Energy Policy until 2040

1. Հավանություն տալ Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի բնագավառի զարգացման ռազմավարական ծրագրին թվականը)՝ համաձայն N 1 հավելվածի:

2. Հավանություն տալ Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի բնագավառի զարգացման ռազմավարական ծրագրի (մ թվականը) իրագործումն ապահովող ծրագիր-ժամանակացույցին՝ համաձայն N 2 հավելվածի:

3. Ուժը կորցրած ճանաչել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2007 թվականի նոյեմբերի 1-ի «Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ռազմավարության դրույթներով նախատեսված Հայաստանի Հանրապետության է նախարարության գործունեության ծրագիրը հաստատելու մասին» N 1296-Ն, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2 հուլիսի 31-ի «Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ անվտանգության ապահովման հայեցակարգի դրույթների իրականացո 2014-2020 թվականների միջոցառումների ծրագիր-ժամանակացույցը հաստատելու մասին» N 836-Ն, Հայաստանի Հանրապետու http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 2/34 կառավարության 2015 թվականի դեկտեմբերի 10-ի նիստի «Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ համակարգի երկարաժա 2036 թ.) զարգացման ուղիները» ծրագրին հավանություն տալու մասին» N 54 արձանագրային, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2018 թվականի սեպտեմբերի 14-ի «Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրաէներգետիկական համակարգի էլեկտրաէներգիայի շուկայի ազատականացման և միջպետական առևտրի զարգացման միջոցառումների ծրագիր-ժամանակացո հաստատելու մասին» N 1010-Լ որոշումները: Հայաստանի Հանրապետության վա րչապետ 18.01.2021 ՀԱՎԱՍՏՎԱԾ Է ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ Հավել ված N 1 ՀՀ կառավարության 2021 թվ հունվարի 14-ի N 48-Լ ՀԱՅԱՍՏ ԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏ ՈՒԹՅԱՆ ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱՅԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ Ծ (ՄԻՆՉ ԵՎ 2040 ԹՎԱԿԱՆԸ) ԵՐԵՎԱՆ 2020 ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ I. ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱՅԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ՝ ՀԱՅԱՍՏ ԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏ ՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱ Տ ԵՍԼԱԿԱՆԸ II. ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱՅԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆԱՀԵՐԹՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ III. ԷԼԵԿՏ ՐԱԷՆԵՐԳԻԱ ԱՐՏ ԱԴՐՈՂ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ IV. ԲԱՐՁՐԱՎՈԼՏ ԷԼԵԿՏ ՐԱՀԱՂՈՐԴՄԱՆ ՑԱՆՑԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ V. ԲԱՇԽՄԱՆ ԷԼԵԿՏ ՐԱԿԱՆ ՑԱՆՑԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ VI. ԷԼԵԿՏ ՐԱԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ VII. Տ ԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ VIII. ՋԵՐՄԱՄԱՏ ԱԿԱՐԱՐՈՒՄ IX. ԳԱԶԱՄԱՏ ԱԿԱՐԱՐՈՒՄ X. ԷՆԵՐԳԱԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆ XI. ԹՎԱՅԻՆ ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱ XII. ԳԻՏ ԵԼԻՔԱՀԵՆՔ ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱ XIII. ՊԵՏ ԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ԱՄՓ ՈՓ ՈՒՄ http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 3/34 I. ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ -Ազատ, մրցակցային և ոչ խտրական, ԲՆԱԳԱՎԱՌԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ՝ -Ներառական և դիվերսիֆիկացված, էներգետիկ անկախության ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ բարձր մակարդակով, ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ -Մաքուր և էներգախնայող՝ կայուն զարգացող, ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ -Տարածաշրջանային նշանակության, ՏԵՍԼԱԿԱՆԸ -Հուսալի և անվտանգ, -Թվայնացված և ինովացիոն, գիտելիքահենք, բարձր տեխնոլոգիատար, -Կանխատեսելի և թափանցիկ, -Հասանելի և արդարացի բոլորի, բավարար չափով մատչելի խոցելի խավի, ինչպես նաև գրավիչ ներդրողների համար՝ ահա այսպիսինն է էներգետիկայի բնագավառի զարգացման Հայաստանի Հանրապետության կառավարության տեսլականը։ Այս տեսլականն է ընկած լինելու էներգետիկայի բնագավառին առնչվող բոլոր որոշումների կայացման, հարևան երկրների հետ էներգետիկայի բնագավառին առնչվող հարաբերությունների կառուցման, ավելի գլոբալ էներգետիկ շուկաներին ինտեգրման և հիմնական գործընկերների հետ հարաբերությունների հետագա զարգացման հիմքում։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունն էներգետիկայի բնագավառում իրականացնելու է սոցիալական, բնապահպանական և տնտեսական հավասարակշռված քաղաքականություն, առավելագույնս ներգրավելով բոլոր շահառուներին սույն ռազմավարության նպատակներին հասնելու համար։ Սույն ռազմավարությունը հիմք է հանդիսացել էներգետիկայի բնագավառի զարգացման ռազմավարական ծրագրի իրականացումն ապահովող ծրագիր-ժամանակացույցի մշակման համար, որում մինչև 2040 թվական ժամանակահատվածի համար սահմանվել են սույն ռազմավարության իրագործումն ապահովող առանձին թիրախային ցուցանիշներ և գործողությունների ցանկ (Հավելված)։ II. ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ 1. ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱՅԻ ՆԵՐՈՒԺԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ ՕԳՏ ԱԳՈՐԾՈՒՄ ՀԻՄՆԱԿԱՆ Վերականգնվող էներգետիկայի ներուժի առավելագույն ԱՌԱՋՆԱՀԵՐԹՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ օգտագործումը, հաշվի առնելով դրանց՝ նվազագույն ծախսումներով էլեկտրաէներգիայի արտադրական հզորությունների զարգացման պլանի մաս կազմելու հանգամանքը, հանդիսանում է էներգետիկայի բնագավառի զարգացման հիմնական առաջնահերթություններից մեկը։ Արևային կայանների կառուցումը, նկատի ունենալով առկա տեղական ռեսուրսները և այս տեխնոլոգիայի զարգացման միտումները ողջ աշխարհում, կլինի գերակա մնացած տեսակների նկատմամբ՝ հաշվի առնելով համակարգի հուսալիության ու անվտանգության ցուցանիշներով պայմանավորված սահմանափակումները։

2. ԷՆԵՐԳԱԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՈՒԺԻ ՀՆԱՐԱՎՈՐԻՆՍ ԻՐԱՑՈՒՄ Էներգախնայողության մեծ ներուժ ունեն Հայաստանի տնտեսության բոլոր բնագավառները, այդ թվում` տրանսպորտը, արդյունաբերությունը, բազմաբնակարան շենքերը, բյուջետային հանրային հատվածը, վառելիքաէներգետիկ համակարգը և այլն: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հետևողական է լինելու էներգախնայողության նոր մշակույթի ձևավորման հարցում, որի նպատակով իրականացնելու է ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ՝ խթանելով ներդրումներն այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրների ստացման բնագավառում, որոնք կարող են բերել էներգախնայողության, անվտանգության, բնապահպանական հարցերի կարգավորման և խթանել էներգախնայողությունը http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 4/34 տնտեսության բոլոր ոլորտներում։

3. ՀԱԷԿ-Ի 2-ՐԴ ԷՆԵՐԳԱԲԼՈԿԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՆԱԽԱԳԾԱՅԻՆ ԺԱՄԿԵՏ Ի ԵՐԿԱՐԱՑՈՒՄ ՀԱԷԿ-ի 2-րդ էներգաբլոկի՝ 2026 թվականից հետո շահագործման ժամկետի երկարաձգումը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հիմնական առաջնահերթություններից մեկը, իսկ այդ ժամկետի ավարտից հետո նոր ատոմակայանի կառուցումը՝ հիմնական նպատակը։ Ատոմակայանի առկայությունն էներգահամակարգում թույլ կտա ավելի դիվերսիֆիկացնել էներգետիկ ռեսուրսները, չմեծացնել ներկրվող բնական գազից կախվածությունը, ինչպես նաև արտանետումների ծավալը։

4. ՀՅՈՒՍԻՍ-ՀԱՐԱՎ Տ ԱՐԱՆՑԻԿ ՄԻՋԱՆՑՔԻ ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ԾՐԱԳԻՐ Հյուսիս-Հարավ տարանցիկ միջանցքի կառուցման ծրագրի ամբողջական իրականացումը` դրա Հայաստան-Իրան և Հայաստան- Վրաստան էլեկտրահաղորդման գծերը և ենթակառուցվածքները որոշիչ դեր ունեն տարածաշրջանային նշանակության էներգետիկ համակարգ ունենալու հարցում։ Այս ծրագիրը հնարավորություն է ընձեռում Հայաստանի համար հանդիսանալ ինչպես կամուրջ ավելի գլոբալ էներգետիկ շուկաների հետ ինտեգրման, այնպես էլ առաջնահերթ Իրանի և Վրաստանի հետ փոխշահավետ էլեկտրաէներգիայի առևտրի հնարավորությունների օգտագործման համար։ Նույն ժամանակ ծրագրի ամբողջական իրականացումը կբարձրացնի Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգի հուսալիությունը և անվտանգությունը:

