Socio-Economic and Economic Development Program of Georgia

საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება №89 2001 წლის 10 მარტი ქ. თბილისი საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის პროგრამის დამტკიცების შესახებ საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკურ სფეროში არსებული პრობლემების მოგვარების, ეროვნული ეკონომიკის ეფექტიანობის ამაღლებისა და ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფის მიზნით: 1. დამტკიცდეს საქართველოს ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს მიერ შემუშავებული სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის თანდართული პროგრამა. 2. საქართველოს სახელმწიფო კანცელარიამ, სამთავრობო დაწესებულებებმა, აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკების მინისტრთა საბჭოებმა, ადგილობრივი მმართველობის ორგანოებმა დროულად და განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით განახორციელონ პროგრამით გათვალისწინებული ღონისძიებები. 3. ამ ბრძანებულების შესრულების კონტროლი დაევალოთ საქართველოს სახელმწიფო მინისტრს გიორგი არსენიშვილს და საქართველოს ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის მინისტრს ივანე ჩხარტიშვილს. ე. შევარდნაძე შეტანილი ცვლილებები: 1. ძალადაკარგულია - საქართველოს პრეზიდენტის 2006 წლის 27 სექტემბრის ბრძანებულება №571 - სსმ III, №133, 29.09.2006 წ., მუხ.1788 სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის პროგრამა შესავალი რეფორმების დაწყებიდან განვლილ პერიოდში საქართველოში ჩამოყალიბდა, მაგრამ ჯერ კიდევ არასაკმარისად ეფექტიანად ფუნქციონირებს საბაზრო პრინციპებზე დამყარებული ეკონომიკა. ნებისმიერი ტიპის ეკონომიკა, მათ შორის საბაზროც, ამა თუ იმ ზომით სახელმწიფოებრივ რეგულირებას საჭიროებს. ეს კი განსაკუთრებულად აქტუალურია გარდამავალ პერიოდში. საქართველოში ახალი, საბაზრო ეკონომიკური სისტემის ფორმირების საქმეში საეტაპო მნიშვნელობა ჰქონდა სახელმწიფოს მეთაურის, ბ-ნ ე. შევარდნაძის ინიციატივით შემუშავებულ მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციისა და სისტემური ცვლილებების ანტიკრიზისულ პროგრამას, რომელიც 1994 წლიდან განხორციელდა. შემდგომ პერიოდში ეკონომიკური რეფორმების მიზანმიმართულად განხორციელებისათვის შემუშავებულ და საქართველოს პრეზიდენტის სპეციალური ბრძანებულებით დამტკიცებულ იქნა ეკონომიკური რეფორმის მეორე ეტაპის ძირითადი მიმართულებები, რომელიც პრაქტიკულად 2000 წლამდე პერიოდს მოიცავდა და მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ეროვნული ეკონომიკის– ტრანსფორმაციაში.

1 1998 წლიდან საქართველოში, როგორც მის ფარგლებს გარეთ, ისე შიგნით განვითარებულმა ნეგატიურმა პროცესებმა ხელი შეუწყვეს ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ სფეროში არსებული პრობლემების მკვეთრად გამწვავებას. სერიოზული სირთულეები შეიქმნა საბიუჯეტო სფეროში, შეფერხდა ეროვნული ეკონომიკის ლეგალური სექტორის განვითარება, რამაც ეკონომიკის რიგ სფეროში კრიზისული ხასიათი მიიღო. გაძლიერდა და საშიშ მასშტაბებს მიაღწია კორუფციამ, გაფართოვდა აღურიცხავი და უკონტროლო ეკონომიკური სექტორის არეალი და პარამეტრები. ყოველივე ეს და ქვეყნის ყველა სექტორში, დარგსა და სფეროში არსებული რიგი სხვა ნეგატიური მოვლენები საფრთხეს უქმნის ქვეყნის შემდგომ წინსვლას. ამიტომ, საჭიროა შემუშავდეს და განხორციელდეს შესაბამისი პოლიტიკური, სოციალური, ეკონომიკური და ორგანიზაციული ღონისძიებები. არსებული სოციალურ-ეკონომიკური სისტემის ეფექტიანობის ამაღლების სტრატეგიული ამოცანა დღის წესრიგში აყენებს სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფის სამთავრობო პროგრამის განხორციელების აუცილებლობას. 1. საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების არსებული მდგომარეობის ანალიზი და პროგრამის ძირითადი ამოცანები მეოცე საუკუნის ბოლო ათწლეული საქართველოსათვის, ისევე როგორც პოსტსოციალისტური სივრცის ყველა ქვეყნისათვის, განსაკუთრებულ ისტორიულ მონაკვეთს წარმოადგენს ეკონომიკის, სოციალური სფეროს, პოლიტიკის, იდეოლოგიის, ადამიანთა ყოფის, ე.ი. საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში მომხდარი და მიმდინარე ტრანსფორმაციის სიღრმით, მასშტაბურობითა და მრავალმხრივობით. პოსტსოციალისტურ სივრცეში ყველა ქვეყნისათვის საერთო ისაა, რომ არსებული ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური სისტემების ტრანსფორმაცია დაუკავშირდა მეტ-ნაკლებად ნგრევით მოვლენებს. საბჭოთა კავშირის, როგორც ფედერაციული სახელმწიფოს დაშლას, ჩამოყალიბებული ეკონომიკური სივრცის, ერთიანი ბაზრის, ეკონომიკური სამეურნეო კავშირების რღვევას, პოლიტიკურ-სოციალურ-ეკონომიკური სისტემის ნგრევას საქართველოში თან მოჰყვა პოლიტიკური და ეთნიკური კონფლიქტები. ყოველივე ამან დამანგრეველი გავლენა იქონია ქვეყნის ეკონომიკური და სოციალური ცხოვრების განვითარებაზე. საქართველოში განვითარდა სოციალურ-ეკონომიკური კრიზისი, რაც 1991-1994 წლებში ეროვნული მეურნეობის სიცოცხლისუნარიანობის დაქვეითებით გამოიხატა. კრიზისმა გამოიწვია დოვლათის წარმოების კატასტროფული დაქვეითება, მასობრივი უმუშევრობა, ჰიპერინფლაციის საშიშროება, საქონლისა და მომსახურების უკიდურესი ნაკლებობა, მოსახლეობის ცხოვრების დონის დაქვეითება. კერძოდ: 1993 წელს სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გამოშვებამ საქართველოში კრიზისამდელი 1990 წლის დონის 48,8%-მდე დაეცა; 1994 წელს მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) მოცულობამ 1990 წლის დონის მიმართ 27,5% შეადგინა; 1995 წელს მრეწველობის პროდუქციის დონე 1990 წლის ანალოგიური მაჩვენებლის მხოლოდ 12,9%-ს აღწევდა, 1993-1995 წლების პერიოდში ინვესტიციების მოცულობა 1990 წლის ანალოგიური მაჩვენებლის მხოლოდ 2,8%-ს შეადგენდა და ა.შ. ასეთ ეკონომიკურ და სოციალურ კატაკლიზმებს ხელისუფლებამ დაუპირისპირა საბაზრო რეფორმების კურსისადმი ერთგულება, საერთაშორისო ორგანიზაციების დახმარებით შემუშავებული და განხორციელებული ანტიკრიზისული პოლიტიკა. აუცილებელია აღინიშნოს, რომ 1994 წლიდან დაწყებული გარდაქმნების შედეგად დაიწყო ეკონომიკური პროცესების თანდათანობითი ნორმალიზება. თვისობრივად გაუმჯობესდა კრიმინოგენული ვითარება, ხელისუფლების კონტროლს დაექვემდებარა ეკონომიკის უფრო დიდი ნაწილი. შეიქმნა სოლიდური სახელშეკრულებო-სამართლებრივი, საკანონმდებლო ბაზა, რომლის კვალობაზეც არსებითად დარეგულირდა ქვეყნის ადმინისტრაციული და სამართალდამცავი ორგანოების მუშაობა. ინფლაციური პროცესების მართვადობის მიღწევისა და სტაბილური ეროვნული ვალუტის შემოღების შედეგად მოწესრიგდა საფინანსო სისტემა, რითაც ხელისუფლებას საშუალება მიეცა შედარებით ეფექტიანად განეხორციელებინა როგორც სოციალური, ისე

2 ეკონომიკური პროცესების რეგულირება. ყოველივე ამან გარკვეული წინაპირობები და პოზიტიური ფონი შექმნა საბაზრო რეფორმების შემდგომი განხორციელებისათვის. 1994 წელს დაწყებული მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის პროგრამის განხორციელებით უკვე 1995 წლიდან შესაძლებელი გახდა გარკვეული ეკონომიკური ზრდა. თუმცა, გარდაქმნების პროცესი ეროვნული ეკონომიკის სხვადასხვა დარგში სერიოზული წინააღმდეგობებით მიმდინარეობდა. 1995- 1997 წლებში დაფიქსირებულ პოზიტიურ ტენდენციებს მნიშვნელოვანი დაღი დაასვა 1998 წელს როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთ განვითარებულმა მოვლენებმა, კერძოდ, გალის რაიონში საომარ მოქმედებათა განახლებამ და ლტოლვილთა ახალმა ნაკადმა, რუსეთის საფინანსო კრიზისმა, არახელსაყრელმა კლიმატურმა პირობებმა სერიოზული პრობლემები შეუქმნა სოფლის მეურნეობასა და ჰიდროენერგეტიკას. ყოველივე აღნიშნულმა საქართველოს სოციალურ- ეკონომიკური განვითარების ძირითად ტენდენციებში პოვა ასახვა (იხ. ცხრილი 1). ცხრილი 1 საქართველოს ძირითად ეკონომიკურ და სოციალურ მაჩვენებელთა დინამიკა მაჩვენებლები 1995 1996 1997 1998 1999 მშპ ზრდის ტემპი %-ობით წინა წელთან 102,6 111,2 110,8 102,9 103,0 ინფლაცია(წლიური%) 53 13,5 7,3 10,7 10,9 საგადასახადო შემოსავლები -მშპ-ს% 10,8 13,0 8,5 10,2 ექსპორტ-იმპორტის სალდო - მლნ აშშ დოლარი -244,5 -488 -703,7 -693,3 -381 სახელმწიფო ვალი მლნ ლარი 3350 3962,2 4013 მშპ ერთ სულზე აშშ დოლ. 649,2 756,5 756,4 593,5 დასაქმება-%-ობით წინა წელთან 98,9 117,7 109,7 97,0 96,0 უმუშევრობის დონე %-ობით (ოფიციალურად რეგისტრირებული)  2,9 2,4 5,0 3,7 4,6 მუშაკთა საშუალო ხელფასი – ლარი 13,6 29,0 42,5 55,4 67,5 მოსახლეობა –%-ობით წინა წელთან 99,47 100,1 100,2 100,1 100,1

გარე და შიდა ფაქტორების ზემოქმედების შედეგად, 1998 წლიდან თავი იჩინა საბიუჯეტო პრობლემებმა, რომელსაც თან დაერთო ქვეყნის სავაჭრო ბალანსის გაუარესება, რასაც ქვეყნის მაკროეკონომიკური და ფინანსური მდგომარეობის გართულება მოჰყვა. კერძოდ, შემცირდა მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის ტემპი და 1998 წელს 2.9% შეადგინა, 1997 წლის 11 %-ის ნაცვლად. ინფლაციის თვიურმა ტემპმა 1998 წლის დეკემბერში 12.1%-ს მიაღწია, მაშინ როცა წინა პერიოდში საშუალოთვიური ინფლაციის ტემპი 0.1%-ს არ აღემატებოდა. აღნიშნულის გათვალისწინებით, ინფლაციის წლიური მაჩვენებელი 10.7%-ით განისაზღვრა, მაშინ როდესაც 1997 წლის ანალოგიური მაჩვენებელი 7.3 % იყო. 1999 წლის განმავლობაში საქართველოს მთავრობის ძალისხმევა მიმართული იყო კრიზისის შედეგების დაძლევისა და მაკროეკონომიკური სტაბილურობის შენარჩუნებისაკენ. ამ პერიოდში მიღწეულ იქნა ეკონომიკური ზრდა 3%-ის დონეზე, ხოლო ინფლაციამ პერიოდის ბოლოსათვის 10,9% შეადგინა. მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის თვალსაზრისით დადებითი ტენდენციები იყო გამოკვეთილი 2000 წლისათვისაც, მაგრამ მძიმე კლიმატურმა პირობებმა (უპრეცენდენტო გვალვამ  registrirebul umuSevarTa mixedviT. faqtobrivi umuSevroba ramdenjerme metia, magaliTad, saerTaSoriso organizaciebi varaudoben 12,6%-is (mkacri kriteriumiT) da 16,8 %-is (Serbilebuli kriteriumiT) doneze. 3 და სხვა) მნიშვნელოვნად დააზარალა სოფლის მეურნეობა, რამაც გავლენა იქონია მთლიანი შიდა პროდუქტის სტრუქტურაზე და განაპირობა მისი ზრდის შეფერხება (2000 წლის პირველ ნახევარში სოფლის მეურნეობის ჩაუთვლელად მიღწეული იქნებოდა მშპ-ის 5%-იანი ზრდა). ეკონომიკის დანარჩენ დარგებში (სოფლის მეურნეობის გარეშე) დაფიქსირებული ზრდის ტემპის შენარჩუნების პირობებში, 2000 წლის ბოლოსათვის მოსალოდნელია მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის ტემპი გასული წლის 98.7-99.7 პროცენტის ფარგლებში, ხოლო ინფლაცია – დაახლოებით 6-7%-ის ფარგლებში. ამდენად, ეკონომიკური ზრდის ბოლოდროინდელი ტემპი შემდგომი პერიოდისათვის მეტად არასაკმარისია და იგი საქართველოს ეკონომიკური განვითარების კრიზისამდელ (1990 წლის) დონეს ჯერ-ჯერობით მხოლოდ 36-40%-ით უზრუნველყოფს. საქართველოში ეკონომიკური განვითარების ტემპის შენელებასა და კრიზისული მდგომარეობის გახანგრძლივებას განაპირობებს ურთიერთგადაჯაჭვულ ობიექტურ და სუბიექტურ შიდა და გარე ფაქტორთა ერთობლიობა. მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია: – ეკონომიკური და სოციალური ყოფის ტრანსფორმაციის, სიახლეთა რადიკალური ხასიათი, მისი შინაარსისა და მოსალოდნელი შედეგების გაუცნობიერებულობა საზოგადოების უდიდესი ნაწილის მიერ, ახალ პირობებთან ადაპტაციის სიძნელეები. ამას ემატება სათანადო შემეცნებითი, მორალურ- ფსიქოლოგიური საფუძვლების მოუმზადებლობა, რის გამოც გარდაქმნები ხშირად მოუმზადებელ ხასიათს ატარებს, რაც თავისთავად წარმოშობს შეფერხებებს ცხოვრებისა და საქმიანობის ახალი წესების დამკვიდრებაში. ამას ემატება გარდამავალი პერიოდის საერთო სიძნელეები. – ეკონომიკური რესურსების დაუბალანსებლობა (არაკომპლექტურობა). რესურსების ცალკეული სახეობების არსებობისას (სამუშაო ძალა, გარკვეული საწარმოო სიმძლავრეები, ბუნებრივი სიმდიდრე) რესურსების სხვა სახეობათა, კერძოდ, კონკურენტუნარიანი ტექნოლოგიების, ინვესტიციების, ენერგეტიკული წყაროების, ნედლეულის რიგი სახეობების, აგრეთვე კონკურენტულ გარემოში მუშაობის გამოცდილების, რიგი სპეციალობის კადრებისა და ა.შ. დეფიციტი. – სანედლეულო და გასაღების ტრადიციულ ბაზრებთან კავშირის გაწყვეტა ან შესუსტება, ცალკეულ წამყვან ეკონომიკურ პარტნიორებთან მყარი კავშირების ჩამოუყალიბებლობა. – ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა, თავისი საცხოვრებელი ადგილებიდან დევნილთა დიდი რაოდენობის არსებობა, რაც მრავალ ეკონომიკურ, სოციალურ და პოლიტიკურ პრობლემებთან, დიდძალ ხარჯებთან და დანაკარგებთანაა დაკავშირებული. აქვე უნდა აღინიშნოს ეთნოკონფლიქტების გადაწყვეტის ღონისძიებათა არაეფექტიანობა და გაჭიანურება. – სახელმწიფოს ეკონომიკური და ადმინისტრაციულ-მარეგულირებელი, მაკონტროლებელი ფუნქციების შესრულებისას ხელისუფლების სხვადასხვა დონეზე საშემსრულებლო დისციპლინის დაქვეითება, რასაც საფინანსო-ეკონომიკური აღრიცხვიანობის მოშლა და ფისკალური ადმინისტრირების სისუსტე მოსდევს. ასეთ ფონზე ვითარდება ჩრდილოვანი ეკონომიკა და კორუფცია. ზემოთ დახასიათებული რთული ვითარების მიუხედავად, ხუთი-ექვსი წლის მანძილზე ფაქტობრივად მოხერხდა ტოტალიტარული, ცენტრალიზებული პრინციპებით აგებული სისტემის ტრანსფორმაცია საბაზრო კანონებით ფუნქციონირებად, თვისობრივად ახალ ეკონომიკურ სისტემად. ეს პროცესი მოიცავდა არა მხოლოდ მეურნეობის წარმართვის მექანიზმების შეცვლას, არამედ ძველი და ახალი მსოფლმხედველობების დაპირისპირებას, რის შედეგადაც ცალსახად დადასტურდა საბაზრო რეფორმების კურსის სასარგებლოდ გაკეთებული არჩევანის სისწორე და მისი შეუქცევადი ხასიათი. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ რეფორმების აუცილებლობის წინაშე მდგარ ქვეყანას ფაქტობრივად არ გააჩნდა ასეთი სერიოზული გარდაქმნებისათვის მოსამზადებელი პერიოდი, ხელისუფლება ახორციელებდა რეფორმებს და პარალელურად ეუფლებოდა ახალ საბაზრო პირობებში ეკონომიკის რეგულირების პრინციპებს. იქმნებოდა სრულიად ახალი ეკონომიკური აზროვნება. კოლოსალური შრომა იქნა გაწეული საბაზრო მენტალიტეტის დამკვიდრებისათვის. ამჟამად შექმნილია რეალური საფუძველი ქვეყნის ეკონომიკურ და სოციალურ ცხოვრებაში არსებული მდგომარეობის უკეთესობისაკენ შეცვლის და ეროვნული მეურნეობის საჭირო ტემპებით 4

განვითარებისათვის. უპირველეს ყოვლისა, ქვეყნის მნიშვნელოვანი ბუნებრივი და ადამიანური რესურსები, ხელსაყრელი გეოპოლიტიკური მდებარეობა და კლიმატური პირობები მათი ეფექტიანი გამოყენების შემთხვევაში ეკონომიკის ზრდის ხელშემწყობ მნიშვნელოვან ფაქტორად უნდა მივიჩნიოთ. მომზადებულია შესაბამისი პოლიტიკური, სოციალური და ორგანიზაციული წანამძღვრები ეკონომიკური განვითარების ახალ სტადიაზე გადასვლისათვის. ეკონომიკური ზრდის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რეზერვია საბაზრო გარდაქმნების გაღრმავების, ეროვნული ეკონომიკური ინტერესების დაცვის საქმეში სახელმწიფოს მაორგანიზებელი ეკონომიკური როლის სწორად განსაზღვრა. მხედველობაში გვაქვს რეალური სოციალურ-ეკონომიკური პოლიტიკის შემუშავება, მისი განხორციელების შესაბამისი მექანიზმების განსაზღვრა, სოციალურ-ეკონომიკური პროცესების რეგულირება, ჩამოყალიბებულ საბაზრო ურთიერთობათა გაღრმავება-სრულყოფა, მაკროეკონომიკური პროპორციების ოპტიმიზაცია, საბაზრო სუბიექტებისათვის კონკურენტული გარემოს შექმნა და სხვა. ამრიგად, დღევანდელ ეტაპზე ეკონომიკის სახელმწიფოებრივი რეგულირების პრიორიტეტია საბაზრო ეკონომიკის ეფექტიანობის ამაღლებისათვის ხელის შეწყობა, სამეურნეო ცხოვრების ოპტიმალური რეგლამენტაცია, სახელმწიფო და არასახელმწიფო სტრუქტურების ფორმირება, რომლებიც უზრუნველყოფენ სამეურნეო საქმიანობის დადგენილი ნორმების შესრულებაზე კონტროლს. ეკონომიკის სახელმწიფო რეგულირება უნდა ეყრდნობოდეს ლიბერალიზაციას, არა როგორც ბაზრის სტიქიურ განვითარებას, არამედ, როგორც რეგულირების პროცესს, მეთოდს და ცივილიზებულ მექანიზმს. საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფის წინამდებარე პროგრამა ფაქტობრივად წარმოადგენს ერთიან, მთლიანობით დოკუმენტს, რომელიც ასახავს სოციალურ-ეკონომიკურ სფეროში მიმდინარე ტრანსფორმაციულ პროცესებს, ითვალისწინებს რეფორმების კომპლექსურად და თანმიმდევრულად განხორციელებას, ორგანულად აკავშირებს ერთმანეთთან სამთავრობო პოლიტიკის ყველა მიმართულებას, კერძოდ, საქართველოს პრეზიდენტის ხუთწლიან პროგრამას; საქართველოში საერთაშორისო ორგანიზაციების დახმარებით შემუშავებულ სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიას; ეროვნული ანტიკრიზისული პროგრამის სოციალურ-ეკონომიკურ ასპექტებს; ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბთა შემცირებისა და მისი ლეგალიზების ძირითად სოციალურ-ეკონომიკურ მიმართულებებს; საქართველოს მრეწველობის განვითარების კონცეფციას; ჯანმრთელობის დაცვის განვითარების სტრატეგიულ გეგმასა და ეროვნულ პოლიტიკას; აგრარული პოლიტიკის სტრატეგიას; საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების 2001-2005 წლების ინდიკატური გეგმის ძირითად მიმართულებებს; საქართველოს მინერალურ-რესურსულ პოლიტიკის (კონცეფციის) პროექტს; აგრეთვე სხვა დარგობრივი თუ ზოგადი ხასიათის პროგრამულ დოკუმენტებს. საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის ამოცანის საერთოსახელმწიფოებრივი ხასიათიდან გამომდინარე, წინამდებარე პროგრამა ეფუძნება ზემოთ აღნიშნულ კონცეფტუალურ მიდგომებს და სახელმწიფოებრივი მშენებლობის საქართველოს კონსტიტუციით განსაზღვრულ ფუნდამენტურ პრინციპებს. 2. არსებული სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასება 2.1. ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების მაკროეკონომიკური შეფასება. მთლიანი შიდა პროდუქტის სტრუქტურა და დინამიკა ქვეყანაში მიმდინარე ეკონომიკური პროცესები განზოგადებული სახით მთლიანი შიდა პროდუქტის დინამიკისა და სტრუქტურაში აისახება. ამდენად, ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების თავისებურებების, ტენდენციებისა და კანონზომიერებების გამოვლენის მიზნით დიდი მნიშვნელობა სწორედ მშპ-ის ანალიზს ენიჭება. საბაზრო ეკონომიკის შესატყვისი ოპტიმალური დარგობრივი სტრუქტურის ჩამოყალიბება მეტად ხანგრძლივი პროცესია. საბაზრო ურთიერთობათა დამკვიდრების დღევანდელ ეტაპზე გამოიკვეთა ძირითადი მაკროეკონომიკური პროპორციების ჩამოყალიბების გარკვეული თავისებურებები და 5

ტენდენციები, რომელთა ანალიზიც სამომავლოდ განვითარების სწორი მიმართულებების განსაზღვრის საფუძველს იძლევა. 1997–1999 წლებში ქვეყნის ეკონომიკური ზრდის დინამიკა დარგობრივ ჭრილში შემდეგნაირად გამოიყურება (ცხრილი 2): ცხრილი 2 მთლიანი შიდა პროდუქტის დინამიკა პროცენტულად წინა წელთან 1999%-ით 1996 წ. 1997 წ. 1998 წ. 1999 წ. მთლიანი შიდა პროდუქტი – სულ 110,8 102,9 103,0 117,4 მათ შორის: სოფლის მეურნეობა, თევზჭერა 103,8 93,2 108,0 104,5 მრეწველობა 104,9 98,2 104,9 107,8 შინამეურნეობებში გადამუშავება 99,8 97,3 104,3 101,3 მშენებლობა 139,7 130,8 86 157,1 ვაჭრობა 102,9 101,3 109,2 113,8 სასტუმროები და რესტორნები 130,0 106,2 108,5 149,8 ტრანსპორტი 142,0 150,0 102,7 218,8 კავშირგაბმულობა 103,5 145,8 105,7 159,5 საფინანსო შუამავლობა 183,4 178,1 145,0 473,6 მეცნიერება 141,9 110,7 94,7 148,8 სახელმწიფო მართვა, თავდაცვა 98,5 109,2 94,1 101,2 განათლება 100,3 95,5 94,3 90,3 ჯანდაცვა 93,7 93,0 90,4 78,8 კულტურა, სპორტი, დასვენება 103,8 118,8 90,6 111,7 მომსახურება 104,0 106,7 96,9 107,5 სხვა დარგები 91,1 106,4 100,0 96,9 საცხოვრისის გამოყენება 99,0 94,0 97,0 90,3 წმინდა გადასახადები 225,2 86,9 95,3 186,5 როგორც მოყვანილი მონაცემებიდან ჩანს, 1997-1999 წლებში დადებითი იყო ზრდის ტემპები რეალური სექტორის ყველა დარგის მიხედვით. ამ პერიოდში ქვეყნის ეკონომიკური ზრდის საშუალო პარამეტრებზე (117,4%) წინმსწრები ტემპებით იზრდებოდა ტრანსპორტის (2.2-ჯერ), კავშირგამბულობასა (1.6-ჯერ), მშენებლობის (157.1 პროცენტი) და სასტუმროებსა და რესტორნების (1.5-ჯერ) სფეროებში შექმნილი დამატებული ღირებულება. ამასთან, ტრანსპორტისა და კავშირგამბულობის სწრაფი ტემპებით განვითარება უპირველეს ყოვლისა საქართველოს ხელსაყრელ გეოპოლიტიკურ მდგომარეობას უკავშირდება და აქედან გამომდინარე ასეთი ტენდენცია სავარაუდოდ ახლო პერსპექტივაშიც გაგრძელდება. რაც შეეხება კაპიტალურ მშენებლობაში მიღწეულ მაღალ ტემპებს, ამას უპირველეს ყოვლისა მეტად დაბალი ამოსავალი ბაზა განაპირობებს. კერძოდ, ცნობილია, რომ 1989–1994 წლებში კაპიტალური დაბანდებების მოცულობები თითქმის 35-ჯერ იქნა შემცირებული. ამასთან, აღნიშნული კუთხით მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ისეთი ძვირადღირებული პროექტის რეალიზაციამ, როგორიც იყო ბაქო-სუფსის ნავთობსადენისა და სუფსის ტერმინალის მშენებლობა 1998–1999 წლებში. აღნიშნული დარგებისაგან განსხვავებით, სასტუმროებისა და რესტორნების საქმიანობის მაღალი ტემპებით განვითარება უკავშირდება არა მხოლოდ მათი ქსელის რეალურ გაფართოებას, არამედ რენტაბელობის შედარებით მაღალ დონესაც. 1998 წლიდან ჩამოყალიბდა ამ სფეროში შექმნილი დამატებული ღირებულების შემცირების ტენდენცია, რაც სავარაუდოდ ახლო პერსპექტივაშიც

6 გაგრძელდება. ამასთან, უკვე იკვეთება ქვეყანაში ტურიზმის განვითარების სფეროში არსებული პოტენციალის რეალიზაციის კარგი პერსპექტივები. ზრდის შედარებით მაღალი ტემპებია დაფიქსირებული ვაჭრობაში შექმნილი დამატებული ღირებულების მიხედვით, რაც ასევე მნიშვნელოვანწილად რენტაბელობის მაღალი დონითაა განპირობებული და ამდენად დროებით მოვლენად უნდა მივიჩნიოთ (რენტაბელობის დონის საშუალოსთან მიახლოვებული პარამეტრის ჩამოყალიბებამდე). 1997–1999 წლებში დამატებული ღირებულების ზრდის შედარებით მოკრძალებული ტემპებითაა წარმოდგენილი ეროვნული ეკონომიკის ტრადიციული და ისეთი წამყვანი დარგები, როგორიცაა სოფლის მეურნეობა და მრეწველობა (შესაბამისად 104,5 პროცენტი და 107,8 პროცენტი). ამასთან, აღნიშნული გარემოება სოფლის მეურნეობის მიხედვით განპირობებულია 1998 წელს ხანგრძლივი გვალვებით გამოწვეული ჩავარდნით, ხოლო მრეწველობაში – დაწყებული გარდაქმნების პროცესის არასაკმარისი ტემპებით. 1998 წელს განვითარებული საბიუჯეტო კრიზისის ფონზე არაერთგვაროვნად ყალიბდება სოციალური სფეროს ძირითადი დარგების განვითარების ტენდენციები. ამასთან, 1997-1999 წლებში დამატებული ღირებულების მოცულობები შემცირდა სოციალური სფეროს ისეთ დარგებში, როგორიცაა განათლება (9.7 %-ით) და ჯანმრთელობის დაცვა (21.2 %-ით). მთლიანი შიდა პროდუქტის რეალურ და ნომინალურ პარამეტრებზე გარკვეული უარყოფითი ზეგავლენა იქონია აგრეთვე 1998 და 1999 წლებში წმინდა გადასახადების წინა წელთან შედარებით შესაბამისად 13.1 %-ით და 4.7 %-ით შემცირებამ, მაშინ როცა 1997 წელს ამ მაჩვენებლის თითქმის 2.3- ჯერ მატება იქნა მიღწეული. აღნიშნული ტენდენციების გავლენით 1996-1999 წლებში ეროვნული ეკონომიკის დარგობრივი სტრუქტურა შესადარ ფასებში შემდეგნაირად ჩამოყალიბდა (ცხრილი 3): ცხრილი 3

მთლიანი შიდა პროდუქტის დარგობრივი სტრუქტურა (% ჯამთან) 1996 წ. 1997 წ. 1998 წ. 1999 წ. მთლიანი შიდა პროდუქტი – სულ 100 100 100 100 მათ შორის სოფლის მეურნეობა, თევზჭერა 29,6 27,7 25,1 26,2 მრეწველობა 14,4 13,6 13,0 13,2 შინამეურნეობებში გადამუშავება 5,9 5,3 5,0 5,0 მშენებლობა 2,8 3,6 4,5 3,8 ვაჭრობა 13,0 12,1 11,9 12,5 სასტუმროები და რესტორნები 2,0 2,3 2,4 2,5 ტრანსპორტი 5,0 6,4 9,4 9,3 კავშირგაბმულობა 1,9 1,8 2,5 2,6 საფინანსო შუამავლობა 0,4 0,6 1,1 1,6 ოპერაციები უძრავი ქონებიდან, მეცნიერება 1,7 2,2 2,4 2,2 სახელმწიფო მართვა, თავდაცვა 4,2 3,7 3,9 3,6 განათლება 2,9 2,7 2,5 2,3 ჯანდაცვა 2,1 1,8 1,6 1,4 კულტურა, სპორტი, დასვენება 0,2 0,2 0,2 0,2 მომსახურება 2,1 2,0 2,1 1,9 სხვა დარგები 0,6 0,5 0,5 0,6 საცხოვრისის გამოყენება 8 7,2 6,6 6,2 წმინდა გადასახადები 3,2 6,3 5,3 5,0 ეროვნული ეკონომიკის ზრდის საერთო ტემპებთან შედარებით სოფლის მეურმეობასა და მრეწველობაში შექმნილი დამატებული ღირებულების მატების დაბალი ტემპებიდან გამომდინარე 7 1996-1998 წლებში შესაბამისად კლების ტენდენციით ხასიათდებოდა მათი ხვედრითი წილი მთლიანი შიდა პროდუქტის საერთო მოცულობაში. ამასთან, ასეთი ტენდენცია კანონზომიერია სოფლის მეურნეობაში, რომლის ხვედრითმა წილმაც 1993-1994 წლებში სხვა დარგების დაკნინების ხარჯზე 60 პროცენტსაც გადააჭარბა, ხოლო შემდგომ პერიოდში აღნიშნული დისბალანსი თანდათანობით მცირდებოდა სხვა დარგების სასარგებლოდ. ამდენად, 1998-1999 წლებში მშპ-ის ზრდის ტემპების დაქვეითების ფონზე ლოგიკურად დადგა ეკონომიკური ზრდის დაჩქარების სტრატეგიის განხორციელების ამოცანა. ეს სავსებით ცხადია იმის გათვალისწინებით, რომ ეკონომიკური ზრდის დაჩქარებული ტემპის გარეშე ქვეყანაში მოსალოდნელია უაღრესად ნეგატიური მოვლენების განვითარება. ამასთან, ეკონომიკური ზრდა თვითმიზანი არ არის, იგი უნდა განვიხილოთ როგორც არსებული სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების დაძლევის საშუალება, ჩრდილოვანი ეკონომიკისა და კორუფციის წინააღმდეგ მიზანმიმართულ ღონისძიებათა რეალიზაციის ფაქტორი, საზოგადოებრივი გარდაქმნების გაღრმავების სტიმული და ცხოვრების დონის ამაღლების გარანტი. 2.2. ფულად-საკრედიტო სფერო საქართველოს ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა 1995-2000 წლებში მიმართული იყო ფასებისა და ეროვნული ვალუტის გაცვლითი კურსის სტაბილურობის, მდგრადი საბანკო სისტემის ჩამოყალიბებისა და ეფექტიანი საანგარიშსწორებო სისტემის შექმნის უზრუნველსაყოფად. ასეთი პოლიტიკის უმთავრესი მიზანი იყო ქვეყნის წინაშე მდგომი ძირითადი მიზნობრივი მაკროეკონომიკური მაჩვენებლების, კერძოდ ქვეყნის ეკონომიკური ზრდის, ინფლაციის ტემპის, მონეტარული პარამეტრების რეგულირებისათვის და ვალუტის კურსის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად აუცილებელი პირობების შექმნა. გატარებული ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის შედეგად მიღწეულ იქნა ეროვნული ბანკის აქტივების სტრუქტურის გაუმჯობესება, რამაც დადებითად იმოქმედა დადგენილი რაოდენობრივი მაკრომაჩვენებლების შესრულების ხარისხზე. გამონაკლისს 1998 წლის მაჩვენებლები წარმოადგენდა. ამ პერიოდში დასახული მიზნის სრულად მიღწევა შეუძლებელი აღმოჩნდა, რაც განპირობებული იყო წლის მეორე ნახევარში რუსეთის საფინანასო კრიზისის ფონზე საქართველოს ფისკალური პრობლემების გამწვავებით. ძლიერი საგარეო შოკის გავლენით შეიქმნა უცხოურ ვალუტაზე აჟიოტაჟური მოთხოვნა და, შესაბამისად, ქვეყნის სავალუტო ბაზრის დეფორმაციის საფუძველი. აღნიშნულმა ინფლაციის წლიურ დონეზე იმოქმედა (იხ. ცხრილი 4).

ცხრილი 4 წელი 1995 1996 1997 1998 1999 ინფლაცია (წლიური %) 57,4 13,5 7,3 10,7 10,9 1998 წლის დეკემბრიდან მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება თავისუფლად მცურავ საკურსო რეჟიმზე გადასვლის თაობაზე. 1999 წლის მარტიდან დაიწყო ლარის აშშ დოლართან გაცვლითი კურსის გამყარება, რაც შემდგომ პერიოდშიც სავალუტო ბაზარზე სტაბილური მდგომარეობის შენარჩუნებით გამოიხატებოდა. 1995 წლიდან დაიწყო და თანმიმდევრულად მიმდინარეობდა საბანკო სისტემის საიმედოობის ამაღლებისა და განმტკიცების პროცესი. კერძოდ, მეანაბრეთა და დეპოზიტართა ინტერესების, აგრეთვე საბანკო სისტემის რისკისაგან დაცვის მიზნით, ეროვნულმა ბანკმა სამოქმედოდ შემოიღო კომერციული ბანკების საქმიანობის კონტროლის სისტემა ეკონომიკური ნორმატივების, ლიმიტებისა და კოეფიციენტების მეშვეობით. 8 საბანკო ზედამხედველობის სისტემის დახვეწასთან და სრულყოფასთან ერთად საბანკო სისტემა მაქსიმალურად გაიწმინდა სუსტი არაქმედითუნარიანი ბანკებისაგან და 2000 წლის ოქტომბრისათვის ბანკების რაოდენობამ (ნაცვლად 1995 წლის დასაწყისისათვის არსებული 228-ისა) 33 შეადგინა. ასეთი მკაცრი პოლიტიკის შედეგად კომერციულ ბანკებში თანდათანობით ამაღლდა შიდა აუდიტისა და სარევიზიო კომისიების ქმედითუნარიანობა, გაუმჯობესდა ბანკის ანგარიშებისა და ბუღალტრული ჩანაწერების კონტროლი. საბანკო სისტემის გარდაქმნის პროგრამის განხორციელებამ მნიშვნელოვნად სრულყო ბანკების ლიკვიდურობის მაჩვენებელი. უპირველეს ყოვლისა, აღსანიშნავია კომერციული ბანკების საწესდებო ფონდის ზრდის ტენდენცია. მიზანმიმართული პოლიტიკის შედეგად საბანკო სისტემის საწესდებო ფონდი ბოლო 4 წლის განმავლობაში 35 მლნ. ლარიდან 2000 წლის 1 სექტემბრისათვის 175 მლნ. ლარამდე გაიზარდა, რამაც ხელი შეუწყო ბანკების მიერ საშუამავლო ოპერაციების შესრულებას და, შესაბამისად, მათი აქტივების ზრდას. საბანკო სისტემის გარდაქმნის პროგრამის განხორციელებამ დადებითი გავლენა იქონია მოსახლეობისა და სამეურნეო სუბიექტების საბანკო სისტემისაკენ შემობრუნების თვალსაზრისით. დეპოზიტებმა საბანკო სისტემაში 2000 წლის 1 სექტემბრისათვის 293 მლნ. ლარი შეადგინა, ნაცვლად 1995 წლის ბოლოსათვის არსებული 55,8 მლნ. ლარისა. ამასთან, ფულად-საკრედიტო სფეროში ჯერ კიდევ მრავალი სერიოზული პრობლემაა გადასაჭრელი. პირველ რიგში, მეტად არასახარბიელოა საქართველოს საბანკო სისტემის სადეპოზიტო სტრუქტურა და დინამიკა ეროვნულ ვალუტასთან მიმართებაში. კერძოდ, კვლავ გრძელდება უცხოურ ვალუტაში დეპოზიტების წინამსწრები ტემპებით ზრდა ეროვნულ ვალუტასთან შედარებით. აღსანიშნავია ისიც, რომ მთლიანობაში დაბალია საბანკო სისტემაში ანაბრების მოზიდვის ტემპები, რაც საბანკო სისტემის მიმართ ჯერკიდევ არსებული უნდობლობითაა განპირობებული. ამასთან, ასეთ გარემოებას გარკვეულწილად ჩრდილოვანი ეკონომიკის დიდი მასშტაბებიც განაპირობებს, რასაც შესაბამისი ფულადი მასით მომსახურება ესაჭიროება. კვლავ მზარდია დოლარიზაციის მაჩვენებელი არა მარტო აღურიცხავ ფულის მასაში, არამედ თვით საბანკო სექტორშიც. მაგალითად, თუ 1997 წლის ბოლოსათვის კომერციულ ბანკებში დეპოზიტების დოლარიზაციის კოეფიციენტი 58,4% იყო, 1998 წელს ეს მაჩვენებელი საშუალოდ 64%- ის ფარგლებში მერყეობდა, 1999 წლის აგვისტოსათვის – 77,4%, ხოლო 2000 წლის ივლისის მდგომერობით – 79,1% შეადგინა. ასეთივე ტენდენციით ხასიათდება კრედიტებზე მოთხოვნაც, სადაც კვლავინდებურად უპირატესობა უცხოურ ვალუტას ეძლევა. გაცილებით მაღალია დოლარიზაციის მაჩვენებელი აღურიცხავ სექტორში. ჯერჯერობით კვლავ მაღალია საპროცენტო განაკვეთები გაცემულ სესხებზე. აღსანიშნავია ის გარემოებაც, რომ კომერციული ბანკების სესხების ძირითადი ნაწილი მოკლევადიან კრედიტებზე მოდის, რაც გარკვეულწილად არასაკმარისად ხელსაყრელი საინვესტიციო გარემოთი და სამომხმარებლო პროდუქციით ქვეყნის გაუჯერებლობითაა განპირობებული. ასეთი კრედიტებით კი ძირითადად ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროებში მოღვაწე მეურნე სუბიექტები სარგებლობენ. გარკვეულწილად ამას ისიც განაპირობებს, რომ განუვითარებელია საკრედიტო რისკის შეფასების პრაქტიკა და იგი სერიოზულ სრულყოფას საჭიროებს. ასევე, პრაქტიკულად განუვითარებელია ქვეყანაში ფასიანი ქაღალდების მეორადი ბაზარი, რაც მისი ხელშეწყობისაკენ მიმართული პოლიტიკის შემდგომ გააქტიურებას მოითხოვს. 2.3. საფინანსო სფერო საბაზრო ეკონომიკის გარდამავალ პერიოდში საქართველოს საფინანსო სისტემაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა: კერძოდ, არსებითად მოწესრიგდა ბიუჯეტის ფორმირების პროცესი, მისი განხილვა-დამტკიცებისა და შესრულების კონტროლის მექანიზმები, შეიქმნა საგადასახადო და საბაჟო კანონმდებლობა, ჩამოყალიბდა ერთიანი სახაზინო სისტემა. ამასთან, პერმანენტული საბიუჯეტო კრიზისისა და ფაქტობრივი ფინანსური რესურსების მწვავე დეფიციტის პირობებში ვერ მოხერხდა დასახული ფისკალური მიზნების სრულყოფილად რეალიზაცია. ამას გარკვეულწილად ხელს უშლიდა როგორც საბჭოთა სისტემის მძიმე სოციალური 9

მემკვიდრეობა და საგარეო ეკონომიკური შოკები (რუსეთის კრიზისი), ისე შესაბამისი კანონმდებლობის არასრულყოფილება და მის განხორციელებაში დაშვებული შეცდომები. განსაკუთრებით სერიოზული პრობლემები ფისკალური ადმინისტრირების სფეროში დაგროვდა. ადმინისტრირების ხარისხის თანდათანობითი დაქვეითების ტენდენცია აშკარა ხდება, თუ განვიხილავთ 1996-1999 წლებში მშპ-თან მიმართებაში ფაქტობრივად მობილიზებული საგადასახადო შემოსავლების პროცენტის დინამიკას და მას ფისკალური ადმინისტრირების ერთგვარ ინდიკატორად მივიჩნევთ (იხ. ცხრილი 5). ამასთან, საგადასახადო შემოსავლების მობილიზაციის ჩვენში არსებული დონე ჯერ კიდევ ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია მსოფლიოში. ცხრილი 5 ნაერთი საგადასახადო შემოსავლების შეფარდება მთლიან შიდა პროდუქტთან წლები 1996 1997 1998 1999 გადასახადები/მშპ 10,8% 13,0% 8,5% 10,2% ანალოგიური მაჩვენებელი სხვა ქვეყნებისათვის ქვეყნები სომხეთი ესტონეთი რუსეთი პოლონეთი დსთ (1997-1999წ.წ. მონაცემი) (საშუალო) გადასახადები/მშპ 17,0% 37,5% 20,7% 33,3% 29,6% ადმინისტრირების გამკაცრებასთან ერთად აქტუალურ პრობლემად რჩება საგადასახადო კანონმდებლობის ეფექტიანობის საკითხი. მიუხედავად საგადასახადო და საბაჟო კოდექსების მრავალრიცხოვანი ცვლილებისა, ჯერჯერობით ქვეყანაში მოქმედი საგადასახადო კანონმდებლობა სრულყოფილად ვერ პასუხობს სამეწარმეო საქმიანობის გააქტიურების ამოცანას. აღნიშნული განპირობებულია არა იმდენად საგადასახადო ტვირთის სიმძიმით (საქართველოში გადასახადების წილი მშპ-ში სხვა ქვეყნებთან შედარებით გაცილებით უფრო დაბალია), რამდენადაც მისი განაწილების არასითანაბრით, საგადასახადო კანონმდებლობის აღსრულების სირთულითა და დაბალი გამჭვირვალობით. მნიშვნელოვანი პრობლემები არსებობს საბიუჯეტო შემოსავლების ადეკვატური დაგეგმვის მიმართულებით. მთელ რიგ შემთხვევებში საგადასახადო შემოსავლების პროგნოზირებისას ვერ ხერხდება არსებული ეკონომიკური პოტენციალის, მთლიანი შიდა პროდუქტისა და მისი სტრუქტურის, აგრეთვე მაკროპარამეტრების განვითარების პროგნოზის სრულყოფილი გათვალისწინება. საბიუჯეტო კრიზისის დაძლევა შემოსავლების ზრდასთან ერთად ხარჯების რაციონალიზაციასაც მოითხოვს. ამ მიზნით აღნიშნულის უმნიშვნელოვანეს მექანიზმს საბიუჯეტო დაფინანსების მიზნობრივი პროგრამა წარმოადგენს, რაც არათანაბრად მიმდინარეობს, ფერხდება ბიუჯეტიდან დასაფინანსებელი სხვადასხვა სფეროს პროგრამულ პრინციპებზე გადაყვანა. საბიუჯეტო სახსრების დეფიციტის პირობებში დიდ აქტუალობას იძენს ბიუჯეტში რეალურად შემოსული სახსრების ეკონომიური, მიზნობრივი და ეფექტიანი გამოყენების პრობლემა. ოპტიმიზაციას მოითხოვს მხარჯველი ერთეულების სტრუქტურა, მოსაწესრიგებელია სხვადასხვა დონის ბიუჯეტებს შორის უფლება-მოვალეობების გამიჯნვის საკითხი. ასამაღლებელია სახელმწიფო შესყიდვების სისტემის ეფექტიანობის დონე. ამჟამად სახელმწიფო შესყიდვების სამართლებრივ რეგლამენტირებას ახდენს კანონი „სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ” და დებულება „სახელმწიფო შესყიდვების განხორციელების წესის შესახებ”, რომლის ამოქმედებიდან განვლილმა ერთწლიანმა პერიოდმა უკვე წარმოაჩინა მასში ჩადებული დიდი პოტენციალი. ამასთან, კანონის აღსრულებისა და შესყიდვების ახალი მექანიზმების დანერგვის საქმეში ჯერ კიდევ მრავალი პრობლემა არსებობს. კერძოდ, საქონლისა და მომსახურების შეძენაზე ბიუჯეტით გათვალისწინებული ასიგნებების გამოყოფა ხშირად უსისტემოდ და არარაციონალურად მიმდინარეობს. შემსყიდველ ორგანიზაციებში მეტად დაბალ დონეზეა სახელშეკრულებო კულტურა. რიგ შემთხვევაში შემსყიდველი ორგანიზაციები ვერ ასრულებენ დადებული ხელშეკრულებებით 10

