STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 166 Broj softvera za uvezivanje i razmjenu podataka sa MONSTAT-om 0 0 0 1 1 E3.3 Jačanje analitičkog sistema za upravljanje politikama u poljoprivredi i ruralnom razvoju Broj softverskih rješenja za integrisano skupljanje i analizu podataka 0 0 0 1 1 Broj analitičkih izvještaja za upravljanje poljoprivrednom politikom 0 1 2 3 E3.4 Implementacija FADN Broj softverskih rješenja za FADN 0 1 Broj RICA-1 izvještaja 0 0 0 0 1 Broj savjetodavaca obučenih za upotrebu FADN 0 15 15 20 Broj savjetodavaca uključenih u FADN 0 15 15 20 Broj objavljenih informacija o proizvodnji 0 0 0 2 3 E3.5 Uspostaviti sistem izvještavanja o cijenama i bazu podataka trgovaca voćem i povrćem Broj korisnika MIS 0 2 10 Broj softverskih rješenja za MIS 0 1 E3.6 Uspostavljanje sistema izvještavanja o cijenama za praćenje cijena glavnih poljoprivrednih proizvoda i inputa Broj objavljenih nedjeljnih izvještaja MIS na portalu 0 1 Broj poljoprivrednih proizvoda uključenih u MIS 0 10 E3.7 Razvoj Zelenog izvještaja – godišnjeg izvještaja MPŠV Broj godišnjih izvještaja MPŠV – Zeleni izvještaj 0 1 2 3 E3.8 Kadrovska popunjenost Broj zaposlenih 4 4 5 6 8 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 167 5. BUDŽETSKA PODRŠKA A Povećati otpornost i konkurentnost proizvodnje i prerade bezbjedne hrane A1 Direktna plaćanja Aktivnost Opis (u 000 EUR) 2020 2021 2022 2023 2024 2025* ZPP A1.1 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnji po ha / osnovno plaćanje 1450 1900 3100 3100 3100 3100 5000 250 EUR/ha A1.2 Osnovna plaćanja u biljnoj proizvodnji po ha – višegodišnje livade i pašnjaci 0 0 0 1851 1972 2215 26600 100 EUR/ha A1.4 Dodatno plaćanje za mladog nosioca gazdinstva – po ha 0 0 100 100 100 100 1755 3% mladi poljoprivred nik A1.5 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po ha: voće, povrće, masline, sjeme i žita 70 100 100 1390 1390 1390 8775 13% proizvodno vezana plaćanja + 2% proteinski usjevi Vezana plaćanja – duvan 50 50 50 0 0 0 A1.6 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po grlu (mlijeko, tov, ostalo) – za održivost 3500 4165 5540 5719 6463 7208 A1.7 Proizvodno vezana plaćanja za održivost po grlu (mlijeko, tov, ostalo) – za održivost 3150 3903 7260 7830 8370 8640 Eko-šeme 0 0 0 0 2790 2790 14625 Eko šeme 25% A1 Direktna plaćanja, ukupno 8220 10118 16150 19990 24185 25443 56745 Direktna plaćanja + A1.3 Plaćanja za prirodna ili ostala ograničenja vezana na površnu (A71) – po ha 0 0 0 0 0 620 1300 ZPP- EAFRD + A1.8 Upravljanje rizicima u poljoprivredi 200 200 300 395 442 538 538 ZPP EAFRD A1 Operativni cilj 1 8420 10318 16450 20385 24627 26601 57764 Finansiranje AB, od toga MIDAS (višegodišnje livade i pašnjaci) 851 972 1000 od toga izvor za plaćanja za manje povoljne uslove 620 * Prilikom izrade ove strategije, 2025. je uzeta kao godina kada bi Crna Gora mogla pristupiti EU, stoga će 2025. godine biti neophodno uraditi reviziju Strategije, u zavinosti od dinamike pregovora pristupanju EU. A2 Operativni cilj 2: Ojačati tržišnu orijentaciju i povećati konkurentnost poljoprivrednih gazdinstava kratkoročno i dugoročno, uključujući veći fokus na istraživanja, tehnologiju i digitalizaciju (Osa 1) A2.1 Investicije u poljoprivrijedna gazdinstva 2800 3040 4267 2987 2867 2960 3520 ZPP-EAFRD A2.2 Investicije u mala poljoprivrijedna gazdinstva 2550 2580 2600 2700 2800 2900 3000 ZPP-EAFRD A2.3 Investicije u procesne kapacitete 3000 4200 4267 3200 2133 2400 5150 ZPP-EAFRD A2.4 Investicije u šumarstvo 0 0 0 0 0 12 2429 ZPP-EAFRD A2 Operativni cilj 2: 8350 9820 11134 8887 7800 8272 14099 ZPP-EAFRD Od toga finansiranje u okviru IPARD II, IPARD III 5800 7240 8534 6187 5000 5360 A3 Operativni cilj 3: Poboljšati položaj poljoprivrijednika u lancu vrijednosti 2020 2021 2022 2023 2024 2025* ZPP A3.1 Podrška učešću poljoprivrijednika u sistemima kvaliteta 0 95 185 200 250 300 1755 ZPP – EAGF – Ostali sektorski programi (3% omotnice) A3.2 Podrška aktivnostima informisanja i promocije šema kvaliteta 0 75 25 25 25 25 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 168 A3.3 Podrška za uspostavljanje i rad proizvođačkih organizacija 60 50 60 60 60 60 100 ZPP – EAFRD TA A3.4 Podrška za druge oblike saradnje u poljoprivrednom lancu 530 450 532 600 600 600 1000 ZPP – sektorski programi/EA FRD – TA S2 Sprovođenje mjera: vino 100 0 0 200 300 300 1700 ZPP – omotnica Vino S3 Sprovođenje mjera iz Nacionalnog programa u pčelarstvu 400 205 232 300 300 300 300 ZPP – omotnica Pčele I1 Podrška poljoprivrijednim gazdinstvima i proizvođačkim organizacijama za plasman hrane u edukativne institucije 150 70 170 300 300 500 700 ZPP – CMO I2 CMO mjere – intervencije na tržištu – skladištenje 200 290 390 200 200 200 250 ZPP – CMO Upravljanje rizicima 150 200 300 300 350 400 600 ZPP – EAFRD A3 Operativni cilj 3: 1590 1435 1894 2185 2385 2685 6405 Od toga IFAD 590 532 Od toga novi izvor – Projekat GORA 600 600 600 * Prilikom izrade ove strategije, 2025. je uzeta kao godina kada bi Crna Gora mogla pristupiti EU, stoga će 2025. godine biti neophodno uraditi reviziju Strategije, u zavinosti od dinamike pregovora pristupanju EU. B Razviti efikasno upravljanje prirodnim resursima i postići ciljeve Zelenog dogovora Operativni cilj 4, 5, 6 (Osa 2) 2020 2021 2022 2023 2024 2025* ZPP B1 Eko-šeme (/grlo) 0 0 0 100 310 310 14625 Eko-šeme 25% Omotnice EAGF Eko-šeme (/ha) 0 0 0 0 2480 2480 B2 Program agroekoloških, klimatskih i mjera organske proizvodnje sa dugoročnim obavezama: Uspostavljanje Agrobudžeta (400) + IPARD M4 pašnjaci, pilot, 2023 780 830 870 924 1553 953 23.987 Pogram AEC – Organski – 35% Omotnice EAFRD IPARD M11 0 0 0 0 753 953 Pilot – ostale AEC – organske šeme 0 0 0 100 100 100 Pilot + integrisana proizvodnja v&p 0 0 0 50 1240 1240 B4 Podrške za ograničenje u upravljanju na zaštićenim područjima (ASD) (po ha) + Plaćanja za područja sa prirodnim i ostalim ograničenjima (ANC) (po ha) 0 0 0 0 0 1017 3500 Odrediti područja ANC i ASD i definicija plaćanja B3 Neproduktivne investicije 1400 B Operativni cilj 4, 5, 6 (Osa 2): 780 830 870 1174 6436 7053 43512 Od toga IPARD M4 , M11 (2024) 2306 1906 MIDAS 600 600 600 Eko-šeme, plaćanje u zaštićenim područjima, plaćanja za područja sa prirodnim i ostalim ograničenjima – 2024 5147 5355 * Prilikom izrade ove strategije, 2025. je uzeta kao godina kada bi Crna Gora mogla pristupiti EU, stoga će 2025. godine biti neophodno uraditi reviziju Strategije, u zavinosti od dinamike pregovora pristupanju EU. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 169 C Podići kvalitet života i obim ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima C 1 Operativni cilj 7: Privući i podržati mlade i nove poljoprivrednike i olakšati održivi razvoj poslovanja u ruralnim područjima 2020 2021 2022 2023 2024 2025* ZPP C1.1 Privlačenje i podržavanje mladih poljoprivrijednika i start-apova (A75) – RD 150 119 250 300 400 500 2056 3% EAFRD za mladog poljoprivre dnika Podržavanje start-apova 0 0 0 0 270 300 2000 EAFRD Podržavanje preduzetništva 0 0 0 0 21 30 700 EAFRD C1.2 Preduzetnice – RD 0 0 100 200 300 400 2000 EAFRD Operativni cilj 7: 150 119 350 500 991 1230 6756 C 2 Operativni cilj 8: Promovisati zapošljavanje, rast, rodnu ravnopravnost, uključujući učešće žena u poljoprivredi, socijalno uključivanje i lokalni razvoj u ruralnim područjima, što uključuje kružnu bioekonomiju i održivo šumarstvo C2.1 Diverzifikacija 0 0 2133 3947 1667 1840 4000 EAFRD C2.2 Investicije u ruralnu infrastrukturu 2588 3175 3245 3500 6000 6000 9000 EAFRD C2.3 LEADER pristup 0 0 0 0 0 0 3427 5% LEADER C2.4 Podrška strategijama „pametno selo“ / Zelena radna mjesta 0 0 0 100 200 500 573 EAFRD-TA Operativni cilj 8: 2588 3175 5378 6747 4534 6300 17000 Od toga je IPARD: diverzifikacija 1600 2960 1250 1380 IPARD: Leader pristup Ruralna infrastruktura IFAD, IPARD 2070 2540 2596 2800 4800 4800 D Izgraditi mrežu transfera znanja i primjene novih tehnologija za povećanje bezbjednosti hrane, povećanje konkurentnosti i zaštitu životne sredine D1 Operativni cilj 10: Modernizovati poljoprivredu i ruralna područja podsticanjem i razmjenom znanja, inovacijama i digitalizacijom u poljoprivredi i ruralnim područjima i promovisanjem njihove upotrebe među poljoprivrednicima kroz bolji pristup istraživanju, inovacijama, razmjeni znanja i obukama Akt. Opis 2020 2021 2022 2023 2024 2025 ZPP D1.1 Razmjena znanja (AB + IPARD TA) 50 200 200 200 200 200 200 EAFRD TA D1.2 Kontinuirano učešće poljoprivrijednika u sticanju i jačanju stručnih znanja 0 0 50 50 50 50 50 EAFRD TA D1.3 Kontinuirano učešće savjetodavaca u sticanju i jačanju stručnih znanja 0 0 0 50 50 50 50 EAFRD TA D1.4 Razmjena znanja i učešće u radnim grupama Evropskog partnerstva za inovacije (EIP) 0 0 200 150 150 150 3 EAFRD TA D1.5, D1.6 Upravljanje sajtom za naučnoistraživačku i stručnu savjetodavnu pomoć 0 0 0 3 3 3 150 EAFRD TA D1.7 Razmjena znanja i učešće u drugim oblicima saradnja, uključujući sredstva za evaluaciju strategije posljednje godine sprovođenja 0 0 0 50 50 50 50 EAFRD TA Operativni cilj 10 50 200 450 503 503 503 503 * Prilikom izrade ove strategije, 2025. je uzeta kao godina kada bi Crna Gora mogla pristupiti EU, stoga će 2025. godine biti neophodno uraditi reviziju Strategije, u zavinosti od dinamike pregovora pristupanju EU. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 170 Omotnice 2020 2021 2022 2023 2024 2025* ZPP Udio EAGF omotnica 8810 10788 16952 20875 22950 24258 58500 100,0% Direktna plaćanja** 8220 10118 16150 19990 22015 23273 56745 97,0% Od toga proizvodno vezana plaćanja 6770 8218 12950 14939 16223 17238 8775 15,0% Od toga mladi poljoprivrednik 0 0 100 100 100 100 1755 3,0% Od toga eko-šeme 14625 25,0% Mjere za stabilizaciju tržišta Ostale sektorske mjere (EAGF) 590 670 802 885 935 985 1755 3,0% Mjere CMO (intervencije i školske šeme) 350 360 560 500 500 700 950 2020 2021 2022 2023 2024 2025 ZPP Udio Vinska omotnica 100 0 0 200 300 300 911 100,0% Pčelarska omotnica 400 205 232 300 300 300 400 100,0% 2020 2021 2022 2023 2024 2025 ZPP Udio EAFRD omotnica 11718 13825 17382 16708 15980 18835 68535 100,0% Osa 1: Investicione mjere *** 8350 9820 11134 8887 7800 8272 14099 20,6% Osa 2: Agroekološke, klimatske i organske mjere 780 830 870 1074 3646 4263 28887 Od toga – višegodišnje obaveze 23987 35,0% Osa 3: Mjere za podizanje kvaliteta života na selu 2588 3175 5378 6747 4534 6300 17000 Od toga LEADER 3427 5,0% Od toga mladi poljoprivrednik 2056 3,0% Od toga ruralna infrastruktura 2588 3175 3245 3500 6000 6000 9000 13,1% Tehnička pomoć**** 2741 4,0% * Prilikom izrade ove strategije, 2025. je uzeta kao godina kada bi Crna Gora mogla pristupiti EU, stoga će 2025. godine biti neophodno uraditi reviziju Strategije, u zavinosti od dinamike pregovora pristupanju EU. Komentari: * Budžetska podrška strategiji zasniva se na pretpostavci da je vrijeme početka primjene ZPP 2026. godina. ** Komentar vezi sa direktnim plaćanjima: Budžetske podrške programa direktnih plaćanja 2023–2025 i indikativna procjena omotnice u okviru ZPP – Evropskog garantnog fonda u poljoprivredi (EAGF), zasnivaju se na sljedećim pretpostavkama: Hrvatska Slovenija Italija Austrija Crna Gora* Površine (ha) 1.504.450 479.820 13.150.200 2.652.220 266.000 Osnovno plaćanje (EUR/ha) 130,52 184,20 167,19 208,90 250 EUR/ha površine livada i pašnjaka - - - 41,40 100 EUR/po glavi – tov – proizvodno vezana 81.58 49,84 57,51 100 85 ( sa eko šemama) EUR/po glavi – mlijeko – proizvodno vezana 252.14 91,00 122,93 - 270 (sa eko šemama) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 171 Proizvodno vezano plaćanje – površina (EUR/ha) Povrće: 158,63 Voće: 164,40 Prot. usj.: 186,40 Pšenica: 93,50 Paradajz: 173,6 Agrumi: 150,85 100 EUR/ha + leguminoza + eko šeme Mladi poljoprivrednik – dodatno EUR/ha 85,34 78,91 83,50 65,90 3% od omotnice Omotnica Vino EUR/ha 590,5 315,6 470 284,29 588,6 Omotnica Pčelarstvo: EUR/Košnica 4,3 3,1 3,2 - 4,2 U tabeli, iznosi proizvodno vezanih plaćanja kod država članica predstavljaju dozvoljena plaćanja u okviru 13% omotnice, a u slučaju proteinskih usjeva 15% omotnice. Poljoprivrednici dobiju ostatak preko eko-šema. U slučaju Crne Gore, indikativna omotnica u visini 58.500 (000 EUR) izračunata je na pretpostavci da se u sistemu podržava površina za biljnu proizvodnju u visini 5.000 (000 EUR), i 266.000 ha livada i pašnjaka po 100 EUR/ha. U tom slučaju, 15% omotnice iznosi 8.775 (000 EUR), što se može isplatiti u obliku proizvodno vezanog plaćanja. U slučaju Crne Gore, to bi bilo dovoljno za isplatu dijela plaćanja za uzgoj i dijela za mliječne krave. Ostala plaćanja mogu biti u obliku eko-šema. *** Komentar mjere ruralnog razvoja: Iznosi alokacija IPARD II i IPARD III programa prenijeti su prema godišnjim alokacijama u okviru tih programa, uzimajući u obzir N+3. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 172 II Jačanje institucija Aktivnost Opis 2020 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 E Efikasno i transparentno upravljati poljoprivrijednom politikom i politikom ruralnog razvoja E1 Operativni cilj E.1: Zakonodavni i institucionalni okviri usklađeni sa pravnom tekovinom EU E1.1 Prilagođavanje zakonodavnih osnova novim uredbama EU (po planu pristupanja) 30 30 E1.2 Prilagođavanje institucionalne strukture za sprovođenje ZPP 2022–2027 2 2 2 E1.3 Uređenje korištenja poljoprivrijednog zemljišta 10 10 E1.4 Prilagođavanje postojećih mjera mjerama nove perspektive ZPP – direktna plaćanja 10 10 E1.5 Usklađivanje osnovnog uslovno nevezanog plaćanja sa izradom standarda (GAEC i SMR). Usklađivanje osnovnog uslovno odvojenog plaćanja sa izradom standarda 60 Određivanje područja sa ograničenim mogućnostima za poljoprivrijednu proizvodnju i visine plaćanja 20 E1.6 Usklađivanje dodatnih vezanih plaćanja na površinu i po glavi životinje (UG) 50 E1.7 Razvoj programa eko-šema 50 E1.8 Razvoj programa šema ekoloških i klimatskih obaveza i akreditacija M4 i M11 IPARD III 20 30 E1.9 Razvoj CMO mjera po ZPP zahtjevima 50 E1.10 Razvoj sektorskih programa: Ostali sektorski operativni programi i Nacionalni pčelarski program 25 25 E1.11 Razvoj programa podrške udruženjima poljoprivrednih proizvođača, uključujući mjere za podršku EIP 25 E1.12 Razvoj programa promocije poljoprivrede, uključujući šeme kvaliteta u Crnoj Gori 5 E1.13 Razvoj veb-stranice za centralni pristup informacijama o proizvodima i poljoprivrednicima koji su uključeni u šeme kvaliteta i ponude domaće hrane 3 E1.14 Razvoj programa savjetodavnih aktivnosti u poljoprivredi, uključujući GAEC, SMR, eko-šeme, dugoročne obaveze i sektor specifičnih savjetodavnih aktivnosti 10 E1.15 Razvoj Strateškog plana ZPP 120 E1.16 Obuka savjetodavaca u saradnji sa naučnoistraživačkim institucijama 100 100 100 Razvoj portala za razmjenu znanja 10 izrada sektorski specifičnih priručnika i proizvodnih tehničkih listova 10 Razvoj programa savjetodavnih aktivnosti u poljoprivredi, uključujući GAEC, SMR, eko-šeme, dugoročne obaveze i šeme kvaliteta 10 Operativni cilj E.2 202 265 412 110 10 0 0 E2 Operativni cilj E.2: Jačanje struktura i sistema za sprovođenje mjera zajedničke poljoprivredne politike EU u Agenciji za plaćanje Kod Opis E2.1 Nadogradnja SIZEP 50 Nadogradnja GSAA i RPG 80 Broj novih uvezenih orto-foto, DEM i ostalih prostornih slojeva 200 Broj EFA slojeva – kreirano 100 Integrisanje registara IACS, RPG, GSAA, vina, maslinara, šema kvaliteta, organskih proizvođača, trgovaca voćem i povrćem i registara UBHVF 80 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 173 E2.2 Razvoj softvera za kontrolu na terenu 80 Tehnička oprema kontrole na terenu 470 Broj CWRS kontrola 80 Broj integrisanih obračuna sa smanjenjima i sankcijama 50 Uvođenje direktnih plaćanja sličnih ZPP-u E2.3 Broj EFA slojeva – integrisano u kontrole 60 60 Broj GAEC i SMR – implementirano 30 Broj mjera vezanih direktnih plaćanja 10 Broj implementiranih eko-šema 30 Broj ECM i organskih šema, implementiranih, i IPARD M4 i M11 40 E2.4 Jačanje administrativnih kapaciteta za sprovođenje mjera CMO: Broj implementiranih CMO mjera 200 E2.4 Jačanje administrativnih kapaciteta za sprovođenje novih mjera EAFRD – like: Softver za EAFRD/IPARD 100 E2.5 Broj softverskih rješenja za upravljanje programom 160 E2.5 Broj EAGF i EAFRD mjera uvedenih u sistem 50 100 100 E2.6 Jačanje efikasnosti administrativne obrade IPARD: Analiza efikasnosti i promjena priručnika 50 E2.7 Akreditacija IT sistema 20 E2.9 Jačanje finansijsko-računovodstvene funkcije: tehnička pomoć 120 Jačanje finansijsko-računovodstvene funkcije: softver 80 E2.10 Jačanje regionalnih kancelarija 100 100 100 E2.12 Izrada dokumentacije za akreditaciju Agencije 20 100 80 30 Revizija samoprocjene za akreditaciju 40 40 Operativni cilj E.2 480 1540 460 530 E3 Operativni cilj E.3: Unapređenje analitičke i statističke funkcije MPŠV E3.1 Jačanje statistike: uspostaviti sistem razmjene podataka iz administrativnih izvora 15 E3.2 Razvoj statističkih izvještaja za upravljanje poljoprivrijednom politikom 60 E3.3 Jačanje analitičkog sistema za upravljanje politikama u poljoprivredi i ruralnom razvoju 60 E3.4 Implementacija FADN 80 Školovanje savjetodavaca 20 E3.5 Uspostaviti sistem izvještavanja o cijenama 60 E3.6 Uspostavljanje sistema izvještavanja o cijenama za praćenje cijena glavnih poljoprivrednih proizvoda i inputa na reprezentativnim trgovcima (metodologije) 40 E3.7 Razvoj Zelenog izvještaja – godišnjeg izvještaja MPŠV 40 E3 Operativni cilj E3 160 115 100 Rekapitulacija po operativnim ciljevima Operativni cilj 2020 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 Ukupno Operativni cilj E1 202 265 412 110 10 999 Operativni cilj E2 480 1540 460 530 3010 Operativni cilj E3 160 115 100 375 Ukupno (000) EUR 682 1965 987 740 10 4384 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 174 6. OPIS AKTIVNOSTI NADLEŽNIH ORGANA I TIJELA ZA PRAĆENJE SPROVOĐENJA STRATEGIJE U Poglavljima 3 i 4 ove strategije dat je pregled ključnih aktivnosti i mjera kojima će se dostići postavljeni operativni ciljevi, kao i pregled indikatora na osnovu kojih će se pratiti realizacija i vršiti evaluacija postignutih rezultata. Kako bi se pratio napredak implementacije ove strategije, odnosno kako bi se ista mogla prilagoditi u slučaju potrebe, treba uspostaviti efikasan sistem monitoringa i evaluacije. Monitoring realizacije Strategije i njenog Akcionog plana vršiće ministarstvo nadležno za oblast poljoprivrede i ruralnog razvoja, a rezultate će objavljivati u obliku godišnjeg izvještaja, koji će biti pripremljen za usvajanje na sjednicama Vlade, a po usvajanju isti će biti objavljen na internet stranicama MPŠV. Monitoring Monitoring je aktivnost koja se obavlja kontinuiranim praćenjem sprovođenja Strategije. Efikasnost implementacije Strategije pratiće se na osnovu napretka u postizanju osnovnih indikatora u 2020. godini, koji su navedeni u tabeli indikatora. Podatke će dostavljati sve direkcije MPŠV čije su aktivnosti obuhvaćene ovom strategijom i sve relevantne eksterne institucije. Za indikatore koji nijesu mjerljivi zvaničnom statistikom Crne Gore, biće primijenjene alternativne metode praćenja, kako je preporučeno u priručnicima EU za praćenje i evaluaciju. Angažovanje eksperata za procjenu ovakvih indikatora finansiraće se iz sredstava tehničke podrške IPARD mjere do pristupanja. Na osnovu prikupljenih podataka sastavlja se godišnji izvještaj. Ovaj izvještaj, kao posebno poglavlje, može biti uključen u godišnji izvještaj o radu MPŠV. Radna grupa za praćenje sprovođenja Strategije Za potrebe praćenja sprovođenja ove strategije, Vlada Crne Gore će, na predlog MPŠV, imenovati članove radne grupe, koji će pregledati Godišnji izvještaj o sprovođenju Strategije i raspravljati o njemu prije slanja Vladi na usvajanje. Pri imenovanju članova radne grupe potrebno je pridržavati se horizontalnih načela, kojima će se osigurati uravnotežena zastupljenost tijela javne vlasti i posredničkih tijela, te predstavnika: (a) relevantnih tijela na regionalnom i lokalnom nivou, kao i drugih tijela javne vlasti, uključujući tijela nadležna za pitanja životne sredine i klime; (b) ekonomskih i socijalnih partnera, uključujući predstavnike poljoprivrednog sektora; (c) relevantnih tijela koja predstavljaju civilno društvo i, ako je to relevantno, tijela odgovornih za unapređenje socijalne uključenosti, temeljnih prava, rodne ravnopravnosti i nediskriminacije. Radnu grupu čine i predstavnici nadležnih institucija, koje su bile uključene i tokom procesa izrade Strategije sa Akcionim planom, kroz učešće svojih predstavnika. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 175 Kod odabira članova radne grupe za praćenje potrebno je, između ostalog, pridržavati se i pravila o rodnoj ravnopravnosti. Rad Radne grupe za praćenje biće utvrđen Poslovnikom o radu, u kojem će se propisati sastav Odbora, obaveze članova, rokovi, kao i ostale činjenice bitne za normalno funkcionisanje rada radne grupe. Radna grupa za praćenje sastaje se najmanje jedanput godišnje i preispituje sva pitanja koja utiču na napredak realizacije Strategije, a na osnovu dobijenih materijala koje je izradilo MPŠV. U slučaju neispunjavanja postignuća zadatih u Strategiji, a u skladu sa dinamikom predviđenom u Akcionom planu, članovi Radne grupe za praćenje mogu predložiti novu dinamiku i način realizacije kako se ne bi dovelo u pitanje ispunjenje postavljenih operativnih ciljeva. Evaluacija Nakon isteka perioda za koji je ova strategija izrađena, a prije izrade novog strateškog dokumenta, sprovešće se evaluacija postignuća postavljenih u ovoj strategiji kako bi se dobile konkretne preporuke u interesu daljeg unapređenja određene oblasti javne politike. Nakon sprovedene završne evaluacije, završni izvještaj za sprovođenje Strategije biće upućen Vladi Crne Gore na usvajanje. U slučaju potrebe, pogotovo s obzirom na očekivani ulazak Crne Gore u EU u toku sprovođenja ove strategije, predviđena je izrada i tekuće evaluacije (on-going), kako bi se dodatno harmonizovale aktivnosti pristupanja, odnosno sprovođenje aktivnosti koje moraju biti usaglašene sa politikama EU. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 176 7. JAVNO INFORMISANJE O CILJEVIMA I OČEKIVANIM REZULTATIMA STRATEGIJE Polazeći od pretpostavke kako se ovom strategijom uređuju aktivnosti važne za teritoriju cijele Crne Gore, neophodno je obezbijediti redovno informisanje zainteresiranih strana, ali i šire javnosti o postavljenim ciljevima ove strategije, kao i o rezultatima/učinku njihovog sprovođenja, prema postavljenim indikatorima. Tokom izrade ove strategije održano je nekoliko krugova javnih konsultacija sa zainteresovanom javnošću, na kojima su prikupljene veoma korisne informacije, koje su poslužile za dalje unapređenje strategije, do njenog konačnog izgleda. Prve konsultacije u vezi sa pripremom Strategije održane su tokom predstavljanja sektorskih analiza pripremljenih za pripremu ove strategije i IPARD III. Za izradu Strategije formirana je radna grupa, u koju su uključeni akteri iz različitih institucija, interesnih grupa, akademske zajednice i dr. Nakon izrade prvog nacrta Strategije, usmeno je predstavljen osoblju Biotehničkog fakulteta Univerziteta Crne Gore i predstavnicima granskih udruženja – crnogorskog poljoprivrednog klastera, NVO udruženih seoskih domaćinstava – Seoski turizam i Udruženja stočara. Na osnovu dobijenih komentara pripremljena je konačna verzija Strategije. Sprovođenje Strategije će se pratiti godišnje, o čemu će se sastavljati godišnji izvještaj, koji će biti ili samostalan dokument ili dio Godišnjeg izvještaja o radu Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede. Ovaj izvještaj će biti objavljen na sajtu MPŠV. Informacije o postignućima u sprovođenju Strategije mogu se saopštavati i u okviru redovnih informativnih aktivnosti MPŠV, posebno Direktorata za ruralni razvoj. Preporuka je da se u javnoj komunikaciji koriste i društvene mreže, kao brzi oblik obavještavanja, a potrebno je osigurati i pristupačnost informacija osobama sa vidnim, slušnim, motoričkim ili kognitivnim poteškoćama. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8. ANEKSI 8.1 Aneks 1: SWOT – Opšta statistika 8.1.1 Prilog 1, Tabela 1: Pregled uvoza i izvoza poljoprivrednih proizvoda po grupama 2008–2020 IZVOZ 000 EUR 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 HS EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR Gl 01 Žive životinje 4 13 9 12 12 17 24 34 41 65 54 89 692 Gl 02 Svježe, ohlađeno ili smrznuto meso 2.905 2.945 3.529 3.129 4.355 5.695 41.603 7.206 7.951 8.346 7.768 9.290 9.785 TBr 0401-0405 Mlijeko i mliječni proizvodi, osim sira 18 0 6 20 88 918 223 150 102 194 114 16 98 TBr 0406 Sir 19 0 0 52 47 95 109 198 137 121 131 13 TBr 0407-0408 Jaja 10 0 0 14 14 15 19 3 2 0 3 11 40 TBr 0409 Med 6 27 1 14 0 2 2 5 5 16 5 5 0 Gl 05 Ostali proizvodi životinjskog porijekla 2 2 7 0 0 0 0 0 3 106 22 0 1 Gl 06 Živo drveće i druge biljke, lukovice, cvijeće i ukrasno bilje 0 48 35 89 59 52 68 70 96 65 185 258 280 Gl 07 Povrće 3.990 3.706 3.446 4.109 3.294 4.872 4.282 3.602 4.633 2.513 4.870 2.693 3.620 Gl 08 Voće 3.219 2.491 4.733 4.650 4.034 4.136 4.133 3.223 2.473 2.762 3.940 3.856 3.664 TBr 0901 Kafa 55 55 50 460 982 683 516 527 486 380 17 39 20 TBr 0902-0903 Čaj 90 42 23 28 47 28 56 26 26 23 12 23 77 TBr 0904 Začini 58 19 60 40 52 20 126 0 0 0 0 0 12 Gl 10 Žitarice 131 197 20 26 2 22 6 12 3 1 5 1 113 Gl 11 Proizvodi mlinske industrije 420 1.316 604 499 1.771 1.962 2.200 1.838 1.263 537 84 7 67 Gl 12 Ulje i drugo sjeme; ljekovito bilje 138 199 140 155 209 493 348 118 597 360 491 375 621 Gl 13 Šeljak, gume, smole i drugi biljni sokovi i ekstrakti 0 0 1 0 0 0 2 2 0 0 38 0 0 Gl 14 Biljni materijali za pletarstvo 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Gl 15 Masti ili ulja biljnog ili životinjskog porijekla 95 229 885 1.510 3.625 2.241 3.053 207 179 180 162 349 192 TBr 1601-1603 Proizvodi od mesa 2.203 2.692 2.026 2.519 3.057 3.624 3.150 2.864 2.668 3.187 3.437 4.605 6.089 TBr 1701 Šećer 200 98 138 472 6 9 3 22 7 14 0 1 6 TBr 1702-1704 Proizvodi od šećera 73 176 163 29 8 14 20 23 18 57 65 88 71 Gl 18 Kakao i proizvodi od kakaoa 69 36 2.800 2.164 2.747 3.232 3.737 3.077 1.256 1.737 1.889 1.797 2.045 Gl 19 Proizvodi na bazi žitarica, brašna, skroba ili mlijeka; konditorski proizvodi 1.196 1.004 1.919 3.377 4.083 2.147 1.826 3.241 5.651 5.669 581 566 421 Gl 20 Proizvodi od voća i povrća i od drugih djelova biljaka, osim sokova 244 800 1.249 931 160 75 88 42 69 78 96 93 223 Gl 21 Razni prehrambeni proizvodi (npr. supe, kečap, ekstrakti kafe i cikorije, kvasac, vodeni sirupi itd.) 974 1.353 2.946 4.687 2.464 1.441 1.009 291 492 439 374 275 261 TBr 2201 Gazirana ili negazirana voda bez dodatka šećera 320 382 384 270 417 245 336 259 278 327 364 364 139 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 TBr 2202 Voda, uključujući mineralnu i gaziranu vodu sa šećerom 60 56 219 260 165 144 102 104 193 97 8 48 20 TBr 2203 Pivo 5.204 2.924 2.622 2.720 3.506 3.734 4.001 4.403 4.070 4.378 4.415 3.648 3.185 TBr 2204 Vino 17.308 16.592 16.665 18.410 18.083 13.212 13.752 15.480 14.805 13.863 13.235 13.631 10.928 TBr 2205-2208 Ostala alkoholna pića 1.152 1.094 1.085 1.026 1.047 1.338 798 1.013 975 1.063 1.772 1.793 856 TBr 2209 Sirće 4 0 20 19 41 5 7 4 4 7 2 5 9 Gl 23 Otpad i ostaci prehrambene industrije; pripremljena hrana za životinje 30 431 118 79 53 100 183 196 275 370 490 1.760 1.415 Gl 24 Duvan i duvanski proizvodi 561 699 134 394 2.251 5.673 5.903 5.585 2.192 822 1.877 3.769 3.953 Ukupan izvoz ek Gl 29. 33. 35. 38. 41. 51. 52. 53 40.758 39.626 46.037 52.164 56.679 56.244 91.685 53.625 51.012 47.793 46.497 49.586 48.919 UVOZ 000 EUR 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 HS EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR EUR Gl 01 Žive životinje 15.965 16.174 21.784 25.509 24.151 22.935 20.127 23.481 19.812 22.434 24.348 27.130 24.254 Gl 02 Svježe, ohlađeno ili smrznuto meso 58.862 59.854 60.246 57.061 65.534 71.259 103.438 68.483 74.883 82.642 85.776 90.325 70.781 TBr 0401-0405 Mlijeko i mliječni proizvodi, osim sira 23.125 22.079 23.162 25.909 26.283 25.287 25.162 26.306 26.723 27.331 27.590 28.952 24.748 TBr 0406 Sir 14.375 11.405 12.560 14.195 14.548 15.769 14.410 13.428 14.862 15.955 16.144 16.458 12.392 TBr 0407-0408 Jaja 559 626 751 1.384 1.971 2.709 2.756 2.353 2.022 2.137 1.700 2.125 1.166 TBr 0409 Med 594 657 654 755 746 661 705 980 742 872 826 872 552 Gl 05 Ostali proizvodi životinjskog porijekla 478 320 311 239 224 319 259 367 427 557 535 757 676 Gl 06 Živo drveće i druge biljke, lukovice, cvijeće i ukrasno bilje 3.649 3.268 3.015 4.029 3.534 3.682 5.077 4.365 4.280 5.466 5.497 7.090 6.468 Gl 07 Povrće 7.282 6.834 6.360 7.987 8.458 11.554 12.895 15.196 18.209 19.429 20.525 23.637 19.260 Gl 08 Voće 11.963 11.699 11.237 13.391 14.759 18.244 20.728 24.377 29.232 30.445 29.849 32.391 27.770 TBr 0901 Kafa 12.349 17.754 25.501 22.390 12.378 9.122 8.058 8.661 9.171 10.136 9.438 9.694 6.909 TBr 0902-0903 Čaj 412 210 213 240 264 322 280 291 318 297 241 355 183 TBr 0904 Začini 623 789 802 802 1.002 977 1.030 761 929 997 925 949 785 Gl 10 Žitarice 9.329 11.530 5.953 11.261 12.079 10.327 11.318 11.216 9.540 8.053 9.248 8.704 9.007 Gl 11 Proizvodi mlinske industrije 23.799 15.815 17.194 22.015 20.428 18.793 17.173 16.278 14.283 16.394 17.280 20.486 18.753 Gl 12 Ulje i drugo sjeme; ljekovito bilje 1.944 1.696 2.084 1.944 1.834 2.043 2.011 2.435 3.018 3.164 4.253 3.514 3.566 Gl 13 Šeljak, gume, smole i drugi biljni sokovi i ekstrakti 136 81 44 42 78 110 128 97 109 120 122 97 112 Gl 14 Biljni materijali za pletarstvo 70 27 43 60 36 58 48 55 54 47 47 55 40 Gl 15 Masti ili ulja biljnog ili životinjskog porijekla 16.783 14.201 14.148 16.615 17.894 16.311 14.202 15.185 15.818 15.626 15.808 13.513 13.873 TBr 1601-1603 Proizvodi od mesa 20.781 17.254 16.319 17.598 19.141 20.918 20.601 20.738 20.161 21.092 23.252 22.007 18.975 TBr 1701 Šećer 7.092 6.214 6.508 9.170 8.324 7.329 5.623 5.628 6.704 6.560 5.164 5.035 5.148 TBr 1702-1704 Proizvodi od šećera 3.014 2.674 2.588 2.870 2.923 3.264 3.179 3.475 3.734 4.571 4.537 4.660 3.805 Gl 18 Kakao i proizvodi od kakaoa 18.480 18.640 19.269 19.407 20.628 21.366 21.755 19.928 21.553 21.226 21.796 23.141 19.159 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Gl 19 Proizvodi na bazi žitarica, brašna, skroba ili mlijeka; konditorski proizvodi 27.574 26.393 26.432 27.173 28.634 30.649 31.595 35.040 36.586 39.489 42.939 46.311 38.784 Gl 20 Proizvodi od voća i povrća i od drugih djelova biljaka, djelova biljaka, osim sokova 22.423 19.401 16.624 17.554 14.775 14.858 15.235 16.174 16.789 18.145 19.120 20.506 15.078 Gl 21 Razni prehrambeni proizvodi (npr. supe, kečap, ekstrakti kafe i cikorije, kvasac, vodeni sirupi itd.) 23.577 23.890 25.102 26.372 27.997 30.028 31.228 33.391 35.627 39.892 41.928 47.012 42.064 TBr 2201 Gazirana ili negazirana voda bez dodatka šećera 9.486 7.901 7.436 7.536 7.761 7.098 6.987 7.563 8.679 9.683 10.800 10.884 6.348 TBr 2202 Voda, uključujući mineralnu i gaziranu vodu sa šećerom 29.495 25.124 25.610 29.328 30.227 28.406 26.233 25.190 27.928 29.998 29.088 29.628 21.422 TBr 2203 Pivo 7.850 5.462 4.673 4.559 5.023 5.218 6.221 8.226 8.079 9.144 9.018 10.172 8.159 TBr 2204 Vino 3.238 2.653 3.185 3.607 4.044 4.451 4.861 5.458 5.354 5.835 6.915 7.029 5.892 TBr 2205-2208 Ostala alkoholna pića 6.275 5.348 5.509 5.981 6.428 6.980 7.153 8.297 8.236 9.656 9.148 9.529 5.199 TBr 2209 Sirće 164 167 139 151 165 133 215 261 279 233 305 311 239 Gl 23 Otpad i ostaci prehrambene industrije; pripremljena hrana za životinje 13.606 11.936 13.669 16.337 18.389 16.839 16.441 17.923 16.573 16.910 18.809 20.065 21.900 Gl 24 Duvan i duvanski proizvodi 21.105 20.467 17.578 14.910 11.678 12.724 11.930 12.022 12.602 15.676 10.094 14.648 13.778 Ukupan uvoz izuzimajući Gl 29. 33. 35. 38. 41. 51. 52. 53 416.45 7 388.54 3 396.70 3 428.38 1 432.33 8 440.74 3 469.062 453.62 9 473.31 2 510.21 3 523.06 5 558.04 3 467.24 8 Izvor: Monstat, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.1.2 Prilog 2: Prinosi poljoprivredne proizvodnje u EU i zemljama regiona Prilog 1, Tabela 2: Prinos voća u EU i zemljama regiona Jabuka (t/ha) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Prosjek Evropska unija – 27 24,83 23,56 23,95 19,01 26,34 23,59 24,45 23,68 Grčka 23,04 24,77 29,21 29,41 27,61 28,22 21,11 26,20 Hrvatska 16,28 16,70 7,50 11,53 19,08 13,81 14,59 14,21 Italija 47,57 47,70 43,73 33,40 42,95 41,89 44,85 43,15 Holandija 44,20 43,48 32,43 40,77 42,52 35,48 39,81 Portugalija 19,76 23,20 17,96 23,78 19,39 25,91 19,99 21,43 Slovenija 27,85 33,95 17,66 5,77 37,16 23,91 30,58 25,27 Crna Gora 20,46 20,14 10,93 6,43 8,05 6,77 6,36 11,31 Albanija 21,05 22,95 24,17 22,40 25,21 24,07 23,23 23,30 Srbija 14,17 14,98 13,83 15,07 17,76 19,14 18,54 16,21 Šljiva (t/ha) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Prosjek Evropska unija – 27 9,28 9,01 9,57 8,38 11,50 10,52 10,31 9,79 Grčka 13,31 10,85 9,15 12,36 13,09 9,42 8,69 10,98 Hrvatska 1,16 1,77 1,83 1,80 2,93 2,03 3,38 2,13 Italija 17,51 17,19 19,08 17,72 16,87 18,01 13,14 17,08 Holandija 24,92 25,20 25,00 25,00 24,54 25,19 24,97 Portugalija 14,31 13,71 14,48 16,73 9,71 11,37 10,48 12,97 Slovenija 12,67 8,00 8,25 5,25 11,60 8,40 9,67 9,12 Crna Gora 9,90 5,48 6,91 3,75 4,93 2,57 2,90 5,21 Albanija 14,62 15,63 16,08 16,96 16,48 15,73 16,04 15,93 Srbija 5,15 4,42 5,94 4,59 5,96 7,73 7,98 5,97 Albanija 9,28 9,01 9,57 8,38 11,50 10,52 10,31 9,79 Srbija 13,31 10,85 9,15 12,36 13,09 9,42 8,69 10,98 Citrusi (t/ha) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Prosjek Evropska unija – 27 21,72 14,41 20,67 16,17 21,72 20,68 21,94 19,62 Grčka 21,92 22,37 25,20 28,66 25,96 25,01 25,67 24,97 Hrvatska 29,40 16,32 24,05 9,27 24,39 23,99 19,06 20,92 Italija 18,99 18,75 18,39 20,58 20,26 19,39 Portugalija 15,35 14,92 17,40 18,25 18,93 19,28 19,69 17,69 Slovenija Crna Gora 17,25 21,71 14,82 18,39 16,05 15,42 17,27 Albanija 27,63 30,00 40,00 36,36 37,85 34,37 Srbija Kruška (t/ha) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Prosjek Evropska unija – 27 21,91 21,45 20,14 21,04 22,78 18,96 21,95 21,17 Grčka 14,34 14,73 16,23 18,00 17,46 17,46 15,01 16,17 Hrvatska 2,80 4,20 4,10 3,35 3,83 2,69 5,42 3,77 Italija 23,27 21,74 24,01 14,95 23,29 21,45 Holandija 40,58 37,81 39,77 34,02 40,22 36,97 40,00 38,48 Portugalija 17,49 11,65 11,49 17,53 14,39 17,52 11,56 14,52 Slovenija 16,81 18,60 15,90 5,85 21,43 14,00 16,87 15,64 Crna Gora 9,25 10,75 9,75 8,00 6,60 7,20 8,59 Albanija 15,95 17,14 19,14 17,63 18,40 17,65 Srbija 8,68 10,06 8,70 9,17 10,78 11,05 13,42 10,27 Breskva i nektarina (t/ha) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 18,00 12,07 17,73 19,68 17,85 19,57 17,43 17,48 Grčka 19,68 17,72 18,87 22,60 22,71 22,38 19,60 20,51 Hrvatska 3,58 4,14 4,62 7,57 3,90 4,78 5,40 4,86 Italija 20,73 16,96 20,27 17,30 18,82 Portugalija 11,37 12,51 8,36 10,68 11,39 11,84 9,15 10,76 Slovenija 17,34 15,63 8,79 17,15 15,16 8,12 13,70 Crna Gora 16,56 10,00 20,67 20,67 14,00 13,22 15,85 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Albanija 13,71 14,55 15,58 14,61 Srbija 11,40 12,24 10,86 11,30 10,51 9,89 8,15 10,62 Masline 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 3,56 2,55 2,16 2,20 2,70 2,05 2,45 2,53 Grčka 1,88 1,58 1,27 1,12 1,23 1,36 1,48 1,42 Hrvatska 0,46 1,48 1,72 1,55 1,52 1,79 1,64 1,45 Italija 2,80 1,76 2,27 1,71 1,93 1,93 2,07 Portugalija 1,29 2,06 1,37 2,41 2,02 2,45 1,90 1,93 Slovenija 1,46 1,36 3,05 2,18 2,01 Crna Gora 3,42 2,00 2,21 2,00 2,41 Albanija 2,45 2,31 2,24 2,53 2,09 2,74 2,40 Prilog 1, Tabela 3: Prinos voća i učešće plantažne proizvodnje u Crnoj Gori Godina Gajenje plantaža Ostalo Ukupno % plantaže Plantaža (ha) Proizvodnja (t) Prinos (t/ha) (t) (t) % Šljiva 2014 204,1 1.976,4 9,7 3.766,8 5.743,2 34,4% 2015 227,3 1.259,2 5,5 5.775,9 7.035,1 17,9% 2016 234,2 1.587,6 6,8 11.540,0 13.127,6 12,1% 2017 276,1 1.044,5 3,8 8.843,6 9.888,1 10,6% 2018 281,8 1.378,6 4,9 10.457,2 11.835,8 11,6% 2019 282,0 721,8 2,6 8.914,9 9.636,7 7,5% 2020 292,5 842,5 2,9 10.417,8 11.260,3 7,5% Mandarine 2014 138,7 3.204,4 23,1 976,6 4.181,0 76,6% 2015 143,4 2.574,7 18,0 465,5 3.040,2 84,7% 2016 153,8 3.449,5 22,4 1.035,5 4.485,0 76,9% 2017 158,2 2.347,2 14,8 406,6 2.753,8 85,2% 2018 165,4 3.092,9 18,7 552,5 3.645,4 84,8% 2019 168,4 2.830,8 16,8 545,6 3.376,4 83,8% 2020 168,6 2.697,1 16,0 445,3 3.142,4 85,8% Breskva 2014 94,6 1.276,1 