5. ԷԼԵԿՏ ՐԱԷՆԵՐԳԵՏ ԻԿԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՅԻ ԱՍՏ ԻՃԱՆԱԿԱՆ ԱԶԱՏ ԱԿԱՆԱՑՈՒՄ Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական շուկայի ներկայիս մոդելը կիրառվում է 2004 թվականից: Զարգացած և զարգացող մի շարք երկրներում էլեկտրաէներգետիկական շուկաներն արդեն իսկ ազատականացված են։ Հայաստանը ևս սկսել է այս գործընթացը և առաջիկա տարիներին անցում կկատարի շուկայի նոր ազատականացված մոդելի, որը դեռևս կլինի սահմանափակ մրցակցության համար, սակայն հստակ ուղենիշ կունենա դեպի ամբողջական ազատականացում՝ հաշվի առնելով ԵԱՏՄ ընդհանուր էներգետիկ շուկայի ձևավորման ընթացքը և ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը։ III. ԷԼԵԿՏ ՐԱԷՆԵՐԳԻԱ ԱՐՏ ԱԴՐՈՂ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ Հայաստանի Հանրապետությունում վերջին տարիներին՝ 2016, 2017, 2018, 2019 թվականներին, արտադրվել է համապատաս 7.8, 7.8 և 7.6 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիա, որից արտահանվել է համապատասխանաբար՝ 1.2, 1.4, 1.6 և 1.25 մլրդ կՎտժ էլեկտ իսկ արտադրող կայանների սեփական կարիքների և կորուստների գծով գումարային ծախսը կազմել է համապատասխանաբար՝ 1 և 0.88 մլրդ կՎտժ: Հայաստանի էլեկտրաէներգիան հիմնականում արտադրվում է երեք տիպի՝ ատոմային, հիդրո և ջերմային կա որից շուրջ 39%-ը ատոմային կայանում, մնացած 60%-ը գրեթե հավասարաբար հիդրո և ջերմային կայաններում։ Մնացած բոլոր տեսակարար կշիռը էլեկտրաէներգետիկ համակարգում բավական ցածր է՝ մինչև 1%։ Կառավարության նպատակն է մինչև 2030 ունենալ 12 մլրդ կՎտժ արտադրանք, որից շուրջ 5 0 մլրդ կՎտժ արտահանումը: Ըստ վերջին 5 տարիների վիճակագրական տվյա Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգում ձմեռային պիկը կազմում է 1300 ՄՎտ, իսկ ամառայինը՝ 1040 ՄՎտ։ Վերջ ժամանակահատվածում ձմեռային և ամառային պիկերի տարբերությունը զգալի կրճատվել է։ Էլեկտրաէներգետիկական համակարգում 2020 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ գործում են ընդհանուր 2878.7 ՄՎտ տեղակ հզորությամբ հետևյալ կայանները ● ՀԱԷԿ՝ 407.5 ՄՎտ, ● ՀրազՋԷԿ՝ 410 ՄՎտ, ● Հրազդանի 5-րդ էներգաբլոկ՝ 467 ՄՎտ, ● Երևանի ՀՇԳՑ 1 էներգաբլոկ՝ 228.6 ՄՎտ, ● Որոտանի հիդրոկասկադ՝ 404.2 ՄՎտ, http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 5/34 ● Սևան-Հրազդանյան հիդրոկասկադ՝ 561.4 ՄՎտ, ● Վերականգնվող փոքր կայաններ (մինչև 30 ՄՎտ հզորությամբ) շուրջ 400 ՄՎտ, որից շուրջ 380 ՄՎտ փոքր ՀԷԿ-եր: Վերը նշվածներից Հրազդանի ՋԷԿ-ը ցածր արդյունավետության պատճառով նախատեսվում է հանել շահագործումից Իրան-Հա լարման էլեկտրահաղորդման գծի և նոր կառուցվող Երևանի 2-րդ ՀՇԳՑ էներգաբլոկը շահագործման հանձնելուց հետո։ Այս պահին կա փուլում են գտնվում հետևյալ արտադրական հզորությունները. ● Երևանի ՀՇԳՑԷ-2՝ 250 ՄՎտ, թողարկումը մինչև 2022թ. հուլիս (250 մլն ԱՄՆ դոլար ներդրում), ● Մասրիկ-1 արևային ֆոտովոլտային կայան՝ 55 ՄՎտ, թողարկումը մինչև 2022թ. հուլիս (60 մլն դոլար ներդրում), ● Փոքր ՀԷԿ-եր՝ 23 կայան, 50 ՄՎտ, թողարկումը մինչև 2023թ ներառյալ (60 մլն դոլար ներդրում), ● Փոքր արևային կայաններ՝ 48 կայան, 197 ՄՎտ, թողարկումը մինչև 2022թ. ներառյալ։ Ընդ որում նախատեսվում է, որ 2022 թվակ նմանատիպ կայանների ընդհանուր դրվածքային հզորությունը կկազմի 210 ՄՎտ, ● Հողմային էլեկտրակայան՝ 4 ՄՎտ, թողարկումը՝ 2021 թվական։ Առաջիկայում կիրականացվեն ևս 6 արևային ֆոտովոլտային կայանների կառուցման նոր մրցույթներ՝ շուրջ 320 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ: 2020թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ ցանցին է միացված մինչև 500 կՎտ հզորության 2669 արևային ինքնավար կայաններ՝ ընդհանուր 4 դրվածքային հզորությամբ: Ներկա զարգացման տեմպերը թույլ են տալիս կանխատեսելու, որ առաջիկա երեք տարիների ընթացքում ընդհանուր դրվածքային հզորությունը կհասնի 100 ՄՎտ-ի: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը նպատակ ունի մինչև 2030 թվականը արևային էներգիայի արտադրության մա ընդհանուրի մեջ հասցնել առնվազն 15%-ի կամ 1.8 մլրդ կՎտժ-ի։ Այդ նպատակով կկառուցվեն շուրջ 1000 ՄՎտ հզորությամբ արևայի ներառյալ ինքնավարները: Հարկ է նաև նշել, որ առաջիկա տարիներին համաշխարհային շուկայում սպասվող փոփոխությունները կարող են հնարավորությ միայն արևային, այլ նաև վերականգնվող էներգիա օգտագործող այլ կայաններին կուտակիչների հետ միասին մրցակցել ավանդական կայանների հետ։ Ինչ վերաբերում է պետություն-մասնավոր գործընկերությանը, ապա Հայաստանի կառավարությունը համակարգայի նշանակության էլեկտրաէներգիա արտադրող կայանների կառուցման համար նման պայմանագրեր է կնքելու բացառապես մրցակցա ներդրողներ ներգրավելու միջոցով, եթե վերջիններիս մուտքը էլեկտրաէներգետիկական շուկա հնարավոր չէ ապահովել առանց պետ լրացուցիչ երաշխիքների տրամադրման։ Այն հանգամանքը, որ դիտարկված բոլոր սցենարներում արևային և հողմային տեխնոլոգիաները հանդիսացել են նոր արտադրակ հզորությունները նվազագույն ծախսերով զարգացնելու տարբերակ, ընդգծում է այդ տեխնոլոգիաները հնարավորինս զարգացնելուն ո քաղաքականության և ինստիտուցիոնալ միջավայրի ստեղծման կարևորությունը Հայաստանի համար։ Դա կարևոր է ոչ միայն նվազա զարգացում ապահովելու, այլ նաև կախվածությունը ներկրվող էներգիայի աղբյուրներից հնարավորինս նվազեցնելու և Հայաստանի էն անվտանգությունը և մրցունակությունը բարձրացնելու համար։ Էլեկտրաէներգիա արտադրող հզորությունների նվազագույն ծախսերով զարգացման ծրագիրը մշակվել է TIMES Հայաստան հար կիրառմամբ, որը հնարավորություն է տալիս իրականացնել էներգետիկ համակարգի ինտեգրված մոդելավորումը և նախատեսված է էներգետիկական, տնտեսական և շրջակա միջավայրի զարգացման, ինչպես նաև կլիմայի փոփոխության խնդիրները հաշվի առնող քաղաքականության մշակման համար։ TIMES Հայաստան հարթակը թույլ է տալիս՝ ● ընդգրկել ամբողջ էներգետիկական համակարգը՝ սկսած ռեսուրսներից մինչև վերջնական սպառման պահանջները, ● կիրառել նվազագույն ծախսերով օպտիմալացում՝ ընտրելու ռեսուրսի օգտագործման և տեխնոլոգիայի իրականացման համար արդյունավետ մոդելը, ● գնահատել բոլոր գործոնները միջին և երկարաժամկետ քաղաքականության և ծրագրերի համար, որոնք կարող են ազդել էներգ համակարգի զարգացման վրա, ● ներկայացնել այդ քաղաքականության և ծրագրերի իրականացման արդյունքում սպասվող ծախսերը և տեխնոլոգիաների ընտր TIMES Հայաստան հարթակի միջոցով բազային սցենարի մոդելավորման ընթացքում դիտարկվել են էլեկտրաէներգիա արտադրո հզորությունների կառուցման ծախսերը, ներկրվող վառելիքների գները, տնտեսական աճի հնարավոր կանխատեսվող տեմպերը և դրա պահանջարկի փոփոխությունը, հնարավոր տեխնոլոգիական զարգացումները և այլ անհրաժեշտ մուտքային տվյալներ, որոնք կարող ազդեցություն ունենալ էլեկտրաէներգիա արտադրող հզորությունների՝ նվազագույն ծախսերով զարգացման տարբերակի ընտրությա Արդյունքները ցույց են տալիս, որ արևային և հողմային տեխնոլոգիաների հնարավորինս զարգացումն ապահովում է համակարգում ն ծախսերը։ Ընդ որում, զգայունության վերլուծության արդյունքում պարզ է դարձել, որ էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը բավարարելո անհրաժեշտ նոր արտադրական հզորությունների վերաբերյալ մոդելի հաշվարկների արդյունքներն ըստ էության չեն տարբերվում ՀՆ դիտարկված սցենարներում։ Կառավարությունը հավատարիմ է մնալու երկրի էլեկտրաէներգիա արտադրող հզորությունների կառուցվածքում ատոմային կա իր քաղաքականությանը։ Այս համատեքստում հարկ է նշել, որ գործող ատոմային կայանի շահագործման ժամկետը հնարավորինս եր տարբերակը համակարգի նվազագույն ծախսերով զարգացման գրավականն է։ Մինչև 2023 թվական կավարտվի ՀԱԷԿ-ի 2-րդ էներգա շահագործման նախագծային ժամկետի երկարացմանն ուղղված ներդրումային ծրագիրը, որի արդյունքում կներդրվի 330 մլն ԱՄՆ դո ատոմակայանի շահագործման ժամկետը կերկարաձգվի մինչև 2026 թվականը: Եթե 2026 թվականից հետո ՀԱԷԿ-ի 2-րդ էներգաբլոկի շահագործումը համապատասխան ուսումնասիրությունների արդյունքում հիմնավորվի, կառավարությունը մտադիր է այն շահագործ մինչև 2036 թվականը, ինչի համար ըստ կանխատեսումների կպահանջվի լրացուցիչ 150 մլն ԱՄՆ դոլար ներդրում: Բացի այդ, համակ ատոմային կայանի առկայության պարագայում է միայն հնարավոր հասնել ջերմոցային գազերի արտանետումների ամենացածր մա մնացած սցենարների նկատմամբ, ինչը համահունչ է ջերմոցային գազերի ցածր արտանետումներով զարգացման՝ կառավարության երկարաժամկետ նպատակների իրականացմանը։ Գործող ատոմային կայանի շահագործման ժամկետի (ներառյալ դրա երկարաձգո http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 6/34 ավարտից հետո դիտարկվում է գործող կայանի հարթակում փոխարինող հզորության Էներգաբլոկի կառուցման տարբերակը, որը թու չմեծացնել Հայաստանի կախվածությունը ներկրվող բնական գազից։ Նույն ժամանակ, չնայած որ Մեղրի, Շնող և Լոռիբերդ ՀԷԿ-երի կա հանդիսացել նվազագույն ծախսերով զարգացման սցենարի մաս, դրանք մնալու են պետական նշանակության ծրագրեր և կառուցվել համակարգային նշանակության կայաններ, երբ էլեկտրաէներգետիկական համակարգում առաջանա այդպիսի հզորությունների կառ անհրաժեշտություն։ Ինչ վերաբերում է հողմային կայաններին, ապա Հայաստանի կառավարությունը հետևողական է լինելու այս տեխ զարգացման հարցում ևս, և նախատեսում է 2025-2040թթ ընդհանուր մինչև 500 ՄՎտ հզորության համակարգային նշանակության հ կայանների կառուցում, սակայն դրանց կառուցման ուղղությամբ պետություն-մասնավոր գործընկերության ծրագրերի իրականացում պայմանավորված կլինի բացառապես հողմային կայաններից առաքվող էլեկտրաէներգիայի համար առաջարկվող գների մրցակցայի հանգամանքով։ Հարկ է նաև նշել, որ մինչև 2040 թվականը ներկրվող բնական գազի գնի հնարավոր փոփոխությունների դեպքում արևային և հողմ պոտենցիալի առավելագույնս օգտագործումը կնվազեցնի էներգետիկ համակարգի ընդհանուր ծախսերը։ Ամեն դեպքում, բնական գա սպառվող հիմնական վառելիքներից մեկը, քանի որ օգտագործվում է ոչ միայն ձեռնարկությունների, այլ նաև բնակչության ջեռուցման տրանսպորտի կարիքների համար։ Նույն ժամանակ, էլեկտրական մեքենաների՝ տնտեսություն աստիճանական մուտքը ևս հնարավո իրականացնել բացառապես արևային և քամու հզորությունների հաշվին՝ նվազեցնելով ներկրվող բնական գազի ծավալը։ Ամփոփելով վերը շարադրվածը կարելի է արձանագրել, որ առաջիկա 7 տարիների ընթացքում էլեկտրաէներգիայի արտադրությա բնագավառում կներդրվի շուրջ 1.5 մլրդ ԱՄՆ դոլար: Էլեկտրաէներգիա արտադրող հզորությունների նվազագույն ծախսերով զարգացման ծրագրի շրջանակում ներկայացված կանխա գնահատականները՝ կլիմայի գլոբալ տաքացման, ջրային պաշարների փոփոխման, ինչպես նաև էներգետիկ համակարգի վրա հնար ազդեցություն ունեցող այլ էական հանգամանքներով պայմանավորված նախատեսվում է վերանայել երկամյա պարբերականությամբ (բաժինը փոփ. 03.03.22 N 248-Լ) IV. ԲԱՐՁՐԱՎՈԼՏ ԷԼԵԿՏՐԱՀԱՂՈՐԴՄԱՆ ՑԱՆՑԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման ցանցերը հանդիսանում են պետական սեփականություն և դրանց բնականոն զարգացումն էն բնագավառի ռազմավարական նշանակության խնդիրներից է։ Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման ցանցի զարգացումը ներառում է եր միջոցառումներ՝ միտված առկա ենթակառուցվածքների արդիականացմանը և հաղորդման ցանցի ընդլայնմանը: Առաջին խումբ միջ ուղղված են բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման ցանցի ենթակայանների և օդային գծերի վերազինմանը, իսկ երկրորդ խումբ միջոցառո համակարգի թողունակության, ավտոմատացման (SCADA համակարգի ընդլայնում), ինչպես նաև էլեկտրաէներգետիկական համակա հուսալիության և անվտանգության ցուցանիշների մոնիթորինգի համակարգի ներդրման և տարածաշրջանային ինտեգրման նպատա ենթակառուցվածքների ստեղծմանը: Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման ցանցում այժմ շահագործվում են 220 կՎ լարման թվով 13 և երկու 110 կՎ լարման ենթակայա փոխանջատիչ կետ՝ Իրանի հետ սահմանին, ինչպես նաև 1960 կմ երկարությամբ էլեկտրահաղորդման գծեր իրենց 5600 հենարաններ ենթակայաններից հինգը (220/110/10 կՎ լարման «Հաղթանակ», 220/35/10 կՎ լարման «Կամո», 220/110/10 կՎ լարման «Գյումրի-2», 22 լարման «Վանաձոր-2» և 220/110/35 կՎ լարման «Ալավերդի 2») արդեն իսկ ամբողջությամբ վերակառուցվել են։ Ներկայումս վերակառ ընթացքում են գտնվում ևս հինգ ենթակայաններ, մասնավորապես. ● «Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկի աջակցությամբ իրականացվող «Էլեկտրամատակարարման հուսալիութ լրացուցիչ ֆինանսավորում» վարկային համաձայնագրով տրամադրված 36 մլն ԱՄՆ դոլար գումարի շրջանակներում 2019թ. վերակա կՎ լարման «Հաղթանակ» ենթակայանը, ինչպես նաև նախատեսված է 110 կՎ լարման «Չարենցավան-3» և «Վանաձոր-1» ենթակայան լարման «Զովունի» ենթակայանի ամբողջական վերակառուցումը: ● Ասիական զարգացման բանկի աջակցությամբ իրականացվող «Էլեկտրաէներգիայի հաղորդման ցանցի վերակառուցում» վարկ համաձայնագրով տրամադրված միջոցներից շուրջ 24 02 մլն SDR գումարի շրջանակներում նախատեսված է վերակառուցել 220 կՎ «Ագարակ-2» փոխանջատիչ կետը՝ դարձնելով այն ենթակայան և «Շինուհայր» ենթակայանը, ինչպես նաև SCADA կապի և ավտոմատա համակարգի ներդրումային ծրագրի 2-րդ փուլը: ● Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկի աջակցությամբ իրականացվող «Էլեկտրահաղորդման ցանցի բարելավու համաձայնագրով տրամադրված 39 86 մլն ԱՄՆ դոլար գումարի շրջանակներում 2019 թվականին կառուցվել և շահագործման է հան լարման Երևանի ՋԷԿ-ի նոր ենթակայանը, որը փոխարինել է շահագործումից հանված 110 կՎ լարման ենթակայանին: Վերակառուցմ գտնվում 220 կՎ լարման «Աշնակ» ենթակայանը, ինչպես նաև նախատեսվում է իրականացնել «Արարատ2» ենթակայանի վերակառո ● Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկի աջակցությամբ իրականացվող «Էլեկտրամատակարարման հուսալիությ համաձայնագրով տրամադրված շուրջ 35 5 մլն ԱՄՆ դոլար գումարի շրջանակներում վերակառուցվել են Հրազդան ՋԷԿ-ից մինչ Շին լարման ենթակայան ընկած շուրջ 230 կմ երկարությամբ Նորադուզ-Լիճք-Վարդենիս-Վայք-Որոտան-1 էլեկտրահաղորդման 220 կՎ լ գծերը, որի արդյունքում շուրջ 50 ՄՎտ-ով ավելացել է դեպի Իրան արտահանման հնարավորությունը: Նշված օդային գծի վերակառո նպատակով կնքված պայմանագրերի արդյունքներով կատարված խնայողությունների շրջանակներում վերակառուցվում են նաև շու երկարությամբ «Լալվար» և «Նոյեմբերյան» 110 կՎ լարման օդային գծերը, որոնք շահագործման մեջ լինելով 1962 թվականից, մշտապ մթնոլորտ արտանետված ագրեսիվ քիմիական նյութերի ազդեցության տակ ենթարկվել են կոռոզիայի և բացասաբար են ազդում սպա հուսալի և անխափան էլեկտրամատակարարման ապահովման վրա: Տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացի ապահովման համար իրականացվում են հետևյալ ծրագրերը. ● Իրանի Իսլամական Հանրապետության արտահանման զարգացման բանկի և Սանիր ՖԶԵ ընկերության աջակցությամբ` 107 9 գումարով, կառուցվում է Իրան-Հայաստան 400 կՎ լարման երկշղթա էլեկտրահաղորդման օդային գիծը և 400 կՎ լարման «Նորավան http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 7/34 Էլեկտրահաղորդման գծի և ենթակայանի կառուցումը հնարավորություն կտա երկու երկրների էներգահամակարգերի միջև էլեկտրաէ փոխանակման հզորությունը ներկայիս 350 ՄՎտից հասցնել մինչև 1200 ՄՎտ, բարձրացնելով նաև էներգահամակարգերի զուգահեռ հուսալիությունը և Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ անվտանգությունը: ● Կովկասյան Էլեկտրահաղորդման ցանց (Հայաստան-Վրաստան հաղորդիչ գիծ/ենթակայաններ) ծրագրի կառուցման նպատակ լարման էլեկտրահաղորդման օդային գծով միացնել հայկական և վրացական էներգահամակարգերը` ապահովելով երկու համակար զուգահեռ աշխատանքը՝ առաջին փուլում Այրումում 500/400 կՎ բարձր լարման հաստատուն հոսանքի 350 ՄՎտ հզորությամբ փոխա կայանից մինչև վրացական սահման շուրջ 8 կմ երկարությամբ 500 կՎ լարման օդային գծի, Դդմաշենում 400/220 կՎ լարման երկու ավտոտրանսֆորմատորներով նոր 400/220 կՎ լարման ենթակայանի և Դդմաշենից մինչև Այրում ենթակայան երկշղթա հենարաններ լարման միաշղթա օդային գծի կառուցումը, ապահովելով 350 ՄՎտ հզորությամբ էլեկտրաէներգիայի փոխանակում: Ծրագրի այս փո շրջանակներում ներդրումները կկազմեն շուրջ 188 2 մլն եվրո և Վրաստանի հետ զուգահեռ աշխատանքի թողունակությունը կլինի 35 կախված էլեկտրաէներգիայի փոխհոսքերի ծավալից հաջորդ երկու փուլերի ընթացքում նախատեսվում է հասցնել մինչև 1000 ՄՎտ: Բացի վերը նշվածը, ընկերության միջոցների հաշվին կվերակառուցվի ևս մեկ ենթակայան (220/110/35 կՎ լարման «Լիճք»), և կդիտ մնացած երեք ենթակայանների (220/110/10 կՎ լարման «Շահումյան-2», 220/110/10 կՎ լարման «Մարաշ» և 220/110/35 կՎ լարման «Ե վերակառուցման ներդրումային ծրագրերի ֆինանսավորման տարբերակները և ժամկետները։ Ի լրումն վերը թվարկվածի, արևային կա կառուցմանը զուգընթաց անհրաժեշտություն կառաջանա հաղորդման ցանցում կատարել լրացուցիչ շուրջ 70 մլն դոլարի ներդրում: Բարձրավոլտ Էլեկտրահաղորդման ցանցում, բացի ենթակառուցվածքային ներդրումներից, կատարվում են համակարգի ավտոմ ուղղված ներդրումներ: Մինչև 2023 թվականը կներդրվի SCADA կառավարման համակարգը, որը կապահովի կարգավարման և տեխն կառավարման նոր մակարդակ: Հայաստանի էներգահամակարգի փոփոխվող պահանջները հաշվի առնելու նպատակով համակարգ ընդլայնվող մոդուլյար կառուցվածք և շահագործման բնութագրերի ընտրության հնարավորություն: Արդյունքում էականորեն կկրճատ էլեկտրաէներգետիկական համակարգում վթարների վերացման ժամանակը և կբարձրանա սպառողների էլեկտրամատակարարման մակարդակը: Հարկ է նաև նշել, որ 2019թ. մշակվել է Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրաէներգետիկական համակարգի հաղորդման ցան թվականների զարգացման ծրագիրը, որը միջազգային փորձի և ժամանակակից մոդելների կիրառմամբ դիտարկել է այդ ժամանակա էներգետիկայի բնագավառի հնարավոր զարգացումները և դրան համապատասխան հաղորդման ցանցի՝ նվազագույն ծախսերով զար համար անհրաժեշտ ներդրումների ծավալը, ներառյալ այն ներդրումները, որոնք անհրաժեշտ է լինելու իրականացնել բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի վերակառուցման և հաղորդման ցանցի ընդլայնման նպատակով։ Նշված աշխատանքն ունենալու է շարո բնույթ և մշակված զարգացման ծրագիրը վերանայվելու է 2022 թվականին՝ ներառելով հաջորդ տասնամյա ժամանակահատվածը, իս թարմացվելու է յուրաքանչյուր երկու տարին մեկ անգամ։ Հաղորդման ցանցում ներդրումները մինչև 2030 թվականը կկազմեն շուրջ 550 մլն ԱՄՆ դոլար: V. ԲԱՇԽՄԱՆ ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՑԱՆՑԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ Բաշխման էլեկտրական ցանցերը մասնավորեցվել են դեռևս 2002 թվականին որպես մեկ միասնական ընկերություն՝ Հայաստան Հանրապետության ամբողջ տարածքում էլեկտրաէներգիայի բաշխման և առժամանակ մատակարարման ծառայություններ մատուց նպատակով։ Ամբողջությամբ հանդիսանալով մասնավոր ընկերություն, վերջինիս գործունեությունը կարգավորվում է Հանրային ծառա կարգավորող հանձնաժողովի կողմից։ Ներկայումս յոթ տարի ժամկետով՝ մինչև 2026 թվականը, բաշխման էլեկտրական ցանցերը կա «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ին է վերապահված նաև էլեկտրաէներգիայի երաշխավորված մատակարարի դերը։ Այս պա ընկերությունն էլեկտրական էներգիա է բաշխում և մատակարարում շուրջ մեկ միլիոն սպառողների, ներառյալ բնակչությունը, առևտ կազմակերպությունները և արդյունաբերական ձեռնարկությունները՝ շահագործելով 110կՎ և ցածր լարման ցանցերը։ Հայաստանի էլեկտրական ցանցերը մասնավորեցումից հետո իրականացնում է իր առաջին ծավալուն՝ շուրջ 750 մլն ԱՄՆ դոլար ծրագիրը, որը ամբողջությամբ կավարտվի 2028 թվականին։ Ներդրումային ծրագրով նախատեսվում է բաշխման ցանցերի վերակառո արդյունքում կրճատել սպառողների հոսանքազրկումների քանակն ու տևողությունը, նվազեցնել էլեկտրաէներգիայի տեխնոլոգիակա բացառել առևտրային կորուստների առաջացման ռիսկերը, կրճատել շահագործման և պահպանման ծախսերը, նոր հզորությունների լրացուցիչ պահանջարկի բավարարման նպատակով ընդլայնել բաշխման ցանցը, հիմնովին արդիականացնել էլեկտրաէներգիայի հա համակարգերը, ամբողջությամբ ավարտել ընկերության ենթակառուցվածքների երկրատեղեկատվական տարրերի (գծային ենթակառ հանութագրման աշխատանքները, ներդնել բնապահպանական միջազգային ստանդարտներ, կառավարման ավտոմատացված համ կառավարման միջազգային ISO ստանդարտների համակարգ: Ներդրումային ծրագրի իրականացման արդյունքում սպասվում է, որ ● սպառողների հոսանքազրկումների միջին տևողության և հաճախականության ցուցանիշներն էապես կնվազեն՝ 2028 թվականի թվականի բազիսային ցուցանիշի 55%-ը։ Նույն ժամանակ միանգամյա հոսանքազրկման առավելագույն տևողությունը ինչպես քաղա էլ գյուղական բնակավայրերում կկրճատվի 50%-ով, ● սպառողների մոտ թույլատրելի սահմաններից էլեկտրաէներգիայի լարման շեղման երկարաժամկետ դեպքերը կբացառվեն, ● բաշխման էլեկտրական ցանցերում տեխնոլոգիական կորուստները կնվազեն՝ 2021 թվականին կազմելով 7 5%, իսկ 2028 թվակ ● նյութական և նորոգման ծախսերը 2021 թվականին կնվազեն 30%, 2025 թվականին` 20%, իսկ 2028 թվականին՝ 15%: Այլ ծախսե թվականին կնվազեն 10%, իսկ 2028 թվականին ևս 10%, ● կկրճատվի աշխատողների ցուցակային թվաքանակը` շուրջ 1100 միավորով 2021թ.-ին և ևս 560 միավորով մինչև 2028թ.-ը, ● բոլոր սպառողները միացված կլինեն էլեկտրաէներգիայի հաշվառման ավտոմատացված համակարգին, որը թույլ կտա վերջին առևտրային հաշվառքի սարքերի տվյալները կարդալ հեռահար եղանակով, այդ տվյալները իրական ժամանակահատվածում հասան ինչպես սպառողների, այնպես էլ էլեկտրաէներգետիկական մանրածախ շուկա նոր մուտք գործած մատակարարների և շուկայի օպե http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 8/34 համար, էլեկտրաէներգիայի առևտրի թվայնացման ճանապարհին ստեղծելով բարենպաստ միջավայր մանրածախ շուկայի ազատա համար։ Հարկ է նաև նշել, Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի 2019թ. դեկտեմբերի 25-ի N523-Ն որոշմամբ հաստա Էլեկտրաէներգետիկական շուկայի բաշխման ցանցային կանոնները, որն ընկերությանը լրացուցիչ պահանջներ է առաջադրում բաշխ զարգացման տասնամյա ծրագրի մշակման և դրա հետագա պարբերական թարմացման համար։ Զարգացման ծրագիրը կմշակվի ժա մոդելների կիրառմամբ՝ դիտարկելով այդ ժամանակահատվածում էներգետիկայի բնագավառի հնարավոր զարգացումները և դրան համապատասխան բաշխման ցանցի՝ նվազագույն ծախսերով զարգացման համար անհրաժեշտ ներդրումների ծավալը։ Այս ծրագիր էլեկտրաէներգիայի արտադրության և հաղորդման ցանցի զարգացման ծրագրերին՝ ամբողջականացնելով էլեկտրաէներգետիկայի բ նվազագույն ծախսերով զարգացման պլանը։ VI. ԷԼԵԿՏՐԱԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական շուկայի ներկայիս մոդելը կիրառության մեջ է դրվել 2004 թվականին: Շուկան ինչպես մեծ էլ մանրածախ հատվածում ամբողջությամբ կարգավորվում է։ Էլեկտրաէներգետիկական շուկան հենվում է միայն էլեկտրաէներգիայ արտադրության և սպառման տարեկան ծավալների կանխատեսման վրա և շուկայի մասնակիցների համար չի սահմանում պատասխանատվություն՝ այդ ծավալների շեղումների դեպքում: Արդյունքում էլեկտրաէներգիայի արտադրության կանխատեսված և ծավալների տարբերության պատճառով առաջացած ռիսկերը հավասարակշռվում են սպառողներին առաքվող էլեկտրաէներգիայի սա միջոցով, ներառելով նաև էլեկտրաէներգիայի բաշխման լիցենզիա ունեցող անձի՝ այդպիսի ռիսկերի հավասարակշռման արժեքը: Զա զարգացող շատ երկրներում էլեկտրաէներգետիկական շուկաներն արդեն իսկ ազատականացված են և գործում են լիարժեք մրցակց պայմաններում: Էլեկտրաէներգետիկական շուկայի ազատականացման համար անհրաժեշտ է անցում կատարել շուկայի նոր մոդելի, ինչը կնպա և մանրածախ շուկաների արդյունավետության բարձրացմանը, իսկ միջպետական առևտրի խթանումը հնարավորություն կընձեռի նե ունենալ մրցակցության նոր տարրեր: Այդ գործընթացը արդեն իսկ սկսված է և այժմ ընթանում են ենթաօրենսդրական ակտերի մշակմ աշխատանքները։ Շուկայի նոր մոդելին անցումը կիրականացվի առաջիկա մի քանի տարիների ընթացքում, երկարաժամկետ թիրախում ունենալով լիարժեք ազատականացումը։ Շուկայի նոր մոդելն արդեն իսկ այս փուլում կհենվի էլեկտրաէներգիայի առևտրի ժամանակակից կանո կգործի պահանջարկի և առաջարկի հավասարակշռման միջոցով և կսահմանի առևտրի ընթացքում շուկայի մասնակիցների պատասխանատվության մեխանիզմները։ Բարեփոխումների առաջին փուլին կհաջորդի «Էլեկտրաէներգետիկայի մասին» նոր օրենք հաշվի կառնի ԵՄ դիրեկտիվների պահանջները, ինչը և սկիզբ կհանդիսանա բարեփոխումների երկրորդ փուլի համար։ Բարեփոխումն ընթացքում կդիտարկվեն լիարժեք մրցակցային շուկայի ձևավորման հնարավորությունները։ Շուկայի բարեփոխումների առաջին փուլի ընթացքում կդիտարկվեն նաև կիրառվող սակագնային քաղաքականության արդյունա բարձրացմանն ուղղված հարցեր, մասնավորապես գիշերային և ցերեկային սակագների հետագա կիրառության նպատակահարմարո այլընտրանքները, ռեակտիվ էներգիայի համար սակագների ճշգրտման նոր մեխանիզմների ներդրումը, ամսական հաստատուն սպա վճարների սահմանման անհրաժեշտությունը և այլն։ Այս համատեքստում խոցելի սպառողների պաշտպանության մեխանիզմների կատարելագործումը մշտապես կմնա կառավարության ուշադրության կենտրոնում։ Նույն ժամանակ նախատեսվում է փոփոխություններ նախաձեռնել «Էներգետիկայի մասին» և «Էներգախնայողության և վերական էներգետիկայի մասին» օրենքներում, որոնց արդյունքում վերականգնվող էներգիա օգտագործող կայաններին նոր ձևավորվող էլեկտրաէներգետիկական շուկայում իրավունք կտրվի էլեկտրաէներգիա վաճառել բացառապես մրցակցային պայմաններով՝ առանց էլեկտրաէներգիայի գնման երաշխիքների տրամադրման և պետություն-մասնավոր գործընկերության պայմանագրերի կնքման, ինչպ արտադրել և սպառել էլեկտրաէներգետիկական համակարգի տարբեր հաշվառման կետերում։ Բացի այդ, կկատարելագործվեն ինքն էներգաարտադրողների փոխհոսքերի իրականացման ներկայիս մեխանիզմները՝ հնարավորություն ընձեռելով վերջիններիս արտադր էլեկտրաէներգետիկական համակարգի տարբեր հաշվառման կետերում, ձևավորել խմբեր՝ դրանցում ներառելով բնակիչների և կազմակերպությունների։ VII. ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգը ներկայումս կապված է Իրանի և Վրաստանի էլեկտրաէներգետիկական հա հետ։ Նույն երկրների միջոցով է բնական գազը ներկրվում Հայաստան։ Այս առումով Իրանի և Վրաստանի հետ էներգետիկայի բնագավ հարաբերություններն ունեն ռազմավարական բնույթ։ Հայաստանը հանդիսանալով ԵԱՏՄ անդամ պետություն մասնակցում է վերջինիս ընդհանուր էներգետիկ շուկայի ձևավորման աշխատանքներին։ Նույն ժամանակ, Հայաստանը Եվրոպական Միության հետ կնքել է Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերությա համաձայնագիր, որը նախատեսում է Եվրոպական միության էներգետիկային վերաբերող դիրեկտիվների աստիճանական ներդրումը ենթատեքստում նախատեսվում է գիտական և տեխնիկական համագործակցություն, այդ թվում՝ էներգիայի արտադրության, փոխադ մատակարարման և օգտագործման ոլորտներում տեխնոլոգիաների զարգացման և կատարելագործման վերաբերյալ փոխանակումը առանձնահատուկ ուշադրության կենտրոնում պահելով էներգաարդյունավետ և շրջակա միջավայրը չվնասող տեխնոլոգիաները: Չափազանց կարևոր է գնահատել էներգետիկայի բնագավառում տարածաշրջանային զարգացման միտումները, որպեսզի արդյո կերպով իրացվեն Հայաստանի մրցակցային առավելությունները տարածաշրջանի մյուս երկրների հետ համատեղ փոխշահավետ համագործակցության նպատակով: http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 9/34