გათვალისწინებულ ვალდებულებებს, რაც იწვევს მათ მიმართ საჯარიმო სანქციების გამოყენებასა და, შესაბამისად, ბიუჯეტის დაზარალებას. დახვეწას საჭიროებს სახელმწიფო და ადგილობრივი დონის მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების, დამტკიცებისა და ბიუჯეტებში გათვალისწინების პროცესში პრიორიტეტების განსაზღვრის მეთოდიკა. გასათვალისწინებელია აგრეთვე სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის სქემის სრულყოფის საჭიროება, რათა მასში უფრო ნათლად გამოიკვეთოს სახსრების მიზნობრიობა. კერძოდ, ხარჯების ეკონომიკური კლასიფიკაციის მუხლები უფრო კონკრეტულად უნდა ადგენდნენ ასიგნებების გამოყოფის მიმართულებებს, რაც გაამარტივებს მათი გამოყენების მიზნობრიობის დაცვასა და შემდგომ კონტროლს. ყოველივე ზემოაღნიშნული ცხადყოფს, რომ საბიუჯეტო სისტემის რეფორმა საკმაოდ დიდ სირთულეებსა და წინააღმდეგობებს აწყდება, თუმცა საბიუჯეტო კრიზისის საბოლოო დაძლევისა და ქვეყნის ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების თვალსაზრისით, აღნიშნულ პროცესს ალტერნატივა არ გააჩნია. 2.4. სახელმწიფო საკუთრების რეფორმა სახელმწიფო ქონების პრივატიზება, რომელიც ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანეს ნაწილს წარმოადგენს, 1997 წელს პრეზიდენტის მიერ დამტკიცებული საქართველოს ეროვნული მეურნეობის ცალკეულ დარგებში პრივატიზების განხორციელების 1998- 2000 წლებისათვის ერთიანი გეგმის თანახმად ხორციელდებოდა. დღეისათვის ქვეყანაში პრივატიზებულია 15852 ობიექტი, მათ შორის, 1000-ზე მეტი სააქციო საზოგადოების აქციათა საკონტროლო პაკეტი. დაფუძნდა 1300 სააქციო საზოგადოება. სახელმწიფო საკუთრებაში ირიცხება 286 სააქციო საზოგადოების აქციები. 54 სააქციო საზოგადოების საწესდებო კაპიტალის აქციათა 50%- ზე ნაკლებია სახელმწიფო საკუთრებაში. დანარჩენი 232 სააქციო საზოგადოების საკონტროლო პაკეტი სახელმწიფოს ხელშია. 2000 წლის დასაწყისიდან პრივატიზებულია 290 მცირე ობიექტი. ძირითადად დასრულდა საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული უძრავი ქონების აღრიცხვა. პროგნოზის თანახმად, 2000 წლის ბოლოსათვის კერძო სექტორმა მრეწველობაში უნდა შეადგინოს გამოშვებული პროდუქციის 68-70%, ძირითადი ფონდების 65-70%, მანქანათმშენებლობაში კერძო სექტორმა უნდა აწარმოოს გამოშვებული პროდუქციის 7%, საშენ მასალათა, მსუბუქი და კვების მრეწველობის სფეროებში – 95% და ა.შ. საქართველოში არასახელმწიფო საწარმოთა წილად მოდის მთელი ექსპორტის 60% და იმპორტის 70%. 1998-2000 წლებში სახელმწიფო ქონების პრივატიზაციიდან შემოსულმა თანხამ შეადგინა 152,4 მლნ. ლარი, აქედან 75 მლნ. ლარი მიმართულ იქნა ცენტრალურ ბიუჯეტში, ხოლო 67 მლნ. ლარი- ტერიტორიული ერთეულების ბიუჯეტებში. ქვეყანაში მიმდინარე ცვლილებებთან ერთად სახელმწიფო ქონების მართვისა და პრივატიზების პროცესი თვისობრივად ახალ ეტაპზე გადავიდა. დღის წესრიგში დადგა უცხოური ინვესტიციებისათვის მაქსიმალურად ხელშეწყობის საკითხი, სახელმწიფოს ხელში დარჩენილი ქონების მართვის ეფექტურობის ამაღლება, ბიუჯეტში დამატებითი თანხების მოზიდვის ღონისძიებათა შემუშავება და განხორციელება, პოსტპრივატიზების პერიოდში ინსტიტუციონალური ცვლილებებისათვის კონსტრუქციული მხარდაჭერა და პრივატიზების პროცესში ჩამოყალიბებული მესაკუთრეთა და მეწარმეთა ფენისათვის ხელშეწყობა. ყოველივე ეს მოითხოვდა სათანადო საკანონმდებლო, სტრუქტურულ და ადმინისტრაციულ ცვლილებებს. სამრეწველო საწარმოთა პრივატიზებამ და ენერგეტიკის, კავშირგაბმულობისა და ტრანსპორტის სექტორში მიმდინარე პრივატიზება-რესტრუქტურიზაციის პროცესებმა გააღრმავა თანამშრომლობა ისეთ საერთაშორისო საფინანსო და ეკონომიკურ ინსტიტუტებთან, როგორებიცაა მსოფლიო ბანკი, საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო, ევროკომისია, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი, იაპონიის საერთაშორისო თანამშრომლობის ბანკი და სხვა. მნიშვნელოვანი დადებითი ძვრების მიუხედავად, ანალიზი ცხადყოფს, რომ პრივატიზების პროცესი უაღრესად არაერთგვაროვნად და გარკვეული შეცდომებით წარიმართა, რაც რეფორმის 11

საწყის ეტაპზე სახელმწიფოს მხრიდან ახალ პირობებში ეკონომიკის რეგულირების ადაპტირებული მექანიზმის უქონლობით და შესაბამისი კვალიფიკაციის ნაკლებობით აიხსნება. ობიექტურ ხელის შემშლელ ფაქტორებს შორის აღსანიშნავია 1993-1996 წლებში ქვეყანაში არსებული შიდააშლილობა, გამწვავებული კრიმინოგენული ვითარება, სეპარატისტული რეჟიმების გააქტიურებით გამოწვეული საომარი მოქმედებები და სხვა. შესაბამისად, სახელმწიფო ქონების პრივატიზებამ მოსალოდნელი ეკონომიკური ეფექტი ბოლომდე ვერ მოგვცა. ქვეყანაში მიმზიდველი საინვესტიციო გარემოსა და საინვესტიციო ინსტიტუტების არარსებობის შემთხვევაში ჯერ კიდევ დაბალ დონეზეა საიმედო ინვესტორის შერჩევის საკითხი, რამაც ბევრი გაუგებრობა გამოიწვია ცალკეულ მსხვილ ობიექტებზე. ახალი მეპატრონეების დიდმა ნაწილმა სათანადო საინვესტიციო სახსრებისა და საბაზრო პირობებში საქმიანობის გამოცდილების უქონლობის გამო ვერ შეძლო საწარმოების ამოქმედება. მთელი რიგი პოსტპრივატიზებული ობიექტების ინვესტორების მიერ არ სრულდება მათზე დაკისრებული საკონკურსო პირობების როგორც ხარისხობრივი ისე რაოდენობრივი ასპექტები. განსაკუთრებით არაერთგვაროვანი სურათია შექმნილი სამრეწველო დარგის სხვადასხვა საწარმოებში მათი საკუთრების ფორმის ტრანსფორმაციის შემდეგ. განსაკუთრებით მწვავედ დგას სახელმწიფოს ხელში დარჩენილი ქონების მართვის საკითხი. იგი უკავშირდება ახალ საბაზრო ურთიერთობების, თანამედროვე მენეჯმენტის დანერგვას, რაც ჩვენში ასე მძიმედ მიმდინარეობს. ჯერ კიდევ რეალურად არ ამოქმედებულა კანონი „გაკოტრების საქმეთა წარმოების შესახებ“, რაც ხელს უწყობს საწარმოთა ხელმძღვანელების უმოქმედობას წარმოების დროულად ამუშავებისა და მისი განვითარების საქმეში. ამრიგად, პრივატიზების პროცესისა და მისი ხელშემწყობი გარემოს სამართლებრივი ბაზა მიღებული გამოცდილების საფუძველზე სერიოზულ დახვეწასა და გადამუშავებას საჭიროებს რაც შეიძლება მოკლე ვადაში, რადგან უახლოესი ამოცანაა – სერიოზული სტრატეგიული დანიშნულების ობიექტების პრივატიზება. მთლიამობაში კი, მიუხედავად სახელმწიფო ქონების ტრანსფორმაციის პროცესში დაშვებული რიგი ნეგატიური მომენტებისა, მოხერხდა მთავარი მიზნის მიღწევა – გეგმური ეკონომიკის დემონტაჟი და კერძო საკუთრების ინსტიტუტის ჩამოყალიბება, რაც სახელმწიფო საკუთრების კერძო საკუთრებად ტრანსფორმირების გზით განხორციელდა. ამდენად, პრივატიზების პროცესი ქვეყანაში მიმდინარე ეკონომიკური რეფორმის განხორციელების ერთ-ერთ პოზიტიურ მიმართულებად უნდა მივიჩნიოთ. ცალკე სფეროდ უნდა მივიჩნიოთ ბუნებრივი რესურსებისადმი, როგორც სახელმწიფო საკუთრებისადმი, დამოკიდებულება. აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საინვესტიციო კლიმატის გაჯანსაღების ამოცანა. უკანასკნელი პირველ რიგში მოიცავს სალიცენზიო სამსახურების სრულყოფის აუცილებლობას. ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკით ხაზი ესმება სალიცენზიო სამსახურების სათანადო დარგების მართვის სისტემებში მოქცევის აუცილებლობას. ამ გზით მკვეთრად ამაღლდება პროფესიონალიზმის დონე ბუნებრივი რესურსებისადმი დამოკიდებულების სფეროში და გამოიკვეთება ბუნებრივი რესურსების ბლოკის მნიშვნელობა ქვეყნის ეკონომიკაში. სასარგებლო წიაღისეულის სახეობებისადმი დამოკიდებულება ხორციელდება დარგთაშორისი კავშირების ბაზაზე. ამ სფეროს შემადგენელი რგოლებია: გეოლოგიურ-საძიებო წარმოება; მომპოვებელი, გადამამუშავებელი და პროდუქციის სახეობათა მწარმოებელი დარგები; პროდუქციის მარეალიზებელი სისტემები. 2.5. მეწარმეობის განვითარება უკანასკნელი შვიდი წლის მანძილზე რეგისტრირებულ საწარმოთა რაოდენობა დაახლოებით 7- ჯერ გაიზარდა. რეგისტრირებულ საწარმოთა მთლიანი რაოდენობიდან (64 000 ერთეულზე მეტი) 84,4% კერძო პირთა საკუთრებაა და მხოლოდ 8,2% სახელმწიფო სექტორს მიეკუთვნება. შესაბამისად, იზრდება კერძო სექტორში შექმნილი დოვლათის წილი. სამეწარმეო საქმიანობით დაკავებული ყველა სახის საკუთრებისა და ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმის მსხვილ, საშუალო და მცირე საწარმოებში დასაქმებული პერსონალის 51,6% ეკონომიკის არასახელმწიფო სექტორს მიეკუთვნება, რომლის წილადაც გამოშვებული საქონლისა და მომსახურების 53,8% მოდის. 12

სამეწარმეო გარემო დღეს გარკვეულწილად უზრუნველყოფილია აუცილებელი, თანამედროვე ცივილიზებული კანონმდებლობით და შესაბამისი ქვენორმატიული აქტებით. „მეწარმეთა შესახებ“ კანონთან ერთად ამ თვალსაზრისით აღსანიშნავია „სამეწარმეო საქმიანობის ლიცენზირების შესახებ“ კანონის მიღება, რაც ხელს უწყობს ლიცენზირების სფეროს მოწესრიგებას, მისი გამჭვირვალობისა და სამეწარმეო საქმიანობის ხელშემწყობი გარემოს გაძლიერებას. განსაკუთრებული მნიშვნელობა საქართველოში სამეწარმეო საქმიანობის ხელსეწყობის მიმართულებით მსოფლიო თანამეგობრობის, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და ცალკეული დონორი სახელმწიფოების მხრიდან გაწეულ დახმარებას ენიჭება. 1996 წელს მოხდა საქართველოს პარლამენტის მიერ ევროპის რეკონსტრუციისა და განვითარების ბანკსა და საქართველოს მთავრობას შორის ხელმოწერილი ხელშეკრულების რატიფიცირება, რამაც შესაძლებელი გახადა მცირე და საშუალო საწარმოთა დაკრედიტების გრძელვადიანი საკრედიტო პროექტის განხორციელების დაწყება. ასევე აღსანიშნავია ტასისის მიერ დაფინანსებული რეგიონული სოფლის მეურნეობის რეფორმის პროექტი, რაც ფერმერული მეურნეობებში პროდუქციის წარმოება-გადამუშავების ხელშეწყობას მოხმარდა. მნიშვნელოვან დახმარებას სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის შეძენაში ქართველ გლეხობას იაპონიაც უწევს. საბაზრო ეკონომიკის დამკვიდრების საქმეში მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების სხვა აუცილებელ პირობებთან ერთად საჭიროა საბანკო სისტემის დონის ამაღლებაც. ამ მხრივ საინტერესო აქტი განხორციელდა გერმანელ პარტნიორებთან ერთად ოთხი ქართული ბანკის მონაწილეობით ერთობლივი მიკროსაფინანსო ბანკის დაფუძნების სახით, რომლის საწესდებო კაპიტალი 5 მლნ. ლარს შეადგენს და მოემსახურება მცირე და საშუალო სექტორის კერძო მეწარმეებს. უცხოეთის ბანკების (EBRD, TACIS, KEW, საბერძნეთის კომერციული ბანკი, ევრობანკი, მსოფლიო ბანკი) მიერ საქართველოს ბანკებში გახსნილი საკრედიტო ხაზის მეშვეობით 2000 წლის 1 ივლისისათვის გაცემული სესხების მოცულობამ 53.5 მლნ. ლარი შეადგინა, რომლის 95,1 პროცენტი მცირე და საშუალო ბიზნესზე მოდის, აქედან 7,3 პროცენტი – მრეწველობაზე, 24,2 პროცენტი – სოფლის მეურნეობასა და გადამმუშავებელ მრეწველობაზე, 6,9 პროცენტი – მომსახურებაზე, ხოლო დარჩენილი ნაწილი კომერციულ თუ სხვა სახის სამეწარმეო საქმიანობაზე. საქართველოში მცირე ბიზნესის განვითარებას მნიშვნელოვნად ხელს უწყობს 2000 წელს მცირე საწარმოთა საკოორდინაციო საბჭოსა და მცირე საწამოთა განვითარებისა და ხელშეწყობის ცენტრის შექმნა. ყოველივე ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, ქვეყანაში მეწარმეობის განვითარების მასშტაბები ჯერ კიდევ არ შეესაბამება რეალურ შესაძლებლობებს. ამასთან, ინვესტიციების მოზიდვას შესაბამისი მასტიმულირებელი გარემო სჭირდება, რომლის უმთავრეს პირობას ქვეყნის სტაბილურობა, კანონის უზენაესობა და ამ საფუძველზე საკუთრების მყარი გარანტიების არსებობა წარმოადგენს. 2.6. მრეწველობა 1990-1994 წლებში განვითარებულმა კრიზისულმა მოვლენებმა უკიდურესად უარყოფითად იმოქმედა ქვეყნის სამრეწველო კომპლექსზე. სამრეწველო პროდუქციის მთლიანი მოცულობა ათჯერ, ხოლო ქვეყნის მთლიანი შიდა მპროდუქტის დარგობრივ სტრუქტურაში მრეწველობის ხვედრითი წილი 2-ჯერ და მეტად შემცირდა. 1994 წლიდან ქვეყანაში განხორციელებულმა პოლიტიკური და ეკონომიკური სტაბილიზაციის ღონისძიებებმა განაპირობა სამრეწველო საწარმოთა ფუნქციონირებისათვის აუცილებელი მაკროეკონომიკური გარემოს თანდათანობითი გაუმჯობესება, რამაც გარკვეული პერსპექტივები შეუქმნა მრეწველობის რეანიმაციას. 1995 წლიდან შენელდა მრეწველობის დაქვეითების პროცესი, ხოლო 1996 წელს მიღწეულ იქნა და შენარჩუნებულია სამრეწველო წარმოების ზრდის დადებითი ტემპი. 1994 წლიდან განხორციელებულ იქნა რიგი მნიშვნელოვანი ღონისძიებები სამრეწველო კომპლექსში ეკონომიკური რეფორმების გატარების მიმართულებით. აქციონირებული და პრივატიზებული იქნა საწარმოთა უდიდესი ნაწილი, გაიზარდა საბაზრო ეკონომიკის პირობებში მათი დამოუკიდებელი ფუნქციონირების ხარისხი, ამაღლდა წარმოების მენეჯმენტის დონე, 13

ჩამოყალიბდა მეწარმეთა ახალი ფენა, სამრეწველო სექტორის სახელმწიფო მართვის სისტემაში წინა პლანზე წამოიწია რეგულირების ეკონომიკურმა ბერკეტებმა, მაკროეკონომიკური სამართლებრივი გარემოს ჩამოყალიბების ღონისძიებებმა. დღეისათვის მრეწველობაში ზრდის საკმაოდ მაღალი მაჩვენებლები ფიქსირდება. მიუხედავად აღნიშნული პოზიტიური შედეგებისა, მდგომარეობა ქვეყნის სამრეწველო კომპლექსში ჯერჯერობით მძიმეა. ცალკეულ დარგებში საწარმოო სიმძლავრეები მხოლოდ 5-10 პროცენტითაა დატვირთული. საწარმოთა მნიშვნელოვანი ნაწილი უმოქმედოა, ან მინიმალურ დონეზე ფუნქციონირებს. პერმანენტულად მცირდება სამრეწველო სექტორში დასაქმებულ მუშაკთა საშუალო სიობრივი ოდენობა, 1990 წელთან შედარებით იგი 5-ჯერ და მეტად შემცირდა. შიდა და საგარეო ბაზრის დაკარგვის, საბრუნავი საშუალებების მწვავე დეფიციტის, საბანკო კრედიტებისადმი მიუწვდომლობის, უიმედო კრედიტორული დავალიანებების, წარმოების რესტრუქტურიზაციის, რეკონსტრუქციისა და კონკურენტუნარიანი პროდუქციის ათვისებისათვის საჭირო სახსრების უქონლობის, მენეჯმენტის დაბალი დონის, ბაზრის კონიუქტურის ცოდნის, განვითარების სტრატეგიის უქონლობის გამო პრაქტიკულად კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა ქვეყანაში მსუბუქი, ხე-ტყის გადამამუშავებელი და ავეჯის მრეწველობის, ჩარხმშენებლობის, სასოფლო- სამეურნეო და სატრანსპორტო მანქანათმშენებლობის, ხელსაწყოთმშენებლობის, ელექტროტექნიკური, ელექტრონული, თავდაცვის მრეწველობისა და რიგი სხვა წამყვან საწარმოთა შემდგომი მუშაობის პერსპექტივები. მრეწველობაში უცხოელი ინვესტორების დაინტერესება ჯერჯერობით მხოლოდ ქვეყნის სანედლეულო რესურსებთან დაკავშირებული საწარმოებით შემოიფარგლება. სამრეწველო პროდუქციის ექსპორტში დიდი ხვედრითი წილი უკავია ბუნებრივ რესურსებსა (წიაღისეული, ხე- ტყე) და ჯართს, რაც ქვეყნის ინდუსტრიალიზაციის დაბალ დონეზე მიუთითებს და სერიოზულ საშიშროებას უქმნის ქვეყნის ეკონომიკურ უსაფრთხოებას. ჯერ კიდევ მნიშვნელოვანია ფარული ეკონომიკის ნეგატიური ზემოქმედება როგორც საბიუჯეტო შემოსავლების მობილიზების, ასევე სამრეწველო საწარმოთა ეფექტიანი ფუნქციონირების თვალსაზრისით. დღეისათვის აღურიცხავი სამრეწველო პროდუქციის ხვედრითი წილი სამეწარმეო სექტორში 40-50 პროცენტს შეადგენს. ქვეყნის მრეწველობის ამოქმედების, მისი ახალი გეოპოლიტიკური ვითარების მოთხოვნების შესაბამისად გარდაქმნის, საბაზრო ეკონომიკის პირობებში სტაბილური ფუნქციონირებისა და განვითარების უზრუნველყოფის ამოცანა რიგი მნიშვნელოვანი პრობლემების გადაჭრას საჭიროებს. ამ მიმართულებით დღეისათვის შემუშავებული და მთავრობის მიერ სამოქმედოდაა მიღებული სამრეწველო პოლიტიკის კონცეფცია და მრეწველობის ცალკეული დარგების სტრატეგიული განვითარების მიმართულებები, რომელიც საფუძვლად უდევს მრეწველობის სექტორში განსახორციელებელი ახლო, საშუალო და გრძელვადიანი პროგრამების შემუშავება-რეალიზაციას. 2.7. ენერგეტიკა უკანასკნელი 10 წლის მანძილზე საქართველოს სათბობ-ენერგეტიკულ კომპლექსში მძიმე მდგომარეობა შეიქმნა, რასაც ორი მთავარი ფაქტორი განაპირობებს. პირველი – საკუთარი მოპოვების სათბობ-რესურსების სრული უკმარისობა, რომელიც საქართველოს მემკვიდრეობით დარჩა გეგმური ეკონომიკის დაშლის შემდეგ მეორე – მომხმარებლებზე მიწოდებული ელექტროენერგიის რეალიზაციის სფეროში არგადახდები, რამაც ხელი შეუწყო ელექტროენერგეტიკული დარგის ფინანსურ დესტაბილიზაციას. 1989 წელთან შედარებით ენერგიის საერთო მოხმარება შემცირებულია საშუალოდ 4,3 ჯერ, ხოლო ისეთი მნიშვნელოვანი რესურსების მოხმარება, როგორიც არის ბუნებრივი აირი, ნავთობპროდუქტები და ელექტროენერგია – შესაბამისად 6; 3,5 და 2,4-ჯერ. აღნიშნული ორი მთავარი ფაქტორის გარდა, ენერგეტიკაში შექმნილია სხვა სირთულეებიც, რომელთა უმეტესი ნაწილი დაკავშირებულია მემკვიდრეობით შემორჩენილი გეგმური ეკონომიკის გარდაქმნის პროცესებთან. მიუხედავად იმისა, რომ ენერგეტიკული სექტორი სამთავრობო პოლიტიკის მუდმივი ყურადღების ცენტრშია, ჯერ-ჯერობით ვერ მოხერხდა მისი საბაზრო 14

პრინციპებზე გარდაქმნა, ვერტიკალურად ინტეგრირებული ენერგეტიკული სტრუქტურების და მათი ბაზისის ჰორიზონტალურ კავშირებზე ტრანსფორმაცია. ენერგეტიკის სფეროში ჰიდრორესურსებისა და სხვა წყაროების გვერდით მნიშვნელოვან ადგილს დაიჭერს ნახშირები (კერძოდ ტყიბული-შაორის ნახშირის საბადოს ბაზაზე მშენებარე თბოელექტროსადგური) და აგრეთვე თერმული წყლები, სათანადო კონცეპტუალური დებულებები თავს მოიყრის ქვეყნის მინერალურ-რესურსული პოლიტიკის (კონცეფციის) პროექტში. 2.8. აგრარული სექტორი მიწის კერძო საკუთრებაში გადაცემით და სასოფლო-სამეურნეო საწარმოთა რეორგანიზაციით დაიწყო საბაზრო ეკონომიკურ ურთიერთობათა დამკვიდრება. 1040 ათას კომლს– კერძო საკუთრებაში გადაეცა 762 ათასი ჰექტარი სასოფლო სამეურნეო სავარგული. მოსახლეობის საკუთრებაშია არსებული ინტენსიური სავარგულების (სახნავი და მრავალწლიანი კულტურებით დაკავებული მიწები) 58 პროცენტი. 44 ათასმა კომლმა იჯარით აიღო 322 ათასი ჰექტარი სასოფლო- სამეურნეო სავარგული. რეფორმის დაწყებამდე ქვეყანაში არსებული 1672 საზოგადოებრივი მეურნეობის ბაზაზე შეიქმნა იურიდიული სატატუსის მქონე საკუთრების სხვადასხვა ფორმის საწარმოები. ამჟამად 2500-მდე კერძო სამართლის იურიდიული პირის სხვადასხვა ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმის სასოფლო-სამეურნეო საწარმოა რეგისტრირებული. ქვეყნის აგრარული სექტორის რეფორმირების მიზნით შემუშავებული და მიღებულია 12-ზე მეტი საქართველოს კანონი, რაც დაწყებული რეფორმის გაგრძელებისა და საბაზრო ეკონომიკური გარემოს ფორმირების საფუძველი გახდა. საქართველოს მთავრობა, მსოფლიო ბანკისა და სოფლის მეურნეობის განვითარების საერთაშორისო ფონდის დახმარებით ახორციელებს სოფლად საკრედიტო კავშირების ჩამოყალიბებისა და მათი განვითარებისათვის ხელშეწყობის პროექტს. დღეისათვის უკვე თითქმის ყველა რაიონში ჩამოყალიბებულია და ფუნქციონირებს 120-ზე მეტი საკრედიტო კავშირი, რომელთა მიზანიც სოფლად სამეწარმეო საქმიანობისათვის ხელშეწყობაა. 1999 წლის სოფლის მეურნეობის მთლიანი პროდუქციის მოცულობამ 2650 მლნ ლარი შეადგინა, რაც 23 პროცენტით აღემატება 1995 წლის შესაბამის მაჩვენებელს. 1999 წლისათვის ქვეყანაში დაახლოებით 670 ათასი საკომლო მეურნეობაა აღრიცხული. აღსანიშნავია ის, რომ სოფლის მეურნეობის მთლიანი პროდუქციაში იზრდება საკომლო მეურნეობების და მცირდება სასოფლო- სამეურნეო საწარმოების ხვედრითი წილი. ასე მაგალითად, 1990 წელს სოფლის მეურნეობის მთლიანი პროდუქციის 52 პროცენტი სასოფლო-სამეურნეო საწარმოებზე მოდიოდა, 48 პროცენტი საკომლო მეურნეობებზე. 1999 წლის შედეგებით კი ქვეყნის ეკონომიკის უმსხვილეს დარგში – სოფლის მეურნეობაში – არაფორმალური სექტორის ხვედრითი წილი სოფლის მეურნეობის მთლიან პროდუქციაში დაახლოებით 90 პროცენტს უდრის. 1999 წელს 1995 წელთან შედარებით მარცვლეულის წარმოება 51 პროცენტით გაიზარდა. მეჩაიობაში რეაბილიტირებულია 22 ათასი ჰა ჩაის პლანტაცია, ამოქმედდა 44 ჩაის ფაბრიკა, დასაქმდა 60 ათასამდე კაცი, გაიზარდა ჩაის ფოთლის წარმოება. მნიშვნელოვანი საექსპორტო პოტენციალი გააჩნია ასევე მევენახეობა-მეღვინეობას, შექმნილია 23 სანერგე მეურნეობა-ამხანაგობა, გაშენებულია 2000 ჰექტარამდე თხილის პლანტაცია. 1995-1999 წლებში 30 პროცენტიდან 26 პროცენტამდე შემცირდა იმ კომლთა ხვედრითი წილი, რომელთაც არ ჰყავთ პირუტყვი. ამასთან 1999 წელს 1995 წელთან შედარებით გაიზარდა მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის სულადობა 9%-ით, რძის წარმოება – 39% და კვერცხის – 45%-ით. ამასთან, აგრარულ სექტორში მრავალი მწვავე პრობლემა დაგროვდა: ეცემა ნიადაგის ნაყოფიერება, არ ხდება მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის განახლება, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოება გლეხურ (ფერმერულ) და მოსახლეობის პირად დამხმარე მეურნეობებში ძირითადად ხელით შრომაზეა დაფუძნებული, რაც უარყოფითად მოქმედებს პროდუქციის წარმოების მასშტაბებსა და ეფექტიანობაზე, გაღრმავდა სოფლის მეურნეობის პროდუქციის სარეალიზაციო და მისი წარმოებისათვის საჭირო მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებებისა და მომსახურების ფასებს შორის დისპარიტეტი, ძალზე ნელი ტემპით ინერგება დარგის ტექნიკურ- 15

სარემონტო მომსახურების ახალი ფორმები. არ შექმნილა მიწათმოქმედების მეცნიერულად დასაბუთებული სისტემა, წლების მანძილზე ექსპლუატაციის გარეშე დარჩენის შედეგად ეკალ- ბარდებით დაიფარა და გატყევდა ჩაის პლანტაციებისა და ზოგიერთი სხვა სახის მრავალწლიანი ნარგავების გარკვეული ნაწილი, უსახსრობის გამო სარწყავი და სადრენაჟო სისტემების მნიშვნელოვანი ნაწილის მწყობრიდან გამოსვლის შედეგად ადგილი აქვს მელიორირებული მიწების განმეორებით დაჭაობების, დამლაშებისა და მწყობრიდან გამოსვლის ფაქტებს და სხვა. სასოფლო სამეურნეო პროდუქციის წარმოებას აფერხებს აუცილებელი– მატერიალურ ტექნიკური საშუალებების შეძენისათვის საჭირო საბრუნავი სახსრების უქონლობა. მოუგვარებელია მინერალური სასუქების, მცენარეთა დაცვის ქიმიური საშუალებებით უზრუნველყოფის, წარმოებული პროდუქციის რეალიზაციის და სხვა საკითხები. აგრარულ სექტორში არ მოქმედებს დაზღვევის სისტემა, რაც განსაკუთრებით უარყოფითი შედეგების მომტანია კლიმატური შოკების ფონზე. 2.9. ტრანსპორტი, კომუნიკაციები და სამშენებლო კომპლექსი 1) ტრანსპორტი. სატრანსპორტო სისტემის რებილიტაციის პროცესი ჯერ კიდევ 1995-1996 წლებში დაიწყო. მაშინ მთავარი იყო სატრანსპორტო დარგებისა და მათი ინფრასტრუქტურის აღდგენის ამოცანა. ამ თვალსაზრისით უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა სატრანსპორტო დარგებში განხორციელებულ პოლიტიკაში პრიორიტეტების ცვლილებამ. კერძოდ, თუ რეფორმამდელ პერიოდში საქონელნაკადების ძირითადი მარშრუტი ჩრდილოეთ-სამხრეთის მიმართულებით მიედინებოდა, დამოუკიდებელი საქართველოს მთავარ პრიორიტეტად დასავლეთ-აღმოსავლეთის მარშრუტი გახდა. ასეთმა რეორიენტაციამ საქართველოს გეოპოლიტიკური მდებარეობის უპირატესობათა მაქსიმალური გამოყენების საფუძველი მოამზადა. პრიორიტეტების ცვლილების ფონზე შესაძლებელი გახდა თავდაპირველად სატრანსპორტო სისტემის დაშლისა და სტაგნაციის დაძლევა, ხოლო რეფორმების შემდგომ ეტაპზე (1996 წლიდან) – მისი დაჩქარებული განვითარება. დაიწყო დარგის კრიზისამდელი მდგომარეობის აღდგენა. კერძოდ, უკვე 1998 წელს გადატანილ ტვირთთა მოცულობამ 1998 წლის დონის 42%-ს მიაღწია. ეს პროცესი მშპ-ის სტრუქტურაშიც აისახა: 1996 წელს აღნიშნულ დარგებში მშპ-ის მხოლოდ 5% იქმნებოდა, 1999 წელს ამ მაჩვენებელმა მშპ-ის 9,4% შეადგინა, ხოლო 2000 წლის პირველ ნახევარში კი 10,2%-ს მიაღწია. ასევე იზრდება რკინიგზით გადატანილი ტვირთების მოცულობა, სადაც წლიური ზრდის ტემპი საშუალოდ 20-30%-ს აღწევს. პარალელურად უმჯობესდება რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობის მუშაობის ხარისხობრივი მაჩვენებლებიც. დადებითი ეკონომიკური მაჩვენებლებით ხასიათდება საავტომობილო ტრანსპორტით მომსახურებაც – ტვირთზიდვის მოცულობამ 2000 წლის შვიდ თვეში 10 მლნ ტონას გადააჭარბა და მისმა ზრდამ გასული წლის შესაბამის პერიოდთან 21,2 პროცენტი შეადგინა. ქვეყნის სატრანსპორტო საშუალებათა გამოყენების ეფექტიანობის ამაღლება გარკვეულწილად დამოკიდებულია საქართველოს ტერიტორიაზე გამავალი ევრაზიის სატრანსპორტო დერეფნის ქმედითუნარიანობაზე. ამ მიმართულებით უკვე განხორციელებულია არაერთი მეტად მნიშვნელოვანი ღონისძიება. იზრდება ბაქო-თბილისი-სუფსის ნავთობსადენის დატვირთვა, რომლის მეშვეობითაც თუ 1999 წელს გადატანილი იქნა სულ 3,2 მლნ ტონა აზერბაიჯანის ადრეული ნავთობი, 2000 წლის იანვარ-ივლისის თვეში სუფსის ტერმინალიდან უკვე გაგზავნილია 2,4 მლნ ტონა ნავთობი. ევრაზიის დამაკავშირებელი სატრანსპორტო დერეფნის მეშვეობით საერთაშორისო ტვირთზიდვის საქართველოსათვის ხელსაყრელი ვითარების ჩამოყალიბებისათვის სხვა პირობებთან ერთად აუცილებელია საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი საავტომობილო გზები. ამ მიზნით ხორციელდება საქართველოს საავტომობილო გზების რეაბილიტაციისა და მოდერნიზაციის საპრეზიდენტო პროგრამა, რის შედეგად შესაძლებელი გახდა საქართველოს რიგი რაიონების ცენტრალურ რეგიონთან უმოკლესი მარშუტით დაკავშირება და ამავე დროს ეს გზები

16 მნიშვნელოვან როლს შეასრულებენ ევროპა-კავკასია-აზიის სატრანსპორტო დერეფნის სამხრეთის მიმართულებით განვითარებაშიც. 2) კომუნიკაციები. უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა საქალაქო და სარაიონო, საქალაქთაშორისო სატელეფონო კავშირები, საქართველოს ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის გადაცემათა მიღების ხარისხი. განხორციელდა არსებული ქსელების რეკონსტრუქცია და ახალი კერძო ქსელების შექმნა, ფუნქციონირებს მობილური სატელეფონო ქსელი. გარკვეულწილად გაუმჯობესდა საფოსტო მომსახურება. გრძელდება ტრანს-აზია-ევროპის ბოჭკოვან-ოპტიკური საკაბელო მაგისტრალის მშენებლობა, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს საქართველოს ტელეკომუნიკაციების სისტემის და საერთაშორისო სატრანზიტო საკაბელო მაგისტრალის ჩართვა ტელეკომუნიკაციის გლობალურ სატელეფონო ქსელში. ამასთან, კავშირგაბმულობის უფრო მაღალი ტემპებით განვითარებას აფერხებს დარგში ჯანსაღი კონკურენტული გარემოს არასაკმარისი განვითარება. 3) სამშენებლო კომპლექსი. 1991-1993 წლებში ფაქტობრივად შეწყდა სამშენებლო კომპლექსის ფუნქციონირება, მინიმუმამდე დაეცა კაპიტალური დაბანდებების მოცულობები, გაიძარცვა და განადგურდა სამშენებლო ინდუსტრიის საწარმოთა მატერიალური ბაზა. 1994 წლიდან ანტიკრიზისული პროგრამით გათვალისწინებულ ღონისძიებათა რეალიზიის კვალობაზე, რაც დაკავშირებული იყო საბაზრო ეკონომიკის ფორმირებისათვის სათანადო საკანონმდებლო ბაზის შექმნასთან, სახელმწიფო ქონების პრივატიზაციის ტემპების დაჩქარებასთან და აქედან გამომდინარე საკუთრებითი ფორმების ტრანსფორმაციასთან, კაპიტალურ მშენებლობაში კვლავ წარმოჩინდა განვითარების დადებითი ტენდენციები. კერძოდ, მათ საერთო მოცულობაში სახელმწიფო ცენტრალიზებული კაპიტალურ დაბანდებათა წილი მნიშვნელოვნად მცირდება, შესაბამისად იზრდება კაპიტალწარმომქმნელი უცხოური ინვესტიციების ხვედრითი წილი, რომელმაც 1998 წელს 78,3% შეადგინა (მაშინ, როცა 1995 წელს ეს მაჩვენებელი მხოლოდ 3,3%-ს უდრიდა), რაც ქვეყანაში საინვესტიციო გარემოს თანდათანობით გაჯანსაღებაზე მიუთითებს. იზრდება საკუთარი ინვესტიციების დონეც. კერძოდ, 1994-1999 წლებში საექსპლოატაციოდ გადაეცა 810 ათასი, მათ შორის მოსახლეობის სახსრებით – 686 ათასი კვადრატული მეტრი საერთო ფართის საცხოვრებელი სახლები, რაზედაც გამოყენებულ იქნა კაპიტალური დაბანდებები 200 მლნ ლარზე მეტი ოდენობით. რეფორმების საკანონმდებლო უზრუნველყოფის მიზნით მიღებული იქნა კანონები „არქიტექტორული საქმიანობის შესახებ“, „არქიტექტორულ-სამშენებლო საქმიანობაზე სახელმწიფო ზედამხედველობის შესახებ“, „მშენებლობის პროექტირების სახელმწიფო კომპლექსური ექსპერტიზისა და დამტკიცების შესახებ“. დამუშავდა საქართველოს საბინაო-კომუნალური მეურნეობის რეფორმის კონცეფცია და წყალმომარაგება-კანალიზაციის სისტემების სანიტარიულ- ტექნიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების ღონისძიებების პროგრამა 1999-2005 წლებისათვის. მნიშვნელოვანი პროგრესის მიუხედავად, სამშენებლო კომპლექსში ძალზე დაბალია არსებული სიმძლავრეების გამოყენების დონე, გრძელდება კვალიფიციური კადრების ქვეყნის ტერიტორიიდან გადინების პროცესი. დარგის შემდგომი ეფექტიანი ფუნქციონირებისათვის აუცილებელია სათანადო საკანონმდებლო და ნორმატიული აქტების შემუშავებისა და არსებულის სრულყოფა, დემონოპოლიზაციის პროცესის დაჩქარება, მცირე ბიზნესის განვითარებისათვის ხელსაყრელი პირობების შექმნა. 2.10. საგარეო-ეკონომიკური ურთიერთობები, თანამშრომლობა საერთაშორისო ეკონომიკურ ორგანიზაციებთან საბაზრო ეკონომიკასა და თავისუფალი ვაჭრობის პრინციპებზე გადასვლის პროცესში საქართველოს მთავრობამ განახორციელა მთელი რიგი ღონისძიებები, რომელთა მიზანიც იყო საქართველოს ეკონომიკის მსოფლიო ეკონომიკაში ინტეგრაციის დაჩქარება. საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებმა, კერძოდ, საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა, მსოფლიო ბანკმა, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკმა მნიშვნელოვანი დახმარება აღმოუჩინეს საქართველოს 1992-1993 წლებში გადატანილი მძიმე კრიზისის შემდგომ ეკონომიურ 17

გაჯანსაღებაში. გარდაქმნების მთელს პერიოდში აღნიშნულ ორგანიზაციებთან მჭიდრო თანამშრომლობით საქართველოს მთავრობა ახორციელებდა და დღესაც ახორციელებს მნიშვნელოვან მაკროეკონომიკურ, სტრუქტურულ, ინსტიტუციონალურ და სამართლებრივ რეფორმებს. ფართოვდება ურთიერთობები მსოფლიოს კერძო სექტორთან: იმის მიუხედავად, რომ დღეისათვის უცხოური ინვესტიციების მოცულობა ქვეყანაში არც თუ მაღალია, ეკონომიკური სტაბილურობის განმტკიცებისა და მნიშვნელოვანი დემოკრატიული და ეკონომიკური რეფორმების განხორციელების ფონზე ინვესტორები საქართველოს მიმართ კვლავაც მზარდ ინტერესს იჩენენ. საქართველოს კანონმდებლობა უზრუნველყოფს ყველა ინვესტორის თანაბარ უფლებებს, მათ მთლიან და უპირობო დაცვას. საქართველოში უცხოური კაპიტალის წახალისების მიზნით მრავალ სახელმწიფოსთან დაიდო შეთანხმებები ინვესტიციების ურთიერთწახალისებისა და დაცვის (23 ქვეყანა), ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილებისა და შემოსავლებსა და ქონებაზე გადასახადების გადაუხდელობის აღკვეთის (11 ქვეყანა), აგრეთვე სავაჭრო-ეკონომიკური თანამშრომლობის (30 ქვეყანა) თაობაზე. 2000 წლის 14 ივნისს საქართველო ოფიციალურად გახდა მსო-ს სრულუფლებიანი წევრი. ხელსაყრელმა სტრატეგიულიმა მდებარეობამ საქართველო ისტორიული „აბრეშუმის გზის“ აღდგენისაკენ მიმართული ძალისხმევის ცენტრში მოაქცია. კავკასიის, კასპიის აუზისა და ცენტრალური აზიის რეგიონების ეკონომიკის ზრდის, იაპონიას, ჩინეთს, ინდოეთსა და ევროპას შორის ეკონომიკური ურთიერთობების გაფართოების, რეგიონის რესურსების ათვისების ზრდის პარალელურად, იქმნება უძველესი „აბრეშუმის გზის“ აღორძინების შესაძლებლობა. ეს პროცესი სამი ძირითადი მიმართულებით განვითარდება: ევროპა-კავკასია-აზიის სატრანსპორტო დერეფანი (TRACECA), ტრანსკავკასიური სტრატეგიული ენერგეტიკული დერეფანი და ტრანსკავკასიური სატელეკომუნიკაციო ქსელი. ამ კონტექსტში აღსანიშნავია ის მნიშვნელოვანი შედეგები, რომლებიც უკვე მიღწეულია: • საქართველოს სარკინიგზო ხაზების გაუმჯობესების კვალობაზე აზერბაიჯანის გავლით ყაზახეთის ნავთობის საქართველოში, ბათუმის პორტზე გადაზიდვა; • აზერბაიჯანი-საქართველოს შემაერთებელი ახალი „წითელი ხიდის“ აშენება და ძველი ისტორიული ხიდის რეკონსტრუქციის დასრულება; • ბათუმში საბორნე გადასასვლელისა და ფოთში სარკინიგზო საბორნე გადასასვლელის აშენება; • თბილსის მთავარი აეროპორტის მოდერნიზაციის დასრულება და მისი ტვირთბრუნვის მნიშვნელოვანი გაზრდა; • საქართველოს, აზერბაიჯანს, უზბეკეთსა და თურქმენეთს შორის შეთანხმების მიღწევა მათ ტერიტორიაზე გამავალ საქონელზე ტარიფების შემცირების თაობაზე. ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა საქართველოს საშუალებას აძლევს შესრულოს ნავთობისა და გაზის ტრანსპორტირების ერთ-ერთი მთავარი დერეფნის როლი (იხ. ცხრილი 6). ცხრილი 6

მილსადენი გამტარუნარიანობა სიგრძე ბაქო-სუფსა (მოქმედი) 5 მლნ ტ/წელიწადში 820 კმ ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანი 50 მლნ ტ/წელიწადში 1730 კმ (პროექტი) ტრანსკასპიური გაზსადენი 16 მლრდ ტ/წელიწადში 1210 კმ (პროექტი) საქართველო სულ უფრო აქტიურად მონაწილეობს საერთაშორისო ვაჭრობაში. თუმცა ამ მიმართულებით ჯერ კიდევ მრავალი პრობლემა არსებობს, რაც პირველ რიგში, საგარეო ვაჭრობის სექტორის ქრონიკული დისბალანსით გამოიხატება (იხ. ცხრილი 7). ცხრილი 7 18 წლები 1996 1997 1998 1999 საქართველოს ექსპორტი (% მშპ-თან) 13,3 15,5 15,4 23,0 საქართველოს იმპორტი (% მშპ-თან) 32,3 41,9 41,9 41,1 ექსპორტ-იმპორტის სალდო (მლნ აშშ დოლ) -488 -703,7 -693,3 -381 1999 წლიდან ქვეყანაში გამოიკვეთა დადებითი ტენდენცია საგარეო ვაჭრობაში, რაც საქონლის იმპორტთან შედარებით ექსპორტის წინმსწრები ტემპებით ზრდაში გამოიხატება. მაგალითად, 1999 წლის ექსპორტის ზრდის ტემპმა 126,8 პროცენტი შეადგინა, მაშინ როცა იმპორტი 29,5 პროცენტით იქნა შემცირებული, ხოლო 2000 წლის 7 თვეში ექსპორტი 57,5 პროცენტითაა გაზრდილი იმპორტის 8,1 პროცენტიანი ზრდის პირობებში. ყოველივე ამის შედეგად სახეზეა საგარეო სავაჭრო ბრუნვის უარყოფითი სალდოს შემცირების და საბოლოო ჯამში ქვეყნის საგადასამხდელო ბალანსის გაუმჯობესების ტენდენციები. ამასთან, საქონლის ექსპორტის სასაქონლო სტრუქტურაში მნიშვნელოვანი დადებითი ძვრები არ მომხდარა. ასევე თითქმის უცვლელია იმპორტის ძირითადი სასაქონლო შემადგენლობაც,– კერძოდ, 1999 წლის მონაცემებით, იმპორტის შენმადგენლობაში კვლავ მნიშვნელოვანია ენერგორესურსების (მთელი იმპორტის დაახლოებით 21 პროცენტამდე), სამკურნალო საშუალებების (6,8 პროცენტი), მსუბუქი ავტომობილების (6,1 პროცენტი), სიგარებისა და სიგარეტების (5,7 პროცენტი), ფქვილის (2,5 პროცენტი), ხორბლის (2,4 პროცენტი) და სხვა სასაქონლო ჯგუფების ხვედრითი წილი. 1998–1999 წლებში საქართველოს 10 ძირითად სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნიდან უცვლელი იყო 8 ქვეყანა (რუსეთი, თურქეთი, აშშ, გერმანია, აზერბაიჯანი, უკრაინა, იტალია, დიდი ბრიტანეთი). საქართველოს სავაჭრო ბრუნვამ 1999 წელს დსთ-ის ქვეყნებთან მთელი სავაჭრო ბრუნვის 40 პროცენტზე მეტი შეადგინა. ამასთან, ამ ქვეყნებიდან იმპორტი 2-ჯერ და მეტად აღემატება ამ ქვეყნებში ექსპორტის მოცულობას. აქედან გამომდინარე, დსთ-ის ქვეყნები წარმოადგენენ საქართველოში წარმოებული პროდუქციის ძირითად ბაზარს. ახალი პერსპექტივები იკვეთება საქართველოს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით, რაც სერიოზულ შესწავლას და ეფექტიან გამოყენებას მოითხოვს. მსო-ში გაწევრიანება საქართველოს ეკონომიკური განვითარების ახალი ეტაპის დასაბამად უნდა მივიჩნიოთ, რაც დაარეგულირებს საქართველოს მონაწილეობას მსოფლიო ეკონომიკის გლობალიზაციისა და სტაბილურობის უზრუნველყოფის პროცესებში. ასამოქმედებელია ისეთი მექანიზმები, როგორიცაა საქართველოს კანონმდებლობის სრულყოფა საგარეო ვაჭრობის, მომსახურებისა და ინტელექტუალური საკუთრების დაცვის სფეროში; საქართველოს საექსპორტო პროდუქციისათვის საგარეო ბაზარზე პირობების გაუმჯობესება; საქართველოსთან ვაჭრობაში დისკრიმინაციული მოქმედებების თავიდან აცილება; ვაჭრობის სფეროში წამოჭრილი საერთაშორისო სადავო საკითხების სამართლიანი და ობიექტური გადაჭრის საშუალების მიღება; საქართველოში პროგნოზირებადი საინვესტიციო გარემოს შექმნა; საქართველოს მიერ დადებული ორმხრივი და მრავალმხრივი ხელშეკრულებების ეფექტიანი ამოქმედების უზრუნველყოფა. ვაჭრობის სფეროში დადებული საერთაშორისო ხელშეკრულებების პოტენციალი სამამულო საქონლის ექსპორტის წახალისების თვალსაზრისით არასაკმარისად არის ათვისებული. კერძოდ, ექსპორტის ხელშეწყობის თვალსაზრისით არადამაკმაყოფილებლად მუშაობს საქართველოსათვის ევროკავშირის 15 ქვეყნისა და ჩეხეთის, სლოვაკეთის, კანადის, იაპონიისა და შვეიცარიის მიერ მინიჭებული პრეფერენციათა გენერალური სისტემის (GSP) ბენეფიციარის სტატუსი, რაც გარკვეულ შეღავათებს და ხელსაყრელ სავაჭრო პირობებს ითვალისწინებს. 2.11. ჩრდილოვანი ეკონომიკა ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბთა შემცირება და მის თანმდევ მანკიერ მოვლენასთან – კორუფციასთან ბრძოლის ამოცანა მიჩნეულია ქვეყანაში განხორციელებული პოლიტიკის მიმდინარე ეტაპის უმთავრეს მიმართულებად.