13,5 80,3 1.356,4 94,1% 2015 92,5 1.491,9 16,1 93,1 1.585,0 94,1% 2016 76,9 797,2 10,4 87,4 884,6 90,1% 2017 61,0 1.235,7 20,3 44,0 1.279,7 96,6% 2018 61,4 1.241,3 20,2 50,3 1.291,6 96,1% 2019 69,1 984,2 14,2 52,1 1.036,3 95,0% 2020 92,1 1.192,4 12,9 61,8 1.254,2 95,1% Jabuka 2014 132,3 2.656,0 20,1 2.244,0 4.900,0 54,2% 2015 139,7 2.816,8 20,2 7.798,0 10.614,8 26,5% 2016 151,1 1.638,3 10,8 6.329,8 7.968,1 20,6% 2017 208,9 1.346,8 6,4 4.025,0 5.371,8 25,1% 2018 214,2 1.687,5 7,9 5.895,9 7.583,4 22,3% 2019 215,0 1.486,8 6,9 4.857,3 6.344,1 23,4% 2020 216,7 1.402,1 6,5 5.938,5 7.340,6 19,1% Kruška 2014 33,9 180,7 5,3 734,1 914,8 19,8% 2015 35,0 365,5 10,4 2.283,4 2.648,9 13,8% 2016 43,6 431,6 9,9 2.181,1 2.612,7 16,5% 2017 43,9 389,1 8,9 1.674,0 2.063,1 18,9% 2018 44,8 400,2 8,9 1.897,8 2.298,0 17,4% 2019 44,9 333,1 7,4 1.559,5 1.892,6 17,6% STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 2020 45,3 359,5 7,9 1.848,4 2.207,9 16,3% Maslina 2014 82,8 253,8 3,1 542,4 796,2 31,9% 2015 88,9 244,3 2,7 309,8 554,1 44,1% 2016 117,5 412,0 3,5 354,5 766,5 53,8% 2017 141,7 417,1 2,9 341,5 758,6 55,0% 2018 142,1 279,1 2,0 242,2 521,3 53,5% 2019 142,9 307,5 2,2 266,6 574,1 53,6% 2020 151,5 294,9 1,9 255,3 550,2 53,6% Izvor: Godišnjak Monstata 2014–2021 Prilog 1, Tabela 4: Prinos vinskog grožđa Grožđe za vina 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 7,00 8,52 7,76 Grčka 9,08 9,09 9,22 7,87 7,55 6,86 6,75 8,19 Španija 6,42 5,97 6,33 5,55 7,22 5,90 7,14 6,54 Hrvatska 5,33 7,13 5,43 5,71 5,90 Italija 9,30 10,92 11,58 9,93 11,90 10,60 10,96 10,71 Holandija 9,87 10,00 10,00 10,00 10,00 10,00 9,98 Portugalija 4,55 5,18 4,40 4,94 4,43 4,88 4,82 4,72 Slovenija 5,88 7,49 5,99 5,65 8,12 6,75 6,79 6,61 Crna Gora 7,0 9,2 10,5 8,2 9,1 7,6 7,9 8,5 Albanija 21,12 10,85 11,00 11,34 13,58 Srbija 6,45 8,42 7,24 7,21 7,40 7,98 8,11 7,76 Izvor: Eurostat, 2021 Prilog 1, Tabela 5: Prinosi ratarskih kultura u EU i zemljama regiona Pšenica i spelta 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Hrvatska 4,19 5,41 5,65 5,88 5,44 5,61 5,87 5,37 Italija 3,90 4,31 3,95 3,90 3,84 3,92 4,56 Holandija 8,97 8,91 7,82 8,90 8,61 9,38 8,56 8,71 Portugalija 2,14 2,09 2,44 2,13 2,59 2,70 2,77 2,34 Slovenija 5,23 5,11 5,19 5,03 4,38 5,23 5,80 5,04 Crna Gora 2,95 2,88 3,17 3,23 3,25 2,82 3,07 3,11 Sjeverna Makedonija 3,80 2,79 3,88 2,78 3,44 3,53 3,57 3,38 Albanija 3,91 3,86 3,65 4,07 4,33 3,96 Srbija 3,95 4,12 4,85 4,09 4,57 4,39 4,94 4,40 Mješavina kukuruza i klipa kukuruza 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 7,87 7,25 7,49 Grčka 11,92 10,59 10,84 9,86 10,63 10,68 10,09 10,86 Hrvatska 8,10 6,47 8,55 6,31 9,12 8,98 8,43 7,81 Italija 10,67 9,75 10,39 9,40 10,49 9,99 11,27 10,00 Holandija 10,59 8,30 8,79 10,75 6,49 7,80 8,54 8,83 Portugalija 8,33 8,45 8,02 8,61 8,56 9,80 9,34 8,68 Slovenija 9,15 8,97 9,51 7,11 9,45 9,27 10,79 8,71 Crna Gora 5,14 4,33 4,25 4,28 4,26 4,39 4,23 4,51 Sjeverna Makedonija 4,63 4,35 4,65 3,87 5,17 4,30 4,62 4,50 Albanija 6,91 6,96 6,49 6,56 7,23 7,06 7,04 6,89 Srbija 7,52 5,40 7,30 4,01 7,72 7,63 7,90 6,68 Lucerka 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 : : : : : : : Grčka 4,54 5,86 5,46 4,82 3,12 2,08 8,73 5,03 Hrvatska 13,92 14,64 19,44 : 18,36 15,98 18,36 16,75 Italija : : : : : : 44,83 44,83 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Slovenija : 17,94 18,82 15,58 19,04 19,07 19,16 18,27 Crna Gora 6,86 5,95 5,95 6,13 6,38 6,58 7,75 6,30 Sjeverna Makedonija 6,65 5,76 5,71 5,03 5,89 5,50 5,46 5,73 Albanija : 28,55 : 18,37 19,03 19,36 19,18 20,90 Srbija 5,20 4,40 5,69 4,24 : : 6,24 5,12 Ječam 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 zemalja (od 2020) : : : : : : : Grčka 2,82 2,40 3,02 2,51 2,67 2,77 2,91 2,75 Hrvatska 3,84 4,45 4,70 4,86 4,50 5,19 4,91 4,52 Italija 3,75 4,01 4,08 4,14 4,17 4,17 4,27 4,04 Holandija 7,44 6,82 6,71 6,71 6,88 7,26 6,41 6,91 Portugalija 2,29 2,17 2,34 2,46 3,04 3,27 3,26 2,59 Slovenija 4,85 4,63 4,78 4,81 4,19 4,85 5,50 4,70 Crna Gora 2,74 2,60 2,80 2,75 2,77 2,52 2,88 2,75 Sjeverna Makedonija 3,76 2,50 3,55 2,16 3,11 3,19 3,32 3,08 Albanija 2,65 : 2,89 2,95 2,84 2,90 3,35 2,93 Srbija 3,56 3,77 4,30 3,61 3,88 3,73 4,61 3,93 Ovas i mješavine proljećnih žitarica 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 3, 2,97 2,66 2,86 3,33 2,97 Grčka 1,05 0,94 1,32 1,09 1,02 1,10 1,17 1,16 Hrvatska 2,73 3,14 3,03 2,93 2,83 3,15 3,41 3,01 Italija : : 2,49 : : : 2,41 2,45 Holandija : : 5,85 : : 5,85 4,84 5,51 Portugalija 1,38 1,25 1,61 1,34 1,55 1,41 1,30 1,39 Slovenija : 3,34 3,25 3,21 2,73 3,34 3,36 3,21 Crna Gora 2,29 2,76 2,72 2,65 2,69 2,86 2,61 2,68 Sjeverna Makedonija 2,12 1,86 : 1,61 2,07 1,87 1,84 1,90 Albanija : : : 2,19 : : : 2,19 Srbija 2,44 2,72 2,95 2,44 : : : 2,64 Raž 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Avg Evropska unija – 27 3,8 3,794 3,2 3,8 4,3 3,79 Grčka 1,87 1,45 1,99 1,68 1,86 2,10 2,12 1,89 Hrvatska 2,02 3,14 3,60 3,34 3,22 4,36 4,18 3,35 Italija : : 3,26 : : : 3,30 3,28 Holandija : 3,69 4,09 : 2,79 3,55 4,26 3,68 Portugalija 0,92 0,89 0,93 0,92 1,10 1,15 1,24 1,01 Slovenija : : 4,10 4,08 3,49 3,80 4,13 3,92 Crna Gora 2,91 1,92 2,15 2,34 2,46 2,47 2,54 2,55 Sjeverna Makedonija 2,77 2,09 : 2,09 2,47 2,29 2,44 2,36 Albanija : 2,28 : 2,26 2,31 2,17 2,46 2,30 Srbija 2,05 2,33 2,90 2,41 : : 3,23 2,62 Prilog 1, Tabela 6: Prinos povrća (EU i region) Krompir (uključujući sjemenski krompir) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 34,93 31,19 32,61 34,83 29,93 31,85 35,12 32,92 Grčka 25,12 27,00 27,13 28,51 27,68 29,47 28,65 27,65 Hrvatska 15,60 17,00 19,70 : 19,77 18,45 18,69 18,20 Italija 2,62 27,55 : : : : 30,30 20,16 Holandija 45,00 42,69 42,88 46,00 36,61 42,00 42,67 42,55 Portugalija 19,84 19,77 19,36 21,70 20,75 23,59 23,37 21,20 Slovenija 28,86 27,44 26,84 24,35 25,93 23,59 30,29 26,76 Crna Gora 14,78 16,83 18,55 17,02 16,12 16,35 17,26 16,70 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Sjeverna Makedonija 14,94 14,02 14,65 13,32 14,34 14,36 14,98 14,37 Albanija 24,41 23,72 22,42 23,48 24,39 23,94 24,50 23,84 Srbija 11,39 15,35 17,86 15,32 : : 22,41 16,47 Lubenica 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 36,62 38,74 40,21 41,90 43,31 40,38 42,43 40,51 Grčka 50,49 51,40 58,46 58,14 65,50 39,11 49,09 53,17 Hrvatska 37,10 25,85 29,28 28,99 28,60 30,30 29,42 29,93 Italija 39,69 46,48 43,73 44,45 44,26 47,37 48,47 44,92 Holandija Portugalija 27,56 27,71 28,59 27,89 27,96 25,19 40,85 29,39 Slovenija 48,00 36,00 45,00 48,00 30,50 31,00 39,75 Crna Gora 32,40 41,81 41,46 41,66 42,60 40,86 39,09 39,98 Sjeverna Makedonija 24,03 23,78 25,63 22,48 25,02 24,60 24,13 24,24 Albanija 37,29 39,60 42,28 41,31 42,02 44,78 45,22 41,78 Kupus 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 38,45 33,85 36,36 37,60 36,56 Grčka 23,03 31,37 26,49 26,03 25,53 24,93 24,38 25,97 Hrvatska 29,17 26,70 27,14 17,37 22,05 21,63 24,83 24,13 Italija 23,09 24,42 22,70 24,10 24,30 25,00 26,24 24,26 Holandija 73,31 80,38 65,70 68,93 55,07 64,86 64,33 67,51 Portugalija 24,44 25,01 28,40 28,14 28,49 26,07 29,71 27,18 Slovenija 24,94 33,55 34,38 31,02 34,25 33,05 35,71 32,41 Crna Gora 33,04 33,41 32,26 32,65 32,75 29,72 33,70 32,50 Sjeverna Makedonija 27,94 31,77 31,99 31,59 30,16 29,44 29,50 30,34 Albanija 23,00 26,44 29,84 29,22 31,12 35,20 36,06 30,13 Srbija 23,49 26,15 26,85 25,74 25,23 22,57 23,92 24,85 Paprika 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 43,43 42,61 43,28 45,55 45,08 47,72 49,91 45,37 Grčka 35,75 39,45 36,40 39,00 37,97 45,72 47,62 40,27 Hrvatska 17,56 12,94 13,18 15,25 14,06 16,05 19,66 15,53 Italija 24,67 24,56 24,57 24,23 24,79 24,28 24,74 24,55 Holandija 283,33 287,50 276,52 280,30 270,99 276,67 281,05 279,48 Portugalija 41,83 40,19 35,16 48,38 41,01 43,13 42,58 41,75 Slovenija 23,93 26,06 26,53 24,31 26,75 22,50 20,57 24,38 Crna Gora 22,46 24,86 24,54 24,03 24,11 22,62 24,16 23,83 Sjeverna Makedonija 20,64 21,98 20,78 19,61 19,92 19,75 22,18 20,69 Albanija 23,07 25,54 25,60 26,86 27,10 27,45 30,32 26,56 Srbija 9,65 11,12 13,41 11,43 11,26 11,71 10,66 11,32 Paradajz 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 63,45 69,35 72,10 71,59 69,77 70,26 70,93 69,64 Grčka 65,63 75,30 74,18 65,97 52,18 53,88 57,41 63,51 Hrvatska 60,53 86,36 66,41 72,13 46,20 68,81 83,43 69,12 Italija 43,62 59,81 61,94 60,31 59,72 58,35 62,62 58,05 Holandija 505,62 505,68 500,00 508,38 508,38 505,56 486,63 502,89 Portugalija 75,81 75,40 81,24 83,74 84,00 96,29 93,03 84,22 Slovenija 28,74 45,79 41,48 42,00 44,16 40,95 40,08 40,46 Crna Gora 30,99 34,53 31,89 33,11 33,33 30,44 32,63 32,42 Sjeverna Makedonija 28,06 30,75 28,92 28,52 29,02 27,70 28,46 28,78 Albanija 37,17 41,11 43,78 44,12 43,73 44,73 45,38 42,86 Srbija 13,93 16,57 15,93 15,64 15,34 14,13 14,14 15,10 Luk 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 35,40 36,46 37,17 32,31 37,06 38,01 36,07 Grčka 35,32 38,09 35,01 37,43 32,82 35,05 35,61 35,62 Hrvatska 30,92 31,28 27,57 18,81 26,38 23,13 26,80 26,41 Italija 33,54 32,28 35,46 33,51 32,08 33,99 35,72 33,80 Holandija 45,66 46,77 44,30 51,79 36,65 47,59 47,34 45,73 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Portugalija 28,71 33,17 35,86 38,02 35,51 38,70 36,04 35,14 Slovenija 20,43 22,09 24,13 22,07 22,35 22,44 24,57 22,58 Crna Gora 17,63 18,44 18,46 19,76 20,00 18,62 19,63 18,93 Sjeverna Makedonija 16,70 16,49 17,03 15,50 16,26 16,66 17,53 16,60 Albanija 18,30 19,72 21,11 20,81 20,10 21,04 20,06 20,16 Srbija 8,58 8,15 12,11 7,98 7,78 8,97 8,05 8,80 Krastavac 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 avg Evropska unija – 27 67,00 67,89 68,46 70,58 70,17 70,66 86,26 71,57 Grčka 75,49 70,45 65,22 63,06 70,57 74,03 75,33 70,59 Hrvatska 46,93 50,62 41,19 76,73 49,11 33,33 70,20 52,59 Italija 29,66 29,42 30,68 28,73 28,66 31,42 30,40 29,85 Holandija 733,33 736,36 685,19 666,97 695,34 683,63 705,20 700,86 Portugalija 60,95 48,05 61,69 59,73 71,00 69,13 63,09 61,95 Slovenija 27,13 29,50 30,17 24,50 23,17 19,50 22,22 25,17 Crna Gora 32,17 36,44 30,67 28,71 29,01 28,88 32,61 31,21 Sjeverna Makedonija 39,61 53,46 50,73 49,55 52,73 49,06 52,24 49,63 Albanija 35,21 38,60 42,86 45,92 46,31 46,89 45,48 43,04 Srbija 12,60 13,17 14,34 13,57 13,28 9,90 10,79 12,52 Izvor: Eurostat, 2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.1.3 Indeksi upotrebe đubriva i sredstava za zaštitu bilja (SZB) Indeksi upotrebe đubriva i sredstava za zaštitu bilja (SZB) Prilog 1, Tabela 7: Upotreba NPK (t/ha) 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Indeks 2019/2011 Indeks 2019/2015 Evropska unija – 27 122 123 130 132 134 135 138 135 135 111 100 Rumunija 52 47 54 49 58 57 65 79 80 155 138 Estonija 71 80 82 85 82 79 87 87 90 128 110 Grčka 110 76 81 82 78 83 86 90 93 85 120 Italija 98 91 97 93 98 96 95 95 95 97 97 Finska 86 86 87 93 89 86 89 92 95 111 107 Švedska 85 76 85 93 97 98 105 101 98 114 101 Malta 81 205 347 392 420 231 85 147 100 124 24 Portugalija 81 91 101 114 109 106 103 101 104 128 95 Letonija 83 91 100 101 104 104 103 101 105 127 101 Španija 90 88 102 108 108 104 112 112 111 124 103 Austrija 127 110 125 125 142 131 134 127 113 89 80 Slovačka 95 105 108 115 112 124 120 128 127 135 114 Bugarska 127 91 105 105 118 133 125 126 130 103 111 Danska 113 107 115 122 135 137 161 133 135 120 100 Litvanija 103 106 108 110 121 130 139 131 135 131 112 Mađarska 90 96 109 108 110 133 146 145 140 157 128 Kipar 112 148 137 118 125 154 137 126 146 131 117 Crna Gora 158 156 184 176 165 178 147 156 151 96 91 Francuska 134 152 161 160 162 155 162 164 158 118 98 Češka 124 158 159 160 189 193 179 171 163 131 86 Njemačka 188 196 200 214 199 194 175 164 171 91 86 Poljska 164 172 173 159 168 183 184 168 172 105 102 Hrvatska 285 176 148 175 167 110 196 203 194 68 116 Slovenija 200 195 198 204 208 200 199 202 197 99 95 Irska 151 181 174 189 192 188 210 234 200 132 104 Luksemburg 264 252 242 235 237 256 246 229 240 91 101 Holandija 238 280 223 240 257 281 280 264 250 105 97 Belgija 310 320 313 296 297 287 293 292 290 94 97 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.1.4 Upotreba NPK Prilog 1, Tabela 8: Upotreba NPK NPK 2015 2016 2017 2018 2019 Struktura NPK 2015 Struktura NPK 2019 Indeks N Država N P K NPK N P K NPK N P K NPK N P K NPK N P K NPK N P K N P K 2019/2015 EU (27) 90 21 23 134 90 21 24 135 91 22 25 138 88 22 26 135 87 23 25 135 67% 16% 18% 64% 17% 19% 96 Rumunija 39 14 5 58 38 14 5 57 43 16 6 65 51 21 7 79 49 21 10 80 67% 25% 8% 61% 27% 12% 125 Grčka 50 15 13 78 53 16 13 83 56 16 14 86 56 18 15 90 59 18 16 93 64% 20% 16% 63% 20% 17% 118 Estonija 54 12 17 82 52 11 16 79 54 14 19 87 56 13 18 87 59 13 18 90 65% 14% 20% 66% 15% 19% 111 Španija 62 24 22 108 58 24 22 104 64 26 23 112 62 25 25 112 60 29 22 111 57% 22% 21% 54% 26% 20% 97 Letonija 61 20 23 104 60 20 24 104 60 20 23 103 57 20 23 101 61 20 24 105 59% 19% 23% 58% 19% 23% 99 Portugalija 65 25 19 109 62 25 18 106 60 24 19 103 60 22 19 101 62 21 20 104 59% 23% 17% 60% 20% 19% 96 Italija 67 19 12 98 66 18 13 96 65 18 12 95 65 18 12 95 64 19 12 95 68% 19% 13% 68% 20% 12% 96 Finska 64 11 14 89 61 10 15 86 62 13 15 89 62 11 19 92 65 12 18 95 72% 13% 17% 69% 12% 19% 102 Kipar 64 39 22 125 74 50 31 154 67 42 29 137 60 40 26 126 66 43 38 146 51% 31% 20% 45% 29% 26% 104 Austrija 92 22 27 142 87 22 22 131 84 23 27 134 81 20 25 127 71 19 23 113 65% 16% 17% 63% 17% 21% 76 Švedska 74 11 12 97 72 12 14 98 78 13 14 105 72 13 15 101 72 12 14 98 76% 11% 14% 74% 12% 15% 97 Malta 400 9 12 420 204 12 14 231 60 12 13 85 125 9 13 147 73 10 17 100 95% 2% 6% 73% 10% 17% 18 Litvanija 74 21 26 121 74 23 33 130 78 25 36 139 74 24 33 131 79 23 32 135 61% 17% 25% 59% 17% 24% 108 Crna Gora 93 37 35 165 92 43 43 178 72 38 38 147 86 34 35 156 84 33 34 151 56% 22% 24% 55% 22% 23% 90 Irska 95 34 63 192 89 32 67 188 101 33 76 210 117 36 81 234 85 36 79 200 49% 18% 36% 42% 18% 40% 89 Poljska 92 29 47 168 103 31 50 183 104 30 50 184 87 30 50 168 92 30 50 172 55% 17% 27% 53% 18% 29% 99 Mađarska 75 18 17 110 90 21 22 133 94 26 26 146 94 26 25 145 93 26 22 140 69% 16% 17% 66% 18% 16% 123 Danska 95 14 27 135 100 13 24 137 99 20 43 161 93 14 26 133 93 14 28 135 70% 10% 17% 69% 10% 21% 98 Slovačka 84 16 12 112 92 18 14 124 90 17 13 120 94 19 14 128 94 19 14 127 75% 14% 11% 74% 15% 11% 112 Bugarska 90 18 9 118 101 23 9 133 97 19 10 125 93 21 12 126 97 21 12 130 77% 15% 7% 75% 16% 9% 107 Hrvatska 95 32 40 167 76 14 20 110 111 38 47 196 113 41 49 203 108 38 48 194 57% 19% 18% 56% 20% 25% 114 Francuska 115 23 24 162 113 21 20 155 115 23 24 162 118 23 24 164 112 22 25 158 71% 14% 13% 71% 14% 16% 97 Njemačka 142 24 33 199 139 19 36 194 125 17 33 175 113 17 34 164 115 21 35 171 71% 12% 19% 67% 12% 21% 81 Slovenija 119 40 49 208 114 39 48 200 114 38 46 199 116 39 47 202 120 35 43 197 57% 19% 24% 61% 18% 22% 100 Češka 157 19 13 189 159 19 15 193 144 22 13 179 139 20 12 171 131 23 9 163 83% 10% 8% 81% 14% 5% 84 Holandija 223 8 25 257 210 14 57 281 209 12 60 280 197 12 55 264 189 10 51 250 87% 3% 20% 75% 4% 21% 84 Belgija 208 21 68 297 197 22 69 287 201 22 70 293 200 22 70 292 199 22 69 290 70% 7% 24% 69% 8% 24% 96 (Izvor: FAO/Faostat – Indikatori održivosti/đubriva: FAOSTAT, 2022) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.1.5 Procjena potrošnje sredstava za zaštitu bilja kg/ha – u EU, državama članicama i Crnoj Gori (2015–2019) (FAOSTAT) Prilog 1, Tabela 9: Procjena potrošnje sredstava za zaštitu bilja kg/ha – u EU, državama članicama i Crnoj Gori (2015–2019) 2015 2016 2017 2018 2019 Indeks 2019/2015 EU (27) 3,07 3,14 3,09 3,16 3,13 102 Finska 0,77 0,71 0,6 0,57 0,6 78 Švedska 0,71 0,63 0,6 0,57 0,58 82 Rumunija 0,72 0,72 0,77 0,56 0,57 79 Bugarska 0,42 1,03 0,93 1,4 1,84 438 Estonija 0,88 1,02 0,98 0,92 0,91 103 Danska 1,09 1,07 1,1 1,09 1,09 100 Letonija 1,22 1,33 1,14 1,2 1,18 97 Slovačka 1,15 1,11 1,27 1,31 1,36 118 Litvanija 1,24 1,53 1,4 0,95 1,03 83 Češka 1,76 1,75 1,74 1,62 1,54 88 Hrvatska 2,5 1,96 1,77 1,91 1,74 70 Mađarska 2,11 2,17 2,17 1,9 1,74 82 Poljska 2,13 2,18 2,22 2,04 2,13 100 Luksemburg 1,88 2,65 2,26 2,32 2,33 124 Grčka 2,75 2,83 2,64 3,48 4,07 148 Austrija 2,68 2,59 3,34 3,8 3,56 133 Španija 3,43 3,63 3,59 3,66 3,66 107 Francuska 3,44 3,72 3,63 4,45 4,46 130 Njemačka 3,99 3,92 4,04 3,77 3,8 95 Slovenija 4,41 4,87 4,57 4,97 4,15 94 Portugalija 5,49 5,61 4,77 4,81 4,81 88 Italija 7 6,59 6,14 5,91 5,21 74 Irska 6,88 5,59 6,19 5,87 5,97 87 Crna Gora 5,51 6,25 6,23 6,23 6,07 110 Belgija 8,06 7,98 7,56 7,59 6,96 86 Kipar 8,01 5,91 9,04 9,11 9,98 125 Holandija 9,24 10,12 9,86 8,79 8,88 96 (Izvor: FAO/Faostat – Indikatori održivosti/Pesticidi: https://www.fao.org/faostat/en/#data/EP, 2022) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2 Aneks 2: Specifične SWOT analize Poljoprivreda, šumarstvo i prehrambena industrija (uključujući posebnu tabelu za svaki sektor odabran za podršku) (u vezi sa SO 1, 2, 3, 7, 9, 10 – čl. 6 2115/2022 (a), (b), (c), (i), (j)) SWOT: Rezime Prilog 2, Tabela 1: SWOT analiza poljoprivrede i ruralnih područja PREDNOSTI SLABOSTI 8.2.1 SWOT Dobro upravljanje prirodnim resursima i ublažavanje efekata klimatskih promjena Zemljište ● Nezagađena zemlja ● Očuvane površine za poljoprivrednu proizvodnju ● Dobri klimatski uslovi, sa raznovrsnim mogućnostima za poljoprivrednu proizvodnju ● 66% zemljišta koje se koristi za biljnu proizvodnju u sistemu upravljanja politikom ● Mala gustina UG ● 160.000 ha neobrađenog zemljišta ● Nacionalna mreža zaštićenih područja trenutno pokriva 1763,62 km2 ili 12,768% teritorije Crne Gore ● Raspoloživost vode i relativno visok procenat navodnjavanog zemljišta koje se koristi za biljnu proizvodnju Biodiverzitet ● Velika raznolikost agroekoloških uslova, a samim tim i gajenih biljnih i životinjskih vrsta ● Pored jestivih samoniklih biljaka, prisustvo brojnih lokalnih sorti poljoprivrednog bilja ● Značajan broj vrlo specifične populacije stoke i biljnih sorti, po genetskim i fenotipskim karakteristikama, koje se gaje na Balkanu ● Važna područja za očuvanje ptica, na osnovu određenih kriterijuma i međunarodnih standarda (populacija jedne ili više globalno ili regionalno ugroženih, endemskih ili određenih grupa ptica ili visokoreprezentativne grupe ptica) ● Koristeći iskustvo zaštite prirode kao osnovu za korišćenje evropske tipologije staništa – EMERALD, Natura 2000 Šume ● Veliki dio Crne Gore je pokriven šumama, što predstavlja osnovu za ekološke i ekonomske funkcije šuma ● Šume su prirodne i vitalne, prirodno podmlađene, imaju dobru strukturu i visok stepen biodiverziteta ● Šume predstavljaju ponor za emisije GHG i izvor obnovljive energije Zemljište ● Postoji 95% zemljišta koje nije pod poljoprivrednom politikom – trajni pašnjaci i livade ● Veliki dio zemljišta nije privatan ● Postoji značajno smanjenje poljoprivrednog zemljišta sa promjenom namjene zemljišta u nepoljoprivredne svrhe ● Veliki dio državnog zemljišta se ne koristi za ispašu ● Približno 160.000 ha neobrađenog zemljišta ● GAEC i SMR nijesu u potpunosti usklađeni sa pravnim tekovinama EU ● Procesi erozije zahvatili su 300 registrovanih bujičnih basena, gdje je količina transportovanog nanosa veća od 2 mil. m3 godišnje ● 90% zemljišta ima ograničenu ili nisku plodnost ● Veći dio zemljišta ima prirodna ograničenja i problem pristupa Biodiverzitet ● Glavni pritisci su urbanizacija u nekim oblastima i promjena korišćenja zemljišta (od poljoprivrede do građevine), erozija u određenim oblastima (uključujući poljoprivredne površine) i neodgovarajuća upotreba pesticida, koja može dovesti do zagađenja vode. Niska svijest o značaju biodiverziteta takođe predstavlja opterećenje za biodiverzitet ● Nedostaju dostupni podaci, a monitoring biodiverziteta do sada nije u potpunosti sproveden ● Zahvati u zaštiti biodiverziteta tek treba da budu usklađeni sa pravnom tekovinom EU i implementirani ● Natura 2000 područja do sada nijesu definisana Šume ● Veliki dio crnogorskih šuma je oštećen šumskim požarima, što je rezultiralo i degradacijom zemljišta. Šume su prirodne i vitalne, prirodno podmlađene, imaju dobru strukturu i visok stepen biodiverziteta STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Šume su dobar izvor za zanatstvo i drvnu industriju ● Postoji izvozno tržište za proizvode od drveta ● Šume u nacionalnim parkovima imaju očuvan i raznovrstan biodiverzitet ● Zakonodavstvo koje reguliše oblast šumarstva je dobro razvijeno Voda ● Crna Gora je među 4% svjetske površine sa najvećim prosječnim protokom ● Povlačenje i korišćenje površinskih i podzemnih voda za navodnjavanje poljoprivrednog ili drugog zemljišta vrši se u skladu sa uslovima utvrđenim vodnom dozvolom, koju izdaje Uprava za vode ● U skladu sa Okvirnom direktivom o vodama i Zakonom o vodama, program monitoringa obuhvata praćenje hemijskog i ekološkog statusa površinskih voda i praćenje hemijskog i kvantitativnog statusa podzemnih voda Budžetska podrška ● Budžetska podrška za odvojena plaćanja je uslovljena GAEC ● Postoji organski sistem sertifikacije i dostupna podrška ● Šume uništene požarima i degradacijom zemljišta predstavljaju izvor emisija GHG Voda ● Gubici vode su značajni, posebno iz komunalnih sistema ● Ne vrši se mjerenje zagađenja voda sa poljoprivrednih izvora Budžetska podrška ● GAEC i SMR nijesu u potpunosti usklađeni sa pravnom tekovinom EU ● Do sada nije bilo intervencija u vidu obaveza koje bi doprinijele dugoročnom održavanju biodiverziteta, karakteristika pejzaža, zemljišta, vode i vazduha. Budžetska podrška za odvojena plaćanja uslovljena je GAEC-om ● Do sada nema eko-mjera koje bi imale za cilj više standarde u zaštiti biodiverziteta, karakteristika pejzaža, zemljišta, vode i vazduha MOGUĆNOSTI PRIJETNJE Zemljište ● Dobiti dodatno zemljište do sada neiskorišćeno za proizvodnju hrane ● Uključivanje stalnih pašnjaka i livada u okvir upravljanja poljoprivrednom politikom ● Podizanje površine zemljišta za biljnu proizvodnju ● Aktivacija stalnih pašnjaka i do sada nekorišćenih livada za proizvodnju hrane ● Podizanje plodnosti zemljišta korišćenjem prirodnih tehnika i mahunarki i biljaka koje doprinose plodnosti zemljišta ● Sanacija i prevencija erozije zemljišta radi sprečavanja dalje degradacije zemljišta ● Njegovanje modaliteta poljoprivredne proizvodnje u zaštićenim područjima ● Usvajanje zakonske osnove za sprečavanje promjene namjene zemljišta u nepoljoprivredne svrhe ● Priprema pravnih aranžmana koji bi uspostavili osnovu za održivo upravljanje trajnim pašnjacima i livadama u državnom vlasništvu ● Podizanje površina koje se navodnjavaju i obezbjeđivanje vode za životinje na pašnjacima Zemljište ● Dalja degradacija i napuštanje zemljišta ● Zemljište u državnom vlasništvu koje se ne koristi kao resurs za proizvodnju hrane ● Dalji gubitak poljoprivrednog zemljišta pretvorenog u druge nepoljoprivredne svrhe ● Povećanje efekata klimatskih promjena (suše, požari, poplave) Biodiverzitet ● Promjena namjene poljoprivrednog zemljišta i prirodnih šuma koja dovodi do gubitka agrobiodiverziteta, lokalnih sorti i rasa ● Unošenje novih invazivnih vrsta, uglavnom iz komercijalnih razloga, koji još nijesu istraženi, utiču na poljoprivrednu proizvodnju i kvalitet života ● Zagađenje prvenstveno slatkovodnih i morskih ekosistema otpadnim vodama i čvrstim otpadom, intoksikacionim organizmima, eutrofikacijom ekosistema ● Neispunjene obaveze u vezi sa procjenom uticaja na životnu sredinu i procjenom prihvatljivosti STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Uključivanje većine poljoprivrednog zemljišta u okvir upravljanja ZPP-om nakon pristupanja ● Podsticanje poljoprivrednika da obrađuju zemlju na udaljenim lokacijama i brinu o njoj ● Razvoj tržišta zemljišta i transparentnog sistema upravljanja zemljištem u državnom vlasništvu u cilju boljeg korišćenja zemljišnih resursa Biodiverzitet ● Zaštita i promocija biodiverziteta kao turističke atrakcije i mogućnosti za proizvođače za uspostavljanje otpornih sistema proizvodnje hrane ● Uspostavljanje sistema zaštite Natura 2000 Šume ● Dalje korišćenje šumskih resursa u dodatu vrijednost ruralnoj privredi i obnovljivim izvorima energije ● Zaštita i promocija šume kao turističke atrakcije i njena uloga u dobrobiti stanovništva ● Obnova šuma (nakon šumskih požara), pretvaranje degradiranih šuma u otporne i sprečavanje šumskih požara kako bi se uspostavio pouzdan ponor za gasove staklene bašte i održivi resurs za zanatstvo, industriju i obnovljivu energiju ● Promocija šuma, koje će se koristiti za smanjenje erozije zemljišta i zaštite od vjetra, kao i njihovo korišćenje u kombinaciji sa poljoprivredom Voda ● Jačanje komunalne vodovodne infrastrukture radi smanjenja gubitaka ● Dalji podsticaj za postavljanje privatnih sistema za navodnjavanje u kombinaciji sa intenziviranjem biljne proizvodnje ● Distribucija vode do udaljenih pašnjaka, koji će se koristiti za ispašu životinja ● Promocija vode kao turističke atrakcije i povećanje mogućnosti zamjene uvoza pojedinih radnji, aktivnosti u okviru zaštićenih područja šume ● Dalja degradacija šuma u privatnom vlasništvu ● Dalje smanjenje zaštitne funkcije šume kao ponora i povećanje emisija gasova izazvanih šumskim požarima ● Nekorišćenje šume kao mogućnosti za ekonomski rast i energetsku samodovoljnost u ruralnim područjima Voda ● Gubici vode će i dalje biti značajni ● Izgubljene su mogućnosti korišćenja vode kao vrijednog prirodnog resursa PREDNOSTI SLABOSTI 8.2.2 SWOT Proizvodnja hrane Uslovi za proizvodnju hrane ● Povoljna klima za mnoge vrste proizvodnje ● Velika potražnja na domaćem tržištu za proizvodima višeg kvaliteta i cjenovnog ranga ● Dobri uslovi za organsku proizvodnju ● Tradicija u poljoprivrednoj proizvodnji Uslovi za proizvodnju hrane ● Niska plodnost zemljišta ● Nepovoljni demografski trendovi i starosna struktura u ruralnim oblastima rezultiraju manjkom radne snage ● Mala i usitnjena imovina ● Nizak prosječan broj grla po gazdinstvu STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Evidentne promjene u institucionalnom okviru u posljednjem periodu koje su rezultirale modernizacijom ● Evidentan interes proizvođača i prerađivača za unapređenje primarne proizvodnje i prerade ● Crnogorska struktura poljoprivredne proizvodnje omogućava adekvatno obezbjeđenje prirodnog đubriva od životinja za biljnu proizvodnju ● Crna Gora je dobro snabdijevena vodnim resursima, koji se mogu koristiti za navodnjavanje i snabdijevanje životinja svježom vodom ● Posljednjih godina formiran je veliki broj klastera Biljna proizvodnja i prerada ● Za preradu lokalno proizvedenih žitarica ima dovoljno objekata za mljevenje ● Postoji niz konkurentnih i specijalizovanih proizvođača voća i povrća (sa profesionalizmom i poznavanjem sektora i tržišta) ● Sve više proizvođača koristi plastenike ● Raste udio zasada voća i objekata za preradu voća ● Obim proizvodnje voća i povrća obezbjeđuje relativno visoku prehrambenu samoefikasnost stanovništva Crne Gore Proizvodnja i prerada mesa ● Dovoljna površina pašnjaka i prirodnih livada dobrog kvaliteta i za povećanje proizvodnje goveda i ovaca ● Dinamičan i održiv razvoj prerade mesa, kako tradicionalne tako i industrijske ● Regioni sa potencijalom za organsku proizvodnju ● Bogatstvo kvaliteta raznih tradicionalnih mesnih proizvoda karakterističnih za određeno područje ● Konstantan obim proizvodnje na određenom nivou ● Dovoljni kapaciteti za preradu mesa ● Stopa samodovoljnosti je 66% Proizvodnja i prerada mlijeka ● Istorijsko oslanjanje ruralne privrede na sektor mljekarstva u crnogorskom planinskom području ● Pašnjački način uzgoja stoke, koji omogućava visok stepen interakcije sa prirodnim resursima i njihovo unapređenje ● Mali obim proizvodnje ● Djelimično primijenjeni standardi EU o bezbjednosti hrane i dobrobiti životinja ● Nizak nivo prodaje na tržištu ● Nedovoljan nivo savjetodavne uloge u praćenju proizvodnje ● Otežan pristup saobraćajnoj infrastrukturi ● Nedostatak investicionih sredstava kao rezultat nerazvijenog tržišta poljoprivrednih kredita i niskog udjela u upotrebi raspoloživih sredstava ● Oprema za obradu je zastarjela i nije u skladu sa standardima EU Biljna proizvodnja ● Niska samodovoljnost i visoka stopa uvoza pšenice i mlinskih proizvoda, paradajza i luka ● Nizak nivo agrotehničkih mjera i modernih praksi primijenjenih u proizvodnji ● Promjenljiva (nekontrolisana) količina primijenjenih pesticida i đubriva ● Nizak nivo usko specijalizovanih gazdinstava i mali broj konkurentnih proizvođača ● Niski prinosi i varijabilnost prinosa, neefikasna upotreba zemljišta ● Visoka stopa ekstenzivnih voćnjaka u proizvodnji voća i bašta u povrtarskoj proizvodnji ● Nedostatak konkurencije u otkupu i mogućnostima otkupa (fluktuacije cijena) ● Sporo zadržavanje proizvođača za zajedničku logistiku i prodaju, kao i agregaciju oko logistike prerađivača ● Nerazvijena saradnja među proizvođačima ● Visok udio poljoprivrednih proizvoda iz uvoza koji se mogu proizvoditi lokalno ● Veoma niska samodovoljnost hranom u pšenici i mlinskim proizvodima, kao i kod nekih vrsta voća i povrća Proizvodnja i prerada mesa ● Smanjenje broja životinja za proizvodnju hrane i visoka stopa uvoza svinjskog mesa ● Nedovoljan nivo implementacije standarda zdravlja i dobrobiti životinja, bezbjednosti hrane i zaštite životne sredine ● Zastarjeli objekti, oprema i mašine u proizvodnji mesa ● Mali broj gazdinstava koja pravilno upravljaju stajnjakom i otpadnim vodama ● Neusaglašenost sa dobrom praksom sistema zbrinjavanja nusproizvoda životinjskog porijekla ● Nedovoljna upotreba silaže u ishrani ● Nekontrolisana upotreba antibiotika STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Povećanje ukupnog broja životinja u komercijalnoj proizvodnji ● Tradicija u preradi na gazdinstvu ● Nasljeđe i iskustvo u proizvodnji kvalitetnih sireva i kajmaka ● Povećanje broja sirara i proizvodnje tradicionalnih tvrdih sireva u središnjem regionu, kao i povećanje broja registrovanih aktivnosti prerade na gazdinstvima na sjeveru ● Pozitivna slika tradicionalne i domaće proizvodnje mliječnih proizvoda ● Dovoljni kapaciteti za preradu mlijeka ● Stopa samodovoljnosti je prilično visoka (preko 60%) Organska proizvodnja i šeme kvaliteta ● Dobro razvijeni standardi, visoka svijest poljoprivrednih proizvođača i sve veći broj registrovanih šema kvaliteta hrane ● Sve veći broj proizvođača u organskoj proizvodnji ili u prelaznom periodu ● Sve veći broj proizvođača uključenih u šeme kvaliteta i PDO/PGI Genetski resursi u poljoprivrednoj proizvodnji ● Dobro održavana baza podataka genetskih resursa u poljoprivredi Budžetska podrška ● Budžetska podrška dostupna i uporediva sa zemljama članicama EU (razdvojena plaćanja i povezana plaćanja) ● Na raspolaganju su IPARD i nacionalni fondovi za modernizaciju ● Dostupna podrška za upravljanje rizikom ● Podrška mladim poljoprivrednicima je dostupna Standardi ● Razvijena su i uslovljena GAEC pravila za nevezana plaćanja, uspostavljen je organski sistem sertifikacije. Podnosioci zahtjeva su dobro upoznati sa zahtjevima ● Nedostatak sistema kontrole kvaliteta na liniji otkupa i klanja ● Sezonski karakter klanja jagnjadi u jesen dovodi do slabijeg kvaliteta ● Zavisnost od uvoza hrane ● Nije optimalna struktura rase ● Dezorganizacija tradicionalnih i industrijskih prerađivača radi zajedničke promocije i/ili nastupa na drugim tržištima ● Niska samodovoljnost svinjskim i živinskim mesom može ugroziti uspjeh šema kvaliteta Proizvodnja i prerada mlijeka ● Zavisnost od uvoza žitarica i koncentrovane hrane za životinje ● Nizak prinos i produktivnost u primarnoj proizvodnji mlijeka ● Visoka proizvodna cijena po jedinici ● Usitnjena proizvodnja, veliki broj malih proizvođača ● Staromodna proizvodnja stočne hrane i nedovoljna upotreba silaže i sjenaže ● Nisko učešće otkupa mlijeka u ukupnoj proizvodnji ● Mali broj organizovanih sabirnih stanica, neadekvatan rashladni lanac ● Nedovoljan kvalitet sirovog mlijeka ● Uski asortiman proizvoda u sektoru industrijske prerade ● Nizak nivo finalizacije proizvoda kroz pakovanje, etiketiranje i komunikaciju o kvalitetu ● Nedostatak valorizacije i upravljanja geografskim oznakama/oznakama porijekla za proizvode sa zaštićenim imenom ● Nefunkcionalna udruženja proizvođača i nekoordinisana politika zastupanja u sektoru Standardi • GAEC i SMR uslovljavanje još uvijek nije u potpunosti usklađeno sa ZPP-om. Integrisana pravila proizvodnje još nijesu uspostavljena • Budžetska podrška • Iskorišćeno je samo 18,45% IPARD II programa • Poljoprivredna statistika • Nema dostupnih podataka za planiranje poljoprivrednih i ruralnih razvojnih politika MOGUĆNOSTI PRIJETNJE Uslovi za proizvodnju hrane ● Dosta raspoloživog poljoprivrednog zemljišta koje se ne koristi za proizvodnju hrane pruža Uslovi za proizvodnju hrane ● Nepreduzimanje radnji za povećanje obima i efikasnosti proizvodnje hrane može dovesti do STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 mogućnost da se iskoristi za povećanje proizvodnje hrane i povećanje samodovoljnosti hranom i smanjenje uvoza poljoprivrednih proizvoda ● Bogat biodiverzitet, prisustvo autohtonih vrsta i sorti u različitim sektorima omogućava razvoj održive proizvodnje slične organskoj i organske proizvodnje u većoj mjeri ● Povoljna klima za mnoge vrste proizvodnje pruža mogućnost da se uz adekvatnu investicionu i savjetodavnu podršku podigne intenzitet proizvodnje i stabilizuju prinosi ● Velika potražnja na domaćem tržištu za proizvodima višeg cjenovnog ranga tokom turističke sezone pruža mogućnost prodaje domaćih proizvoda po višim cijenama i po završetku sezone popunjavanje zaliha hrane nižim uvoznim cijenama, istovremeno obezbjeđuje dostupnost zaliha i samo ograničen uvoz robe u slučaju loše turističke sezone ● Mobilizacija resursa u poljoprivredi može se povećati ukoliko porodična gazdinstva koja do sada proizvode poljoprivredne proizvode za sopstvenu potrošnju dobiju priliku i podsticaj za svoj rast i dodatnu zaradu ● Modernizacija, intenziviranje proizvodnje i korišćenje savjetodavne podrške u primjeni savremenih agrotehničkih mjera u poljoprivrednoj proizvodnji mogu povećati ekonomsku dodatu vrijednost i smanjiti izlazne cijene poljoprivrednih proizvoda ● Dostupnost prirodnog stajnjaka može se iskoristiti za proizvodnju blizu organske ili organske biljne proizvodnje i smanjenje količine i cijene đubriva, istovremeno doprinoseći održivom upravljanju stajnjakom i smanjenju negativnog uticaja poljoprivrede na životnu sredinu i ulaznih troškova đubriva ● Upravljanje proizvodnim i prerađivačkim kapacitetima širom zemlje ojačalo bi efikasnost snabdijevanja hranom ● Promovisanje i razvoj lanaca snabdijevanja na ugovornoj osnovi povećali bi efikasnost snabdijevanja hranom ● Razvoj sektorskih operativnih prgrama podržao bi proizvođače hrane u saradnji i racionalizovanoj upotrebi podrške ● Razvoj i promocija prodavnica i štandova, kao i veb-stranica koje nude lokalno proizvedenu hranu, otvorenih podjednako za sve proizvođače, doprinijeli bi većoj svijesti i prepoznatljivosti lokalno proizvedene hrane problema u snabdijevanju usljed globalne krize snabdijevanja ● Niska samodovoljnost može spriječiti kreatore politike da neutrališu pritisak na cijenu hrane ● Niska samoefikasnost u inputima može spriječiti napredak u šemama kvaliteta sa geografskim oznakama STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 kontrolisanog kvaliteta, uz smanjene troškove prodaje. Istovremeno bi se povećao nivo tržišne prodaje ● Intenzivna promocija crnogorske hrane i informisanje o njenoj dostupnosti povećali bi svijest potrošača i podigli potražnju ● Intenzivna primjena istraživačkih i savjetodavnih usluga i njihova dostupnost poljoprivrednicima doprinijeli bi efikasnijoj proizvodnji Biljna proizvodnja ● Raspoloživo i neiskorišćeno zemljište može se koristiti za proizvodnju pšenice i proizvodnju drugih žitarica koje zamjenjuju uvoznu pšenicu i mlinske proizvode ● Korišćenje livada u kombinaciji sa ozimim žitaricama doprinijelo bi boljem održavanju livada i povećanju samodovoljnosti hranom i stočnom hranom ● Postoji veliki udio bašta koje se mogu koristiti za proizvodnju za tržište uz povećanu upotrebu plastenika, inovativne proizvodne tehnike i navodnjavanje ● Visok je udio ekstenzivnih zasada koji se uz odgovarajući agrotehnički tretman mogu pretvoriti u zasade slične organskim, sa stabilnijim prinosom, uz kontrolisan kvalitet i bezbjednost ● Visok je udio ekstenzivnih zasada koji se mogu pretvoriti u voćnjake sa većim i stabilnijim prinosima ● Postoji niz konkurentnih i specijalizovanih proizvođača voća i povrća (sa dobrim poznavanjem sektora i tržišta) koji se mogu mobilisati kao specijalizovani savjetnici i prezenteri najboljih praksi ● Postoji prirodno đubrivo iz životinjske proizvodnje koje bi se moglo koristiti u biljnoj proizvodnji Proizvodnja i prerada mesa ● Korišćenje stalnih pašnjaka i livada doprinijelo bi održivosti stočarske proizvodnje, smanjilo troškove stočne hrane i upravljanja stajnjakom ● Podržavanje distribucije prirodnog stajnjaka u oblasti za proizvodnju biljaka ● Prilagođavanje rasne strukture doprinijelo bi efikasnijoj proizvodnji ● Povećanje broja životinja u proizvodnji mesa niske samodovoljnosti ojačalo bi održivost snabdijevanja i kvalitet finalnih proizvoda STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Proizvodnja i prerada mlijeka ● Povećanje ukupnog broja životinja u komercijalnoj proizvodnji i unapređenje rase povećalo bi samodovoljnost mlijekom ● Povećanje infrastrukture za sakupljanje, preradu i prodaju mlijeka na lokalnom nivou kako bi se obezbijedila efikasnost korišćenja proizvedenog mlijeka, unaprijedila proizvodnja drugih proizvoda i obezbijedila usklađenost proizvoda sa standardima bezbjednosti hrane Organska proizvodnja i šeme kvaliteta ● Povećati obim proizvodnje proizvoda uključenih u šeme kvaliteta i organskih proizvoda ● Razvijati integralnu proizvodnju u pravcu organske Genetski resursi u poljoprivrednoj proizvodnji ● Korišćenje dobro održavane baze podataka genetskih resursa u poljoprivredi i znanja i iskustva u oplemenjivanju, za razvoj novih poboljšanih kombinacija rasa i sorti za otpornu poljoprivrednu proizvodnju Budžetska podrška ● Intenziviranje budžetske podrške moguće je pojednostavljenjem procedura za pristup sa povećanom pažnjom usmjerenom na dodatu vrijednost i doprinos obimu proizvodnje hrane, na osnovu stručnosti ili najbolje prakse Standardi ● Razvijena su i uslovljena GAEC pravila za nevezana plaćanja, uspostavljen je organski sistem sertifikacije. Podnosioci zahtjeva su dobro upoznati sa zahtjevima. PREDNOSTI SLABOSTI 8.2.3 SWOT Saradnja Udruženja proizvođača ● Mnoge granske organizacije (NVO) razvijaju tendenciju za dalji rast u sektoru organske proizvodnje mesa i mlijeka ● Razvijeno udruženje pčelara i nacrt Nacionalnog pčelarskog programa ● Dobro razvijeno gransko udruženje u sektoru maslinarstva ● Sve veći broj klastera sa ugovornim obavezama ● Dobro poznavanje sektorskih problema ● Postoji budžetska podrška za uspostavljanje organizacije proizvođača Udruženja proizvođača ● Tržišna reprezentativnost granskih organizacija nije poznata, a do sada nije uspostavljena ZPP organizacija proizvođača ● Nijesu izrađene vrste sektorskih intervencija koje će u budućnosti služiti kao operativni programi za voće i povrće (i masline), i drugi sektor (posebno meso i mlijeko) u okviru buduće ZPP ● Samo organizacije proizvođača „slične ZPP-u“ imaju pristup budžetskoj podršci ● Ne postoji dovoljna savjetodavna podrška u uspostavljanju organizacije proizvođača i razvoju operativnih programa STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Šeme kvaliteta, PDO/PGI ● Sistem sertifikacije šema kvaliteta i PDO/PGI je dobro definisan i zasnovan na zakonima; već postoje neke šeme kvaliteta, koje uključuju i proizvođeče ● Postoji budžetska podrška dostupna za proizvođače uključene u šeme kvaliteta Šeme kvaliteta, PDO/PGI ● Malo je proizvođača uključenih u šeme kvaliteta, postoje samo u sektoru mesa i vina ● Proizvodi označeni nekom od šema kvaliteta nedovoljno se promovišu, nijesu prisutni čak ni u većim tržnim centrima ● Integrisane proizvodne šeme nijesu razvijene ● Upitna sposobnost snabdijevanja inputima za šeme kvaliteta hrane MOGUĆNOSTI PRIJETNJE ● Postoje prirodni resursi za dalji razvoj standarda proizvodnje hrane izvan GAEC i zakonskih zahtjeva upravljanja ● To je prilika za razvoj sektorskih programa koji će ciljati na poslovanje klastera i druge oblike saradnje radi postizanja veće produktivnosti, dodatne vrijednosti i isporuke lokalno proizvedene hrane po pristupačnim cijenama, čime bi se definisale potrebe za rastom u pojedinom sektoru i što bi se realizovalo kroz budžetsku podršku ● Postoji mogućnost da se razvije okvir za upravljanje kapacitetima i resursima vezanim za određeni sektor ● Podrške u poljoprivredi neće postići zadovoljavajuće rezultate ako se na sektorskom nivou ne uspostavi modernizovan sistem upravljanja kapacitetima ● Mali obim inputa proizvedenih na lokalnom nivou rezultiraće visokom zavisnošću od uvoza, upitnim kvalitetom i nemogućnošću politike upravljanja cijenama hrane PREDNOSTI SLABOSTI 8.2.4 SWOT Ruralna područja Socijalna uključenost i blagostanje ● Cijene nekretnina su niže nego u urbanim sredinama ● Starije osobe posjeduju iskustvo i znanje u zanatskom radu i poljoprivredi ● Dostupnost sirovina za grijanje ● Mogućnost obavljanja dopunskih djelatnosti i zanata ● Mnogo prostora za razne aktivnosti van gazdinstva Sigurnost hrane ● Dostupnost hrane – mala gazdinstva koja proizvode hranu za sopstvenu potrošnju ● Socijalizacija i dijeljenje hrane ● Bogat i raznovrstan pejzaž, sa očuvanim prirodnim okruženjem (jezera, planine, zaštićena područja), osnova za proizvodnju zdrave hrane Socijalna uključenost i blagostanje ● Loša ruralna infrastruktura (seoski putevi, vodovod, kanalizacija, telefon, internet, odlaganje otpada itd.) ● Nepovoljni demografski trendovi uzrokovani nedostatkom socijalnih usluga i poslovima van gazdinstva ● Neiskorišćene mogućnosti diverzifikacije prihoda na gazdinstvu ● Nedostatak investicionog kapitala za održavanje starih zgrada ● Socijalna isključenost starijih, koja za posljedicu ima nedovoljno poznavanje digitalizacije ● Niži prihodi u proizvodnji hrane nego u redovnom zaposlenju zbog neplaćenog rada ● Veći troškovi života u slučaju većeg obima kupovine hrane koja se ne proizvodi na gazdinstvu STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Seoski turizam, zanati i prerada na gazdinstvima ● Raznolikost u kulturi, običajima i tradiciji, ● Dostupnost sirovina (drvo, proizvodi specifični za region, lokalna tradicionalna poljoprivreda) ● Šumske površine sa visokim potencijalom za lovni turizam i preradu drveta ● Postoji veliki broj tradicionalnih objekata u službi turizma ● Potražnja za kvalitetnim proizvodima postoji – veliki je broj stranih turista, kupaca domaće hrane ● Uvažavanje tradicionalnih vještina i proizvoda – visoko motivisani i iskusni preduzetnici ● Tradicionalna prerada poljoprivrednih proizvoda na gazdinstvu Lokalne strategije ● Postojeće strategije lokalnog razvoja uključujući i upravljanje zemljištem, ruralni razvoj i poljoprivredu ● Ruralna mreža je pokrenuta, postoji adekvatna pravna i strateška podrška LAG-ovima da razviju strategije i dobiju podršku u okviru budućeg LEADER-a ● LEADER mjera će se sprovoditi u okviru odobrenog IPARD III programa ● Visoka stopa nezaposlenosti i nedostatak alternativnih mogućnosti za prihod ● Nijesu organizovani zajednički servisi koji podržavaju socijalne zahtjeve stanovnika (podrška u transportu, korišćenje interneta, organizacija popravki i održavanja, podrška u pristupu administrativnim uslugama) Sigurnost hrane ● Smanjenje obima proizvodnje hrane zbog starosne strukture ● Napuštanje proizvodnje hrane zbog starosti i visokog udjela područja sa prirodnim ograničenjima ● Nema organizovanih prodavnica koje prodaju lokalnu hranu ● Mali proizvođači nemaju pristup tržištu i stoga proizvode hranu samo za sopstvenu potrošnju Seoski turizam, zanati, prerada na imanju ● Nizak nivo renoviranih objekata koji bi mogli da posluže kao turistički kapaciteti, za zanatsku i drugu infrastrukturu – male lokalne prodavnice za nabavku domaće hrane i suvenira ● Objekti za preradu na gazdinstvima ne ispunjavaju standarde bezbjednosti hrane i dobrobiti životinja ● Nedovoljno korišćenje kulturnog nasljeđa ● Nedostatak promocije seoskog turizma ● Otežan pristup turista udaljenim destinacijama ● Nedostatak znanja u upravljanju uslugama u turizmu Lokalne strategije ● Slab kapacitet lokalnih vlasti u lokalnom planiranju, podizanje novih ideja i projekata za podršku i saradnju i javno-privatno partnerstvo, nedostatak svijesti o različitim mogućnostima (tj. LEADER) ● Nema dovoljno lokalnih resursa za sopstveni doprinos u dostupnim projektima ● Nedostatak usvojene jedinstvene metodologije za razvoj ruralnih strategija lokalnog razvoja MOGUĆNOSTI PRIJETNJE ● Niže cijene nekretnina, mogućnost bavljenja poljoprivredom i korišćenje prirodnih resursa van aktivnosti na gazdinstvu, povećanje kvaliteta ruralne infrastrukture, dostupnost socijalnih usluga i pristup početnom kapitalu mogu privući mlade porodice koje se ne sele u urbana područja i doprinose proizvodnji hrane ● Dalja migracija u urbana područja i napuštanje proizvodnje hrane STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Razvoj prepoznatljivog vida turizma, koji nudi netaknutu prirodu, svježu tradicionalnu hranu i standardne usluge, u skladu sa onima u zemljama sa razvijenim kapacitetima seoskog turizma ● Obnova, očuvanje i razvoj i unapređenje tradicionalnih zanata ● Stvaranje porodičnih preduzeća i dodatnih poslova vezanih za povećanu potražnju za hranom i uslugama u turizmu i povećanu potražnju za zajedničkim uslugama zajednice PREDNOSTI SLABOSTI 8.2.5 SWOT Upotreba znanja u poljoprivredi ● Crna Gora ima operativnu savjetodavnu službu, sa adekvatnom stručnošću i finansiranjem ● Crna Gora ima naučnu i obrazovnu instituciju koja je uključena u svakodnevni rad i finansirana iz budžeta ● Ima dosta iskustva u poljoprivredi kod starijih generacija ● Savjetodavna služba se u velikoj mjeri koristi za savjetovanje u pristupu podršci u poljoprivredi ● Poljoprivrednici sa iskustvom ne mogu na zvaničan način da prenesu znanje na mlađe generacije ● Za sada ne postoji periodični program ili program stručne obuke za poljoprivrednike osim onih koji su povezani sa kampanjama ● Nije uspostavljen program koji bi obezbijedio kontinuiran transfer tehničkog znanja o inovativnim i savremenim tehnikama i poljoprivrednoj proizvodnji u savjetodavne službe ● Ne postoji program koji bi obezbijedio praćenje poljoprivredne proizvodnje i davao savjete poljoprivrednicima na osnovu rezultata FADN ● Za sada ne postoji mogućnost da se angažuju privatni savjetnici (posebno oni sa iskustvom) da bi mogli prenijeti znanje i iskustvo poljoprivrednim proizvođačima MOGUĆNOSTI PRIJETNJE ● Izrada programa za kontinuirano usavršavanje poljoprivrednih savjetnika o najboljim praksama u poljoprivrednoj proizvodnji na osnovu istraživanja ● Razvoj programa za kontinuiranu specijalizovanu savjetodavnu podršku poljoprivrednicima za povećanje proizvodnje, povećanje dodate vrijednosti i otporno upravljanje poljoprivrednim resursima ● Podsticanje privatnog savjetovanja kroz programe sertifikacije ● Razvoj inovativnih programa za proizvodnju hrane kroz saradnju poljoprivrednika, savjetodavnih i naučnih organizacija ● Transfer znanja u okviru međugeneracijske razmjene ● Nedostatak znanja i nedostatak primjene najboljih praksi u poljoprivredi rezultira kontinuiranim niskim prinosima i nedostatkom napretka u lokalnoj proizvodnji hrane STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.6 SWOT Upravljanje poljoprivrednim politikama PREDNOSTI SLABOSTI ● Zakonodavni okvir i institucije uglavnom usklađene sa pravnim tekovinama EU ● Implementacioni akti, registri i informacioni sistemi u skladu sa EU ● Dostupnost sredstava za intervencije ● Intervencije nijesu pojednostavljene da bi rezultirale integrisanim efektom (proizvodnja, prerada, plasman) ● Raspoloživa sredstva se ne koriste efikasno, dostupna su konkurentna interventna sredstva, koja se finansiraju iz republičkog budžeta ● Integrisano upravljanje proizvodnjom i kapacitetima još nije uspostavljeno ● Ne postoji praćenje cijena poljoprivrednih proizvoda, obima ponude i strukture poljoprivredne proizvodnje ● Strukturna statistika i ekonomski računi u poljoprivredi nijesu dostupni ● Cijene inputa poljoprivredne proizvodnje nijesu dostupne MOGUĆNOSTI Prijetnje ● Razvoj održivog modela sektorske saradnje, koji bi uključio proizvođače, prerađivače i trgovce crnogorskom hranom i obezbijedio ravnopravno učešće svima ● Racionalizacija intervencija u obliku sektorskih operativnih planova, uz blisku saradnju sa sektorskim zainteresovanim stranama ● Jačanje kapaciteta u aktivnostima u sektorskoj saradnji koje bi dovele do jačanja sektorskih mreža proizvođača, prerađivača i trgovaca crnogorskom hranom, te razvoj i podrška kliring sistema i sistema internet trgovine ● Povećanje integrisanog prikupljanja podataka i uspostavljanje administrativnih izvora za Monstat ● Jačanje sistema praćenja cijena, strukture poljoprivredne proizvodnje, praćenja ponude i upravljanja kapacitetima ● Povećanje efikasnosti implementacije IPARD sredstava korišćenjem pojednostavljenih opcija troškova ● Razviti interventne mehanizme koji bi obezbjedili da lokalno proizvedena hrana ima prednost pri prodaji u odnosu na uvezenu ● Razviti intervencije koje će biti uključene u ZPP strateški plan a koje najbolje odgovaraju crnogorskim resursima • Nedostatak ažurnih statističkih podataka o strukturi gazdinstava i računima u poljoprivredi ili adekvatan obuhvat gazdinstava u automatski ažuriranom integrisanom registru poljoprivrednih gazdinstava dovešće nadležne organe do nemogućnosti da upravljaju poljoprivrednom politikom • Nedostatak integrisanog sektorskog pristupa dovešće do toga da poljoprivredni proizvođači proizvode hranu koja se ne može prodati, a da prerađivači traže uvozne poljoprivredne inpute STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.7 SWOT Sektorska, MLIJEKO (Snage) (Slabosti) ● Istorijsko oslanjanje ruralne privrede na sektor mljekarstva u crnogorskom planinskom području ● Pašnjački način uzgoja stoke, koji omogućava visok stepen interakcije sa prirodnim resursima i njihovo unapređenje ● Povećanje ukupnog broja životinja u komercijalnoj proizvodnji ● Visok nivo dodavanja vrijednosti kroz preradu na gazdinstvu ● Nasljeđe i iskustvo u proizvodnji kvalitetnih sireva i kajmaka ● Povećanje broja sirara i proizvodnje tradicionalnih tvrdih sireva u središnjem regionu, kao i povećanje broja registrovanih aktivnosti prerade na gazdinstvima na sjeveru ● Pozitivna slika tradicionalne i domaće proizvodnje mliječnih proizvoda ● Zavisnost od uvoza žitarica i koncentrovane hrane za životinje ● Nizak prinos i produktivnost u primarnoj proizvodnji mlijeka ● Visoka proizvodna cijena po jedinici ● Usitnjena proizvodnja, veliki broj malih proizvođača ● Staromodna proizvodnja stočne hrane i nedovoljna upotreba silaže i sjenaže ● Zastarjela mehanizacija ● Nisko učešće otkupa mlijeka u ukupnoj proizvodnji ● Mali broj organizovanih otkupnih stanica mlijeka, neadekvatan broj skladišnih/rashladnih kapaciteta ● Nedovoljan kvalitet sirovog mlijeka, potrebna su dalja poboljšanja ● Uzak asortiman proizvoda u sektoru industrijske prerade ● Nizak nivo finalizacije proizvoda kroz pakovanje, etiketiranje i komunikaciju o kvalitetu ● Nedostatak valorizacije i upravljanja geografskim oznakama / oznakama porijekla za proizvode sa zaštićenim imenom ● Nefunkcionalna udruženja proizvođača i nekoordinisana politika zastupanja u sektoru (Prilike) (Prijetnje) ● Dosta prostora za povećanje produktivnosti mlijeka poboljšanjem ishrane životinja ● Povezivanje sa kapacitetom obrade na gazdinstvu ● Dodavanje vrijednosti kroz iskustveni turizam, posjete, degustacije ● Uvođenje višeg nivoa inovacije u tehnologiju proizvodnje ● Mogućnost zamjene dijela uvoza u postojećem i novom proizvodnom programu ● Osnivanje sektorskog udruženja mljekara pri Privrednoj komori Crne Gore ● Izbijanje bolesti u stočarstvu i nizak nivo mjera zdravstvene zaštite ● Trend depopulacije ruralnih područja ● Trendovi rasta proizvodnje u regionu kao dodatni pritisak u pogledu cijena ● Povećanje cijena stočne hrane ● Nedovoljno iskustvo i visoka cijena prečišćavanja otpadnih voda ● Nepostojanje komercijalnih kreditnih linija za implementaciju IPARD-a ● Neuređeni katastarski i svojinsko-pravni odnosi STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.8 SWOT Sektorska, MESO (Snage) (Slabosti) ● Pozitivna percepcija kupaca u regionu ● Dovoljna površina pašnjaka i prirodnih livada dobrog kvaliteta, pogodnih i za povećanje proizvodnje goveda i ovaca ● Dinamičan i održiv razvoj prerade mesa, kako tradicionalne tako i industrijske ● Regioni sa potencijalom za organsku proizvodnju ● Bogatstvo kvaliteta raznih tradicionalnih mesnih proizvoda karakterističnih za određeno područje ● Nedostatak investicionih sredstava kao rezultat nerazvijenog tržišta poljoprivrednih kredita ● Nedovoljan nivo implementacije standarda zdravlja i dobrobiti životinja, bezbjednosti hrane i zaštite životne sredine ● Zastarjeli objekti, oprema i mašine u proizvodnji mesa ● Mali broj gazdinstava koja pravilno upravljaju stajnjakom i otpadnim vodama ● Neusaglašenost sa dobrom praksom sistema zbrinjavanja nusproizvoda životinjskog porijekla ● Nedovoljna upotreba silaže u ishrani ● Nedostatak sistema kontrole kvaliteta na liniji otkupa i klanja ● Sezonski karakter klanja jagnjadi u jesen dovodi do slabijeg kvaliteta ● Zavisnost od uvoza hrane ● Nedovoljna organizacija tradicionalnih i industrijskih prerađivača radi zajedničke promocije i/ili nastupa na drugim tržištima (Prilike) (Prijetnje) ● Kontinuirani rast turističkog sektora ● Kvalitetna proizvodnja kroz različite sisteme sertifikacije kvaliteta, kao što su GI, organski, tradicionalni, planinski… ● Trend rasta potrošnje domaćeg/lokalnog ● Mogućnost izvoza mesa i mesnih prerađevina u region i EU iz odobrenih objekata ● Povećanje proizvodnje mesa ● Postojanje gazdinstava srednje veličine koja mogu poslovati na održiv način u sektoru prerade ● Povezivanje proizvođača radi kombinovanja ponuda, smanjenja troškova transporta, promocije i drugih zajedničkih aktivnosti ● Poboljšanje ambalaže koja bi otvorila tržišta kao što su veće prodavnice i izvoz ● Postizanje sinergije poljoprivrede i turizma i povećanje marketinga tradicionalne, autohtone, organske i druge hrane proizvedene na gazdinstvima ● Poboljšan pristup upravljanju pašnjacima, posebno onima u vlasništvu države ● Velika varijabilnost i smanjenje cijena mesa na svjetskom i regionalnom tržištu koje mali proizvođači ne mogu dugo da izdrže ● Klimatske promjene i češći ekstremni vremenski događaji ● Nedovoljne mjere zdravstvene zaštite u stočarskoj proizvodnji ● Nedovoljno znanje o standardima EU koji se odnose na zdravlje i dobrobit životinja, bezbjednost hrane i zaštitu životne sredine ● Dalja depopulacija ● Zloupotreba naziva pojedinih crnogorskih mesnih proizvoda narušava reputaciju i smanjuje potražnju STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.9 SWOT Sektorska, VOĆE I POVRĆE (Snage) (Slabosti) ● Konkurentni i specijalizovani proizvođači voća i povrća (profesionalizam i poznavanje sektora i tržišta) ● Kvalitet, ugled i povjerenje u domaće proizvode ● Rast plasteničke proizvodnje kvarljivog povrća i jagoda ● Mali zemljišni resursi, mala prosječna veličina gazdinstva, veliki broj malih parcela ● Nerazvijeno tržište zemljišta ● Nedovoljan pristup finansijama (nedostatak tržišta za komercijalne poljoprivredne kredite, spore procedure u IRF-u) ● Nedovoljan broj specijalizovanih gazdinstava i mali broj konkurentnih proizvođača ● Niska produktivnost na nivou sektora ● Nedostatak konkurencije u otkupu i mogućnostima otkupa (fluktuacije cijena) ● Sporo odlučivanje proizvođača na zajedničku logistiku i prodaju, kao i agregaciju oko prerađivačkih kapaciteta i hladnjača ● Nerazvijena saradnja među proizvođačima ● Nedostatak skladišnih kapaciteta za kvarljivo povrće (Prilike) (Prijetnje) ● Tržište od 2,5 mil. turista u ograničenom periodu ● Dinamična potražnja za svježim voćem ● Povećana vrijednost proizvoda od voća i povrća kroz inovacije u proizvodnji i prodaji ● Promocija domaćeg svježeg voća i povrća ● Unapređenje znanja voćara i povrtara kroz formalno i neformalno obrazovanje ● Dalji razvoj lanca vrijednosti organske proizvodnje ● Konkurencija iz regiona i EU ● Pitanje finansiranja poljoprivrede od strane banaka ● Klimatske promjene i nepovoljni vremenski uslovi STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.10 SWOT Sektorska, VINOGRADARSTVO I VINARSTVO (Snage) (Slabosti) ● Povoljni ekološki (abiotički) uslovi za proizvodnju visokokvalitetnog grožđa i vina ● Duga tradicija u vinogradarstvu i vinarstvu ● Dominantna proizvodnja visokokvalitetnih vina od grožđa autohtonih sorti grožđa ● Značajan broj zaštićenih oznaka porijekla i geografskih oznaka prema sistemu PDO/PGI geografskog porijekla ● Postojanje kratkog lanca snabdijevanja na domaćem tržištu ● Aktivnosti u vezi sa očuvanjem genetičkih resursa vinove loze ● Usitnjenost vinogradskih parcela i visoki troškovi proizvodnje u takvim uslovima ● Nedovoljno savremena mehanizacija i nedovoljno visok stepen tehničko-tehnološke opremljenosti u vinarijama malih proizvođača vina ● Nedovoljna ulaganja u modernizaciju proizvodnje grožđa i vina ● Nedovoljna organizovanost proizvođača u cilju zajedničke prodaje i promocije na međunarodnom tržištu ● Nedostatak sezonske radne snage (Prilike) (Prijetnje) ● Unapređenje organizacije domaćeg tržišta i korišćenje turističkog potencijala ● Implementacija rezultata naučnoistraživačkog rada i valorizacija genetičkih resursa (autohtone i „minorne“ sorte i genotipovi) ● Korišćenje proširenih novorejonizovanih područja za podizanje vinograda u skladu sa aktuelnim klimatskim promjenama i bolje korišćenje vodnih resursa za navodnjavanje ● Povećanje trenda uvoza vina iz regiona i svijeta ● Urbanizacija prirodnih resursa (prije svega vinograda koji su atraktivni za izgradnju turističkih i stambenih objekata) ● Nedovoljna zainteresovanost proizvođača da sertifikuju vina kao vina sa geografskim porijeklom STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.11 SWOT Sektorska, MASLINARSTVO Snage Slabosti ● Duga tradicija maslinarstva i proizvodnje maslinovog ulja ● Geografski položaj zasada maslina pogodan za turističku diverzifikaciju ● Pojava novih zasada, kako na obali tako i u unutrašnjosti, često na neobrađenim zemljištima ● Značajan broj mladih, profesionalnih uzgajivača maslina ● Korišćenje kratkih lanaca snabdijevanja (direktna prodaja, na sajmovima, preko HORECA kanala), u skladu sa pristupom od gazdinstva do trpeze ● Umjerena upotreba pesticida, očuvana biološka ravnoteža i nizak nivo zagađenja, sprovode organsku proizvodnju ● Postojanje visokokvalitetnog turizma na obali pruža održiv kanal prodaje za proizvode maslinarskog sektora visoke dodane vrijednosti ● Ograničen obim segmentacije domaće proizvodnje, fokusiran uglavnom na maslinovo ulje, odsustvo održive proizvodnje stonih maslina ● Usitnjenost maslinarskih parcela, dominantan broj hobija i malih maslinara, posljedično visoki troškovi proizvodnje u ovakvim uslovima ● Djelimično neadekvatna tehnička i tehnološka oprema (berba, prerada, skladištenje) ● Neadekvatna primjena standarda bezbjednosti i kontrole kvaliteta hrane ● Nedovoljno znanje malih proizvođača o najsavremenijoj tehnologiji proizvodnje maslina i ulja, marketingu, promociji i zajedničkoj prodaji maslinovog ulja ● Dominacija uvoznog maslinovog ulja u maloprodajnom kanalu ● Nedostatak odgovarajućih rasadnika, koji bi maslinarski sektor snabdijevali sertifikovanim sadnicama domaćih sorti – zavisnost od uvoznih sadnica za sadnju novih maslinika ● Nepovoljna struktura starih zasada stvara otežane uslove za efikasnu proizvodnju – mali broj površina za navodnjavanje (Prilike) (Prijetnje) ● Raspoloživa površina pogodna za podizanje maslinika ● Razvoj asortimana proizvoda od maslina (kozmetika, namještaj, suveniri…) ● Izgradnja institucionalnih kapaciteta sektora (laboratorije, inspekcija, savjetodavna služba specijalizovana za proizvodnju maslina i ulja, naučne institucije, javna uprava) ● Diverzifikacija seoskog turizma, zanata i usluga vezanih za „kulturu masline“ stvara sinergiju i dodatne mogućnosti maslinarima u agroturizmu ● Dalja evolucija udruženja proizvođača u pravcu postizanja komercijalnih oblika udruživanja i saradnje, uključujući horizontalnu i vertikalnu integraciju ● Dalja agresivna urbanizacija primorskih i drugih područja koja su povoljna za uzgoj maslina, stvarajući konkurenciju i sukobe u korišćenju zemljišta ● Međunarodna konkurencija – cjenovno konkurentna, kvalitetna maslinova ulja, ● Dugoročne posljedice klimatskih promjena (nepravilni vremenski obrasci, erozija zemljišta, nove pojave štetnih organizama bilja i bolesti životnja) ● Veliki viškovi maslinovog ulja na svjetskom tržištu ● Invazija i širenje novih štetnih organizama bilja, kao što je Xylella fastidiosa, mogli bi da nanesu katastrofalnu štetu sektoru maslina CG, posebno zasadima maslina, koji osim proizvodne i upotrebne vrijednosti imaju i nemjerljivu simboličku i vrijednost STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.12 SWOT Sektorska, DIVERZIFIKACIJA (Snage) (Slabosti) ● Bogatstvo prirodnih ljepota i raznolikost predjela, ponude i tradicionalnih vrijednosti ● Ponuda tradicionalnih crnogorskih proizvoda i intenzivne aktivnosti Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede na oznakama kvaliteta ● Sistemski pristup nadležnih organa – Ministarstva za ekonomski razvoj i Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede (Direkcija za ruralni razvoj) kroz Program razvoja ruralnog turizma Crne Gore sa Akcionim planom do 2021. godine ● Potencijal seoskog turizma prepoznat od strane većeg broja lokalnih samouprava kroz pripremljena strateška dokumenta ● Ruralna područja i dalje imaju očuvanu autentičnost i tipičnu seosku arhitekturu ● Sve veći broj poljoprivrednih proizvođača zainteresovanih za bavljenje ruralnim turizmom ● Nedovoljno razvijena putna infrastruktura u ruralnim područjima ● Nedostatak znanja i vještina kod poljoprivrednih proizvođača / zainteresovanih za bavljenje seoskim turizmom ● Neadekvatna promocija crnogorske turističke ponude u oblasti ruralnog turizma ● Nedostatak inicijativa za poboljšanje lokalne ponude i umrežavanja na lokalnom nivou ● Značajne razlike u kvalitetu usluge u seoskom turizmu ● Nedostatak lokalnih strategija za ruralni razvoj (Prilike) (Prijetnje) ● Interesovanje za turizam orijentisan na prirodu, avanturizam, upoznavanje sa kulturnom baštinom i novim (neiskorišćenim) turističkim destinacijama, čiji će rast biti ubrzan COVID trendom napuštanja fiksnog radnog mjesta ● Zasićenost tradicionalnim destinacijama ● Povezivanje sa regionalnim destinacijama ruralnog turizma kroz tematizaciju ● Dostupna sredstva iz različitih izvora za dalji razvoj seoskog turizma ● Formiranje udruženja seoskih domaćinstava (ruralholiday.me) ● Sukobi između održivog ruralnog turizma i masovnog turizma ● Spor proces razvoja infrastrukture (troškovi, motivacija, prioriteti) ● Nedostatak kapaciteta lokalnih samouprava ● Devastacija prirodnih resursa (šume i rijeke) i neregulisano odlaganje otpada u ruralnim područjima 8.2.13 SWOT Šumarstvo (Snage) (Slabosti) ● Veliki dio Crne Gore je pokriven šumama, što predstavlja osnovu za ekološke i ekonomske funkcije šuma ● Šume su prirodne i vitalne, prirodno podmlađene, imaju dobru strukturu i visok stepen biodiverziteta ● Veliki dio šuma je takvog kvaliteta da se može uključiti u mrežu Natura 2000 ● Postojanje zakonodavstva koje reguliše oblast šumarstva. Potencijal drvne pulpe za upotrebu veći je nego što se stvarno koristi, drvna pulpa je dobrog kvaliteta ● Obim proizvodnje i stepen finalizacije u sektoru prerade drveta veoma je nizak u odnosu na količine drvne celuloze na tržištu. Velika količina tehničkog drveta se koristi za ogrijev, a najveći dio izvoza se plasira kao sirovina ili rezana građa ● Zastarjela oprema, nedovoljan obim ulaganja u drvnu industriju, nema stranih ulaganja ● Malo tržište drveta u Crnoj Gori, slabe pozicije na međunarodnom tržištu ● Privatne šume su u lošem stanju i slabo produktivne STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Postoji izvozno tržište za proizvode od drveta ● Šume predstavljaju potencijal za eko-turizam, obnovljivu energiju i druge funkcije ● Šume u nacionalnim parkovima su šume sa očuvanim i raznovrsnim biodiverzitetom ● Nedostatak njege i kultivacije u svim šumama, nedostatak statusa ● Nedovoljna mreža šumskih puteva, loše stanje i održavanje postojećih puteva ● Neregistrovana sječa ● Premalo ulaganja u šume ● Nedostatak i niska motivisanost kadrova u šumarstvu i drvnoj industriji, neadekvatno obrazovanje ● Nedovoljna aktivnost šumarske savjetodavne službe, edukacija privatnika ● Nedovoljan nivo saradnje šumarstva i drvne industrije ● Nedovoljna usklađenost korišćenja javnih funkcija šuma u nacionalnim parkovima (Prilike) (Prijetnje) ● Dovoljne količine drvne mase ● Veći stepen finalizacije u drvnoj industriji, brendiranje proizvoda od drveta iz Crne Gore i izvoz finalnih proizvoda ● Upotreba drvne biomase kao obnovljivog izvora energije za povećanje potražnje za drvnom sječom i peletom ● Razvoj eko-turizma zasnovanog na prirodnom nasljeđu ● Diverzifikacija ruralne privrede i povećanje zaposlenosti na selu na osnovu šumskih resursa ● Evropske integracije kroz uvođenje evropskih standarda, korišćenje fondova EU i pristup zajedničkom tržištu ● Požari, koji su sve veći zbog klimatskih promjena, a borba protiv šumskih požara ne funkcioniše ● Nezakonita sječa šuma i nedostaci u kaznenoj politici ● Urbanizacija ● Nedovoljna konkurencija i nelojalna konkurencija na malom tržištu ● Neefikasnost Uprave za šume, nedostatak informacionih tehnologija ● Nedostatak mladog stručnog i motivisanog kadra u Upravi za šume i preduzećima zbog nestimulativnih zarada i malog broja studenata šumarstva ● Uvođenje zahtjeva EU na štetu domaćeg zakonodavstva, veliki broj neusklađenih planskih dokumenata na državnom nivou ● Neuspjeh razvoja drvne industrije ● Neadekvatna primjena Nature 2000 8.2.14 SWOT Biodiverzitet (Snage) (Slabosti) ● Velika raznolikost agroekoloških uslova, a samim tim i gajenih biljnih i životinjskih vrsta ● Prisustvo, pored jestivih, samoniklih biljaka, brojnih lokalnih sorti poljoprivrednog bilja ● Značajan broj vrlo specifične populacije stoke i biljnih sorti, po genetskim i fenotipskim karakteristikama, koje se gaje na Balkanu ● Važna područja za očuvanje ptica, na osnovu određenih kriterijuma i međunarodnih standarda (populacija jedne ili više globalno ili regionalno ugroženih, ● Nedostatak znanja o biodiverzitetu, nedostatak inventara za mnoge grupe, kao i podataka o dinamici populacije, ekologiji i stepenu genetske varijacije za većinu vrsta ● Onemogućeno projektovanje i izrada odgovarajućih mjera zaštite, posebno za rijetke i ugrožene vrste ● Ograničeno praćenje promjena životne sredine ● Nedostatak svijesti o vrijednosti i značaju lokalnih sorti/podvrsta ● Nedostatak istraživanja o povezanosti biodiverziteta i usluga ekosistema STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 endemskih ili određenih grupa ptica ili visokoreprezentativne grupe ptica) ● Koristeći iskustvo zaštite prirode kao osnovu za korišćenje evropske tipologije staništa – EMERALD, Natura 2000 ● Nedostatak pokrivenosti teritorije Crne Gore sistematsko-taksonomskim proučavanjima flore i nedostatak karte rasprostranjenosti vrsta i vegetacionih karata ● Smanjenje staništa i broja pojedinih vrsta ● Nedostatak zooloških vrtova i programa uzgoja rijetkih i ugroženih vrsta u izolaciji ili zatočeništvu (Prilike) (Prijetnje) ● Dalje osnivanje botaničkih bašta koje obezbjeđuju uslove za gajenje značajnog broja biljaka ● Bogatstvo ljekovitog i jestivog bilja, bilja, ukrasnog bilja ● Razvoj turističkih aktivnosti u kojima biodiverzitet igra važnu ulogu ● Veliki broj jezera, planina, solana i nacionalnih parkova, kao i potencijal za posmatranje ptica ● Promjena namjene poljoprivrednog zemljišta i prirodnih šuma koja dovodi do gubitka agrobiodiverziteta, lokalnih sorti i rasa ● Uvođenje novih invazivnih vrsta, uglavnom iz komercijalnih razloga, koji još nijesu istraženi ● Zagađenje prvenstveno slatkovodnih i morskih ekosistema otpadnim vodama i čvrstim otpadom, intoksikacionim organizmima, eutrofikacijom ekosistema ● Procjenjujući uticaj klimatskih promjena, zbog malih amplituda varijacija, posebno u temperaturnom i vodnom režimu ● Neispunjenje zakonskih obaveza u vezi sa procjenom uticaja na životnu sredinu i procjenom prihvatljivosti pojedinih radnji, aktivnosti u okviru zaštićenih područja 8.2.15 SWOT Upravljanje zemljištem (Snage) (Slabosti) ● Nezagađena zemlja ● Očuvane površine za poljoprivrednu proizvodnju ● Dobri klimatski uslovi sa raznovrsnim mogućnostima za poljoprivrednu proizvodnju ● Vlasništvo je uglavnom privatnih poljoprivrednika ● Nedostatak administrativnih kapaciteta za upravljanje zemljištem ● Nedostatak iskustva u komasaciji zemljišta ● Fragmentacija zemljišta ● Neefikasno korišćenje prirodnih resursa ● Veći dio zemljišta je sa prirodnim ograničenjima (Prilike) (Prijetnje) ● Neiskorišćeni resursi poljoprivrednog zemljišta ● Davanje dugoročne rente za zemljište u državnom vlasništvu ● Bolje korišćenje livada i pašnjaka, kao značajnog faktora razvoja poljoprivrede i ruralnih područja, uz očuvanje i zaštitu životne sredine ● Razvoj tržišta zemljišta u cilju boljeg korišćenja zemljišnih resursa (npr. komasacija zemljišta) ● Pretvaranje poljoprivrednog u građevinsko zemljište ● Nezainteresovanost za korišćenje poljoprivrednog zemljišta za poljoprivredne djelatnosti ● Nedostatak strateškog pristupa rješavanju problema nasljeđa ● Klimatske promjene (suše, požari, poplave) Ruralna ekonomija i kvalitet života (u vezi sa SC8 – čl. 6 2115/2022 (h)) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.2.16 SWOT Ruralna ekonomija i kvalitet života u vezi sa SC8 – čl. 6 2115/2022 (h)) (Snage) (Slabosti) ● Bogat i raznovrstan pejzaž sa očuvanim prirodnim okruženjem (jezera, planine, zaštićena područja) ● Raznolikost u kulturi, običajima i tradiciji ● Dostupnost sirovina (drvo, proizvodi specifični za region, lokalna tradicionalna poljoprivreda) ● Šumske površine sa visokim potencijalom za lovni turizam i preradu drveta ● Prirodni resursi za proizvodnju nišnih prehrambenih proizvoda, obnovljive energije (biomasa) ● Postoji veliki broj tradicionalnih kuća / arhitektura kao turističkih dobara (ali nijesu renovirani) ● Potražnja za kvalitetnim proizvodima postoji – veliki broj stranih turista kao kupaca ● Priznanje tradicionalnih vještina i proizvoda – visokomotivisani i iskusni preduzetnici ● Loša ruralna infrastruktura (seoski putevi, vodovod, kanalizacija, telefon, internet, odlaganje otpada itd.) ● Visok udio područja sa prirodnim ograničenjima ● Visoka stopa nezaposlenosti i nedostatak alternativnih mogućnosti za prihod ● Slab kapacitet lokalnih vlasti u lokalnom planiranju, podizanju novih ideja i projekata za podršku i saradnju i javno-privatno partnerstvo ● Nizak stepen sanacije postojećih seoskih turističkih dobara (Prilike) (Prijetnje) ● Rastuća potražnja za dobro uspostavljenim turističkim destinacijama, uključujući destinacije ruralnog turizma ● Povećano interesovanje za proizvodnju i prodaju tradicionalnih i tipičnih proizvoda visokog kvaliteta ● Stvaranje novih preduzetnika, porodičnih preduzeća i dodatnih radnih mjesta u ruralnim sredinama ● Dobri ekonomski odnosi i razmjena sa tržištima susjednih regiona ● Ruralna depopulacija i trendovi starenja u pretežno ruralnim područjima (iseljavanje mladog, ženskog i ekonomski aktivnog stanovništva) ● Spor proces strukturnih reformi ● Nekontrolisano uništavanje poljoprivrednog zemljišta i sječa šuma 8.2.17 SWOT LEADER pristup i druga udruženja Ssnage) (Slabosti) ● Prenos znanja uspješnog regionalnog iskustva ● Aktiviranje lokalnih resursa (situacija sa Covid-19 pokazala je veliki potencijal korišćenja lokalnih resursa u mnogim oblastima) ● Postojanje SVG RRD kao međuvladinih organizacija sa LEADER orijentisanim aktivnostima ● Postojanje Mreže za ruralni razvoj Crne Gore ● Učešće crnogorskih NVO u Balkanskoj mreži za ruralni razvoj ● Postojanje i donošenje LEADER-a u zakonskim i strateškim okvirima ● Postojanje usvojenih lokalnih strategija ruralnog razvoja (1 strategija koja je istekla) i na nivou lokalnih zajednica ● Postojanje neformalnih LAG inicijativa ● Nedostatak praktičnog znanja i svijesti o LEADER-u i CLLD-u ● Nedostatak kapaciteta JLS u lokalnom planiranju, nedostatak novih ideja I projekata i nedostatak privatno-javnog partnerstva ● Nedostatak administrativnih kapaciteta kod svih relevantnih aktera ● Nedostatak redovnih institucionalizovanih platformi za političke diskusije posvećene LEADER-u i CLLD-u ● Nedostatak baze podataka glavnih aktera iz civilnog i privatnog sektora koji se bave ruralnim razvojem ● Nedostatak usvojene jedinstvene metodologije za izradu lokalnih strategija ruralnog razvoja STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ● Postojanje horizontalnih asocijativnih struktura ● Nedostatak usvojenih lokalnih strategija ruralnog razvoja koje su važeće ● Nedovoljno interesovanje za udruženja poljoprivrednika ● Nedovoljno interesovanje za proizvodnju proizvoda sa geografskim porijeklom (Prilike) (Prijetnje) ● Dostupna regionalna i EU podrška u aktivnostima izgradnje kapaciteta i LEADER i CLLD ● Postojanje neformalnih LAG inicijativa i različitih dokumenata lokalnog ruralnog razvoja kao osnove za dalji razvoj LEADER i CLLD ● Dobro razvijena mreža LAG-ova u susjednim zemljama (Hrvatska) iz kojih se mogu preuzeti pozitivna iskustva ● Povećan broj članova akademske zajednice, preduzeća i OCD zainteresovanih za rad u oblasti ruralnog razvoja ● Povećanje broja udruženja povezanih sa temom ruralnog razvoja, koja okuplja zainteresovane strane iz različitih sektora ● Implementacija Strategije pametne specijalizacije u Crnoj Gori povezana sa prioritetom – Održiva poljoprivreda i lanac vrijednosti hrane ● Politička posvećenost implementaciji LEADER-a i CLLD-a u Crnoj Gori kako na nacionalnom tako i na lokalnom nivou ● Udruženje je prilika za rast poljoprivrednog sektora ● ● Neadekvatna posvećenost unapređenju administrativnih kapaciteta za implementaciju LEADER i CLLD ● Nedostatak posvećenosti privatnih zainteresovanih strana za aktivno učešće u implementaciji LEADER i CLLD ● Nepostojanje regionalnih tijela za ruralni razvoj kao što su regionalne razvojne agencije, turističke kancelarije itd. ● Nesklad u nacionalnim i lokalnim politikama ● Spora implementacija politika ruralnog razvoja na nacionalnom i lokalnom nivou ● Nedostatak budžetskih sredstava na nacionalnom i lokalnom nivou izdvojenih za sprovođenje politika koje se tiču LEADER i CLLD STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.3 Aneks 3: Pasoši indikatora a) Nacionalni indikatori b) Indikatori IPARD programa Indikator konteksta Mjerna jedinica Vrijednost indikatora konteksta Posljednja dostupna godina I: DRUŠTVENO-EKONOMSKI POKAZATELJI Populacija Ukupno Stanovnici 620.029 2011 Popis Seoski % od ukupnog 36,8 2011 Popis Urbani % od ukupnog 63,2 2011 Popis Procijenjeni broj stanovnika po opštinama sredinom godine Ukupno Populacija 621.306 Procjena sredinom 2020 Starosna struktura < 15 godina % ukupne populacije 19,2 2011 Popis 15–64 godine % ukupne populacije 68,0 2011 Popis 65 i više % ukupne populacije 12,8 2011 Popis Procijenjeni broj stanovnika po opštinama sredinom godine < 15 godina % ukupne populacije 17,9 Procjena sredinom 2020 15–64 godine % ukupne populacije 66,3 Procjena sredinom 2020 65 i više % ukupne populacije 15,8 Procjena sredinom 2020 Teritorija Ukupno Km2 13.888 Seoski % ukupne površine Urbani % ukupne površine Gustina naseljenosti Ukupno stanovnika/km2 44,6 2011 Popis Seoski stanovnika/km2 Stopa zaposlenosti (*) *osiguranik u poljoprivredi Podaci iz Ankete o radnoj snazi (N/A) Ukupno br. i % br = 219,4 (ukupan broj zaposlenih – u hiljadama), E% = 43,8% 2020 Muškarci br. i % br.=122,6 (u hiljadama), E% = 50,0% 2020 Žene br. i % br. = 96,8 (u hiljadama), E% = 37,9% 2020 Stopa samozapošljavanja Učešće samozaposlenih lica u ukupno zaposlenih lica uzrasta 15–64 godine % samozaposlenih 15–64 godina u procentu ukupno 18,5% 2020 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 zaposlenih lica iste starosne klase Stopa nezaposlenosti Ukupno (15–74 godine) % 17,9 2020 Mladi (15–24 godine) % 36,0 2020 BDP po glavi stanovnika (*) BDP po glavi stanovnika BDP po glavi stanovnika 6 737 2020 Ukupno EUR/stanovnik Indeks PPS (EU-27=100) Stopa siromaštva46 Ukupno i po tipu područja (slabije naseljeno, srednje urbanizovano i gusto naseljeno) Ukupno i u svakoj vrsti oblasti: % ukupne populacije 8,6% 2012 Struktura privrede (BDV)47 Ukupno miliona eura 3.467 2020 Primarni mil. eura/% ukupne BDV Sekundarni mil. eura/% ukupne BDV Tercijalni u mil. eura/% ukupne BDV Struktura zaposlenih Ukupno 1.000 osoba 219.4 2020 Primarni 1.000 osoba/% od ukupnog broja 16.5 / 7,5% 2020 Sekundarni 1.000 osoba/% od ukupnog broja 162.5 / 74,1% 2020 Tercijalni 1.000 osoba/% od ukupnog broja 40.4 / 18,4% 2020 Produktivnost rada po privrednim sektorima Ukupno EUR/osoba Primarni EUR/osoba Sekundarni EUR/osoba Tercijalni EUR/osoba II: SEKTORSKI POKAZATELJI Zaposlenost po ekonomskim djelatnostima Ukupno 1.000 osoba 176.693 2020 Poljoprivreda 1.000 osoba Sektor A (NACE REV 2) 1,553 2020 Poljoprivreda % od ukupnog 0,88% 2020 Šumarstvo 1.000 osoba (A02 NACE REV2) 0,189 2020 Šumarstvo % od ukupnog 0,11% 2020 Prehrambena industrija 1.000 osoba *proizvodnja hrane 3.822 (C10 – NACE REV 2) 2020 Prehrambena industrija % od ukupnog 2,16% 2020 46 MONSTAT je proizvodio stopu siromaštva kao dio podataka o apsolutnom siromaštvu do 2013. godine. Od 2013. godine MONSTAT proizvodi stopu rizika od siromaštva po metodologiji Eurostata. Podatke iz Ankete o prihodima i uslovima života možete pronaći na našem sajtu, link Zavod za statistiku Crne Gore - MONSTAT 47Podaci o BDP-u po djelatnostima za 2020. godinu mogu se naći na sajtu: https ://vvv.monstat.org/uploads/files/Nacionalni%20racuni/BPD/2020/Godisnji%20BDP%202020 crn.pdf STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Turizam 1.000 osoba *usluge smještaja i ishrane 13.325 (sektor I NACE REV2) 2020 Turizam % od ukupnog 7,54% 2020 Produktivnost rada u poljoprivredi Ukupna BDV po zaposlenom sa punim radnim vremenom u poljoprivredi EUR/AVU NA Produktivnost rada u šumarstvu Ukupna BDV po zaposlenom sa punim radnim vremenom u šumarstvu EUR/AVU N/A Produktivnost rada u prehrambenoj industriji BDV po zaposlenom u prehrambenoj industriji EUR/osoba NA Poljoprivredna gazdinstva (farme) Ukupno Ne. 43,791 2016 Nema zemlje Ne. 311 2016 Veličina gazdinstva 0,10-<0,50 Ne, 10,590 2016 Veličina gazdinstva 0,50-<1,00 Ne. 5815 2016 Veličina gazdinstva 1,00-<2,00 Ne. 7363 2016 Veličina gazdinstva 2,00-<3,00 ha Ne. 3,895 2016 Veličina gazdinstva 3,00-<4,00 ha Ne. 2,511 2016 Veličina gazdinstva 4,00-<5,00 ha Ne. 1,600 2016 Veličina gazdinstva 5,00-<6,00 ha Ne. 1,462 2016 Gazdinstvo veličine 6,00-<8,00 ha Ne. 2,164 2016 Veličina gazdinstva 8,00-<10,00 ha Ne. 1,082 2016 Gazdinstvo veličine 10,00-<15,00 ha Ne. 1,584 2016 Gazdinstvo veličine 15,00-<20,00 ha Ne. 1,042 2016 Veličina gazdinstva 20,00-<30,00 ha Ne. 1,029 2016 Veličina gazdinstva 30,00-<50,00 ha Ne. 900 2016 Veličina gazdinstva 50,00-<100,00 ha Ne. 587 2016 Veličina gazdinstva › 100 ha Ne. 296 2010 Ekonomska veličina gazdinstva ‹ 2.000 Standard Output (SO) Ne. 31,579 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 2.000-3.999 SO Ne. 9,527 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 4.000-7.999 SO Ne. 5,281 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 8.000-14.999 SO Ne. 1,837 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 15.000-24.999 SO Ne. 443 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 25.000-49.999 SO Ne. 146 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 50.000-99.999 SO Ne. 42 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 100.000 249.999 SO Ne. 10 2010 Ekonomska veličina gazdinstva 250.000 499.999 SO Ne. 1 2010 Ekonomska veličina gazdinstva ›500.000 SO Ne. 2 2010 Prosječna fizička veličina Ha UAA/holdings 4.5 2016 Prosječna ekonomska veličina EUR SO/imanja 2.600,0 2010 Prosječna veličina u radnim jedinicama (osoba) Lice/posjed 2 2010 Prosječna veličina u radnim jedinicama (AVU) AVU/holdings 0,96 2010 Poljoprivredna oblast STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Ukupno UAA Ha 257.949,8 2020 Obradivo48 % ukupne KPP 2.7 2020 Stalni travnjaci i livade % ukupne KPP 94.3 2020 Trajni usjevi % ukupne KPP 2.2 2020 Poljoprivredna površina pod organskom poljoprivredom49 Sertifikovano ha KPP 4.121,87 2020 U konverziji ha KPP 701.04 2020 Udio KPP (i sertifikovanih i konverzija) % ukupne KPP 1.87 Navodnjavana površina Ukupno navodnjavano zemljište Ha 5,204.2 2010 Udio KPP % ukupne KPP 2.35 2010 Stočne jedinice Ukupan broj LU 118,410 2010 Radna snaga na gazdinstvu Naziv indikatora Ukupna redovna poljoprivredna radna snaga Osoba 99,236 2016 Ukupna redovna poljoprivredna radna snaga AVU 47,057 2010 Starosna struktura upravnika gazdinstva50 Ukupan broj rukovodilaca gazdinstva Ne. 48,870 2010 Udio od ‹ 35 godina % od ukupnog broja menadžera 5.60 2010 Odnos ‹ 35/ › =55 godina Broj mladih menadžera 17,699 2010 Poljoprivredna obuka rukovodilaca gazdinstava Udio ukupnih menadžera samo sa osnovnim i praktičnim iskustvom % od ukupnog 95.77 2010 Udio menadžera ‹35 godina samo sa osnovnim i praktičnim iskustvom % od ukupnog 5.35 2010 Prihod od poljoprivrednih faktora (*) (SO2) Udio bruto dodate vrijednosti po faktorskim troškovima (faktorski prihod u poljoprivredi) po godišnjoj radnoj jedinici, tokom vremena EUR/AVU ili indeks N/A Poljoprivredni preduzetnički prihod (*) ( SO1) Životni standard poljoprivrednika: prihod od poljoprivrednog preduzetništva (realni neto prihod od poljoprivrednog preduzetništva) po neplaćenoj (neplaćenoj) godišnjoj radnoj jedinici (SO1) EUR/AVU N/A Životni standard poljoprivrednika kao udio u životnom standardu zaposlenih u cijeloj privredi (na osnovu eura/sat rada) % N/A Ukupna faktorska produktivnost u poljoprivredi (*) ( SO2) Odnos između promjene obima proizvodnje tokom razmatranog perioda i odgovarajuće Vrijednosti indeksa (2005 = 100) N/A 48MONSTAT – Metodologija Popisa poljoprivrede 2010. jeste da se u oranice ne ubrajajna okućnice i bašte koje su namijenjene za sopstvenu potrošnju. Učešće dvorišta u ukupno korišćenom zemljištu prema podacima godišnjeg premjera iznosi 0,8%. 49Podaci MPŠV-a 50MONSTAT – Nosilac poljoprivrednog porodičnog gazdinstva je identifikovan kao upravnik. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 promjene inputa (ili faktora) koji se koriste za njihovu proizvodnju Bruto investicije u stalni kapital u poljoprivredi GFCF miliona eura NA Učešće BDP u poljoprivredi % BDP u poljoprivredi NA Šuma i ostalo šumovito zemljište (FOVL) (000) Ukupno 1.000 ha 827,551 2019 Učešće ukupne površine zemljišta % ukupne površine zemljišta NA Turistička infrastruktura Broj ležajeva u kolektivnim turističkim smještajnim objektima: ukupno i po tipu regiona (pretežno ruralno, srednje i pretežno urbano) Ukupno: broj ležajeva u svakoj vrsti regiona: broj ležajeva % od ukupnog broja Tabela je data u Aneksu I 2019 III: POKAZATELJI ŽIVOTNE SREDINE/KLIMA Zemljišni pokrivač Udio poljoprivrednog zemljišta % ukupne površine 37.33 Udio prirodnog travnjaka % ukupne površine 15.21 Udio šumskog zemljišta % ukupne površine 9.95 Udio prelaznog šumskog šiblja % ukupne površine NA Udio prirodnog zemljišta % ukupne površine NA Udio mineralnog zemljišta % ukupne površine NA Udio druge oblasti % ukupne površine NA Područja sa prirodnim ograničenjima KPP u različitim kategorijama ANC-a: ne ANC ANC, od kojih: ANC planinska područja, ANC ostalo, Specifičan ANC % ukupne KPP N/A Intenzitet poljoprivrede KPP se koristi za ekstenzivne ratarske kulture (KPP sa prinosom žitarica < 60% prosjeka EU 27) ha i % ukupne KPP N/A KPP se koristi za ekstenzivnu ispašu (KPP sa gustinom stoke < 1 LU/ha krmne površine) ha i % ukupne KPP N/A Natura 2000 područja Teritorija pod N2000 KPP ispod N2000 Područje šuma pod N2000 % ukupne teritorije / KPP / šumskih površina N/A Indeks ptica na gazdinstvu (FBI) (*) Ukupno (indeks) Indeks 2000=100 N/A Status zaštite poljoprivrednih staništa (travnjak) Ukupno % ukupne KPP NA Planina NA Ostalo NA HNV (visoka prirodna vrijednost) poljoprivreda (*) Nacionalni status zaštite % procjena staništa NA Međunarodni status zaštite % procjena staništa NA 51MONSTAT – Podaci trogodišnjih statističkih istraživanja o promjeni površine šuma (2011) STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Zaštićena šuma Klasa 1: Glavni cilj upravljanja „Očuvanje biodiverziteta“: % površine FOVL NA Klasa 1.1 Bez aktivne intervencije % površine FOVL NA Klasa 1.2 Minimalna intervencija % površine FOVL NA Klasa 1.3 Očuvanje kroz aktivno upravljanje % površine FOVL NA Klasa 2: Glavni cilj upravljanja „Zaštita pejzaža“ % površine FOVL NA Zahvatanje vode u poljoprivredi (*) Količina vode koja se primjenjuje na zemljištu za navodnjavanje m3 6,620,00052 2019 Kvalitet vode Potencijalni višak azota na poljoprivrednom zemljištu Kg N/ha/god NA Potencijalni višak fosfora na poljoprivrednom zemljištu Kg P/ha/god NA Nitrati u slatkoj vodi – površinska voda: visok kvalitet % mjesta za praćenje NA Nitrati u slatkoj vodi – površinske vode: umjeren kvalitet % mjesta za praćenje NA Nitrati u slatkoj vodi – površinske vode: slab kvalitet % mjesta za praćenje NA Nitrati u slatkoj vodi – podzemne vode: visok kvalitet % mjesta za praćenje NA Nitrati u slatkoj vodi – podzemne vode: umjeren kvalitet % mjesta za praćenje NA Nitrati u slatkoj vodi – podzemne vode: slab kvalitet % mjesta za praćenje NA Organska materija zemljišta na obradivom zemljištu (*) Procjene zaliha organskog ugljenika u zemljištu (SOC) u površinskom sloju zemljišta: ukupne zalihe SPC znači SPC koncentracija STD SPC koncentracija gigatona u gornjih 20 cm gornjeg sloja zemlje (ukupne zalihe SOC) g/kg (srednja vrijednost i STD koncentracije SOC) N/A Erozija tla vodom (*) Stopa gubitka zemljišta vodnom erozijom Tona/ha/god NA Poljoprivredna površina pogođena ha N/A Proizvodnja obnovljive energije iz poljoprivrede i šumarstva Od poljoprivrede kToe (kilotona (100 tona) ekvivalent nafte) N/A Iz šumarstva kToe 161.9 2020 Korišćenje energije u poljoprivredi, šumarstvu Direktno korišćenje energije u poljoprivredi/šumarstvu Za obje upotrebe: N/A 52MONSTAT – Podaci o sistemima za navodnjavanje prikupljaju se redovnim godišnjim anketama o poljoprivrednim preduzećima. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 ukupno u kilotonama (1.000 tona ekvivalenta nafte, kToe) Za poljoprivredu: kg ekvivalentne nafte po ha KPP Direktno korišćenje energije u preradi hrane Za poljoprivredu: kg ekvivalentne nafte po ha KPP N/A Emisija GHG iz poljoprivrede (*) Ukupne neto emisije iz poljoprivrede (uključujući zemljište): Zbirne godišnje emisije metana (CH4) i azot oksida (N2O) iz poljoprivrede Zbirne godišnje emisije i uklanjanja ugljen dioksida (CO2), i emisije metana (CH4) i azot oksida (N2O) iz poljoprivrednog zemljišta (travnjaci i obradive površine) 1.000 tona ekvivalenta CO2 N/A Učešće poljoprivrede (uključujući zemljište) u ukupnim neto emisijama gasova % ukupnih emisija GHG N/A c) ZPP 2022-2017 Indikatori Izvor: https://agridata.ec.europa.eu/ektensions/DataPortal/analitical factsheets.html https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/food-gazdinstvung-fisheries/gazdinstvung/documents/analitical factsheet-eu-level en.pdf ZPP 2023-2027 indikatori (Aneks I EU Reg 2115/202153 Izvor: https://agridata.ec.europa.eu/ektensions/DataPortal/analitical factsheets.html https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/food-gazdinstvung-fisheries/gazdinstvung/documents/analitical factsheet-eu-level en.pdf Smjernice: Indikatori konteksta: contekt-indicator-fiches en.pdf (europa.eu) : Impact-indicator-fiches en.pdf (europa.eu) 53Uredba (EU) 2021/2115 Evropskog parlamenta i Savjeta od 2. decembra 2021, kojom se utvrđuju pravila o podršci strateškim planovima koje će izraditi države članice u okviru zajedničke poljoprivredne politike (ZPP Strateški planovi) i finansirati iz Evropske garancije za poljoprivredu Fonda (EAGF) i Evropskog poljoprivrednog fonda za ruralni razvoj (EAFRD) i stavljanja van snage Uredbi (EU) br. 1305/2013 i (EU) br. 1307/2013. https://eur-lek.europa.eu/legal content/EN/TKST/?uri=CELEKS:32021R2115 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.4 Aneks 4: Spisak NVO u poljoprivredi UDRUŽENJA POLJOPRIVREDNIH PROIZVOĐAČA PREDSJEDNIK UDRUŽENJA KONTAKT STOČARSTVO Unija udruženja stočara sjevera Crne Gore, Pljevlja (čine je 10 opštinskih udruženja) Milko Živković 067/620-466 Udruženje kozara i ovčara Monte Capra, Nikšić Radivoje Miljanić 067/604-199 PČELARSTVO Savez pčelarskih organizacija Crne Gore (čine ga 37 lokalna pčelarska udruženja) Radule Miljanić 067/628-145 RATARSTVO I POVRTARSTVO Udruženje proizvođača povrća u zaštićenom prostoru, Danilovgrad Ratko Vujošević 069/040-601 Udruženje proizvođača duvana, Podgorica Amdija Ljujković 067/267-576 Udruženje ratara Polimlje, Berane Ratko Šćekić 068/041-771 Grupa poljoprivrednih proizvođača povrća Bravo, Berane Isad Hrustemović 069/291-813 Udruženje proizvođača povrća, Bijelo Polje Muriz Ćatović 069/403-085 Udruženje Zeta i ostali, Podgorica Nebojša Anđušić 067/529-976 Udruženje poljoprivrednih proizvođača voća i povrća Zeta, Podgorica Radomir Dobrović 069/431-090 VOĆARSTVO Udruženje malinara Ulotina, Andrijevica Vuksan Šoškić 069/829-138 Agrumi, Ulcinj Anamalit, Ulcinj Kabil Kurti 069/032-682 Udruženje voćara Berane, Berane Milovan Šćekić 067/570-633 Udruženje malinara Plav, Plav Momčilo Đukić 069/415-211 Udruženje proizvođača malina Nikšić, Nikšić Goran Nikčević 067/823-468 VINOGRADARSTVO Nacionalno udruženje vinogradara i vinara Crne Gore, Podgorica Rade Rajković 067 266 455 Nacionalno udruženje somelijera, Podgorica Danijela Radeč 067 569 034 MASLINARSTVO Udruženje maslinara Bar, Bar Ćazim Alković 069-039-143 Udruženje maslinara Boka, Tivat Obrad Mandić 067-201-732 Udruženje maslinara Ulcinj, Ulcinj Fikret Katana 069-036-446 Udruženje maslinara Valdanos, Ulcinj Džavdet Cakuli 067-300-592 Udruženje maslinara Ana Malit, Ulcinj Ibrahim Duraku 069-324-339 Udruženje maslinara Budva, Budva Zoran Miković 069-029-456 Udruženje maslinara Pistula, Ulcinj Bilal Kraja 068-720-005 Udruženje maslinara Antivari, Bar Jovo Martinović 069-257-446 ORGANSKA PROIZVODNJA Nacionalno udruženje Organic Montenegro, Podgorica Dragan Damjanović 069/917-889 TRADICIONALNI I SPECIFIČNI PROIZVODI Udruženje proizvođača njeguških specijaliteta, Cetinje Marko Radonjić 067 260 979 Pljevaljski sir, Pljevlja Vojislav Zindović 069 853 089 Morakovo, Nikšić Marina Kovačević 069 357 144 Društvo maslinara Bar, Bar Ćazim Alković 069-039-143 Klasterska inicijativa, Kolašin Milovan Vlahović 068 143 427 Udruženje za zaštitu kvaliteta mesa sjevera Crne Gore, Bijelo Polje Almir Adrović 069 523 965 UDRUŽENjA POLJOPRIVREDNIH PROIZVOĐAČA MJEŠOVITE PROIZVODNJE Udruženje poljoprivrednih proizvođača Malesija, Podgorica Đon Drešaj 069/626-533 Udruženje poljoprivrednih proizvođača i prerađivača Berane, Berane Andrija Stojanović 069/121-961 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.5 Aneks 5: Razvijenost jedinica lokalne samouprave u Crnoj Gori, prosjek za period 2016–2018 Jedinice lokalne samouprave Indeks razvijenosti (Crna Gora = 100) Stepen razvijenosti jedinica lokalne samouprave Grupe (po % odstupanja od prosječne vrijednosti nivoa razvijenosti indeksa u Crnoj Gori) Budva 157.01 1. Iznad 125% 6. grupa Tivat 133.83 2. Podgorica 121.12 3. Od 100% do 125% 5. grupa Kotor 118.91 4. Herceg novi 115.33 5. Bar 100.53 6. Danilovgrad 94.97 7. Od 75% do 100% 4. grupa Nikšić 93.54 8. Cetinje 91.19 9. Žabljak 89.98 10. Ulcinj 83.47 11. Plužine 82.35 12. Pljevlja 78.55 13. Kolašin 74.11 14. Od 50% do 75% 3. grupa Mojkovac 73.48 15. Šavnik 66.47 16. Bijelo Polje 64.78 17. Berane 58.43 18. Tuzi 56.35 19. Rožaje 52.73 20. Plav 47.24 21. Ispod 50% 2. grupa Gusinje 43.96 22. Andrijevica 41.60 23. Petnjica 28.13 24. Izvor: Ministarstvo ekonomskog razvoja i turizma, 2020, Sl. br. 19.07, 113.20. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.6 Aneks 6: Struktura BDP Crne Gore u 2014, 2019. i 2020. godini Prilog 7, Tabela 1: BDV po klasifikaciji djelatnosti (u prosječnim cijenama za 2010. godinu) 000 EUR BDV Prosječan godišnji rast Klasifikacija djelatnosti 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2014/2 0 2014/1 9 A Poljoprivreda, šumarstvo i ribarstvo 268.900 274.422 285.119 276.239 285.380 279.156 282.331 1,0% 1,0% B Vađenja ruda i kamena 33.527 34.671 30.161 42.290 36.903 41.925 44.280 5,3% 5,2% C Proizvodnja 143.217 151.755 145.524 159.382 173.722 172.011 157.545 1,3% 2,9% D Snabdijevanje električnom energijom 133.475 127.202 131.654 99.267 160.913 146.822 144.559 3,4% 4,2% E Snabdijevanje vodom 60.752 60.705 57.783 58.734 59.234 62.232 56.835 -0,2% 1,2% F Konstrukcija 163.240 170.912 225.686 280.979 311.605 350.952 287.897 9,9% 14,5% G Trgovina na veliko i malo i popravka motornih vozila i motocikala 417.644 435.441 443.612 471.116 493.390 513.724 435.672 1,2% 4,0% H Saobraćaj i skladištenje 143.436 150.340 157.544 168.404 178.604 186.385 150.589 1,3% 4,8% I Usluge smještaja i keteringa 186.142 217.030 221.062 236.095 253.128 276.009 70.600 -4,4% 7,2% J Informacije i komunikacije 178.959 184.661 178.134 182.116 188.686 195.314 183.336 0,5% 1,6% K Finansijski i poslovi osiguranja 139.666 144.693 154.438 163.661 163.089 164.312 160.615 2,9% 3,8% L Poslovanje nekretninama 202.034 206.680 209.780 212.717 215.396 234.537 228.954 2,2% 2,9% M Stručne, naučne i tehničke djelatnosti 86.965 90.612 90.619 105.164 115.220 137.213 130.224 6,7% 8,7% N Administrativne i prateće uslužne aktivnosti 36.962 36.871 37.707 43.394 47.126 51.872 39.920 2,8% 7,2% O Javna uprava i odbrana i obavezno socijalno osiguranje 277.612 285.010 289.000 291.890 298.352 302.529 287.931 0,8% 1,7% P Obrazovanje 154.774 154.308 150.605 151.961 153.785 153.170 154.702 0,1% 0,0% P Zdravstvena i socijalna zaštita 120.763 123.999 121.356 124.292 128.305 130.035 124.713 0,8% 1,7% R Umjetnost, zabava i rekreacija 35.015 36.346 36.074 35.919 38.613 36.151 35.029 0,5% 1,1% S + T Ostale uslužne djelatnosti; Aktivnosti domaćinstava kao poslodavaca 15.966 16.817 16.760 16.620 17.228 20.137 17.817 2,9% 5,3% BDP 3.307.445 3.419.580 3.520.433 3.686.473 3.873.668 4.031.053 3.414.024 1,0% 3,7% Izvor: MONSTAT54 54 https://www.monstat.org/cg/page.php?id=19&pageid=19 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Prilog 7, Tabela 2: Po klasifikacijama djelatnosti (tekuće cijene) 000 EUR GVA Udio BDP Indeksi Klasifikacija djelatnosti 2014 2019 2020 2014 2019 2020 2014/1 9 2014/2 0 2020/19 A Poljoprivreda, šumarstvo i ribarstvo 280,086 316,541 316,214 8.1% 6.4% 7.6% 113.0 112.9 -0.10% B Vađenja ruda i kamena 39,758 61,760 66,112 1.1% 1.2% 1.6% 155.3 166.3 7.05% C Proizvodnja 134,168 184,071 172,041 3.9% 3.7% 4.1% 137.2 128.2 -6.54% D Snabdijevanje električnom energijom 138,749 151,220 154,034 4.0% 3.1% 3.7% 109.0 111.0 1.86% E Snabdijevanje vodom 63,954 83,178 77,356 1.8% 1.7% 1.8% 130.1 121.0 -7.00% F Konstrukcija 117,980 318,294 254,335 3.4% 6.4% 6.1% 269.8 215.6 -20.09% G Trgovina na veliko i malo i popravka motornih vozila i motocikala 397,901 619,826 542,249 11.5% 12.5% 13.0% 155.8 136.3 -12.52% H Saobraćaj i skladištenje 124,383 200,543 147,756 3.6% 4.1% 3.5% 161.2 118.8 -26.32% I Usluge smještaja i keteringa 228,360 386,290 82,820 6.6% 7.8% 2.0% 169.2 36.3 -78.56% J Informacije i komunikacije 146,131 181,055 166,428 4.2% 3.7% 4.0% 123.9 113.9 -8.08% K Finansijski i poslovi osiguranja 164,000 186,556 177,958 4.7% 3.8% 4.3% 113.8 108.5 -4.61% L Poslovanje nekretninama 224,372 274.009 265,525 6.5% 5.5% 6.3% 122.1 118.3 -3.10% M Stručne, naučne i tehničke djelatnosti 98,367 153,603 160,435 2.8% 3.1% 3.8% 156.2 163.1 4.45% N Administrativne i prateće uslužne aktivnosti 37,530 103,611 76,147 1.1% 2.1% 1.8% 276.1 202.9 -26.51% O Javna uprava i odbrana i obavezno socijalno osiguranje 250,800 332,085 327,454 7.3% 6.7% 7.8% 132.4 130.6 -1.39% P Obrazovanje 152,076 181,352 189,235 4.4% 3.7% 4.5% 119.3 124.4 4.35% Q Zdravstvena i socijalna zaštita 130,500 166,613 184,136 3.8% 3.4% 4.4% 127.7 141.1 10.52% R Umjetnost, zabava i rekreacija 46,633 71,046 63,554 1.3% 1.4% 1.5% 152.4 136.3 -10.55% S + T Ostale uslužne djelatnosti; Aktivnosti domaćinstava kao poslodavaca 23,707 50,693 43,758 0.7% 1.0% 1.0% 213.8 184.6 -13.68% Ukupna BDV 2,799,455 4,022,346 3,467,548 81.0% 81.2% 82.8% 143.7 123.9 -13.79% Porezi minus subvencije na proizvode 658,467 928,371 718,005 19.0% 18.8% 17.2% 141.0 109.0 -22.66% BDP 3,457,922 4,950,717 4,185,553 100.0% 100.0% 100.0% 143.2 121.0 -15.46% Izvor: MONSTAT55 55 Statistički godišnjak 2014–2021 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.7 Aneks 7: Snabdijevanje i samodovoljnost prehrambenim proizvodima Tabela predstavlja snabdijevanje i samodovoljnost prehrambenim proizvodima u Crnoj Gori prema podacima FAOSTAT-a*. Proračuni su indikativni i zasnovani su na zvaničnim podacima Monstata – ne uzimajući u obzir proizvodnju u bašti i ekstenzivnu proizvodnju voća. Stavka Proizvodnja (000 t) Količina domaće ponude (000 t) Količina zaliha hrane (kg/stanovnik u/god.) Snabdijevanj e hranom (000 t) Hrana za životinje (000 t) Prerada (000 t) Gubici (000 t) Ostala upotreba (neprehram bena) (000 t) Uvozna količina (000 t) Izvozna količina (000 t) Uvoz/ domaća ponuda (%) Proizvodnj a/ domaći snabdijeva nje (%) Proizvodnja / zalihe hrane Razlika Domaća ponuda – proizvodnja (000 t) Mlijeko – izuzev putera 174 260 352,9 222 24 11 4 77 0 29,6% 66,9% 78,4% 86 Pšenica i proizvodi 2 85 120,13 75 9 1 0 102 1 120,0% 2,4% 2,7% 83 Zaslađivači, ostalo 1 67 104,57 66 1 66 0 98,5% 1,5% 1,5% 66 Povrće, ostalo 38 51 76,9 48 3 17 2 33,3% 74,5% 79,2% 13 Kukuruz i proizvodi 3 45 4,64 3 28 1 3 9 42 0 93,3% 6,7% 100,0% 42 Pivo 33 44 69,27 44 19 4 43,2% 75,0% 75,0% 11 Krompir i proizvodi 27 37 27,38 17 17 2 0 12 0 32,4% 73,0% 158,8% 10 Voće, ostalo 26 35 53,7 34 2 11 2 31,4% 74,3% 76,5% 9 Svinjsko meso 3,4 28 44,72 28 0 27 2 96,4% 12,1% 12,1% 24,6 Banana 25 40,25 25 25 100,0% 0,0% 0,0% 25 Grožđe i proizvodi 21 25 9,57 6 18 2 5 0 20,0% 84,0% 350,0% 4 Narandže, mandarine 13 19 27,69 17 1 1 6 0 31,6% 68,4% 76,5% 6 Šećer (sirovi ekvivalent) 0 16 20,27 13 3 17 0 106,3% 0,0% 0,0% 16 Jabuke i proizvodi 1,4 11 10,74 7 2 3 0 10 90,9% 12,7% 20,0% 9,6 Ulje suncokretovog sjemena 11 6,49 4 7 11 100,0% 0,0% 0,0% 11 Paradajz i proizvodi 3 11 15,42 10 1 7 0 63,6% 27,3% 30,0% 8 Živinsko meso 4 10 16,42 10 0 7 0 70,0% 40,0% 40,0% 6 Vino 13 10 16,6 10 3 6 30,0% 130,0% 130,0% -3 Goveđe meso 4 8 13,19 8 0 5 0 62,5% 50,0% 50,0% 4 Ječam i proizvodi 1 7 0,04 0 0 6 0 6 0 85,7% 14,3% #DIV/0! 6 Jaja 5 7 10,06 6 0 2 28,6% 71,4% 83,3% 2 Ostalo 7 11,74 7 17 0 242,9% 0,0% 0,0% 7 Kafa i proizvodi 0 5 7,58 5 9 0 180,0% 0,0% 0,0% 5 Luk 1 5 7,57 5 1 4 80,0% 20,0% 20,0% 4 Limun, limete i proizvodi 4 6,75 4 4 0 100,0% 0,0% 0,0% 4 Pelagijska riba 0,65 3,2 5,09 3,2 0 0 2,55 0 79,7% 20,3% 20,3% 2,55 Piće, alkoholno piće 1 2 2,99 2 3 1 150,0% 50,0% 50,0% 1 Žitarice, ostalo 2 2,82 2 0 2 0 100,0% 0,0% 0,0% 2 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Iznutrice, jestivo 1 2 3,22 2 0 1 0 50,0% 50,0% 50,0% 1 Palmino ulje 2 2 2 100,0% 0,0% #DIV/0! 2 Demerzalna riba 0,32 1,91 3,04 1,91 0 1,6 0,01 83,8% 16,8% 16,8% 1,59 Slatkovodna riba 0,84 1,44 2,29 1,44 0 0,61 0,01 42,4% 58,3% 58,3% 0,6 Pasulj 0 1 2,25 1 0 2 200,0% 0,0% 0,0% 1 Piće, fermentisano 1 1,07 1 1 100,0% 0,0% 0,0% 1 Maslac 0 1 1,98 1 1 100,0% 0,0% 0,0% 1 Masti, životinje, sirove 0 1 1,83 1 0 0 1 0 100,0% 0,0% 0,0% 1 Grejpfrut i proizvodi 1 1,1 1 1 100,0% 0,0% 0,0% 1 Kikiriki 1 1,13 1 2 0 200,0% 0,0% 0,0% 1 Med 1 1 1,14 1 0 0 0 0,0% 100,0% 100,0% 0 Ovčje i kozje meso 1 1 2,38 1 0 0 0,0% 100,0% 100,0% 0 Orašasti plodovi i proizvodi 1 1 1,96 1 0 1 0 100,0% 100,0% 100,0% 0 Uljane kulture ulje, Ostalo 1 2,49 2 0 2 0 200,0% 0,0% 0,0% 1 Maslinovo ulje 0 1 0,4 0 0 1 0 100,0% 0,0% #DIV/0! 1 Masline (uključujući konzervirane) 0 1 0,99 1 0 0 1 100,0% 0,0% 0,0% 1 Grašak 1 1 2,02 1 0 0 0,0% 100,0% 100,0% 0 Ananas i proizvodi 1 1,12 1 1 100,0% 0,0% 0,0% 1 *Izvor: FAO, FAOSTAT Bilansi hrane https://www.fao.org/faostat/en/#data/FBS STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 8.8 Aneks 8: AKIS – akcioni plan Akcioni plan za uspostavljanje AKIS-a, s potrebnim elementima za svaki od šest ciljeva, kako je prikazano u sljedećoj tabeli. Potrebne radnje Prekretnice Rezultati Potrebni resursi Rok Uticaj 56 Izvodljivost Cilj 1: Razviti funkcionalni AKIS57 1.1. Strateški i programski dokument, sa akcionim planom Donijeta odluka Vlade o jačanju AKIS-a Strateški dokument/i usvojen/i kao osnova za naredne korake Zajednički tim MPŠV i MNTR, uklj. državna finansijska podrška Sredina 2023. 7 4 1.2. Razviti Nacionalni program partnerstva (NPP) svih organizacija povezanih sa AKIS-om NPP je razvijen NPP je usvojen MPŠV i MNTR, uklj. državnu finansijsku podršku Kraj 2023. 6 3 1.3. Zaokružiti pravni okvir, sa pravilima za javne i privatne, lokalne/nacionalne savetodavne službe Akcioni plan – lista pravnog dokumenta. potreban za AKIS je razvijen AP usvaja Vlada. Pravni okvir je završen Zajednički tim MPŠV i Ministarstva nauke, uklj. Državnu finansijsku podršku Kraj 2024. 7 4 1.4. Ojačati infrastrukturu za istraživanje i inovacije Vodič za istraživanje i inovacije je razvijen Smernice je usvojilo Ministarstvo nauke Ministarstvo nauke, finansijska podrška Stalan 6 5 1.5. Okupljanje predstavnika svih aktera AKIS-a u cilju dogovora o upravljanju AKIS-om AKIS platforma e formira sa Koordinacionim odborom (KO) s Pravila su utvrđena i Koordinacioni odbor (KO) je funkcionalan Vladina finansijska podrška + stručna podrška Sredina 2024. 6 3 1.6. Razviti uputstva za izvještavanje, evaluaciju i praksu kontrole Vodič je razvijen Lista ključnih indikatora je razvijena KO u potpunosti angažovan, sa Vladinom finansijskom podrškom Kraj 2024. 7 3 Cilj 2: Uspostavljanje snažnijih veza između aktera AKIS-a, posebno između sektora istraživanja i poljoprivrede 2.1. Redovni tematski događaji razmjene licem u lice i sastanci između istraživača, farmera i savjetnika Znanje i inovacije, središte je uspostavljeno Usvajaju se operativna pravila središta MNTR; MPŠV, univerzitetiska podrška Kraj 2023. 6 4 2.2. Učešće u projektima visokog obrazovanja sa više aktera, sa Izrađena su pravila podsticaja za učešće poljoprivrednog Povećan je broj projekata visokog obrazovanja sa MNTR finansijska i administrativna podrška Stalan 7 3 56 U poslednjim kolonama (Uticaj i Izvodljivost) - 1 znači najmanje; 7 znači najveći uticaj ili izvodljivost 57 Korišćene skraćenice: MPŠV – Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede; MNTR – Ministarstvo nauke; MEK – Ministarstvo ekonomskog razvoja. STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 fokusom na međutematski i transdisciplinarni pristup sektora u projektima visokog obrazovanja učešćem poljoprivrednog sektora 2.3. Inovativni projekti sa snažnijim uključivanjem mladih istraživača Razvijeno je uputstvo za podsticaje za mlade istraživače Broj inovativnih projekata u kojima učestvuju mladi istraživači je povećana MNTR finansijski i admin. podrška Stalan 6 4 2.4. Implementacija strategije pametne specijalizacije S3 je razvijen i usvojen Vodeće inicijative su funkcionalne MEK - finansijska i administrirativna podrška Kraj 2022. 7 5 2.5. Bliska sinergija između visokog obrazovanja i IPARD-a Izrađena je lista istraživačkih tema relevantnih za IPARD Povećava se broj realizovanih projekata relevantnih za IPARD MNTR i MPŠV Stalan 5 3 2.6. Stvoriti fond za postprojektno komuniciranje inovativnih projekata Izrađen je dokument sa ključnim elementima funkcionisanja fonda Usvaja se dokument Fonda, Registrovani prvi korisnici fonda MNTR finansijska i administrirativna podrška Kraj 2023. 6 3 2.7. Da se formiraju operativne grupe Formiraju se prve operativne grupe Tri OG su funkcionalne (Vino, Pčelarstvo, Organska proizvodnja) MPŠV i MNTR, podrška EU Kraj 2023. 6 3 Cilj 3: Pružanje savjeta / savjetodavne službe u poljoprivredi su potpuno funkcionalne i zadovoljavaju potrebe farmera 3.1. Jačanje linearnog prenosa znanja Izrađuje se i usvaja plan potreba za savjetnicima Plan se usvaja i sprovodi MPŠV administrativna podrška Kraj 2023. 5 4 3.2. Ključni savjetnici koji deluju kao fasilitatori inovacija, obuhvatajući potrebe budućih farmera Izrađena su pravila podsticaja za inovativne savjetnike Sistem nagrađivanja je implementiran, Povećava se broj nagrađenih savjetnika MPŠV administrativna i finansijska podrška Sredina 2024 7 3 3.3. Poboljšati pristup cijelom lancu vrijednosti hrane Razvijeno je uputstvo sa jasnim uputstvima Zapošljavaju se novi savjetnici iz sektora neprimarne proizvodnje MPŠV Stalan 7 3 3.4. Uključivanje privatnih savjetnika u obuku i tokove informacija Pravila za privatno savjetovanje I uključivanje su razvijena Pravila su usvojena MPŠV Sredina 2024 5 4 3.5. Savjetodavne mreže širom zemlje za dijeljenje stečenog znanja nakon posjeta inostranstvu Mreža je uspostavljena Periodični izvještaji se prave i javno su dostupni MPŠV administrativna i finansijska podrška Sredina 2024 5 4 3.6. Razvijanje indikatora kvantitativnog praćenja KO je izradio listu ključnih indikatora Ključni indikatori se koriste u praćenju rezultata savetnika MPŠV & MNTR Sredina 2024 6 4 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 Cilj 4: Izgradnja kapaciteta ključnih AKIS igrača 4.1. Redovno obrazovanje, obuke, cjeloživotno učenje dostupno savjetnicima i poljoprivrednicima Izrađuje se i usvaja plan edukacije, obuke i cjeloživotnog učenja savetnika Plan se sprovodi Treninzi trenera, radionice, demonstracije, redovno se održavaju MPŠV Kraj 2023. 7 3 4.2. Redovni zimski i ljetnji edukativni događaji (škole na licu mjesta i demo obuke itd.) Izrađuje se i usvaja plan zimskih i ljetnjih škola Plan se sprovodi – škole se redovno organizuju MPŠV zajedno sa univerzitetima Kraj 2024 7 4 4.3 Podržati metodološke i socijalne kompetencije savjetnika KO je razvio plan KO plan se sprovodi MPŠV & MEK i Ministarstvo nauke Sredina 2024 5 3 4.4. Uspostavljanje programa licenciranja savjetodavaca Pravni okvir – pravila su razvijena Uspostavljen program MPŠV administracija i finansijska podrška Kraj 2024 6 3 4.5. Sprovesti obavezno obrazovanje mladih poljoprivrednika Program obrazovanja je razvijen Program obrazovanja je usvojen i implementiran MPŠV, uz podršku EU fondova Sredina 2025 5 3 4.6. Međunarodna saradnja koja obezbeđuje usvajanje dobrih praksi Sažeti plan se izrađuje i usvaja Dobre prakse se prezentuju na redovno organizovanim događajima Ministarstvo nauke podržano od strane univerziteta Sredina 2024 5 3 Cilj 5: Podrška digitalnoj tranziciji u poljoprivredi 5.1. Povezati sve javne podatke kako bi omogućili dodatne usluge, GIS/LPIS, zemljište, dobrobit životinja… Fond za inovacije je razvio platformu znanja i inovacija Platforma je funkcionalna, javni podaci su dostupni MEK (Fond za inovacije), podrška donatora Kraj 2024. 7 5 5.2. Da se izgradi znanje koje je interaktivno i provereno po kvalitetu, i koristi zajedničke standarde Razvijene su jasne smjernice o tokovima podataka AKIS igrači naširoko koriste podatke sa platforme MEK (Fond za inovacije), EU i podrška drugih donatora Kraj 2025. 6 4 5.3. Da se postavi forum za diskusiju o upravljanju digitalnom tranzicijom Forum je uspostavljen Stalni dijalog korisnika je redovan KO je nadležan Sredina 2025. 5 3 5.4. Organizovati obuke o digitalnim vještinama za savjetnike i farmere Razvijeno je uputstvo sa uputstvima Sistem je funkcionalan Obuke se redovno organizuju MPŠV i Fond za inovacije, podrška EU Kraj 2025. 6 4 Cilj 6: Podizanje svesti javnosti o značaju AKIS-a 6.1 Jačanje ruralnih multi-aktera inovacionih mreža, uključujući neformalnu razmjenu znanja Uspostavljena je mreža, izrađena pravila funkcionisanja Prikupljanje informacija, promovisanje učenja, jačanje uloge farmera u stvaranju znanja MPŠV i univerziteti Sredina 2024. 5 3 6.2. Obezbjediti budžet za širenje istraživanja i inovacija uključujući infrastrukturu za promovisanje znanja Smjernice sa instrumentima podrške za distribuciju rezultata Sistem je uspostavljen, projektni timovi koriste tu budžetsku podršku MNTR i Fond za inovacije Kraj 2023. 5 3 STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE I RURALNIH PODRUČJA 2023–2028 istraživanja se razvijaju 6.3. Poboljšati pokrivanje poljoprivrednih pitanja od strane masovnih medija i staviti agroinovaciju u centar pažnje Memorandum o razumijevanju između KO i nacionalne RTV je potpisan Redovne radio i TV emisije posvećene poljoprivredno-prehrambenom sektoru, otvorene diskusije su na nacionalnim javnim medijima KO Sredina 2023. 5 7