1. Եվրասիական 1) ԵԱՏՄ էլեկտրաէներգետիկական ընդհանուր շուկա տնտեսական Հայաստանն ակտիվորեն մասնակցում է Եվրասիական միասնական միության ընդհանուր էլեկտրաէներգետիկական շուկայի ձևավորման աշխատանքներին։ Այն էներգետիկ շուկա նախատեսվում է գործարկել 2025 թվականին, համաձայն Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհուրդի 20.12.2019թ. N 31 որոշմամբ հաստատված միջոցառումների իրականացման պլանի։ Նշված պլանի համաձայն սահմանվում են նաև հինգ հիմնական կարգավորող փաստաթղթերի ընդունումը, որոնք են՝ ● ԵԱՏՄ ընդհանուր էլեկտրաէներգետիկական շուկայի շրջանակներում էլեկտրական էներգիայի (հզորության) միջպետական հաղորդման ծառայություններին հասանելիության կանոնները, ● Էլեկտրաէներգիայի փոխադարձ առևտրի կանոնները, ● Միջպետական էլեկտրահաղորդման գծերի թողունակության որոշման և բաշխման կանոնները, ● Տեղեկատվության փոխանակման կանոնները, ● Միջպետական ցանցերի զարգացման կանոնակարգը։ Ներկայումս այս փաստաթղթերի նախագծերը մշակված են և գտնվում են քննարկման փուլում։ 2) ԵԱՏՄ բնական գազի ընդհանուր շուկա 2025թ. նախատեսվում է գործարկել Եվրասիական Տնտեսական Միության գազի ընդհանուր շուկան: Դրան ուղղված Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհուրդի 31.05.2016թ. N 7 որոշմամբ ընդունվել են գազի ընդհանուր շուկայի ձևավորման հայեցակարգը և դրա իրականացման ծրագիրը: Ընդհանուր շուկայի լիարժեք գործարկման նպատակով անդամ երկրների միջև կստորագրվի միջազգային պայմանագիր: Գազի շուկայի լիարժեք գործարկման հետ կապված կընդունվեն նաև հետևյալ կարգավորող փաստաթղթերը՝ ● Գազի բորսային առևտրի իրականացման կարգը, ● Անդամ-երկրներում գազատրանսպորտային համակարգին մուտքի հասանելիության միասնական կանոնները, ● Անդամ երկրներում գազատրանսպորտային համակարգին մուտքի ապահովման համար նախապայմաններ հանդիսացող համալիր միջոցառումների ավարտման մասին արձանագրություն, ● Գազի ընդհանուր շուկայում առևտրի կանոններ, ● Տեղեկատվության փոխանակման համակարգում տեղեկատվական փոխգործակցության փաստաթղթերի սահմանում: 3) ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգում Եվրասիական տնտեսական միության մասին պայմանագրում Բաժին X-ում սահմանված են Միության տեխնիկական կանոնակարգերի և ստանդարտների, տեխնիկական կարգավորման ընդհանուր սկզբունքների, արտադրանքի շրջանառության և հավատարմագրման գործընթացները: Մաքսային Միության Հանձնաժողովի 2011թ. հունվարի 28-ի N 526 որոշմամբ հաստատվել է ապրանքների միասնական ցանկը, որոնց համար պետք է սահմանվեն պարտադիր պահանջներ: Իսկ Եվրասիական տնտեսական Խորհրդի 2014թ. հոկտեմբերի 1-ի N 79 որոշմամբ հաստատվել է տեխնիկական կանոնակարգերի ընդունման և փոփոխությունների իրականացման ծրագիր-ժամանակացույցը, որի համաձայն շարունակվում են ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերի մշակման, ընդունման և փոփոխությունների իրականացման գործընթացները: Քննարկման փուլում են գտնվում՝ «Բարձրավոլտ սարքավորումների անվտանգության մասին» և «Մայրուղային գազատարներով հեղուկ և գազանման ածխաջրածինների տեղափոխման մասին» ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերի նախագծերը: http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 10/34