19 არსებული ინფორმაციით, უკანასკნელ წლებში საქართველოს მთლიანი შიდა პროდუქტის სულ მცირე 25-27% ჩრდილოვან სექტორში იწარმოება. ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბი და ფორმები მნიშვნელოვნად განსხვავდება სხვადასხვა დარგის თუ საქმიანობის სფეროსათვის. ასე, ყველაზე მოცულობითი აღურიცხავი სექტორია ვაჭრობაში (68%), სასტუმრო და რესტორნების ბიზნესში (63%), შემდეგ მოდის მრეწველობა (40%), მშენებლობა (50%), ტრანსპორტი და კავშირგაბმულობა (25%) და ა.შ. ჩრდილოვანი ეკონომიკა საქართველოში გარკვეულწილად საბჭოური სისტემის მემკვიდრეობის სახით განვითარდა, თუმცა ტრანსფორმაციის პროცესში მან გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისათვის დამახასიათებელი ახალი ნიშანთვისებებიც შეიძინა. ჩრდილოვანი ეკონომიკის არსებული მასშტაბების მთავარ განმაპირობებელ ფაქტორთაგან აღსანიშნავია: 1. გარდამავალი პერიოდისათვის დამახასიათებელი რეალობა, კერძოდ, ისეთი მძლავრი ფაქტორი, როგორიცაა პოსტკონფლიქტური ზონები და შესაბამისად, ეკონომიკური საზღვრების დაუცველობა. 2. ტოტალიტარული სისტემის იდეოლოგიური მემკვიდრეობა, ძველი მენტალიტეტის გადმონაშთები, რასაც ადგილი აქვს როგორც სახელმწიფო სტრუქტურებში, ისე კერძო სექტორშიც. 3. კორუფციასთან საზოგადოების შემგუებლობა, ჩრდილოვანი ეკონომიკის მიმართ საზოგადოების არაერთგვაროვანი დამოკიდებულება, კანონმორჩილების დაბალი დონე, რაც ართულებს ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზაციის ამოცანის მიღწევას. აღნიშნული ფაქტორების ზემოქმედების გამო დღემდე გართულებულია ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზაციისა და კორუფციასთან ბრძოლის კონკრეტული ღონისძიებების გატარება. საქართველოში ჩრდილოვანი ეკონომიკა ხელისუფლების მხრიდან პოლიტიკური ყურადღების საგანი ჯერ კიდევ 1997 წელს გახდა, რაც „ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბების შემცირების პროგრამის შემუშავების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 1997 წლის 9 ივნისის №208 განკარგულებაში აისახა. ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზებისა და მისი კრიმინალური ნაწილის აღკვეთის მიზნით 1998 წელს შეიქმნა ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზებისა და მისი მასშტაბების შემცირების პროგრამის შემმუშავებელი კომისია, დამტკიცდა ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბების შემცირების პროგრამა და შესაბამის ღონისძიებათა გეგმა. ყველა სამინისტროსა და უწყებაში შექმნილია ჩრდილოვანი ეკონომიკის წინააღმდეგ მებრძოლი კომისიები. მიღებულ იქნა საქართველოს კანონი „საჯარო სამსახურში ინტერესთა შეუთავსებლობისა და კორუფციის შესახებ“; საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით განისაზღვრა მინიმალური ხელფასის ოდენობა; დაინერგა ფიზიკურ პირთა შემოსავლების დეკლარირების სისტემა; მიღებულ იქნა კანონი „სამეწარმეო საქმიანობის ლიცენზირების შესახებ“, აგრეთვე „სასაქონლო ბირჟებისა და საბირჟო ვაჭრობის შესახებ“; დაიწყო სახელმწიფო შესყიდვების სისტემის რეფორმა; აიკრძალა ე.წ. ჩათვლების პრაქტიკა საბიუჯეტო შემოსავლების ფორმირების პროცესში; შემოღებულ იქნა აქციზური მარკები; გაძლიერდა ზედამხედველობა ვალუტის გადამცვლელ პუნქტებზე; დაიწყო რეალური ბრძოლა კონტრაბანდასთან, აგრეთვე სხვა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები. ამასთან, დაგეგმილ ღონისძიებათა არანაკლებ მნიშვნელოვანი ნაწილი ჯერ კიდევ არ არის განხორციელებული ან მათი ბოლომდე მიყვანა ფერხდება, რაც პირველ რიგში, დაბალ საშემსრულებლო დისციპლინაზე მიუთითებს. კერძოდ, ძალზე ნელი ტემპებით მიმდინარეობს საქართველოში მოქმედი ცალკეული საკანონმდებლო აქტების ურთიერთშესაბამისობის უზრუნველყოფის პროცესი. ასევე ვერ მოწესრიგდა შრომის ანაზღაურების მოქმედი სისტემა და სახელმწიფო მოხელეთა ხელფასების საკითხი; საბოლოოდ ვერ იქნა აღრიცხული ეროვნულ ეკონომიკაში დასაქმებულთა რაოდენობა; კვლავინდებურად მწვავედ დგას მაკონტროლებელი და ლიცენზიის გამცემი ორგანოების საქმიანობის კოორდინაციის, მათი ფუნქციებისა და უფლებამოსილებათა მოწესრიგების პრობლემა; ვერ მოხერხდა კონტრაბანდის დაძლევა და ფიქტიური ტრანზიტის საბოლოოდ აღმოფხვრა; კვლავ ღიად არის დატოვებული მომხმარებელთა უფლებების დაცვის ეფექტიანი მექანიზმის ამოქმედების საკითხი; არაერთგზის მიღებული

20 სამთავრობო გადაწყვეტილებების მიუხედავად, არ არის უზრუნველყოფილი მოსახლეობის ფულადი ანგარიშსწორებისას სალარო აპარატების დანერგვა და სხვ. მიმდინარე ეტაპზე საზოგადოებამ სრულად გაითვითცნობიერა არალეგალური ეკონომიკური საქმიანობის მასშტაბის შემცირებისა და კორუფციის დაძლევის აუცილებლობა, რადგან ამ ამოცანის გადაწყვეტა გაიგივებულია სახელმწიფოებრიობის გადარჩენასთან. ამიტომ პრინციპული მნიშვნელობა აქვს შემუშავებული ანტიკორუფციული პროგრამის განხორციელებას. 2.12. დემოგრაფია, ცხოვრების დონე და დასაქმება 1) დემოგრაფია. 80-იანი წლების ბოლოს საქართველოში ჩამოყალიბდა მოსახლეობის კვლავწარმოების ისეთი ტიპი, რომლისთვისაც დამახასიათებელია შობადობის დაბალი დონე, დემოგრაფიული დაბერება, მოსახლეობის ბუნებრივი მატებისა და საერთო რიცხოვნობის ზრდის დაბალი ტემპი. შობადობის დონე 1991 წლიდან კლების ტენდენციით ხასიათდება, კერძოდ თუ 1990 წელს შობადობის კოეფიციენტი 17 პრომილეს შეადგენდა 1995 წელს 11,6 პრომილე შეადგინა. 1999 წელს ეს მაჩვენებელი 8,9 პრომილემდე შემცირდა. სიკვდიალიანობის კოეფიციენტი 1999 წლისათვის 1995 წელთან შედარებით 1.0 პუნქტით არის გაზრდილი.– 1990 წელს ბუნებრივი მატება 8,6 პრომილეს შეადგენდა, 1995 წელს – 3,7 პრომილეს,ხოლო 1999 წელს – 0,1 პრომილეს. ასევე კლების ტენდენციით ხასიათდება ქორწინება-განქორწინების მაჩვენებელიც. თუ 1990 წელს ქორწინების მაჩვენებელი 6,7 პრომილეს შეადგენდა, 1995 წელს 4,4 პრომილე. საქართველოში ფერტილური ასაკის 35-40 პროცენტი ქორწინებაში არ იმყოფება, რაც გარკვეული ხელშემწყობი პირობების შექმნის შემთხვევაში, მნიშვნელოვან დემოგრაფიულ რეზერვს წარმოადგენს. 1999 წელს 1996 წელთან შედარებით 16 წლამდე ასაკის მოსახლეობის წილი მთელ მოსახლეობაში შემცირდა 3,4 პუნქტით, ხოლო იმავე პერიოდში შესაბამისად გაიზარდა შრომისუნარიან ასაკს გადაცილებულთა წილი, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ დემოგრაფიული დაბერების პროცესი საქართველოში ინტენსიურად მიმდინარეობს. 2) ცხოვრების დონე. 1999 წელს ეროვნულ ეკონომიკაში დასაქმებულთათვის საშუალო თვიურმა ხელფასმა 67,5 ლარი, ხოლო საბიუჯეტო სფეროში დასაქმებულთათვის კი – 54 ლარი შეადგინა. 2000 წლის 6 თვის მდგომარეობით ქვეყნის ეროვნულ ეკონომიკაში დასაქმებულთა საშუალო თვიურმა ხელფასმა 75 ლარი, ხოლო საბიუჯეტო სექტორში – 58 ლარი შეადგინა. ეკონომიკაში დასაქმებულთა საშუალო თვიურმა ხელფასმა შრომისუნარიანი ასაკის მამაკაცის საარსებო მინიმუმის 66,5 პროცენტი და საშუალო მომხმარებლის 75,8 პროცენტი, ხოლო საბიუჯეტო სექტორში დასაქმებულთა საშუალო თვიურმა ხელფასმა კი შესაბამისად 51,4 და 58,6 პროცენტი შეადგინა. 2000 წლის 1 ივლისის მდგომარეობით პენსიებზე დავალიანებამ თითქმის 108 მლნ ლარი შეადგინა, პენსიონერთა რიცხვი 877,6 ათას კაცს აჭარბებს, მომავალში სავარაუდოა მათი რიცხოვნობის ზრდა, რაც საბიუჯეტო დეფიციტის პირობებში დამატებით სიძნელეებს უქმნის პენსიებით უზრუნველყოფის პრობლემის მოგვარებას. ამიტომ,– განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა საპენსიო რეფორმას, რომელიც ითვალისწინებს სახელმწიფო საპენსიო სისტემის გვერდით, კერძო საპენსიო სისტემის ჩამოყალიბებას. გაუცემელმა ხელფასებმა და პენსიებმა, ნაწილობრივ დაფინანსებულმა სხვა სოციალურმა პროგრამებმა, ლარის დევალვაციამ, მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია მოსახლეობის ცხოვრების დონეზე. საქართველოს მოსახლეობის წილმა, რომლის მოხმარების მოცულობა ნაკლებია სიღარიბის აბსოლუტურ ზღვარზე (საარსებო მინიმუმი), 1999 წელს 60%-ს მიაღწია (1997 წლის 44.4%-თან შედარებით). აღნიშნული ფენის დაახლოებით ნახევარი უკიდურეს სიღატაკეში ცხოვრობს. ზრდის ტენდენცია შეიმჩნევა სიღარიბის ფარდობითი მაჩვენებლების მიხედვითაც. გადიდდა სიღარიბის სიღრმის მაჩვენებელიც, რაც ახასიათებს იმ საშუალო სიდიდეს, რითაც დაშორებული არიან ღარიბები სიღარიბის ზღვრიდან: თუ 1997 წელს ეს მაჩვენებელი საარსებო მინიმუმთან შედარებით 16,1% იყო, 1999 წლისათვის მან 25%-ს მიაღწია. მნიშვნელოვანია სიღარიბის დონის რეგიონული და სეზონური განსხვავებები. ყველაზე ღარიბ რეგიონებში სიღარიბის ყველა მაჩვენებელი ორჯერ მეტია “მდიდარ” რეგიონებთან შედარებით. 21

ე.წ. ტრანზიტორული (გარდამავალი) შოკის შედეგად მკვეთრად შესუსტდა ტრადიციული (მრავალთაობიანი) ოჯახები და ახლობელ-ნათესავებისადმი დახმარების არაოფიციალური საშუალებების გამოყენების პოტენციალი. მკვეთრად იმატა მოსახლეობაში სოციალურ- ეკონომიკურმა უთანასწორობამ. 2000 წლის პირველ კვარტალში მთლიანი მოხმარების მიხედვით გაანგარიშებული ჯინის ინდექსი 0,40-ის ტოლია, ანუ 0,02-ით არის გაზრდილი წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით, ხოლო მთლიანი შემოსავლების მიხედვით 0,53-ის ტოლია, რაც ასევე წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 0,02 პუნქტით მეტია. აღნიშნული ტენდენცია მეტყველებს, რომ უთანაბრობა როგორც შემოსავლების, ისე ხარჯების მიხედვით იზრდება. აღნიშნული მაჩვენებელი ახლოსაა ე.წ. დესტრუქციული უთანასწორობის დონესთან, რაც მკვეთრად ამცირებს ქვეყნის ეკონომიკის ეფექტიანობას. 3) დასაქმება. 2000 წლის ექვსი თვის განმავლობაში გარკვეულად შეიცვალა შრომის ბაზარზე ჩამოყალიბებული ტენდენციები. ივნისის თვის მდგომარეობით დასაქმების სამსახურში აღრიცხული სამუშაოს მაძიებლის რიცხოვნობა წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 8,2 პროცენტით გაიზარდა და 112,7 ათასი კაცი შეადგინა. სამუშაოს მაძიებლის 96,3 პროცენტი, ანუ 108,5 ათასი კაცი უმუშევარია. მათი რაოდენობა წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 7,7 პროცენტითაა გაზრდილი. უმუშევრობის დონე წინასწარი მონაცემით 4,9 პროცენტის ფარგლებშია. აღრიცხული უმუშევრებიდან 54,1 პროცენტი ქალია. უმუშევრების 33,7 პროცენტი 30 წლამდე ასაკისაა, ხოლო 21,8 პროცენტი 50 წელს არის გადაცილებული. უმუშევართა სტრუქტურა კი უმუშევრობის ხანგრძლივობის მიხედვით შემდეგნაირად გამოიყურება: უმუშევრები 1 წლამდე – უმუშევართა საერთო რაოდენობის 15,7 პროცენტს, 1-დან 3 წლამდე – 36,2 პროცენტს, 3 და მეტი წლის ხანგრძლივობით კი – 48,1 პროცენტს შედგენს. თავისთავად ის ფაქტი, რომ აღრიცხულ უმუშევრებში 48,1 პროცენტი უმუშევარია 3 წელი და მეტი ხნის განმავლობაში, ქვეყანაში ქრონიკული (გრძელვადიანი) უმუშევრობის არსებობაზე მიუთითებს, რომლის ხვედრითი წილი შრომის ბაზრის დაუბალანსებლობასთან ერთად იზრდება. შინამეურნეობების კვლევების შედეგების მიხედვით, 2000 წლის პირველ კვარტალში დასაქმებულთა 42,7 პროცენტი დაქირავებითაა დასაქმებული, ხოლო 57,3 თვითდასაქმებით. ეროვნულ მეურნეობაში დასაქმებულთა 48,4 პროცენტი ქალია, 51,4 პროცენტი კაცი. უმუშევრობის დონემ 2000 წლის პირველ კვარტალში 12,6 პროცენტი შეადგინა, რაც წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 0,1 პროცენტული პუნქტით მეტია. ქალთა შორის უმუშევრობის დონე 11,4 პროცენტია, ხოლო მამაკაცებში 13,7 პროცენტი. სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტის 2000 წლის პირველი კვარტლის მონაცემებით საწარმოებსა და ორგანიზაციებში არასრული სამუშაო დროით დასაქმებული იყო 4,69 ათასი კაცი. ამჟამად სოციალურ სფეროში ჩამოყალიბებული სიტუაცია არაერთგვაროვანი და წინააღმდეგობრივია, რითაც სერიოზული საფრთხე ექმნება სოციალურ სტაბილურობასა და საზოგადოებრივ თანხმობას, ამიტომ გადაუდებელ აუცილებლობას წარმოადგენს სოციალური პოლიტიკის გატარების ხასიათსა და მეთოდებში არსებითი კორექტივების შეტანა. უპირველეს ყოვლისა უნდა გაიზარდოს მისი ეფექტიანობა, ძალისხმევის კონცენტრაცია უნდა მოხდეს ყველაზე მწვავე პრობლემების გადაწყვეტაზე, უნდა შემუშავდეს ამ მიზნით გამოყოფილი ფინანსური და მატერიალური რესურსების რაციონალურად გამოყენების ახალი მექანიზმები. აუცილებელია სოციალური პოლიტიკის რეორიენტაცია მაღალეფექტიანი შრომის მასტიმულირებელ ფაქტორებზე და ამ საფუძველზე მოსახლეობის მატერიალური კეთილდღეობის გაზრდაზე. 3. სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის პროგრამის ძირითადი მიმართულებები ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და კეთილდღეობის ამაღლებისათვის აუცილებელია ეკონომიკური ზრდის დაჩქარება. მხოლოდ ამ გზით იქნება დაძლეული სიღარიბე და მოხერხდება თანამედროვე, მსოფლიო თანამეგობრობაში ინტეგრირებული, ეფექტიანი ეკონომიკური სისტემის შექმნა. 3.1. ეკონომიკური ზრდის ფაქტორები 22

ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების გრძელვადიან პერსპექტივაზე ორიენტირებული ეკონომიკური ზრდის სტაბილური ბაზისის შექმნა მთელი რიგი ეკონომიკური, პოლიტიკური და სოციალური ფაქტორების კომპლექსურ ამოქმედებას მოითხოვს. ქვეყნის განვითარების დღევანდელ ეტაპზე უპირატესობა უნდა მიეცეს სიღარიბის დაძლევაზე მაქსიმალურად ორიენტირებული ანუ სოციალურად ღირებული ეკონომიკური ზრდის ფაქტორებს. პროგრამა მიზნად ისახავს ეკონომიკური ზრდის არსებული ყველა ძირითადი ფაქტორის კომპლექსურად ამოქმედებას, ეკონომიკის როგორც ექსტენსიურ, ისე ინტენსიურ განვითარებას, შემოსავლების განაწილების ეფექტიანი სისტემის ჩამოყალიბებას, რაც შესაძლებლობას იძლევა ეკონომიკური ზრდა უშუალოდ დაუკავშირდეს სოციალურ ეფექტს მოკლე- და საშუალოვადიან პერსპექტივაში. ეკონომიკური ზრდა უშუალოდ დამოკიდებულია ერთობლივი მოთხოვნის დონეზე მოსახლეობის (შინამეურნეობების), სახელმწიფოს, ინვესტორთა და ექსპორტიორთა მხრიდან. ამიტომ ერთობლივი მოთხოვნის სტიმულირებისაკენ უნდა იქნეს მიმართული ზრდის პოლიტიკა (იხ.ცხრილი 8). ცხრილი 8 ეკონომიკური ზრდის ფაქტორთა დინამიკა (% მშპ-სთან) ფაქტორი 1996 1997 1998 1999 ხელფასი 17,9 20 23,7 23,5 სახელმწიფო ხარჯები (სახელმწიფო ინვესტიციების 7,7 10,1 9,9 11,2 გამოკლებით) მთლიანი დაგროვება 7,9 15,6 25,0 21,0 მთლიანი ინვესტიციები 6,9 14,2 22,6 18,0 ექსპორტი 13,3 15,5 15,4 23,0 იმპორტი 32,3 41,9 41,9 41,1 მშპ-ს ზრდის ტემპი (% წინა წელთან) 111,9 110,7 102,9 103,0 1. მოსახლეობის შემოსავლების დონის ამაღლება ეკონომიკური ზრდის ფაქტორია. კრიზისულ პერიოდში მნიშვნელოვნად დაქვეითდა შინამეურნეობათა მსყიდველუნარიანობის დონე, რაც პირველ რიგში რეალური შემოსავლების (მათ შორის, ხელფასის) მკვეთრი შემცირებით აიხსნება. ამიტომ უახლოეს სამ-ხუთ წელიწადში ეკონომიკური ზრდის დაჩქარების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა მოსახლეობის შემოსავლების ზრდაზე ორიენტირებული პოლიტიკა, რომელიც ითვალისწინებს სიღარიბისა და ქონებრივი დიფერენციაციის დაძლევას, ხელფასების თანდათანობით ზრდას (საარსებო მინიმუმის დონეზე), შრომის სტიმულირების ეფექტიანი სისტემის შექმნას, დასაქმების ხელშეწყობას, შრომითი რესურსების კვალიფიკაციის ამაღლებას, მოსახლეობის სოციალური დაცვის სისტემის სრულყოფას. ამ მიზნით პროგრამაში განსაზღვრულია: • მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების ხელშეწყობის კონკრეტული ღონისძიებები; • ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბის შემცირების ღონისძიებები; • სიღარიბის დაძლევისაკენ მიმართული სტრუქტურული, სოციალური და მაკროეკონომიკური ღონისძიებები; • სოციალური დაცვის სისტემის სრულყოფისა და შრომითი ურთიერთობების მოწესრიგების ღონისძიებები; • საზოგადოების ეკონომიკური განათლების დონის ამაღლების ღონისძიებები. 2. სახელმწიფო ხარჯების რაციონალურად გამოყენება ეკონომიკური ზრდის ფაქტორია. ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვანი რეზერვი და ფაქტორია სახელმწიფო ხარჯების გააზრებული და სწორად ორიენტირებული პოლიტიკა. ზედმეტად მძიმე და არაეფექტიანად განაწილებული საგადასახადო ტვირთი ამცირებს ერთობლივ მოთხოვნას და, შესაბამისად, ეკონომიკური ზრდის შესაძლებლობებს. უკანასკნელ ხუთ წელიწადში სახელმწიფო ხარჯების წილი მშპ-ში, მართალია, ნელი ტემპით, მაგრამ მაინც იზრდებოდა. თუმცა, საბიუჯეტო კრიზისის გამწვავებამ მნიშვნელოვნად

23 შეზღუდა მათი მასტიმულირებელი როლი. ამიტომ დღის წესრიგში დადგა სახელმწიფო ხარჯების რაციონალიზაციის პრობლემა. უახლოესი სამი-ხუთი წლის განმავლობაში აუცილებელია საბიუჯეტო სისტემის განმტკიცება და ხარჯების სტრუქტურის ოპტიმიზაცია, მისი გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა, რაც ხელს შეუწყობს სახელმწიფო ბიუჯეტის განვითარების ბიუჯეტად გარდაქმნას, ასევე საგადასახადო პოლიტიკის ეფექტიანობის ამაღლებას და საგადასახადო ტვირთის ეფექტიან განაწილებას (ფისკალური ადმინისტრირების გამკაცრების ფონზე). ამ მიზნით პროგრამაში გათვალისწინებულია შემდეგი ღონისძიებები: • სახელმწიფო შესყიდვების სისტემის შემდგომი რეფორმა; • საბიუჯეტო ხარჯების პროგრამულ პრინციპებზე აგება და სახაზინო სისტემის სრულყოფა; • სახელმწიფოს ეფექტიანი საინვესტიციო პოლიტიკის უზრუნველყოფა; • საბიუჯეტო დაგეგმვის მექანიზმების სრულყოფა; • საგადასახადო სისტემის რეფორმის დაჩქარება; • საგადასახადო კანონმდებლობის ოპტიმიზაცია და ადმინისტრირების გამკაცრება. 3. ინვესტიციები, როგორც ეკონომიკური ზრდის ფაქტორი. გარდამავალი პერიოდის სირთულეების გამო პირადი და სახელმწიფო მოხმარების წილის შემცირებისას ეკონომიკური ზრდის წარმმართველი როლი კერძო ინვესტიციებმა უნდა შეასრულონ. სახელმწიფო ქონების პრივატიზაციამ, რომელიც საინვესტიციო აქტივობის ძლიერ ფაქტორად იყო წარმოდგენილი, ვერ შექმნა ახალ მესაკუთრეთა მხრიდან კაპიტალის შენარჩუნება-განახლებისათვის საჭირო სტიმულები. ამასთან, ქვეყანაში შექმნილია ინვესტირებისათვის აუცილებელი პოტენციური რესურსები, თუმცა მათი ეფექტიანი გამოყენება ფერხდება. ამასთან, მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი გამოიყეეენება ეკონომიკის ფარულ სფეროში. საინვესტიციო აქტივობის წახალისების მიმართულებით წინამდებარე პროგრამაში გათვალისწინებულია: • პრივატიზებული საწარმოების რესტრუქტურიზაცია-რეაბილიტაციის ხელშეწყობა; • ძირითადი ფონდების ეფექტიანი გამოყენებისა და მათი სტრუქტურის ოპტიმიზაციის ხელშეწყობა (მათ შორის გაკოტრების პროცედურების ეფექტიანობის უზრუნველყოფა); • სახელმწიფო ქონების მართვის ახალი მექანიზმების დანერგვა; • ჯანსაღი საინვესტიციო გარემოს ჩამოყალიბების ხელშეწყობა; • ანტიმონოპოლიური რეგულირების გაძლიერება; • დანაზოგების ზრდის წახალისება (საბანკო სისტემის საიმედოობის ამაღლება; საბანკო კრედიტის ხელმისაწვდომობის გაზრდა; ალტერნატიული საფინანსო ინსტრუმენტების შემოღება); • კერძო ბიზნესის შეზღუდვა-რეგულირების მექანიზმთა გონივრული მინიმიზაცია და მათი გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა. 4. საგარეო მოთხოვნის დონე როგორც ეკონომიკური ზრდის ფაქტორი. საგარეო მოთხოვნის დონე ექსპორტის დინამიკაში აისახება. ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში ექსპორტის წილი მშპ-ში 1,7-ჯერ და მეტად გაიზარდა, ხოლო იმპორტის წილი, მართალია, უმნიშვნელოდ, მაგრამ მაინც მცირდება. ამასთან, მთლიანი შიდა პროდუქტის დინამიკაზე სწორედ იმპორტსა და ექსპორტს შორის სხვაობამ ანუ საგარეო მოხმარების ფაქტორმა იქონია ყველაზე მნიშვნელოვანი ზეგავლენა (მიუხედავად იმისა, რომ 1996 წლიდან დაფიქსირდა ყველა დანარჩენი ფაქტორების დადებითი დინამიკა, იმის გამო, რომ იმპორტის ხვედრითმა წილმა მშპ-ში მნიშვნელოვნად გაუსწრო ექსპორტის ანალოგიურ წილს, მოხდა მშპ-ს ზრდის ტემპების თანდათანობითი შენელება). აქედან გამომდინარე, ეკონომიკური ზრდის უმნიშვნელოვანეს სტიმულს საგარეო სავაჭრო დეფიციტის შემცირება და ექსპორტის წახალისება წარმოადგენს. ხელსაყრელი საგარეო-ეკონომიკური გარემოს შექმნის მიზნით პროგრამაში გათვალისწინებულია: • მსო-ს ფარგლებში მინიჭებული შესაძლებლობების კომპლექსური შესწავლა და გამოყენება (მათ შორის: ბაზრის ლიბერალიზაცია, საექსპორტო დარგების ნებადართული წახალისება, ეფექტიანი

24 სატარიფო სისტემის შემოღება, სექტორული ინიციატივების ფარგლებში არსებულ შესაძლებლობათა ფართო გამოყენება და ა.შ.); • საექსპორტო პროდუქციის კონკურენტუნარიანობის ამაღლება; • სამეცნიერო-ტექნოლოგიური პოტენციალის რეაბილიტაცია-გამოყენება და ბიზნესთან მისი ინტეგრაციის თანამედროვე ფორმების დანერგვა; • სპეციალისტების კვალიფიკაციის ამაღლება და საერთაშორისო სტანდარტებთან მიახლოვება, ეკონომიკური პროფილის საერთაშორისო, რეგიონული და ორმხრივი ურთიერთობების აქტივიზაცია, პარტნიორული თანამშრომლობის გაღრმავება და საერთაშორისო გამოცდილების შესწავლა-ათვისების ხელშეწყობა. ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფის ექსტენსიური და ინტენსიური ფაქტორების თანაფარდობა. უახლოეს სამ-ხუთ წელიწადში განვითარების სტრატეგია ორიენტირებული იქნება ეკონომიკური ზრდის დაჩქარების როგორც ექსტენსიური (რესურსული ბაზის გაფართოება), ისე ინტენსიური (არსებული რესურსების გამოყენების ეფექტიანობის ამაღლება) მეთოდების გამოყენებაზე. ექსტენსიური ფაქტორების როლს შეასრულებს დასაქმების ხელშემწყობი ღონისძიებები და პირველ რიგში, მცირე ბიზნესის წახალისება, აგრეთვე საწარმოო სიმძლავრეთა უფრო სრული ამოქმედების ხელშეწყობა, ახალი ინვესტიციების წახალისება და ა.შ. ამასთან, გრძელვადიან პერსპექტივაზე ორიენტირებული მაკროეკონომიკური შედეგების მიღების მიზნით, აუცილებელია ინტენსიური ფაქტორების ამოქმედება. ეკონომიკური ზრდის უმნიშვნელოვანეს ინტენსიურ ფაქტორს ტექნოლოგიური გადაიარაღება წარმოადგენს. ამ მიზნით პროგრამაში გათვალისწინებულია ინოვაციური პოლიტიკის აქტივიზაცია, არსებული ტექნოლოგიური პოტენციალის გამოყენების და აღნიშნულ სფეროში ინვესტირების ხელშეწყობის ღონისძიებების განხორციელება. ეკონომიკური ზრდა და სიღარიბის დაძლევა ეკონომიკური ზრდის სტიმულირებასთან ერთად აუცილებელია სოციალურად დაუცველი ფენების სასარგებლოდ შემოსავლების გადანაწილების ეფექტიანი მექანიზმების ამოქმედება. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბის შემცირება და მისი არაკრიმინალური ნაწილის ლეგალიზაციის ხელშეწყობა. ცნობილია: თუ ბიზნესი ვითარდება უპირატესად ჩრდილოვან სექტორში და მისი შედეგები საფინანსო კონტროლისაგან დაფარულია, ასეთი ბიზნესის საზოგადოებრივი ღირებულება უფრო დაბალია, რადგან მისგან მიღებული შემოსავალი მხოლოდ საზოგადოების გარკვეულ ჯგუფს ხმარდება და არ მონაწილეობს შემოსავლების საბიუჯეტო გადანაწილების პროცესში სოციალურად დაუცველი ფენების სასარგებლოდ. პროგრამის განხორციელების ძირითადი მიმართულებები: პროგრამის წინაშე მდგარი ამოცანების განხორციელება ორი ძირითადი მიმართულებით უნდა წარიმართოს. ესენია საერთო ხასიათის ზომები, რომლებიც მეტ-ნაკლები დონით ეროვნული ეკონომიკის თითქმის ნებისმიერ დარგს შეეხება, და კონკრეტული დარგობრივი ღონისძიებები. 1) საერთო ხასიათის ღონისძიებებია: • ქვეყანაში საინვესტიციო გარემოს გაუმჯობესება, მეწარმეობის განვითარების სტიმულირება, განსაკუთრებით, მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების ხელშეწყობა; • საწარმოთა რესტრუქტურიზაციის პროცესის დაჩქარება, საწარმოო ფონდების არსებული სტრუქტურის გაჯანსაღება და მათი სრული დატვირთვით ამოქმედების უზრუნველყოფა; • თავისუფალი კონკურენციის წახალისება, ანტიმონოპოლიური რეგულირების მექანიზმების სრულყოფა; • საბიუჯეტო ხარჯების გამჭვირვალობისა და ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად სახელმწიფო შესყიდვების სისტემის რეფორმის დაჩქარება; • საქართველოს რეგიონების ჰარმონიული სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების სახელმწიფოებრივი ხელშეწყობა, მათი პოტენციალის მაქსიმალური რეალიზაციის უზრუნველყოფა, 25

ქვეყნის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების მრავალფაქტორული მოდელების ფორმირება, მათი ეფექტურობის ეკონომიკური დასაბუთება და რეალიზაციის გზების ტექნოლოგიური სრულყოფა, ასამოქმედებელ დარგებს შორის კავშირების და დარგთაშორისი ბალანსის დამყარება; • ეროვნული ეკონომიკის დარგებში ჩრდილოვანი ეკონომიკის ხვედრითი წილის შემცირება, ბიზნესის ლეგალიზაციის ხელშეწყობა, მეწარმეებსა და სახელმწიფო სტრუქტურებს შორის ურთიერთობების გაჯანსაღება და კორუფციის ხელშემწყობი ნიადაგის აღმოფხვრა. 2) კონკრეტული დარგობრივი ღონისძიებები მოიცავს ეკონომიკური ინფრასტრუქტურის ცალკეულ დარგებში განსახორციელებელ ღონისძიებებს, რომლებიც ორიენტირებულნი იქნებიან დარგის გაჯანსაღებასა და განვითარების დაჩქარებაზე, ახალი სამუშაო ადგილების შექმნაზე და სპეციფიური დარგობრივი პრობლემების მოგვარებაზე. 3.2. სტრუქტურული და დარგობრივი პოლიტიკა 1) სტრუქტურული პოლიტიკა, სახელმწიფო ქონების მართვა. 2001 წლიდან დაიწყება პრივატიზაციის ახალი ეტაპი, რომელიც ენერგეტიკას, კავშირგაბმულობასა და ტრანსპორტს შეეხება. პოსტპრივატიზაციის პერიოდის ძირითადი ამოცანებია: – უმოქმედო ქონების რესტრუქტურიზაციის დაჩქარება (ქმედუნარიანი პროგრამის შემუშავება, რომელიც ეკონომიკის სტრუქტურულ ჭრილში გაითვალისწინებს სალიკვიდაციო ან/და ასამოქმედებელ ძირითად კაპიტალს); – „გაკოტრების საქმეთა წარმოების შესახებ“ კანონის რეალურად ამოქმედება; – პერსპექტიული დარგების გაჯანსაღებისა და სტრუქტურული გარდაქმნის ხელშეწყობა. იმ საწარმოების მიმართ, რომლებიც ზარალიანია ან არ ფუნქციონირებენ, ამოქმედდება გაკოტრების მექანიზმი. გადაისინჯება კანონი „გაკოტრების საქმეთა წარმოების შესახებ“. ჩამოყალიბდება შესაბამისი აღმასრულებელი სტრუქტურა საწარმოთა გაკოტრების სამსახური. სახელმწიფოს ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სფეროა სახელმწიფო ქონების მართვა. აღნიშნული პროცესის დარეგულირებისათვის ჩამოყალიბდება სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით შექმნილი საწარმოების დარგობრივ სამინისტროებთან და უწყებებთან ურთიერთქმედების სრულყოფილი სისტემა, რომელიც თავის მხრივ გაითვალისწინებს ამ საწარმოებში შექმნილი მოგებისა და დივიდენდების განაწილების პრაქტიკის სრულყოფას. დაჩქარდება სახელმწიფო წილობრივი მონაწილეობით შექმნილი საწარმოების პოტენციურ ინვესტორზე გადაცემა. სახელმწიფო საკუთრებაში დარჩება მხოლოდ 20-25 მკაცრად განსაზღვრული სტრატეგიული დანიშნულების საწარმო, რომლებიც ხანგრძლივი პერიოდით მართვის უფლებით, შეიძლება გადაეცეს საკონკურსო წესით შერჩეულ სტრატეგიულ ინვესტორებს. 2) საინოვაციო პოლიტიკა. ეკონომიკური ზრდის განმაპირობებელი სტრუქტურული პოლიტიკის ორიენტირია ეკონომიკის საწარმოო-ტექნოლოგიური სტრუქტურის სრულყოფა, ახალი, მაღალეფექტიანი ტექნოლოგიების დანერგვის ხელშეწყობა, ინოვაციური და ინვესტიციური საქმიანობის სტიმულირება. ეკონომიკური ზრდა პირდაპირ კავშირშია სამეცნიერო ტექნიკურ პროგრესთან და წარმოების ძირითად ფაქტორთა ინტელექტუალიზაციასთან. ახალი ტექნოლოგიების, მოწყობილობების, კადრების განათლების, წარმოების თანამედროვე ორგანიზების წილად მოდის განვითარებული ქვეყნების მთლიანი შიდა პროდუქტის ნამატის 80-90%. სამეცნიერო ტექნიკური, ტექნოლოგიური და საინოვაციო სფეროს სახელმწიფოებრივი მხარდაჭერის მიზნით: – უახლოეს სამ-ხუთ წელიწადში დაინერგება ინოვაციური პროცესების სახელმწიფოებრივი წახალისების მექანიზმი. ამ მიზნით განიხილება სამეცნიერო-ტექნოლოგიური ზონების („ტექნოპარკებისა“ და „ბიზნეს-ინკუბატორების“) შექმნის შესაძლებლობა. – შემუშავდება საუნივერსიტეტო და გამოყენებითი მეცნიერების განვითარებისა და ბიზნესთან მისი ინტეგრაციის მსოფლიოში აპრობირებული ფორმები; – შეიქმნება მაღალტექნოლოგიურ დარგებში ინვესტიციების მოზიდვის ხელსაყრელი პირობები; 26

– განხორციელდება საინოვაციო საქმიანობასთან ერთად სამეცნიერო და სასწავლო ღონისძიებების ხელშეწყობა; – განხილულ იქნება ლაბორატორიების ატესტაციისა და სერტიფიკაციის, აგრეთვე ტექნოლოგიური სისტემების სერტიფიკაციის მიზანშეწონილობის საკითხი; – შემუშავდება ერთი და იგივე დანიშნულების მქონე, მაგრამ ტერიტორიულად (ორგანიზაციულად) განმხოლოებული სამეცნიერო-ტექნოლოგიური ერთეულების ინტეგრაციის მექანიზმები, რაც ტექნოპარკების შექმნის პრინციპს უპასუხებს; – განხორციელდება მცირე და საშუალო საწარმოთა, აგრეთვე შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარების ხელშეწყობა. ამასთან, საქართველოში სამეცნიერო-ტექნოლოგიური ზონების იდეის წარმატებული რეალიზაციისათვის განხორციელდება წინასწარი კვლევა და საქართველოს სპეციფიკის გათვალისწინებით შემუშავდება შესაბამისი სტრატეგია. 3) დარგობრივი პოლიტიკის პრიორიტეტები. ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი რეზერვია ეფექტიანი დარგობრივი სტრუქტურის ჩამოყალიბება. უახლოეს სამ- ხუთ წელიწადში სახელმწიფო ხელს შეუწყობს კონკურენტუნარიანობის თვალსაზრისით პერსპექტიული, ბაზარზე ორიენტირებული დარგების განვითარებას და, შესაბამისად, ოპტიმალური დარგობრივი ინფრასტრუქტურის ჩამოყალიბებას, რაც გრძელვადიან პერიოდში სტაბილური ეკონომიკური განვითარების ბაზისს შექმნის. პრიორიტეტული დარგები და საწარმოებია: – ადგილობრივ სანედლეულო ბაზაზე ორიენტირებული რიგი გადამმუშავებელი სამრეწველო დარგები (საწარმოები), იმპორტშემცვლელი წარმოებები (მსუბუქი და კვების მრეწველობა; ხე-ტყის, ხის ნაწარმისა და ავეჯის მრეწველობა; ქიმიურ-ფარმაცევტული მრეწველობა; მანქანათმშენებლობა; საშენ მასალათა მრეწველობა და ზოგიერთი სხვა); – ექსპორტაბელურობის მაღალი დონით და, აქედან გამომდინარე, ეროვნული შემოსავლის ზრდის განმაპირობებელი მაღალი ეფექტით გამორჩეული დარგები (საწარმოები); – „ტრასეკას“ სატრანსპორტო დერეფნის მომსახურებაზე ორიენტირებული სამრეწველო დარგები (საწარმოები); – სამეცნიერო-ტექნოლოგიური მიღწევების, ინოვაციების გამოყენებაზე ორიენტირებული, მობილური დარგები (საწარმოები); – ინვესტიციების მოზიდვის პოტენციალისა და კაპიტალდაბანდებათა ეფექტიანობის მაღალი შესაძლებლობების მქონე დარგები (საწარმოები). – ქვეყნის მოსახლეობისათვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის პროდუქციის წარმოების უზრუნველმყოფელი დარგები (საწარმოები). ამასთან, წახალისებული იქნება ისეთი დარგები და საწარმოები, რომლებიც: – არა მხოლოდ კონკურენტუნარიანია, არამედ სოციალურად ღირებული დარგებიცაა და უზრუნველყოფენ მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს შემოსავლების წყაროთი, ანუ მცირე ბიზნესის სახით არსებული დარგები; – ხასიათდებიან მოსახლეობის დასაქმების მასშტაბური შესაძლებლობით; – ქმნიან ეკონომიკის სხვა დარგების (განსაკუთრებით, ინფრასტრუქტურის) განვითარების მაღალ სტიმულებს; – უზრუნველყოფენ რეგიონების ჰარმონიულ სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას. 3.3. საბიუჯეტო-საგადასახადო პოლიტიკა ქვეყანაში ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფასთან ერთად პროგრამა ითვალისწინებს საშუალოვადიან (სამწლიან) პერიოდში გადასახადების ადმინისტრირების მაჩვენებლის საშუალოწლიური 5%-იანი ზრდის და მშპ-სთან მიმართებაში ბიუჯეტის დეფიციტის ხვედრითი წილის ეტაპობრივ შემცირებას. 2001 წელს მშპ-თან მიმართებაში საბიუჯეტო შემოსავლები მიაღწევს 16,1%-ს, დეფიციტი – 5,6%-ს, ხოლო საბიუჯეტო ხარჯები – 21,7%-ს. 2002 წელს კი – შესაბამისად 16,5, 4,4 და 20,9%-ს, ხოლო 2003 წელს – 17; 4,2 და 21,2%-ს მიაღწევს. 27