2. Հայաստան- 2017 թ. նոյեմբերի 24-ին Հայաստանի Հանրապետության և Եվրոպական Եվրոպական միության և Ատոմային էներգիայի Եվրոպական համայնքի ու դրանց անդամ միություն պետությունների միջև կնքված Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության Համապարփակ և համաձայնագրի (ՀԸԳՀ) ստորագրումով Հայաստանի Հանրապետությունը հանձն ընդլայնված առավ իրականացնել հսկայածավալ բարեփոխումներ էներգետիկայի գործընկերության բնագավառում՝ ՀՀ իրավական դաշտը Եվրոպականին մոտարկելու նպատակով։ համաձայնագիր Համաձայնագրի դրույթների իրականացման նպատակով ՀՀ վարչապետի 2019թ. հունիսի 1-ի N 666-Լ որոշմամբ ընդունվել է ճանապարհային քարտեզ, որտեղ հստակ նշված են իրականացման ժամկետներն ու պատասխանատու մարմինները: ՀԸԳՀ-ով նախատեսված համագործակցությունն ընդգրկում է այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են էներգետիկ քաղաքականությունը, էներգետիկ անվտանգությունը, էներգետիկ աղբյուրների բազմազանությունը, փոխանցման ուղիների դիվերսիֆիկացիան, մրցակցային էներգետիկ շուկաները, վերականգնվող էներգետիկայի աղբյուրների օգտագործումը, էներգաարդյունավետության և էներգախնայողության խթանումը, տարածաշրջանային էներգետիկ համագործակցությունը, գիտատեխնիկական համագործակցությունը և այլն։ ԵՄ հրահանգներն ու կանոնակարգերը մոտարկելու արդյունքում նախատեսվում է ՀՀ էներգետիկայի բնագավառի կարգավորումները համապատասխանեցնել Եվրոպական չափանիշներին, որի արդյունքում էլ ավելի հրապուրիչ կդառնա էներգետիկայի բնագավառի ներդրումային միջավայրը, կխթանվի առևտուրը էներգետիկայի բնագավառում հարևան երկրների հետ, կբարձրանա էներգետիկ անվտանգության աստիճանը, դիվերսիֆիկացվածությունը: Նոր խրախուսող գործիքակազմ կներդրվի վերականգնվող էներգետիկայի աղբյուրների օգտագործման համար, որի արդյունքում շուկայում կհայտնվեն նոր խաղացողներ։ Կբարձրանա նաև միջուկային անվտանգության աստիճանը, այդ թվում ռադիոակտիվ թափոնների և աշխատած վառելիքի կառավարման և վերահսկման հարցում։ Կսահմանվեն էներգաարդյունավետության և էներգախնայողության նոր չափանիշներ, այդ թվում էներգապիտակավորման և էկոնախագծման բնագավառում։

3. Հայաստան-Իրան Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգը զուգահեռ է աշխատում էներգետիկ Իրանի Իսլամական Հանրապետության էլեկտրաէներգետիկ համակարգի հետ, համագործակցություն ինչը զգալիորեն բարձրացնում է Հայաստանի էներգետիկ համակարգի հուսալիությունը։ Նաև, երկու երկրները միացնող գազատարը հանդիսանում է այլընտրանքային ուղի բնական գազի մատակարարման համար։ Այս առումով էներգետիկայում Հայաստան-Իրան հարաբերություններն ունեն ռազմավարական բնույթ և շարունակելու են մնալ այդպիսին երկարաժամկետ հեռանկարում։ Հայաստան-Իրան գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման ծրագրի ժամկետների հնարավորինս երկարաձգումը և փոխշահավետ պայմաններով փոխանակման ծավալների մեծացումը հանդիսանում է այս հարաբերությունների հետագա խորացման գրավականը, որի նպատակով է իրականացվում նաև Հայաստան- Իրան նոր 400 կՎ լարման էլեկտրահաղորդման գծի կառուցման և Կովկասյան էլեկտրահաղորդման ցանց ծրագրերը։ Նոր ենթակառուցվածքների շահագործումը հնարավորություն կտա գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման ծրագրի շրջանակներում էլեկտրաէներգիայի արտահանումը առնվազն հասցնելով 5 0 մլրդ կՎտժ: Էլեկտրաէներգիայի արտահանումը իր առավելագույն ծավալին կհասնի մինչև 2025 թվականի ավարտը: http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 11/34

4. Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգը միացված է նաև Վրաստանի Հայաստան-Վրաստան էլեկտրաէներգետիկական համակարգի հետ և ունի ռազմավարական էներգետիկ նշանակություն Հայաստանի համար։ Այն սակայն ենթարկվում է տարբեր համագործակցություն տեխնիկական բնույթի սահմանափակումների, հաշվի առնելով Հայաստանի՝ Իրանի հետ և Վրաստանի՝ Ռուսաստանի հետ սինքրոն-զուգահեռ աշխատելու հանգամանքը։ Առկա սահմանափակումները վերացնելու, ինչպես նաև թողունակութունն ավելացնելու նպատակով է իրականացվում Կովկասյան Էլեկտրահաղորդման ցանցի (Հայաստան-Վրաստան հաղորդիչ գիծ/ենթակայաններ) կառուցման ծրագիրը, որը թույլ կտա երկու երկրների՝ էներգետիկայի բնագավառում համագործակցությանը նոր թափ հաղորդել։ Ենթակառուցվածքային վերը նշված ծրագրի իրականացմանը զուգընթաց նախատեսվում է մշակել Հայաստան-Վրաստան էլեկտրաէներգիայի առևտրի սկզբունքների մասին համաձայնագիրը, որը նախադրյալներ կստեղծի երկու երկրների միջև էլեկտրաէներգիայի կանոնավոր առևտրի իրականացման համար՝ հնարավորինս հենվելով Եվրոպական միության դիրեկտիվների պահանջների վրա։ Վրաստանի հետ հարաբերությունները կարևոր են նաև որպես բնական գազի տարանցիկ երկիր՝ բնական գազը Ռուսաստանից Հայաստանին մատակարարելու առումով։ VIII. ՋԵՐՄԱՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ Հայաստանում կենտրոնացված ջերմամատակարարման համակարգերը տարբեր պատճառներով դադարել են գոյություն ունենա 2000-ականներին։ Վերջին ժամանակահատվածում ավելի փոքր համակարգեր են սկսել կառուցվել առանձին կամ խումբ նորակառու բազմաբնակարան շենքերի ջեռուցման և տաք ջրի պահանջարկն ապահովելու համար, սակայն դրանք որևէ էական կշիռ ընդհանուր կառուցվածքի մեջ չունեն։ Այժմ ջեռուցման և տաք ջրի արտադրությունը հիմնականում իրականացվում է անհատական ջեռուցման կ միջոցով՝ բնական գազով, որը Հայաստանի գազիֆիկացման բարձր աստիճանի արդյունք է։ Այս մոտեցման արդյունավետությունը որպ հեռանկարային զարգացման ուղենիշ վերագնահատման կարիք ունի։ Նախ հարկ է հաշվի առնել, որ բնակչությունը պետք է պարբերա ներդրումներ իրականացնի անհատական ջեռուցման կաթսաների փոխարինման համար, ինչպես նաև ավելի թանկ է վճարելու սպառ գազի դիմաց՝ գազամատակարարման համակարգի՝ մինչև բնակարան հասնող լրացուցիչ ենթակառուցվածքների պահպանման համ այդպիսի ջերմամատակարարումը լինի կենտրոնացված։ Բացի այդ, բնակարաններում բնական գազ ունենալը մշտապես մարտահր հանդիսանալու մարդկանց կյանքի և գույքի անվտանգության ապահովման տեսանկյունից։ Ջերմամատակարարման և տաք ջրի արտադրության առումով անհատական ջեռուցման կաթսաներին այլընտրանք են հանդիսա ջրատաքացուցիչների և էներգիայի սեփական կարիքների արտադրության համար վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսներ օգտագոր անհատական այլ համակարգերը։ Այդպիսի համակարգերի տեղակայման նպատակով արդեն իսկ իրականացվում են որոշ ծրագրեր, մասնավորապես Վերականգնվող էներգետիկայի և էներգախնայողության հիմնադրամի մասնակցությամբ Հայաստանի չգազաֆիկա համայնքներում իրականացվում է «Էներգաարդյունավետ» վարկային ծրագիրը: Ծրագրի շրջանակներում 2020 թվականի հուլիսի 1-ի տարբեր համայնքներում արդեն իսկ տեղադրվել են թվով 3042 ջրատաքացուցիչներ: Հայաստանի կառավարությունը նախատեսում է աստիճանաբար ընդլայնել այն ծրագրերի իրականացումը, որոնք կնպաստեն վե էներգետիկ ռեսուրսների վրա հիմնված ջեռուցման և տաք ջրի արտադրության անհատական համակարգերի օգտագործմանը։ Ոլորտ տեսլականը ձևավորելու նպատակով մինչև 2022 թվականի ավարտը կառավարությունը ձեռնամուխ կլինի «Ջերմամատակարարման օրենքի մշակման աշխատանքներին։ IX. ԳԱԶԱՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ Բնական գազը երկրում սպառվող հիմնական վառելիքն է, առաջնային էներգիայի մոտ 60%-ը, հանածո վառելիքի սպառման մոտ հանածո վառելիքի այրումից առաջացող CO2 արտանետումների ավելի քան 83%-ը բաժին է ընկնում բնական գազին: Հանրապետութ բնակավայրերի գազաֆիկացման մակարդակը 96% է, բնական գազը մեծ ծավալներով օգտագործվում է նաև ճանապարհային տրանս Հայաստանում առկա են ինչպես բնական գազի փոխադրման, այնպես էլ բնական գազի բաշխման ցանցեր, որոնք կառավարվում Արմենիա» ՓԲԸ-ի կողմից։ Գազպրոմ Արմենիան հանդիսանում է բնական գազի միակ մատակարարը։ Հայաստանի բնական գազի փ համակարգը միացված է ինչպես Վրաստանի, այնպես էլ Իրանի գազափոխադրման համակարգերին։ Բացի այդ, Հայաստանն ունի գազապահեստարան-կայան, որը բնական գազի փոխադրման համակարգի՝ երկու հարևան երկրների հետ միացված լինելուն զուգահ բարձրացնում է սպառողների գազամատակարարման հուսալիությունը։ Բնական գազի ոլորտում ներկայումս ներմուծվող գազի գինն որոշվում է 2013 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրվա Հանրապետության կառավարության և Ռուսաստանի Դաշնության Կառավարության միջև «ՀայՌուսգազարդ» ՓԲԸ-ի բաժնետոմսերի ու հետագա գործունեության պայմանների մասին համաձայնագրով, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 12/34 Դաշնության Կառավարության միջև Հայաստանի Հանրապետություն բնական գազի մատակարարման գների ձևավորման կարգի մա համաձայնագրով: Նույն ժամանակ, 2025 թվականին նախատեսվում է գործարկել Եվրասիական Տնտեսական Միության գազի ընդհա Այդ նպատակով արդեն իսկ ընդունվել են գազի ընդհանուր շուկայի ձևավորման հայեցակարգը և դրա իրականացման ծրագիրը: Ընդհ լիարժեք գործարկման նպատակով անդամ երկրների միջև կստորագրվի միջազգային պայմանագիր: Հայաստանի գազամատակարարման ոլորտը կարգավորող օրենսդրությունը մշակվել է դեռևս վաղ 2000-ականներին և ինչպես օ այնպես էլ ենթաօրենսդրական ակտերի մակարդակում արդիականացման կարիք ունի։ Այդ նպատակով Հայաստանի կառավարությո թվականի ավարտը ձեռնամուխ կլինի «Գազամակատարարման մասին» առանձին և ժամանակակից սկզբունքների վրա հիմնված նո մշակման աշխատանքներին, իսկ մինչև 2024 թվականի ավարտը՝ ենթաօրենսդրական, այդ թվում կարգավորման դաշտի ամբողջակ վերանայմանը։ Նույն ժամանակ գազափոխադրման և գազաբաշխման համակարգերի զարգացման հեռանկարի և ներդրումային առաջնահերթությունների հստակեցման նպատակով, ինչպես էլեկտրաէներգետիկական համակարգի պարագայում, այնպես էլ գազամատակարարման համակարգի դեպքում՝ կմշակվեն գազափոխադրման և գազի բաշխման ցանցերի նվազագույն ծախսերով զ տասնամյա ծրագրեր, որոնք պարբերաբար կթարմացվեն։ X. ԷՆԵՐԳԱԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆ Էներգախնայողությունն իրավական, կազմակերպական, գիտական, արտադրական, տեխնիկական և տնտեսական նպատակայի գործունեություն է` ուղղված էներգետիկ ռեսուրսների տեսակարար ծախսի նվազեցմանը: Անցյալ դարի վերջին տասնամյակներում էներգախնայողության համաշխարհային առաջավոր փորձը ցույց տվեց, որ գործող տեխնոլոգիաների էներգախնայողական ներուժը կ էներգակիրների ծախսի 30-ից 40%-ը, իսկ վառելիքի տնտեսումը 2-ից 3 անգամ էժան է, քան համարժեք քանակությամբ վառելիքի արդ ու մատակարարումը սպառողներին: Այդպիսով, էներգախնայողությունը, որպես էներգիայի նոր աղբյուր, աճող պահանջարկը բավարա ավելի շահավետ է մյուս աղբյուրներից: Միջազգային էներգետիկական գործակալության տվյալների համաձայն էներգախնայողական միջոցառումների իրագործման մեջ ծախսված յուրաքանչյուր դրամ ավելի շատ «մաքուր» էներգիա է տալիս, քան նույն էներգիան այլ ստանալու համար անհրաժեշտ գումարն է: Հարկ է ընդգծել, որ խնայված էներգիայի զգալի մասը ձեռք է բերվում սպառման ոլորտում էներգիան էկոլոգիապես մաքուր է, քանի որ ստացման պրոցեսը զերծ է արտանետումներից: ՀՀ կառավարությունն առաջնային է համարում էներգախնայողությունը որպես երկրի էներգետիկ անվտանգության, տնտեսական մրցունակության մեծացման և շրջակա միջավայրի վրա, ինչպես նաև կլիմայի գլոբալ տաքացման բացասական ազդեցության նվազե կառավարության կողմից վարվող քաղաքականությունն է` խթանել էներգախնայողությունը տնտեսության բոլոր ճյուղերում, ինչն էլ սա «Էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի մասին» օրենքում և «Էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի ծրագրում: 2018 թվականի էներգետիկ հաշվեկշռի համաձայն, էներգիայի ներքին խոշորագույն սպառողը տնային տնտեսությունների պատասխանատու է ընդհանուր վերջնական էներգիայի 33.1% սպառման համար: Նրան հաջորդում է տրանսպորտի ոլորտը՝ մոտ 33 մասնաբաժնով: Արդյունաբերությունն օգտագործել է էներգիայի միայն 15.2%-ը, ինչը զգալի քիչ է խորհրդային ժամանակահատվածի արդյունաբերության մասնաբաժնից: Առևտրային և հանրային ծառայություններն օգտագործել են մոտ 17.2%, իսկ գյուղատնտեսությու Եղանակային պայմաններից կախված բնակարանային ոլորտի մասնաբաժինը տատանվում է: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հանրային և բնակելի շենքերում էներգախնայողությանն ուղղված լրացուցիչ կապիտ ներդրումները կարող են կազմել առավելագույնը 15%, իսկ էներգիայի տնտեսումը` մինչև 40%: Հայաստանի շուրջ 19000 բազմաբնակ գերակշիռ մասը կառուցվել են խորհրդային ժամանակներում` 35-ից 60 տարի առաջ, առանց էներգախնայողության միջոցառումների Էներգիայի օգտագործումը այդ շենքերում, ըստ մեկ մետր քառակուսու, մոտ 2-ից 3 անգամ բարձր է, քան զարգացած երկրներում և տ տարեկան 200-ից 320 կՎտժ/մ2: Համաձայն նախնական ուսումնասիրությունների բնակելի և հանրային շենքերի արդյունավետ ջերմա միջոցով ջեռուցման համար նախատեսված էներգասպառումը հնարավոր է կրճատել առնվազն 40%-ով: Շենքերում խնայված էներգի միավորի միջին արժեքը կազմում է 1-ից 4 ԱՄՆ ցենտ՝ 1 կՎտժ-ի համար, մինչդեռ Հայաստանի էներգետիկ համակարգի արտադրած միջին արժեքը շուրջ 5 ԱՄՆ ցենտ է: Շենքերի ջեռուցումը, հովացումը և տարբեր սարքավորումների օգտագործումն ամենամեծ սպառ շենքերում: Նշված սարքավորումների էներգախնայողության բարելավմանը զուգահեռ սպառողի արդյունավետ վարքագիծն այս ոլոր ավելի մեծ՝ շուրջ 60% խնայողության ներուժ: Միջազգային ինտեգրացիոն գործընթացների շրջանակներում Հայաստանը միանալով «Եվրասիական տնտեսական միության մա պայմանագրին ԵԱՏՄ շրջանակներում ընդունել է «էներգասպառող սարքավորումների էներգաարդյունավետության պահանջների մ տեխնիկական կանոնակարգը: Իսկ ՀՀ-ԵՄ միջև ստորագրված Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրով Հա պարտավորվել է առաջիկա ժամանակահատվածում ՀՀ օրենսդրությանը մոտարկել էներգախնայողությունը խթանող թվով 65 կանոն հրահանգներ և ուղեցույցեր՝ (շենքեր և շինություններ, էներգասպառող սարքավորումներ և տրանսպորտային միջոցներ), դրանով իսկ հաղորդելով էներգախնայողության և էներգաարդյունավետության զարգացմանն ուղղված պետական քաղաքականությանը: Արդեն իսկ մեկնարկել են էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի 2022-2030 թվականների ազգային ծրագրի մշա աշխատանքները՝ պայմանավորելով այն տնտեսական և էներգետիկ անվտանգության, էներգետիկ համակարգի հուսալիության աստ բարձրացման, տնտեսական և էներգետիկ անկախության ամրապնդման, Էներգախնայողությունը և վերականգնվող էներգետիկայի զա խթանող նոր արտադրությունների ստեղծման և ծառայությունների կազմակերպման, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի, մարդու առող տեխնածին ազդեցության նվազեցմանն առնչվող հանգամանքներով: (բաժինը փոփ. 03.03.22 N 248-Լ) XI. ԹՎԱՅԻՆ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱ http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 13/34 Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն ու դրանց ստեղծած նոր հնարավորությունները շարունակաբար վերափոխում են շուկաները տվյալների կառավարման վրա հիմնված ամբողջովին նոր բիզնես մոդելներ ու կենսակերպ, և էներգետիկան այդ տրանսֆորմացիայի մ ամբողջ աշխարհում։ Կայուն և խելացի էներգետիկան տնտեսության դինամիկ զարգացման կարևորագույն պայմաններից մեկն է՝ ուղ մարդկանց կյանքի բարելավմանն ու կենսամակարդակի բարձրացմանը: Հայաստանի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտը, մրցունակ լինելով համաշխարհային շուկայում, պետք է նաև լայն կիրա էներգետիկայի բնագավառի տարբեր խնդիրների լուծման համար։ Այս առնչությամբ առաջինը կլինի էլեկտրաէներգետիկական մեծա առևտրի իրականացումը, որ հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում ամբողջությամբ կիրականացվի էլեկտրոնային հարթակի միջոց շուկայի էլեկտրոնային առևտրի հարթակին լրացնելու կգա բաշխման ցանցին միացված սպառողների էլեկտրաէներգիայի հաշվառմա համակարգերից սպառման ծավալների և այլ անհրաժեշտ ցուցանիշների մասին տեղեկատվությունը հեռահար եղանակով փոխանցե կառավարելու միասնական տեղեկատվական համակարգը, որը կխթանի էլեկտրաէներգիայի մանրածախ շուկայի ազատականացմա Նույն ժամանակ էլեկտրաէներգետիկական համակարգում կներդրվի SCADA կառավարման ծրագիրը, հնարավորություն ընձեռելով հ օպերատորին ոչ միայն հավաքագրել անհրաժեշտ տվյալներ, այլ նաև իրականացնել համակարգային նշանակության սարքավորումն ավտոմատ կառավարում։ Այս համատեքստում առաջ կգան նաև կիբեռանվտանգության ապահովման նոր մարտահրավերներ, և էներգետիկայի բնագավա թվային փոխակերպումն ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ է դիտարկել տեղեկատվական անվտանգության գործնական իրակա հիմնական միջազգային ստանդարտների ներդրումը, որոնցից առաջնահերթ են ISO/IEC 27000-ը Security Management Systems (ISMS) s SP 800-53 Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations ստանդարտների ներդրումը։ Դրանք ներառում են կազմ տեխնիկական պահանջների նկարագրություն` տեղեկատվական անվտանգության ապահովման և ամբողջական կառավարման հա մշակման համար: Հայաստանի կառավարությունը հետամուտ է լինելու նման գործիքների շարունակական ներդրման հարցում, այնպես որ հնարա ժամկետում էներգետիկայի բնագավառում գործընթացները լինեն ամբողջովին թվային կառավարվող, ինչպես արտադրության, այնպե հատվածում՝ խելացի սպառման համակարգեր հայեցակարգի կիրառման միջոցով։ XII. ԳԻՏԵԼԻՔԱՀԵՆՔ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱ Հետազոտությունները և ինովացիաները ֆունդամենտալ նշանակություն ունեն էներգետիկայի բնագավառի զարգացման հարցու կառավարությունը շարունակական ծրագրեր է իրականացնելու գիտելիքահենք էներգետիկա ունենալու համար, աջակցելով նոր կրթ ծրագրերի, նոր հետազոտությունների և նորարարությունների իրականացմանը։ Այս առումով մեծ դեր ունի Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան հիմնադրամն՝ իր կազմում գործող էներգետի էլեկտրատեխնիկայի ինստիտուտով, որպես էներգետիկայի բնագավառին անհրաժեշտ երիտասարդ մասնագետների պատրաստման բարձրագույն ուսումնական հաստատություն։ Այս համալսարանն է ապահովում էներգետիկայի բնագավառի հիմնական աշխատուժի և վերջինիս կապի խորացումը ոլորտի ընկերությունների հետ էական նշանակություն կունենա ավելի որակյալ կադրեր ապահովելու հ էներգետիկայի բնագավառի կադրերի հետագա վերապատրաստման հարցում մեծ դերակատարում պետք է ստանձնի Էներգետի գիտահետազոտական ինստիտուտը (ԷԳՀԻ)։ Վերջինս իր 70-ամյա գործունեության ընթացքում օժանդակել է Հայաստանի Հանրապե էներգահամակարգում առկա բարեփոխումների իրականացման բազմաթիվ ծրագրերի՝ ուղղված երկրի էներգետիկ անկախության և անվտանգության բարձրացմանը, զարգացման ծրագրերի և ռազմավարությունների մշակմանը, վերականգնվող աղբյուրների ներդրմ հետազոտական աշխատանքների իրականացմանը, ինչպես նաև տարբեր հարցերի գիտատեխնիկական ուղեկցմանը: ԷԳՀԻ-ն նաև ա փորձառություն ունի նվազագույն ծախսերով էլեկտրաէներգիայի արտադրության և հաղորդման ցանցերի զարգացման ծրագրերի մշա և զինված է այդպիսի աշխատանքների իրականացման համար անհրաժեշտ միջազգային կիրառում ունեցող ծրագրային ապահովմա Այս համատեքստում էական է ԷԳՀԻ հետագա զարգացումն որպես Հայաստանի էներգետիկայի բնագավառում համաշխարհային առ կիրառման գիտական հանգույցի, որը ծառայություններ կմատուցի ոչ միայն Հայաստանում, այլ նաև Հայաստանից դուրս։ «Ատոմային էլեկտրակայանների շահագործման հայկական գիտահետազոտական ինստիտուտ» ՓԲԸ-ն («Հայատոմ» ՓԲԸ) Հայա գիտելիքահենքն է ատոմային էներգետիկայի բնագավառում: «Հայատոմ» ՓԲԸ-ն հիմնադրվել է 1973թ. ՀԱԷԿ կառուցման ընթացքում։ Հայաստանում ատոմային էլեկտրակայանին գիտատեխնիկական աջակցություն ցուցաբերող միակ կազմակերպությունն է, որը գործ իրականացնում ՀԱԷԿ-ի անվտանգության և հուսալիության մակարդակի բարձրացմանն ուղղված միջոցառումների մշակման ու իրա անձնակազմի վերապատրաստման, տեխնիկական փաստաթղթերի մշակման, ինչպես նաև անհրաժեշտ սարքերի, սարքավորումնե համակարգերի նախագծման, պատրաստման ու ներդրման ուղղությամբ: «Հայատոմ» ՓԲԸ-ն ևս ունի միջազգային հայտնի գործընկեր շրջանակ և ճանաչում։ Միջուկային անվտանգության կարգավորման ոլորտում հետազոտական կազմակերպություն է «Միջուկային և ռադիացիոն անվտ գիտատեխնիկական կենտրոն» ՓԲԸ-ն (ՄՌԱԳՏԿ): ՄՌԱԳՏԿ-ն հանդիսանում է ՀՀ Միջուկային անվտանգության կարգավորման կոմ գիտատեխնիկական աջակցություն տրամադրող լիցենզավորված կազմակերպություն: Այն մասնագիտացած է միջուկային, ճառագա անվտանգության վերլուծության և միջուկային տեղակայանքների անվտանգության գնահատման, անկախ փորձաքննության անցկաց միջուկային տեղակայանքների ռիսկի գնահատման, միջուկային և ռադիացիոն անվտանգության բնագավառի օրենսդրության՝ օրենքն կանոնակարգերի և ուղեցույցների մշակման, վթարային իրավիճակներին արձագանքելու վերաբերյալ ընթացակարգերի և վթարային սցենարների մշակման, ճառագայթային անվտանգության և պաշտպանության գնահատման, ռադիոմետրիկ և դոզիմետրիկ չափումն էներգիայի անվտանգության բնագավառում կիրառվող ծրագրային միջոցների մշակման, ատոմային էներգիայի բնագավառում կադր պատրաստման ոլորտներում: http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 14/34 ՀՀ կառավարությունը շարունակելու է աջակցել գիտական այս հաստատությունների հետագա զարգացմանը դիտարկելով նաև դ որոշները մեկ միասնական կառույցի ներքո համախմբելու հնարավորությունը, վերջիններիս՝ ոլորտում գործունեություն իրականացն ընկերությունների հետ ուղղակի կապն ամրապնդելու, միջազգային համագործակցությունն ընդլայնելու և ժամանակակից գիտական հագեցած էներգետիկայի բնագավառ ունենալու նպատակով։ (նախադասությունը հանվել է 03.03.22 N 248-Լ) (բաժինը փոփ. 03.03.22 N 248-Լ) XIII. ՊԵՏԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը էապես բարելավելու է պետական էներգետիկ ընկերությունների կառավարու միջազգային ստանդարտներին համապատասխան նոր գործիքակազմ։ Այժմ էներգետիկայի բնագավառում գործունեություն են ծավա ամբողջությամբ պետական մասնակցությամբ թվով հինգ ընկերություններ, այդ թվում ● «Հայկական ատոմային էլեկտրակայան» ՓԲԸ՝ էլեկտրական էներգիայի արտադրություն, ● «Երևանի ՋԷԿ» ՓԲԸ՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրություն, ● «Բարձրավոլտ էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ՝ էլեկտրական էներգիայի հաղորդման ծառայությունների մատուցում, ● «Էլեկտրաէներգետիկական համակարգի օպերատոր» ՓԲԸ՝ էլեկտրաէներգետիկական համակարգին կարգավարական ծառայ մատուցում, ● «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ՝ էլեկտրաէներգետիկական համակարգին շուկայի օպերատորի ծառայությունների մատուցում։ Վերը նշված հինգ պետական ընկերությունների կառավարման արդյունավետության բարձրացման նպատակով առաջիկա չորս տ ընթացքում ընկերությունների գործունեությունը կհամապատասխանեցվի միջազգային ստանդարտների պահանջներին։ Նույն ժամա ընկերությունների գործունեության արդյունավետության բարձրացման նպատակով անհրաժեշտություն է վերջիններիս սակագնային գործիքակազմի փոփոխությունը՝ տարեկան սակագնային կարգավորումից անցնելով բազմամյա ցիկլի, ներդնելով նաև խթանիչ կարգ միջոցներ։ Նման մոտեցում արդեն իսկ կիրառվում է ոլորտի մասնավոր ընկերությունների դեպքում և հնարավորություն է ընձեռում ընկերություններին իրենց գործունեության արդյունավետության բարձրացման արդյունքում բարելավել ինչպես մատուցվող ծառայութ որակը, այնպես էլ շահութաբերության մակարդակը։ Բացի այդ վերանայման կարիք ունեն սակագնային կարգավորման նպատակով պ ընկերությունների համար Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կողմից սահմանված շահույթի նորման, քանի ո մակարդակի պարագայում ի թիվս այլ սահմանափակումների հնարավոր չէ մասնավոր ներդրումների ներգրավումը և Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը այդ ներդրումների իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցները ներգրավում երաշխիք տրամադրելու միջոցով։ Վերը նշվածի համատեքստում 2020–2024թթ ընթացքում կիրականացվեն հետևյալ աշխատանքնե ● պետական մասնակցությամբ ընկերությունների էլեկտրաէներգիայի սակագների հաշվարկի համար կիրառվող շահույթի նորմի առանց պետական երաշխավորության առևտրային կապիտալի ներգրավման նպատակով, ● պետական մասնակցությամբ ընկերությունների շահագործման և պահպանման ծախսերի ֆիքսում և դրա տարեկան վերանայմ մոտեցումների հաստատում առաջիկա 10 տարիների համար, ● այնպիսի միջազգային ստանդարտների ներդնում, ինչպիսիք են՝ ISO 9001: 2015 Quality Management, ISO 37001: Anti-Bribery Ma Systems, ISO 50001: 2018 Energy Management Systems, ISO 14001: 2015 Environmental Management Systems և ISO 31000: Risk Management ԱՄՓ ՈՓ ՈՒՄ Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն ու դրանց ստեղծած նոր հնարավորությունները շարունակաբար վերափոխում են շուկաները տվյալների կառավարման վրա հենված ամբողջովին նոր բիզնես մոդելներ ու կենսակերպ, և էներգետիկան այդ տրանսֆորմացիայի մա ամբողջ աշխարհում։ Կայուն և խելացի էներգետիկան տնտեսության դինամիկ զարգացման կարևորագույն պայմաններից մեկն է՝ ուղ մարդկանց կյանքի բարելավմանը և կենսամակարդակի բարձրացմանը: Այսպիսով մինչև 2040 թվականը Հայաստանի էներգետիկ համակարգը կունենա հետևյալ նկարագիրը՝ - Ինքնաբավ և արտահանմանն ուղղված բարձր հուսալիությամբ և ժամանակակից տեխնոլոգիական հագեցվածությամբ, արդիակ ենթակառուցվածքներով, տարեկան շուրջ 12 մլրդ կՎտժ արտադրության ծավալով էլեկտրաէներգետիկական համակարգ, - Տարածաշրջանային էլեկտրաէներգետիկական հանգույց, հարևան երկրների էներգահամակարգերը և Եվրասիական տնտեսակ ընդհանուր էլեկտրաէներգետիկական շուկան կապող խոշոր հանգույց, - Էլեկտրաէներգետիկական ազատականացված շուկա հիմնված միջազգային լավագույն մոդելների վրա, - Վերականգնվող էներգետիկ պաշարների տնտեսապես արդյունավետ և ողջամիտ օգտագործում՝ բնապահպանական բոլոր չափ համապատասխան: Էներգետիկ հաշվեկշռում վերականգնվող էներգիայի մասնաբաժնի հնարավոր առավելագույն աճի ապահովում թվականին առնվազն 15% արևային էներգիայի մասնաբաժնով, - Էներգախնայողության և էներգաարդյունավետության միջոցառումների լայնածավալ իրականացում, էներգախնայողության և էներգաարդյունավետ տեխնոլոգիաների ներդրում կանաչ և գիտելիքահենք տնտեսության անցման գործում: - Ատոմային էներգիայի խաղաղ նպատակներով զարգացում, մասնավորապես Հայաստանում նոր միջուկային էներգաբլոկի կառ - Սպառողներին հուսալի և անխափան, որակյալ էներգամատակարարում ու էներգահամակարգի բնականոն գործունեությունն ա հավասարակշռված և կանխատեսելի սակագներ, - Վառելիքաէներգետիկ առաջնային պաշարների՝ մասնավորապես բնական գազի Հայաստան մատակարարման ուղիների և ձևե բազմազանեցում, երաշխավորելով գազի առնվազն երկու տեխնոլոգիական մուտք երկիր։ http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 15/34 Սույն ռազմավարությունը, հաշվի առնելով Ծրագիր ժամանակացույցով նախատեսված միջոցառումները, կլրամշակվի և մինչև 2 հուլիսի 1-ը կներկայացվի վերջինիս վերանայված տարբերակը՝ 2025-2050 թվականների համար։ Այն կներառի նաև ռազավարության՝ սոցիալական և բնապահպանական ազդեցության գնահատականները, ինչպես նաև կներկայացնի թիրախային նոր ցուցանիշներ էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի մասով։ Նույն ժամանակ, յուրաքանչյուր երեք տարին մեկ անգամ պարբերակ կիրականացվեն ռազմավարության կատարողականի և ազդեցության գնահատականներ։ (հավելվածը փոփ. 03.03.22 N 248-Լ) Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար 18.01.2021 ՀԱՎԱՍՏՎԱԾ Է ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ Հավել ված N 2 ՀՀ կառավարության 2021 թվ հունվարի 14-ի N 48-Լ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԻ (ՄԻ ԹՎԱԿԱՆԸ) ԻՐԱԳՈՐԾՈՒՄՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ԾՐԱԳԻՐ-ԺԱՄԱՆԱԿԱՑՈՒՅՑ Հ/Հ Գործողություն Ակնկալ վող անմիջական Ակնկալ վող Պատ ասխանատ ու Համակատ արող Վերջնաժամկետ արդյունք ազդեցություն մարմին(ներ) մարմին(ներ)