ცხრილი 9 ძირითადი საბიუჯეტო პარამეტრების პროგნოზი (% მშპ-თან) მაჩვენებელი 2001 2002 2003 ბიუჯეტის შემოსავლები (ნაერთი, პრივატიზაციიდან 16,1 16,5 17,0 შემოსავლებისა და სპეც.სახსრების გარეშე) ბიუჯეტის ხარჯები 21,7 20,9 21,2 ბიუჯეტის დეფიციტი 5,6 4,4 4,2 აღნიშნული მაჩვენებლების მიღწევის მიზნით: – საბიუჯეტო დეფიციტის დაფინანსების წყაროებიდან განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების წილის ზრდას; – დაზუსტდება უკანასკნელ პერიოდში მოსახლეობის წინაშე წარმოქმნილი დავალიანებების ნუსხა, დადგინდება მათი დაფარვის რიგითობა. დავალიანების დაფარვის მიზნით გამოყენებული იქნება არა მხოლოდ ფულადი სახსრები, არამედ კრედიტორებისათვის მისაღები სხვა საშუალებებიც (ფასიანი ქაღალდები, უძრავი ქონება და ა.შ.). არსებული საბიუჯეტო დავალიანების დაფარვა, განხორციელდება ყოველწლიურად დავალიანების მთელი მოცულობის 1/3-ის (დაახლოებით 100 მლნ. ლარის ფარგლებში) ოდენობით; – სახელმწიფო გააგრძელებს საგარეო ვალების მომსახურებას და არ დაუშვებს პროცენტების გადახდაში შეფერხებას, ამ ფონზე გააქტიურდება მოლაპარაკებები საგარეო ვალების რესტრუქტურირებასთან დაკავშირებით. საგარეო სესხების დიდი ნაწილის ინვესტირება მოხდება მხოლოდ მაღალეფექტიან სახელმწიფო პროგრამებში; – სახელმწიფო შემოსავლების ზრდის უზრუნველსაყოფად, სხვა ღონისძიებებთან ერთად, გათვალისწინებულია საგადასახადო პოლიტიკისა და ადმინისტრირების სრულყოფა. განხორციელდება საგადასახადო და საბაჟო ორგანოების სტრუქტურული რეფორმა, საშტატო განრიგის ოპტიმიზაცია, თანამშრომელთა მომზადება-გადამზადება და კადრების შერჩევის ეფექტიანი სისტემის დანერგვა, შესაბამისი ნორმატიული აქტების გადამუშავება-მოწესრიგება. საგადასახადო სისტემის რეფორმის გეგმა ითვალისწინებს: საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და დონორი ქვეყნების ტექნიკური მხარდაჭერით საგადასახადო სამსახურების ფუნქციური რეორგანიზაციის განხორციელებას, რაც ნიშნავს, ნაცვლად არსებული ტერიტორიულისა, ფუნქციური პრინციპით აგებული სტრუქტურის შექმნას. საკადრო რეფორმას, რომელიც მოიცავს კადრების შემცირებას, ხელმძღვანელთა ახალი კადრების შერჩევას, კადრების შერჩევის საკონკურსო სისტემის დანერგვას, რაიონული საგადასახადო ინსპექციების რიცხვის შემცირებას; ანაზღაურების სისტემის მოწესრიგებას (რეფორმირებული სისტემის მუშაკთა არანაკლებ საარსებო მინიმუმისა ოდენობის ხელფასით უზრუნველყოფა); – კომპიუტერიზაციის განხორციელებას; – შიდა კონტროლის ახალი მექანიზმის შექმნას; – კვალიფიკაციის ამაღლებასა და შესაბამისი სწავლების ორგანიზებას; – გადამხდელთა მომსახურების სისტემის სრულყოფას (გადამხდელთა ქარტიის შექმნას); – საგადასახადო კანონმდებლობის სრულყოფას (საგადასახადო კოდექსის სტაბილურობის უზრუნველყოფას, მასში შესატანი ცვლილებების მინიმიზაციას). საგადასახადო სისტემის რეფორმა 2001 წელს დასრულდება. სოციალური ხარჯების მიზნობრიობის ამაღლებასთან ერთად მოხდება საგადასახადო კოდექსის სრულყოფა, რის შედეგადაც ამაღლდება შემოსავლების გადანაწილების სისტემის ეფექტიანობა და წახალისდება ეკონომიკური ზრდა. ამ მიზნით გათვალისწინებულია საშემოსავლო გადასახადების

28 პროგრესული შკალის შემოღება, ფიზიკურ პირთა ქონების გადასახადის ბაზის და განაკვეთის ოპტიმიზაცია, სოფლის მეურნეობის დაბეგვრის სისტემის სრულყოფა და აქციზური გადასახადის ოპტიმიზაცია. 2003 წლამდე მთავრობის განსაკუთრებული ყურადღება მიმართული იქნება ფისკალური სისტემის სტრუქტურული რეფორმისაკენ, რაც მხარჯავი ერთეულების რაოდენობისა და სტრუქტურის ოპტიმიზაციას მოიცავს. დაგეგმილია ძირითადი მხარჯავი ერთეულების სტრუქტურული რეფორმა, რაც გულისხმობს არაეფექტიანი და არააქტუალური უწყებების გაუქმებას, ამოცანებისა და ფუნქციების დუბლირების თავიდან აცილების მიზნით ორგანიზაციების შერწყმას, რაც ხელს შეუწყობს სახელისუფლო აპარატის ეფექტიანობის ამაღლებასა და ქვეყანაში ფინანსური ბალანსის გაუმჯობესებას. შემოღებულ იქნება საბუღალტრო აღრიცხვის ახალი მეთოდები. გამოყენებული იქნება ხარჯების ნორმატივებზე დაყრდნობით დაგეგმვის პრაქტიკა. სახელმწიფო შესყიდვების სისტემის სრულყოფის მიზნით: – შეიქმნება სახელმწიფო შესყიდვების გამჭვირვალობის და საჯაროობის უზრუნველმყოფელი სისტემა; – შესაბამისი ინსტიტუციონალური და ორგანიზაციული ღონისძიებების განხორციელებით გაფართოვდება და გაიზრდება სახელმწიფო შესყიდვები; – ამოქმედდება შესყიდვების მონიტორინგის რეალური ბერკეტები. განხორციელდება სახაზინო სამსახურის მაქსიმალური ცენტრალიზაცია. შემუშავდება და დაინერგება ვალდებულებათა კონტროლის მექანიზმი, დაინერგება სახელმწიფო ფინანსების მართვის ერთიანი ავტომატიზებული სისტემები. შემუშავდება საბიუჯეტო ხარჯების კონტროლის ეფექტიანი მეთოდები და მექანიზმები, დაინერგება ხარჯების აუდიტი. ჩამოყალიბდება ბიუჯეტთაშორისი ურთიერთობების ხარჯებისა და შემოსავლების, ქონებრივი უფლებების გამიჯვნის, ტრანსფერების განსაზღვრის ოპტიმალური მოდელი. საინვესტიციო რესურსების ფორმირებისა და ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია ფინანსური ბაზრების განვითარება, რისთვისაც მოხდება ლიკვიდური ინსტრუმენტების, მათ შორის სახელმწიფო სახაზინო ვალდებულებების დამკვიდრება. ჩამოყალიბდება დანაზოგთა აკუმულირების ალტერნატიული საფინანსო ინსტრუმენტები, რაც ხელს შეუწყობს საინვესტიციო რესურსების მობილიზებას და დაგროვება-ინვესტიციებს შორის ეფექტიანი თანაფარდობის ჩამოყალიბებას. 3.4. ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა 2001-2003 წლებში ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის ძირითადი ამოცანებია ეკონომიკური ზრდის ხელშემწყობი გარემოს ფორმირების და მაკროეკონომიკური სტაბილურობის უზრუნველყოფის გარანტიები. ფასების სტაბილურობის შენარჩუნების მიზნით გატარებული, ზომიერად მკაცრი ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის შედეგად მიღწეული იქნება ინფლაციის მაჩვენებელი წელიწადში 5-6 პროცენტის დონეზე. 1. ინფლაციის დაგეგმილი ტემპის მიღწევა-შენარჩუნება: – საქართველოს ეროვნული ბანკი გაატარებს ზომიერად მკაცრ ფულად-საკრედიტო პოლიტიკას, ფულის მიწოდება განხორციელდება ეკონომიკური ზრდის გათვალისწინებით. – მინიმუმამდე შეიზღუდება მთავრობის დაკრედიტება. – სარეზერვო ფულის ზრდა უპირატესად მოხდება ეროვნული ბანკის საერთაშორისო აქტივების აკუმულირების გზით. – სავალუტო პოლიტიკა კვლავაც დაეყრდნობა თავისუფლად მცურავი კურსის რეჟიმს, რომელიც, ქვეყნის გარედან შემოსული სავალუტო ნაკადების შესაბამისად, უზრუნველყოფს ლარის გაცვლითი კურსის წონასწორულ დინამიკას და შეასუსტებს საგარეო შოკების რეალურ სექტორზე გავლენას. 2. ეკონომიკის ფულის სათანადო მოცულობით უზრუნველყოფა (ფართე ფულის ზრდა) ძირითადად მოხდება, ბანკებს გარეთ არსებული ნაღდი ფულის (როგორც– ლარის, ისე უცხოური ვალუტის) საბანკო არხებში მოქცევის და საბანკო დაწესებულებების საშუამავლო ფუნქციის 29

ხარისხის გაუმჯობესების კვალობაზე, ფულის მულტიპლიკატორის ზრდის გზით (და არა სარეზერვო ფულის ზრდის მეშვეობით). ამ მიზნით: – შეიქმნება დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა; – მაქსიმალურად იქნება უზრუნველყოფილი საბანკო საიდუმლოების დაცვა. აღნიშნული, ერთი მხრივ, ხელს შეუწყობს ბანკებს გარეთ არსებული ნაღდი ფულის საბანკო სისტემაში მოზიდვას და ახალი საკრედიტო რესურსის შექმნას, ხოლო მეორე მხრივ, საპროცენტო განაკვეთების შემცირებას და შედეგად, საინვესტიციო საქმიანობის გაფართოებას. – ეროვნული ვალუტის ერთადერთ საგადამხდელო საშუალებად საბოლოო დამკვიდრების მიზნით ეროვნული ბანკი სისტემატურად გააანალიზებს ქვეყნის ფულად ბაზარზე მიმდინარე დოლარიზაციის დონეს და შეიმუშავებს შესაბამის ღონისძიებებს აღნიშნული პროცესის წარმომქმნელი პირობების აღმოსაფხვრელად. 3. საბანკო სექტორში ჯანსაღი კონკურენტული გარემოს დამკვიდრებისა და საბანკო საქმიანობის გამჭვირვალეობის ამაღლების მიზნით: – ფართოდ დაინერგება საერთაშორისო საბუღალტრო სტანდარტები – შეიქმნება ხელშემწყობი პირობები უცხოური ბანკების საქართველოს ბაზარზე შემოსასვლელად – ამაღლდება საბანკო მენეჯმენტი რისკების მართვისა და გირაოს გამოყენების გაუმჯობესებისათვის. 4. ჯანსაღი და მდგრადი საბანკო სისტემის შექმნის, მოსახლეობის დანაზოგების საბანკო სექტორში მობილიზაციის სტიმულირების მიზნით: – გამკაცრდება საბანკო ზედამხედველობა, გადამჭრელი ზომები იქნება მიღებული პრობლემური ბანკების მიმართ. – უპირობოდ იქნება დაცული მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნა. 5. საინვესტიციო რესურსების ფორმირებისა და ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფის მიზნით: – ჩამოყალიბდება ფინანსური ბაზრები; – ეტაპობრივად შემცირდება სახელმწიფო შიდა ვალი, რაც გამოათავისუფლებს დამატებით რესურსს, სასურველ ფონს შექმნის საპროცენტო განაკვეთების კლებისათვის და გააფართოებს კერძო სეტორის დაკრედიტების შესაძლებლობებს. ტევადი ფინანსური ბაზარი შექმნის ფასების სტაბილურობის და საზოგადოდ მაკროეკონომიკური წონასწორობის მიღწევის რეალურ გარანტიებს. 3.5. საგარეო-ეკონომიკური პოლიტიკა მსოფლიო ეკონომიკურ სისტემაში ინტეგრაციის მიზნით: – მომზადდება ევროკავშირში ეტაპობრივი ინტეგრაციის სოციალურ-ეკონომიკური და სამართლებრივი საფუძვლები, მოხდება ეკონომიკის სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის ევროსტანდარტებთან სინქრონიზაცია და მისადაგება; –– განხორციელდება ლიბერალური სავაჭრო და საინვესტიციო პოლიტიკა; ამოქმედდება მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში გაწევრიანებით შექმნილი შესაძლებლობები და ეკონომიკური განვითარების დაჩქარების მექანიზმები; საქართველო კვლავაც გააგრძელებს მჭიდრო თანამშრომლობას საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან, მსოფლიო ბანკთან, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან, სხვა საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებთან. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა სიღარიბის დაძლევისა და ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობის სტრატეგიის შემუშავებასა და საერთაშორისო დონორების მხარდაჭერით განხორციელების ამოცანას; – საქართველო აქტიურად ითანამშრომლებს შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკთან, რომელმაც შეიმუშავა მონაწილე ქვეყნების (მ.შ. საქართველოს) მიმართ მოქმედების სტრატეგია და ამჟამად ინტენსიურად აწარმოებს რეგიონალური და ეროვნული მნიშვნელობის პროექტების განხილვას ისეთ სტრატეგიულ დარგებში, როგორებიცაა ენერგეტიკა, ტრანსპორტი, კომუნიკაციები და გარემოს დაცვა; – საქართველო გააგრძელებს მჭიდრო თანამშრომლობას გაერო-ს ისეთ სპეციალიზებულ სააგენტოებთან, როგორებიცაა ევროპისათვის გაერო-ს ეკონომიკური კომისია (UN/ECE), გაერო-ს 30

მრეწველობის განვითარების ორგანიზაცია (UNIDO), გაერო-ს ვაჭრობისა და განვითარების კონფერენცია (UNCTAD), სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია (FAO), გაერო-ს განვითარების პროგრამა (UNDP), სოფლის მეურნეობის განვითარების საერთაშორისო ფონდი (IFAD), სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია (ICAO), საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაცია (IMO), შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია (ILO), მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაცია (WMO) და სხვა გარემოსდაცვითი საერთაშორისო ორგანიზაციები; – გაუმჯობესდება მაკროეკონომიკური სტაბილურობის შენარჩუნებისა და საგადამხდელო ბალანსი (მ.შ. საგარეო სავაჭრო ბალანსი), რაც ფულად-საკრედიტო, ფისკალური, სახელმწიფო ვალის მართვის, მეწარმეობის მხარდაჭერის, შიდა ბაზრის ცივილიზებული მეთოდებით რეგულირების და ეკონომიკური პოლიტიკის სხვა ბერკეტებით იქნება მიღწეული; – განხორციელდება ღონისძიებები უცხოური და ქართული ბიზნესის თანამშრომლობის ხელშეწყობის, უცხოური ინვესტიციების მოზიდვისა და უცხოური ცოდნისა და ტექნოლოგიების საქართველოში შემოტანის ხელშეწყობის მიზნით; – განხორციელდება ღონისძიებები ერთი მხრივ, აუცილებელი იმპორტის სტაბილური და მომგებიანი წყაროების უზრუნველყოფის, ხოლო მეორე მხრივ, საექსპორტო ბაზრების გაფართოების მიზნით. 3.6. ანტიმონოპოლიური რეგულირება საქართველოში მიმდინარე ეკონომიკური რეფორმების თანამედროვე ეტაპზე ანტიმონოპოლიური რეგულირების ძირითადი ამოცანებია: – ანტიმონოპოლიური რეგულირებისა და კონკურენციის განვითარების ნორმატიული და მეთოდური ბაზის სრულყოფა, ანტიმონოპოლიური სამსახურის ინსტიტუციონალური რეფორმა; – ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის სამართლებრივი დაცვის პრაქტიკის გააქტიურება; – ბაზარზე შესასვლელი ადმინისტრაციული ბარიერების ანალიზი და მათი ლიბერალიზაცია; – ეკონომიკის დემონოპოლიზაციისა და კონკურენციის განვითარების დარგობრივი პროგრამების დამუშავება-განხორციელება; – ბუნებრივი მონოპოლიების სახელმწიფო რეგულურების სისტემის შექმნის სამუშაოთა მეთოდური და ორგანიზაციული უზრუნველყოფა (დარგობრივი მარეგულირებელი კომისიების საქმიანობის ანტიმონოპოლიურ კანონმდებლობასთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა; ბუნებრივი მონოპოლიების ტექნოლოგიური საზღვრების განსაზღვრა; ლოკალური ბუნებრივი მონოპოლიების რეგულირების სისტემის ამოქმედება). – სასაქონლო ბაზრებზე არსებული კონკურენტული გარემოს დაცვაზე ოპერატიული კონტროლის განხორციელება, აღნიშნული ბაზრების ანალიზი და პროგნოზი; – ეკონომიკური აგენტების მიერ მათი დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების თავიდან აცილებისა და აღკვეთის მიზნით ანტიმონოპოლიური კონტროლის განხორციელება; – მუდმივი სახელმწიფო პრევენტული კონტროლის განხორციელება საწარმოთა პრივატიზებისა და რეორგანიზების პროცესში ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის მოთხოვნათა დაცვაზე; – სატენდერო და საკონკურსო პროგრამების ჩატარების პროცესში ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის მოთხოვნების დაცვაზე კონტროლი; – ცალკეული ეკონომიკური აგენტებისათვის დარგებში და სასაქონლო ბაზრებზე საქმიანობისათვის განსაკუთრებით ხელშემწყობი გარემოს შექმნის პრაქტიკის გამოვლენა და აღკვეთა, მათ შორის დაუსაბუთებელი შეღავათების გაუქმება, კონკურენტული გარემოს შემლახავი ექსკლუზიური უფლებების ჩამორთმევა; – წინადადებების მომზადება აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოებისათვის სამეურნეო ფუნქციების განმახორციელებელი სტრუქტურების ჩამოცილებისა და ამ უკანასკნელთათვის მმართველობითი უფლებამოსილებების ჩამორთმევის შესახებ. 3.7. მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება

31 1. მცირე და საშუალო საწარმოთა იურიდიული სტატუსისა და კრიტერიუმების განსაზღვრა. მცირე საწარმოს პრიორიტეტული ხელშეწყობისათვის უნდა შეიქმნას სათანადო სამეწარმეო გარემო. კერძოდ: – მოგვარდება მცირე მეწარმეთა განსაზღვრის კრიტერიუმების საკითხი; – განისაზღვრება მცირე საწარმოთა რეგისტრაციის ეფექტიანი პროცედურები. 2. მცირე საწარმო – ცვლილებები საგადასახადო პოლიტიკაში. მცირე და საშუალო ბიზნესის სფეროში საგადასახადო პოლიტიკის სრულყოფა განხორციელდება შემდეგი ძირითადი მიმართულებებით: – მრავალი წვრილი (და ზოგჯერ მსგავსი) გადასახადის ერთ გადასახადში კონსოლიდაცია; – გადასახადთა გამოანგარიშების მეთოდის გამარტივება; – გადასახადებზე კონტროლის ორგანიზაციის სრულყოფა. რთული ბუღალტრული კონტროლის მექანიზმების ჩანაცვლება უფრო მარტივი კონტროლის ან გამარტივებული აღრიცხვის წესებით. 3. მცირე საწარმო – სახელმწიფოს როლი დაფინანსებასა და ინვესტიციებში: მცირე და საშუალო საწარმოთა განვითარების ხელშეწყობის მიზნით გატარდება აქტიური სტრუქტურული პოლიტიკა, კერძოდ: – მცირე საწარმოთათვის პირდაპირი ინვესტიციების მობილიზება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (პრივატიზების შემდგომი ეტაპის კვალობაზე შემოსული თანხები) და დონორი ორგანიზაციებიდან (მსოფლიო ბანკი, აშშ–ის განვითარების სააგენტო, ევროპის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის ბანკი, სხვა დონორები). – გრანტების გამოყოფა განსაზღვრულ პროექტებზე; – საბანკო პროცენტის სუბსიდირება (დროებითი ან მუდმივი); – წილობრივი მონაწილეობა საინვესტიციო პროგრამებში; – მცირე საწარმოთა ფინანსური მხარდაჭერისათვის ჩამოყალიბდება საგარანტიო ფონდი, საკრედიტო-საგარანტიო კოოპერატივები (კავშირები). 4. მცირე საწარმო – ლიზინგი. მცირე საწარმოებისათვის დაფინანსებისა და ინვესტიციების მოპოვების მიზნით ჩამოყალიბდება მთლიანად ქვეყანაში, ასევე ცალკეულ რეგიონებში მუდმივმოქმედი სალიზინგო სტრუქტურები (პირობითად, სალიზინგო სახლები). მცირე ბიზნესის ხელშეწყობის ახალი ინიციატივების რეალიზაციისათვის გადამწყვეტია ამ საკითხების მნიშვნელობის საზოგადოების ფართო ფენების მიერ გათავისება. აუცილებელია ფართო მსჯელობისა და განხილვის გამართვა საზოგადოების სხვადასხვა დაინტერესებულ ჯგუფებთან და ფენებთან, რათა მცირე ბიზნესის ხელშემწყობ მექანიზმს ადეკვატური საზოგადოებრივი განწყობა შეექმნას, რაც აღნიშნული ამოცანის სწორ და გააზრებულ რეალიზაციას გააიოლებს. 3.8. ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბის შემცირების ღონისძიებები 1. ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბის შეფასებისა და მისი სტატისტიკური კვლევის ეფექტიანი სისტემის დანერგვა. საქართველოში არ არსებობს ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბთა შეფასებისადმი ეფექტიანი მიდგომა, რაც გარკვეულ დაბნეულობას და ამ უმნიშვნელოვანესი მოვლენის არაერთგვაროვან შეფასებას იწვევს. აღნიშნულის გამო რთულდება მშპ-ს ადეკვატური შეფასების პროცესი, ვერ ხერხდება მაკროეკონომიკური პროპორციების რეალისტური სურათის შექმნა და მათი კორექტირების ეფექტიანი პოლიტიკის შემუშავება. აუცილებელია ჩრდილოვანი ეკონომიკის შეფასებისა და სტატისტიკური ასახვის მსოფლიოში აპრობირებული მეთოდების შესწავლა და საქართველოში ადეკვატური მოდელის გამოყენება; ეროვნულ ანგარიშთა სისტემის დანერგვის დაჩქარების ამოცანის ფინანსური, მეთოდური და ინფორმაციული უზრუნველყოფა; შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე სპეციალისტების მოზიდვა და მათი მატერიალური სტიმულირების საკითხების მოწესრიგება. 2. ფალსიფიკაციასთან ბრძოლის, პროდუქციის ხარისხზე კონტროლისა და სტადარტებისადმი შესატყვისობის სისტემის რეფორმა. სამომხმარებლო პროდუქციის ხარისხის შესაბამისი სტანდარტების დაცვისა და მონიტორინგის ფუნქცია უნდა გადაეცეს დამოუკიდებელ სტრუქტურებს. აღნიშნული სახის მონიტორინგის განსახორციელებლად უნდა ჩამოყალიბდეს 32

ფალსიფიკაციის აღმოფხვრით დაინტერესებულ მეწარმეთა ჯანსაღი ფენის ნდობით აღჭურვილი, დამოუკიდებელი ექსპერტებით დაკომპლექტებული ინსტიტუტები, რომლებიც გააკონტროლებენ სახელმწიფოს მიერ დამტკიცებული სტანდარტების დაცვის პროცესს. 3. ბრუნვაში არსებული ნაღდი ფულის საბანკო არხებში მოზიდვა. ცნობილია, რომ ჩრდილოვანი გარიგებების დროს ანგარიშწორების ძირითადი ფორმაა ნაღდი ანგარიშწორება. ეს ართულებს არა თუ აღრიცხვიანობის მოწესრიგებას და საფინანსო კონტროლის განხორციელებას, არამედ მთლიანად, მაკროდონეზე პროცესების სწორ ასახვას. მიზანშეწონილია საწარმოებსა და ორგანიზაციებს შორის ნაღდი ანგარიშსწორების შესაბამისი ნორმატიული აქტით შეზღუდვა. 4. შიდა ვაჭრობის სფეროს მოწესრიგება. შიდა ვაჭრობის მოწესრიგების მიზნით აუცილებელია აღნიშნული სფეროს მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზის სრულყოფა. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ვაჭრობის აღრიცხვის მექანიზმებს, ვაჭრობის წარმართვის წესებს, მოვაჭრე სუბიექტთა უფლება-მოვალეობების მკაფიო სისტემის ჩამოყალიბებას, ვაჭრობის წესების დარღვევაზე პასუხისმგებლობის განსაზღვრას. 5. კანონმდებლობის ანტიკორუფციული ექსპერტიზის განხორციელება. ანტიკორუფციული გარემოს შექმნის მიზნით დაინერგება ისეთი საკანონმდებლო და ზოგადად, ნორმატიული ბაზა, როდესაც ერთი მხრივ, მინიმუმამდე იქნება დაყვანილი კორუფციისა და კრიმინალური შემოსავლების მიღების ხელშემწყობი ფაქტორები და, მეორე მხრივ, მეწარმე, რომელიც პოტენციურად დაინტერესებულია კანონის ფარგლებში მოღვაწეობით, ნათლად დარწმუნდება ლეგალური ბიზნესის უპირატესობებში. განხორციელდება ეკონომიკური სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის შესწავლა-შეფასება გამჭვირვალე მექანიზმებისა და წესების დამკვიდრების თვალსაზრისით, მათი ანტიკორუფციული ექსპერტიზა. 6. სახელმწიფო კონტროლის სისტემის ოპტიმიზაცია. კანონმდებლობის სრულყოფის პრობლემიდან ლოგიკურად გამომდინარეობს სახელმწიფოს მაკონტროლებელი სისტემის ეფექტიანობის ამაღლებისა და მაკონტროლებელ სტრუქტურათა რაოდენობისა და უფლებამოსილებების მოწესრიგების, ერთიან სისტემაში მოქცევისა და კანონმდებლობით რეგლამენტაციის საკითხი. მკაფიოდ უნდა გაიმიჯნოს ძალოვან სტრუქტურათა და საგადასახადო ორგანოების კომპეტენცია. სახელმწიფო კონტროლის სფეროში არსებული მდგომარეობის მოწესრიგების პრობლემა დღის წესრიგში აყენებს სპეციალური კანონის შექმნის აუცილებლობას, სადაც ერთიანად განისაზღვრება მაკონტროლებელ უწყებათა ჩამონათვალი, მათი იერარქიული ურთიერთდამოკიდებულება, მათი ძირითადი ამოცანები და კომპეტენცია. 7. შრომითი ურთიერთობების მოწესრიგება და მათი ლეგალიზაციის ხელშეწყობა. ამჟამად, როდესაც შრომის ბაზრის სახელმწიფო რეგულირების ეფექტიანი მექანიზმი ჯერ-კიდევ შესაქმნელია და შრომითი ურთიერთობების მნიშვნელოვანი ნაწილი საფინანსო კონტროლისაგან დაფარულ, არაფორმალურ ხასიათს ატარებს, ძალზე აქტუალურია შრომის ბაზრის ლეგალიზაციისა და პარალელურად, დასაქმებულთა უფლებების დაცვის საკითხი. აუცილებელია სახელმწიფო დონეზე დარეგულირდეს დამქირავებელსა და დაქირავებულს შორის ურთიერთობები, შემუშავდეს ისეთი სისტემა, როდესაც მკაფიოდ განისაზღვრება შრომის ფასი (მისი მინიმალური ზღვარი), რაც კვალიფიკაციის დონის ადექვატურობის პრინციპს უნდა დაეყრდნოს. 8. ეკონომიკური რეფორმის საჯაროობისა და ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზაციის საკითხებში საზოგადოებასთან ურთიერთობის სისტემის შექმნა. საზოგადოების მხარდაჭერის გარეშე შეუძლებელი იქნება კორუფციასთან და ჩრდილოვან ეკონომიკასთან ეფექტიანი ბრძოლა. აუცილებელია ეკონომიკური რეფორმა და ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზების პოლიტიკის მნიშვნელობა საზოგადოებამ რეალურად გაიცნობიეროს. მიზანშეწონილია ეკონომიკური რეფორმის პროპაგანდის სპეციალური პროგრამის განხორციელება, რომელიც საფუძველს ჩაუყრის რეფორმების მიმდინარეობისა და ჩრდილოვანი ეკონომიკის დაძლევის თაობაზე არასამთავრობო სექტორის, მასმედიისა და ფართო საზოგადოების ინფორმირების სისტემას. უნდა დამკვიდრდეს შესაბამისი სამთავრობო გადაწყვეტილებების წინასწარი საჯარო განხილვის წესი, როდესაც არასამთავრობო სექტორი მაქსიმალურად ჩართული იქნება ამ პროექტების 33

მომზადების პროცესში. ასევე საჭიროა უკვე მიღებული სამთავრობო გადაწყვეტილებების საზოგადოებისათვის უკეთ გაცნობა, ეკონომიკური სფეროს მარეგულირებელ ნორმატიულ ბაზასთან დაკავშირებით მოსახლეობის გათვითცნობიერება, ჩრდილოვანი ეკონომიკის გავრცელების კონკრეტული მწვავე უბნების გამოსავლენად და შესაბამისი გადაწყვეტილებების შესამუშავებლად მეწარმეებთან, არასამთავრობო სექტორთან დიალოგის გამართვა, ადეკვატური საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბება და ა.შ. 3.9. მრეწველობის განვითარება მრეწველობის ეფექტიანი განვითარება პრიორიტეტული სახელმწიფოებრივი ამოცანაა. ამ მიზნით აუცილებელია: სამრეწველო სექტორის პრიორიტეტული დარგებისა და მიმართულებების სახელმწიფო მხარდაჭერის ღონისძიებათა შემუშავება და განხორციელება. სამრეწველო საწარმოთა შორის პრიორიტეტულია: – ადგილობრივ ნედლეულზე მომუშავე საწარმოები; – ექსპორტზე მომუშავე საწარმოები; – სტრატეგიული დანიშნულების საწარმოები; – რეგიონალური მსხვილი საწარმოები, რომლებიც დიდ ზეგავლენას ახდენენ ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმების პრობლემებზე და ადგილობრივ ბიუჯეტზე. – სამომხმარებლო პროდუქციის მწარმოებილ საწარმოები, რომელთაც შეუძლიათ ჩაანაცვლონ შიდა ბაზარზე ანალოგიური იმპორტული პროდუქცია. პრიორიტეტული დარგების ხელშეწყობის მიზნით განხორციელდება მათი განვითარების სამთავრობო პროგრამები საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციების მიერ გამოყოფილი მიზნობრივი კრედიტების, გრანტების, სახელმწიფო ინვესტიციებისა და სხვა ფულადი სახსრების გამოყენებით. ამ მიმართულებით ხელი შეეწყობა საწარმოებს გრძელვადიანი კრედიტების მიღებაში ხელმისაწვდომი პირობებით, რისთვისაც დაჩქარდება საფინანსო-საკრედიტო ბაზრის ფორმირება თანამედროვე ბერკეტების გამოყენებით. ხელი შეეწყობა სამრეწველო საწარმოებში მენეჯმენტის თანამედროვე მოთხოვნების დონეზე წარმართვას სათანადო პროექტების (თანამედროვე ბუღალტერიის, მარკეტინგის სწავლების, ტრეინინგების, კვალიფიკაციის ამაღლების) შემუშავება-განხორციელების გზით. 2. მსო-ს მექანიზმების გამოყენებით საექსპორტო და იმპორტშემცვლელი წარმოებების მხარდაჭერის ღონისძიებათა განხორციელება გულისხმობს საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფას და მსო-ს მექანიზმების გამოყენებით შიდა ბაზრის დაცვას. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად: – შიდა ბაზრისა და ადგილობრივი წარმოების დაცვის მიზნით სრულყოფილად იქნება ამოქმედებული მექანიზმები, რომლებიც გამომდინარეობს საქართველოს, როგორც მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრი ქვეყნისათვის მიკუთვნებული უფლებებისა და დაკისრებული მოვალეობიდან. კერძოდ, განხილული იქნება მსუბუქი და კვების, ხე-ტყისა და ავეჯის მრეწველობის, მანქანათმშენებლობის, ქიმიური პროდუქციის წარმოება, შიდა ბაზრის ის სექტორები, სადაც აუცილებელია სამამულო მეწარმის დამკვიდრება და სხვა პრიორიტეტული დარგის დაცვის ღონისძიებები (მათ შორის ე.წ. “დაცვითი ზომები”, “ვალდებულებისაგან დროებით განთავისუფლება”, “საკომპენსაციო გადასახადები”, “ანტიდემპინგური გადასახადები”, “ბმული ტარიფების” მაქსიმალურად დასაშვები განაკვეთები და სხვა), რაც უზრუნველყოფს აღნიშნული დარგებისა და მიმართულებების სტაბილური და მაქსიმალურად მომგებიანი ფუნქციონირებას. – განხილული იქნება საბაჟო გადასახადებიდან სამრეწველო გადამუშავების მიზნით იმპორტირებული ისეთი ნედლეულის (მაგალითად, ბუნებრივი აირი მინერალური სასუქების წარმოებაში, კოქსი – ფოლადის წარმოებაში და სხვა), ნახევარფაბრიკატების, სათადარიგო და მაკომპლექტებელი ნაწილების, წარმოების ძირითადი საშუალებების გათავისუფლება, რომელიც არ იწარმოება საქართველოში

34 3. სამრეწველო საწარმოთა საინვესტიციო მიმზიდველობის ამაღლების ხელშეწყობისა და ფინანსური გაჯანსაღების მიზნით განხორციელდება საინვესტიციო კლიმატის, ინვესტიციების მოზიდვისა და ახალი სამუშაო ადგილების შექმნის საკანონმდებლო დონეზე სტიმულირება; გადაწყდება ინვესტორ სახელმწიფოებთან ინვესტიციების ურთიერთდაცვისა და ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების შესახებ სახელშეკრულებო ბაზის გაფართოების საკითხი; შემუშავდება უშუალოდ ინვესტორებთან დაკავშირებული სტიმულირების მექანიზმი; შეიქმნება საინვესტიციო ფონდები, სალიზინგო და სადაზღვევო კომპანიები, ფასიანი ქაღალდების ბაზარი (საფონდო ბირჟები) და სხვა ფინანსური ინსტრუმენტები, გრძელვადიანი ლიზინგის გამცემი ორგანიზაციები. საწარმოთა ფინანსური პრობლემების მოგვარების მიზნით განხილული იქნება ძველი საბიუჯეტო დავალიანებების რესტრუქტურიზაციის პირობების ოპტიმიზაციისა და ლიბერალიზაციის საკითხები. დარგობრივი სამინისტროები აქტიურად ჩაერთვებიან საინვესტიციო პირობებით კომერციული კონკურსის ფორმით მართვაში გადაცემულ და პრივატიზებულ საწარმოთა მყიდველსა და საქართველოს სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს შორის გაფორმებული ხელშეკრულებების შესრულების მიმდინარეობის ანალიზში და თავისი კომპეტენციის ფარგლებში შეიმუშავებენ შესაბამის გადაწყვეტილებებს; – შეიქმნება ბიზნეს-რისკების დაზღვევის და გადაზღვევის სისტემა, რომელიც მაქსიმალურად უზრუნველყოფს ყველა სახის რისკ-ფაქტორის გამორიცხვას მრეწველობაში. 4. საწარმოთა ტექნიკური და ტექნოლოგიური გადაიარაღების ხელშეწყობა. შემუშავდება პრიორიტეტული დარგების ტექნოლოგიური პოტენციალის განვითარების ღონისძიებები, განხორციელდება ახალი ტექნოლოგიების წარმოებაში დანერგვისათვის მაქსიმალური ხელშეწყობა: – კონკრეტულ საწარმოთა სახელმწიფოებრივი მხარდაჭერის საკითხის გადაწყვეტისას, მათი ბიზნეს-გეგმების განხილვის დროს განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ახალი, თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვას შიდა და გარე ბაზარზე კონკურენტუნარიანი პროდუქციის წარმოების მიზნით; – დაინერგება სამეცნიერო-ტექნოლოგიური დამუშავებებისა და ბიზნესის ინტეგრაციის თანამედროვე ფორმები. 5. მრეწველობაში საერთაშორისო-ეკონომიკური თანამშრომლობის გაფართოების მიმართულებით განხორციელდება: – საქართველოს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით სამოქმედოდ მიღებული ნორმების, სტანდარტების, ტარიფების, კვოტების და სხვა მოთხოვნების ოპტიმალური მისადაგება სამამულო მრეწველობის შესაძლებლობებთან, მათი თანდათანობით შემოღება მეწარმეთა ინტერესების მაქსიმალური დაცვით; – ცალკეულ ქვეყნებთან და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან დადებული სავაჭრო-ეკონომიკური გარიგებების ხელსაყრელი პირობების აქტიური ამოქმედება; სხვადასხვა სახელმწიფოებთან თავისუფალი სავაჭრო რეჟიმის, დსთ-ს სივრცეში “საწარმოთა კოოპერაციის”, ევროკავშირთან “სატარიფო სისტემის პრეფერენციების” და სხვა კონკრეტული ხელშეკრულებებით განსაზღვრული საკანონმდებლო უფლებამოსილებათა და ორმხრივ ვალდებულებათა პრაქტიკული რეალიზაციისათვის ყოველმხრივ ხელშეწყობა და მათი შესრულების კონტროლის ეფექტიანი სისტემის შექმნა; – დსთ-ს ქვეყნებთან, რომლებთანაც დღეისათვის საქართველოს გააჩნია შეთანხმებები თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ, ამ ქვეყნების მსო-ში მომავალ გაწევრიანებასთან დაკავშირებით სატარიფო განაკვეთებზე მოთხოვნების განსაზღვრა და წარდგენა მათ ბაზარზე საქართველოს პროდუქციისა და მომსახურების დაშვების პირობებთან დაკავშირებით, აგრეთვე ირიბი გადასახადების (დღგ, აქციზი) აკრეფის არსებული სქემის თაობაზე. 6. სამრეწველო დარგებში მომუშავე კადრების კვალიფიკაციის დონის ამაღლების მიზნით ჩამოყალიბდება მაღალკვალიფიციურ სპეციალისტთა მომზადება-გადამზადების ცენტრები, 35

რომელთა დაფინანსების წყაროდ გამოყენებული იქნება საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებიდან მოზიდული თანხები. აღნიშნულ ღონისძიებათა განხორციელებით დაჩქარდება სამრეწველო სექტორის რეაბილიტაცია, დარგის წინმსწრები განვითარება, რაც 2001-2003 წლებში უზრუნველყოფს სამრეწველო პროდუქციის ყოველწლიურ მატებას 12-13 პროცენტის ფარგლებში, ხოლო 2003 წლისათვის ქვეყნის მთლიან შიდა პროდუქტში მრეწველობის ხვედრითი წილი შინამეურნეობებში გადამუშავებული პროდუქციის ჩათვლით გაიზრდება 17,7-18,6 პროცენტამდე. მრეწველობის დარგების და მათთან შეკავშირებული ქვედარგების კადრებით უზრუნველყოფის პოლიტიკა გაითვალისწინებს მსხვილი საწარმოებისა და მათი სამეცნიერო ცენტრების საუნივერსიტეტო მეცნიერებასთან ინტეგრაციის ფორმებს. 3.10. ენერგეტიკის განვითარება ქვეყნის ენერგეტიკულ კომპლექსში შექმნილი სიტუაციის გათვალისწინებით, დარგის გაჯანსაღების საშუალოვადიანი პროგრამა, რომელიც მოიცავს 2001-2003 წლების პერიოდს, ძირითადად ორიენტირებულია ისეთ ღონისძიებებზე, როგორიც არის ენერგოშემცველი რესურსების წარმოების (ნავთობის, აირის, ქვანახშირის) მოქმედი სიმძლავრეებისა და ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია, მათი ინტენსიური დაძიება და ახალი სიმძლავრეების ამოქმედება, ენერგიის გარდაქმნისა და ტრანსპორტირების თვისობრივად გაუმჯობესება, ენერგიის დანაკარგების შემცირება და ენერგიის მიწოდება-განაწილების სერვისის მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება. წინამდებარე პროგრამით განსაზღვრული ღონისძიებებით გათვალისწინებულია ისეთი სამუშაოები, რომლებსაც მცირე კაპიტალდაბანდებები სჭირდება და შედარებით მოკლე დროში განხორციელდება. 1. მოხმარებული ელექტროენერგიის ანაზღაურების სისტემის მოწესრიგება. ელექტროენერგეტიკაში ამჟამად არსებული უაღრესად რთული მდგომარეობის შეცვლის მიზნით ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიების საბაზრო ეკონომიკის პრინციპთან სრულ შესაბამისობაში მოყვანა დასრულდება 2001 წლის პირველ ნახევარში. ამ მეტად მნიშვნელოვანი სამუშაოს ტექნიკური ნაწილის (მრიცხველების მომხმარებლისაგან გამიჯვნა) დაფინანსებას, ექსპერტების წინასწარი შეფასებით, 30 მლნ. აშშ დოლარი სჭირდება, მაგრამ დახარჯული თანხების უკუგების ვადა 6 თვეზე ნაკლებია. 2. ბუნებრივი და თხევადი აირის მეურნეობის რეაბილიტაცია. ენერგეტიკული კრიზისის დაძლევის პროგრამის მნიშვნელოვან ღონისძიებად განიხილება ბუნებრივი და თხევადი აირის მეურნეობებისა და ინფრასტრუქტურების უმოკლეს ვადებში აღდგენა. იმ ვარაუდით, რომ 2002 წლის სექტემბრამდე, ბუნებრივი და თხევადი გაზის მომხმარებელთა რაოდენობის გაფართოება შესაბამისად 480-დან 670 ათას აბონენტამდე იქნეს გაზრდილი, რაც წინასწარი მონაცემებით 600 ათასი ტონა პირობითი სათბობის დაზოგვის რეალურ საშუალებას იძლევა, ხოლო ფულად გამოსახულებაში ენერგიის ყველა კატეგორიის მომხმარებლებს ამ ღონისძიებით წლიურად 80-90 მლნ. ლარით შეუმცირდება საექპლუატაციო ხარჯები. ამ ღონისძიების გატარებას ექსპერტული შეფასებით 70 მლნ. აშშ დოლარის კაპიტალდაბანდება სჭირდება, მაგრამ მისი რეალიზაცია შედარებით მოკლე ვადებშია შესაძლებელი, რაც საინვესტიციო პოლიტიკის თვალსაზრისით ეფექტურ კაპიტალდაბანდებად მოიაზრება და ცხადია სახელმწიფოს მხარდაჭერას საჭიროებს. ბუნებრივი და თხევადი აირის რეაბილიტაციას გააჩნია სხვა არანაკლებ მნიშვნელოვანი არაპირდაპირი შედეგიც. ამ ღონისძიების განხორციელების შემთხვევაში დიდი რაოდენობის ელექტროენერგია გამოთავისუფლდება საოჯახო ენერგეტიკული კალათის ისეთი დატვირთვისაგან, რომელიც დაკავშირებულია გათბობის, ცხელწყალმომარაგებისა და კვების პროდუქტების მომზადების ენერგეტიკულ ხარჯებთან. ბუნებრივი აირის მოხმარების განახლების შედეგად მოსახლეობის ენერგეტიკული ხარჯები მნიშვნელოვანად შემცირდება და რაც მთავარია აღმოფხვრილი იქნება ელექტროენერგიის არსებული ქრონიკული დეფიციტი.