1. Էլ եկտ րաէներգիա արտ ադրող հզորությունների զարգացում 1.1 ՀԱԷԿ-ի երկրորդ ՀԱԷԿ-ի երկրորդ էկոլոգիապես մաքուր ՀԱԷԿ ՀՀ ՄԱԿԿ 2022թ. էներգաբլոկի էներգաբլոկի շուրջ 2.9 միլիարդ դեկտեմբեր արդիականացման և արդյունավետ և անվտանգ կՎտժ/տարի շահագործման ժամկետի աշխատանքի ապահովում էլեկտրաէներգիայի մինչև 2026թ. երկարաձգման մինչև 2026թ. արտադրություն ծրագրի աշխատանքների (արդիականացման իրականացում արդյունքում տարեկան արտադրանքը կավելանա մոտ 300 մլն կՎտժ) 1.2 2026 թվականից հետո Մինչև 2036թ. Հայկական ՀԱԷԿ-ի մինչև 2036թ. ՀԱԷԿ ՀՀ ՄԱԿԿ 2022թ. ատոմակայանի անվտանգ ԱԷԿ-ի երկրորդ շահագործման դեկտեմբեր շահագործումը հիմնավորող էներգաբլոկի արդյունավետ հուսալիության և ուսումնասիրությունների և անվտանգ աշխատանքի անվտանգության իրականացում հիմնավորում միջոցառումների մշակում` իրականացման ժամանակացույցով http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 16/34 1.3 ՀԱԷԿ-ի երկրորդ ՀԱԷԿ-ի երկրորդ էկոլոգիապես մաքուր շուրջ ՀԱԷԿ ՀՀ ՄԱԿԿ 2026թ. էներգաբլոկի շահագործման էներգաբլոկի արդյունավետ 2.9 միլիարդ կՎտժ/տարի դեկտեմբեր ժամկետի 2026-2036թթ. և անվտանգ աշխատանքի էլեկտրաէներգիայի երկարաձգման ապահովում մինչև 2036թ. արտադրություն աշխատանքների իրականացում 1.4 ՀԱԷԿ-ի երկրորդ Բլոկի շահագործումից դուրս Հայաստանի էներգետիկ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՄԱԿԿ 2035թ դեկտեմբեր էներգաբլոկի շահագործման բերման միջոցառումների անկախության ժամկետի (ներառյալ դրա ժամանակացույց, ներառյալ մակարդակի ապահովում, երկարաձգումները) նոր էներգաբլոկի էլեկտրաէներգիայի ավարտից հետո գործող շինարարության արտադրության կայանի հարթակում իրատեսական բազմազանեցում փոխարինող հզորության ֆինանսավորման Էներգաբլոկի կառուցում հնարավոր աղբյուրների նույնականացում 1.5 Երևանի համակցված Բարձր Էլեկտրամատակարարման ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2022թ հուլիս շոգեգազային ցիկլով 2՝ 254 արդյունավետությամբ և հուսալիության ՄՎտ էներգաբլոկի էկոլոգիապես մաքուր մոտ 2 բարձրացում Մեծածախ կառուցում միլիարդ կՎտժ/տարի շուկայում էլեկտրաէներգիայի էլեկտրաէներգիայի գնի արտադրություն հնարավոր նվազեցում 1.6 Մասրիկ-1 55 ՄՎտ Էներգետիկ անկախության էկոլոգիապես մաքուր մոտ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2022թ. դրվածքային հզորության մակարդակի բարձրացում` 0.11 միլիարդ կՎտժ/տարի հուլիս արևային ֆոտովոլտային մինչև 2030թ արևային էլեկտրաէներգիայի էլեկտրակայանի կառուցում էներգիայի արտադրության արտադրություն 1.7 Արևային շուրջ 120 ՄՎտ մասնաբաժինը հասցնելով էկոլոգիապես մաքուր մոտ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2024թ. հզորությամբ թվով 5 15% կամ 1000 ՄՎտ 0.192 միլիարդ դեկտեմբեր ֆոտովոլտային կՎտժ/տարի էլեկտրական կայանների էլեկտրաէներգիայի կառուցման ծրագրերի արտադրություն իրականացում 1.8 Այգ-1 200 ՄՎտ դրվածքային էկոլոգիապես մաքուր մոտ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2024թ. հզորության արևային 0.32 միլիարդ կՎտժ/տարի դեկտեմբեր ֆոտովոլտային էլեկտրաէներգիայի էլեկտրակայանի կառուցում արտադրություն 1.9 (ենթակետն ուժը կորցրել է 03.03.22 N 248-Լ) 1.10 Արևային փոքր (մինչև 5 էկոլոգիապես մաքուր մոտ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2029թ դեկտեմբեր ՄՎտ հզորությամբ) 0.326 միլիարդ կՎտժ/տարի կայանների կառուցում 325 էլեկտրաէներգիայի ՄՎտ ընդհանուր արտադրություն դրվածքային հզորությամբ, որից 15 ՄՎտ հզորությունը համայնքային արևային կայանների կառուցման նպատակով։ 1.11 Ինքնավար արևային էկոլոգիապես մաքուր մոտ Մասնավոր ՀՀ ՀԾԿՀ 2024թ. կայանների կառուցում՝ 0.16 միլիարդ կՎտժ/տարի ընկերություններ, դեկտեմբեր ընդհանուր դրվածքային էլեկտրաէներգիայի անհատներ հզորությունը 40ՄՎտ-ից արտադրություն հասցնելով 300 ՄՎտ http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 17/34 1.12 Փոքր ՀԷԿ-երի կառուցում՝ Էներգետիկ անկախության էկոլոգիապես մաքուր մոտ Մասնավոր ՀՀ ՀԾԿՀ 2023թ. ընդհանուր դրվածքային մակարդակի բարձրացում 0.2 միլիարդ կՎտժ/տարի ընկերություններ դեկտեմբեր հզորությունը 380 ՄՎտ-ից էլեկտրաէներգիայի հասցնելով 430 ՄՎտ արտադրության ավելացում 1.13 Հողմային կայանների Էներգետիկ անկախության էկոլոգիապես մաքուր ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2025- կառուցում` փոքր և մակարդակի բարձրացում էլեկտրաէներգիայի 2040թթ. համակարգային արտադրություն նշանակության մինչև 500 ՄՎտ հզորությամբ, մրցակցային սակագնային առաջարկների առկայության դեպքում 1 14 Հայաստանի Էլեկտրաէներգետիկական ՀՀ կառավարությանը ՀՀ ՏԿԵՆ ԷԷՀՕ 2022թ դեկտեմբեր Հանրապետության համակարգի արտադրող էներգահամակարգի էլեկտրաէներգիա հզորությունների հնարավոր զարգացումների արտադրող հզորությունների զարգացման պլանավորում տեսլականների նվազագույն ծախսերով ներկայացում` զարգացման ծրագրի համապատասխան մշակում և պարբերական ուղղությամբ թարմացում երկու տարին միջոցառումների մեկ անգամ իրականացման համար

2. Բարձրավոլ տ էլ եկտ րահաղորդման ցանցի զարգացում 2.1 «Չարենցավան-3» 110 կՎ Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2023թ. լարման ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.2 «Վանաձոր-1» 110 կՎ Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2021-2022 լարման ենթակայանի մատակարարման համակարգի թվականներ վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.3 «Զովունի» 220 կՎ լարման Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2024թ. ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.4 «Ագարակ-2» 220 կՎ լարման Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2021-2023 թվականներ փոխանջատիչ կետի մատակարարման համակարգի վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.5 «Շինուհայր» 220 կՎ լարման Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2023թ. ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.6 «Աշնակ» 220 կՎ լարման Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2020թ. ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.7 «Արարատ-2» 220 կՎ Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2024թ. լարման ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 18/34 2 8 «Լալվար» 110 կՎ լարման Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2020թ. օդային գծերի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.9 «Նոյեմբերյան» 110 կՎ լարման օդային գծերի վերակառուցում 2.10 «Լիճք» 220/110/35 կՎ լարման Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2022թ. ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցում հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում 2.11 «Շահումյան-2» 220/110/10 կՎ Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2030թ. լարման ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցման հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում ներդրումային ծրագրի ֆինանսավորման տարբերակների և ժամկետների գնահատում 2.12 «Մարաշ» 220/110/10 կՎ Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2030թ. լարման ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցման հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում ներդրումային ծրագրի ֆինանսավորման տարբերակների և ժամկետների գնահատում 2.13 «Եղեգնաձոր» 220/110/35 կՎ Էլեկտրաէներգիայի Էլեկտրաէներգետիկական ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2030թ. լարման ենթակայանի մատակարարման համակարգի դեկտեմբեր վերակառուցման հուսալիության բարձրացում վթարայնության նվազեցում ներդրումային ծրագրի ֆինանսավորման տարբերակների և ժամկետների գնահատում 2.14 SCADA կապի և Էլեկտրաէներգետիկ Էներգահամակարգի ԷԷՀՕ 2022թ. ավտոմատացման համակարգի հուսալիության և հունիս համակարգի ներդրումային դիտողականության և կառավարելիության ծրագրի 2-րդ փուլի վերահսկելիության մակարդակի իրականացում բարելավում բարձրացում 2.15 Իրան - Հայաստան 400 կՎ Էլեկտրահաղորդման գծի և Էներգահամակարգի ՀՀ ՏԿԵՆ ԷԷՀՕ, ԲԷՑ 2021-2023 թվականներ լարման երկշղթա ենթակայանի կառուցումը հուսալիության և դեկտեմբեր էլեկտրահաղորդման հնարավորություն կտա շահագործման օդային գծի և 400 կՎ լարման երկու երկրների անվտանգության «Նորավան» ենթակայանի էներգահամակարգերի միջև մակարդակի բարձրացում կառուցման ծրագրի էլեկտրաէներգիայի իրականացում փոխանակման հզորությունը 2.15.1 Իրան-Հայաստան 400 ներկայիս 350 ՄՎտ-ից կՎ լարման երկշղթա հասցնել մինչև 1200 ՄՎտ, էլեկտրահաղորդման միաժամանակ բարձրացնել օդային գծի կառուցում էներգահամակարգերի 2.15.2 «Նորավան» 400 կՎ զուգահեռ աշխատանքի լարման ենթակայանի հուսալիությունը և կառուցում Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ անվտանգությունը: http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 19/34 2.16 Կովկասյան Ծրագրի իրականացմամբ Էներգահամակարգի ՀՀ ՏԿԵՆ ԷԷՀՕ, ԲԷՑ 2025թ. Էլեկտրահաղորդման ցանց զգալիորեն կխթանվի հուսալիության և դեկտեմբեր (Հայաստան – Վրաստան էներգետիկայի շահագործման էլեկտրահաղորդման գիծ/ բնագավառում անվտանգության ենթակայաններ) տարածաշրջանային մակարդակի բարձրացում, 2.16.1 Դդմաշեն փոխշահավետ տարանցիկ փոխհոսքերի ենթակայանի կառուցում համագործակցության ապահովում, 2.16.2 Էլեկտրահաղորդման զարգացումը, իսկ աշխատանքային գծերի կառուցում Վրաստանի հետ զուգահեռ ռեժիմների բարենպաստ 2.16.3 Բարձր լարման աշխատանքի պայմանների ապահովում հաստատուն հոսանքի թողունակությունը ներկայիս փոխակերպիչ կայանի 200 ՄՎտ-ից կհասցվի 350 կառուցում ՄՎտ: 2.17 Հաղորդման ցանցի Էլեկտրաէներգետիկական ԷԷՀՕ ԷԷՇՕ, ԲԷՑ, ՀԷՑ 2022թ դեկտեմբեր զարգացման տասնամյա համակարգի հաղորդման (համաձայնությամբ), ծրագրի մշակում և ցանցի զարգացման ՀԱԷԿ, ԵրՋԷԿ, պարբերական թարմացում օպտիմալացում ՀրազՋԷԿ երկու տարին մեկ անգամ (համաձայնությամբ), Հրազդան 5 (համաձայնությամբ), ՔոնթուրԳլոբալ (համաձայնությամբ), ՄԷԿ (համաձայնությամբ), ՎԷԱ Կայաններ 2.18 Արևային էներգիայի Արևային կայանների Էներգետիկ ԲԷՑ ԷԷՀՕ 2029թ. զարգացմանը զուգընթաց արտադրանքի հուսալի և անկախության դեկտեմբեր հաղորդման ցանցում անխափան տեղափոխում պատշաճ մակարդակի լրացուցիչ ներդրումների ապահովում կատարում

3. Բաշխման էլ եկտ րական ցանցի զարգացում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 20/34 3.1 Հայաստանի էլեկտրական Արդյունքում ակնկալվում է՝ Սպառողների ՀԷՑ 2027թ դեկտեմբեր ցանցերի ընդհանուր սպառողների էլեկտրամատակարարման (համաձայնությամբ) ներդրումային ծրագրի հոսանքազրկումների միջին հուսալիության և որակի իրականացում տևողության ու բարձրացում հաճախականության կրճատում՝ 2028թ -ին կազմելով 2021 թվականի բազիսային ցուցանիշի 55%- ը, միանգամյա հոսանքազրկման առավելագույն տևողության կրճատում 50%-ով, սպառողների մոտ թույլատրելի սահմաններից էլեկտրաէներգիայի լարման շեղման երկարաժամկետ դեպքերի բացառում, էլեկտրաէներգիայի տեխնոլոգիական կորուստների նվազում՝ 2021 թվականին կազմելով 7.5 %, իսկ 2028 թվականին՝ 6 4%, առևտրային կորուստների առաջացման ռիսկերի բացառում, շահագործման և պահպանման ծախսերի կրճատում, բաշխման ցանցի ընդլայնում, էլեկտրաէներգիայի հաշվառման համակարգերի հիմնովին արդիականացում, ընկերության ենթակառուցվածքների երկրատեղեկատվական տարրերի (գծային ենթակառուցվածքների) հանութագրման աշխատանքների ավարտում, բնապահպանական միջազգային ստանդարտների, կառավարման ավտոմատացված համակարգի (MIS) և կառավարման միջազգային ISO ստանդարտների համակարգի ներդրում։ 3.2 Բաշխման ցանցի Բաշխման ցանցի Էլեկտրամատակարարման ՀԷՑ 2022թ դեկտեմբեր զարգացման տասնամյա զարգացման օպտիմալացում հուսալիության և (համաձայնությամբ) ծրագրի մշակում և անխափան պարբերական թարմացում մատակարարման երկու տարին մեկ անգամ ապահովում

4. Էլ եկտ րաէներգետ իկական շուկա http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 21/34 4.1 Էլեկտրաէներգետիկական Էլեկտրաէներգիայի և Մրցակցային շուկայի ԷԷՇՕ, ԲԷՑ, 2021թ. մեծածախ շուկայի հզորության մեծածախ պայմաններում գործելու ԷԷՀՕ ՀԷՑ փետրվար նոր մոդելին փորձնական շուկայի փորձի ձեռքբերում, (համաձայնությամբ), անցում Շուկայի առաջարկվող մոդելի հնարավոր բացթողումների ՀԱԷԿ. կառավարման ծրագրի փորձաքննում հայտնաբերում և շտկում ԵրՋԷԿ, փորձնական կիրառման Հրազդան 5 միջոցով՝ առանց (համաձայնությամբ), էլեկտրաէներգետիկական ՔոնթուրԳլոբալ շուկայի մասնակիցների (համաձայնությամբ), համար ֆինանսական ՄԷԿ պատասխանատվության (համաձայնությամբ), կիրառման: ՎԷԱ Կայաններ 4.2 Էլեկտրաէներգետիկական Էլեկտրաէներգիայի և Համակարգի ԷԷՇՕ, ԷԷՀՕ ԲԷՑ, ՀԷՑ 2022թ. մեծածախ շուկայի նոր հզորության մեծածախ արդյունավետության (համաձայնությամբ), փետրվար մոդելին ամբողջական շուկայի փաստացի մակարդակի բարձրացում, ՀԱԷԿ, ԵրՋԷԿ, անցում ներդրում պատասխանատվության Հրազդան 5 գործիքների ներդրում (համաձայնությամբ), ՔոնթուրԳլոբալ (համաձայնությամբ) ՄԷԿ (համաձայնությամբ), ՎԷԱ Կայաններ 4.3 Կիրառվող սակագնային Արդյունավետ սակագնային Սակագների որոշման ՀՀ ՀԾԿՀ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՇՕ, 2022թ. քաղաքականության քաղաքականության թափանցիկության ԷԷՀՕ, դեկտեմբեր արդյունավետության ապահովում մակարդակի բարձրացում: բարձրացմանն ուղղված կարգավորումների մշակում 4.3.1 Էլեկտրաէներգիա Համակարգի տնտեսական ՀԷՑ սպառողների համար գործող ցուցանիշների (համաձայնությամբ) գիշերային և ցերեկային բարելավում: Սակագնային սակագների հետագա ճկուն համակարգերի կիրառության կիրառում: նպատակահարմարության, սպառողների համար ամսական հաստատուն սպասարկման վճարների սահմանման ուսումնասիրություն 4.3.2 Էլեկտրաէներգիա սպառողների համար ռեակտիվ էներգիայի սակագների ներդրում 4.3.3. Էլեկտրա- էներգետիկական համակարգում սակագների սահմանման (վերանայման) մեթոդիկայի և կարգի ընդունում 4.4 Խոցելի սպառողների Արդյունավետ սակագնային Աղքատության ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ԱՍՀՆ, ՀՀ ՀԾԿՀ 2022թ. պաշտպանության քաղաքականության մակարդակի նվազեցում դեկտեմբեր մեխանիզմների ապահովում կատարելագործում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 22/34 4 5 «Էներգետիկայի մասին» և Էլեկտրաէներգետիկական Էլեկտրաէներգետիկական ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021թ. «Էներգախնայողության և շուկայի օրենսդրական շուկայում իրականացվող հուլիս վերականգնվող դաշտի կատարելագործում առևտրի մրցակցության էներգետիկայի մասին» ՀՀ (բարելավում) մակարդակի բարձրացում օրենքներում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի նախագծի մշակում, որով. 1) վերականգնվող էներգիա օգտագործող կայաններին նոր ձևավորվող էլեկտրաէներգետիկական շուկայում իրավունք կտրվի էլեկտրաէներգիա վաճառել բացառապես մրցակցային պայմաններով՝ առանց էլեկտրաէներգիայի գնման երաշխիքների տրամադրման և պետություն մասնավոր գործընկերության պայմանագրերի կնքման, արտադրել և սպառել էլեկտրաէներգետիկական համակարգի տարբեր հաշվառման կետերում 2) կկատարելագործվեն ինքնավար էներգաարտադրողների փոխհոսքերի իրականացման ներկայիս մեխանիզմները՝ հնարավորություն ընձեռելով վերջիններիս արտադրել և սպառել էլեկտրաէներգետիկական համակարգի տարբեր հաշվառման կետերում, ձևավորել խմբեր, դրանցում ներառելով բնակիչների և կազմակեր- պությունների 4.6 «Էլեկտրաէներգետիկայի Էլեկտրաէներգիայի և Օրենսդրական դաշտի ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2023թ. մասին» ՀՀ նոր օրենքի հզորության ներդաշնակեցում դեկտեմբեր մշակում՝ հաշվի առնելով ազատականացված շուկայի միջազգային փորձի միջազգային լավագույն կարգավորման և կիրառման հետ փորձը, ինչպես նաև նորմատիվային դաշտի էլեկտրաէներգետիկական ապահովում շուկայի մոդելի և էլեկտրաէներգիայի առևտրի մեխանիզմների ներդրման ընթացքում առաջ եկած խնդիրները:

5. Տարածաշրջանային էներգետ իկ համագործակցություն http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 23/34 5.1 ԵԱՏՄ էլ եկտ րաէներ- Կարգավորող Միջպետական ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021- գետ իկական ընդհանուր փաստաթղթերի մշակում և փոխհոսքերի 2024թթ շուկայում ընդունում հասանելիության մասնակցություն՝ կանոններ համաձայն Եվրասիական Էլեկտրաէներգիայի տնտեսական բարձրագույն փոխադարձ առևտրի խորհրդի 20.12.2019թ. N 31 կանոններ որոշմամբ հաստատված Միջպետական միջոցառումների հատույթների որոշման և իրականացման պլանի։ բաշխման կանոններ Տեղեկատվության փոխանակման կանոններ Միջպետական ցանցերի զարգացման կանոնակարգ 5.2 ԵԱՏՄ բ նական գազի Կարգավորող Գազի բորսային առևտրի ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021- ընդհանուր շուկային փաստաթղթերի մշակում և իրականացման կարգը 2024թթ մասնակցություն` ընդունում Անդամ-երկրներում համաձայն Եվրասիական գազատրանսպորտային տնտեսական բարձրագույն համակարգին մուտքի խորհրդի 31.05.2016թ. N 7 հասանելիության որոշման։ միասնական կանոններ Անդամ երկրներում գազատրանսպորտային համակարգին մուտքի ապահովման համար նախապայմաններ հանդիսացող համալիր միջոցառումների ավարտման մասին արձանագրություն Գազի ընդհանուր շուկայում առևտրի կանոններ Տեղեկատվության փոխանակման համակարգում տեղեկատվական փոխգործակցության փաստաթղթերի սահմանում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 24/34 5.3 Հայաստան-Եվրոպական Հայաստան-Եվրոպական էներգետիկայի ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021- միություն Համապարփակ և միություն Համապարփակ և բնագավառի ներդրումային 2026թթ ընդլայնված ընդլայնված միջավայրի խթանում գործընկերության գործընկերության էներգետիկայի առևտրի համաձայնագրով համաձայնագրի իրագործում զարգացում հարևան նախատեսված երկրների հետ էներգետիկ միջոցառումների անվտանգության իրականացում` էներ- աստիճանի և գետիկայի բնագավառում բազմազանեցման բարեփոխումների մակարդակի բարձրացում իրականացում համաձայն ՀՀ վարչապետի 2019թ. հունիսի 1-ի N 666-Լ որոշմամբ ընդունված ճանապարհային քարտեզի, որտեղ հստակ նշված են իրականացման ժամկետներն ու պատասխանատու մարմինները: 5.4 Հայաստանի և Իրանի միջև Հայաստան-Իրան էլեկտրաէներգիայի ՀՀ ՏԿԵՆ ԷԷՀՕ, ԷԷՇՕ, ԵրՋԷԿ 2021- էներգետիկ գազէլեկտրաէներգիայի արտահանում 5.0 մլրդ 2025թթ համագործակցության դիմաց փոխանակման կՎտժ ընդլայնմանն ուղղված ծրագրի իրագործում միջոցառումների իրականացում և համաձայնագրերի կնքում 5.5 Հայաստանի և Վրաստանի Արդյունքում նախադրյալներ երկու երկրների միջև ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ, ԷԷՀՕ, ԷԷՇՕ, 2021- միջև էներգետիկ կստեղծվի երկու երկրների էլեկտրաէներգիայի ԲԷՑ 2023թթ. համագործակցության միջև էլեկտրաէներգիայի կանոնավոր առևտուր ընդլայնմանն ուղղված կանոնավոր առևտրի միջոցառումների իրականացման համար՝ իրականացում և հնարավորինս հենվելով համաձայնագրերի կնքում Եվրոպական միության 5.5.1 Հայաստանի և դիրեկտիվների երկու երկրների միջև ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ, ԷԷՀՕ, ԷԷՇՕ, 2021- Վրաստանի միջև պահանջների վրա։ էլեկտրաէներգիայի ԲԷՑ 2023թթ էլեկտրաէներգիայի կանոնավոր առևտուր միջպետական առևտրի իրականացման նպատակով Հայաստան-Վրաստան համատեղ աշխատանքային խմբի հանդիպումների անցկացում և էլեկտրաէներգիայի առևտրի սկզբունքների մասին համաձայնագրի մշակում 5.5.2 Հայաստան-Վրաստան երկու երկրների միջև ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ, ԷԷՀՕ, ԷԷՇՕ, 2023թ էլեկտրաէներգիայի առևտրի էլեկտրաէներգիայի ԲԷՑ սկզբունքների մասին կանոնավոր առևտուր համաձայնագրի կնքում

6. Ջերմամատ ակարարում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 25/34 6.1 Աստիճանաբար ընդլայնել Արևային Վերականգնվող ՀՀ ՏԿԵՆ Մասնավոր հատված Շարունակական այն ծրագրերի ջրատաքացուցիչների էներգետիկ ռեսուրսների մինչև 2040թ. և իրականացումը, որոնք համակարգերի ներդրում լայնածավալ օգտագործում, հետո կնպաստեն վերականգնվող 1500-7500 դրամ/լիտր էներգետիկ անկախության էներգետիկ ռեսուրսների (60OC70OC) և անվտանգության վրա հիմնված ջեռուցման և մակարդակի բարձրացում տաք ջրի արտադրության անհատական համակարգերի օգտագործմանը 6 2 «Ջերմամատակարարման Ջերմամատակարարման Օրենսդրական դաշտի ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2023թ. մասին» ՀՀ նոր օրենքի ոլորտի կարգավորման և ներդաշնակեցում դեկտեմբեր մշակում նորմատիվային դաշտի միջազգային փորձի ապահովում կիրառման հետ

7. Գազամատ ակարարում 7.1 «Գազամատակարարման Ոլորտի կառավարման Ոլորտի բարեփոխումներ, ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2023թ դեկտեմբեր մասին» ժամանակակից սկզբունքների հստակեցում, սպառողների շահերի սկզբունքների վրա հիմնված հիմնված միջազգային արդյունավետ նոր օրենքի մշակում լավագույն փորձի վրա պաշտպանություն 7.2 Գազամատակարարման Ոլորտի գործունեության Կիրառվող սակագների ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՀԾԿՀ 2024թ դեկտեմբեր ոլորտի ենթաօրենսդրական հստակեցում և նորագույն լիարժեք կարգավորման դաշտի սկզբունքների կիրառում թափանցիկության, ինչպես ամբողջական նաև անվտանգության և վերանայում հուսալիության պահանջների ապահովում 7.3 Գազափոխադրման և գազի Գազամատակարարման Գազասպառողների «Գազպրոմ 2022թ դեկտեմբեր բաշխման ցանցերի ոլորտի օպտիմալ հուսալի և անվտանգ Արմենիա» ՓԲԸ նվազագույն ծախսերով զարգացում` համաձայն գազամատակարարման (համաձայնությամբ) զարգացման տասնամյա երկարաժամկետ ծրագրի ապահովում ծրագրերի մշակում, և պարբերական թարմացում երկու տարին մեկ անգամ 8. էներգախնայողություն 8.1 ՀՀ-ԵՄ միջև ստորագրված Արդյունքում կսահմանվեն Էներգետիկ ռեսուրսների ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ԷՆ, ՀՀ ՔԿ 2027թ. Համապարփակ և էներգաարդյունավետության տեսակարար ծախսի դեկտեմբեր ընդլայնված և էներգախնայողության նոր նվազեցում գործընկերության չափանիշներ՝ այդ թվում համաձայնագրով էներգապիտակավորման և Հայաստանը պարտավորվել էկոնախագծման է ՀՀ օրենսդրությանը բնագավառում մոտարկել էներգախնայողությունը խթանող թվով 65 կանոնակարգեր, հրահանգներ և ուղեցույցեր (շենքեր և շինություններ, էներգասպառող սարքավորումներ և տրանսպորտային միջոցներ) http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 26/34 8.2 Էներգախնայողության և Ազգային ծրագրով 2022-2030 Էներգետիկ ռեսուրսների ՀՀ ՏԿԵՆ 2021թ դեկտեմբեր վերականգնվող թվականների համար տեսակարար ծախսի էներգետիկայի 2022- կսահմանվեն նոր ճյուղային նվազեցում 2030 թվականների ազգային միջոցառումներ և ծրագրի մշակում թիրախներ, որոնք կօժանդակեն ՀՀ էներգախնայողության քաղաքականության հետագա ձևավորմանը և դրա իրականացման կոնկրետ քայլերի որոշակիացմանը: 8.3 ՀՀ-ում կանոնավոր ՀՀ տարեկան էներգետիկ Էներգետիկ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՎԿ տարեկան տարեկան էներգետիկ հաշվեկշռի կազմում՝ քաղաքականության պարբերականությամբ վիճակագրության միջազգային էներգետիկ իրականացման իրականացում հանձնաժողովի աջակցություն ստանդարտներին համապատասխան 8.4 Էներգաարդյունավետության Էներգաարդյունավետության Էներգետիկ ռեսուրսների ՀՀ ԷՆ ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀՀ ՔԿ շարունակական և էներգախնայողության նոր և էներգախնայողության նոր տեսակարար ծախսի չափանիշների սահմանում և ազգային ստանդարտներ նվազեցում դրանց իրականացումը արտադրանքի և ապահովող ազգային ծառայությունների համար ստանդարտների մշակում և ընդունում