36 3. ჰიდროენერგოსადგურების სიმძლავრეთა აღდგენა. საშუალოვადიანი პროგრამის იმ ნაწილში, რომელიც ძირითადი ფონდების რეაბილიტაციის დაჩქარებას გულისხმობს, წინა პლანზეა წამოწეული მოქმედ ჰესებში დაკარგული სიმძლავრეების მოკლე დროში აღდგენის ღონისძიებები. ჰიდროენერგეტიკული რესურსების ათვისების საქმეში სტრატეგიული ინვესტორების ჩართვისთვის საქართველოში ამჟამად არსებული საინვესტიციო გარემო არ არის ხელსაყრელი, რის გამოც განვლილი ხუთი წლის განმავლობაში ამ სექტორში ინვესტორთა აქტივობა არ შეინიშნება. გასათვალისწინებელია, რომ განსხვავებული შესაბამისი ბაზის ფორმირება სჭირდება ახალი ჰესების მშენებლობის სამომავლო პროექტებს, რათა საგრძნობლად შემცირდეს საინვესტიციო რისკის ფაქტორი და ჩადებული ინვესტიციების უკუგების ვადები. ამასთან, აუცილებელია ჰიდროენერგეტიკული დანიშნულების წყალსაცავებში წყლის ბალანსისა და მარაგის ზუსტი აღრიცხვა, მისი პროგნოზირება, რაც ჰიდროენერგორესურსების გამომუშავება-გამოყენებას დიდად შეუწყობს ხელს. 4. ენერგოსექტორში აღრიცხვიანობისა და საფინანსო კონტროლის ეფექტიანობის ამაღლება. ენერგეტიკულ დარგში შემავალ სტრუქტურებში არსებული კრიზისის დაძლევისა და ფინანსური სტაბილიზაციის მისაღწევად, უახლოეს პერიოდში ამ სტრუქტურებში უნდა გატარდეს სამეურნეო ხარჯებისადმი საზოგადოებრივი და სახელმწიფო კონტროლის გააქტიურების პოლიტიკა. 5. ენერგოსექტორში ფასწარმოქმნის მეთოდოლოგიის სრულყოფის მიზნით გაძლიერდება ელექტროენერგიის, ბუნებრივი და თხევადი აირის და სხვა ენერგეტიკული სათბობის ფასწარმოქმნის მეთოდოლოგიაზე სახელმწიფო ზედამხედველობა მთლიანი შიდა პროდუქტის დინამიკასთან მიმართებაში. 6. ნავთობისა და გაზის მოპოვება-გადამუშავების დარგთა რეაბილიტაციის მიზნით ნავთობისა და აირის მრეწველობის საშუალოვადიანი პროგრამის პრიორიტეტებიდან ცალკე გამოიყოფა ამ რესურსების დაძიების, მარაგების დადგენისა და ამოქმედების ღონისძიებები და ნავთობგადამმუშავებელი საწარმოების გაფართოებასთან დაკავშირებული საკითხები. 2003 წლამდე ნავთობის, ბუნებრივი და თანმდევი აირის მოპოვების მოცულობები გადიდდება შესაბამისად 2 მლნ. ტონამდე და 1 მლრდ კუბ. მეტრამდე წელიწადში, ხოლო პირველადი ნავთობის გადამუშავების მოცულობები გაიზრდება 1 მლნ ტონამდე წელიწადში. 7. ნახშირის მრეწველობაში გათვალისწინებულია ნახშირის, როგორც ადგილობრივი ენერგოშემცველი რესურსის ელექტროენერგიის წარმოებისთვის გამოყენება ტყიბულში თბოელექტროსადგურის მშენებლობის ბაზაზე. ტყიბულის ნახშირების მოპოვება-გადამუშავების პარალელურად მოგვარდება თანმდევი საწვავი გაზის ათვისება-გამოყენების, ნახშირის წვის ნარჩენების (ნაცარი) უტილიზაციის, აგრეთვე ეკოლოგიური პრობლემები. 8. დარგის ფინანსური გაჯანსაღება. გათვალისწინებულია გადაწყდეს ენერგეტიკული ვალების რესტრუქტურიზაციისა და გადახდასთან დაკავშირებული პრობლემები, რომლის დადგენილი მოცულობები 2000 წლის 1 იანვარისათვის 1,2 მლრდ. ლარის ოდენობისაა და ამ ვალების რესტრუქტურიზაციის საკითხებზე მუშაობას აგრძელებს მთავრობის კომისია. პროგრამის მიხედვით, ამ ვალების დაფარვის ძირითად წყაროდ გათვალისწინებულია ელექტროენერგიის სამომავლო ტარიფები და ვალების რესტრუქტურიზაციის სხვა მექანიზმები, მათ შორის ვალების ჩამოწერის მისაღები ფორმებიც. 9. პრივატიზების პროცესის დაჩქარება. 2000-2001 წლის განმავლობაში გათვალისწინებულია მთლიანად დამთავრდეს სათბობ-ენეგეტიკულ დარგში მიმდინარე ეკონომიკური რეფორმები, მათ შორის პრივატიზება, სააქციო საზოგადოების სრულყოფილ ფორმებზე გადაყვანა, მართვის ფორმების საბაზრო-ეკონომიკურ პრინციპების შესაბამისობაში მოყვანა და სხვა. აღნიშნული ღონისძიებების გატარების შედეგად 2003 წლისათვის მნიშვნელოვნად შემცირდება ქვეყნის მიერ წარმოებული მთლიანი შიდა პროდუქტის ენერგოტევადობა. ენერგიის ხვედრითი წილი მშპ-ის ყოველ დოლარზე უნდა იყოს დაყვანილი 700 გრამ პირობით სათბობამდე (იხ. ცხრილი 10).

37 ექსპერტული შეფასებით ამ სამწლიანი პროგრამის დაფინანსებას დასჭირდება 205 მლნ. ლარი, ხოლო მისი რეალიზაციიდან მიღებული დამატებითი შემოსავლები შეფასებულია 340 მლნ. ლარით, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი სახელმწიფო ბიუჯეტის შევსებას მოხმარდება. გარდა ამისა აღნიშნული ღონისძიებების გატარების შედეგად მიღწეულ იქნება დარგის ფინანსური სტაბილიზაცია, სათბობ-ენერგეტიკული რესურსების ბალანსში 2003 წლისათვის საკუთარი წარმოების რესურსების წილი 39 პროცენტს მიაღწევს და რაც მნიშვნელოვანია საგრძნობლად გაიზრდება მომხმარებლისადმი ენერგიის მიწოდების საიმედოობა და შემცირდება ენერგოშემცველი რესურსების ტექნიკური და კომერციული დანაკარგები. ცხრილი 10 სათბობ-ენერგეტიკული რესურსების მოხმარებისა და წარმოების ბალანსის 2001–2003 წლების პროგნოზი ნავთობის ეკვივალენტი № რესურსი ზომის ერთეული 2001 2002 2003 შენიშვნა 1 მოხმარება სულ ათ. ტონა 5550 5920 6300 პირ. სათბ. მათ შორის: 1.1 ნავთობპროდუქტები -"- 2730 2850 2900 1.2 ბუნებრივი აირი -"- 1250 1445 1700 1.3 მყარი სათბობი -"- 760 770 790 1.4 თხევადი აირი -"- 60 75 80 1.5 ელექტროენერგია -"- 750 780 830 1.6 ელ. ენერგია (ნატურა) მლნ.კვტ.სთ 8680 9030 9600 2 ადგილობრივი წარმოება სულ ათ. ტონა პირ. 1782 2111 2481 მათ შორის: სათბ. 2.1 ნავთობი (ნედლეული) -"- 295 558 857 2.2 ბუნებრივი აირი -"- 67 73 74 2.3 მყარი სათბობი -"- 700 700 700 2.4 ელექტროენერგია -"- 720 780 850 2.5 ადგილობრივი რესურსების წილი პროცენტი 32,1 35,7 39,4 3 იმპორტი სულ ათ. ტონა პირ. 3768 3809 3839 სათბ. მათ შორის: 3.1 ნავთობპროდუქტები -"- 2435 2292 2043 3.2 ბუნებრივი აირი -"- 1183 1372 1626 3.3 მყარი სათბობი -"- 60 70 90 3.4 თხევადი აირი -"- 60 75 80 3.5 ელექტროენერგია -"- 30 0 -20 3.6 იმპორტის წილი პროცენტი 67,9 64,3 60,9

3.11. აგრარული სექტორის განვითარება უახლოეს სამ წელიწადში აგრარული სექტორი ეკონომიკის დარგობრივ სტრუქტურაში და აგრეთვე, დასაქმებულთა წილის თვალსაზრისითაც კვლავაც დარჩება ერთ-ერთ ყველაზე მოცულობით სფეროდ. ამასთან, თავისი სპეციფიკიდან გამომდინარე, იგი არსებითად დაუცველია არახელსაყრელი კლიმატური ფაქტორების ზემოქმედებისაგან და ნეგატიური პროცესების განვითარების შემთხვევაში, ქვეყნის მთელი მასშტაბით მაკროეკონომიკური დესტაბილიზაცია შეიძლება განაპირობოს (სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ადგილობრივი წარმოების იმპორტით ჩანაცვლება, შესაბამისად, საგადამხდელო ბალანსის გაუარესება, სავალუტო ბაზრის კონიუნქტურის არახელსაყრელი ცვლილება, ინფლაციური პროცესების დაჩქარება და სხვ.). ამ სექტორში უნდა 38 ამოქმედდეს დაზღვევის სისტემა, რათა მიწათმოქმედი არ მოერიდოს ურწყავი მიწების დამუშავებას უკვე რეალურად გამოხატულ კლიმატის დათბობის პირობებში. ასეთი სახის დაზღვევის შემოღებით, რომელსაც ჰიდრომეტეოროლოგიური ექსპერტიზა დაედება საფუძვლად, შესაძლებელი გახდება სასოფლო-სამეურნეო წარმოების მნიშვნელოვანი ზრდა. 1. აგრარული სექტორის განვითარება. – მიღწეული იქნება სასურსათო უსაფრთხოება და ხელი შეეწყობა საგარეო სავაჭრო დისბალანსის შემცირებას; – გამოყენებული იქნება შიდა ბაზრის სეზონური დაცვის სატარიფო ბერკეტები სასოფლო- სამეურნეო პროდუქციის ისეთ სახეობათა მიხედვით, რომელიც საკმაო როდენობით იწარმოება საქართველოში; – გამარტივდება აგრარულ სფეროში მოქმედი საგადასახდო რეჟიმი ნიადაგების ხარისხის, კლიმატური პირობების, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების ტიპისა და ბაზრიდან დაშორების გათვალისწინებით. გვალვებით მიყენებული ზარალის შემცირება შესაძლებელია გრძელვადიანი ჰიდრომეტეოროლოგიური პროგნოზირების საშუალებით, რაც აუცილებელს ხდის ჰიდრომეტეოროლოგიური საქმიანობის აღდგენა-განახლების პროცესს. – უზრუნველყოფილი იქნება სათესლე მასალის, სანაშენე ცხოველების, სასუქების (გარდა აზოტოვანის), პესტიციდებისა და სოფლის მეურნეობაში სხვა საჭირო ნედლეულის, აგრეთვე, სასოფლო-სამეურნეო მოძრავი ტექნიკის (ტრაქტორები, კომბაინები და სხვა) და მასზე მისაბმელი აგრეგატების (ნიადაგდამამუშავებელი, პესტიციდებისა და სასუქების შემტანი მანქანები და სხვა) საბაჟო დაბეგვრა მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციასთან შეთანხმებული და სექტორის განვითარების ხელშემწყობი საბაჟო ტარიფებით. – გამკაცრდება კონტროლი სასოფლო-სამეურნეო საქონლის კონტრაბანდის აღკვეთის მიზნით. – მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციასთან შეთანხმებული, საქართველოს მთავრობის მიერ აღებული ვალდებულებების ფარგლებში განხილული იქნება სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საქონლის კონკრეტული სახეობების იმპორტზე „ბმული“ ტარიფების მაქსიმალური სიდიდეების გამოყენების საკითხი. – შეიქმნება საგადასახადო და სხვა კანონმდებლობაში მიმდინარე ცვლილებების თაობაზე ინფორმაციის სოფლად გავრცელება-განმარტებების სისტემა. 2. სოფლად საკრედიტო ურთიერთობების განვითარება, კლიმატური შოკების უარყოფითი ზეგავლენისაგან დაზღვევის სისტემის შექმნა: ფერმერთა მიერ საკუთარი დანაზოგების შექმნის პროცესის სტიმულირებისა და მათი შემდგომი რეინვესტირების წახალისების მიზნით განხორციელდება: – კოოპერირების პროცესის ხელშეწყობა, ამ პროცესში ჩართული სამეურნეო სუბიექტების (საკრედიტო კავშირები, კოოპერატივები და სხვ.) ფორმირების პროცესის წახალისება; საგარანტიო ფონდების შექმნის ხელშეწყობა, რომლებიც უზრუნველყოფენ საკრედიტო ინსტიტუტების აგროსასურსათო სექტორით დაინტერესებას და სურსათის მწარმოებლების ქონების ლიკვიდურობას. – მსოფლიოს წამყვან აგრობანკებთან, აგრეთვე აგრარული რეფორმების ხელშეწყობით დაინტერესებულ საერთაშორისო ორგანიზაციებთან, მჭიდრო თანამშროლობა. – საკრედიტო ინსტიტუტების სისტემის გაფართოების ხელშეწყობა რეგიონებში. – სოფლის მეურნეობაში სადაზღვევო მექანიზმების დახვეწა. სოფლად დანაზოგების შექმნისა და რეინვესტირების პროცესების წახალისება; – აგრარული სექტორის დარგების კლიმატური შოკებისაგან დაზღვევის სისტემის საკანონმდებლო უზრუნველყოფა და მისი დანერგვა. 3. სოფლად ინფრასტრუქტურის განვითარება: – ირიგაციისა და დრენაჟის სისტემების რეაბილიტაცია. – წყალმომარაგების მეორადი სისტემის განსახელმწიფოებრიობა, წყალმომხმარებელთა ასოციაციების ჩამოყალიბების ხელშეწყობა.

39 – საერთაშორისო ინვესტიციების მოზიდვა წყალმომარაგების სისტემის სათავე ნაგებობების, მაგისტრალური და გამანაწილებელი არხების, სატუმბი სადგურების რეაბილიტაციისათვის. – რეგიონებს შორის შიდა ვაჭრობის გაუმჯობესებისათვის საბითუმო ბაზრების ფორმირების ხელშეწყობა. – სოფლის მეურნეობაში პროგრამული დაფინანსების სისტემის სრულყოფა, განხორციელებული მიზნობრივი პროგრამებით მიღებული ეფექტის მონიტორინგის სისტემის შექმნა. 4. მიწის ნაყოფიერების შენარჩუნება: – შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა-ამოქმედება, ტექნიკისა და ტექნოლოგიების უფრო ეფექტიანად გამოყენების, კულტურათა მონაცვლეობის, ნიადაგის სწორად გამოყენებისა და დაცვის მეთოდების დანერგვა, წვრილ მეურნეობაზე მორგებული თესლბრუნვების სისტემის და ნიადაგის ნაყოფიერების ამაღლების, სხვა ღონისძიებების დამუშავება ტრადიციული და ალტერნატიული მეთოდების გათვალისწინებით, ნიადაგის კონსერვაციისადმი მიდგომების შენარჩუნება-ამაღლების ყოველწლიური და პერსპექტიული მიზნობრივი პროგრამების შემუშავება და შესაბამისი დაფინანსების უზრუნველყოფა. – შიდა და საერთაშორისო სტანდარტების თანახმად, მცენარეთა და ცხოველთა დაცვის, ჯიშთა გამოცდის შესაბამისი ღონისძიებების დროული გატარება. სახელმწიფოებრივი ინტერესებისა და პრიორიტეტების შენარჩუნებით, აღნიშნული ღონისძიებების მაქსიმალური გამარტივება. – გამოიკვეთება ნიადაგების ნაყოფიერების დაცემის აღმკვეთი ორიენტირები, აგრეთვე ტრადიციულად არანაყოფიერი ნიადაგების გაკეთილშობილების გზები. ამასთან მნიშვნელოვანი იქნება ბუნებრივი აგრონომიული ნედლეულით სოფლის მეურნეობის უზრუნველყოფის სისტემა, რაც საქართველოს მინერალურ-რესურსული პოლიტიკის (კონცეფციის) შემადგენელი ნაწილია. 5. საწარმოო საშუალებებისა და მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის გადაიარაღება-განახლება: – დონორი ქვეყნებისა და ორგანიზაციების მონაწილეობით სასოფლო-სამეურნეო მანქანა- იარაღებით ფერმერების უზრუნველყოფის პროგრამის შემუშავება. – სახელმწიფო ხელშეწყობით რეგიონებში კერძო და შერეული ფორმის სერვის-ცენტრების შექმნა. კერძო ინიციატივების წახალისება ფერმერებისა და მწარმოებლებისათვის სათესი და სარგავი მასალების, სასუქების, პესტიციდების მიწოდების სფეროში, სახელმწიფოს მიერ ამავე წარმოების საშუალებების ხარისხის კონტროლის ფონზე. – ქვეყანაში ნიადაგის დამუშავების ტრადიციული ტექნოლოგიების პარალელურად ნიადაგის დამუშავების ინტენსიური ტექნოლოგიების განვითარება. პრიორიტეტის მინიჭება მსოფლიო პრაქტიკაში გამოყენებული ისეთი ტექნოლოგიების დანერგვისათვის, როგორიცაა ნიადაგდამცავი, მინიმალური, ნულოვანი, დამულჩვის, ალტერნატიული და დაბაზოების ნიადაგდამმუშავებელი ტექნოლოგიები. 6. კვების მრეწველობის საწარმოების განვითარება: – კვების მრეწველობის საწარმოების დეტალური ინვენტარიზაცია. – ადგილობრივი წარმოების პროდუქციის სარეკლამო ქსელის ჩამოყალიბების ხელშეწყობა, რაც მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ფალსიფიცირებულ და კონტრაბანდულ პროდუქციასთან ბრძოლაში. – ინვესტიციების მოზიდვისათვის საჭირო სტიმულების შექმნა და ამოქმედება. 7. სოფლის მეურნეობის პროდუქციისა და სურსათის ხარისხის სტანდარტების, აგრეთვე მომხმარებელთა უფლებების დაცვა: – ფიტოსანიტარიული, ვეტერინარული და მემცენარეობის პროდუქციის საბაჟო კონტროლის მექანიზმთა სრულყოფა. – მსო-ში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით, ფალსიფიცირებული, უხარისხო, აგრეთვე დემპინგურ ფასებში პროდუქციის შემოტანის წინააღმდეგ ბრძოლის გაძლიერების ბერკეტების სრულად გამოყენება. 8. სამეცნიერო კვლევის, დანერგვა-კონსულტირებისა და აგრარულ განათლებასთან დაკავშირებული პოლიტიკა: 40

– აგრარულ სექტორში არსებული სამეცნიერო პოტენციალის შესწავლა, სამეცნიერო კვლევების შედეგთა გამოყენება სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობის, რენტაბელობის გაზრდისა და გარემოს დაცვისათვის. – დაავადებების (მცენარეთა, პირუტყვის) მონიტორინგისა და კონტროლის ეფექტიანი სისტემის დანერგვა. – ფერმერების ტრეინინგებისა და კონსულტირების ორგანიზება საკუთარი მეურნეობის დაგეგმვის, ფინანსური მენეჯმენტისა და საკრედიტო ინსტიტუტებთან დამოუკიდებელი ურთიერთობების წარმოების საკითხებში. – მოსწავლეთა აგროპროფესიული ორიენტაციის ჩამოყალიბებისათვის სპეციალიზებული სწავლების ორგანიზება (როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთაც). 9. რეგიონული აგრარული პოლიტიკა: – ფერმერთა ბიზნეს-ცნობიერების ამაღლების მიზნით რეგიონული და რაიონული საკონსულტაციო ცენტრების ჩამოყალიბება. – მიწისა და სხვა ბუნებრივი რესურსების გამოყენების მიზნობრივი რეგიონული პროგრამების შემუშავება-განხორციელება. – სასოფლო-სამეურნეო ცხოველთა ენდემური ჯიშების გენოფონდის გადარჩენის და მათი მიზანმიმართული მოშენების პროგრამების შემუშავება და ეტაპობრივი განხორციელება. – მაღალმთიან რაიონებში სიღარიბის აღმოფხვრის სპეციალური პროგრამის შემუშავება და ეტაპობრივი განხორციელება. – ქვეყნის ბუნებრივ-კლიმატური პირობების შესატყვისი, კონკურენტუნარიანი დარგებისა და კულტურების წარმოების განვითარება. – სოფლის მეურნეობის მხარდასაჭერად სახელმწიფო შესყიდვების (დაკვეთების) მექანიზმის გამოყენება. – აგროტურიზმის განვითარების პოტენციალის ამოქმედების სტრატეგიის განსაზღვრა. 10. აგრარული სექტორის ინსტიტუციონალური განვითარება, მიწის რეფორმის გაგრძელება: – სახელმწიფო საკუთრების იჯარით გაუცემელი სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის დამატებითი პრივატიზაცია (სულ 100,6 ათასი ჰა, მათ შორის, სახნავი – 48,0 ათასი ჰა, მრავალწლიანი ნარგავები – 20,7 ათასი ჰა, სათიბი – 31,9 ათასი ჰა). – სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული იჯარით გაცემული სასოფლო-სამეურნეო მიწის პრივატიზაცია გამოსყიდვის წესით (სულ 259,7 ათასი ჰა, მათ შორის, სახნავი – 178 ათასი ჰა, მრავალწლიანი ნარგავები – 22,6 ათასი ჰა, სათიბი – 59,1 ათასი ჰა). – მიწის ბაზრის განვითარების ხელშეწყობის მიზნით მრავალმიზნობრივი მიწის კადასტრისა და რეგისტრაციის სისტემის დანერგვის დასრულება. – საკანონმდებლო ბაზის შემდგომი სრულყოფა (კანონპროექტების შემუშავება სასოფლო- სამეურნეო მიწის დამატებით პრივატიზებაზე, კადასტრისა და ინფორმაციული სისტემის თობაზე, უძრავი ქონების შეფასების შესახებ, მიწის მართვის უფლებათა გამიჯვნაზე). – ნიადაგის ნაყოფიერების ზრდის სახელმწიფო მიზნობრივი პროგრამის შემუშავება და შესაბამისი დაფინანსების წყაროს მოპოვება. – მიწის ბაზრის განვითარების შედეგად მაღალი ეკონომიკური ეფექტის მისაღწევად მიწის ბაზრით საბანკო და სადაზღვევო სისტემების დაინტერესება. – უძრავი ქონების შემფასებელთა, ნიადაგმცოდნეთა, მიწათმომწყობთა და სხვა შესაბამისი კვალიფიკაციის სპეციალისტთა მომზადების ხელშეწყობა. – მიწის წვრილ მესაკუთრეთა კოოპერირებისა და მიწების კონსოლიდაციის ხელის შეწყობა. – ჰიდრომეტეოროლოგიური საქმიანობის ხელშეწყობა კლიმატის გლობალური დათბობისა და გარემოს დაბინძურების პირობებში. 3.12. ტრანსპორტის, კომუნიკაციების, მშენებლობის, ტურიზმის განვითარება სატრანსპორტო სისტემის შემდგომი განვითარების მიზნით:

41 • ევრაზიის სატრანსპორტო დერეფნის სრული მასშტაბით და საერთაშორისო მოთხოვნების დონეზე ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად საქართველოს ტერიტორიის გავლით სატრანზიტო ტვირთნაკადების სრული მოცულობის განსაზღვრა და სატრანსპორტო სფეროს ცალკეული დარგების განვითარების ძირითადი მიმართულებების განსაზღვრა (შესაბამისი ინფრასტრუქტურით); • რკინიგზის გამტარიანობის და მატარებელთა უსაფრთხო მოძრაობის გაზრდა, სალიანდაგო მეურნეობის ცალკეული უბნისა და სალოკომოტივო-სავაგონო პარკის განახლების უზრუნველყოფა, ელექტრო-საკონტაქტო ქსელების, ავტობლოკირებისა და კავშირგაბმულობის სისტემის თანამედროვე მოთხოვნებთან შესაბამისობაში მოყვანა; • საზღვაო სანაოსნოში კრიზისული მოვლენების დაძლევის სტრატეგიის შემუშავება- განხორციელება; • საავტომობილო გზების რეაბილიტაციისა და მოდერნიზაციის დაჩქარება, საერთაშორისო სტანდარტებისადმი მაქსიმალური მიახლოება; • კავშირგაბმულობის სისტემაში პრივატიზაციის პროცესის განხორციელება, საერთაშორისო ორგანიზაციების რეკომენდაციების საფუძველზე ჯანსაღი კონკურენტული გარემოს წახალისება, ინვესტირების პროცესის მაქსიმალური გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა; • ფიზიკურად და მორალურად მოძველებული სოფლის სატელეფონო ქსელების მოდერნიზაციის, სატელეკომუნიკაციო სექტორის თანამედროვე ტექნოლოგიური მოწყობილობებით აღჭურვის ხელშეწყობა. • ევრაზიის სატრანსპორტო დერეფნის სრული მასშტაბით, მისი საერთაშორისო მოთხოვნათა დონეზე ფუნქციონირებისათვის და ამ დერეფნით ტვირთგადაზიდვის მომსახურებისათვის გაწეული საქმიანობის ასანაზღაურებლად სწორი სატარიფო პოლიტიკის შემუშავება. სამშენებლო კომპლექსი • ნორმატიული ბაზის სრულყოფა და საბაზრო ეკონომიკის მოთხოვნებისადმი მისადაგება; • სამშენებლო კომპლექსში პროგრესული საწარმოო სტრუქტურების ჩამოყალიბება, წარმოების დეცენტრალიზაციის, კონკურენციის განვითარებისა და დემონოპოლიზაციის პროცესის ხელშეწყობა; • სამშენებლო ინდუსტრიის და საშენმასალათა მრეწველობის მოდერნიზაციისა და ამ სფეროში ინვესტიციების მოზიდვის ხელშეწყობა; • სამშენებლო ინდუსტრიის სფეროში ბუნებრივი საშენი მასალების გეოლოგიურ-ეკონომიკური მოდელების ბლოკის ფორმირება, მისი საინვესტიციო მიმზიდველობის უზრუნველყოფა. საბინაო კომუნალური მეურნეობა • საბინაო-კომუნალური მეურნეობის რეფორმირება და წყალმომარაგება-კანალიზაციის სისტემის სანიტარულ-ტექნიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების უზრუნველყოფა; • პრივატიზაციისა და ინვესტიციების მოზიდვის პროცესის ხელშეწყობა; • სატარიფო პოლიტიკის სრულყოფა. ტურიზმი • კერძო ინვესტიციების მოზიდვის წახალისება ევრაზიის სატრანსპორტო დერეფნის მომსახურების პერსპექტივებზე ორიენტირებით; • ქვეყნის ერთობლივ შიდა პროდუქტში ტურიზმის ხვედრითი წილის უპირატესი ზრდის უზრუნველყოფა; • ტურისტული მომსახურების ახალი პროგრესული ფორმების დანერგვა ქვეყნის ბუნებრივი პოტენციალის და სხვა სპეციფიკური პირობების გათვალისწინებით; • ტურიზმში მცირე ბიზნესისა და ინვესტიციების მოზიდვის უპირატესი ხელშეწყობა; • სასტუმრო ბიზნესის მცირე და საშუალო ორგანიზაციული ფორმების განვითარების ხელშეწყობა; • საკურორტო მეურნეობის განვითარების ხელშეწყობა, კურორტებსა და საკურორტო ადგილებში ბუნებრივი სამკურნალო რესურსების შენარჩუნებისა და განვითარების მიზნით აუცილებელი ღონისძიებების განხორციელება; 42

• სანიტარიული დაცვის ზონების დადგენა; • საკურორტო მეურნეობის უზრუნველყოფა საიმედო ოპერატიული და საპროგნოზო ჰიდრომეტეოროლოგიური ინფორმაციით. 3.13. სიღარიბის დაძლევა და სოციალური ინფრასტრუქტურის დარგების განვითარება 1) სიღარიბის დაძლევის სტრატეგია. სიღარიბის დაძლევის სტრატეგია არის ფართომასშტაბიანი სახელმწიფო პოლიტიკა, რომელიც შემდეგ ძირითად მიმართულებებს მოიცავს: • სამთავრობო პოლიტიკის კონცენტრირება ეკონომიკური ზრდის დაჩქარებაზე; • სიღარიბის გამომწვევი ფაქტორების დადგენა და სამთავრობო პოლიტიკაში გათვალისწინება; • ღონისძიებების შერჩევა და განხორციელება, რომლებიც მაქსიმალურ ზეგავლენას იქონიებენ სიღარიბის შემცირების თვალსაზრისით. აღნიშნული სტრატეგიის განხორციელებაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება საერთაშორისო დონორებთან აქტიურ თანამშრომლობას, მათი მხრიდან გაწეულ ტექნიკურ და ფინანსურ დახმარებას. აუცილებელია მთელი რიგი მიზნობრივი ღონისძიებების განხორციელება, რომლებიც უზრუნველყოფენ მჭიდრო კავშირს ეკონომიკურ ზრდასა და სიღარიბის დაძლევის პროცესებს შორის (ანუ ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლების მაჩვენებელსა და სიღარიბის ინდიკატორებს შორის). იმისათვის, რათა ეკონომიკური ზრდა მაქსიმალურად განაპირობებდეს სიღარიბის შემცირებას, აუცილებელია ორი ძირითადი პირობის შესრულება: 1) ეკონომიკური ზრდის ეფექტიანი (სოციალურად ღირებული) დარგობრივი სტრუქტურის მიღწევა; 2) ეკონომიკური ზრდით მიღებული შემოსავლების ეფექტიანი განაწილების მექანიზმთა ამოქმედება. პირველი მიმართულება გულისხმობს ეკონომიკის ისეთი სექტორებისა და დარგების განვითარებას, რომლებსაც პრიორიტეტული მნიშვნელობა აქვთ მოსახლეობის ცხოვრების დონის ამაღლებისათვის როგორც საშუალოვადიან, ისე გრძელვადიან პერსპექტივაში. მეორე მიმართულება მოიცავს შემოსავლების განაწილება-გადანაწილების გამჭვირვალე და ეფექტიანი სისტემების ჩამოყალიბებას და მოსახლეობის სხვადასხვა ფენას შორის არსებული ქონებრივი დიფერენციაციის შემცირებას. ამ თვალსაზრისით, ეფექტიან საბიუჯეტო და სოციალური დაცვის პოლიტიკასთან ერთად უმნიშვნელოვანეს ფაქტორია ჩრდილოვანი ეკონომიკისა და კორუფციის აღმოფხვრა. 2) მოსახლეობის სოციალური დაცვის ღონისძიებები. 2001-2003 წლებში საბიუჯეტო შემოსავლების გარკვეული ზრდის კვალობაზე წარმოიშვება რეალური შესაძლებლობები სოციალურ საჭიროებებზე ხარჯების გაზრდისათვის. შეიქმნება მოსახლეობის ფულადი შემოსავლების ზრდის ობიექტური წანამძღვრები, საფუძველი ჩაეყრება სიღატაკის აღმოფხვრას, გაუმჯობესდება მოსახლეობის დასაქმება. აღნიშნული მიზნით განხორციელდება: • ოპტიმალური დასაქმების უზრუნველყოფისა და შრომითი ურთიერთობების რეგულირების პოლიტიკა: – შრომითი რესურსების ეფექტიანი მართვა. შრომითი საქმიანობის შემოსავლების, როგორც მოსახლეობის ფულადი შემოსავლების ძირითადი წყაროსა და შრომითი აქტივობის სტიმულის აღდგენა; – შრომის ანაზღაურების ადეკვატური და სამართლიანი სისტემის დანერგვა (მ.შ. ხელფასის მინიმალური დონის გარანტიების სისტემის შექმნა), ; – საბიუჯეტო სფეროს მუშაკთა შრომის ანაზღაურების ახალი სატარიფო ბადის შექმნა; – აქტიური და პასიური დასაქმების პროგრამების შემუშავება-განხორციელება; – პროფესიული სწავლებისა და გადამზადების პროგრამების განხორციელება; – შრომითი ურთიერთობების მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზის შევსება და სრულყოფა; – ქვეყნის განვითარების ინდიკატიური გეგმის პროგნოზების საფუძველზე სამუშაო ადგილების განვითარების გენერალური სქემის შემუშავება; 43

– ქვეყნის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების მინერალურ-რესურსული ფაქტორების მოდელების ბაზაზე სამუშაო ადგილების გამოკვეთის პროგნოზირება; – განათლების უწყვეტი სისტემის განვითარება, დათხოვნის რისკის ქვეშ მყოფი პერსონალის წინმსწრები სწავლების მხარდაჭერა; – დასაქმების ხელშეწყობის მოქნილი ფორმების განვითარება. • სოციალური დაზღვევის სისტემის რეფორმა: – საპენსიო უზრუნველყოფის სისტემის სრულყოფა, საპენსიო სისტემისათვის გადანაწილებითი, დაგროვებითი და დაზღვევითი ფუნქციების აღდგენა-მინიჭება საპენსიო დაზღვევის პრინციპების შემოტანით სამსაფეხურიანი სისტემის ალტერნატიულ ვარიანტებზე ეტაპობრივი გადასვლით. – უმუშევრების, დროებითი და მუდმივი შრომისუუნარობის დაზღვევის, სიცოცხლის დაგროვებითი დაზღვევის განვითარება; – სამედიცინო სოციალური დაზღვევის სისტემის სრულყოფა, რაც გულისხმობს სოციალური დახმარების ოჯახურ პრინციპზე გადასვლას. • სოციალური დაცვის სისტემის (უსაფრთხოების ბადის) სრულყოფა: – უღარიბესი ოჯახების, აგრეთვე მოსახლეობის სოციალურად დაუცველი კატეგორიების აღრიცხვა და მათი დახმარების პროგრამების განხორციელება; – იძულებით გადაადგილებულ პირთა (დევნილთა) სოციალური უზრუნველყოფის ეფექტიანი და გამჭვირვალე პოლიტიკის განხორციელება; – სოციალური შეღავათების სისტემის მოწესრიგება; • ბავშვთა დაცვის პოლიტიკის განხორციელება: – ბავშვთა შრომის შემცირების ღონისძიებების გატარება; – მიუსაფარ ბავშვთა სოციალური რეაბილიტაციის პროგრამების განხორციელება. • შრომისუუნარო მოსახლეობის სოციალური დაცვა: – ინვალიდთა, ხანდაზმულთა და შრომისუუნარო მოსახლეობის სხვა კატეგორიების სოციალური რეაბილიტაციის პროგრამების განხორციელება. უახლესი პერიოდის მნიშვნელოვან ამოცანას წარმოადგენს შრომის ანაზღაურების სისტემის სრულყოფისა და ხელფასის მისაღები დონის (მინიმალური საარსებო კალათის დონეზე მაინც) ფორმირება, რომელიც პირველ ეტაპზე უნდა უზრუნველყოფდეს სამუშაო ძალის მარტივ კვლავწარმოებას, შემდგომში კი გაფართოებულ კვალავწარმოებასაც. აღნიშნული ამოცანის მისაღწევად გათვალისწინებულია: – საბიუჯეტო სფეროში მთლიანად და საჯარო მოსამსახურეებისათვის კერძოდ ერთიანი სატარიფო ბადის შემუშავება, რომელიც დაიცავს პრინციპს „თანაბარი შრომისათვის – თანაბარი ანაზღაურება“; – სახელმწიფო სამსახურში კონკურენტული გარემოს შექმნის მატერიალური სტიმულირების მიზნით ატესტაციის შედეგების მიხედვით მოსამსახურის შრომის ანაზღაურების ზრდის უზრუნველყოფა; – მინიმალური ხელფასის სიდიდის ეტაპობრივი გაზრდა შრომისუნარიანი ადამიანის საარსებო მინიმუმის დონემდე ახალი სოციალური სტანდარტის – შრომის მინიმალური საათობრივი ანაზღაურების საფუძველზე. – დასაქმების სტრუქტურის სრულყოფა, კერძოდ, საბიუჯეტო სფეროში დასაქმებულთა რიცხოვნობის რაციონალიზაცია; – შრომის კანონთა კოდექსის ახალი რედაქციის შემუშავება, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება როგორც შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის კონვენციები, ისე ევროპის სოციალური ქარტიით გათვალისწინებული შრომითი ურთიერთობების ნორმები; – დასაქმების სახელმწიფო, რეგიონალური და მიზნობრივი პროგრამების შემუშავება, რომლებმაც უნდა განსაზღვრონ დასაქმებისა და კვალიფიციური კადრების მომზადება-გადამზადების ძირითადი მიმართულებები, უმუშევართა სოციალური დაცვის ქმედითი მექანიზმი. 44

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საბაზრო ეკონომიკის განვითარება წარმოუდგენელია შრომითი ურთიერთობების ყველა მონაწილის ინტერესების დაცვის ეფექტური სისტემის არსებობის გარეშე. ასეთი სისტემის საფუძველს წარმოადგენს სოციალური პარტნიორობა-ტრიპარტიზმი ანუ სამმხრივი თანამშრომლობა მომუშავეებს, დამსაქმებლებსა (მეწარმეებს) და სახელმწიფოს შორის. საქართველოსათვის მნიშვნელოვანია შრომითი მიგრაციის პროცესის ცივილიზებულ ჩარჩოებში მოქცევის პრობლემა და ხანგრძლივი უმუშევრობის სოციალური შედეგების შერბილებისათვის ღონისძიებების ეტაპობრივი გატარების საკითხის დარეგულირება. 3) განათლება. უახლოეს წარსულში ქვეყანაში შექმნილმა რთულმა პოლიტიკურმა და სოციალურ- ეკონომიკურმა ვითარებამ მძიმე კვალი დააჩნია სოციალური სფეროს უმნიშვნელოვანეს დარგს – განათლებას. ამასთან, ქვეყნის მეურნეობის საბაზრო ეკონომიკის პრინციპებზე– გადასვლის გამო საჭირო გახდა დარგში ძირეული რეფორმის გატარების აუცილებლობა, მაგრამ მის დასაწყებად პირველი ნაბიჯები მხოლოდ 1995 წლის ბოლოს გადაიდგა. დაგვიანება გამოიწვია ამ ურთულესი დარგის სპეციფიურობამ, რიგი სუბიექტური და ობიექტური მიზეზების არსებობამ. ბოლო წლებში დარგში განხორციელებული სიახლეების მიუხედავად დაწყებული რეფორმის სრულფასოვან განხორციელებას არაერთი გარემოება უშლის ხელს. მათ შორის განსაკუთრებით უნდა გამოვყოთ დარგში ამჟამად მოქმედი არასრულყოფილი საკანონმდებლო ბაზა და მისგან გამომდინარე კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების პრაქტიკულად არარსებობა. კერძოდ: დღემდე არ არის შემუშავებული და დამტკიცებული თანამედროვეობის შესატყვისი სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტები და სასწავლო პროგრამები; აღნიშნულიდან გამომდინარე მოძველებულია მოქმედი სახელმძღვანელოები; არ არის შემუშავებული სახელმწიფო საგანმანათლებლო ცენზი; სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულებები, მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, არ არიან ჩამოყალიბებული საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად და მრავალი სხვა, თუმც კი მოქმედი კანონმდებლობით არაერთი კანონქვემდებარე აქტი ჯერ კიდევ 1998 წლის მეორე ნახევრამდე უნდა შემუშავებულიყო და დამტკიცებულიყო. არანაკლებ ხელის შემშლელია განათლების დარგისათვის შესაბამისი ბიუჯეტებით განსაზღვრულ ასიგნებათა გამოყოფის საქმეში შექმნილი პრობლემები, რაც ქრონიკულ ხასიათს ატარებს. იმის გათვალისწინებით, რომ ქვეყნის ეკონომიკის განვითარება მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია კვალიფიციური მუშა კადრებისა და უმაღლესი და საშუალო პროფესიული განათლების მქონე სპეციალისტების რაოდენობასა და ხარისხზე, დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მათი მომზადების რეგულირებას სახელმწიფოს მიერ მისთვის კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილების – სახელმწიფო დაკვეთის რეალური მასშტაბების განსაზღვრის ფარგლებში. უნდა აღინიშნოს, რომ სახელმწიფო დაკვეთის განსაზღვრისას ასევე არსებობს მთელი რიგი ხელისშემშლელი ფაქტორები. კერძოდ: ამჟამად მოქმედი ყოფილი საბჭოთა კავშირის დროინდელი უმაღლესი სასწავლებლების სპეციალობათა ნუსხა არ შეესაბამება თანამედროვე მოთხოვნებს; საფუძვლიან გადამუშავებას საჭიროებს საშუალო პროფესიული განათლების სპეციალობათა ნუსხაც, რომელიც მართალია საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ იქნა მიღებული, მაგრამ დღეისათვის აშკარად მოძველებულია; იმის გამო, რომ არ არის შემუშავებული და დამტკიცებული სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტები და პროგრამები, აგრეთვე სპეციალობათა და პროფესიათა ახალი ნუსხები, ვერ შემუშავდა სახელმწიფო ფინანსური ნორმატივებიც; უმაღლესი განათლების სისტემაში არ განხორციელებულა აკრედიტაციის პროცესი (რომელიც სახელმწიფოს მიერ სასწავლებლის შეფასების აქტს წარმოადგენს), რის გამოც ირღვევა "განათლების შესახებ" კანონის მოთხოვნები, რომლის მიხედვით სახელმწიფო დაკვეთა შეიძლება განთავსდეს მხოლოდ სახელმწიფო აკრედიტაციის მქონე საგანმანათლებლო დაწესებულებებში. ამასთან, დღემდე არ არის შემუშავებული განათლების სფეროში სახელმწიფო დაკვეთის განსაზღვრის წესი, რაც შემდეგი მიზეზით არის განპირობებული: სამინისტროებსა და უწყებებს, როგორც შესაბამის დარგებში სახელმწიფო პოლიტიკის გამტარებელი ორგანოებს, არ ხელეწიფებათ თუნდაც მეტ-ნაკლები მიახლოებით განსაზღვრონ როგორც მათ უშუალო დაქვემდებარებაში მყოფ

45 დაწესებულებებში, ისე კერძო სექტორში სპეციალისტებზე მოთხოვნილების 5-10 წლიანი პერსპექტივა. განათლების დარგში არსებული ზემოთ ჩამოთვლილი არაერთი ნაკლოვანების აღმოსაფხვრელად ამჟამად შემუშავებულია საშუალო განათლების შინაარსის რეფორმის პროექტი, რომელიც მსოფლიო ბანკის ფინანსური მხარდაჭერით, ძალზედ შეღავათიანი კრედიტით განხორციელდება. ამასთან, მომდევნო წლებში მნიშვნელოვანი ყურადღება დაეთმობა სხვა უცხოური კრედიტებისა თუ გრანტების მოზიდვას, ქველმოქმედების ტრადიციების აღდგენას და, რაც მთავარია, საბიუჯეტო სახსრების მკვეთრ გაზრდას განათლების სისტემისათვის მას შემდეგ, რაც დარგში სახელმწიფო პოლიტიკის გამტარებელი უწყება, შესაბამისი უმაღლესი სასწავლებლები შეიმუშავებენ განათლების სისტემის დანარჩენ საფეხურებზე ყოველმხრივ გააზრებული ფართო მასშტაბის რეფორმის განხორციელების პროგრამას. „განათლების შესახებ“ კანონის შესაბამისად 2003 წლიდან სახელმწიფო საშუალო განათლების მიღებას თავის ხარჯზე უზრუნველყოფს. აღნიშნულიდან გამომდინარე და საბიუჯეტო ხარჯების რაციონალიზაციის უზრუნველყოფის ამოცანის გათვალისწინებით, აღმასრულებელი ხელისუფლება, საშუალო განათლების საფეხურზე კანონმდებლობით გათვალისწინებულ უფასო სწავლებაზე გადასვლამდე დარჩენილ ორ წელიწადში უზრუნველყოფს მთლიანად განათლების სფეროს საბიუჯეტო დაფინანსების მექანიზმის– ახლებურად გააზრებას. რაც შეეხება განათლების სფეროში სახელმწიფო დაკვეთის მექანიზმის სრულყოფას, უახლოეს ორ წელიწადში თანმიმდევრულად განხორციელდება შესაბამისი ღონისძიებები, კერძოდ: • სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტებისა და სახელმწიფო საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება და დამტკიცება; • სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულებათა სტატუსისა და ტიპური დებულებების შემუშავება-დამტკიცება; • დაწყებითი პროფესიული განათლების პროფესიათა, საშუალო პროფესიული განათლების სპე- ციალობათა და უმაღლესი განათლების მიმართულებებისა და სპეციალობების ნუსხის შემუშავება და დამტკიცება; • განათლების სფეროში სახელმწიფო ფინანსური ნორმატივების შემუშავება; • საგანმანათლებლო დაწესებულებათა აკრედიტაციის ჩატარება; • განათლების სფეროში სახელმწიფო დაკვეთის წესის შემუშავება; • განათლების სფეროში სახელმწიფო დაკვეთის განთავსება "სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ" კანონის შესაბამისად. აღნიშნული ღონისძიებების დროული გატარება უზრუნველყოფს სახელმწიფო დაკვეთის მაჩვენებელთა, აგრეთვე მისი განთავსების მექანიზმის ოპტიმიზაციას და რეალური საბაზრო მოთხოვნებისადმი მისადაგებას. აღნიშნული ხელს შეუწყობს სახელმწიფო დაკვეთის განთავსებაში არასახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულებების ჩართვას, უზრუნველყოფს სასწავლებლებს შორის კონკურენციას და მნიშვნელოვნად სრულყოფს ბაზრის მოთხოვნილების შესაბამისად მაღალკვალიფიციური სპეციალისტების მომზადების სისტემას. 4) სამეცნიერო-ტექნიკური განვითარების ხელშეწყობა. 90-იან წლებში ქვეყნის პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში მომხდარმა რადიკალურმა ძვრებმა საქართველოს მეცნიერებაში გარკვეული თვისებრივი ცვლილებები გამოიწვია. ცენტრალიზებული დაგეგმვის პრინციპებზე აგებულ სამეცნიერო კვლევებსა და შესაბამისად სამეცნიერო-კვლევით დაწესებულებებს, ტრადიციული კავშირების გაწყვეტის, სამეცნიერო შეკვეთებისა და შესაბამისად დაფინანსების მკვეთრი შემცირების გამო, გაუჭირდათ საბაზრო ეკონომიკისათვის ფეხის აწყობა. მეორე მხრივ სამეცნიერო-ტექნოლოგიური პროდუქცია, როგორც ნებისმიერი სხვა დარგის პროდუქცია მაშინ იქმნება, თუ არსებობს ამ პროდუქციის მომხმარებელი. ბოლო წლებში გარკვეული, მაგრამ არასაკმარისი სამუშაოები ჩატარდა საკანონმდებლო ბაზის შექმნისათვის. ამასთან, სრულდებოდა მნიშვნელოვანი პროექტები ევროკომისიის, საერთაშორისო სამეცნიერო-ტექნიკური ცენტრის პროგრამების ფარგლებში. ვითარდებოდა თანამშრომლობა 46

ჩრდილოატლანტიკურ ალიანსთან, ახალი დამოუკიდებელი ქვეყნების მეცნიერებთან თანამშრომლობის ხელშეწყობის საერთაშორისო ასოციაციასთან (INTAS). ახალგაზრდა მეცნიერთა კადრების დენადობის შესაჩერებლად მიღებულ იქნა მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება ახალგაზრდა მეცნიერთათვის საპრეზიდენტო სტიპენდიების დანიშვნის თაობაზე. ასევე შემოღებულ იქნა მეცნიერ-მუშაკთა სამეცნიერო კვლევების სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გრანტული წესით დაფინანსების მექანიზმი. მიუხედავად ზემოთქმულისა დღის წესრიგში დადგა მეცნიერების მართვის შემდგომი სრულყოფის აუცილებლობა, რაც 2001-2003 წლებში ეტაპობრივად განხორციელდება. კერძოდ: • გატარდება ქვეყნის სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარების სახელმწიფო პოლიტიკის მართვის მოდელის სრულყოფის ღონისძიებები; • მეცნიერების სფეროს დაფინანსების პრინციპი შესაბამისობაში მოვა საერთაშორისო გამოცდილებასთან: – მეცნიერების სფეროს დაფინანსების ძირითად წყაროდ კვლავ იქნება მიჩნეული საბიუჯეტო დაფინანსება. ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების პარალელურად თანდათანობით გაიზრდება მოქმედი ბაზური დაფინანსების ხვედრითი წილი ფუნდამენტური კვლევის ყველა პერსპექტიული დარგის განვითარებისათვის; ფუნდამენტური კვლევების შედეგების საფუძველზე შემდგომი განვითარება მიეცემა გამოყენებით მეცნიერებას ქვეყნის მოთხოვნილებათა შესაბამისად და განხორციელდება მისი ღია კონკურსის პრინციპებზე დამყარებული პროგრამული დაფინანსება; • საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასთან და სხვა სამეცნიერო დაწესებულებებთან შეთანხმებით დასრულდება სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების იურიდიული სტატუსის განსაზღვრის პროცესი, რის კვალობაზეც არსებითად დარეგულირდება ამ ორგანიზაციების სახელმწიფო ბიუჯეტთან დამოკიდებულება, ქონებრივი და სხვა საკითხები; • დიდი ყურადღება დაეთმობა დარგობრივი სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების როლისა და მნიშვნელობის ამაღლებას ეკონომიკის რეალურ სექტორთან მათი ინტეგრაციის მიმართულებით; • გაგრძელდება და გაღრმავდება ურთიერთობები საზღვარგარეთის აღიარებულ სამეცნიერო ცენტრებთან ერთობლივი კვლევითი სამუშაოების ჩატარების მიზნით. 5) კულტურა. ქვეყანაში არსებულმა ეკონომიკურმა ვითარებამ საკმაოდ მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა კულტურის დარგი. სახელმწიფო და ტერიტორიული ერთეულების ბიუჯეტების შეზღუდული ფინანსური შესაძლებლობები მისი დარგის მესვეურთათვის საჭირო დონეზე დაფინანსების საშუალებას არ იძლევა. სხვადასხვა ობიექტურმა თუ სუბიექტურმა ფაქტორებმა, გამოიწვია კულტურის დაწესებულებათა (მცირე გამონაკლისის გარდა) როგორც რიცხობრივი შემცირება, ისე მათი საქმიანობის ეფექტიანობის დაქვეითება. ბოლო წლებში კულტურულ- საგანმანათლებლო დაწესებულებათა მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის მდგომარეობა გაუარესდა, პრაქტიკულად ვერ ხერხდება შენობა-ნაგებობების სარემონტო სამუშაოების ჩატარება. პრაქტიკულად ყოველწლიურად მცირდება დაფინანსება ისტორიისა და კულტურის უნიკალურ ძეგლთა დაცვა-რესტავრაციის ღონისძიებებზე. 2001-2003 წლებში, კულტურის განვითარების კონცეფციის დამტკიცების კვალობაზე და მის შესაბამისად: • დადგინდება ეროვნული კულტურის პრიორიტეტული მიმართულებები და შემუშავდება მათი განვითარების პროგრამები; • კულტურის სფერო გადავა მიზნობრივ-პროგრამულ დაფინანსებაზე, რომლის ამოსავალი წერტილი იქნება კულტურის იმ მიმართულებების პრიორიტეტული დაფინანსება, რომლებსაც საბაზრო ეკონომიკის პირობებში არ ძალუძთ დამოუკიდებელი არსებობა, მაგრამ მათი შენარჩუნება სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ამოცანაა, ვინაიდან უმნიშვნელოვანეს ეროვნულ-კულტურულ ფასეულობას წარმოადგენენ; • განხორციელდება კულტურის დაწესებულებათა გაერთიანება-გამსხვილება;

47 • განხილული იქნება კულტურის სფეროს დაწესებულებათა საქმიანობის აღრიცხვისა და მოწესრიგების საკითხი. • ამასთან, ყურადღება გამახვილდება ისეთ მნიშვნელოვან მხარეზე, როგორიცაა კულტურის განვითარებაში საქველმოქმედო, საერთაშორისო ორგანიზაციების, შეძლებისდაგვარად ქართველი და უცხოელი მეწარმეების ჩართვა. 6) ჯანმრთელობის დაცვა. ჯანმრთელობის დაცვის სფეროს რეფორმა უახლოეს სამ წელიწადში განხორციელდება საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის განვითარების ათწლიანი სტრატეგიული გეგმის მიხედვით. აღნიშნული დოკუმენტის თანახმად, ჯანდაცვის სფეროს რეფორმები შემდეგი ძირითადი მიმართულებებით ხორციელდება: – ჯანმრთელობის ახალი სისტემის სამართლებრივი ბაზის შექმნა; – მართვის დეცენტრალიზაცია; – ახალი ეკონომიკური და ფინანსური მოდელის ჩამოყალიბება, დაფინანსების პროგრამულ მეთოდებზე გადასვლა; – პირველადი სამედიცინო დახმარების პრიორიტეტულობა; – სანიტარიულ-ეპიდემიოლოგიური სამსახურის რეფორმა; – სადაზღვევო მედიცინის პრინციპებზე გადასვლა; – წამალთპოლიტიკის რეფორმა; – პრივატიზაციის პროცესის უზრუნველყოფა; – სამედიცინო დაწესებულებათა და პერსონალის აკრედიტაცია-ლიცენზირების დანერგვა; – სამედიცინო განათლებისა და მეცნიერების რეფორმა; – სამედიცინო საინფორმაციო სამსახურის რეფორმა; – მედიცინის მუშაკთა სოციალური დაცვა. ამასთან, ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში წარმოებულ რეფორმებს ამჟამად უკვე გააჩნიათ თავისი ისტორია. უკანასკნელ წლებში ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში განხორციელებული გარდაქმნები ითვალისწინებდა კერძო სექტორის მონაწილეობის გაზრდას ჯანდაცვის სისტემაში, ხოლო სახელმწიფოს როლი უნდა გაზრდილიყო ისეთ სფეროებში, როგორიცაა მარეგულირებელი ბაზის შექმნა, ჯანმრთელობის ხელშეწყობა, იმუნიზაცია, სამედიცინო დაწესებულებების აკრედიტაცია-ლიცენზირება, მეცნიერება და განათლება, აგრეთვე სოციალურად დაუცველი ჯგუფების საბაზისო მომსახურებით ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. სისტემის რეორგანიზაციის შედეგად შეიცვალა ჯანდაცვის სისტემაში მოქმედი სახელმწიფო დაფინანსების ფორმა და მეთოდები. ცენტრალური, ბიუჯეტური დაფინანსების ძველი, მუხლობრივი სისტემის ნაცვლად დაინერგა პროგრამული დაფინანსება, შემუშავდა სახელმწიფო და მუნიციპალური პროგრამები. სახელმწიფო პროგრამების საბაზისო პაკეტი შედგა მრავალი ქვეყნის გამოცდილების, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის, მსოფლიო ბანკის და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების აზრის გათვალისწინებით. პროგრამებში წარმოდგენილი დაავადებების პრიორიტეტი განისაზღვრა ქვეყნის მოსახლეობის ავადობისა და სტრუქტურის მხედველობაში– მიღებით. დღეისათვის, როდესაც ჯანდაცვის რეორიენტაციის პროცესი შეუქცევადი გახდა, ძირითადად დასრულებულია სისტემის ინსტიტუციონალური მოწყობა, შემუშავებულია ახალი სოციალური ურთიერთობების შესაბამისი საწყისი საკანონმდებლო ბაზა, მკვეთრად გამიჯნულია სახელმწიფოსა და სამედიცინო მომსახურების მომხმარებელთა უფლება-მოვალეობანი, განსაკუთრებული სიმძაფრე შეიძინა სისტემის არასრულმა დაფინანსებამ ცენტრალური ბიუჯეტიდან ჯანდაცვაზე გადარიცხული თანხები ბევრად ნაკლებია დაგეგმილზე, რომელიც თავის მხრივ მნიშვნელოვნად ჩამორჩება მინიმალურად აუცილებელს. არ შეიძლება უგულებელყოფილი იქნეს ის ფაქტი, რომ შემოსავლებისა და ხარჯების დაგეგმვის შეუძლებლობა იწვევს სამედიცინო დაწესებულებათა მუშაობის დეზორგანიზაციას და ფინანსური სტაბილურობის დაკარგვას, სამედიცინო მომსახურება ქვეყნის მოსახლეობისათვის სულ უფრო ნაკლებად ხელმისაწვდომი ხდება. სულ უფრო იზრდება

48 ცხოვრების არაჯანმრთელი წესის, ეკოლოგიურად დამძიმებული გარემოს, პერმანენტული დეპრესიული ფონის, გახშირებული სტრესების და სიღატაკის ზეგავლენა. რეფორმის მიმდინარეობის პროცესში წამოჭრილი სირთულეების დაძლევაში მნიშვნელოვანია კერძო სექტორის როლი. სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს, ერთი მხრივ, კერძო და სახელმწიფო საწარმოთა თანაბარუფლებიანობის პრინციპის დამკვიდრება, რაც დღეისათვის კერძო სტრუქტურის განვითარებაში ერთ-ერთი მთავარი პრობლემაა და, მეორე მხრივ, სახელმწიფო დაკვეთების მეშვეობით სამედიცინო დაწესებულებებს შორის (დამოუკიდებლად საკუთრებრივი და ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმისა) კონკურენტული გარემოს ჩამოყალიბება. მნიშვნელოვანია კერძო სექტორის საქმიანობის სტიმულირებისათვის ჯანდაცვის სფეროში მოქმედი ნორმატიული ბაზის სრულყოფა. სახელმწიფოს მიერ მოსახლეობის წინაშე აღებული ვალდებულებები უნდა დაბალანსდეს სახელმწიფო ბიუჯეტის რეალურ შესაძლებლობებთან. ნებაყოფლობითი სამედიცინო დაზღვევის ფონდში დაგროვილმა თანხებმა უნდა დაიცვას მოსახლეობა, თავის მხრივ ამ სექტორში კონკურენტული გარემოს არსებობა და კერძო სექტორის ეკონომიკური მოტივაციის სტიმულირება უზრუნველყოფს სამედიცინო მომსახურების ხარისხისა და ფასის რეგულაციას. ამასთან საჭიროა სახელმწიფოს მხრიდან კერძო სადაზღვევო კომპანიების რეგულირება და ანგარიშგების ეფექტიანი მექანიზმების შემუშავება, რათა უზრუნველყოფილი იქნეს მომსახურების ხარისხზე პერმანენტული ზედამხედველობა, აღებული ვალდებულებების შესრულება და სადაზღვევო საქმე მთლიანად არ იყოს დაფუძნებული სადაზღვევო კომპანიასა და მოსახლეობას შორის ურთიერთნდობის პრინციპზე. ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულებაა მართვის სისტემის დეცენტრალიზაცია. პასუხისმგებლობის დელეგირება უნდა ხდებოდეს ანგარიშგების პირობით და ამისათვის აუცილებელია ეფექტური ზედამხედველობის მექანიზმი, მკვეთრად უნდა გაიმიჯნოს, თუ რა შეიძლება გაკეთდეს ადგილობრივ დონეზე ჯანდაცვის სახელმწიფო პოლიტიკის ჩარჩოებში. მძიმე სოციალური და ეკონომიკური პირობები უარყოფით გავლენას ახდენს ტრადიციულად მაღალი რისკის ჯგუფებზე, განსაკუთრებით ფეხმძიმე ქალებსა და ახალშობილებზე. შობადობისა და ბუნებრივი მატების მაჩვენებლები შემცირდა და დედისა და ბავშვის სიკვდილიანობა გაიზარდა. აუცილებელია ქმედითი ღონისძიებების გატარება მშობიარეთა და ახალშობილთა სიკვდილიანობის შემცირების უზრუნველსაყოფად. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალშობილთა კვების საკითხების გადაყვეტა. ქვეყანაში განვითარებული სოციალურ-პოლიტიკური კატაკლიზმების შედეგად გარემოს დაცვის მექანიზმები ძლიერ შესუსტდა. მწვავედ დგას წყლის, საკვები პროდუქტების დაბინძურების საკითხი, ასევე სერიოზულია რადიაციული პრობლემები. შიმშილის, დაბალკალორიული საკვების და საკვების სხვადასხვა კომპონენტების დეფიციტთან (იოდის, სხვა მიკრო-ელემენტების და ვიტამინების დეფიციტი) დაკავშირებული პრობლემები გამოწვეულია მოსახლეობის მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობით. მნიშვნელოვანია აღნიშნული მიმართულებით მოქმედების სქემების შემუშავება და მოსახლეობის უზრუნველყოფა სათანადო კონდიციის წყლით, სათანადო ხარისხის საკვები პროდუქტებით, დიეტური დეფიციტების პროფილაქტიკა, ჯანსაღი საკვების პროპაგანდა. ასევე აუცილებელია შემუშავდეს მოქმედების სქემები ბუნებრივი, ბირთვული კატასტროფებისა და სამხედრო კონფლიქტების შემთხვევებისათვის. 7) სპორტი. ბოლო ათწლეულებში დამკვიდრებული ტრადიციის მიხედვით სპორტი, მისი განსაკუთრებული პოპულარობის გამო, მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ნებისმიერი ქვეყნის სახეს საერთაშორისო სარბიელზე. დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ საქართველოს წარმომადგენლებმა არაერთი გამარჯვება მოიპოვეს ოლიმპიურ თამაშებზე, მსოფლიოსა და ევროპის ჩემპიონატებში, სხვა საერთაშორისო ტურნირებში. თუმცა მიღწეული წარმატებების მიუხედავად მეტად მძიმე მდგომარეობაა სპორტისა და ფიზიკური აღზრდის საქმეში. კერძოდ არასაკმარისი დაფინანსების გამო ბავშვთა და მოზარდთა სპორტული სკოლების საკმაოდ დიდი ნაწილის ფუნქციონირება ხშირად ეპიზოდურ ხასიათს 49

ატარებს, საგრძნობლად შემცირდა მათში მოვარჯიშეთა რაოდენობა. არასახარბიელო მდგომარეობაა ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებშიც, სავალალო მდგომარეობაშია მათი სპორტულ- გამაჯანსაღებელი ბაზები. მეტ-ნაკლებად ანალოგიური სიტუაციაა პროფესიულ სასწავლებლებში. რაც შეეხება ბოლო წლებში ქვეყანაში გავრცელებულ არასახელმწიფო უმაღლეს სასწავლებლებს, ამ დაწესებულებებში,– იშვიათი გამონაკლისის გარდა, პრაქტიკულად არ ტარდება გამაჯანსაღებელი და სპორტული მუშაობა. ქვეყანაში მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკური გარდაქმნების რთული და მრავალმხრივი პროცესების ფონზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ერის გაჯანსაღების, მოზარდი თაობის ფიზიკური აღზრდის, ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული პრობლემების გადაჭრას. მათი მოგვარება უმნიშვნელოვანესი სახელმწიფოებრივი საქმეა და იგი კომპლექსურ მიდგომას საჭიროებს. აუცილებელია მოსწავლე-ახალგაზრდობასა და ბავშვთა ფიზიკური აღზრდის სახელმწიფო-მიზნობრივი პროგრამის შემუშავება. 3.14. გარემოსდაცვითი პოლიტიკა 90-იანი წლების დასაწყისში ეკონომიკის დაქვეითებამ არაერთგვაროვანი გავლენა მოახდინა გარემოს მდგომარეობაზე. ერთი მხრივ, შემცირდა საწარმოების მხრიდან ბუნებრივ გარემოზე ზემოქმედება, ხოლო მეორე მხრივ, გაიზარდა მასზე მოსახლეობის ზეგავლენა საკვები, ენერგეტიკული და სხვა პირველადი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების მიზნით. არსებული ინფრასტრუქტურის (სასმელი წყლის მიწოდების და საკანალიზაციო კომუნალური სისტემები, ჩამდინარე წყლების გამწმენდი და ნაპირსამაგრი ნაგებობები, საავტომობილო გზები და ა.შ.) მდგომარეობის გაუარესებამ ხელი შეუწყო გარემოზე და ადამიანის ჯანმრთელობაზე არასამრეწველო სექტორების ზემოქმედების ზრდას. სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება და გარემოს მდგომარეობა მჭიდროდაა ერთმანეთთან დაკავშირებული, რაც შემდეგი ძირითადი ნიშნებით გამოიხატება: • ეკონომიკური აქტივობის შემცირების შედეგად მნიშვნელოვნად იკლო სამრეწველო ჩამდინარე წყლებითა და სასოფლო-სამეურნეო შხამქიმიკატებით ზედაპირული წყლების დაბინძურებამ. საგრძნობლად შემცირებულია ენერგეტიკული და სამრეწველო ობიექტებიდან ჰაერის დაბინძურებაც; • სახელმწიფო მმართველობისა და თვითმმართველობის ადგილობრივ ორგანოებს არ გააჩნიათ საკმარისი სახსრები იმისათვის, რომ შეკეთდეს ან აღდგეს მწყობრიდან გამოსული სასმელი წყლის მიწოდების სისტემები და ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობები. საყოფაცხოვრებო ნარჩენების შეგროვების სისტემა თითქმის მთლიანად მოშლილია; ნარჩენები საცხოვრებელ უბნებში ან, უკეთეს შემთხვევაში, უნებართვო, სათანადოდ მოუწყობელ ნაგავსაყრელებზე იყრება ყოველგვარი დახარისხების გარეშე. ნარჩენების გადასამუშავებელი ან დასახარისხებელი საშუალებები არ არსებობს. საწარმოებსა და კერძო მომხმარებლებს ამ პრობლემების გადასაჭრელად საჭირო თანხების გაღების შესაძლებლობა არ აქვთ;– • სახელმწიფო კონტროლის სისტემის შესუსტების გამო (რაც, ნაწილობრივ, ეკონომიკური მიზეზებითაა განპირობებული) ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა ხშირად სათანადო ნებართვის გარეშე ხდება, სახელმწიფო ვერ უზრუნველყოფს გარემოს მდგომარეობის მონიტორინგსა და გარემოსდაცვითი სხვა სამსახურების სათანადო მუშაობისათვის საჭირო თანხების გამოყოფას. ეს ფაქტორები გარემოს მდგომარეობის გაუარესებას, ცხოველთა საბინადრო ადგილების მოშლასა და ბიომრავალფეროვნების შემცირებას იწვევს; • ვერ ხერხდება ნიადაგის ეროზიასთან ბრძოლისათვის საჭირო სამუშაოების დაფინანსება, რის შედეგადაც მცირდება სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების ნაყოფიერება; • გარემოს მდგომარეობის გაუარესება იწვევს ადამიანთა ჯანმრთელობის გაუარესებას, ამის შედეგია შრომის ნაყოფიერების შემცირება და საზოგადოებრივ ჯანდაცვაზე გასაწევი დანახარჯების ზრდა; • ტურიზმის განვითარების პერსპექტივა, რომელიც მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული ქვეყანაში გარემოს სიჯანსაღეზე, ასევე საფრთხის წინაშეა. 50

ზემოაღნიშნული პრობლემების ნაწილობრივ გადაჭრის და გარემოს მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით შემუშავდა და საქართველოს პრეზიდენტის 2000 წლის 20 მაისის №191 ბრძანებულებით დამტკიცდა საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა ეროვნული პროგრამა, რომელიც განსაზღვრავს 2000-2004 წლებში გარემოს დაცვის სფეროში განსახორციელებელ პრიორიტეტულ ინსტიტუციური და საინვესტიციო ხასიათის ღონისძიებებს. კერძოდ: 1. წყლის რესურსების მართვა – ქალაქებში წყალმომარაგების და საკანალიზაციო კომუნალური სისტემების მართვის გაუმჯობესება ამ სექტორში მომუშავე მეურნეობებისათვის მეტი ფინანსური დამოუკიდებლობის მინიჭების, და მათ მართვაში კერძო სექტორის მონაწილეობის ხელშეწყობის ჩათვლით. სისტემის მაქსიმალური თვითანაზღაურების მიზნით არსებული სატარიფო პოლიტიკის გადახედვა; – დიდ ქალაქებში (თბილისი, ქუთაისი, ბათუმი და სხვა) წყალმომარაგების სისტემებში არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესება – მომსახურების მისაღები დონის უზრუნველსაყოფად სარემონტო სამუშაოების და სხვა ფიზიკური ინვესტიციების წარმოება; – წყლის სახელმწიფო კადასტრის და მისი გამოყენების სახელმწიფო აღრიცხვის წარმოება, წყალსამეურნეო ბალანსების შედგენა, წყლის გამოყენებისა და დაცვის გენერალური, სააუზო და ტერიტორიული კომპლექსური სქემების შემუშავება და წყლის მონიტორინგის წარმოება. 2. ნარჩენების მართვა: – საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების მომზადება ნარჩენების მართვის დასარეგულირებლად; – საყოფაცხოვრებო ნარჩენების შეგროვების, ტრანსპორტირების და განთავსების სისტემის გაუმჯობესება დიდ ქალაქებში; – რადიაქტიული, ტოქსიკური და სხვა სახის სახიფათო ნარჩენების განსათავსებელი ადგილების მოწყობა გარემოსდაცვითი ნორმებისა და მოთხოვნების შესაბამისად; – ვადაგასული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ქიმიკატების ინვენტარიზაცია და მათი გაუვნებელყოფა. 3. ატმოსფერული ჰაერის ხარისხი: – სატრანსპორტო საშუალებებიდან გამონაბოლქვების მონიტორინ-გისათვის სათანადო მოწყობილობების უზრუნველყოფა და გამონაბოლქვების კონტროლის სისტემის გაუმჯობესება შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის უზრუნველყოფით; – საავტომობილო ტრანსპორტის საწვავის ხარისხის გაუმჯობესების პროგრამის შემუშავება და განხორციელება. 4. შავი ზღვის დაცვა დაბინძურებისაგან: შავი ზღვის სანაპირო ზონის ინტეგრირებული მართვის პროგრამის განხორციელება (მსოფლიო ბანკის, ჰოლანდიის მთავრობის და გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის თანადაფინანსებით), რაც მოიცავს: • სანაპირო ზონის ერთიანი მართვის ორგანოს – საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნას, საკონსულტაციო კომიტეტისა და სამუშაო ჯგუფების ჩამოყალიბებას; • სანაპირო ზონის ინტეგრირებული მართვის შესახებ საკანონმდებლო აქტების შემუშავებას; • ცენტრალური და ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოების ინსტიტუციურ გაძლიერებას სანაპირო ზონის ინტეგრირებული მართვის თვალსაზრისით; • სანაპირო ზონის ინტეგრირებული მართვის სადემონსტრაციო პროექტების მომზადებას; მონიტორინგისა და საინფორმაციო სისტემების ჩამოყალიბებას; • სანაპირო ზონის ეროზიის პრობლემის შესწავლას და მის გადასაწყვეტად საჭირო ინვესტიციების ტექნიკურ-ეკონომიკურ დასაბუთებას, პრიორიტეტული საინვესტიციო პროექტების მომზადებას; • კოლხეთის ეროვნული პარკის ჩამოყალიბებას და განვითარებას; • ზღვის ნაპირისა და წყლის ხარისხის მონიტორინგის სისტემების შექმნას, ნავთობით ავარიული დაბინძურების შემთხვევებში რეაგირების გეგმების შემუშავებასა და განხორციელებას. 51

5. ბიომრავალფეროვნების დაცვა: – არსებული დაცული ტერიტორიების (ნაკრძალების) მართვის გაუმჯობესება მართვის სისტემის რეფორმირების და საერთაშორისო დახმარების მობილიზების გზით; – ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის შექმნის (ფინანსდება გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მთავრობის ფინანსური მხარდაჭერით), საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში დაცული ტერიტორიების განვითარების (ფინანსდება გლობალური გარემოს დაცვითი ფონდის გრანტით) და კოლხეთის ეროვნული პარკის შექმნის მიმდინარე პროექტების წარმატებით განხორციელება– დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ზონაში სოციალური ფაქტორების გათვალისწინებით. 6. წიაღისეული რესურსებით სარგებლობა: – სასარგებლო წიაღისეულის რესურსების ეკოლოგიური, სამთო-ტექნიკური, გეოლოგიური და ეკონომიკური გადაფასება მათი კვლავწარმოებისა და ლიცენზირების მიზნით; – სასარგებლო წიაღისეულის რესურსების აღრიცხვა და კადასტრირება; წიაღით სარგებლობის სახელმწიფო მართვა შესაბამისი სახელმწიფო პროგრამის საფუძველზე; – წიაღისეულის მოპოვებასთან დაკავშირებული ეკოლოგიური პრობლემების შესწავლა, საბადოებზე შექმნილი ეკოლოგიური მდგომარეობის აღწერა, მათი კონსერვაციისა თუ ლიკვიდაციის ღონისძიებების შემუშავება; – გარემოსდაცვითი ნებართვების და სახელმწიფო ეკოლოგიური ექსპერტიზის დეპარტამენტის სპეციალისტთა და დამოუკიდებელ ექსპერტთა მომზადება ნავთობისა და გაზის კომპანიების მიერ შემოთავაზებული პროექტებისა და საქმიანობების ეკოლოგიური ექსპერტიზის სათანადო დონეზე ჩასატარებლად. 7. კლიმატის ცვლილება და გაუდაბნოება: – კლიმატის ცვლილებისადმი მოწყვლადი სექტორების და მოსახლეობის ჯგუფების გამოვლენა და საკომპენსაციო სქემების დასახვა; – გაუდაბნოების პროცესების მიმდინარეობის ანალიზი, მოკლე და გრძელვადიანი პროგნოზირების დანერგვა, გაუდაბნოებასთან ბრძოლის პროგრამისა და ლოკალური გეგმების დამუშავება და განხორციელება; – განახლებად წყაროებზე მომუშავე ენერგოგენერაციის მცირესიმძლავრიანი ობიექტების განვითარების ხელშეწყობა, განსაკუთრებით მცირეშემოსავლიან და ძნელადმისადგომ რეგიონებში (მცირე ჰესები, ბიომასა, თერმული წყლები, ქარისა და მზის ენერგია). 8. სატყეო მეურნეობის განვითარება: საქართველოს სატყეო მეურნეობის განვითარების მიზნით გატარდება შემდეგი ღონისძიებები: • ხე-ტყის გადამუშავებისა და საავეჯო მრეწველობის დარგების განვითარება. • არსებული სახერხი საამქროების საქმიანობის სფეროს დარეგულირება. • მსოფლიო ბანკის ეგიდით შემუშავებული „საქართველოს სატყეო დარგის განვითარების პროექტის“ ამოქმედება, რომლის განხორციელება დაგეგმილია 2001-2008 წლებში. • ყოფილი საკოლმეურნეო ტყეების ფუნქციონირებისა და მათ მიერ მიღებული შემოსავლების აღრიცხვიანობის საკითხის მოგვარება. • სატყეო მეურნეობის საკითხებზე საკანონმდებლო ბაზის მოწესრიგება. ეროვნული სატყეო პოლიტიკის მოდიფიკაცია, ყურადღების გამახვილება უწყვეტ სატყეო მენეჯმენტზე ჩეხვისა და დარგვის რეჟიმების კომბინაციის მეშვეობით. • მიზნობრივ-სპეციალიზებული (კაკლის, თხილის, პეკანის, ნუშის, აკაციის, ასკილის, სოჭის- ნაძვის ხეები, ბროწეულის, დაფნის, თუთის, წაბლისა და სხვა) პლანტაციების გაშენება. 9. გარემოსდაცვითი გადასახადების სისტემების მოწესრიგება: ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის და გარემოს მავნე ნივთიერებებით დაბინძურების გადასახადების სისტემის ეფექტურობის ამაღლება მისი დახვეწის და გამარტივების გზით, რაც გულისხმობს გადასახადების ამოღების პროცესის შეცვლას ადმინისტრაციული მართვის გაადვილებისა და გადამხდელისათვის მეტი გამჭვირვალობისა და პროგნოზირებადობის მიმართულებით. კერძოდ, უნდა შემცირდეს დამაბინძურებელ ნივთიერებათა რაოდენობა, 52

რომლებიც ექვემდებარებიან გარემოს მავნე ნივთიერებებით დაბინძურების გადასახადით დაბეგვრას; უნდა გამარტივდეს და უფრო გამჭვირვალე გახდეს გადასახადის ოდენობის გაანგარიშების მეთოდი; გადასახადებიდან მიღებული შემოსავლები სახელმწიფო აღრიცხვა უნდა წარმოებდეს იმგვარად, რომ შესაძლებელი გახდეს შემოსავლების ანალიზი ცალკეული დამაბინძურებელი ნივთიერების– მიხედვით. 10. საინოვაციო ფინანსური მექანიზმების გამოყენება: – სახელმწიფო ბიუჯეტში ამჟამად შექმნილი ფინანსური მდგომარეობა ართულებს გარემოსდაცვითი ღონისძიებების დაფინანსების შესაძლებლობას. იმის გათვალისწინებით, რომ შეუძლებელი იქნება არსებული ფინანსური მდგომარეობის მკვეთრი გაუმჯობესება, საჭირო ხდება გარემოსდაცვით სფეროში საინოვაციო ფინანსური მექანიზმების გამოყენება, რაც ხელს შეუწყობს კერძო სექტორის, კერძოდ დამბინძურებელი საწარმოების მონაწილეობას გარემოსდაცვითი ღონისძიებების დაფინანსების სისტემაში. ერთ-ერთ ასეთ მექანიზმად შეიძლება განხილულ იქნეს ე.წ. „საბრუნავი ფონდის“ შექმნა, რომელიც გასცემს უპროცენტო ან შეღავათიან სესხებს ისეთ საქმიანობებზე, რომელთაც გააჩნიათ როგორც გარემოსდაცვითი, ასევე ეკონომიკური ეფექტი (მაგალითად, ენერგიის დაზოგვა, რესურსების რაციონალური გამოყენება, ნარჩენების მინიმიზაცია ან რეციკლირება). „საბრუნავი ფონდის“ საწყისი კაპიტალის შექმნაში თავისი წვლილი უნდა შეიტანოს სახელმწიფომ და იზრუნოს დამატებით საერთაშორისო დახმარების მისაღებად. უნდა გააქტიურდეს გარემოს დაცვის დაფინანსების ისეთი მექანიზმის გამოყენების მცდელობა, როგორიცაა გარიგება „გარემო საგარეო ვალის სანაცვლოდ“, რაც გულისხმობს მაღალგანვითარებული ქვეყნების მიმართ სახელმწიფო ვალის გარკვეული ნაწილის ჩამოწერას იმ პირობით, რომ შესაბამის თანხას სახელმწიფო მოახმარს ეკოლოგიურ, უმთავრესად კი გლობალური ხასიათის პრობლემების გადაწყვეტას. ამ მექანიზმის გამოყენება საშუალებას მოგვცემს ერთი მხრივ შემსუბუქდეს სახელმწიფოს საგარეო ვალი, მეორე მხრივ კი გაუმჯობესდეს ეკოლოგიური მდგომარეობა, ადამიანთა ჯანმრთელობა და სოციალური პირობები, ქვეყანაში შეიქმნას დამატებითი სამუშაო ადგილები. 11. მოსახლეობის ინფორმირება და მონაწილეობა გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში: კანონმდებლობით განსაზღვრული უფლებების მიუხედავად, საზოგადოების მონაწილეობა გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაწყვეტაში აქტიური არ არის. ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია გარემოსდაცვითი ცნობიერების დაბალი დონე, რაც გამოწვეულია მოსახლეობის ინფორმირებისა და განათლების სისტემის არასრულყოფილებით. ამ პრობლემასთან მიმართებაში განხორციელდება შემდეგი ღონისძიებები: – საზოგადოების მუდმივი ინფორმირება საარსებო გარემოს მდგომარეობის, ახალი გარემოსდაცვითი ინიციატივების და მიმდინარე მნიშვნელოვანი პროგრამების შესახებ; მდგრადი განვითარებისა და მდგრადი ბუნებათსარგებლობის პრინციპების პოპულარიზაცია. ამ თვალსაზრისით გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს მიერ შესაბამის ორგანიზაციებთან ერთად მომზადდება და გავრცელდება „გარემოს მდგომარეობის შესახებ“ ეროვნული მოხსენება; – გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვისა და განათლების სამინისტროების მიერ შემუშავებული მოსახლეობის ეკოლოგიური განათლების სტრატეგიის დამტკიცება და განსახორციელებელი სამუშაოების დაწყება; – „გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულებასთან მისი დაშვების შესახებ“ არჰუსის კონვენციის მოთხოვნათა შესრულება; – კავკასიის რეგიონული გარემოსდაცვითი ცენტრის მუშაობისათვის ხელშეწყობა, ამიერკავკასიის მასშტაბით გარემოსდაცვის სფეროში როგორც სამთავრობო, ასევე არასამთავრობო სექტორს (ცენტრალური და ადგილობრივი ხელისუფლება, ბიზნესი, არასამთავრობო ორგანიზაციები) შორის უფრო მჭიდრო თანამშრომლობის შემდგომი განვითარება;

53 ზემოაღნიშნული ღონისძიებების გარდა, რომლებიც განსახორციელებელია მოკლე და საშუალოვადიან პერიოდში, საქართველოში მუშავდება სტრატეგიული დოკუმენტები გარემოსდაცვის ცალკეული სფეროების მიხედვით. უკვე მომზადდა ბიომრავალფეროვნების დაცვის სტრატეგიისა და შავი ზღვის დაცვისა და რეაბილიტაციის სტრატეგიულ მოქმედებათა ეროვნული პროგრამის პროექტები. დაჩქარდება დოკუმენტების საბოლოო შეთანხმება დაინტერესებული სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციების მონაწილეობით და შემდგომ მთავრობის მიერ მათი დამტკიცება. 2002 წლისათვის შემუშავდება საქართველოს მდგრადი განვითარების კონცეფცია, რომელიც განსაზღვრავს გრძელვადიან პერიოდში გარემოს დაცვის, საზოგადოების და ეკონომიკის ჰარმონიული განვითარების ძირითად მიმართულებებს. 3.15. რეგიონალური ეკონომიკა საბაზრო ურთიერთობების დამკვიდრებაში დიდი როლი ქვეყნის რეგიონებს ენიჭებათ. აქედან გამომდინარე, განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ეკონომიკის რეგულირების ტერიტორიულ ასპექტებს, სახელმწიფო რეგიონული პოლიტიკის შემუშავებასა და განხორციელებას, ტერიტორიული ერთეულების თავისებურებების, ინტერესებისა და კონკრეტული ამოცანების გათვალისწინებით. თანამედროვე პირობებში და საზოგადოების დემოკრატიზაციის კანონზომიერი განვითარების შედეგად რეგიონებმა, შესაბამის ტერიტორიებზე არსებული რესურსების გამოყენების სფეროში მიიღეს საკმაოდ ფართო დამოუკიდებლობა. ამავე დროს იზრდება მათი პასუხისმგებლობა საკუთრივ რეგიონული მოთხოვნების დაკმაყოფილებაში. აქედან გამომდინარე, რეგიონული ეკონომიკური პოლიტიკა ქვეყნის ხელისუფლების ეკონომიკური სტრატეგიის ორგანულ ნაწილად უნდა იქცეს და იგი ეროვნული მეურნეობის განვითარების საერთო ამოცანებიდან უნდა გამომდინარეობდეს. ქვეყანაში დეცენტრალიზაციის პროცესების მიმდინარეობის კვალობაზე უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების უფლებამოსილებათა გაფართოებასა და ხელისუფლების სხვადასხვა დონეებს შორის ფუნქციების გამიჯვნის ფონზე, ადგილობრივი ინტერესების გათვალისწინებასა და ადგილობრივი ინიციატივის სრულად გამოვლენისათვის პირობების შექმნას. რეგიონული სოციალურ-ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთ ქმედით მიმართულებად უნდა გადაიქცეს რეგიონების განვითარების დონეებს შორის არსებული მნიშვნელოვანი დისპროპორციების თანდათანობით დაძლევა დეპრესიულ რეგიონებში. რეგიონული ეკონომიკური პოლიტიკა უნდა წარიმართოს ქვეყნის საერთო ეკონომიკური პოლიტიკის ძირითადი პრინციპების შესაბამისად ტერიტორიული ერთეულების შეწონასწორებული სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების დაჩქარების, კერძო მეწარმეობის და მცირე ბიზნესის განვითარების სტიმულირების, მოსახლეობის დასაქმების პრობლემის დარეგულირების და ყველა რეგიონში მისი ოპტიმალური დონის უზრუნველყოფის მიმართულებით, ადგილობრივი ბუნებრივი, საწარმოო, შრომითი პოტენციალის, ადგილობრივი მოსახლეობის სამეურნეო ტრადიციების სრული და გონივრული გამოყენების საფუძველზე. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს მაღალმთიანი რეგიონები. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული იქნა კანონი “მაღალმთიანი რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკური და კულტურული განვითარების შესახებ” და ცვლილებები შესაბამის საკანონმდებლო აქტებში, რომლითაც გათვალისწინებულ იქნა სერიოზული შეღავათიანი სოციალურ-ეკონომიკური გარემოს შექმნა მაღალმთიან რეგიონებში, ვერ მოხერხდა არსებული ვითარების გაჯანსაღება. სათანადო მნიშვნელობას იძენს ქვეყნის საგარეო-ეკონომიკური ურთიერთობების ორგანიზაცია რეგიონებში, რაც მჭიდროდ არის დაკავშირებული ცალკეული რეგიონების საექსპორტო პოტენციალის გაზრდის, აგრეთვე რეგიონული ბაზრების – შიდა ეროვნული ბაზრის ტერიტორიული სეგმენტების ფორმირების, მათი ურთიერთქმედების ოპტიმიზაციისა და რეგულირების საკითხების გადაწყვეტასთან. ამასთან, განსაკუთრებული პრიორიტეტი ენიჭება რეგიონთაშორისი ურთიერთობების გააქტიურებასა და მათ შორის ეფექტიანი ეკონომიკური კავშირების გაღრმავების 54

სტიმულირებას. ამ ეტაპზე უკვე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ევროპა-აზიის დამაკავშირებელი სატრანსპორტო დერეფნის ფორმირებასთან დაკავშირებული საკითხების გათვალისწინება რეგიონული ეკონომიკური პოლიტიკის ძირითად ამოცანათა განსაზღვრის დროს. რეგიონული ეკონომიკური პოლიტიკის რეალიზებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების საქმიანობის ეფექტიანობის ამაღლების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით უკვე მნიშვნელოვანი ღონისძიებები იქნა განხორციელებული, რაც, უწინარეს ყოვლისა, ხსენებული სფეროს მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზის ფორმირებაში გამოიხატა. “ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის შესახებ” ორგანული კანონისა და მთელი რიგი ნორმატიული აქტების მიღებით და ადგილობრივი წარმომადგენლობითი ორგანოების – საკრებულოების ფორმირებით შეიქმნა ხელისუფლების სხავადასხვა დონეებს შორის უფლებამოსილებათა გამიჯვნის პრინციპებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების კომპეტენციების რეალიზების სამართლებრივი საფუძველი. საბაზრო ურთიერთობებისა და დემოკრატიული სისტემების დამკვიდრების რთულ პროცესში განსაკუთრებით დიდ მნიშვნელობას იძენს ტერიტორიული მართვის, ეკონომიკური და სოციალური რეგულირების ახალი, მობილური მეთოდების, ფორმების და ბერკეტების შემუშავება-გამოყენება. ზემოხსენებული ერთმნიშვნელოვნად მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ საერთო- სახელმწიფოებრივთან ერთად, რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების კონცეფციების, მოკლე და გრძელვადიანი პროგნოზების, სახელმწიფო მიზნობრივი პროგრამების შემუშავება- რეალიზება წარმოადგენს ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური რეგულირების უმნიშვნელოვანეს მექანიზმს. რეგიონებისადმი დიფერენცირებულმა მიდგომებმა ასახვა უნდა ჰპოვონ საბიუჯეტო, საგადასახადო, საკრედიტო, ინვესტიციების და მეწარმეობის წახალისების, დასაქმების, დარგობრივ, ექსპორტ-იმპორტის, რეგიონული და ეროვნული ბაზრის დაცვის სფეროში, რის შედეგადაც შესაძლებელი გახდება ქვეყნის რეგიონების თავისებურებებისა და რესურსების გადაქცევა ზრდის ფაქტორებად. მიუხედავად გარკვეული ძალისხმევისა, ჯერ კიდევ ვერ მოხერხდა ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების ეკონომიკური, ფინანსური და ორგანიზაციული ბაზის განმტკიცების ამოცანების რეალიზება, რაც საგრძნობლად ამცირებს მათი უფლებამოსილებების ეფექტიანად განხორციელებას. ამის გათვალისწინებით და ქვეყანაში შექმნილი სოციალურ-ეკონომიკურ ვითარებაში არსებული რეალობიდან გამომდინარე მიზანშეწონილია შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელება შემდეგი მიმართულებებით: – ამჟამად არ არის სრულად გადაწყვეტილი ადგილობრივი საკუთრების ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის საკითხები; ფაქტობრივად შექმნილია სიტუაცია, როდესაც ადგილობრივი საკუთრება სრულად ვერ ასრულებს მის ძირითად ფუნქციებს – ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ- ეკონომიკურ მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილება, საზოგადოებრივ მომსახურებათა ორგანიზება, ადგილობრივი ბიუჯეტების საშემოსავლო ნაწილის ზრდა; არ არის გადაწყვეტილი სახელმწიფო და ადგილობრივი საკუთრების გამიჯვნის საკითხები; დახვეწას მოითხოვს სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფი ობიექტების ადგილობრივ საკუთრებაში გადაცემის პროცედურა; ადგილობრივ საკუთრებაში არსებული ობიექტების პრივატიზების პროცესში არ ხდება მათი მესაკუთრის ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოს უფლებამოსილებათა სრულად რეალიზება და ა. შ.; – რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების დაჩქარების მნიშვნელოვანი პირობაა ადგილობრივი ფინანსური ბაზის განმტკიცება საბიუჯეტო შემოსავლების მობილიზების გადიდების გზით; – სერიოზული ხარვეზებია ადგილობრივი ბიუჯეტების ფორმირებისა და ცენტრალური ბიუჯეტიდან გადასაცემი ტრანსფერების მოცულობების განსაზღვრისა და განაწილების ამჟამად მოქმედ პროცედურაშიც, აღნიშნული პროცესის ოპტიმიზაციისათვის მიზანშეწონილია ცალკეული ტერიტორიული ერთეულის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პროგნოზების შემუშავება და მათ საფუძველზე ადგილობრივი ბიუჯეტების პროექტების საშემოსავლო ნაწილის პარამეტრების 55

განსაზღვრა. მინიმალური ბიუჯეტის დადგენისა და ტრანსფერტების განაწილების მეთოდოლოგიური ბაზის მომზადება, რომელიც გაითვალისწინებს ცენტრალური ბიუჯეტიდან გადასაცემი ტრანსფერის მოცულობის განსაზღვრას, უწინარეს ყოვლისა, ადგილობრივი ბიუჯეტის მინიმალური დონის უზრუნველყოფის პრინციპიდან გამომდინარე; – მიზანშეწონილია ინდიკატიური დაგეგმვის ახლებური გააზრება და განვითარება. ინდიკატიური დაგეგმვის ტერიტორიულ ერთეულებზე გავრცელება მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს რეგიონებში არსებული ეკონომიკური პოტენციალის უფრო ეფექტურად გამოყენებას. რაიონების, ქალაქების, მხარეების, ავტონომიური რესპუბლიკების დონეზე ინდიკატიური გეგმების შემუშავებით შესაძლებელი გახდება ინდიკატიური დაგეგმვის აქტივიზაცია, მისი რეგიონული ასპექტების ახლებურად გააზრება და მნიშვნელობის ამაღლება; – ადგილობრივ ეკონომიკურ სამსახურებში მომუშავეთა პროფესიული დონე, მათი ფუნქციონალური საქმიანობა ხშირ შემთხვევაში არ პასუხობს საბაზრო ურთიერთობების მექანიზმის და ახალი ეკონომიკური სტრუქტურის მოთხოვნებს. აქედან გამომდინარე, უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ადგილობრივ მოსამსახურეთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და გადამზადების ღონისძიებებს. უაღრესად აქტუალურია ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებული კონფლიქტური ზონების (აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი) სოციალურ- ეკონომიკური რეაბილიტაციის სტრატეგიის შემუშავება, რომელიც ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის მიზნით ხელისუფლების მიერ განხორციელებული ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილი უნდა გახდეს და კონფლიქტების პოლიტიკურად მოწესრიგების გააქტიურების საქმეში ეკონომიკური ფაქტორების პოტენციურ შესაძლებლობათა სრულად გამოყენებას უნდა დაეფუძნოს. ამ ეტაპზე კონფლიქტურ ზონებთან ეკონომიკური ურთიერთობები, გარკვეული ობიექტური და სუბიექტური ფაქტორების ზემოქმედების ფონზე, სპონტანურ და არაოფიციალურ ხასიათს ატარებს და კონტრაბანდის წყაროდ გვევლინება. ამიტომ მიზანშეწონილია მოინახოს საკითხის დარეგულირების ისეთი ორგანიზაციული და სამართლებრივი ფორმები, რომლებიც ქვეყნისთვის ხელსაყრელ ხასიათს შეიძენს. ამასთან, კონფლიქტური ზონების სოციალურ-ეკონომიკური რეაბილიტაციის სტრატეგიაში სათანადო ასახვა უნდა ჰპოვოს ხელისუფლების იურისდიქციის ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე გავრცელების პრობლემის გადაწყვეტის პარალელურად საომარი მოქმედებების შედეგად განადგურებული სამეურნეო კომპლექსის, საწარმოო და სოციალური ინფრასტრუქტურის აღდგენა- განვითარების ამოცანების გადაჭრა, რომელთა განხორციელება როგორც სახელმწიფო მიზნობრივი, ისე საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციების მიერ დაფინანსებული შესაბამისი პროგრამების შემუშავება-რეალიზაციით უნდა იქნეს უზრუნველყოფილი. 4. პროგრამის რეალიზაციის მაკროეკონომიკური შედეგები პროგრამის რეალიზაციის ძირითადი შედეგი ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების გაჯანსაღება და დაჩქარებული ეკონომიკური ზრდა იქნება. მიახლოებითი გაანგარიშებებიდან და ექსპერტული შეფასებებიდან გამომდინარე, პროგრამით გათვალისწინებული ღონისძიებების დადგენილ ვადებში შესრულების კვალობაზე უახლოეს 3 წელიწადში მნიშვნელოვნად ამაღლდება ეროვნული ეკონომიკის ყველა დარგში არსებული ეკონომიკური პოტენციალის გამოყენების პარამეტრები. ქვეყანაში კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის გააქტიურება და ამ საფუძველზე მართლწესრიგისა და საშემსრულებლო დისციპლინის დონის განმტკიცება მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს საინვესტიციო გარემოს გაჯანსაღებას, რაც თავის მხრივ ეროვნული ეკონომიკის ყველა ტრადიციული დარგის დაჩქარებული განვითარების საფუძველი გახდება. პირველ რიგში სამრეწველო საწარმოების რეორგანიზაცია-რესტრუქტურიზაციისა და ტექნიკურ- ტექნოლოგიური სრულყოფის პროცესის დაჩქარების შედეგად შენარჩუნებული იქნება მრეწველობის განვითარების უკვე მიღწეული მაღალი ტემპები. ტრანსპორტისა და კავშირგაბმულობის დარგების 56

შემდგომი განვითარებისაკენ მიმართული ღონისძიებების ფართო სპექტრის რეალიზაციის შედეგად მნიშვნელოვნად ამაღლდება მათი როლი ქვეყნის საერთო მიღწევებში. დასახული ღონისძიებებიდან გამომდინარე 2001-2003 წლებში რეალურად დაიწყება ქვეყნის ეკონომიკის მნიშვნელოვანი პოტენციალის – ტურიზმის აღორძინება-განვითარების პროცესი. პროგრამის თანმიმდევრული განხორციელების შემთხვევაში, უახლოეს 3 წელიწადში ქვეყნის ეკონომიკური ზრდა მოსალოდნელია საშუალო წლიური არანაკლებ 7 პროცენტის დონეზე ლარის მყარი კურსისა და სამომხმარებლო ბაზარზე სტაბილური ფასების შენარჩუნების პირობებში. ინტენსიურ ფაქტორებთან ერთად მთლიანი შიდა პროდუქტის მოცულობის აღნიშნული ზრდა გარკვეულწილად ექსტენსიური ფაქტორების, კერძოდ, დასაქმებულთა რიცხოვნობის საშუალოდ წელიწადში 0.38 პროცენტიანი ზრდის ხარჯზე იქნება მიღწეული. ამასთან, დასაქმების სფეროში მოსალოდნელი ცვლილებები დაკავშირებული იქნება არა იმდენად არსებული მაჩვენებლის ზრდასთან, რამდენადაც დასაქმებულთა სტრუქტურაში მოსალოდნელო ცვლილებებთან, კერძოდ, ე.წ. თვითდასაქმებულთა ხვედრითი წილის შემცირებასთან დაქირავებით მომუშავეთა (ანუ, უფრო ეფექტიანი შრომის) სასარგებლოდ. დასაქმების დონის ზრდასთან და მისი სტრუქტურის გაუმჯობესებასთან ერთად მოსახლეობის ცხოვრების დონის შემდგომი გაუმჯობესების უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი მაინც ხელფასების ზრდა იქნება. კერძოდ, ექსპერტული გაანგარიშებებიდან გამომდინარე, 2003 წელს ქვეყნის ეკონომიკაში დასაქმებულთა საშუალო თვიური ხელფასი 112,5 ლარს მიაღწევს, რაც 2000 წლის პირველ კვარტალში არსებულ შესაბამის მაჩვენებელს (72 ლარი) 55,6%-ით აღემატება (იხ. ცხრილი 11 და ცხრილი 12).

ცხრილი 11 საქართველოს ეკონომიკური ზრდის ძირითადი პარამეტრები (%-ით წინა წელთან) 57 № 2000წ. 2001წ. 2002წ 2003წ. 2003 წელი საშუალო რიგზე წინასწარი პროგნოზი პროგნოზი პროგნოზი %-ით 2000 წლიური მაჩვენებელი შეფასება წელთან მატება 2001-2003 1 მთლიანი შიდა პროდუქტი 101.9 104.3-106.1 105.2-107.1 105.9-107.8 116.2-122.6 5.2-7.1 2 მრეწველობის პროდუქცია 106.1 107.6-111.2 108.2-112.0 109.1-112.0 127.0-139.5 8.3-11.7 3 სოფლის მეურნეობა, მეტყევეობა, 85.0 103.4-104.0 104.1-104.9 104.0-105.4 111.9-115.0 3.8-4.8 თევზჭერა 4 ინვესტიციები ძირითად კაპიტალში დაფინანსების ყველა წყაროს მიხედვით 102.0 110.5-111.8 112.2-113.1 111.4-113.7 138.1-143.8 11.4-12.9 5 ტვირთბრუნვა ყველა სახის ტრანსპორტით (საზღვაო ტრანსპორტის გარეშე) 121.5 104.4-108.7 107.2-107.5 107.4-108.7 120.2-127.0 6.3-8.2 6 მგზავრთბრუნვა ყველა სახის 103.7 100.8-102.0 102.1 102.1 105.0-106.3 1.6-2.1 ტრანსპორტით 7 ვაჭრობის მოცულობა 111.4 109.6-109.9 110.8-111.4 110.5-112.1 134.2-137.2 10.3-11.1 8 საქონლის ექსპორტი (არაორგანიზებული ვაჭრობის ჩათვლით) 135 122.1-124.6 119.6-119.5 118.0 172.4-175.7 19.7-20.3 9 საქონლის იმპორტი (არაორგანიზებული ვაჭრობის ჩათვლით) 112.3 110.0-112.2 109.8 109.5 132.3-134.7 9.8-10.4 10 სამომხმარებლო ფასების ინდექსი (დეკემბერი დეკემბერთან) 104.6 106.0-110.0 105.0-109.0 105.0-109.0 116.9-130.7 5.3-9.3 11 მუშა-მოსამსახურეთა საშუალო 118.5 112.5-117.5 111.1-117.0 110.0-113.6 137.5-156.3 11.2-16.05 ხელფასი მათ შორის საბიუჯეტო სექტორში 107.4 105.2-112.1 106.6-109.2 107.7-109.9 120.7-134.5 6.5-10.4 12 ეროვნულ ეკონომიკაში 98.6 100.1-100.5 100.2 100.4-100.8 100.7-101.6 0.24-0.54 დასაქმებულთა რიცხოვნობა 58

ცხრილი 12 ცხოვრების დონის მაჩვენებლები 1996-2003 წ.წ პროგნოზი განზ. 1996წ. 1997წ. 1998წ. 1999წ. 2000წ. 2001წ. 2002წ. 2003წ. სიღარიბის დონე საარსებო მინიმუმის მიმართ % 51.9 43.6 50.2 51.4 53.0 51.3 49.2 47 ზრდის ტემპი % 84.0 115.1 102.4 103.1 96.8 95.9 95.5 ჯინის კოეფიციენტი მთლიანი შემოსავლების X 0.57 0.52 0.50 0.52 0.51 0.50 0.49 0.48 მიხედვით ზრდის ტემპი % 91.2 96.2 104.0 98.1 98.0 98.0 98.0 საარსებო მინიმუმი შრომისუნარიანი ასაკის მამაკაცისათვის (წლის ლარი 104.4 102.2 104.8 110.3 114.5 121.0 128.2 136.5 ბოლოსა-თვის) ზრდის ტემპი % 97.9 102.5 105.2 103.8 105.7 106.0 106.5 მ.შ.პ. მოსახლეობის ერთ 841.4 1014.7 1100.6 1241.1 1351.9 1514.5 1692.6 1894.6 სულზე ლარი ზრდის ტემპი % 120.6 108.5 112.8 108.9 112.0 111.8 111.9 ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფისათვის საჭირო ღონისძიებათა გეგმა № რიგ. ღონისძიებათა ჩამონათვალი პასუხისმგებელი შესრულებაზე შესრულების ვადა სტრუქტურული და დარგობრივი პოლიტიკა 1. საწარმოთა და ორგანიზაციათა უმოქმედო სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წელი ქონების რესტრუქტურიზაციის დაჩქარების ეკონომიკის, მრეწველობისა და მიზნით ღონისძიებათა შემუშავება ვაჭრობის სამინისტროები 2. გაკოტრების მექანიზმის რეალურად სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წელი ამოქმედებისათვის წინადადებების მომზადება ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის, დარგობრივი სამინისტროები და უწყებები 3. სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წელი შექმნილი საწარმოების დარგობრივ ეკონომიკის, მრეწველობისა და სამინისტროებთან და უწყებებთან ვაჭრობის სამინისტროები ურთიერთქმედების სრულყოფილი სისტემის ჩამოყალიბება, სახელმწიფო ქონების მართვის ეფექტიანობის ამაღლების თაობაზე წინადადებების მომზადება 4. საქართველოს პრეზიდენტის 2000 წლის 17 სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წლის თებერვლის №51 ბრძანებულების “სახელმწიფო ფინანსთა, იუსტიციის და I კვარტალი წილობრივი მონაწილეობით მომქმედ შესაბამისი დარგობრივი სამინის- საწარმოებში მოგების განაწილებისას ტროები

59 სახელმწიფოს ინტერესების დაცვისა და ბიუჯეტის სასარგებლოდ სახელმწიფოს კუთვნილი დივიდენდების მიღებისათვის მდგომარეობის გაუმჯობესების დამატებით ღონისძიებათა შესახებ” საფუძველზე დარგობრივი სამინისტროებისათვის მართვაში გადაცემული საწარმოების მართვის მექანიზმების შემუშავება 5. საწარმოთა ტექნიკური და ტექნოლოგიური ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის გადაიარაღება, სამეცნიერო-ტექნიკური ზონების ვაჭრობის სამინისტრო I კვარტალი („ტექნოპარკებისა“ და „ბიზნეს- ინკუბატორების“) შექმნის საკითხის განხილვა და შესაბამისი წინადადებების მომზადება 6. პრიორიტეტული დარგების შერჩევის ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატურად კრიტერიუმების დახვეწა და მათი ვაჭრობის სამინისტრო სახელმწიფოებრივი მხარდაჭერის ღონისძიებათა შემუშავება 7. დაჩქარდეს ქვეყნის მინერალურ-რესურსული გეოლოგიის სახელმწიფო 2001 წელი პოლიტიკის (კონცეფციის) შემუშავება დეპარტამენტი 8. სოციალურ-ეკონომიკური გაჯანსაღებისა და ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001-2002 წ.წ. ეკონომიკური ზრდის პროგრამიდან ვაჭრობის სამინისტრო, გამომდინარე შემუშავებულ იქნეს გეოლოგიის სახელმწიფო ადგილობრივი მეწარმეობის განვითარების დეპარტამენტი, ადგილობრივი მინერალურ-რესურსული უზრუნ-ველყოფის მმართველობის ორგანოები, სხვა მიმართულებები დარგობრივი და დაინტერესებული რეგიონალური კომპლექსის ჭრილში სამინისტროები და უწყებები საბიუჯეტო-საგადასახადო პოლიტიკა 9. სახელმწიფო ბიუჯეტის დეფიციტის ფინანსთა, ეკონომიკის, 2001 წლიდან დაფინანსების შიდა მექანიზმების სრულყოფა, მრეწველობისა და ვაჭრობის სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის სამინისტროები, ეროვნული ამოქმედების უზრუნველყოფა ბანკი 10. მოსახლეობის წინაშე წარმოქმნილი საბიუჯეტო ფინანსთა სამინისტრო 2001 წლიდან დავალიანებების ნუსხის და მოცულობის სისტემატურად დაზუსტება, მისი დაფარვის რიგითობის დადგენა და მკაცრი დაცვა 11. საგარეო ვალების რესტრუქტურირების მიზნით ფინანსთა სამინისტრო 2001 წლიდან საქართველოს კრედიტორებთან სისტემატურად მოლაპარაკებების გააქტიურება 12. საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და დონორი საგადასახადო შემოსავლების 2001 წლის ქვეყნების ტექნიკური მხარდაჭერით სამინისტრო 1 ივლისამდე საგადასახადო სამსახურების ფუნქციური რეორგანიზაციის განხორციელება, საკადრო რეფორმა, ანაზღაურების სისტემის მოწესრიგება, თანამშრომელთა მომზადება-გადამზადებისა და კადრების შერჩევის ეფექტიანი სისტემის დანერგვა, შიდა კონტროლის ახალი მექანიზმის შექმნა 13. გადასახადების ადმინისტრირების წესებისა და ფინანსთა, საგადასახადო 2001 წელი მეთოდების დახვეწის მიზნით საგადასახადო შემოსავლების, ეკონომიკის, კოდექსის სრულყოფის თაობაზე წინადადებების მრეწველობისა და ვაჭრობის მომზადება სამინისტროები 14. საბიუჯეტო ხარჯების ნორმატივებზე ფინანსთა სამინისტრო 2001 წელი დაყრდნობით დაგეგმვის პრაქტიკის დანერგვა, ხარჯვის შესაბამისი ნორმებისა და ნორმატივების შემუშავება და დამტკიცება 15. სახელმწიფო შესყიდვების სისტემის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი სრულყოფის თაობაზე წინადადებების ვაჭრობის სამინისტრო მომზადება, შესყიდვების ეფექტიანი 60

მონიტორინგის უზრუნველმყოფელი მექანიზმების შემუშავება 16. სახელმწიფო ბიუჯეტში არასაგადასახადო ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის შემოსავლების გაზრდისა და ქვეყანაში ვაჭრობის, სახელმწიფო ქონების 1 ივნისი ფასწარმოქმნის სახელმწიფო პოლიტიკის მართვის სამინისტროები, ეფექტიანობის ამაღლების მიზნით ფასების დაინტერესებული სახელმწიფო ინსპექციისათვის ფუნქციონირების სამინისტროები და უწყებები. ახალი მექანიზმის ჩამოყალიბება, ქვეყანაში ფასწარმოქმნის სახელმწიფო კონტროლის წესის განსაზღვრა 17. მოსახლეობასთან ანგარიშსწორებისას საგადასახადო შემოსავლების სისტემატიუ-რად სამეწარმეო საქმიანობაში ფისკალური სამინისტრო მეხსიერების მქონე სალაროს საკონტროლო აპარატების გამოყენების გაფართოების შესახებ მიღებული სამთავრობო გადაწყვეტილებების განხორციელება 18. იმ საწარმოთა განსაზღვრის საგადასახადო შემოსავლების 2001 წლის კომპიუტერიზირებული სისტემის შექმნა, სამინისტრო 1 მაისამდე რომლებიც აყოვნებენ საგადასახადო ანგარიშგებას 19. ნავთობპროდუქტების რეალიზაციის ფინანსთა, საგადასახადო 2001 წლის აღრიცხვია-ნობის მოწესრიგება და დაბეგვრის შემოსავლების, სათბობ- 1 ივლისი ეფექტიანი მექანიზმების შემუშავება ენერგეტიკის, ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის, იუსტიციის სამინისტოები, სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტი, სახელმწიფო ანტიმონოპოლიური სამსახური 20. რეექსპორტისა და ფიქტიურ ტრანზიტულ საგადასახადო შემოსავლების, 2001 წლის ოპერაციებთან დაკავშირებული საკითხების შინაგან საქმეთა, სახელმწიფო 1 ივნისი მოწესრიგების მიზნით შესაბამისი ნორმატიული უშიშროებისა და იუსტიციის ბაზის სრულყოფა სამინისტროები 21. ხე-ტყის მორებისა და სათბობი შეშის ექსპორტის საგადასახადო შემოსავლების, 2001 წლის აღრიცხვიანობის მოწესრიგებისა და ეკონომიკის, მრეწველობისა და 1 მარტი დარეგულირების თაობაზე სათანადო ვაჭრობის, იუსტიციის წინადადებების მომზადება სამინისტროები, სატყეო მეურნეობისა და სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტები 22. ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახურისა ფინანსთა სამინისტრო, სისტემატურად და ადგილობრივი საფინანსო ორგანოების მიერ ადგილობრივი მმართველობის საქართველოს ეკონომიკის, მრეწველობისა და ორგანოები ვაჭრობის სამინისტროს სახელმწიფო შესყიდვების დეპარტამენტისათვის საბიუჯეტო დაწესებულებებისათვის სახსრების ფაქტიური გამოყოფის შესახებ ინფორმაციის სისტემატურად (ყოველთვიურად) მიწოდება 23. სახელმწიფო მიზნობრივი პროგრამების შემუშა- ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის ვების, დამტკიცებისა და ბიუჯეტში ასახვის ვაჭრობის სამინისტრო I კვარტალი მეთოდიკის სრულყოფის მიზნით სახელმწიფო მიზნობრივი პროგრამების შესახებ კანონპროექტის მომზადება 24. სატენდერო პროცესთან დაკავშირებული დოკუ- ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის მენტაციის სტანდარტული ფორმების, სახელმ- ვაჭრობის სამინისტრო I კვარტალი წიფო შესყიდვების შესახებ ხელშეკრულებების ნიმუშების შემუშავება და გავრცელება 25. სახელმწიფო შესყიდვების მარეგულირებელი კა- იუსტიციის, ეკონომიკის, მრეწ- 2001 წლის ნონმდებლობის დარღვევისათვის პასუხისმგებ- ველობისა და ვაჭრობის I კვარტალი ლობის კონკრეტული ფორმების განსაზღვრის სამინისტროები

61 მიზნით ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა და სისხლის სამართლის კოდექსებში შესაბამისი დამატებების შეტანის თაობაზე კანონპროექტების მომზადება 26. სახელმწიფო შესყიდვების დაგეგმვის ეკონომიკის, 2001 წლის პინციპების დანერგვის დაჩქარების მიზნით მრეწველობისა და ვაჭრობის I კვარტალი სახელმწიფო შესყიდვების დაგეგმვის წესის სამინისტრო შემუშავება და დამტკიცება 27. ყოველწლიური ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის ფინანსთა სამინისტრო 2001 წლის სქემის დახვეწის მიზნით სათანადო წინა- I კვარტალი დადებების მომზადება 28. საბიუჯეტო სახსრების ეფექტიანად ხარჯვის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის უზრუნველყოფის მიზნით, სახელმწიფო ვაჭრობის სამინისტრო I კვარტალი შესყიდვების შესახებ ხელშეკრულებების წინასწარი ექსპერტიზის ჩატარების წესის შემოღების თაობაზე გადაწყვეტილების პროექტის მომზადება 29. მსო-ს ვალდებულებებიდან გამომდინარე ფინანსთა, საგადასახადო 2001 წლის საქართველოს საგადასახადო სისტემის სრულ- შემოსავლების, ეკონომიკის, განმავლობაში ყოფა მრეწველობისა და ვაჭრობის, საგარეო საქმეთა, დარგობრივი სამინისტროები 30. ადგილობრივი ბიუჯეტის მინიმალური დონის ფინანსთა, ეკონომიკის, მრეწ- 2001 წლის განსაზღვრის წესისა და ადგილობრივ ბიუჯეტში ველობისა და ვაჭრობის I კვარტალი ცენტრალური ბიუჯეტიდან გადასაცემი სამინისტროები, ადგილობრივი ტრანსფერების განაწილების წესის განსაზღვრის მმართველობის ორგანოები მიზნით შესაბამისი ნორმატიული აქტების მომზადება ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა 31. საბანკო სექტორში ჯანსაღი კონკურენციის ეროვნული ბანკი 2001-2002 წ.წ. ხელშეწყობის მიზნით საერთაშორისო საბუღალტრო სტანდარტების დამკვიდრება 32. საბანკო ზედამხედველობის გამკაცრება, ეროვნული ბანკი სისტემატურად პრობლემური ბანკების მიმართ რადიკალური ზომების გატარება 33. ფინანსური ბაზრების ჩამოყალიბების ფინანსთა, ეკონომიკის, 2001 წელი ხელშეწყობა, ლიკვიდური ინსტრუმენტების, მრეწველობისა და ვაჭრობის მათ შორის, სახელმწიფო სახაზინო სამინისტროები, ეროვნული ვალდებულებების ფართოდ დამკვიდრება ბანკი 34. ბანკების მიმართ ნდობის განსამტკიცებლად ეროვნული ბანკი 2002-2003 წ.წ. საჭირო პირობების შექმნის მიზნით საბანკო დეპოზიტების დაზღვევის მექანიზმების თაობაზე წინადადებების მომზადება საგარეო-ეკონომიკური პოლიტიკა 35. სიღარიბის დაძლევისა და ეკონომიკური ზრდის სამინისტროები, უწყებები 2001-2003 წ.წ. ხელშეწყობის სტრატეგიული დოკუმენტის შემუშავებისა და მასში გათვალისწინებული ღონისძიებების განხორციელების უზრუნველყოფა 36. მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი გაწევრიანების შედეგად საგარეო-ეკონომიკური ვაჭრობის, ფინანსთა, საგარეო ურთიერთობების გააქტიურებისა და შიდა საქმეთა სამინისტროები ბაზრის დაცვის არსებული შესაძლებლობების შესაბამის დარგობრივ შესწავლა და შესაბამისი წინადადებების სამინისტროებთან და მომზადება, ეროვნული კანონმდებლობის მსო-ს უწყებებთან ერთად მოთხოვნებთან შესაბამისობაში ეტაპობრივი მოყვანის უზრუნველყოფა 62

37. საგარეო ვაჭრობაში პრეფერენციების სისტემის ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატურად გაფართოების უზრუნველყოფა და GSP-ის ვაჭრობის, საგარეო საქმეთა სისტემის თაობაზე მეწარმეთა ინფორმირების სამინისტროები დონის ამაღლება 38. სხვადასხვა სახელმწიფოებთან თავისუფალი ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი სავაჭრო რეჟიმის, დსთ-ს სივრცეში “საწარმოთა ვაჭრობის, საგარეო საქმეთა კოოპერაციის”, ევროკავშირთან “პრეფერენციათა სამინისტროები გენერალიზებული სისტემის” და სხვა კონკრეტული ხელშეკრულებებით განსაზღვრულ საკანონმდებლო უფლებამოსილებათა და ორმხრივ ვალდებულებათა პრაქტიკული რეალიზაციის ხელშეწყობა და მათი შესრულების კონტროლის ეფექტიანი სისტემის შექმნა; 39. დსთ-ს იმ ქვეყნების, რომლებთანაც დღეისათვის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი საქართველოს გააჩნია შეთანხმებები ვაჭრობის, საგარეო საქმეთა თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ, მსო-ში მათ სამინისტროები მოსალოდნელ გაწევრიანებასთან დაკავშირებით სატარიფო განაკვეთებზე მოთხოვნების განსაზღვრა და წარდგენა მათ ბაზარზე საქართველოს პროდუქციისა და მომსახურების დაშვების პირობების გაუმჯობესების მიზნით, აგრეთვე ირიბი გადასახადების ამოღების არსებული სქემის თაობაზე შეთანხმების მიღწევა 40. საქართველოს პრეზიდენტის 2000 წლის 17 სს „საქართველოს ნავთობის 2001-2002 წ.წ. ოქტომბრის №455 ბრძანებულების შესაბამისად, საერთაშორისო კორპორაცია“, ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ძირითადი დაინტერესებული საექსპორტო მილსადენის პროექტის სამინისტროები და უწყებები რეალიზაციის უზრუნველყოფა 41. საგადამხდელო ბალანსის სტატისტიკური სტატისტიკის სახელმწიფო 2001 წელი ასახვის სრულყოფის მიზნით „სარკისებური დეპარტამენტი შედარებების“ მეთოდის ფართო დანერგვა 42. ქვეყნის საგარეო ვაჭრობის საკანონმდებლო- ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატურად სახელშეკრულებო ბაზის სრულყოფა ვაჭრობის, საგარეო საქმეთა სამი- ნისტროები 43. საინვესტიციო გარემოს გაუმჯობესების ხელ- ეკონომიკის, სისტემატურად შემწყობ ღონისძიებათა შემუშავება- მრეწველობისა და ვაჭრობის, სა- განხორციელება გარეო საქმეთა სამინისტროები ანტიმონოპოლიური რეგულირება 44. ანტიმონოპოლიური რეგულირებისა და ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001-2002 წ.წ. კონკურენციის განვითარების ნორმატიული და ვაჭრობის სამინისტრო, მეთოდური ბაზის სრულყოფა, სახელმწიფო ანტიმონოპოლური ანტიმონოპოლიური სამსახურის სამსახური ინსტიტუციონალური რეფორმა 45. ბუნებრივ მონოპოლიებზე და სხვა მონოპოლური სახელმწიფო ანტიმონოპოლური 2001 წელი სტრუქტურების საქმიანობაზე სამსახური ზედამხედველობის გაძლიერება 46. მონოპოლური სტრუქტურების მომსახურეობაზე ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის ეკონომიკურად დასაბუთებული სატარიფო ვაჭრობის, ფინანსთა, სახელმწიფო IVკვარტალი განაკვეთების დაწესების უზრუნველყოფა ქონების მართვის საგადასახადო შემოსავლების სამინისტროები 47. ბაზარზე შესასვლელი არსებული ადმი- სახელმწიფო ანტიმონოპოლური 2001-2002 წ.წ. ნისტრაციული ბარიერების ანალიზი და მათი სამსახური ლიბერალიზაციის თაობაზე წინადადებების მომზადება, ეკონომიკის დემონოპოლიზაციისა და კონკურენციის განვითარების დარგობრივი 63

პროგრამების დამუშავება-განხორციელება 48. აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანო- სახელმწიფო ანტიმონოპოლური 2001-2002 წ.წ. ებისათვის სამეურნეო ფუნქციების განმახორ- სამსახური ციელებელი სტრუქტურების ჩამოცილების თაობაზე წინადადებების მომზადება 49. ბუნებრივი მონოპოლიების სახელმწიფო სახელმწიფო ანტიმონოპოლური 2001 წელი რეგულურების სისტემის შექმნის სამუშაოთა სამსახური მეთოდური და ორგანიზაციული უზრუნველყოფა (დარგობრივი მარეგულირებელი კომისიების საქმიანობის ანტიმონოპოლიურ კანონმდებ-ლობასთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა; ბუნებრივი მონოპოლიების ტექნოლოგიური საზღვრების განსაზღვრა; ლოკალური ბუნებრივი მონოპოლიების რეგულირების სისტემის ამოქმედება) მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების ხელშეწყობა 50. მცირე ბიზნესის განვითარების ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის სახელმწიფოებრივი ხელშეწყობის კონცეფციის ვაჭრობის, ფინანსთა I კვარტალი მომზადება და მისი რეალიზაციის სამინისტროები უზრუნველყოფის მექანიზმების შემუშავება 51. მცირე მეწარმეთა განსაზღვრის კრიტერიუმების ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის სრულყოფისა და მათი რეგისტრაციის ვაჭრობის, იუსტიციისა და I კვარტალი ეფექტიანი პროცედურების დანერგვის მიზნით ფინანსთა სამინისტროები მოქმედ კანონმდებლობაში ცვლილებების პროექტის მომზადება 52. მცირე მეწარმეთა დაბეგვრის მექანიზმების ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის ოპტიმიზაციისა და საგადასახადო ვაჭრობის, ფინანსთა I კვარტალი ადმინისტრირების გამარტივების თაობაზე სამინისტროები წინადადებების მომზადება 53. მცირე საწარმოთა სახელმწიფო მხარდაჭერის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი პროგრამის შემუშავება ვაჭრობის, ფინანსთა სამინისტროები, მცირე საწარმოთა განვითარების და ხელშეწყობის ცენტრი კაპიტალის ბაზრის განვითარება 54. ფასიანი ქაღალდების ბაზრის მარეგულირებელი ფასიანი ქაღალდების ეროვნული 2001 წლის I კვარტალი და კორპორაციული საკანონმდებლო- კომისია ნორმატიული აქტების სრულყოფა. ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ კანონში, მეწარმეთა შესახებ კანონში და კომისიის მარეგულირებელ წესებში ცვლილებებისა და დამატებების პროექტების მომზადება 55. სახელმწიფო საწარმოების სააქციო სახელმწიფო ქონების მართვის 2001 წლის I კვარტალი საზოგადოებების სახით ჩამოყალიბების და სამინისტრო, ფასიანი პრივატიზების პრიორიტეტულობის აღიარება ქაღალდების ეროვნული კომისია, ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრო 56. სტრატეგიული ინვესტორებისათვის სახელმწიფო ქონების მართვის 2001 წლის 1 საკონტროლო პაკეტების გადაცემის სამინისტრო, ფასიანი ივლისამდე პარალელურად სახელმწიფოს განკარგულებაში ქაღალდების ეროვნული კომისია დარჩენილი აქციების საჯარო პრივატიზების პრიორიტეტულობის აღიარება 57. სახელმწიფო და მუნიციპალური ფასიანი ფინანსთა სამინისტრო, ფასიანი 2001 წელი ქაღალდების გამოშვების ბიზნეს გეგმების ქაღალდების ეროვნული შემუშავება და პრაქტიკულად განხორციელების კომისია, ეკონომიკის, სტიმულირება მრეწველობისა და ვაჭრობის 64

სამინისტრო, დაინტერესებული სამინისტროები და უწყებები 58. ფასიანი ქაღალდებით ოპერაციების დაბეგვრის ფინანსთა, საგადასახადო 2001 წლის 1 პოლიტიკის გადასინჯვა და ინვესტორთა შემოსავლების სამინისტროები ივლისამდე სტიმულირების მიზნით მისი მაქსიმალური და ფასიანი ქაღალდების ლიბერალიზაცია ეროვნული კომისია 59. კორპორატიული მართვის პრინციპების ფასიანი ქაღალდების ეროვნული 2001 წელი დანერგვა. აქციონერთა და ინვესტორთა კომისია უფლებების დაცვისათვის ღონისძიებების ჩატარება ჩრდილოვანი ეკონომიკისა და კორუფციის მასშტაბის შემცირება, ბიზნესის ლეგალიზაციის ხელშეწყობა 60. ჩრდილოვანი ეკონომიკის მასშტაბის შეფასებისა სტატისტიკის სახელმწიფო 2001 წელი და მისი სტატისტიკური კვლევის ეფექტიანი დეპარტამენტი, ეკონომიკის, სისტემის დანერგვა მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრო 61. სახელმწიფო კონტროლის სისტემის კონტროლის პალატა, 2001-2002 წ.წ. ოპტიმიზაცია, მაკონტროლებელი და იუსტიციის, ეკონომიკის, ლიცენზიების გამცემი ორგანოების საქმიანობის მრეწველობისა და ვაჭრობის, კოორდინაციის უზრუნველყოფის, აგრეთვე საგადასახადო შემოსავლების, საფინანსო-ეკონომიკური და ტექნიკური ფინანსთა სამინის-ტროები კონტროლის სისტემის მოწესრიგების მიზნით წინადადებების მომზადება 62. აღმასრულებელი ხელისუფლების სტრუქტურის იუსტიციის სამინისტრო 2001 წლის ბოლომდე ოპტიმიზაციის, სამთავრობო დაწესებულებებს დაინტერესებულ შორის ფუნქციების დუბლირების გამორიცხვისა სამინისტროებთან და და მათი საქმიანობის ეფექტიანობის ამაღლების უწყებებთან ერთად მიზნით სამინისტროებისა და უწყებების სტრუქტურული რეორგანიზაციის თაობაზე წინადადებების მომზადება 63. დანაშაულებრივი გზით მოპოვებული საგარეო საქმეთა, იუსტიციის, 2001 წელი შემოსავლების გათეთრების, დაძებნის, სახელმწიფო უშიშროების, ამოღებისა და კონფისკაციის შესახებ ევროპის შინაგან საქმეთა სამინისტროები, საბჭოს 1990 წლის 8 ნოემბრის კონვენციაზე გენერალური პროკურატურა, მიერთებისათვის საჭირო სამუშაოების დაზვერვის სახელმწიფო განხორციელება დეპარტამენტი 64. ევროპის საბჭოს კორუფციასთან ბრძოლის საგარეო საქმეთა, იუსტიციის, 2001 წელი კომისიაში და შესაბამისი პროგრამის სახელმწიფო უშიშროების, შესრულებაში საქართველოს სამართალდამცავი შინაგან საქმეთა სამინისტროები, ორგანოების მონაწილეობის მიზნით გენერალური პროკურატურა წინადადებების შემუშავება 65. სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოთა მიერ იუსტიციის სამინისტრო, 2001-2002 წ.წ. მიღებული გადაწყვეტილებების დაინტერესებული სახელმწიფო ინვენტარიზაცია და მოქმედ უწყებები კანონმდებლობასთან შესაბამისობაში მოყვანა 66. აღურიცხავი (მათ შორის კონტრაბანდული), საგადასახადო შემოსავლების, 2000 წლის ბოლომდე აქციზური მარკების გარეშე სარეალიზაციოდ იუსტიციის, ფინანსთა გამზადებული მარკირებას დაქვემდებარებული სამინისტროები საქონლის ბრუნვიდან ამოღებისა და მისი შემდგომში სახელმწიფოს სასარგებლოდ მოქცევის მიზნით წინადადებების შემუშავება 67. სახელმწიფო ბიუჯეტში არასაგადასახადო ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის შემოსავლების გაზრდისა და ქვეყანაში ვაჭრობის, შესაბამისი I კვარტალი ფასწარმოქმნის სახელმწიფო პოლიტიკის დარგობრივი სამინისტროები ეფექტიანობის ამაღლების მიზნით ფასების სახელმწიფო ინსპექციისათვის ფუნქციონირების ახალი მექანიზმის ჩამოყალიბება, ქვეყანაში ფასწარმოქმნის სახელმწიფო კონტროლის წესის 65

განსაზღვრა 68. შიდა ვაჭრობის სფეროში აღრიცხვიანობის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის სრულყოფის, მისი საფინანსო კონტროლის ვაჭრობის, საგადასახადო I კვარტალი არეში სრულად მოქცევისა და შიდა ვაჭრობის შემოსავლების, ფინანსთა და სფეროს ზოგადი მოწესრიგების მიზნით იუსტიციის სამინისტროები, წინადადებების მომზადება სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტი, მმართველობის ადგილობრივი ორგანოები 69. ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროში ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის I კვარტალი ლიცენზირების მექანიზმის დანერგვის ვაჭრობის, იუსტი-ციის, საგარეო აუცილებლობიდან გამომდინარე, „სამეწარმეო საქმეთა, დარგობრივი საქმიანობის ლიცენზირების შესახებ“, სამინისტროები, სახელმწიფო „სალიცენზიო მოსაკრებლების შესახებ“ ანტიმონოპოლიური სამსახური საქართველოს კანონებში სათანადო დამატებებისა და ცვლილებების პროექტების მომზადება 70. ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროში შესაძლო ეკონომიკის, 2002 წელი დარღვევებზე და დანაშაულებრივ ქმედებებზე მრეწველობისა და ვაჭრობის, რეაგირების მიზნით საქართველოს ადმინისტ- იუსტიციის სამინი-სტროები, რაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში სახელმწიფო ანტიმონო-პოლიუ- ცვლილებებისა და დამატებების პროექტის რი სამსახური მომზადება, მოქმედი ადმინისტრირებისა და ეკონომიკური ზემოქმედების ნორმების გამკაც- რების უზრუნველყოფა 71. ფალსიფიკაციასთან ბრძოლის, სამომხმარებლო ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი პროდუქციის ხარისხზე კონტროლისა და ვაჭრობის, იუსტიციის, შინაგან არსებული სტანდარტების დაცვის საქმეთა, დარგობრივი უზრუნველყოფის სისტემის რეფორმის თაობაზე სამინისტროები, სტანდარტიზა- წინადადებების მომზადება, სერტიფიცირების ციის, მეტროლოგიისა და თანამედროვე სისტემების დანერგვა სერტიფიცირების სახელმწიფო დეპარტამენტი, სახელმწიფო ანტიმონოპოლიური სამსახური 72. ეროვნულ ეკონომიკაში (ჩრდილოვანი შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წელი ეკონომიკის სექტორის ჩათვლით) სოციალური დაცვის, დასაქმებულთა აღრიცხვის სისტემის ეკონომიკის, მრეწველობისა და სრულყოფის მიზნით წინადადებების ვაჭრობის, საგადასახადო შემუშავება შემოსავლების, იუსტიციის სამინისტროები, სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტი 73. საბანკო სისტემის მეშვეობით ფულადი ეროვნული ბანკი, სტატისტიკის 2001 წელი გზავნილების აღრიცხვიანობის სისტემის სახელმწიფო დეპარტამენტი სტატისტიკური ინსტრუმენტარის სრულყოფა 74. საბანკო დაწესებულებებში უნაღდო ეროვნული ბანკი, ეკონომიკის, 2001 წელი ანგარიშსწორების ხელშეწყობის შესახებ მრეწველობისა და ვაჭრობის წინადადებების მომზადება სამინისტრო 75. საგადამხდელო ბალანსის ინფორმაციული სტატისტიკის სახელმწიფო 2002 წელი უზრუნველყოფის მიზნით საქართველოს დეპარტამენტი, ეროვნული საზღვარზე გადაადგილებული უცხოური ბანკი, ეკონომიკის, ვალუტის ნაკადების შეფასების თაობაზე მრეწველობისა და ვაჭრობის წინადადებების მომზადება სამინისტრო 76. ეკონომიკური რეფორმის საჯაროობისა და ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის I კვარტალი ჩრდილოვანი ეკონომიკის ლეგალიზაციის ვაჭრობის სამინისტრო საკითხებში საზოგადოებასთან ურთიერთობის დაინტერესებულ სისტემის შექმნა, მიღებული სამთავრობო სამინისტროებსა და უწყებებთან გადაწყვეტილებების საზოგადოებისათვის ერთად გაცნობის, ეკონომიკური სფეროს მარეგულირებელ ნორმატიულ ბაზასთან დაკავშირებით მოსახლეობის

66 გათვითცნობიერების, ჩრდილოვანი ეკონომიკის გავრცელების კონკრეტული მწვავე უბნების გამოვლენისა და შესაბამისი გადაწყვეტილებების მიღებაში მეწარმეების, არასამთავრობო ორგანიზაციების ფართოდ ჩართვის უზრუნველყოფის მიზნით წინადადებების შემუშავება მრეწველობის განვითარების ხელშეწყობა 77. სამრეწველო სექტორის– პრიორიტეტული ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატურად დარგებისა და მიმართულებების სახელმწიფო ვაჭრობის სამინისტრო შესაბამის მხარდაჭერის ღონისძიებათა შემუშავება და დარგობრივ სამინისტროებსა და განხორციელება უწყებებთან ერთად 78. მსო-ს მოთხოვნების გათვალისწინებით, ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატურად საექსპორტო და იმპორტშემცვლელი წარმოებების ვაჭრობის, საგარეო საქმეთა, მხარდაჭერის ღონისძიებათა შემუშავება და ფინანსთა სამინისტროები განხორციელება, შესაბამისი საკანონმდებლო შესაბამის დარგობრივ ცვლილებების პროექტთა მომზადება; სამინისტროებთან და უწყებებთან საქართველოს მსო-ში გაწევრიანებასთან ერთად დაკავშირებით სამოქმედოდ მიღებული ნორმების, სტანდარტების, ტარიფების და სხვა მოთხოვნების ოპტიმალური მისადაგება სამამულო მრეწველობის შესაძლებლობებთან, მათი თანდათანობით შემოღება მეწარმეთა ინტერესების მაქსიმალური დაცვით 79. სამრეწველო საწარმოთა საინვესტიციო ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატურად მიმზიდველობის ამაღლების ხელშეწყობისა და ვაჭრობის, ფინანსთა, სახელმწიფო ქვეყანაში საინვესტიციო კლიმატის ქონების მართვის, საგარეო გაუმჯობესების მიზნით წინადადებების საქმეთა, საგადასახადო მომზადება, კერძოდ: შემოსავლების, იუსტიციის, სხვა □პარტნიორ სახელმწიფოებთან ინვესტიციების დაინტერესებული ურთიერთდაცვისა და ორმაგი დაბეგვრის სამინისტროები და უწყებები თავიდან აცილების შესახებ სახელშეკრულებო ბაზის გაფართოება; □ კომერციული ბანკების საინვესტიციო პოლიტიკის სტიმულირება; საინვესტიციო ფონდების, სალიზინგო და სადაზღვევო კომპანიების, ფასიანი ქაღალდების ბაზრის (საფონდო ბირჟების) და სხვა ფინანსური ინსტრუმენტების შექმნა და განვითარება, გრძელვადიანი ლიზინგის გამცემი ორგანიზაციების ჩამოყალიბების ხელშეწყობა 80. ბიზნეს-რისკების დაზღვევისა და გადაზღვევის სადაზღვევო ზედამხედველობის 2001-2003 წ.წ. სისტემის განვითარების ხელშეწყობა სახელმწიფო სამსახური, ფინანსთა, ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინიტროები 81. სამრეწველო საწარმოებში მენეჯმენტის თანამე- ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატიუ-რად დროვე მოთხოვნების დონეზე წარმართვის ვაჭრობის, ფინანსთა, სახელმწიფო ხელშეწყობა სათანადო პროექტების შემუშავება- ქონების მართვის, სხვა განხორციელების გზით. დაინტერესებული სამინისტროები და უწყებები 82. მსხვილ სამრეწველო საწარმოთა რესტრუქტუ- ეკონომიკის, მრეწველობისა და სისტემატიუ-რად რიზაციის დაჩქარება და მათი რეაბილიტაციის ვაჭრობის სამინისტრო პროექტების განხორციელება 83. საწარმოებზე რიცხული ძველი საბიუჯეტო ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი დავალიანებების რესტრუქტურიზაციის ვაჭრობის, ფინანსთა, პირობების ოპტიმიზაციისა და დაინტერესებული დარგობრივი ლიბერალიზაციის საკითხის განხილვა სამინისტროები

67 84. საზოგადოების ბიზნეს-განათლების ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი ხელშეწყობის, ბაზარზე ორიენტირებულ ვაჭრობის სამინისტრო სპეციალისტთა მომზადება-გადამზადების დაინტერესებულ უწყებებთან ცენტრების ჩამოყალიბება, მოქმედ და დამწყებ ერთად მეწარმეთათვის კონსალტინგური მომსახურების უზრუნველყოფა საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციების ტექნიკურსა და ფინანსურ მხარდაჭერაზე დაყრდნობით 85. საინვესტიციო პირობებით კომერციული სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წლიდან კონკურსის ფორმით მართვაში გადაცემულ და ფინანსთა, საგადასახადო სისტემატურად პრივატიზებულ საწარმოთა მყიდველებთან შემოსავლების, ეკონომიკის, გაფორმებული ხელშეკრულებებით მრეწველობისა და ვაჭრობის, დაკისრებულ პირობათა შესრულების ანალიზი სხვა დარგობრივი სამინისტროები ენერგეტიკის სექტორის რეაბილიტაცია 86. ელექტროენერგიის გამანაწილებელი სახელმწიფო ქონების მართვისა 2001 წლის ივნისი კომპანიების პრივატიზების პროცესის და სათბობ-ენერგეტიკის დასრულება სამინისტროები. ადგილობრივი მმართველობის ორგანოები 87. ბუნებრივი და თხევადი გაზის მეურნეობისა და სახელმწიფო ქონების მართვისა 2001–2003წ.წ. ინფრასტრუქტურის აღდგენა და გაფართოება და სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროები. ადგილობრივი მმართველობის ორგანოები 88. ჰიდროელექტროსადგურებში დაკარგული სიმ- „საქენერგოგენერაცია“, სათბობ- 2001–2003წ.წ. ძლავრეების რეაბილიტაცია და ტექნიკური ენერგეტიკის სამინისტრო გადაიარაღება 89. ძირითადი ენერგეტიკული ფონდების საექ- სათბობ-ენერგეტიკის 2001 წელი სპლუატაციო ხარჯების შემცირების მონი- სამინისტრო, შესაბამისი ტორინგი უწყებები 90. რეგულირებადი ტარიფების დადგენის ენერგეტიკის მარეგულირებელი 2001–2003წ.წ. მეთოდოლოგიის ეტაპობრივი სრულყოფა ეროვნული კომისია, სახელმწიფო ანტიმონოპოლიური სამსახური 91. ნავთობისა და გაზის საბადოების დაძიება და „საქნავთობი“, სათბობ-ენერგე- 2001–2003წ.წ. ამოქმედება ტიკის სამინისტრო 92. ნახშირის მრეწველობის რეაბილიტაციისა და „საქნახშირი“, სათბობ-ენერგეტი- 2001 წელი განვითარების საკითხზე გადაწყვეტილებების კის სამინისტრო შემუშავება 93. ენერგეტიკული სექტორის საწარმოებზე ფინანსთა და სათბობ- 2001 წელი რიცხული ვალების რესტრუქტურიზაციის ენერგეტიკის სამინისტროები, პროცესის დაჩქარება ვალების რესტრუქტურიზაციის სახ. კომისია 94. ელექტროეფექტიანობის ამაღლების სათბობ-ენერგეტიკის 2001–2003წ.წ. ხელშემწყობი ღონისძიებების საკანონმდებლო სამინისტრო, ადგილობრივი ბაზის ფორმირება მმართველობის ორგანოები 95. ევროპის ენერგეტიკულ ქარტიასთან თანამშრომ- სათბობ-ენერგეტიკის 2001–2003 ლობის გააქტიურება სამინისტრო წ.წ. სოფლის მეურნეობის განვითარება 96. სასურსათო უსაფრთხოების განმტკიცება სოფლის მეურნეობისა და სისტემატურად სურსათის სამინისტრო 97. მიწის დაბეგვრის მექანიზმის ოპტიმიზაციის ფინანსთა, საგადასახადო 2001 წელი თაობაზე წინადადებების მომზადება შემოსავლების, სოფლის მეურნეობისა და სურსათის სამინისტროები; მიწის მართვის სახელმწიფო დეპარტამენტი 98. მიწის ხარისხობრივი მაჩვენებლების შესწავლა სოფლის მეურ-ნეობის 2001 წელი სამინისტრო, მიწის– მართვის 68

სახელმწიფო დეპარტამენტი, სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემია 99. სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის შიდა ფინანსთა, საგადასახადო 2001-2002 წ.წ. ბაზრის დაცვის მიზნით, მსო-ს მოთხოვნების შემოსავლების, სოფლის ფარგლებში, სასოფლო-სამეურნეო წარმოების მეურნეობისა და სურსათის საქონლის კონკრეტული სახეობების იმპორტზე სამინისტრო, ადგილობრივი „ბმული“ ტარიფების მაქსიმალური სიდიდეების მმართველობის ორგანოები შემოღების საკითხის განხილვა და შესაბამისი წინადადებების მომზადება 100. ფერმერთა მიერ საკუთარი დანაზოგების შექმნის სოფლის მეურ-ნეობისა და სურ- 2001 წლიდან პროცესის სტიმულირებისა და მათი შემდგომი სათის სამინისტრო, ეროვნული რეინვესტირების წახალისების მიზნით სოფლად ბანკი, ფინანსთა სამინისტრო, საკრედიტო კავშირების, საგარანტიო ფონდების დაზღვევის ზედამხედველო-ბის და სხვა მსგავსი ინსტრუმენტების გავრცელების სახელმწიფო სამსახური, ხელშეწყობა, სოფლად სადაზღვევო ადგილობრივი მმართველობის მექანიზმების დახვეწა ორგანოები 101. სოფლად კოოპერირების პროცესის სოფლის მეურნეობისა და 2001 წლიდან ხელშეწყობისა და ამ პროცესში ჩართული სურსათის სამინისტრო, სამეურნეო სუბიექტების (საკრედიტო ადგილობრივი მმართველობის კავშირები, კოოპერატივები და სხვ.) ორგანოები ფორმირების პროცესის წახალისების მიზნით შესაბამისი წინადადებების მომზადება 102. საერთაშორისო დონორების დახმარებით სოფლის მეურნეობისა და 2001-2003 წ.წ. საირიგაციო და დრენაჟის სისტემების სრული სურსათის სამინისტრო, სოფლის რეაბილიტაციის პროგრამის შედგენა, მეურნეობის მეცნიერებათა წყალმომხმარებელთა ასოციაციების ჩამოყა- აკადემია, ლიბების ხელშეწყობა, წყალმომარაგების შესაბამისი სამინისტროები და მეორადი სისტემების განსახელმწიფოებრიობის უწყებები ფორმების შერჩევა 103. საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და დონორი სოფლის მეურნეობისა და 2001 წელი სახელმწიფოების მონაწილეობით, სასოფლო- სურსათის სამინისტრო, სოფლის სამეურნეო მანქანა-იარაღებით ფერმერთა მეურნეობის მეცნიერებათა უზრუნველყოფის, აგრეთვე რეგიონებში სერვის- აკადემია ცენტრების შექმნის ხელშეწყობის სამთავრობო პროგრამის შემუშავება

104. სოფლის მეურნეობაში პროგრამული ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წელი დაფინანსების სისტემის სრულყოფა, ვაჭრობის სამინისტრო განხორციელებული მიზნობრივი პროგრამებით მიღებული ეფექტის მონიტორინგის სისტემის შექმნა 105. მიწის მართვის სრულყოფის, რეგისტრაციის მიწის მართვის სახელმწიფო 2001 წელი დაჩქარებისა და მიწის თავისუფალი ბაზრის დეპარტამენტი, სოფლის ფორმირების მიზნით სასოფლო-სამეურნეო მეურნეობის მეცნიერებათა მიწების დამატებითი პრივატიზაციის, მიწის აკადემია კადასტრისა და ინფორმაციული სისტემის, უძრავი ქონების შეფასების, აგრეთვე მიწის მართვის უფლებათა გამიჯნვის შესახებ ნორმატიული აქტების პროექტთა მომზადება 106. ნიადაგის ნაყოფიერების გაზრდის სახელმწიფო სოფლის მეურნეობისა და 2001-2003 წ.წ. მიზნობრივი პროგრამის შემუშავება და სურსათის, ეკონომიკის, განხორციელების დაწყება მრეწველობისა და ვაჭრობის, ფინანსთა სამინისტროები, სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემია, ადგილობრივი მმართველობის 69 ორგანოები 107. აგრო-გადამამუშავებელი საწარმოების სოფლის მეურნეობისა და 2001-2002 წ.წ. დეტალური ინვენტარიზაცია სურსათის, ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის, ფინანსთა სამინისტროები, სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტი, ადგილობრივი მმართველობის ორგანოები 108. ადგილობრივი წარმოების სასოფლო-სამეურნეო სოფლის მეურნეობისა და 2001-2003 წ.წ. პროდუქციის სარეკლამო ქსელის სურსათის სამინისტრო, ჩამოყალიბების ხელშეწყობა სახელმწიფო ანტიმონოპოლიუ- რი სამსახური 109. ფალსიფიცირებული, უხარისხო, აგრეთვე სახელმწიფო ანტიმონოპოლიუ- 2001-2002 წ.წ. სუბსიდირებულ და დემპინგურ ფასებში რი სამსახური საგადასახადო შემოტანილი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქ- შემოსავლების, სოფლის ციისაგან ბაზრის დაცვის გაძლიერება მსო-ში მეურნეობისა და სურსათის გაწევრიანების შედეგად მიღებული ბერკეტების სამინისტროები, შესაბამისი სრული გამოყენებით სამინისტროები და უწყებები 110. მსო-ში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით, საგარეო საქმეთა სამინისტრო, 2001 წლიდან ფალსიფიცირებული, უხარისხო, აგრეთვე სახელმწიფო ანტიმონოპოლიუ- სისტემატურად დემპინგურ ფასებში შემოტანილი სასოფლო- რი სამსახური, შესაბამისი სამეურნეო პროდუქციის წინააღმდეგ ბრძოლის სამინისტროები და უწყებები გაძლიერების ბერკეტების სრულად გამოყენება 111. სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობის, სოფლის მეურნეობისა და 2001-2003 წ.წ. რენტაბელობის გაზრდისა და გარემოს დაცვის სურსათის, ეკონომიკის, მიზნით აგრარულ სფეროში არსებული მრეწველობისა და ვაჭრობის სამეცნიერო პოტენციალის შესწავლა, სამინისტროები, სოფლის სამეცნიერო კვლევების შედეგთა დანერგვის მეურნეობის მეცნიერებათა უზრუნველყოფა აკადემია, შესაბამისი სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებები 112. მცენარეთა და პირუტყვის დაავადებების სოფლის მეურნეობისა და 2001-2002 წ.წ. მონიტორინგისა და კონტროლის ეფექტიანი სურსათის სამინისტრო, სისტემის დანერგვა ვეტერინარული დეპარტამენტი, შესაბამისი სამეცნიერო- კვლევითი დაწესებულებები ტრანსპორტისა და კავშირგაბმულობის სფეროთა განვითარება 113. მსოფლიო ბანკის რეკომენდაციათა გათვალისწი- ტრანსპორტისა და 2001 წლის ნებით, ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების კომუნიკაციების სამინისტრო I კვარტალი სამინისტროს რეფორმის განხორციელება დაინტერესებულ სამინისტროებთან ერთად 114. სატრანსპორტო სისტემის დარგების რესტრუქ- ტრანსპორტისა და 2001 წლის III ტურიზაციის პროცესის დასრულება კომუნიკაციების სამინისტრო კვარტალი დაინტერესებულ სამინისტროებთან ერთად 115. ევრაზიის სატრანსპორტო დერეფნის ტრანსპორტისა და 2001 წლის II-III ტვირთგადაზიდვის მომსახურებისათვის კომუნიკაციების, ეკონომიკის, კვარტალი გაწეული საქმიანობის ასანაზღაურებლად მრეწველობისა და ვაჭრობის ოპტიმალური სატარიფო პოლიტიკის სამინისტროები შესამუშავებლად საქართველოს ტერიტორიის გავლით სატრანზიტო ტვირთნაკადების საორი- ენტაციო მოცულობების დაზუსტება, დადგენილი წესით, ტვირთგადაზიდ-ვების ტარიფების შემუშავება და დამტკიცება 116. საქართველოს საზღვაო ნავსადგურებში ტრანსპორტისა და 2001 წლის დატვირთვა-გადმოტვირთვის სამუშაოებისა და კომუნიკაციების, ეკონომიკის, IVკვარტალი მათთან დაკავშირებული მომსახურების მრეწველობისა და ვაჭრობის 70

სატარიფო განაკვეთების გადასინჯვა სამინისტროები ტვირთების სახეობათა მიხედვით 117. შიდა საქალაქო და საქალაქთაშორისო საავ- ტრანსპორტისა და 2001 წლის I ტომობილო მარშრუტებზე მგზავრთა კომუნიკაციების სამინისტრო, კვარტლიდან გადაყვანის საყოველთაო საბილეთო სისტემის ადგილობრივი მმართველობის– დანერგვა და მის შესრულებაზე სათანადო ორგანოები კონტროლის დაწესება 118. სატრანსპორტო საშუალებების გამოყენებისას სოფლის მეურნეობისა და 2001 წლის ფოტო და ვეტ-სანიტარული მომსახურების სურსათის, ტრანსპორტისა და IVკვარტალი ტარიფების მოწესრიგების მიზნით სათანადო კომუნიკაციების, ეკონომიკის, წინადადებების შემუშავება და დამტკიცება მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრები 119. ტრანსპორტისა და კავშირგაბმულობის სფეროში ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- სისტემატურად დასაქმებული კადრების მომზადებისა და ბის სამინისტრო შერჩევის სისტემის სრულყოფის მიზნით სათანადო ღონისძიებათა შემუშავება და განხორციელება. 120. სატრანსპორტო მომსახურების სფეროში საექსპე- ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- 2001 წლის დიტორო საქმიანობის ხელშეწყობის მიზნით ბის სამინისტრო IVკვარტალი 2002 სათანადო წინადადებების შემუშავება და მათი წლის I კვარტალი განხორციელება 121. ტრანსპორტისა და კავშირგაბმულობის სფეროს ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- 2001 წლის დარგთა საინვესტიციო პოლიტიკის პრიორი- ბის სამინისტრო I კვარტალი ტეტული ობიექტების ნუსხის შემუშავება განსახორციელებელ ღონისძიებათა მითითებით 122. საქართველოს საზღვაო ფლოტის მიერ გაწეული ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- 2001 წლის– I საქმიანობის აღრიცხვა-ანგარიშგების ბის სამინისტრო კვარტალი მოწესრიგება 123. ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წლის სამინისტროს სისტემის კავშირგაბმულობის ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- IVკვარტალი სფეროს საწარმოთა პრივატიზაციისა და ბის სამინისტრო რესტრუქტურიზაციის პროცესის დასრულება საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით დამტკიცებულ პრივატიზების განხორციელების გეგმით გათვალისწინებულ წინადადებათა შესაბამისად 124. ფიზიკურად და მორალურად მოძველებული ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- 2001-2003 წ.წ. სოფლის სატელეფონო ქსელების ბის, ფინანსთა სამინისტროები მოდერნიზაციის, სატელეკომუნიკაციო სექტორის თანამედროვე ტექნოლოგიური მოწყობილობებით აღჭურვის ხელშეწყობა

125. ევრაზიის დამაკავშირებელი სატრანსპორტო დე- საავტომობილო გზების სახელ- 2001-2003 წ.წ. რეფნის საქართველოს ტერიტორიაზე გამავალი მწიფო დეპარტამენტი საავტომობილო გზების გამტარუნარიანობის ამაღლებისა და მზარდი საერთაშორისო და შიდასახელმწიფოებრივი ტვირთების უსაფრთხო და შეუფერხებელი გატარების უზრუნველყოფის მიზნით– საქართველოს საავტომობილო გზების რეაბილიტაციისა და მოდერნიზაციის საპრეზიდენტო პროგრამის რეალიზაციის დაჩქარება 126. მსო-ს „სამოქალაქო ავიატექნიკით ვაჭრობის ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- 2001-2003 წ.წ. 71 შესახებ“ შეთანხმებაზე საქართველოს ბის, საგარეო საქმეთა მიერთების გათვალისწინებით შესაბამისი სამინისტროები ნორმატიული ბაზის განვითარება 127. საინფორმაციო ტექნოლოგიების პროდუქციით ტრანსპორტისა და კომუნიკაციე- 2001-2002 წ.წ. ვაჭრობის შესახებ მსო-ს მინისტრთა ბის, საგარეო საქმეთა დეკლარაციაზე (ITA) საქართველოს სამინისტროები მიერთებიდან გამომდინარე შესაძლებლობათა ანალიზი და მათი ეფექტიანი გამოყენების ღონისძიებათა დასახვა სამშენებლო დარგებისა და საბინაო კომუნალური მეურნეობის განვითარება 128. სამშენებლო კომპლექსის საბაზრო ურთიერ- ურბანიზაციისა და მშენებლობის 2001-2003წ.წ. თობების პირობებში ეფექტიანად სამინისტრო ფუნქციონირების მიზნით მოქმედი ნორმატიული ბაზის სრულყოფა 129. სამშენებლო კომპლექსში პროგრესული ურბანიზაციისა და 2001–2003წ.წ. საწარმოო სტრუქტურების ჩამოყალიბების, მშენებლობის, წარმოების დეცენტრალიზაციის, კონკურენციის ეკონომიკის, მრეწველობისა და გაშლისა და დემონოპოლიზაციის პროცესის ვაჭრობის სამინისტროები გაღრმავება 130. საქართველოს პრეზიდენტის 1998 წლის 23 ადგილობრივი მმართველობის 2001–2003წ.წ. სექტემბრის №531 ბრძანებულების შესაბამისად, ორგანოები, ეკო-ნომიკის, მრეწ- საქართველოს საბინაო კომუნალური ველობისა და ვაჭრობის, სხვა მეურნეობის რეფორმის კონცეფციისა და დაინტერესებული წყალმომარაგება-კანალიზაციის სისტემების სამინისტროები სანიტარულ-ტექნიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების ღონისძიებების სახელმწიფო პროგრამის განხორციელება 131. დარგში განსახელმწიფოებრიობისა და ინვესტი- ადგილობრივი მმართველობის 2001 წლიდან ციების მოზიდვის პროცესის ხელშეწყობა ორგანოები, ეკონომიკის, მრეწვე- ლობისა და ვაჭრობის, სხვა დაინტერესებული სამინისტროები 132. კომუნალურ მეურნეობაში სატარიფო ადგილობრივი მმართველობის 2001-2002 წ.წ. პოლიტიკის დახვეწა ორგანოები, ეკონომიკის, მრეწვე- ლობისა და ვაჭრობის, სხვა დაინტერესებული სამინისტროები ტურიზმის განვითარება 133. ტურიზმისა და საკურორტო მეურნეობის ტურიზმისა და კურორტების 2001-2002 წ.წ. სფეროში კანონმდებლობის სრულყოფა დეპარტამენტი 134. ევრაზიის სატრანსპორტო დერეფნის მომსახუ- ტურიზმისა და კურორტების 2001 წელი რების პერსპექტივებზე ორიენტირებით კერძო დეპარტამენტი ინვესტიციების მოზიდვის წახალისების მიზნით წინადადებების მომზადება 135. ქვეყნის ბუნებრივი პოტენციალის და სხვა ტურიზმისა და კურორტების 2001 წლიდან სპეციფიკური პირობების გათვალისწინებით დეპარტამენტი, ეკონომიკის, ტურისტული მომსახურების ახალი მრეწველობისა და ვაჭრობის, პროგრესული ფორმების დანერგვის ფინანსთა სამინისტროები ხელშეწყობა, კერძოდ, აგროტურიზმისა და სამთო ტურიზმის განვითარების შესახებ წინადადებათა მომზადება 136. სასტუმრო ბიზნესის მცირე და საშუალო ტურიზმისა და კურორტების 2001 წლიდან ორგანიზაციული ფორმების განვითარების დეპარტამენტი, ეკონომიკის, ხელშეწყობის მიზნით წინადადებების მრეწველობისა და ვაჭრობის, მომზადება ფინანსთა სამინისტროები 137. საკურორტო მეურნეობის განვითარების ტურიზმისა და კურორტების 2001-2003 წ.წ. ხელშეწყობა, კურორტებსა და საკურორტო დეპარტამენტი, ეკონომიკის, ადგილებში ბუნებრივი სამკურნალო მრეწველობისა და ვაჭრობის, 72

რესურსების შენარჩუნებისა და განვითარების ფინანსთა სამინისტროები მიზნით აუცილებელი ღონისძიებების შემუშავება და განხორციელება 138. სანიტარული დაცვის ზონების დადგენის ტურიზმისა და კურორტების 2001 წლის ბოლომდე დაჩქარება დეპარტამენტი სოციალური დაცვის სისტემის სრულყოფა 139. “შრომითი მიგრაციის შესახებ“ კანონპროექტის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლის მომზადება სოციალური დაცვის სამინისტრო I კვარტალი 140. შრომის კანონთა კოდექსის ახალი ვარიანტის შრომის, ჯანმრ-თელობისა და 2001 წლის შემუშავება სოციალური დაცვის, I კვარტალი ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროები 141. ეროვნულ მეურნეობაში დასაქმებულთა და შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001-2002 წ.წ. უმუშევართა მომზადება-გადამზადებისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო კვალიფიკაციის ამაღლების სისტემის მოწესრიგება 142. „უმუშევართა რეგისტრაციის წესის, პირობების, შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლის– I შემოწმების დადგენისა და გაცემის შესახებ“ სოციალური დაცვის სამინისტრო კვარტალი დებულების პროექტის მომზადება. 143. „საწარმოებში, ორგანიზაციებსა და შრომის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლის III ბაზარზე დაბალკონკურენტუნარიანი სოციალური დაცვის სამინისტრო კვარტალი პირებისათვის სამუშაო ადგილების ქვოტირების შესახებ“ დებულების პროექტის მომზადება. 144. მინიმალური ხელფასის საარსებო მინიმუმთან ფინანსთა, შრომის, ჯანმრთელო- 2001 წლის ეტაპობრივი მიახლოების პროგრამის შემუშავება ბისა და სოციალური დაცვის I კვარტალი სამინისტროები 145. სოციალური დაზღვევის სისტემის რეფორმის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001-2002 წ.წ. დაწყებისათვის აუცილებელი საფუძვლების სოციალური დაცვის სამინისტრო მომზადება 146. ფართომასშტაბიანი საპენსიო რეფორმის განხო- შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლის მარტი რციელებისათვის შესაბამისი გადაწყვეტილების სოციალური დაცვის სამინისტრო პროექტის მომზადება 147. მოსახლეობის დასაქმების ერთიანი მიზნობრივი შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლის ბოლომდე სახელმწიფო პროგრამის შემუშავება ეკონომიკის სოციალური დაცვის, დარგების (სექტორების) და ქვეყნის რეგიონების ეკონომიკის, მრეწველობისა და მიხედვით ვაჭრობის სამინისტროები სხვა სამინისტროები და უწყებები, ადგილობრივი მმართველობის ორგანოები 148. წარმოებაში უბედური შემთხვევებისა და პროფე- შრომის, ჯანმრთელობისა და 2002 წელი სიული დაავადების დაზღვევის ახალი მექანიზ- სოციალური დაცვის სამინისტრო მების შემუშავება. 149. საპენსიო ფონდის საგადასახადო ბაზის გაფარ- შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001-2002 თოების მიზნით საკანონმდებლო ბაზის სოციალური– დაცვის, ფინანსთა, წ.წ. სრულყოფა, სოციალური გადასახადების საგადასახადო შემოსავლების გადამხდელთა აღრიცხვის მოწესრიგება სამინისტროები 150. დევნილთა შრომის, ჯანმრთელობისა და ლტოლვილთა და განსახლების, 2001-2003 წ.წ. სოციალური დაცვის მექანიზმების ფინანსთა, შრომის, გაუმჯობესება მათი აღრიცხვიანობის ჯანმრთელობისა და სოციალური მოწესრიგებისა და საერთაშორისო დაცვის სამინისტროები დონორებისაგან მიზნობრივი თანხების მოზიდვის კვალობაზე 151. დევნილთა შორის განსაკუთრებით ლტოლვილთა და განსახლების, 2001 წელი გაჭირვებული ოჯახების გამოვლენა-აღრიცხვა ფინანსთა, შრომის, და მათი სოციალური დაცვის პროგრამების (მათ ჯანმრთელობისა და სოციალური შორის, დასაქმების პროგრამების) დაცვის სამინისტროები განხორციელება 152. ლტოლვილთა განსაკუთრებით გაჭირვებული ლტოლვილთა და განსახლების, 2002 წლიდან 73

ოჯახებისათვის სამედიცინო მომსახურების ფინანსთა, შრომის, ხარჯების სახელმწიფოს მიერ სრული ჯანმრთელობისა და სოციალური დაფინანსება დაცვის სამინისტროები განათლების სფეროს განვითარება 153. ქვეყნის პრეზიდენტისათვის ანგარიშის განათლების 2001 წლის წარდგენა განათლების სისტემაში 1996-2000წ.წ. სამინისტრო I კვარტალი რეფორმის მიმდინარეობის თაობაზე 154. სახელმწიფო საგანმანათლებლო განათლების, იუსტიციის 2001 წლის დაწესებულებათა ჩამოყალიბება „განათლების სამინისტროები, I კვარტალი შესახებ“ კანონით განსაზღვრული დაინტერესებული სამართლებრივი ფორმით სამინისტროები და უწყებები 155. დაწყებითი პროფესიული განათლების პროფე- განათლების სამინისტრო, 2001 წლის სიათა, საშუალო პროფესიული– და უმაღლესი დაინტერესებული I კვარტალი განათლების სპეციალობათა ნუსხის შემუშავება სამინისტროები და უწყებები და დამტკიცება 156. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტებისა განათლების სამინისტრო, 2001 წლის და სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაინტერესებული II კვარტალი პროგრამების შემუშავება და დამტკიცება სამინისტროები და უწყებები 157. განათლების სფეროში სახელმწიფო ფინანსური ფინანსთა, განათლების, 2001 წლის ნორმატივების შემუშავება და დამტკიცება ეკონომიკის, მრეწველობისა და III კვარტალი ვაჭრობის სამინისტრო 158. საგანმანათლებლო დაწესებულებათა აკრედიტა- განათლების 2001-2002 წ.წ. ციის ჩატარება სამინისტრო 159. განათლების სფეროში სახელმწიფო დაკვეთის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის წესის შემუშავება ვაჭრობის, ფინანსთა, განათლე- II კვარტალი ბის სამინისტროები და დაინტე- რესებული უწყებები 160. განათლების სფეროში სახელმწიფო დაკვეთის განათლების სამინისტრო 2002 წლის II კვარტალი განთავსება "სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ" კანონის შესაბამისად 161. სახელმწიფო საგანმანათლებლო და განათლების სამინისტრო, 2001 წლის III სააღმზრდელო დაწესებულებათა ოპტიმიზაცია ადგილობრივი კვარტალი და მის საფუძველზე პრივატიზების გეგმის თვითმმართველობისა და შემუშავება მმართველობის ორგანოები 162. სახელმწიფო საგანმანათლებლო და განათლების სამინისტრო, 2001 წლის სააღმზრდელო დაწესებულებათა პრივატიზების ადგილობრივი IVკვარტალი ჩატარება თვითმმართველობისა და 2003 წელი მმართველობის ორგანოები, დაინტერესებული უწყებები. 163. განათლების სფეროში რეფორმის განხორციელე- ფინანსთა, განათლების 2002-2003 წ.წ. ბის კვალობაზე დარგის საბიუჯეტო სამინისტროები, ადგილობრივი დაფინანსების გაზრდის ღონისძიებების თვითმმართველობისა და განხორციელება მმართველობის ორგანოები 164. საზღვარგარეთის ქვეყნებთან დიპლომების განათლების, საგარეო საქმეთა 2001 წელი ურთი-ერთაღიარების საკითხებზე მუშაობის სამინისტროები გააქტიურება სამეცნიერო-ტექნიკური განვითარება 165. სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარების ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის სახელმწიფო პოლიტიკის მართვის მოდელის ვაჭრობის სამინისტრო, II კვარტალი სრულყოფის მიზნით წინადადებების შემუშავება მეცნიერებათა აკადემია, დაინტერესებული უწყებები 166. მეცნიერების სფეროს დაფინანსების სისტემის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის სრულყოფა ვაჭრობის, ფინანსთა IVკვარტალი სამინისტროები, მეცნიერებათა აკადემია, დაინტერესებული უწყებები

74 167. გამოყენებითი კვლევების შედეგთა რეალურ დაინტერესებული 2001-2002 წ.წ. სექტორთან ინტეგრაციის მიზნით სათანადო სამინისტროები და უწყებები წინადადებების შემუშავება 168. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასთან და სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წლის სხვა სამეცნიერო დაწესებულებებთან ერთად ეკონომიკის, მრეწველობისა და IVკვარტალი სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების იური- ვაჭრობის, სამინისტროები, 2002 წელი დიული სტატუსის განსაზღვრის პროცესის დას- მეცნიერებათა აკადემია, რულება დაინტერესებული უწყებები კულტურის სფეროს განვითარება 169. ეროვნული კულტურის პრიორიტეტული კულტურის სამინისტრო 2001 წლის მიმართუ-ლებების დადგენა და მათი I კვარტალი განვითარების პროგრამების შემუშავება 170. კულტურის დაწესებულებათა გაერთიანება-გამსხ- კულტურის სამინისტრო, 2001 წლის ვილების პროცესის განხორციელება ადგილობრივი განმავლობაში თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოები 171. კულტურის სფეროს დაწესებულებათა კულტურის სამ-რო 2001-2002 წ.წ. საქმიანობის აღრიცხვა-მოწესრიგების თაობაზე წინადადებების მომზადება 172. კულტურის სფეროს სახელმწიფო ობიექტების– კულტურის სამ-რო 2001 წლის III პრივატიზების გეგმის შემუშავება ადგილობრივი კვარტალი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოები, სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტრო 173. ეროვნულ-კულტურული ფასეულობის მქონე კულტურის სამინისტრო 2001 წლის კულტურისა და ხელოვნების დაწესებულებების ადგილობრივი I კვარტალი მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის აღდგენა- თვითმმართველობისა და განმტკიცების ღონისძიებების შემუშავება მმართველობის ორგანოები 174. ისტორიისა და კულტურის ძეგლების აღდგენა- კულტურის სამინისტრო; 2001 წლის რესტავრაციის სამუშაოთა მასშტაბების გაზრდის ადგილობრივი I კვარტალი მიზნით ღონისძიებათა შემუშავება თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოები 175. კულტურის სფეროს განვითარების პროცესში კულტურის სამინისტრო; 2001 წლის საქველმოქმედო საქმიანობის წახალისების ადგილობრივი I კვარტალი თაობაზე წინადადებათა მომზადება თვითმმართველობი-სა და მმართველობის ორგანოები 176. კულტურის სფეროს დაფინანსების პროგრესული კულტურის სამინისტრო; 2001 წელი მექანიზმების დანერგვა ადგილობრივი თვითმმართველობი-სა და მმარ- თველო-ბის ორგანოები ჯანმრთელობის დაცვა 177. ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნული პოლიტიკითა შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001-2003 წ.წ. და სტრატეგიული განვითარების გეგმით 2001-2003 სოციალური დაცვის, სახელმწიფო წლებისათვის გათვალისწინებული ღონისძიებების ქონების მართვის სამინისტროები, განხორციელების უზრუნველყოფა, აღნიშნული სხვა დაინტერესებული დოკუმენტებით განსაზღვრული პრიორიტეტებისა სამინისტროები და უწყებები და მიზნების შესაბამისად კონკრეტული ღონისძიებების შემუშავება 178. სამედიცინო დაწესებულებათა მართვის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წელი დეცენტრა-ლიზაცია, მათი ქსელის ოპტიმიზაცია სოციალური დაცვის სამინისტრო და პრივატიზების პროცესის დასრულება 179. ჯანდაცვის სფეროს დაფინანსების პროგრამული შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წელი მეთოდების შემდგომი დახვეწა სოციალური დაცვის სამინისტრო 180. სანიტარულ-ეპიდემიოლოგიური სამსახურის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001-2002 წ.წ. რეფორმის დასრულება სოციალური დაცვის სამინისტრო 181. სადაზღვევო მედიცინის პრინციპებზე გადასვლის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001-2002 წ.წ. დასრულება სოციალური დაცვის სამინისტრო 75

182. წამალთპოლიტიკის რეფორმის დასრულება შრომის, ჯანმრთელობისა და 2002 წლამდე სოციალური დაცვის სამინისტრო 183. სამედიცინო დაწესებულებათა ლიცენზირებისა და შრომის, ჯანმრთელობისა და 2002 წლამდე პერსონალის აკრედიტაციის მექანიზმების დახვეწა სოციალური დაცვის სამინისტრო 184. პირველადი ჯანდაცვის სისტემის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2003 წლიდან ფუნქციონირების ხარჯების სახელმწიფოს მიერ სოციალური დაცვის, ფინანსთა სრულ დაფინანსებაზე გადასვლისათვის სამინისტროები საფუძვლების მომზადება 185. სოციალურად საშიში დაავადებების შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლიდან სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევის სოციალური დაცვის, ფინანსთა პრინციპებით მკურნალობის უზრუნველყოფა სამინისტროები 186. დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის შრომის, ჯანმრთელობისა და 2001 წლიდან პროგრამათა პრიორიტეტულობის უზრუნველყოფა სოციალური დაცვის, ფინანსთა სამინისტროები სპორტის განვითარება 187. მოქმედი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფის სპორტის სახელმწიფო 2001 წლის მიზნით წინადადებების მომზადება დეპარტამენტი შესაბამის II კვარტალი სამინისტროებთან და უწყებებთან ერთად 188. ბავშვთა სპორტის განვითარების ხელშეწყობის სპორტის სახელმწიფო 2002 წლიდან სახელმწიფო მიზნობრივი პროგრამის შემუშავება- დეპარტამენტი შესაბამის განხორციელება სამინისტროებთან და უწყებებთან ერთად 189. საქართველოს ეროვნული ნაკრები გუნდების სპორტის სახელმწიფო 2002 წლიდან მხარდაჭერის სახელმწიფო მიზნობრივი დეპარტამენტი შესაბამის პროგრამის შემუშავება-განხორციელება სამინისტროებთან და უწყებებთან ერთად

გარემოსდაცვითი პოლიტიკა 190. საქართველოს მდგრადი განვითარების საქართველოს მდგრადი 2001 წლიდან კონცეფციის შემუშავება და დასამტკიცებლად განვითარების საერთაშორისო წარდგენა სააგენტო, არასამთავრობო ორგანიზაციები 191. ქალაქებში წყალმიწოდებისა და წყალგამწმენდი საქართველოს მდგრადი 2001 წლის ივნისი სისტემის ინსტიტუციონალური გაუმჯობესების განვითარების საერთაშორისო პროგრამის შემუშავება სააგენტო, არასამთავრობო ორგანიზაციები 192. ნარჩენების განთავსების სისტემის მოწესრიგების, გარემოსა და ბუნებრივი 2001-2002 წ.წ. ნაგავსაყრელების ინვენტარიზაციისა და რესურსების დაცვის სამინისტრო შეფასების უზრუნველყოფა 193. ბუნებრივი რესურსების ბაზის ნაყოფიერების გარემოსა და ბუნებრივი სისტემატიუ-რად შენარჩუნებისა და გაუმჯობესების რესურსების დაცვის სამინისტრო უზრუნველყოფა (მათ შორის, დაცული ტერიტორიების პროგრამის გაგრძელება და გავრცელება სოციალური კომპონენტის გათვალისწინებით) 194. გარემოსდაცვითი სფეროს დაფინანსების გარემოსა და ბუნებრივი რესურ- 2001-2003 წ.წ. სისტემის სრულყოფის, საგადასახადო და სების დაცვის, ფინანსთა, საგადა- ფასწარმოქმნის სახელმწიფო პოლიტიკაში სახადო შემოსავლების, ეკონო- გარემოსდაცვითი ფაქტორების გათვალისწინების მიკის, მრეწველობისა და მიზნით წინადადებების შემუშავება ვაჭრობის სამინისტროები, სატყეო მეურნეობის სახელმწიფო დეპარტამენტი 195. გაუდაბნოების პროცესების მიმდინარეობის გარემოსა და ბუნებრივი რესურ- 2001 წლიდან ანალიზი, მოკლე და გრძელვადიანი სების დაცვის, ფინანსთა, საგადა- პროგნოზირებადობის დანერგვა, სახადო შემოსავლების, ეკონო- გაუდაბნოებასთან ბრძოლის პროგრამისა და მიკის, მრეწველობისა და ლოკალური გეგმების შემუშავება და ვაჭრობის სამინისტროები, 76

განხორციელება სატყეო მეურნეობის სახელმწიფო დეპარტამენტი 196. ნიადაგის ეროზიის წინააღმდეგ მიმართული გარემოსა და ბუნებრივი სისტემატურად კომპლექსური ღონისძიებების განხორციელება რესურსების დაცვის სამინისტრო 197. მცირემასშტაბიანი განახლებადი ენერგეტიკის, გარემოსა და ბუნებრივი სისტემატურად აგრეთვე წყალმიწოდებისა და წყალგაწმენდის რესურსების დაცვის სამინისტრო მცირემასშტაბიანი ლოკალური და შესაბამის სამინისტროებთან ინდივიდულური სისტემების განვითარების ერთად ხელშეწყობის მიზნით პროგრამების შემუშავება 198. ბუნებრივი კატასტროფების პროგნოზისა და გარემოსა და ბუნებრივი 2002 წელი პროფილაქტიკის მექანიზმების შემუშავება და რესურსების დაცვის სამინისტრო დანერგვა, კატასტროფებზე რეაგირების სქემებისა და გეგმების შემუშავება 199. საზოგადოების გარემოსდაცვითი ცნობიერების გარემოსა და ბუნებრივი 2002 წლიდან პერმანენტული ამაღლება (მათ შორის, უწყვეტი რესურსების დაცვის, გარემოსდაცვითი განათლების სისტემის განათლების, საგარეო საქმეთა შემუშავება), გარემოსდაცვით საკითხზე სამინისტროები საზოგადოების ინფორმირების გაუმჯობესება 200. გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილებების მიღებისას გარემოსა და ბუნებრივი 2001 წლიდან საზოგადოების– მონაწილეობის, აგრეთვე არჰუსის რესურსების დაცვის სამინისტრო კონვენციის განხორციელების უზრუნველყოფა შესაბამის სამინისტროებთან და უწყებებთან ერთად 201. საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და დონორი- გარემოსა და ბუნებრივი 2001 წელი სახელმწიფოების დახმარებით გარემოსდაცვით რესურსების დაცვის სამინისტრო სფეროში ფინანსური მენეჯმენტის ფართო დანერგვა, შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე კადრების მომზადება-გადამზადების სისტემის ჩამოყალიბება 202. ჰიდრომეტეოროლოგიური საქმიანობის ჰიდრომეტეოროლოგიის 2001-2003 წ.წ. რეაბილიტაცია სახელმწიფო დეპარტამენტი რეგიონული ეკონომიკა 203. ადგილობრივი საკუთრების სახელმწიფო სახელმწიფო ქონების მართვის, 2001 წლის საკუთრებიდან გამიჯვნის, მისი ფლობის, ეკონომიკის, მრეწველობისა და II კვარტალი სარგებლობისა და განკარგვის საკითხების ვაჭრობის, ფინანსთა საკანონმდებლო მოწესრიგება. სახელმწიფო სამინისტროები, ადგილობრივი საკუთრებაში მყოფი ობიექტების ადგილობრივ მმართველობის ორგანოები საკუთრებაში გადაცემის პროცედურის დახვეწა 204. საბიუჯეტო შემოსავლების მობილიზების ადგილობრივი მმართველობის სისტემატიუ-რად გაზრდის და საშემოსავლო ბაზის ორგანოები, ფინანსთა, ინვენტარიზაციის გზით ადგილობრივი ეკონომიკის, მრეწველობისა და საფინანსო ბაზის განმტკიცება ვაჭრობის სამინისტროები 205. ადგილობრივი ბიუჯეტების ფორმირებისა და ადგილობრივი მმართველობის სისტემატიუ-რად ცენტრალური ბიუჯეტიდან გადასაცემი ტრანს- ორგანოები, ეკონომიკის, ფერტების მოცულობების განსაზღვრისა და მრეწველობისა და ვაჭრობის, განაწილების პრაქტიკის ოპტიმიზაციის მიზნით ფინანსთა სამინისტროები ცალკეული ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პროგნოზების შემუშავება და მათ საფუძველზე ადგილობრივი ბიუჯეტების პროექტების საშემოსავლო ნაწილის პარამეტრების განსაზღვრა, მინიმალური ბიუჯეტის დადგენისა და ტრანსფერტების განაწილების მეთოდოლოგიური ბაზის მომზადება 206. ინდიკატიური დაგეგმვის მეთოდების ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის ტერიტორიულ ერთეულებზე გავრცელების ვაჭრობის სამინისტრო II კვარტალი უზრუნველყოფა, აღნიშნული მიზნით “ინდიკატური დაგეგმვის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონში ცვლილებების შეტანის 77

თაობაზე კანონპროექტის მომზადება 207. ადგილობრივ ეკონომიკურ სამსახურებში ადგილობრივი მმართველობის 2001 წლიდან მომუშავე კადრების კვალიფიკაციის ამაღლება, ორგანოები, ეკონომიკის, შესაბამისი პროგრამების შემუშავება- მრეწველობისა და ვაჭრობის განხორციელება სამინისტრო 208. ქვეყანაში ერთიანი ეკონომიკური პოლიტიკის ეკონომიკის, მრეწველობისა და 2001 წლის გატარების უზრუნველყოფის მიზნით ტერი- ვაჭრობის სამინისტრო, I კვარტალი ტორიულ ერთეულებსა და ეკონომიკის, ადგილობრივი მმართველობის მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს ორგანოები შორის ურთიერთობების კოორდინაციის მოწესრიგების შესახებ წინადადებების მომზადება 209. რეგიონებში საინვესტიციო სამსახურების საქართველოს პრეზიდენტის 2001 წლის შექმნის შესახებ წინადადებების მომზადება სახელმწიფო რწმუნებულები, I კვარტალი ადგილობრივი მმართველობის ორგანოები, დაინტერესებული სამინისტროები 210. კონფლიქტური ზონების სოციალურ- განსაკუთრებულ საქმეთა 2001 წლის ეკონომიკური რეაბილიტაციის კონცეფციის მინისტრი, ეკონომიკის, მრეწ- III კვარტალი შემუშავება ველობისა და ვაჭრობის სამინი- სტრო, დაინტერე-სებული სამინი-სტროები და უწყებები სტატისტიკური აღრიცხვა-ანგარიშგების მოწესრიგება 211. „საქართველოში არარეზიდენტების მიერ ან სტატისტიკის სახელმწიფო 2001 წლის მარტი მათი მონაწილეობით სტატისტიკური დეპარტამენტი, იუსტიციის ინფორმაციის მოპოვების შესახებ“ სამინისტრო კანონპროექტის მომზადება 212. „საქართველოს მოსახლეობის საყოველთაო სტატისტიკის სახელმწიფო 2001 წლის აღწერის შესახებ“ კანონპროექტის მომზადება დეპარტამენტი I კვარტალი 213. საქართველოს სტატისტიკის ორგანიზაციის სტატისტიკის სახელმწიფო 2003 წელი ახალი სტრუქტურის შემუშავება დეპარტამენტი 214. საწარმოთა საყოველთაო ეკონომიკური აღწერა სტატისტიკის სახელმწიფო 2001 წელი დეპარტამენტი 215. საწარმოთა საქმიანი აქტიურობის კონიუნქტუ- სტატისტიკის სახელმწიფო ყოველ კვარტალურად რული კვლევების ჩატარება მრეწველობაში, დეპარტამენტი ტრანსპორტზე, მშენებლობაში 216. შერჩევითი კვლევების ჩატარება ეროვნულ სტატისტიკის სახელმწიფო 2001-2005 წ.წ. მეურნეობაში ჩრდილოვანი ეკონომიკის დეპარტამენტი მასშტაბის დადგენის მიზნით 217. მთლიანი შიდა პროდუქტის და მისი კომპონენ- სტატისტიკის სახელმწიფო სისტემატურად ტების გაანგარიშება კვარტალური პერიოდულო- დეპარტამენტი ბით: 2001 წლიდან –წარმოების მეთოდით 2002 წლიდან –საბოლოო ხარჯების მეთოდით –შემოსავლების მეთოდით 218. სამუშაო ძალის შერჩევითი კვლევა სტატისტიკის სახელმწიფო ყოველწლიურად დეპარტამენტი

78