9. Թվային էներգետ իկա 9.1 Էլեկտրաէներգետիկական Գործարքների թվայնացված Շուկայի մասնակիցների ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՇՕ, ԷԷՀՕ ՀՀ ԲՏԱՆ 2022թ. մեծածախ շուկայում համակարգերի կիրառում նկատմամբ որոշումների դեկտեմբեր առևտրի իրականացման անկողմնակալության և էլեկտրոնային թափանցիկության հարթակի ներդրում ապահովում 9.2 Բաշխման ցանցին Բաժանորդների լիակատար Թափանցիկության ՀԷՑ ՀՀ ԲՏԱՆ 2027թ. միացված սպառողների իրազեկվածության բացարձակ մակարդակի (համաձայնությամբ) դեկտեմբեր էլեկտրաէներգիայի ապահովում ապահովում հաշվառման համակարգերից սպառման ծավալների և այլ անհրաժեշտ ցուցանիշների մասին տեղեկատվությունը հեռահար եղանակով փոխանցելու և կառավարելու միասնական տեղեկատվական համակարգի ներդրում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 27/34 9.3 Էլեկտրաէներգետիկական Համակարգի հուսալի և Էլեկտրամատակարարման ԲԷՑ, ԷԷՀՕ ՀՀ ԲՏԱՆ 2022թ. մեծածախ շուկայի անխափան որակի նշանակալի դեկտեմբեր հատվածում SCADA աշխատանքային բարձրացում կառավարման ծրագրի պայմանների ապահովում ներդրում՝ հնարավորություն ընձեռելով էլեկտրաէներգետիկական համակարգի օպերատորին ոչ միայն հավաքագրել անհրաժեշտ տվյալներ, այլ նաև իրականացնել համակարգային նշանակության սարքավորումների հեռահար ավտոմատ կառավարում։ 9.4 ՀԱԷԿ տեղեկատվական ՀԱԷԿ ՀԱԷԿ-ի շահագործման ՀԱԷԿ ՀՀ ԲՏԱՆ 2023թ. անվտանգության կիբեռանվտանգության և հուսալիության և դեկտեմբեր միջազգային թվային փոխակերպման անվտանգության ստանդարտների ներդրում՝ ապահովում անհրաժեշտ մակարդակի համաձայն 9.4.1 – 9.4.2 ապահովում կետերի 9.4.1 ISO/IEC 27000-ը " Security Management Systems (ISMS) standards" 9.4.2 NIST SP 800-53 “Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations” 9.5 Երևանի ՋԷԿ Երևանի ՋԷԿ Երևանի ՋԷԿ-ի ԵրՋԷԿ ՀՀ ԲՏԱՆ 2023թ. տեղեկատվական կիբեռանվտանգության և շահագործման դեկտեմբեր անվտանգության թվային փոխակերպման հուսալիության և միջազգային ապահովում անվտանգության ստանդարտների ներդրում՝ անհրաժեշտ մակարդակի համաձայն 9.5.1 – 9.5.2 ապահովում կետերի 9.5.1 ISO/IEC 27000-ը " Security Management Systems (ISMS) standards" 9.5.2 NIST SP 800-53 “Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations” 9.6 ԲԷՑ տեղեկատվական ԲԷՑ կիբեռանվտանգության ԲԷՑ-ի շահագործման ԲԷՑ ՀՀ ԲՏԱՆ 2023թ. անվտանգության և թվային փոխակերպման հուսալիության և դեկտեմբեր միջազգային ապահովում անվտանգության ստանդարտների ներդրում՝ անհրաժեշտ մակարդակի համաձայն 9.6.1 – 9.6.2 ապահովում կետերի 9.6.1 ISO/IEC 27000-ը " Security Management Systems (ISMS) standards" http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 28/34 9.6.2 NIST SP 800-53 “Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations” 9.7 ԷԷՀՕ տեղեկատվական ԷԷՀՕ կիբեռանվտանգության ԷԷՀՕ-ի շահագործման ԷԷՀՕ ՀՀ ԲՏԱՆ 2023թ. անվտանգության և թվային փոխակերպման հուսալիության և դեկտեմբեր միջազգային ապահովում անվտանգության ստանդարտների անհրաժեշտ մակարդակի ներդրում՝ համաձայն ապահովում 9.7.1 – 9.7.2 կետերի 9.7.1 ISO/IEC 27000-ը " Security Management Systems (ISMS) standards" 9.7.2 NIST SP 800-53 “Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations” 9.8 ԷԷՇՕ տեղեկատվական ԷԷՇՕ ԷԷՇՕ-ի շահագործման ԷԷՇՕ ՀՀ ԲՏԱՆ 2023թ. անվտանգության կիբեռանվտանգության և հուսալիության և դեկտեմբեր միջազգային թվային փոխակերպման անվտանգության ստանդարտների ներդրում՝ ապահովում անհրաժեշտ մակարդակի համաձայն 9.8.1 – 9.8.2 ապահովում կետերի 9.8.1 ISO/IEC 27000-ը " Security Management Systems (ISMS) standards" 9.8.2 NIST SP 800-53 “Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations”

10. Գիտ ել իքահենք էներգետ իկա 10.1 «Հայաստանի ազգային Էներգահամակարգի Համակարգի շահագործման ՀԱՊՀ շարունակական պոլիտեխնիկական անվտանգ և հուսալի որակի բարձրացում համալսարան» շահագործման և հիմնադրամ զարգացման համար բարձրակարգ գիտելիքահենք մասնագետների ապահովում 10.2 «Էներգետիկայի Գիտահետազոտական Համակարգի շահագործման ԷԳՀԻ շարունակական գիտահետազոտական ուսումնասիրությունների որակի բարձրացում ինստիտուտ» ՓԲԸ կիրառում էներգահամակագի տարբեր ենթաոլորտներում 10.3 «Հայատոմ» ՓԲԸ Գիտահետազոտական Համակարգի շահագործման Հայատոմ շարունակական ուսումնասիրությունների որակի բարձրացում կիրառում ատոմային էներգետիկայի ոլորտներում 10.4 (ենթակետն ուժը կորցրել է 03.03.22 N 248-Լ)

11. Պետ ական ընկերությունների կառավարում http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 29/34 11.1 ՀԱԷԿ կառավարման ՀԱԷԿ գործունեության Պետական էներգետիկ 2021- բարելավում և միջազգային արդյունավետ ընկերությունների 2024թթ ստանդարտների ներդրում՝ կառավարման ապահովում՝ կառավարման համաձայն 11.1.1 – 11.1.7 համաձայն միջազգային արդյունավետության կետերի ստանդարտների բարձրացում 11 1 1 ՀԱԷԿ ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀԱԷԿ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021թ. էլեկտրաէներգիայի հունվար սակագների հաշվարկի համար կիրառվող շահույթի նորմի վերանայում առանց պետական երաշխավորության առևտրային կապիտալի ներգրավման նպատակով 11 1 2 ՀԱԷԿ անհրաժեշտ ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀՀ ՀԾԿՀ 2021-2022 թվականներ շահագործման և ՀԱԷԿ պահպանման ծախսերի ֆիքսում և դրա տարեկան վերանայման մոտեցումների հաստատում առաջիկա 10 տարիների համար 11.1.3 ISO 9001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Quality Management ՀԱԷԿ դեկտեմբեր 11.1.4 ISO 37001: 2016 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Anti-Bribery Management ՀԱԷԿ դեկտեմբեր Systems 11.1.5 ISO 50001: 2018 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Energy Management Systems ՀԱԷԿ դեկտեմբեր 11.1.6 ISO 14001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀԱԷԿ 2024թ. Environmental Management դեկտեմբեր Systems 11.1.7 ISO 31000: Risk ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀԱԷԿ 2024թ. Management դեկտեմբեր 11.2 Երևանի ՋԷԿ կառավարման Երևանի ՋԷԿ Պետական էներգետիկ 2021- բարելավում և միջազգային գործունեության ընկերությունների 2024թթ ստանդարտների ներդրում՝ արդյունավետ կառավարման համաձայն 11.2.1 – 11.2.7 կառավարման ապահովում՝ արդյունավետության կետերի համաձայն միջազգային բարձրացում ստանդարտների http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 30/34 11 2 1 Երևանի ՋԷԿ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021թ. էլեկտրաէներգիայի հունվար սակագների հաշվարկի համար կիրառվող շահույթի նորմի վերանայում առանց պետական երաշխավորության առևտրային կապիտալի ներգրավման նպատակով 11 2 2 Երևանի ՋԷԿ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021-2022 թվականներ անհրաժեշտ շահագործման և պահպանման ծախսերի ֆիքսում և դրա տարեկան վերանայման մոտեցումների հաստատում առաջիկա 10 տարիների համար 11.2.3 ISO 9001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ 2024թ. Quality Management դեկտեմբեր 11.2.4 ISO 37001: 2016 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ 2024թ. Anti-Bribery Management դեկտեմբեր Systems 11.2.5 ISO 50001: 2018 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ 2024թ. Energy Management Systems դեկտեմբեր 11.2.6 ISO 14001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ 2024թ. Environmental Management դեկտեմբեր Systems 11.2.7 ISO 31000: Risk ՀՀ ՏԿԵՆ, ԵրՋԷԿ 2024թ. Management դեկտեմբեր 11.3 ԲԷՑ կառավարման ԲԷՑ գործունեության Պետական էներգետիկ 2021- բարելավում և արդյունավետ ընկերությունների 2024թթ միջազգային կառավարման կառավարման ստանդարտների ներդրում՝ ապահովում՝ համաձայն արդյունավետության համաձայն 11.3.1 – 11.3.7 միջազգային բարձրացում կետերի ստանդարտների 11 3.1 ԲԷՑ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021թ. էլեկտրաէներգիայի հունվար սակագների հաշվարկի համար կիրառվող շահույթի նորմի վերանայում առանց պետական երաշխավորության առևտրային կապիտալի ներգրավման նպատակով http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 31/34 11 3 2 ԲԷՑ անհրաժեշտ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021-2022 թվականներ շահագործման և պահպանման ծախսերի ֆիքսում և դրա տարեկան վերանայման մոտեցումների հաստատում առաջիկա 10 տարիների համար 11.3.3 ISO 9001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ 2024թ. Quality Management դեկտեմբեր 11.3.4 ISO 37001: 2016 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ 2024թ. Anti-Bribery Management դեկտեմբեր Systems 11.3.5 ISO 50001: 2018 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ 2024թ. Energy Management Systems դեկտեմբեր 11.3.6 ISO 14001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ 2024թ. Environmental Management դեկտեմբեր Systems 11.3.7 ISO 31000: Risk ՀՀ ՏԿԵՆ, ԲԷՑ 2024թ. Management դեկտեմբեր 11.4 ԷԷՀՕ կառավարման ԷԷՀՕ գործունեության Պետական էներգետիկ 2021- բարելավում և միջազգային արդյունավետ ընկերությունների 2024թթ ստանդարտների ներդրում՝ կառավարման ապահովում՝ կառավարման համաձայն 11.4.1 – 11.4.7 համաձայն միջազգային արդյունավետության կետերի ստանդարտների բարձրացում 11 4.1 ԷԷՀՕ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021թ. էլեկտրաէներգիայի հունվար սակագների հաշվարկի համար կիրառվող շահույթի նորմի վերանայում առանց պետական երաշխավորության առևտրային կապիտալի ներգրավման նպատակով 11 4.2 ԷԷՀՕ անհրաժեշտ ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ ՀՀ ՀԾԿՀ 2021-2022 թվականներ շահագործման և պահպանման ծախսերի ֆիքսում և դրա տարեկան վերանայման մոտեցումների հաստատում առաջիկա 10 տարիների համար 11.4.3 ISO 9001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ 2024թ. Quality Management դեկտեմբեր http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 32/34 11.4.4 ISO 37001: 2016 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ 2024թ. Anti-Bribery Management դեկտեմբեր Systems 11.4.5 ISO 50001: 2018 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ 2024թ. Energy Management Systems դեկտեմբեր 11.4.6 ISO 14001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ 2024թ. Environmental Management դեկտեմբեր Systems 11.4.7 ISO 31000: Risk ՀՀ ՏԿԵՆ, ԷԷՀՕ 2024թ. Management դեկտեմբեր 11.5 ԷԷՇՕ կառավարման ԷԷՇՕ գործունեության Պետական էներգետիկ 2021- բարելավում և միջազգային արդյունավետ ընկերությունների 2024թթ ստանդարտների ներդրում՝ կառավարման ապահովում՝ կառավարման համաձայն 11.5.1 – 11.5.5 համաձայն միջազգային արդյունավետության կետերի ստանդարտների բարձրացում 11 5.1 ԷԷՇՕ ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀՀ ՀԾԿՀ 2021թ. էլեկտրաէներգիայի ԷԷՇՕ հունվար սակագների հաշվարկի համար կիրառվող շահույթի նորմի վերանայում առանց պետական երաշխավորության առևտրային կապիտալի ներգրավման նպատակով 11 5.2 ԷԷՇՕ անհրաժեշտ ՀՀ ՏԿԵՆ, ՀՀ ՀԾԿՀ 2021-2022 թվականներ շահագործման և ԷԷՇՕ պահպանման ծախսերի ֆիքսում և դրա տարեկան վերանայման մոտեցումների հաստատում առաջիկա 10 տարիների համար 11.5.3 ISO 9001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Quality Management ԷԷՇՕ դեկտեմբեր 11.5.4 ISO 37001: 2016 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Anti-Bribery Management ԷԷՇՕ դեկտեմբեր Systems 11.5.5 ISO 50001: 2018 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Energy Management ԷԷՇՕ դեկտեմբեր Systems http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 33/34 11.5.6 ISO 14001: 2015 ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Environmental Management ԷԷՇՕ դեկտեմբեր Systems 11.5.7 ISO 31000: Risk ՀՀ ՏԿԵՆ, 2024թ. Management ԷԷՇՕ դեկտեմբեր ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐԻ ՑԱՆԿ՝ ՀՀ՝ Հայաստանի Հանրապետություն ՌԴ՝ Ռուսաստանի Դաշնություն ՀՀ ՏԿԵՆ՝ ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարություն ՀՀ ԱՍՀՆ` ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն ՀՀ ԷՆ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարություն ՀՀ ՇՄՆ` ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարարություն ՀՀ ԲՏԱՆ՝ ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություն ՀՀ ՔԿ ՀՀ քաղաքաշինության կոմիտե ՀՀ ՀԾԿՀ՝ ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողով ՀՀ ՄԱԿԿ` ՀՀ միջուկային անվտանգության կարգավորման կոմիտե ՀՀ ՎԿ ՀՀ վիճակագրական կոմիտե ԷԷՀՕ` «Էլեկտրաէներգետիկական համակարգի օպերատոր» ՓԲԸ ԷԷՇՕ՝ Էլեկտրաէներգետիկական շուկայի օպերատոր /«Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ / ԲԷՑ՝ «Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր» ՓԲԸ ՀԷՑ՝ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ ՀԱԷԿ՝ «Հայկական ատոմային էլեկտրակայան» ՓԲԸ ԵրՋԷԿ` «Երևանի ջերմաէլեկտրակենտրոն» ՓԲԸ Հրազդան-5` «Գազպրոմ Արմենիա» ՓԲԸ «Հրազդան-5» հիմնարկ ՀրազՋԷԿ` «Հրազդանի էներգետիկ կազմակերպություն (ՀրազՋԷԿ)» ԲԲԸ ՄԷԿ` «Միջազգային էներգետիկ կորպորացիա» ՓԲԸ ՔոնթուրԳլոբալ՝ «ՔոնթուրԳլոբալ Հիդրո Կասկադ» ՓԲԸ ՎԷԱ Կայաններ՝ Վերականգնվող էներգիայի արտադրող կայաններ ԷԳՀԻ` «Էներգետիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտ» ՓԲԸ Հայատոմ «Հայատոմ» ՓԲԸ ՀԱՊՀ՝ «Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան» հիմնադրամ ԱԶԲ` Ասիական զարգացման բանկ ԱՄՆ ՄԶԳ ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալություն ԵՆԲ՝ Եվրոպական ներդրումային բանկ ՎԶՄԲ՝ Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկ KfW՝ Գերմանիայի զարգացման վարկերի բանկ NIF` Neighborhood Investment Fund, Հարևանության Ներդրումային Հիմնադրամ http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=160773 34/34 SDR` Special Drawing Right, Փոխառության Հատուկ Իրավունք ԻԱԶԲ՝ Իրանի արտահանման զարգացման բանկ ՊՄԳ՝ Պետություն-մասնավոր գործընկերություն դոլար՝ ԱՄՆ դոլար (հավելվածը փոփ. 03.03.22 N 248-Լ) Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար