Decision No. 1692-L of the Government of the RA on approval of the 2022-2026 Climate Change Adaptation Program in the Water Resources Sector
颁布于 2022-11-03 · 文本截至 2026-10-01
以研究形式发布的公开法律与官方指引，不构成法律、税务或金融建议。
研究内容本身以英文撰写。标题和标签已翻译，调查结果和引文未翻译。
关于这部法律
- 原标题
- ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄ 3 նոյեմբերի 2022 թվականի N 1692-Լ ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՄԱՐՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ 2022-2026 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
- 语言
- Armenian
- 类型
- 条例
- 国家
- 亚美尼亚
- 主题
- Environment, Water
- 关键词
- capacity building, climate change, environmental planning, governance, hazards, local government, meteorology, monitoring, public private partnership (PPP), policy/planning, basin/catchment/watershed, early warning system, flood, groundwater, irrigation, water resources management, water shortage/drought, water supply, waterworks, inland waters
在哪里阅读
该法律没有记录来源链接。
文本
所收录的法律原文，按条款排列。每个条款都有自己的链接。
1. Հաստատել Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության 2022-2026 թվականների ծրագիրը` համաձայն հավելվածի:
2. Հանձնարարել սույն որոշման հավելվածի 8-րդ գլխում նախատեսված միջոցառումների իրականացման համար պատասխանատու պետական մարմինների ղեկավարներին սույն որոշումն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեցամսյա պարբերականությամբ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի 2021 թվականի հուլիսի 6-ի N 719-Ա որոշմամբ ստեղծված` Միավորված ազգերի կազմակերպության «Կլիմայի փոփոխության մասին» շրջանակային կոնվենցիայի և Փարիզյան համաձայնագրի պահանջների ու դրույթների կատարման միջգերատեսչական համակարգման խորհրդի (այսուհետ՝ խորհուրդ) քարտուղարության միջոցով հաշվետվություն ներկայացնել խորհրդին` համապատասխան միջոցառումների իրականացման ընթացքի և արդյունքների մասին:
3. Սույն որոշումն ուժի մեջ է մտնում հրապարակմանը հաջորդող օրվանից: Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Ն. Փաշինյան Երևան 03.11.2022 ՀԱՎԱՍՏՎԱԾ Է ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ Հավելված ՀՀ կառավարության 2022 թվականի նոյեմբերի 3-ի N 1692-Լ որոշման ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՄԱՐՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ 2022- 2026 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐԻ ՑԱՆԿ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ԳԼՈՒԽ 1. ԸՆԹԱՑԻԿ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԼՈՒԽ 2. ՆՊԱՏԱԿՆԵՐ, ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԳԼՈՒԽ 3. ՋՐԱՅԻՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՄԱՐՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԼԱՆԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ ԳԼՈՒԽ 4. ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ ԳԼՈՒԽ 5. ՀԱՇՎԵՏՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ ԵՎ ՄՇՏԱԴԻՏԱՐԿՈՒՄ ԳԼՈՒԽ 6. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՀԱՅԹԱՅԹՈՒՄ ԳԼՈՒԽ 7. ՌԻՍԿԵՐ ԳԼՈՒԽ 8. ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ՑԱՆԿ (2022–2026 թթ ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐԻ ՑԱՆԿ ՆԳՆ Ներքին գործերի նախարարություն ԱՄՆ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՍՀՆ Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն ԲԸՏՄ Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմին ԵՄ Եվրոպական միություն ԷՄ էկոհամակարգային մոտեցում ԷՆ Էկոնոմիկայի նախարարություն Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի ԿԳՄՍՆ նախարարություն ԿԿՀ Կանաչ կլիմայի հիմնադրամ ԿՍՊ կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվություն ԿՓ կլիմայի փոփոխություն ԿՓՀ կլիմայի փոփոխության հարմարվողականություն ԿՓՇԿ Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիա Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական ԿՓՓՄԽ խումբ ԿՔՎ Կլիմայական քաղաքականության վարչություն ՀԾ Հարմարվողականության ծրագիր ՀԷԿ հիդրոէլեկտրակայան ՀԿ հասարակական կազմակերպություն ՀՀ Հայաստանի Հանրապետություն ՀՀԴ Հայաստանի Հանրապետության դրամ ՀՄԿ Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիտորինգի կենտրոն ՀՎԵ հիդրոօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթ ՄԱԶԾ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագիր ՄԱԿ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ՇՄՆ Շրջակա միջավայրի նախարարություն ՈՀԾ ոլորտային հարմարվողականության ծրագիր ՊՄԳ պետություն-մասնավոր գործընկերություն ՊՈԱԿ պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն ՋԹ ջրօգտագործման թույլտվություն ՋԿ Ջրային կոմիտե ՋԿՊ ջրավազանային կառավարման պլան ՋԿՏ ջրավազանային կառավարման տարածք ՋՕԸ ջրօգտագործողների ընկերություն ՍՊԸ սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն ՏԻՄ տեղական ինքնակառավարման մարմին Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների ՏԿԵՆ նախարարություն ՓԲԸ փակ բաժնետիրական ընկերություն ՔՀԿ քաղաքացիական հասարակության կառույց ՖՆ Ֆինանսների նախարարություն (ցանկը փոփ. 18.01.24 N 83-Լ)
1. ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
1. Հարմարվողականության ծրագրի (ՀԾ) գործընթացը նախաձեռնվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի (ԿՓՇԿ) շրջանակներում՝ հարմարվողականության միջնաժամկետ և երկարաժամկետ կարիքներին անդրադառնալու նպատակով։ Գործընթացի հիմքը դրվել է 2010թ.-ին՝ ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ Կողմերի 16-րդ համաժողովում։ Թիրախները հստակեցվել են 2015թ.-ի Փարիզյան համաձայնագրի շրջանակներում, որը Հայաստանի Հանրապետությունը (ՀՀ) վավերացրել է 2017թ.-ին։ ՀԾ գործընթացը նախատեսված է որպես պլանավորման պարբերական, երկրի սեփական գործընթաց, որը հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր երկրի բացահայտել, լուծել և վերանայել իր փոփոխվող հարմարվողականության կարիքները, խնդիրները, բացերը, առաջնահերթությունները և համապատասխան ռեսուրսների կարիքները զարգացման ծրագրերի համատեքստում:
2. ՀԾ-ն բաղկացած է մի շարք ոլորտային փաստաթղթերից: ՀԾ-ի 2021-2025 թվականների միջոցառումների ցանկը, որը հաստատվել է ՀՀ կառավարության 2021 թվականի մայիսի 13-ի N 749-Լ որոշմամբ, բաղկացած է իրագործման ենթակա միջոցառումների երկու փաթեթից, որոնցից մեկը ներառում է հարմարվողականության միջոցառումների շարք՝ նախատեսված վեց առաջնահերթ ոլորտների և երկու պիլոտային մարզերի համար: Առաջնային ոլորտներից մեկը ջրային ոլորտն է, որի համար, համաձայն ՀՀ կառավարության N 749-Լ որոշման, Հավելվածի 9-րդ գլխում նախատեսվել է Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ծրագրի մշակում:
3. Կանաչ կլիմայի հիմնադրամի (ԿԿՀ) ֆինանսավորմամբ և ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱԶԾ) օժանդակությամբ «Հարմարվողականության ազգային ծրագիր` Հայաստանում միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հարմարվողականության պլանավորման առաջխաղացման համար» ծրագրի շրջանակներում մշակվել է «Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ծրագիրը և 2022-2026 թվականների միջոցառումների ցանկը», որի նպատակն է գնահատել կլիմայի հետ կապված մարտահրավերները ջրային ոլորտի համար և հարմարեցնել ոլորտային գործողությունները կլիմայի փոփոխության ազդեցություններին դիմակայելու համար` երաշխավորելով բնապահպանական թողքերի համատեղելիությունը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների և տնտեսվարող սուբյեկտների համար հուսալի, մատչելի և կայուն հանրային ջրամատակարարման ծառայությունների հետ:
4. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ծրագիրը մշակվել է` նկատի ունենալով ՀԾ-ի քաղաքականության նպատակները, ՀԾ-ի ժամկետները, ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի և Փարիզյան համաձայնագրի հիման վրա ՀՀ ստանձնած միջազգային պարտավորությունները, ինչպես նաև ջրային օրենսգրքի և ջրային ոլորտին առնչվող ռազմավարությունները և պլանները: Ծրագիրը մշակելիս հաշվի են առնվել նաև 2019-2020 թվականների ՄԱԶԾ-ԿԿՀ ծրագրի շրջանակներում իրականացված գույքագրման արդյունքները, որոնք ներառում են կլիմայի փոփոխության պայմաններում ջրային ռեսուրսների կառավարման իրավական, ինստիտուցիոնալ, խոցելիության գնահատման և հարմարվողականության բացերի բացահայտումը և դրանց վերացման վերաբերյալ առաջարկությունները:
5. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ծրագրի ընդունումը և 2022-2026 թվականների առաջարկվող միջոցառումների իրականացումը մեծապես կնպաստեն ջրային ոլորտում գիտելիքների և հարմարվողականության կարողությունների զարգացմանը, պլանավորման քաղաքականության պատշաճ համակարգմանը և կիրարկմանը, ինչպես նաև կխթանեն կայուն և հուսալի ջրամատակարարման ծառայությունների ապահովումը և ջրային տնտեսության զարգացումը փոփոխվող կլիմայի պայմաններում: Ակնկալվում է, որ ժամանակի ընթացքում ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության (ԿՓՀ) ծրագրի մոտեցումներն ինտեգրվելու են զարգացման պլանավորման գործընթացի շրջանակներում՝ մարզային և ոլորտային մակարդակներում ապահովելով շարունակական և պարբերական ուշադրություն ջրային ռեսուրսներին սպառնացող ԿՓ ռիսկերի նկատմամբ։ ԳԼՈՒԽ I. ԸՆԹԱՑԻԿ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 1.1. Կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ծրագրի գործընթացը Հայաստանի Հանրապետությունում 6. 2021 թվականի ապրիլի 22-ի N 610-Լ որոշմամբ ՀՀ կառավարությունը հաստատեց Փարիզյան համաձայնագրի ներքո ՀՀ 2021-2030 թվականների «Ազգային մակարդակով սահմանված գործողությունները»։ Նշված փաստաթղթում էկոհամակարգերի բնականոն հարմարվողականության վրա հիմնված մոտեցումն առանցքային է համարվում Հայաստանի Հանրապետության հարմարվողականության ռազմավարության և գործողությունների (ներդրումների) համատեքստում և «Կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ազգային գործողությունների ծրագրի և 2021-2025 թվականների միջոցառումների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության 2021 թվականի մայիսի 13-ի N 749-Լ որոշման հիմքն է:
7. ՀԾ-ն հենվում է ՀՀ կառավարության 2021 թվականի ապրիլի 22-ի N 610-Լ որոշմամբ հաստատված գործողությունների վրա։ ՀԾ-ն պարբերական գործընթաց է, որը թույլ է տալիս կատարել ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի և Փարիզյան համաձայնագրի ներքո Հայաստանի Հանրապետության ստանձնած հանձնառությունները և ապահովել հարմարվողականության գործողությունների պլանավորումը և իրագործումը բոլոր մակարդակներում։ ՀԾ գործընթացը նաև միավորում է ԿՓՀ ուղղությամբ ոլորտային, տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մակարդակներում իրականացվող ռազմավարական ներդրումային ծրագրերը:
8. ՀԾ-ն նախատեսված է փոխլրացնելու առկա պլանավորման գործընթացները։ ՀԾ-ն չի սահմանում ոլորտային և մարզային մակարդակներով քաղաքականության և պլանավորման գործընթացների իրականացման եղանակներ, այլ հանդիսանում է լավագույն գործելակերպերի վերաբերյալ ուղեցույց և առաջնորդվում է չորս կարևոր արժեքներով. 1) առանձնահատկությունների կարևորում. յուրաքանչյուր ոլորտի և մարզի նկատմամբ պետք է կիրառել տարբերակված մոտեցում, 2) պարզություն. հարմարվողականության պլանավորման գործընթացը պետք է լինի բաց, թափանցիկ և բավականաչափ ճկուն, որպեսզի բավարարի տարատեսակ շահագրգիռ կողմերի կարիքները տարբեր փուլերում, 3) արդարացիություն. հարմարվողականության օգուտները պետք է ծառայեն ողջ երկրին, 4) մասշտաբայնություն. հարմարվողականության պլանավորման գործընթացը մասշտաբայնության առումով պետք է լինի երկրի, իսկ իրականացման առումով՝ տեղական մակարդակով։
9. Շրջանակային ՀԾ-ի ներքո պահանջվում է կլիմայի փոփոխության հանդեպ առավել խոցելի ոլորտների համար մշակել և ամեն հինգ տարին մեկ թարմացնել ոլորտային հարմարվողականության ծրագրերը (ՈՀԾ-եր)։ Այդ առաջնային ոլորտներն են՝ 1) ջրային ռեսուրսները, 2) գյուղատնտեսությունը, 3) էներգետիկան, 4) բնակավայրերը, 5) առողջապահությունը 6) զբոսաշրջությունը։
10. Հայաստանի Հանրապետությունում բոլոր քաղաքականությունների և ծրագրերի մշակման գործընթացներում ԿՓՀ-ի ինտեգրման հիմքում դրվում են ՀԾ-ի ութ հիմնարար սկզբունքները (Աղյուսակ 1): Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագիրն անդրադառնում է այս սկզբունքներին այնպես, որ դրանք լիովին ինտեգրվեն ջրի պետական ռազմավարությանը և քաղաքականության պլանավորմանը:
11. Երկրի մակարդակով սահմանված գործողությունները հարմարվողականության բացահայտված խոչընդոտները դասակարգում են երեք հիմնական տեսակների. 1) կառավարման և ինստիտուցիոնալ, 2) տեղեկատվական, գիտելիքային և տեխնոլոգիական, 3) ֆինանսական խոչընդոտներ։
12. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագիրը վեր է հանում որոշակի բացեր, որոնք խոչընդոտում են ջրային ոլորտի հարմարվողականությանը կլիմայի փոփոխությանը: Ի լրումն վերոնշյալ խոչընդոտների, հարկ է նշել նաև ջրային ոլորտի համար վճռական համարվող երեք այլ տեսակի խոչընդոտները՝ 1) իրավական, 2) կրթական և հետազոտական, 3) քաղաքականության։
13. Քաղաքականության և տեխնոլոգիական խոչընդոտները համարվում են հիմնական խոչընդոտներ: Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագիրը ներառում է այդ բացերը լրացնելու համար անհրաժեշտ միջոցառումները և սահմանում է առաջնահերթություններ առաջիկա հինգ տարիների համար՝ հիմք ընդունելով ծրագրի ռիսկերը և իրագործելիությունը:
14. ՀՀ կառավարության 2021-2026 թվականների ծրագրի «Շրջակա միջավայրի պահպանություն» գլխի առաջնահերթ ուղղությունների շարքում նշվում է կլիմայի փոփոխության հետևանքների նկատմամբ հարմարվողականության և մեղմման գործողությունների իրականացումը: Միաժամանակ, կարևորվում է ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և որակի բարձրացման նպատակով կառավարման գերարդյունավետ համակարգերի ներդրումը, ջրային ռեսուրսների պահպանման, այդ թվում` ջրահեռացման ու կեղտաջրերի մաքրման գործընթացի կանոնակարգումը, Արարատյան արտեզյան ավազանի և գետային էկոհամակարգերի պահպանությունն ու կառավարումը:
15. ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարությունը (2020թ.) անդրադառնում է կլիմայի փոփոխության և հարմարվողականության հիմնահարցերին՝ կարևորելով միջազգային համագործակցությունը շրջակա միջավայրի պահպանության և բնական ռեսուրսների օգտագործման ոլորտում՝ հատկապես կլիմայի փոփոխության բացասական հետևանքները մեղմելու և հարմարվողականության, դիմակայունության բարձրացման գործընթացների ապահովման ուղղություններով: Միջոցառումների առաջնահերթությունները սահմանելիս ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագիրը հաշվի է առնում ՀՀ կառավարության 2021-2026 թվականների ծրագրի և ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարության համապատասխան դրույթները։ 1.2. Կլիմայի փոփոխության մարտահրավերները
16. Կլիմայի փոփոխության մասին Հայաստանի Հանրապետության առաջին ազգային հաղորդագրության (1998թ.) մշակումից հետո իրականացվել են մի շարք ուսումնասիրություններ՝ կլիմայի փոփոխության միտումները վերլուծելու, կլիմայի փոփոխության կանխատեսումներ մշակելու և տարբեր ոլորտների վրա կլիմայի փոփոխության հնարավոր ազդեցությունները գնահատելու նպատակով: Հայաստանի Հանրապետությունում կլիմայի փոփոխության ազդեցության ուսումնասիրությունների առանցքային տարրերից է ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատումը և հարմարվողականության միջոցառումների մշակումը: Ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատման հիմնական աշխատանքներն սկսվել են 2008թ.-ից:
17. Այդ ուսումնասիրություններն ամփոփված են ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ-ի չորս ազգային հաղորդագրություններում, ինչպես նաև ներկայացված են դոնորների կողմից ֆինանսավորվող ծրագրերում, հետազոտական աշխատանքների փաստաթղթերում և ներառված են Ախուրյանի, Արարատյան, Հարավային, Հրազդանի և Սևանի ջրավազանային կառավարման տարածքների (ՋԿՏ-ներ) համար մշակված ջրավազանային կառավարման պլաններում (ՋԿՊ-եր)։
18. Հայաստանի Հանրապետությունում օդի ջերմաստիճանի պատմական դիտարկումներն արձանագրել են ջերմաստիճանի զգալի աճ վերջին տասնամյակների ընթացքում։ Օդերևութաբանական դիտարկումներ կատարվել են սկսած 1929թ.-ից, և 1929-1996թթ. ընթացքում միջին տարեկան ջերմաստիճանն աճել է 0.4°C-ով, 1929-2007թթ.` 0.85°C-ով, 1929- 2012թթ.՝ 1.03°C-ով, իսկ 1929-2016թթ. աճը կազմել է 1.23°C։
19. Օդի ջերմաստիճանն առանձնապես ավելացել է ամառային սեզոնին. 1966-2016թթ. ժամանակահատվածում ամառային միջին ջերմաստիճանը բարձրացել է շուրջ 1.3°C-ով, ընդ որում` էքստրեմալ տաք ամառները Հայաստանի Հանրապետությունում դիտվել են վերջին 20 տարիների ընթացքում, ինչը նշանակում է, որ կլիման ունի ավելի մայրցամաքային դառնալու միտումներ` ջերմաստիճանի զգալի սեզոնային տատանումներով:
20. Ինչ վերաբերում է տեղումներին, դիտարկումները ցույց են տալիս, որ 1935-1996թթ. ընթացքում դիտվել է տարեկան տեղումների միջին քանակի նվազում 6%-ով, իսկ 1935-2016թթ. ընթացքում` մոտ 9%-ով։ Տեղումների փոփոխության տարածական բաշխվածությունը բավականին անկանոն է: 1935-2016թթ. ընթացքում երկրի հյուսիսային, հարավային և կենտրոնական շրջաններում կլիման դարձել է ավելի չորային, իսկ Շիրակի դաշտում, Սևանա լճի ավազանում, Ապարան-Հրազդան շրջաններում տեղումների քանակն ավելացել է:
21. Բնական աղետների հաճախականությունը և ինտենսիվությունը զգալիորեն աճել է։ 19752016թթ. ընթացքում դիտված վտանգավոր երևույթների գումարային դեպքերի քանակը 19611990թթ. միջինի (168 դեպք) նկատմամբ աճել է շուրջ 40 դեպքով։ Կարկուտի առավելագույն դեպքերի թիվը դիտվել է Շիրակի դաշտում, հորդառատ տեղումների առավելագույն դեպքերի թիվը` Տաշիրի և Իջևանի շրջաններում, ցրտահարությունը` Արարատյան դաշտում և նախալեռնային շրջաններում:
22. Ըստ երաշտի ինդեքսների, ուժեղ և շատ ուժեղ երաշտների օրերի թիվը 2000-2017թթ. ընթացքում 1961-1990թթ. միջինի (87) նկատմամբ աճել է 33 օրով: Վերջին տարիներին երաշտային գոտու վերին սահմանն ընդլայնվել է՝ ընդգրկելով լեռնային շրջանները, ինչպես նաև դիտվել է երաշտի սկսման առավել վաղ ժամկետներ1։
23. ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ-ի ներքո իրականացվող կլիմայի փոփոխության ուսումնասիրություններում օգտագործվում են Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական խմբի (ԿՓՓՄԽ) կողմից մշակված սցենարները: ԿՓՓՄԽ-ը ՄԱԿ-ի միջկառավարական մարմին է, որը տրամադրում է անաչառ, գիտական տեղեկություններ, որոնք անհրաժեշտ են մարդածին կլիմայի փոփոխության գիտական հիմքերի, ԿՓ ռիսկերի, սոցիալ-տնտեսական ազդեցությունների և արձագանքման հնարավոր տարբերակների ընկալման համար` իր աշխատանքային խմբերի կողմից պարբերաբար իրականացվող գնահատումների և զեկույցների միջոցով։
24. Բարձր լուծաչափի տարածաշրջանային կլիմայական METRAS մոդելի միջոցով կլիմայի փոփոխության գնահատման արդյունքների համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի համար կանխատեսվում է տարեկան միջին ջերմաստիճանի աճ 1.6°C-ով մինչև 2040թ., 3.3°C-ով՝ մինչև 2070թ. և 4.7°C-ով՝ մինչև 2100թ.՝ 1961-1990թթ. միջինի (5.5°C) նկատմամբ։
25. Մթնոլորտային տեղումների դեպքում ակնկալվում է տարեկան տեղումների միջին քանակի նվազում 2.7%-ով մինչև 2040թ., 5.4%-ով՝ մինչև 2070թ. և 8.3%-ով՝ մինչև 2100թ.՝ 1961-1990թթ. միջինի (592 մմ) նկատմամբ։
26. Թեպետ ողջ աշխարհում, և մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետությունում նկատվում է օդի ջերմաստիճանի փոփոխությունների հստակ միտում, հարկ է նշել, որ գլոբալ առումով տեղումների փոփոխության գնահատականներում առկա են զգալի անորոշություններ՝ պայմանավորված մթնոլորտային տեղումների մեծ փոփոխականությամբ և դրանց վրա ազդող բազմաթիվ գործոններով: Տեղումների փոփոխության գնահատման անորոշությունների խնդիրը վեր է հանվել նաև ԿՓՓՄԽ 5-րդ զեկույցում։
27. Հայաստանի Հանրապետության ոչ բոլոր ջրավազաններն ունեն բավարար քանակությամբ օդերևութաբանական կայաններ՝ գետային ավազանում տեղումների միջին արժեքը որոշելու համար, ինչպիսիք են Ազատ, Վեդի, Տավուշ, Հախում, Խնձորուտ գետերի ավազանները:
28. Հայաստանի Հանրապետության օդերևութաբանական կայանների մեծ մասը տեղակայված է հիմնականում գետավազանների միջին բարձրություններում: Հանրապետության գետավազանների ջրհավաք ավազանները հասնում են 3000-3500մ բարձրության։ 2500 մետրից ավելի բարձրության վրա կա միայն մեկ օդերևութաբանական կայան՝ Արագածի բարձրլեռնային կայանը: Դա նշանակում է, որ 2500 մետրից բարձր տեղանքներում տեղումների մասին ամբողջական տվյալներ առկա չեն, ինչն ազդում է գետավազանում տեղումների գնահատման ճշգրիտ արժեքներ ստանալու վրա: Գետերի ակունքներում ևս օդերևութաբանական կայանները սակավաթիվ են: 1.3. Ջրային ոլորտի խոցելիությունը կլիմայի փոփոխության ներքո
29. Կլիմայի փոփոխության նկատմամբ ջրային ոլորտի խոցելիությունը գնահատվել է Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված տարբեր ուսումնասիրությունների շրջանակներում: Ուսումնասիրությունների արդյունքները վերլուծված և ներկայացված են «Կլիմայի փոփոխության պայմաններում ջրային ռեսուրսների կառավարման ոլորտում իրավական, ինստիտուցիոնալ, խոցելիության գնահատման և հարմարվողականության պլանավորման բացերի ու խոչընդոտների բացահայտում և վերլուծում» (2020թ.) հաշվետվության մեջ, որը մշակվել է «Հարմարվողականության ազգային ծրագիր՝ Հայաստանում միջնաժամկետ և երկարաժամկետ պլանավորման առաջխաղացման համար» ՄԱԶԾ-ԿԿՀ ծրագրի շրջանակներում։
30. Նույն ծրագրի շրջանակներում մշակված «Կլիմայի փոփոխության ներքո ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատման համար օգտագործվող տվյալների շտեմարանների և սցենարների ներդաշնակեցում, խոցելիության քարտեզի պատրաստում և ջրի խոցելիության գնահատման համար հեռահար զոնդավորման տվյալների կիրառման վերաբերյալ առաջարկությունների ներկայացում» հաշվետվության մեջ համեմատվել, վերլուծվել և ամփոփվել են այն ուսումնասիրությունների արդյունքները, որոնք օգտագործել են METRAS մոդելը և Հայաստանի Հանրապետության համար կազմվել է գետավազանների մակարդակով խոցելիության ընդհանուր քարտեզ։ Արդյունքները ներկայացված են Գծապատկեր 1-ում։
31. Գծապատկեր 1-ը ցույց է տալիս գետավազանների մակարդակով ջրապահովվածության սպասվող միջնաժամկետ և երկարաժամկետ փոփոխությունների ընդհանուր պատկերը: Այնուամենայնիվ, ջրային ռեսուրսների կառավարման և հնարավոր վերաբաշխման նպատակով պահանջվում են տեղական մասշտաբով ավելի ճշգրիտ կարճաժամկետ կանխատեսումներ՝ բնակչության և տնտեսական փոփոխությունների միտումների հետ մեկտեղ։ Մինչ այժմ Հայաստանի Հանրապետությունում նման տվյալներ ջրային ավազանների մակարդակով առկա չեն։ Ըստ ՄԱԶԾ-ի բնակչության թվաքանակի կանխատեսումների՝ երկրի բնակչության թվաքանակն ունի շարունակական նվազման միտում, ինչը կարող է հանգեցնել ջրապահանջարկի նվազման։ Այն էական ազդեցություն կունենա նաև ջրամատակարարող ընկերությունների ծախսերի վերականգնման, ինչպես նաև հողերի օգտագործման, հանրային ջրամատակարարման և ջրահեռացման ծառայությունների պլանավորման վրա։ Շեղումը 1961-1990թթ․ միջինի նկատմամբ, % Գծապատկեր 1.Ջրային ռեսուրսների խոցելիությունը կլիմայի փոփոխության ներքո Աղբյուր՝ Ա. Առաքելյան, 2020թ.2
32. Ջերմաստիճանի բարձրացումը, ընդհակառակը, անխուսափելիորեն կբարձրացնի ջրի պահանջարկը տնտեսական գործունեության որոշ տեսակների համար, հատկապես ոռոգման ոլորտում, ինչը նշանակում է, որ ավելի շատ ջուր կպահանջվի առկա կարիքները բավարարելու համար: Մի քանի մարզերում արդեն նկատվում է ոռոգման ավելի երկար ժամանակահատված։ Ձկնաբուծությունը, արդյունաբերությունը և էներգետիկ ոլորտը նույնպես պետք է պատրաստ լինեն հարմարվելու կլիմայի փոփոխությանը և կանխատեսելու իրենց արտադրական գործընթացներում օգտագործվող մակերևութային ջրերի ջերմաստիճանի բարձրացումը։
33. Կլիմայի փոփոխությունը կարող է նաև զգալիորեն փոխել գետային հոսքի սեզոնային տատանումները: Լեռնային շրջաններում բարձր ջերմաստիճանով պայմանավորված ձնածածկույթի սահմանն ըստ բարձրության կտեղափոխվի վեր, ինչը բացասական ազդեցություն կունենա լեռնային սնուցում ունեցող գետերի հոսքի ձևավորման վրա։ Ձյան պաշարի նվազումը, իր հերթին, կհանգեցնի գարնանային և ամառային ժամանակահատվածում գետային հոսքի նվազման:
34. ԿՓ-ով պայմանավորված` գետային հոսքի դիտված և կանխատեսվող փոփոխությունները ազդեցություն են ունենում նաև ջրի ամբարման հնարավորությունների վրա: Ըստ «Տավուշի և Գեղարքունիքի մարզերում անավարտ, նախագծված և նախատեսվող ջրամբարների հիդրոլոգիական պայմանների վերլուծություն» (2020թ.) հաշվետվության` ուսումնասիրված 15 ջրամբարներից 3-ի համար ջրակուտակման հնարավորություններն էապես կրճատվել են ԿՓ ներքո գետային հոսքի խոցելիության պատճառով:
35. Կլիմայի փոփոխությունը միտում ունի մեծացնելու հիդրոօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթների (ՀՎԵ-ներ) հաճախականությունը և ինտենսիվությունը. հորդառատ անձրևների պատճառով հեղեղումները, սելավները և սողանքները կարող են ավելի հաճախակի դառնալ։ Արդեն դիտվում է ՀՎԵ-ների թվի աճ: Մյուս կողմից, երաշտների ռիսկը նույնպես աճելու միտում ունի՝ կապված շոգ ժամանակահատվածում հոսքերի մակարդակի նվազման, մշակաբույսերի ջրապահանջարկի ավելացման, հողի խոնավության նվազման և ջերմաստիճանի բարձրացման հետ:
36. Համաձայն «Արբանյակային հեռազննման տվյալների հիման վրա էվապոտրանսպիրացիայի գնահատում և կանխատեսում» հաշվետվության (2020թ.)` ԿՓ-ով պայմանավորված օդի ջերմաստիճանի բարձրացման ամենաէական հետևանքներից է նաև էվապոտրանսպիրացիայի գործընթացի արագացումը: Այն փոփոխում է մշակաբույսերի ջրապահանջը, ինչպես նաև ոռոգման ռեժիմները, և ըստ այդմ՝ էլ ավելի սրում ԿՓ ներքո ջրային ռեսուրսների խոցելիության հիմնախնդիրը:
37. Ստորերկրյա ջրերի վերականգնման մակարդակը ևս կարող է ազդեցություն կրել՝ պայմանավորված որոշ շրջաններում խմելու ջրի համար առկա ստորերկրյա ջրերի քանակական նվազմամբ։
38. ԿՓ ազդեցությունն էական է նաև Սևանա լճի ավազանի վրա: Ըստ «Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի ներքո Հայաստանի Հանրապետության չորրորդ ազգային հաղորդագրության»` կանխատեսվում է, որ Սևանա լիճ տարեկան գետային ներհոսքը մինչև 2100թ. կկրճատվի 17.5-33.8%-ով` կախված սցենարից: Գետային հոսքի ծավալի նվազումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի նաև ջրի որակի վատթարացման: Ջրային ռեսուրսների վրա մարդածին ճնշումների ավելացումը կարող է սրել իրավիճակը: Արդեն կարելի է նկատել կլիմայի փոփոխության բացասական հետևանքները Սևանա լճի վրա, որոնք ուղեկցվում են նաև այլ մարդածին ճնշումներով։
39. ԿՓ ազդեցությամբ պայմանավորված ջրային ռեսուրսների կրճատման հետևանքով միևնույն քանակի ջրառը կարող է հանգեցնել բնապահպանական թողքի և ջրային էկոհամակարգերի հավասարակշռության խախտման, ինչպես նաև կենսաբազմազանության վիճակի վատթարացման: Այսպիսով, ջրօգտագործման թույլտվությունների տրամադրման գործընթացում պետք է հաշվի առնվեն նաև ԿՓ կարճաժամկետ և երկարաժամկետ կանխատեսումները և ջրային ռեսուրսի խոցելիությունը ԿՓ նկատմամբ՝ ըստ ՀՀ ջրային օրենսգրքի 31-րդ Հոդվածի։
40. Հիմք ընդունելով վերոնշյալը՝ ջրային ոլորտի հարմարվողականության ծրագրով նախատեսված միջոցառումները, ինչպես նաև ջրավազանների կառավարման պլանները պետք է հիմնված լինեն ջրային ռեսուրսների խոցելիության հուսալի գնահատումների վրա, որպեսզի լինեն իրատեսական և նպատակաուղղված կլիմայի փոփոխությամբ պայմանավորված կարճաժամկետ ու միջնաժամկետ մարտահրավերների հաղթահարմանը։ Ջրից կախում ունեցող այլ ոլորտների, այդ թվում՝ գյուղատնտեսության, էներգետիկայի, առողջապահության և զբոսաշրջության հարմարվողականության պլաններն ու ծրագրերը նույնպես պետք է հաշվի առնեն ջրային ռեսուրսների խոցելիությունը:
41. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայական ռիսկերի մեղմման և հարմարվողականության պլանավորման գործում կարևոր նշանակություն ունի ինչպես որոշում կայացնողների, այնպես էլ շահագրգիռ այլ կողմերի իրազեկվածության մակարդակի բարձրացումը, ուսուցումը, ոլորտային հետազոտությունների և որակյալ տվյալների մատչելիության ապահովումը: ԳԼՈՒԽ 2. ՆՊԱՏԱԿՆԵՐ, ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
42. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագրի համընդհանուր նպատակն է ստեղծել անհրաժեշտ իրավական, տնտեսական, տեխնիկական և ինստիտուցիոնալ նախադրյալներ՝ նպաստելու Հայաստանի Հանրապետությունում ջրային ռեսուրսների վրա կլիմայական ռիսկերի նվազեցմանը և կառավարմանը՝ հաշվի առնելով կլիմայի փոփոխության կանխատեսվող ռիսկերը, ազդեցությունները, նվազեցնելով սոցիալ-տնտեսական բացասական հետևանքները, կորուստները և վնասները, ինչպես նաև օգտվել ի հայտ եկող հնարավորություններից։
43. Վերոգրյալ համընդհանուր նպատակի իրագործման համար Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագիրն ամրագրում է հետևյալ գլխավոր ռազմավարական նպատակները՝ 1) հարստացնել շահագրգիռ կողմերի գիտելիքները կլիմայի փոփոխության և հարմարվողականության վերաբերյալ, որպեսզի նրանք ավելի լավ հասկանան ջրային ոլորտի մարտահրավերներն ու ռիսկերը երկրի և տեղական մակարդակներում և ավելի լավ կառավարեն ճգնաժամային իրավիճակները, 2) ինտեգրել ջրային ոլորտի հարմարվողականության քաղաքականությունը մարզային հարմարվողականության պլաններում՝ պարբերաբար իրականացվող միջնաժամկետ ծրագրերի պլանավորման շրջանակներում՝ ներգրավելով շահագրգիռ կողմերին հարմարվողականության ծրագրերի մշտադիտարկման և գնահատման գործընթացներում, 3) պահպանել և զարգացնել ջրային տնտեսությունը և որակյալ ծառայությունները՝ բարելավված շահագործման և տեսչական ստուգումների միջոցով. մշակել գործողություններ՝ պլանավորելու ներդրումներ, վաղ ազդարարման ծրագրեր, ջրի արդյունավետ օգտագործման համակարգեր և բարելավելու ջրային ենթակառուցվածքները։
44. Նշված նպատակներին հասնելու համար մասնակցային գործընթացի արդյունքում ընտրված հարմարվողականության միջոցառումները գույքագրվել և դասակարգվել են ըստ առաջնահերթության՝ ջրային ոլորտի պետական քաղաքականության մեջ ներառելու նպատակով: Այս միջոցառումները արտացոլվել են ջրային ռեսուրսների ԿՓՀ գործողությունների ծրագրում: Դրանք անդրադառում են կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու առումով ջրային ռեսուրսների ոլորտում բացահայտված հիմնական բացերին։
45. Գույքագրման և կլիմայի փոփոխության ազդեցությունների ծախսերի գնահատման վրա հիմնված ջրային ոլորտի խոցելիության խորքային վերլուծությունն անհրաժեշտ քայլ է՝ հարմարվողականության միջոցառումները և դրանց իրականացման ծախսերը բացահայտելու, գնահատելու և այդ միջոցառումները որպես առաջնահերթություն սահմանելու ուղղությամբ` կիրառելով մասնակցային մոտեցում, ներառյալ շահագրգիռ կողմերի աշխատաժողովներ և կարծիքների փոխանակումներ: Աղյուսակ 1. ՀԾ-ի առաջնորդող սկզբունքների ինտեգրումը ԿՓՀ ծրագրի ռազմավարական նպատակների հետ՝ ջրային ռեսուրսների ոլորում ՀԾ-ի սկզբունքները Գիտելիքների և Պլանավորման Կայուն և հուսալի հարմարվողա- քաղաքականության ջրամատակարարման կանության համակարգում և ծառայություններ կարողությունների կիրարկում և ջրային տնտեսություն զարգացում 1 Կլիմայի նկատմամբ Որոշակի Խոցելի բնակավայրերի Խմելու ջրի աղբյուրների խոցելիությունը և գործողություններ (խմելու ջրի որակի ջրառի և սոցիալական հասցեագրված են նորմերին ջրամատակարարաման հավասարությունը կանանց և խոցելի չհամապատասխանող կազմակերպումը ու փոխկապակցված բնակավայրերի կամ ընդհանրապես կատարվող են բնակչությանը՝ ԿՓ խմելու ներդրումները ելնում են խնդիրների վերաբերյալ ջրամատակարարում ջրաղբյուրի վրա ԿՓ նրանց չունեցող բնակավայրեր) ազդեցության իրազեկվածությունը համար պատշաճ որակի կանխատեսումներից և բարձրացնելու և նրանց մաքուր ջրի ջրի ապահով աջակցելու համար շարունակական հասանելիությունից հասանելիությունն ապահովված է 2 Հարմարվողա- Գենդերային կանության նկատառումները հաշվի գենդերային են առնված ջրային մոտեցումների ոլորտի կառավարման խթանում գործընթացներում 3 Բազմաբնույթ Հայտնի են ԿՓ բոլոր Ջրային ոլորտի Ջրամատակարարման վտանգներին տեսակի ծայրահեղ հարմարվողականության ոլորտում կատարվող արձագանքելու դրսևորումների պլանավորումը ներդրումները ելնում են մոտեցում ազդեցությունները շարունակաբար ծախսերի և օգուտների ջրամատակարարման համակարգվում է վերլուծությունից, ԿՓ ծառայությունների վրա, խոցելի հատվածների նկատմամբ ջրային և բնակչությունն միջև, և խնդրո առարկա ռեսուրսների իրազեկված է յուրաքանչյուր խոցելիության տարածաշրջանի գնահատումից ու ջրի համար մշակված են ապահով արտակարգ հասանելիությունից։ իրավիճակների պլաններ Համաձայն Ջրային 4 Ռիսկերի Ջրամատակարարման / Ոլորտների միջև ջրի օրենսգրքի 33.1 նվազեցման և ջրի պահանջարկի վերաբաշխման Հոդվածի՝ զարգացման ստույգ սցենարներն մեխանիզմները ջրօգտագործման հավասարակշռում առկա են ջրավազանի սահմանված են, Ջրային թույլտվությունները մասշտաբով օրենսգրքով ենթակա են ջրօգտագործման վերանայման՝ կլիմայի թույլտվությունների փոփոխությամբ կամ տրամադրման անտրոպոգեն գործընթացում հայտի ազդեցությամբ գնահատման պայմանավորված՝ չափանիշներում ջրային պաշարի ներառված են ջրային նվազման ռեսուրսների՝ ԿՓ դեպքում։ նկատմամբ խոցելիության նկատառումները 5 Հարմարվողա- Հասարակության բոլոր Ջրային ոլորտի Նոր կանության հատվածները և կառավարումն ենթակառուցվածքների էկոհամակարգային գիտակարգերը ապակենտրոնացված է, նախագծման ժամանակ մոտեցում (ԷՄ) (գիտության ճյուղերը) և էկոհամակարգի ԿՓ նկատմամբ ջրային իրենց ավանդն են պահպանության ռեսուրսների բերում ջրային ոլորտի նպատակները խոցելիության հարմարվողականության սահմանված են գնահատումն կարողությունների երկարաժամկետ անհրաժեշտ պայման է, բարձրացմանը՝ կտրվածքով և կանխորոշված են ԿՓ մասնակցային ռիսկերի հակակշռման մոտեցումների և կառուցակարգերը խորհրդատվության հատուկ գործընթացների միջոցով 6 Ներգրավվածություն ՔՀԿ-ները ներգրավված Ջրային ոլորտի Ջրային ոլորտի (մասնակցություն) և են ԿՓ տեղական հարմարվողականության հարմարվողականության ներառականություն ազդեցությունների քաղաքականության քաղաքականությունը դիտորդման և սահմանումը, հիմնված է թափանցիկ հարմարվողականության մշտադիտարկումը և կառավարման և ջրային միջոցառումների իրականացումը ռեսուրսների վրա ԿՓ իրականացման գործում հիմնված են փաստացի և կառույցների և կանխատեսվող շահագրգիռ կողմերի ազդեցությունների միջև գնահատման տվյալների պարտականությունների բաց հասանելիության հստակ բաշխման վրա՝ ապահովման կառավարման տարբեր մեխանիզմների վրա մակարդակներում 7 Թափանցիկություն Ջրային ոլորտում Բաց տվյալները առկա և և գիտելիքների հարմարվողականության հասանելի են, փոխանցում լավագույն քաղաքացիների գործելակերպերը, մասնակցությունը նախագծերի և կլիմայի հետ կապված հետազոտությունների տվյալների արդյունքները հավաքագրմանը և փոխանակվում և վերլուծության փոխանցվում են երկրով գործընթացում 8 ԿՓ-ների հետ մեկ ապահովված Ֆինանսականէմեխանիզմները պատշաճ կերպով կապված հաշվի են առնվում հիդրոտեխնիկական ֆինանսական աշխատանքներում կատարվող մասնավոր որոշումների ներդրումների համար: Ջրային ոլորտի կայացում և կառավարման տնտեսական գործիքները, կառավարում հանրային ծառայությունների շահագործման և պահպանման ծախսածածկման սկզբունքներն ամբողջովին կիրառվում են։
46. Հարմարվողականության էկոհամակարգային միջոցառումները կարող են նվազեցնել հեղեղումների ու երաշտի վտանգները և պատճառած վնասները, բարելավել ջրի և հողի որակը, ինչպես նաև բարձրացնել կենսապահովման հնարավորությունները: Հարմարվողականության էկոհամակարգային միջոցառումները, ի թիվս այլ միջոցառումների, ներառում են գերխոնավ տարածքների վերականգնումը, ջրամբարների օգտագործումը, ջրհավաք ավազանների պաշտպանությունը՝ ջրի որակի բարելավման նպատակով: Բացի դրանից, այդ միջոցառումները կարող են նվազեցնել ֆինանսավորման չափը, որն անհրաժեշտ է հատկապես ամենախոցելի բնակչությանը դիմակայուն և տևական ծառայություններ մատուցելու համար: Նման ներդրումները կարող են պակաս կապիտալ ներդրումներ պահանջել, իսկ պահպանման ծախսերը կարող են լինել ավելի ցածր։ Հետևաբար, ԷՄ միջոցառումները դիտարկվում են որպես կլիմայի փոփոխության հետևանքների նկատմամբ ջրային ռեսուրսների հարմարվողականության ծրագրի առաջնահերթ երկարաժամկետ տարբերակներ:
47. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ծրագիրն ուղղված է կլիմայի փոփոխության անբարենպաստ հետևանքների ու ռիսկերի նկատմամբ պետության կարճաժամկետ (2022-2026թթ.) արձագանքին՝ հանձն առնելով իրականացնել լրացուցիչ միջոցառումներ՝ ջրօգտագործողներին և բաժանորդներին առավել դիմակայուն ծառայություններ մատուցելու նպատակով: ԳԼՈՒԽ 3. ՋՐԱՅԻՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՄԱՐՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԼԱՆԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ
48. Հայաստանի Հանրապետությունում ջրային ոլորտի պետական կառավարման մարմինների և այլ կազմակերպությունների ընդհանուր պատկերը՝ ըստ կառավարման մակարդակների ներկայացված է Գծապատկեր 2-ում: Կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության տեսանկյունից տեղական մակարդակով դիտարկումներն անկյունաքարային են, քանի որ գործողությունները տեղի են ունենում տեղում, իսկ տեղական ինքնակառավարման մարմինների և բնակավայրերի կողմից հարմարվողականության միջոցառումներին մասնակցությունն էկոհամակարգային մոտեցմամբ կայուն արդյունքների նախապայման է։
49. Հայաստանի Հանրապետությունում ջրային ոլորտի կառավարման ինստիտուցիոնալ շրջանակը երկրի մակարդակով բավականին զարգացած է, և առկա են ջրային ոլորտին առնչվող բազմաթիվ գերատեսչություններ: Այնուամենայնիվ, որքան մասշտաբը տեղային է, այնքան ավելի փոքր թվով շահագրգիռ կողմեր ունեն ջրի կառավարման պարտականություններ և ավելի փոքր կարողություններ ջրային ոլորտի քաղաքականություն իրականացնելու համար: Մասնավորապես, ՏԻՄ-երը, բնակավայրերը և ջրավազանների կառավարման համար պատասխանատու կազմակերպությունները հզորացման կարիք ունեն:
50. Հայաստանի Հանրապետությունում միայն երեք նախարարություն ունի մարզային կառավարման մարմիններ՝ ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարարությունը (ՇՄՆ), ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունը (ՏԿԵՆ) և ՀՀ ներքին գործերի նախարարություն (ՆԳՆ): Ջրօգտագործողների ընկերությունները (ՋՕԸ), թեև ըստ «Ջրօգտագործողների ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի ինքնուրույն կազմակերպություններ են, փաստացիորեն գտնվում են ՏԿԵՆ-ի համակարգման ներքո, իսկ գյուղատնտեսության ոլորտը՝ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության ենթակայության ներքո: Այս իրավիճակը ստեղծում է ջրի պետական քաղաքականության իրականացման դժվարություններ: (50-րդ կետը փոփ. 18.01.24 N 83-Լ)
51. Խմելու ջրամատակարարման ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների միավորման միջոցով մեկ ջրամատակարարման ընկերության ստեղծմամբ ընդունվում է այն միտքը, որ միջազգային չափանիշներով սպասարկվող ընդհանուր բնակչությունը փոքրաթիվ է, այնուամենայնիվ, դրանով իսկ տարբեր մասնավոր ջրամատակարար կազմակերպությունների միջև մրցակցության հնարավորությունը կորում է, մինչդեռ դա կարող էր խթան լինել ավելի լավ կատարողականի և առավել ճշգրտված շահագործման և սպասարկման սակագների համար3։ Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ կարիք կա վերանայել առկա գերատեսչությունների կառուցվածքը, ինչպես նաև բարելավել միջգերատեսչական համագործակցությունը:
52. Հայաստանի Հանրապետությունում դեռևս առկա են Վարձակալի՝ «Վեոլիա Ջուր» ՓԲԸ-ի սպասարկման տարածքում չընդգրկված մեծ թվով բնակավայրեր, որտեղ ջրամատակարարման ծառայություններ մատուցում են ՏԻՄ-երը։ Այս պարագայում ՏԻՄ-երի ֆինանսական ռեսուրսների սակավությունը և ոչ բավարար կարողությունները ստեղծում են ջրի և սանիտարական ծառայությունների անբավարար վիճակ՝ կլիմայի փոփոխության համատեքստում ներկայացնելով ավելի մեծ ռիսկ։ Գծապատկեր 2. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում շահագրգիռ կողմերի շրջանակը
53. Ջրի կառավարման ոլորտում միջգերատեսչական համակարգումը և ոլորտային քաղաքականությունների միջև փոխհարաբերությունները հստակ սահմանված չեն, և շահագրգիռ կողմերի հետ քննարկումները վկայում են ջրի կառավարման երկարաժամկետ պլանավորման, ինչպես նաև ճգնաժամային կառավարման համակարգման և միջգերատեսչական մեխանիզմների ամրապնդման անհրաժեշտության մասին: Առկա են նաև բացեր, որոնք հարկ է ընդգծել. օրինակ, ՀՀ ՆԳՆ կազմում իրավասու կառուցվածքային ստորաբաժանման բացակայությունը, որը պատասխանատու կլիներ հեղեղումների ռիսկերի կանխարգելման և կառավարման համար: (53-րդ կետը փոփ. 18.01.24 N 83-Լ)
54. Շահագրգիռ կողմերի հետ անցկացված հարցումների արդյունքները ցույց են տալիս, որ ջրային ոլորտի կառույցները և կառավարումն ընկալվում են որպես կլիմայի փոփոխության ազդեցությունների նկատմամբ ջրային ռեսուրսների հարմարվողականության ամենակարևոր գործոնը: Մարդկային ռեսուրսները, կրթությունը և միջազգային գործընկերությունները հզոր կարողություններ են ջրային ոլորտի մարտահրավերներին դիմակայելու համար: Կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու տեսանկյունից մտահոգիչ են տեխնիկական կարողությունների բացակայությունը, ինչպես նաև ջրօգտագործման արդյունավետության ցածր մակարդակը` քաղաքականության ցածր կիրարկման և անբավարար կանոնակարգման պատճառով:
55. Կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելը երկրի մակարդակով պլանավորման խնդիր է, մինչդեռ այն իրականացվում է տեղական մակարդակում։ Ուստի ինստիտուցիոնալ տեսանկյունից ջրի հետ կապված որոշումներ կայացնելիս անհրաժեշտ է առաջնահերթությունը տալ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին և բնակավայրերին, ինչպես նաև մասնավոր հատվածին և քաղաքացիական հասարակության կառույցններին, որոնք առանձնահատուկ կարևորություն ունեն ջրային ռեսուրսների և էկոհամակարգերի մոնիթորինգի և պահպանման առումով:
56. Հետազոտական բաղադրիչը նույնպես կարևոր նշանակություն ունի հարմարվողականության միջոցառումների պլանավորման և իրականացման գործում: Կեղտաջրերի մաքրման՝ բնության վրա հիմնված լուծումների ներդրումը, անօդաչու սարքերի միջոցով ձեռքբերված բազմասպեկտոր պատկերների օգտագործմամբ ճշգրիտ գյուղատնտեսությունը, թունաքիմիկատների փոխարինումն օրգանական պարարտանյութերով, կաթիլային ոռոգման համակարգերը, հեղեղումների վաղ նախազգուշացման համակարգերը, շրջանաձև ոռոգման գաղափարների կիրառումը և առաջադեմ տեխնոլոգիաները բարձրացնում են հարմարվողականության միջոցառումների արդյունավետությունը ջրային ոլորտում:
57. Կրթությունն առանցքային գործոն է երկրում հետազոտական կարողությունների զարգացման համար: Ներկայումս բնապահպանական գիտությունները դասավանդվում են Հայաստանի Հանրապետության մի շարք բուհերում, սակայն շատ կարևոր է այդ բուհերի ուսումնական ծրագրերում ներառել կլիմայի փոփոխությանն առնչվող դասընթացներ։
58. Հայաստանի Հանրապետությունում գիտությունների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտներն ու գիտական կենտրոններն են առաջնորդում բնապահպանական խնդիրների վերաբերյալ հիմնարար գիտական հետազոտությունները։ Հայաստանի Հանրապետությունում ջրային ոլորտի հարմարվողականության պլանավորմանը հետազոտական աջակցություն ցուցաբերելու համար հետևյալ ինստիտուտներն ու կենտրոններն ունեն ներուժ. 1) Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտ, 2) Ա.Բ.Նալբանդյանի անվան քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտ, 3) Գ.Ս.Դավթյանի անվան հիդրոպոնիկայի պրոբլեմների ինստիտուտ, 4) Էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն, 5) Կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոն։ ԳԼՈՒԽ 4. ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ
59. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ ծրագիրն ընդգրկում է 2022- 2026թթ.ժամանակահատվածը և կենտրոնանում է ԿՓ հարմարվողականության հատուկ միջոցառումների վրա` հաշվի առնելով ՀԾ-ի 8 սկզբունքները:
60. ՀՀ կառավարության 2021 թվականի հուլիսի 6-ի N719-Ա որոշմամբ ստեղծվել է միջգերատեսչական համակարգող խորհուրդ, որի նպատակներից է ԿՓ մեղմման և հարմարվողականության ոլորտում սահմանված գործողությունների իրականացման համակարգումը: Խորհրդի աշխատանքի արդյունավետությունն ապահովելու, որոշակի ոլորտային և միջոլորտային հարցերի վերաբերյալ մասնագիտական-փորձագիտական աջակցություն (խորհրդատվություն, առաջարկություններ, եզրակացություններ, զեկույցներ) տրամադրելու համար ՀՀ փոխվարչապետի 2021 թվականի նոյեմբերի 4-ի N894-Ա որոշման համաձայն՝ խորհրդի ներքո ստեղծվել են 3 միջգերատեսչական մշտական աշխատանքային խմբեր, այդ թվում՝ կլիմայի փոփոխության մեղմման և հարմարվողականության հարցերով միջգերատեսչական աշխատանքային խումբը:
61. Մարզային հարմարվողականության ծրագրերի և ոլորտային հարմարվողականության ծրագրերի մշակումն ու համակարգումը չափազանց կարևոր է: Դրանցում ներառված առաջնահերթ միջոցառումները պետք է իրականացվեն հիմնականում ՀՀ ՇՄՆ-ի, ՀՀ ՏԿԵՆ-ի և դրանց ենթակայության ներքո գործող կազմակերպությունների կողմից՝ իրականացնող գործընկերների հետ համատեղ: ԳԼՈՒԽ 5. ՀԱՇՎԵՏՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ ԵՎ ՄՇՏԱԴԻՏԱՐԿՈՒՄ
62. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագրի պատշաճ իրականացումն ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ է ներդնել հաշվետվողականության, միջոցառումների իրականացման գնահատման և մշտադիտարկման համակարգ` հիմք ընդունելով Կառավարության 2021 թվականի մայիսի 13-ի N 749-Լ որոշմամբ հաստատված ՀԾ-ում ամրագրված մոտեցումները: ՀԾ- ով նախատեսվում է, որ հարմարվողականության մշտադիտարկման և գնահատման համակարգը պետք է լինի բավականաչափ ճկուն, որն աստիճանաբար կհամապատասխանեցվի միջազգային պահանջներին` միևնույն ժամանակ չպահանջելով առկա աշխատանքային և վարչական ռեսուրսների ծանրաբեռնվածության զգալի ավելացում:
63. Հաշվի առնելով վերոնշյալը` ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագրի իրականացման վերաբերյալ հաշվետվողականության մեխանիզմների ներդրման, միջոցառումների ծրագրի իրականացման և դրանց արդյունավետության մշտադիտարկման և վերահսկողության գործառույթը վերապահվել է ՄԱԿ ԿՓՇԿ-ի և Փարիզյան համաձայնագրի պահանջների ու դրույթների կատարման միջգերատեսչական համակարգման խորհրդին: Խորհուրդն իր իրավասությունների շրջանակում կապահովի ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագրի իրականացման միջգերատեսչական համակարգում, մշտադիտարկում և գնահատում: Այդ աշխատանքների իրականացման համար անհրաժեշտ կլինի Խորհրդին տրամադրել մասնագիտական աջակցություն՝ ՇՄՆ-ի մասնագիտացված կառույցների և ստորաբաժանումների, ինչպես նաև միջազգային աջակցության ներգրավմամբ։ Խորհրդի քարտուղարությունը կապահովի այդ աշխատանքների իրականացման վարչական համակարգումը:
64. Աղյուսակ 2-ում ամփոփված են ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ ծրագրի արդյունքահեն ցուցանիշները` իրականացման առաջընթացը և արդյունավետությունը գնահատելու և մշտադիտարկելու նպատակով: Աղյուսակ 2. ՀԾ ռազմավարական նպատակներին ուղղված ջրային ոլորտի հարմարվողականության միջոցառումների իրականացման արդյունավետության գնահատման ցուցանիշներ Միջոցառումների Ցուցանիշ կատեգորիա Տեխնիկական ● Ջրանցքների վերակառուցման/վերանորոգման միջոցառումներ միջոցով ոռոգման ջրի հոսակորուստների առնվազն 30%-ով կրճատումը 2021 թվականի համեմատ ապահովվել է (Այո/Ոչ) ● Հրազդանի ՋԿՏ-ում 234 կմ ընդհանուր երկարությամբ 4 գլխավոր ջրանցքները (Արզնի-Շամիրամ, Արտաշատ, Ներքին Հրազդան, Կոտայք) հիմնանորոգվել են (Այո/Ոչ) ● Հրազդանի ՋԿՏ-ում ընդհանուր 10 կմ երկարությամբ 5 երկրորդային ջրանցքները (Դդմաշեն, Հրազդան- Սոլակ, Ջրթող թիվ 4, Դոտացիոն, Արզնի մասնաճյուղ) փոխարինվել են փակ խողովակներով (Այո/Ոչ) ● Ախուրյանի ՋԿՏ-ում Արմավիրի ջրանցքի թողունակության առնվազն 20%-ով ավելացում (Այո/Ոչ) ● 6 ջրամբարների (Արգիճիի, Աստղաձորի, Լիճքի (Մեղրի), Արթիկի, Ելփինի, Քասախի) արդյունավետությունը/ տնտեսական օգուտները գնահատվել են (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 6 մասնագետ վերապատրաստվել է արդյունավետության/տնտեսական օգուտների գնահատման մեթոդաբանության ներդրման, ներառյալ՝ միկրոկլիմայի փոփոխության գնահատման ուղղությամբ (Այո/Ոչ) ● 6 նոր ջրամբարների ներդրումային պլանը երաշխավորվել է, և ջրամբարների կառուցման աշխատանքները մեկնարկել են (Այո/Ոչ) ● Նոր ջրամբարների ընդհանուր տարողությունը (մլն մ3) և ջրի բաշխումը ոռոգման համար ապահովվել է (Այո/Ոչ) ● Հոսքի ձևավորման գոտիներում ստեղծվել է հիդրոլոգիական 14 նոր դիտակետ (Այո/Ոչ) ● Բարձրադիր գոտիներում ստեղծվել է առնվազն 5 նոր ժամանակակից ինքնաշխատ օդերևութաբանական կայան (Այո/Ոչ) ● Գետաբերաններում գտնվող առնվազն 4 ջրաբանական կայան (Հրազդան-Հովտաշեն, Մեծամոր- Ռանչպար, Արփա-Արենի, Որոտան-Տաթև ՀԷԿ) արդիականացվել է ժամանակակից սարքավորումներով (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 2 օդերևութաբանական կայան (Սեմյոնովկա, Վարդենյաց) արդիականացվել է ժամանակակից սարքավորումներով (Այո/Ոչ) ● Փաստացի ջրառի վերահսկման համակարգ չունեցող խոշոր ջրօգտագործողների առնվազն 20%-ի համար տեղադրվել են տվյալների առցանց փոխանցմամբ ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) հոսքաչափական սարքավորումներ (Այո/Ոչ) ● Ձկնաբուծական նպատակներով իրականացվող ջրառի բոլոր կետերում տեղադրվել են ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) հոսքաչափական համակարգերով ջրաչափեր՝ տվյալների ավտոմատ փոխանցման հնարավորությամբ (Այո/Ոչ) ● Ջրի հաշվառման բարելավման միջոցով Արարատյան դաշտի ոռոգման համակարգերից հոսակորուստները 2021 թվականի համեմատ կրճատվել են (%) ● Իրականացվել է ջրառի տվյալների պարբերական փոխանցումը Ջրային կոմիտեին և ՇՄՆ-ին (Ջրային պետական կադաստրի համակարգ) և տվյալներն օգտագործվում են հետևյալ նպատակներով (Այո/Ոչ)․ - ջրային ռեսուրսների կառավարումը և օգտագործումը բարելավելու համար, այդ թվում՝ վերանայելու ՋԹ-ների տրամադրման գործընթացները ջրային պաշարների վրա ԿՓ ազդեցության համատեքստում, - բնական հոսքերի արժեքների առավել ճշգրիտ վերականգնում իրականացնելու համար, - ջրօգտագործման ենթաոլորտներում հարմարվողականության արդյունավետ միջոցառումների իրականացմանն աջակցելու համար ● Մաքրված կեղտաջրերի չափորոշիչները և ներկայացվող պահանջները մշակվել և ընդունվել են՝ ըստ օգտագործման տարբեր տեսակների (Այո/Ոչ) ● ՀՀ կառավարությունն ընդունել է ոռոգման ջրի որակի նորմերը (Այո/Ոչ) ● Իրականացվել է մաքրված կեղտաջրերի վերաօգատգործում (ծավալն ըստ օգտագործման տեսակի, մ3/տարի) ● Մշակվել և ընթացքի մեջ է մաքրված կեղտաջրերով ոռոգման առնվազն 3 փորձնական ծրագիր (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 25 մասնագետ, ՋՕԸ-եր և գյուղացիական տնտեսություններ վերապատրաստվել են՝ ոռոգման ջրի որակի նորմերը ներդնելու նպատակով (Այո/Ոչ) ● Մշակվել է ջրամբարների պատվարների անվտանգության վրա ՀՎԵ-ների ինտենսիվացման ազդեցության գնահատման ուղեցույց (Այո/Ոչ) ● Քարտեզագրվել են հեղեղումների, սելավների, երաշտների, կարկուտի վտանգի գոտիները Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արմավիրի և Արարատի մարզերի համար (Այո/Ոչ) ● Գնահատվել են երաշտների և հեղեղումների ազդեցությունները գյուղատնտեսական ջրամատակարարման ծառայությունների վրա Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արմավիրի և Արարատի մարզերի համար (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 10 մասնագետ վերապատրաստվել է էկոհամակարգային մոտեցումներով ԿՓՀ լուծումների ներդրման ուղղությամբ (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 10 մասնագետ վերապատրաստվել է հեղեղների վտանգը նվազեցնելու նպատակով ափամերձ բուֆերային գոտիների կառուցման ուղղությամբ (Այո/Ոչ) ● Սևանի և Հրազդանի ՋԿՏ-ների առնվազն 2 հատուկ փորձնական տարածքում ներդրվել են հեղեղումների վտանգը նվազեցնող էկոհամակարգերի վրա հիմնված լուծումներ (Այո/Ոչ) Ինստիտուցիոնալ, ● Հեղեղումների կառավարման համար ընդունվել է կառավարման և օրինակելի պլան (Այո/Ոչ) քաղաքականության ● Մշակվել և ընդունվել է Ախուրյանի ՋԿՏ-ի համար միջոցառումներ հեղեղումների կառավարման պլանը (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 25 մասնագետ վերապատրաստվել է հեղեղումների կառավարման պլանի մշակման և իրականացման վերաբերյալ (Այո/Ոչ) ● Ախուրյանի ՋԿՏ-ի առնվազն 5 բնակավայրի համար ձեռք են բերվել և ներդրվել են հեղեղումների և սելավների վաղ ազդարարման համակարգեր (Այո/Ոչ) ● Մշակվել է երաշտների համար արտակարգ իրավիճակների պլան (Այո/Ոչ) ● Երաշտների կառավարման համար ընդունվել է օրինակելի պլան (Այո/Ոչ) ● Առնվազն 25 մասնագետ վերապատրաստվել է երաշտի կառավարման պլանի մշակման և իրականացման վերաբերյալ (Այո/Ոչ) ● Քասախի գետավազանում ներդրվել են մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի կայուն բաշխման մեխանիզմներ՝ օգտագործվող ջրի հասանելիությունը հավասարակշռելու և բնապահպանական թողքը պահպանելու նպատակով (ենթաավազանների քանակ) ● Տեղական կառավարման մարմինները դարձել են պատասխանատու ջրի վերաբաշխման մեխանիզմների սահմանման և դրանց նպատակահարմարության գնահատման համար (Այո/Ոչ) ● Իրականացվել է վերապատրաստում և փորձագիտական օժանդակություն է ցուցաբերվել ջրային ոլորտի պետական մարմիններին, ջրավազանային տարածքային կառավարման բաժիններին, ՏԻՄ-երին և մասնավոր հատվածին՝ ջրի վերաբաշխման մեխանիզմների ներդրման գործում (Այո/Ոչ) ● Մասնավոր հատվածի որոշումներում ԿՓՀ-ին նպաստող մեխանիզմների վերաբերյալ համապատասխան բիզնես ընկերակցությունների (ասոցիացիաների) համար կազմակերպվել են աշխատաժողովներ, ներառյալ՝ գյուղատնտեսության, էներգետիկայի, արտադրության և այլ ոլորտներում (աշխատաժողովների թիվ) ● ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը կլիմայական ռիսկերի նկատմամբ հարմարվողականության պլանավորման լավագույն փորձը կիսել է բիզնեսների հետ և խրախուսել է նրանց ընդունել այն (Այո/Ոչ) ● Իրականացվել են հարցումներ ԿՓՀ բյուջետավորման գործելակերպերի վերաբերյալ խոցելի հատվածի համար (Այո/Ոչ) ● Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ մոինթորինգի և գնահատման ցուցանիշների մշակման գործընթացում ներգրավված շահագրգիռ կողմերի ցանկը ● Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ ծրագրի իրականացման ցուցանիշների հաշվարկման վերապատրաստում անցած աշխատակիցների թիվը ● Ջրային ռեսուրսների ոլորտում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության 2027-2031 թվականների ծրագիրը հաստատված է հաջորդ Առաջնահերթ շրջափուլի համար (Այո/Ոչ) ● Բնօգտագործման վճարները և բնապահպանական օրենսդրական հարկերի դրույքաչափերը վերանայվել են (Այո/Ոչ) միջոցառումներ ● Ջրօգտագործման վարձավճարները հավաքվել են նոր դրույքաչափերով և տարեկան վարձավճարները վերաբաշխվել են ջրային ոլորտում (ՀՀԴ) ● ԿՓ պայմաններում Սևանա լճի պահպանության օրենսդրական դաշտը բարելավվել է. - Սևանա լճի էկոհամակարգի պահպանության օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ ոլորտները բարելավվել են (Այո/Ոչ) - Համապատասխան իրավախախտումների համար քրեական և վարչական պատասխանատվությունը խստացվել է (Այո/Ոչ) - Լճի էկոհամակարգի պահպանության վերաբերյալ հանրության իրազեկվածության մակարդակը բարձրացել է (Այո/Ոչ) - Լճում ձկնաբուծության, ձկնորսության և որսագողության նկատմամբ հսկողությունը խստացվել է (Այո/Ոչ) ● Օրենսդրական դաշտում ԿՓ ներքո ջրային ռեսուրսների կառավարման հայեցակարգը լիարժեք ներառվել է (Այո/Ոչ) ● Մաքրված կեղտաջրերի վերաօգտագործման և կրկնակի օգտագործման լիարժեք իրավակարգավորումներն ու խրախուսող մեխանիզմներն ընդունվել և ուժի մեջ են մտել (Այո/Ոչ) ● ՏԻՄ-երի ներգրավվածության մակարդակը հասարակությանը տեղեկատվություն տրամադրելու և ՋԹ-ների տրամադրման գործընթացում հանրային մասնակցություն ապահովելու ոլորտում ավելացվել է (Այո/Ոչ) ● Ազատ ջրօգտագործումը սկսվել է հաշվառվել և վերահսկվել՝ նպաստելով ապօրինի ջրօգտագործման կանխարգելմանը (Այո/Ոչ) ● Հեղեղումների ռիսկերի կառավարման համար սահմանվել է լիազոր մարմին (Այո/Ոչ) ● Հեղեղումների դիրեկտիվով պահանջվող հասկացությունները ներառվել են ՀՀ օրենսդրության և այլ իրավական ակտերում (Այո/Ոչ) ● Հեղեղումների կառավարման պլանների և հեղեղումների ռիսկերի քարտեզների կարգի և պայմանների մշակման անհրաժեշտությունը ներառվել է ● ՀՀ ջրային օրենսդրության մեջ (Այո/Ոչ) Հետազոտական ● Մշակվել և փորձարկվել է Սևանա լճի ջրային միջոցառումներ հաշվեկշռի գնահատման հիդրոլոգիական մոդելը՝ ԿՓ ներքո ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատման նպատակով (Այո/Ոչ), ● Գնահատվել է Սևանա լճի ավազանի ներկա և ապագա ջրային հաշվեկշիռը (Այո/Ոչ) ● Հիդրոերկրաբանական մոդելը բարելավվել և կիրառության մեջ է դրվել՝ Արարատյան դաշտում ստորերկրյա ջրերի խոցելիության գնահատման նպատակով (Այո/Ոչ) ● ԿՓ նկատմամբ ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատման մոդելները ներդրվել են ՀՀ ՇՄՆ ՀՄԿ ՊՈԱԿ-ում և օգտագործվում են շարունակական գնահատումների համար (Այո/Ոչ) ● ՀՀ ՇՄՆ ՀՄԿ ՊՈԱԿ-ի առնվազն 10 մասնագետ վերապատրաստվել է վերոնշյալ մոդելների կիրառման նպատակով ● Ապահովվել է հիդրոկլիմայական տվյալների շտեմարանի առցանց հասանելիությունը (օգտագործողների թիվ) ● ՀՀ ՇՄՆ ՀՄԿ ՊՈԱԿ-ի առնվազն 10 մասնագետ վերապատրաստվել է արբանյակային տվյալների կիրառության ուղղությամբ՝ ԿՓ կանխատեսումների և ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատման նպատակով (Այո/Ոչ) ● Արբանյակային բաց տվյալների վրա հիմնված խոցելիության գնահատումներն օգտագործվել են որոշում կայացնողների կողմից՝ ջրային ոլորտում հարմարվողականության միջոցառումները Կրթական և պլանավորելու նպատակով (Այո/Ոչ ● Անբարենպաստ4 վիճակում գտնվող բնակավայրերի գենդերային բնակիչների 30%-ը (տարանջատված ըստ սեռի) առաջնահերթ մասնակցել է իրազեկվածության բարձրացման և միջոցառումներ կարողությունների զարգացման արշավների, այդ թվում՝ կանայք խոցելի և հեռավոր բնակավայրերից, միայնակ մայրեր, կանանց գլխավորությամբ տնային տնտեսություններից (Այո/Ոչ) ● Գնահատվել է անբարենպաստ վիճակում գտնվող բնակավայրերի տեսակարար կշիռը, որոնց բնակիչները մասնակցել են իրազեկվածության բարձրացման և կարողությունների զարգացման արշավների. թիրախ՝ անբարենպաստ վիճակում գտնվող բնակավայրերի 30% (Այո/Ոչ) ● Խմելու ջրամատակարարման բնագավառում ինքնասպասարկվող համայնքների ղեկավարների համար մշակվել է իրազեկման մոդուլ` ջրային ոլորտի հարմարվողականության առաջնահերթությունների վերաբերյալ (Այո/Ոչ) ● Անբարենպաստ վիճակում գտնվող բնակավայրերի առնվազն 50%-ի ՏԻՄ-երը իրազեկվել են ջրային ոլորտի հարմարվողականության առաջնահերթությունների մասին՝ գենդերային մոտեցումների շեշտադրումով (Այո/Ոչ) ● Աշխատաժողովներին/ վերապատրաստումներին մասնակցել են ՏԻՄ-երի ղեկավարները և ավագանու անդամների առնվազն 50%-ը՝ տարանջատված ըստ սեռի և պաշտոնի (Այո/Ոչ) ● Գնահատվել է շենքի ներսում աղջիկների և տղաների համար առանձնացված պատշաճ զուգարաններ ունեցող դպրոցների և մանկապարտեզների տեսակարար կշիռը (թիրախը՝ 100%)՝ տարանջատված ըստ գյուղական/ քաղաքային բնակավայրերի (Այո/Ոչ) ● Գնահատվել է շենքի ներսում՝ զուգարանում, լվացարանների ընդհանուր առկայությամբ դպրոցների և մանկապարտեզների տեսակարար կշիռը (թիրախը՝ 100%)՝ տարանջատված ըստ գյուղական/ քաղաքային բնակավայրերի (Այո/Ոչ) ● Գնահատվել է մշտական հոսող ջրի առկայությամբ՝ մաքուր ջրով ձեռքերը լվանալու հարմարություններ ունեցող դպրոցների և մանկապարտեզների տեսակարար կշիռը (թիրախը՝ 100%) (Այո/Ոչ) ● Գնահատվել են ենթացուցանիշներ` ա) տղա/աղջիկ աշակերտների թիվը և բ) ուսուցիչների թիվը, ում հասանելի են առանձնացված զուգարաններ և ձեռքերը լվանալու հարմարություններ՝ մաքուր հոսող ջրով (Այո/Ոչ) ● Բարելավվել են սանիտարահիգիենիկ պայմաններ ունեցող մանկապարտեզների տեսակարար կշիռը (թիրախը՝ 100%) (Այո/Ոչ) (աղյուսակը փոփ. 18.01.24 N 83-Լ) ԳԼՈՒԽ 6. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՀԱՅԹԱՅԹՈՒՄ 6.1. Ֆինանսավորման աղբյուրները
65. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ ծրագրի 26 առաջնահերթ միջոցառումների իրականացման նախնական ծախսերի նախահաշիվը կազմում է մինչև 51,3 մլրդ ՀՀ դրամ (128,2 մլն ԱՄՆ դոլար), որից 49,8 մլրդ ՀՀ դրամը (124,5 մլն ԱՄՆ դոլարը) կապիտալ ծրագրեր են (ջրամբարները՝ 22,6 մլրդ ՀՀ դրամ (56,5 մլն ԱՄՆ դոլար), ջրանցքները՝ 24,8 մլրդ ՀՀ դրամ (62 մլն ԱՄՆ դոլար), 1,4 մլրդ ՀՀ դրամ (3,6 մլն ԱՄՆ դոլար)՝ խոցելի բնակավայրերի սանիտարական մաքրման և 956 մլն ՀՀ դրամ (2,3 մլն ԱՄՆ դոլար)՝ հիդրոլոգիական դիտակետերի վերազինման համար)։
66. ԿՓՀ-ն ծախսատար է, և ոչ կառավարությունը, ոչ մասնավոր հատվածը առանձին չեն կարող ֆինանսավորել բոլոր կարիքները: Պետք է լինի արդյունավետ համագործակցության կառուցվածք հարմարվողականության միջոցառումները ֆինանսավորելու համար:
67. Այս նպատակի համար կարող են ծառայել հետևյալ ֆինանսավորման աղբյուրները. 1) պետական ֆինանսավորում, 2) միջազգային ֆինանսական հաստատություններից ֆինանսավորում, 3) մասնավոր ներդրողներ, 4) տեղական ֆինանսական հատված, 5) կենսաթոշակային հիմնադրամներ:
68. Որպես հանրային ներդրումային ծրագրերի իրականացման հնարավոր ձևաչափ կարող է ծառայել նաև պետություն-մասնավոր գործընկերությունը (ՊՄԳ), որը կարող է համատեղել պետական ֆինանսավորումը, մասնավոր ներդրումները և վարկային ֆինանսավորումը տեղական ֆինանսական հատվածից կամ միջազգային ֆինանսական հաստատություններից։ 6.2. Պետական ֆինանսավորում
69. Հայաստանը փոքր տնտեսություն է և չունի մեծ հարկաբյուջետային եկամուտներ, ուստի ծախսային բյուջեն սահմանափակ է: 2020թ. Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր ծախսային բյուջեն կազմել է մոտ 3.9 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ 12% կապիտալ և 88% ընթացիկ ծախսեր կառուցվածքով: Հասանելի բյուջետային միջոցները սահմանափակ են` երկրի առջև ծառացած կարիքների և մարտահրավերների համեմատ, սակայն ջրային ոլորտի առաջնահերթ նախագծերի մի մասը կարող է ֆինանսավորվել պետական միջոցներով կամ պետական միջոցների և այլ աղբյուրների համադրությամբ:
70. Ֆինանսավորումը կարող է իրականացվել պետական բյուջեի կամ համայնքների բյուջեների հաշվին: Ֆինանսավորման այս աղբյուրը հարմարվողականության պլանի իրականացման առաջնահերթ աղբյուրներից է: 6.3. Ֆինանսավորում միջազգային ֆինանսական հաստատություններից
71. Միջազգային ֆինանսական հաստատությունները համագործակցում են Հայաստանի Հանրապետության հետ` տրամադրելով դրամաշնորհներ, վարկեր և տեխնիկական աջակցություն զարգացման առաջնահերթ խնդիրների համար: Հարմարվողականության հիմնադրամը, Ասիական զարգացման բանկը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը, Համաշխարհային բանկը, Գերմանիայի միջազգային համագործակցության ընկերությունը, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջազգային զարգացման գործակալությունը, Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկը, Եվրոպական միությունը և այլ հաստատությունները ունեն մի շարք նախագծեր և ծրագրեր, որոնք նպատակ ունեն աջակցել Հայաստանի Հանրապետությանը ԿՓի հետ կապված հարցերում: Այս հաստատություններից յուրաքանչյուրը կարող է գործընկեր լինել Հայաստանի Հանրապետության հետ` լուծելով տարբեր ծրագրերի ֆինանսավորման խնդիրները: Հաշվի առնելով Հայաստանի Հանրապետության ընթացիկ պետական պարտքը՝ կարևոր է, որ ցանկացած լրացուցիչ պարտք, որը ներգրավելու է կառավարությունը, մանրակրկիտ վերլուծվի, և առաջնահերթությունը տրվի դրամաշնորհների ներգրավմանը:
72. Շարունակաբար նոր գործիքներ են մշակվում, որպիսի զարգացող երկրների կլիմայի ֆինանսավորման կարողությունները ավելանան: Նման արդյունավետ գործիք է «Պարտք կլիմայի դիմաց» փոխանակումը, որի ընթացքում արտաքին պարտքի արտարժույթով վճարումները փոխանակվում են տեղական արժույթով վճարումների` համաձայնեցված պայմաններով, կամ կիրառվում են տոկոսադրույքի զեղչման այլ մեխանիզմներ` գոյություն ունեցող պարտքի վերաֆինանսավորման համար և ազատված հարկաբյուջետային ռեսուրսներն ուղղվում են կլիմայական նախաձեռնությունների ֆինանսավորման համար: Այս գործիքը կարող է թույլ տալ. 1) ֆինանսավորել ԿՓ հարմարվողականությանն ուղղված ֆինանսական հատկացումները, 2) նվազեցնել արտաքին պետական պարտքը, 3) դառնալ կառավարության համար արդյունավետ գործիք՝ ԿՓՀ միջոցառումները ֆինանսավորելու համար: 6.4. Պետություն-մասնավոր գործընկերություն նախագծեր
73. Հայաստանի Հանրապետությունը ավելի քան 10 տարվա փորձ ունի կոնցեսիոն պայմանագրերի մասով, որոնք հիմնականում վերաբերում են տրանսպորտի ոլորտին: Հայաստանի Հանրապետությունում ՊՄԳ կարգավորող օրենքը ընդունվել է 2019թ.: Կան մի շարք կապիտալ ծրագրեր, որոնք կարող են պատրաստվել և իրականացվել այդ մեխանիզմով, սակայն ՊՄԳ-ն չի կարող լինել բոլոր տեսակի կապիտալ նախագծերի լուծում և լրացնել ֆինանսավորման բացը մի շարք պատճառներով. 1) մասնավոր ներդրողների համար պետք է լինի ֆինանսական հետաքրքրություն. ոչ բոլոր նախագծերը կարող են ապահովել բավարար եկամտաբերություն, 2) ՊՄԳ ծրագրի նախագիծը պետք է այդ թվում ունենա փողի դիմաց արժեք, որը մեծ է զրոյից։ ՀՀ ՊՄԳ օրենքը փողի դիմաց արժեքը սահմանում է որպես համանման կամ համեմատելի հանրային ենթակառուցվածք կամ հանրային ծառայություն ապահովող՝ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ նախատեսված ընդհանուր կարգով իրականացված լավագույն նմանատիպ ծրագրի արժեքի և գնահատվող ծրագրի իրականացման ծախսերի տարբերություն, 3) ՊՄԳ-ները երկարաժամկետ պայմանագրեր են, և սխալի արժեքը կարող է էական լինել պետության համար, ուստի նախագծերը պետք է շատ մանրակրկիտ վերլուծվեն:
74. Ֆինանսավորման այս տարբերակը կարող է դիտարկվել կապիտալ ծրագրերի համար՝ հաշվի առնելով ռիսկերը: 6.5. Մասնավոր ներդրողներ
75. Կլիմայի հետ կապված ռիսկերը հասկանալու գործում մասնավոր հատվածի ներգրավումը, հարմարվողականության ռազմավարությունների պլանավորումը և ֆինանսավորման ապահովումը կարևոր նշանակություն ունեն բիզնեսի շարունակականության համար: Պատմականորեն մասնավոր ներդրողների համար կարևոր էր իրենց ներդրումային որոշումները կայացնելիս ռիսկերով կշռված եկամտաբերությունը, սակայն գնալով ավելի շատ են հաշվի նստում որոշումների կայացման մեջ ներառված ոչ ֆինանսական բաղադրիչների, ինչպես օրինակ բնապահպանական, սոցիալական, կառավարման գնահատականների հետ: Այս առումով, գլոբալ շուկաներում փոփոխություններ են տեղի ունենում կլիմայի ֆինանսավորման նախաձեռնությունների, չափանիշների, շրջանակների համար:
76. Վերոնշյալ բոլոր գործիքները կամ ռեսուրսները դեռ ընդունված կամ լայնորեն դիտարկված չեն Հայաստանի Հանրապետությունում: Լուծումների մի մասը կարող է լինել մասնավոր հատվածի վերաբերյալ իրազեկվածության բարձրացման և առաքելության վրա հիմնված միջազգային ներդրումների ներգրավմանն ուղղված նախաձեռնությունը: Այնուամենայնիվ, այս ոլորտում անհրաժեշտ է զգալի աշխատանք:
77. Ռիսկի մեղմում (ապառիսկայնացում) և համախմբված ֆինանսավորում . Հարմարվողականության տարբեր նախագծերի դեպքում մասնավոր հատվածը կարող է կարիք ունենալ կառավարության աջակցության` ռիսկերի հավասարակշռման համար: Ռիսկի մեղմման գործիքները ներառում են արտոնյալ ֆինանսավորում (դրամաշնորհ, արտոնյալ վարկերի հատկացում), վարկի երաշխիքներ, հետաձգված կամ եկամտի պայմանական մարում, քաղաքական ռիսկերի ապահովագրություն և սեփական կապիտալում հանրային ներդրումներ: Այս հանրային ներդրումները համադրվում են մասնավոր ռեսուրսների հետ՝ նվազեցնելու կլիմայի վաղ լուծումների և շուկաների մասնավոր ներդրողների առջև ծառացած բարձր գնահատվող և իրական ռիսկերը:
78. Համախմբված ֆինանսավորումը կառուցվածքային մոտեցում է, որը հնարավորություն է տալիս տարբեր նպատակներ ունեցող կազմակերպություններին միասին ներդրումներ կատարել՝ միաժամանակ հասնելով իրենց նպատակներին: Խառը ֆինանսավորման հիմնական ձևերը ներառում են. 1) արտոնյալ կապիտալ (շուկայականից ցածր պայմաններով ֆինանսավորում)` մասնավոր ներդրողների համար կապիտալի ընդհանուր արժեքը նվազեցնելու համար. 2) երաշխիքների կամ ապահովագրության միջոցով վարկունակության բարձրացում` մասնավոր ներդրողներին լրացուցիչ շերտ ապահովելու համար. 3) դրամաշնորհով ֆինանսավորվող տեխնիկական աջակցության հնարավորություններ, որոնք կարող են օգտագործվել գնման գործընթացի և նախագծերի մշակման փուլերի համար:
79. Հաշվի առնելով պետական սահմանափակ բյուջեն, ԿՓ նպատակների համար այս գործիքները կարող են կիրառվել` հիմնվելով միջազգային ֆինանսական հաստատությունների հետ համագործակցության վրա, որոնք կապահովեն տեխնիկական աջակցություն իրականացման ընթացքում:
80. Ներկայիս հարմարվողականության ծրագրի իրականացմանը մասնավոր հատվածը կարող է մասնակցել միայն իր կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվության (ԿՍՊ) մասով շահագրգռված, քանի որ սահմանված միջոցառումները առավելապես պետական մարմիններին հասցեագրված հանձնարարականներ են: 6.6. Տեղական վարկային շուկա
81. Հայաստանի Հանրապետության վարկային շուկայի հիմնական մասը կենտրոնացած է բանկային ոլորտում: Բանկային հատվածի ընդհանուր ակտիվները 2020թ. վերջին կազմել են 13.5 մլրդ ԱՄՆ դոլար: Բանկային հատվածը և այլ վարկային կազմակերպություններ ակտիվորեն տրամադրում են բնապահպանական ուղղվածություն ունեցող ֆինանսավորում` տարբեր միջազգային հիմնադրամների հետ համատեղ: Բանկային հատվածը կարող է միջնորդի դեր ստանձնել կլիմայի հետ կապված տարբեր ֆոնդերի ներգրավման և մասնավոր հատվածի ֆինանսավորման համար՝ իրենց հարմարվողականության ռազմավարությունների համար: Կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ պորտֆելի կառուցվածքի և բանկային հատվածի սթրես- թեստի բացահայտման պարտադիր պահանջներ դեռևս ներդրված չեն Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի կողմից: 6.7. Կենսաթոշակային ֆոնդեր և այլ ինստիտուցիոնալ ներդրողներ 82. 2014թ. Հայաստանի Հանրապետությունում գործարկվեց կուտակային կենսաթոշակային համակարգը: «Ամունդի-Ակբա ասեթ մենեջմենթ» ՓԲԸ-ն և «Ցե-կվադրատ ամպեգա ասեթ մենեջմենթ Արմենիա» ՍՊԸ-ն հանդես են գալիս որպես կենսաթոշակային ֆոնդի կառավարիչներ: Կենսաթոշակային ֆոնդերի կուտակված ակտիվները 776 մլն ԱՄՆ դոլար են 2020թ. վերջի դրությամբ: Հայկական կապիտալի շուկաներում բարձրորակ ներդրումային գործիքների բացակայության պատճառով այս ակտիվների զգալի մասը ներդրվում է արտաքին շուկաներում, մինչդեռ ֆիքսված եկամտի և բաժնեմասային կապիտալի գործիքներ թողարկող ձեռնարկությունների համար հնարավորություն կա ներգրավելու այդ միջոցները: Հաջողության դեպքում այս միջոցները կարող են օգտագործվել հարմարվողականության ռազմավարությունների իրականացման ֆինանսավորման համար: Ջրային ոլորտի կազմակերպությունները կարող են դիտարկել այս տարբերակները, սակայն այս ռազմավարության իրականացումը կպահանջի ժամանակ և տեխնիկական աջակցություն: 6.8. Հարմարվողականության ծրագրի նկատառումները
83. Ներկայումս ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ-ի ծրագրի ֆինանսավորման առավել իրատեսական աղբյուրները պետական և միջազգային ֆինանսական հաստատությունների տրամադրած միջոցներն են, քանի որ միջոցառումների մեծ մասը «փափուկ» (ոչ կապիտալ՝ որոնք իրենց բնույթով չեն ենթադրում կապիտալ նախագծերի իրականացում) բնույթի են: Հարկ է նկատի ունենալ, որ դոնոր կազմակերպությունների կողմից ՀՀ կառավարությանը տրամադրվող ֆինանսական միջոցները (վարկ կամ դրամաշնորհ) ևս դիտարկվում են որպես ՀՀ պետական բյուջեի միջոցներ և սահմանված կարգով ենթակա են բյուջետավորման և ԿՓՀի նպատակով ծրագրերի ֆինանսավորման։
84. Կապիտալ ծրագրերը ևս կարող են ֆինանսավորվել պետական բյուջեից՝ ըստ ներքին և արտաքին ֆինանսավորման աղբյուրների, ինչպես նաև՝ ՊՄԳ-ների շրջանակում: Ծրագրերի մշակման փուլերում պետք է բացահայտվի ֆինանսավորման լավագույն տարբերակը: Աղյուսակ 3. Առաջնահերթ միջոցառումների ֆինանսավորման աղբյուրները Ֆինանսա- Նկարագրություն Ռեսուրսների Նախագծերը, ՀՀ-ում Մեկնաբա- վորման տեսակները որոնց ֆինանսա- նություններ աղբյուրները նկատմամբ վորման կիրառելի է կիրառե- լիությունը Պետական «Պետական Ֆինանսավորում «Փափուկ» Բարձր Եթե ՀՀ ֆինանսավորում ֆինանսավորում» պետական միջոցառումներ կառավարությունը նշանակում է բյուջեից Կապիտալ սահմանի պետության/ նախագծեր հարմարվո- կառավարության/ ղականության համայնքների և միջոցառումները պետական որպես սեփականություն առաջնահեր- հանդիսացող թություն կազմակերպու- Ֆինանսավորում «Փափուկ» Ցածր Սահմանափակ թյունների կողմից համայնքային միջոցառումներ բյուջե տրամադրված բյուջեից Կապիտալ միջոցներ կամ նախագծեր ռեսուրսներ։ Պետական «Փափուկ» Ցածր Սահմանափակ ֆինանսավորման միջոցառումներ բյուջե այլ աղբյուրներ Կապիտալ նախագծեր Ֆինանսավորում Միջազգային Դրամաշնորհներ «Փափուկ» Բարձր Ներկայումս այս միջազգային ֆինանսական միջոցառումներ առաքելության ֆինանսական հաստատութ- Կապիտալ համար առկա են հաստատութ- յունները նախագծեր բազմաթիվ յուններից զարգացող միջոցներ երկրներին Վարկեր Կապիտալ Միջին Եթե ՀՀ ցուցաբերվող նախագծեր կառավարությունը ֆինանսական և մեծացնի պետական փորձագիտական պարտքը, պետք է օժանդակության հաշվի առնել խոշոր աղբյուրներ ֆիսկալ ռիսկերը են։ Կլիմայի Կապիտալ Բարձր Ներկայումս այս պարտատոմսեր, նախագծեր առաքելության ֆիքսված համար առկա են եկամտով այլ բազմաթիվ գործիքներ միջոցներ Հատուկ «Փափուկ» Բարձր Ներկայումս այս նպատակով միջոցառումներ առաքելության ֆինանսավորում Կապիտալ համար առկա են նախագծեր բազմաթիվ միջոցներ Փորձագիտական «Փափուկ» Բարձր Ներկայումս այս օժանդակություն, միջոցառումներ առաքելության ֆինանսական համար առկա են օժանդակություն բազմաթիվ միջոցներ Պետություն ՊՄԳ-ը ՆԿՖՇՊ5 Կապիտալ Միջինից Շատ փոքրաթիվ մասնավոր երկարաժամկետ նախագծեր ցածր նախագծեր են գործընկերություն պայմանագիր է ՆԿՖՊ6 և (կամ) Կապիտալ Միջինից բավարարում (ՊՄԳ) հանրային ՆԿԿՖ7 նախագծեր ցածր հաջողված ՊՄԳ գործընկերոջ և ՆԿՖՇ8 Կապիտալ Միջինից նախագիծ մասնավոր նախագծեր ցածր դառնալու գործընկերոջ միջև, ԿՇՓ9 Կապիտալ Միջինից պահանջներին: որտեղ նախագծեր ցածր Մինչ ՊՄԳ օգտագործվում են ձևաչափով ծրագրի ԿՍՇՓ10 Կապիտալ Միջինից մասնավոր նախագծի նախագծեր ցածր ներդրումները՝ իրականացման ԿԸՊ11 Կապիտալ Միջինից հանրային հաստատումը նախագծեր ցածր ենթակառուց- նախագիծը պետք է վածքները և ՎՇՓ12 Կապիտալ Միջինից ապահովի ծառայությունները նախագծեր ցածր հանրային և հասանելի մասնավոր դարձնելու համար։ գործընկերների միջև ռիսկերի բաշխում, ՀՀ համար տնտեսական շահութաբերություն, լինի ֆիսկալ առումով մատչելի և կիրառելիության դեպքում ունենա փողի դիմաց արժեք, որը մեծ է զրոյից: Միաժամանակ, ՊՄԳ ձևաչափով նախատեսվող նախագծերի համար պատշաճ կերպով պետք է իրականացվի ռիսկերի վերլուծություն և խստորեն պահպանվեն ռիսկերի կառավարման ընթացակարգերը։ Կոնցեսիա Այլ Ցածր Վերաբերելի չէ (հանրային աշխատանքներ/ ենթակառուց- վածքներ) Մասնավոր «Մասնավոր Փոխառութ- Կապիտալ Ցածր Փոքր կամ զրոյական ներդրողներ ֆինանսավորում» յուններ և վարկեր նախագծեր եկամտաբերություն հասկացությունը մասնավոր նշանակում է ներդրողի համար կապիտալ՝ Ֆինանսավորում Կապիտալ Ցածր Փոքր կամ զրոյական մասնավոր սեփական նախագծեր եկամտաբերություն աղբյուրներից, միջոցներից մասնավոր ինչպիսիք են ներդրողի համար բիզնեսները, Պարտատոմսերի Կապիտալ Միջինից Որոշ ներդրողներ հիմնադրամները, կամ բաժնային նախագծեր ցածր կարող են միությունները և գործիքների հետաքրքրվել` ասոցիացիաները: գնում կապիտալի բնապահպանական, Այդ միջոցները շուկաների սոցիալական և կարող են ստացվել միջոցով կառավարման որպես վարկեր, նկատառումներով կամ սեփական միջոցների դիմաց: Տեղական Ֆինանսական Վարկեր Կապիտալ Միջին Բանկային ֆինանսական հատվածի կողմից նախագծեր հատվածը կարող է հատված (այդ տրամադրվող Լիզինգ Կապիտալ Միջին միջնորդի դեր թվում՝ բանկային, ֆինանսավորման նախագծեր խաղալ մասնավոր լիզինգային և այլ ամենահիմնական Այլ Կապիտալ Միջին հատվածի և ֆինանսավորում և նախագծեր ԿԿՀ-ի միջև՝ տրամադրողներ) ամենատարածված տրամադրելով տեսակը վարկերն կլիմայական են: Ֆինանսական վարկեր և հատվածի ֆինանսավորում հաստատութ- յունները կարող են լինել մասնավոր կամ պետական: ՀՀ-ում բոլոր այդպիսի հաստա- տությունները մասնավոր են: Կենսաթոշակային Ներդրումներ Ֆիքսված Կապիտալ Ցածր Փոխհատուցման հիմնադրամներ և կապիտալի եկամտով նախագծեր փոքր մակարդակ այլ շուկայի գործիքներ կամ վերջինիս գործիքներում՝ ըստ բացակայություն իրենց մասնավոր ներդրողի համար ինստիտուցիոնալ ներդրումային Բաժնեմասային Կապիտալ Միջինից Որոշ արհեստավարժ քաղաքա- գործիքներ նախագծեր ցածր հիմնադրամներ (պրոֆեսիոնալ) կանության կարող են ներդրողներ ձևակերպման հետաքրքրվել՝ պահանջների բնապահպանական, սոցիալական և կառավարման նկատառումներով ԳԼՈՒԽ 7. ՌԻՍԿԵՐ
85. Թեև ջրային ոլորտի հարմարվողականությունը կարևոր է կլիմայի փոփոխության ռիսկերի և ջրային ռեսուրսների վրա դրանց ազդեցության նվազեցման համար, այնուամենայնիվ, հարմարվողականությունը չի կարող կանխել կլիմայի փոփոխությամբ պայմանավորված բոլոր ազդեցությունների առաջացումը:
86. Սահմանափակ ֆինանսական ռեսուրսները, անարդյունավետ ինստիտուցիոնալ կառուցվածքները, առաջատար տեխնոլոգիաների հասանելիության հետ կապված դժվարություններն այնպիսի գործոններ են, որոնք կարող են հանգեցնել ջրային ոլորում հարմարվողականության արդյունավետության առկա ռիսկերի սահմանաչափերի գերազանցման:
87. Նշված գործոնների ազդեցությունը, ամենայն հավանականությամբ, ավելի զգալի բնույթ կարող է կրել գլոբալ և երկրի մակարդակով անարդյունավետ մեղմման գործընթացների արդյունքում, ինչը կարող է հանգեցնել ԿՓ հետևանքների տարածմանը տարածաշրջանային և տեղական մակարդակում` առաջ բերելով հարմարվողականության լրացուցիչ մարտահրավերներ ջրային ոլորտի համար:
88. Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ ծրագրի արդյունավետությանը սպառնացող ռիսկերի պայմանական կատեգորիաները և հավանական ռիսկերի տեսակներն ամփոփ ներկայացված են աղյուսակ 4-ում: Աղյուսակ 4. Ջրային ոլորտի հարմարվողականությանն սպառնացող ռիսկերի պայմանական կատեգորիաները և հավանական ռիսկերի տեսակները Կատեգորիա Նկարագիր Ռիսկերի Ռիսկերի մեղմման հարմարվողականության միջոցառումներ տեսանկյունից Ինստի- Ջրային ոլորտի ● Հատկորոշված ● Ապահովել բարձր տուցիոնալ օրենսդրության, միջոցառումների մակարդակի քաղաքականության անարդյունավետ համակարգման պետական կառավարման համակարգում և մեխանիզմ, ● Բարելավել ոչ պատշաճ իրականացում, կլիմայի` ջրային ոլորտի մեխանիզմները կարող են ● Միջոցառումների վրա ազդեցության խոչընդոտել իրականացման համար վերաբերյալ հարմարվողականությանն պետական տեղեկատվության և ուղղված ջանքերի կառավարման հարմարվողականության արդյունավետությունը մարմինների գործունեության գործառույթների համակարգման և իրավական մոնիթորինգի սահմանափակումներ, մատչելիությունը ● Պլանավորման, տեխնիկական իրականացման, մակարդակով, մոնիթորինգի և ● Անցկացնել գնահատման համար դասընթացներ սահմանափակ հարմարվողականության մարդկային ռեսուրսներ, թեմաների վերաբերյալ: ● Պլանավորման և իրականացման համար սահմանա- փակ գիտելիքներ և կարողություններ: Տնտեսական Ֆինանսական ● Ջրային ոլորտի ● Կլիմայի` ջրային ռեսուրսների հարմարվողականության ոլորտի վրա սահմանափակ միջոցառումների ազդեցության հետ հասանելիությունը իրականացման համար կապված առաջնահերթ խոչընդոտում է ջրային անբավարար գործողությունների ոլորտի ֆինանսական համար մշակել հարմարվողականության ռեսուրսներ, ֆինանսավորման համար անհրաժեշտ ● ռազմավարական ռազմավարական Հարմարվողականության մոտեցումներ, ● միջոցառումների միջոցառումների Իրականացնել կլիմայի իրականացմանը: Սույն ծավալների ընդլայնման բյուջեի նշագրում, ինչը Ծրագրի 8-րդ գլխում համար անհրաժեշտ թույլ կտա ապահովել նշված միջոցառումների ռեսուրսների կլիմայի հետ կապված չիրականացման անբավարարություն, գործողություններին հետևանքով էականորեն ● Ջրերին առնչվող ՀՎԵ-ի ուղղված ռեսուրսների կնվազեն ԿՓ հետևանքների բաշխման հետևանքների վերացման համար գործըթացներին ավելի նկատմամբ ջրային պահուստային ֆոնդերի լավ հետևելու ոլորտի անբավարարությունը: հնարավորություն, դիմակայունությունն ու ● Կլիմայի հետ կապված հարմարվողականության ապահովագրության կարողությունը և, սխեմաները քննարկման միաժամանակ, փուլում են: կավելանա խոցելիությունը: Տեխնո- Ջրային ոլորտի ● Ջրային ոլորտի ● Ավելացնել ջրային լոգիական արդյունավետ հարմարվողականության ոլորի հարմարվողականության առավել արդյունավետ հարմարվողականության համար անհրաժեշտ տեխնոլոգիաների և մեղմմանն առնչվող տեխնոլոգիաներ մատչելի բացահայտման և տեխնոլոգիաների չեն կամ չափազանց ներդրման համար ներդրումը` զուգակցված թանկ են համապատասխան ֆինանսների տեղեկատվության և բարելավված կարողությունների հասանելիությամբ, անբավարարություն, որպեսզի հնարավոր լինի ● ԿՓ ազդեցությունից և ապահովել ջրերին առնչվող ՀՎԵ-ից տեխնոլոգիաների պաշտպանություն բարեհաջող ապահովելու առումով գործադրումը, արդյունավետ կամ ● Դոնոր մատչելի կազմակերպություններ տեխնոլոգիաների հետ համատեղ անբավարարություն, ● կազմակերպել Էկոհամակարգերի համաֆինանսավորմամբ համատարած դրամաշնորհներ` ջրային դեգրադացումը ոլորտի կանխելու համար հարմարվողականության անհրաժեշտ առավել արդյունավետ տեխնոլոգիաների տեխնոլոգիաների բացակայություն: բացահայտման և ներդրման համար համապատասխան տեղեկություններ հավաքագրելու և կարողությունների անբավարարությունը նվազեցնելու նպատակով: ԳԼՈՒԽ 8. ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ՑԱՆԿ (2022–2026 թթ.) Ջրային ռեսուրսների ոլորտում ԿՓՀ ծրագրի իրականացումն ապահովող միջոցառումների ցանկը 2022-2026 թթ. համար հ/հ Միջոցառում Ակնկալվող Կատարող (ներ) Համակատարող Կատարման Ֆինանսա- Ֆինան- արդյունք(ներ) (ներ) ժամկետ վորման սական աղբյուրը գնա- հատում (հազ դրամ)
1. Համեմատաբար ● Հրազդանի ՋԿՏ-ում ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ԷՆ 2026 թ. 3- Օրենսդրութ- 24,800,000 անարդյունավետ և ստորև նշված ոռոգման րդ յամբ հոսակորուստների բարձր ջրանցքների եռամսյակ չարգելված մակարդակ ունեցող վերակառուցման/ աղբյուրներ ոռոգման վերանորոգման (միջազգային ենթակառուցվածքների տեխնիկատնտեսական դոնոր վերանորոգման ուսումնասիրությունների կազմակեր- տեխնիկատնտեսական հաշվետվություն, պություններ) ուսումնասիրություն և ընտրած հատվածների ● Հրազդանի ՋԿՏ-ում 234 կմ ընդհանուր վերակառուցում երկարությամբ 4 գլխավոր ջրանցքների (Արզնի- Շամիրամ, Արտաշատ, Ներքին Հրազդան, Կոտայք) հիմնանորոգում, 10 կմ երկարությամբ 5 երկրորդային ջրանցքների (Դդմաշեն, Հրազդան-Սոլակ, Ջրթող թիվ 4, Դոտացիոն, Արզնի մասնաճյուղ) փոխարինում փակ խողովակներով ● Ախուրյանի ՋԿՏ-ում Արմավիրի ջրանցքի թողունակության բարձրացմանն ուղղված տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրություն և ջրանցքի վերակառուցում
2. Առաջնահերթ 6 ● Հետևյալ 6 ջրամբարների ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ԷՆ 2026 թ. 4- Օրենսդրութ- 22,621,000 ջրամբարի կառուցման տեխնիկատնտեսական Քաղաքաշինության րդ յամբ տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրության կոմիտե Հայաստանի եռամսյակ չարգելված ուսումնասիրության հաշվետվություն և տարածքային աղբյուրներ իրականացում, շինարարական զարգացման (միջազգային նախագծային աշխատանքների մեկնարկ. հիմնադրամ դոնոր փաստաթղթերի կազմում Արգիճիի (5,5 մլն մ3) և (համաձայնությամբ) կազմակեր- և շինարարական Աստղաձորի (1,25 մլն մ3) պություններ) աշխատանքների ջրամբարներ Սևանի ՋԿՏ- մեկնարկ ում, Լիճքի (1.17մլն մ3) ջրամբարը Հարավային ՋԿՏ-ում, Ելփինի (1մլն մ3) ջարմբարն Արարատյան ՋԿՏ-ում, Արթիկի (1.69մլն մ3) ջրամբարն Ախուրյանի ՋԿՏ-ում և Քասախի ջրամբարը (12մլն մ3) Հրազդանի ՋԿՏ-ում
3. Հիդրոլոգիական ● Հետևյալ դիտակետերի և ՀՀ ՇՄՆ 2025 թ. 4- Օրենսդրութ- 956,000 դիտակետերի և կայանների՝ ժամանակակից րդ յամբ օդերևութաբանական սարքավորումներով եռամսյակ չարգելված կայանների արդիականացում. աղբյուրներ վերանորոգում և նոր հիդրոլոգիական կայաններ` (միջազգային դիտակետերի ու (1) Հրազդան-Հովտաշեն դոնոր կայանների կառուցում (Մասիս), (2) կազմակեր- առանցքային Մեծամոր-Ռանչպար, (3) պություններ) տեղանքներում Արփա-Արենի, (4) Որոտան- Տաթև ՀԷԿ, օդերևութաբանական կայաններ՝ (1) Սեմյոնովկա, (2) Վարդենյաց, ● 14 նոր հիդրոլոգիական դիտակետերի (ՇողվակՁորագյուղ, Աշոցք- Հարթաշեն, Հալավար- Մելիքգյուղ, Գեղարոտ- Արագած գյուղ, Միլի-Մեծ Գիլանլար, ՎեդիԽոսրով, Ազատ-Լանջազատ, Եղեգիս- Գետիկվանք, Գեղի- Աջաբաջ, Մասրիկ-Ներքին Շորժա, Չիչխան-Բաշգյուղ, Աղստև-Կրիվոյստ, Սիսիան- Արևիս, Լորաձոր-Շենաթաղ) և 5 նոր օդերևութաբանական կայանների (Եղնաջուր, Ջաջուռի լեռնանցք, Սոթք, Տաշտունի լեռնանցք, Սևաբերդ) կառուցում
4. Արարատյան դաշտի ● Փաստացի ջրառի ՀՀ ԲԸՏՄ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ 2024 թ. 4- Օրենսդրութ- 143,000 մակերևութային և վերահսկման բարելավման ՀՀ ԳԱԱ րդ յամբ ստորերկրյա փաստացի նպատակով ներկայումս երկրանանական եռամսյակ չարգելված ջրառի չափման և ջրառի վերահսկման գիտությունների աղբյուրներ տվյալների առցանց համակարգ չունեցող խոշոր ինստիտուտ (միջազգային փոխանցմամբ ջրօգտագործողների (համաձայնությամբ) դոնոր ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) առնվազն 20%-ի համար կազմակեր- հոսքաչափական տվյալների առցանց պություններ) սարքավորումների փոխանցմամբ ջրահաշվիչ տեղադրում (ջրաչափիչ) հոսքաչափական սարքավորումների տեղադրում, ● Ձկնաբուծական նպատակներով իրականացվող ջրառի բոլոր կետերում տվյալների առցանց փոխանցմամբ ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) հոսքաչափական համակարգերով ջրաչափերի տեղադրում
5. Մաքրված կեղտաջրերի ● Մաքրված կեղտաջրերի ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ԷՆ ՀՀ ՏԿԵՆ 2025 թ. 3- Օրենսդրութ- 50,000 որակի ստանդարտների չափորոշիչների և Հետազոտական րդ յամբ վերանայում ներկայացվող պահանջների կենտրոններ, ՀՀ ԳԱԱ եռամսյակ չարգելված մշակում և ընդունում՝ ըստ Էկոլոգանոոսֆերային աղբյուրներ օգտագործման տարբեր հետազոտութ- (միջազգային տեսակների յունների կենտրոն դոնոր (համաձայնությամբ) կազմակեր- պություններ)
6. Ոռոգման ջրի որակի ● Ոռոգման ջրի որակի ՀՀ ԷՆ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ 2024 թ. 2- Օրենսդրութ- 70,000 նորմերի մշակում՝ նորմերի մշակում/ Հետազոտական րդ յամբ տարբեր ոլորտներում ջրի ընդունում և դրանց կենտրոններ, ՀՀ ԳԱԱ եռամսյակ չարգելված վերաօգտագործումը ներդրման ուղղությամբ Էկոլոգանոոսֆերային աղբյուրներ խթանելու նպատակով մասնագետների հետազոտութ- (միջազգային վերապատրաստում յունների կենտրոն դոնոր (համաձայնությամբ) կազմակեր- պություններ)
7. Մաքրված կեղտաջրերի` ● Արարատյան դաշտում ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՇՄՆ 2025 թ. 4- Օրենսդրութ- 200,000 ոռոգման նպատակներով ոռոգման նպատակով ՀՀ ԷՆ րդ յամբ վերաօգտագործման մաքրված կեղտաջրերի Հետազոտական եռամսյակ չարգելված պիլոտային ծրագրերի վերաօգտագործման կենտրոններ, ՀՀ ԳԱԱ աղբյուրներ իրականացում պիլոտային ծրագրի Էկոլոգանոոսֆերային (միջազգային իրականացում հետազոտութ- դոնոր յունների կենտրոն կազմակեր- (համաձայնությամբ) պություններ)
8. Ընտրված ջրհավաք ● ՀՀ ջրամբարների ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՆԳՆ ՀՀ 2025 թ. 2- Օրենսդրութ- 80,000 ավազանում ոռոգման ջրի պատվարների ԷՆ րդ յամբ արդյունավետ անվտանգության վրա ՀՎԵ- եռամսյակ չարգելված օգտագործման ների ինտենսիվացման աղբյուրներ նպատակով ոռոգման ազդեցության գնահատման (միջազգային ենթակառուցվածքների ուղեցույցի մշակում, դոնոր վրա ԿՓ ազդեցության կազմակեր- գնահատում ● Շիրակի, Գեղարքունիքի, պություններ) Արմավիրի և Արարատի մարզերում հեղեղումների, սելավների, երաշտների, կարկուտի վտանգի գոտիների քարտեզագրում՝ գյուղատնտեսական ջրամատակարարման ծառայությունների ռիսկի բացահայտման համատեքստում, ● Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արմավիրի և Արարատի մարզերում գյուղատնտեսական ջրամատակարարման համակարգերի վրա երաշտների և հեղեղումների ազդեցությունների գնահատում
9. Հեղեղների նկատմամբ ● Բնահեն լուծումների վրա ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՆԳՆ ՀՀ ՏԿԵՆ 2024 թ. 2- Օրենսդրութ- 41,000 առավել խոցելի ջրհավաք հիմնված՝ րդ յամբ ավազաններում էկոհամակարգային եռամսյակ չարգելված հեղեղումների դեմ մոտեցումներով աղբյուրներ պայքարի վերաբերյալ հեղեղումների դեմ պայքարի (միջազգային բնահեն լուծումների վրա միջոցառումների դոնոր հիմնված, վերաբերյալ կազմակեր- էկոհամակարգային համապատասխան պություններ) մոտեցումներով մասնագետների միջոցառումների, վերապատրաստում տեղեկատվության և իրազեկության բարձրացում
10. Հեղեղների նկատմամբ ● Սևանի և Հրազդանի ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՆԳՆ ՀՀ ՏԿԵՆ 2026 թ. 1- Օրենսդրութ- 150,000 առավել խոցելի ջրհավաք ՋԿՏ-ների պիլոտային Գեղարքունիքի ին յամբ ավազաններում բնահեն տարածքներում հեղեղների մարզպետարան եռամսյակ չարգելված լուծումների վրա վտանգը նվազեցնելու Կոտայքի աղբյուրներ հիմնված՝ նպատակով ափամերձ մարզպետարան (միջազգային էկոհամակարգային բուֆերային գոտիների դոնոր մոտեցումներով ստեղծում՝ ըստ կազմակեր- հեղեղումների դեմ էկոհամակարգային պություններ) պայքարի գործնական մոտեցման միջոցառումների իրականացում պիլոտային տարածքներում
11. Հեղեղումների ռիսկերի ● ՀՀ օրենսդրությամբ և այլ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՆԳՆ, ՀՀ ՏԿԵՆ 2023 թ. 4- Չի կանխարգելման և իրավական ակտերում ԵՄ րդ պահանջվում կառավարման լիազոր Հեղեղումների դիրեկտիվով եռամսյակ մարմնի նշանակում, պահանջվող հեղեղումների և հասկացությունների հեղեղումների ներառում, առաջացման ռիսկերին ուղղված ● Դիրեկտիվի դրույթների պահանջների հասկացությունների իրականացման նպատակով սահմանում համապատասխան լիազոր մարմնի նշանակում
12. Հեղեղումների ռիսկի ● Հեղեղումների ՀՀ ՆԳՆ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ 2025 թ. 2- Օրենսդրութ- 58,000 կառավարման պլանների կառավարման օրինակելի ԷՆ րդ յամբ մշակում պլանի մշակում և եռամսյակ չարգելված համապատասխան աղբյուրներ մասնագետների (միջազգային վերապատրաստում` հաշվի դոնոր առնելով ԵՄ Հեղեղումների կազմակեր- դիրեկտիվով ՀՀ ստանձնած պություններ) պարտավորությունները, ● Ախուրյանի ՋԿՏ-ի համար հեղեղումների կառավարման պլանի ընդունում
13. Հեղեղումների և ● Ախուրյանի ՋԿՏ-ի 5 ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՆԳՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ 2025 թ. 2- Օրենսդրութ- 100,000 սելավների վաղ բնակավայրում ԷՆ րդ յամբ ազդարարման հեղեղումների և սելավների եռամսյակ չարգելված համակարգերի ներդրում վաղ ազդարարման աղբյուրներ լոկալ մակարդակում՝ համակարգերի ներդրում (միջազգային հաշվի առնելով դոնոր հիդրոօդերևութա- կազմակեր- բանական պություններ) կանխատեսումները
14. Երաշտների համար ● Երկրի մակարդակով ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՆԳՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ 2026 թ. 2- Օրենսդրութ- 108,000 արտակարգ երաշտների համար ԷՆ րդ յամբ իրավիճակների պլանի արտակարգ իրավիճակների եռամսյակ չարգելված մշակում՝ հաշվի առնելով կառավարման պլանի աղբյուրներ հիդրոօդերևութա- կազմում և երաշտների (միջազգային բանական կառավարման պլանի դոնոր կանխատեսումները կազմման ոլորտում կազմակեր- համապատասխան պություններ) մասնագետների վերապատրաստում
15. Ջրի բաշխման ● Քասախի գետավազանի ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ԷՆ 2024 թ․ 1- Օրենսդրութ- 50,000 մեխանիզմների համար մակերևութային և ՀԷԿ-եր ին յամբ սահմանում Քասախի ստորերկրյա ջրերի կայուն (համաձայնությամբ) եռամսյակ չարգելված գետավազանում բաշխման մեխանիզմների ՋՕԸ-եր աղբյուրներ ներդրում՝ ջրօգտագործումը (համաձայնությամբ) (միջազգային հավասարակշռելու և դոնոր բնապահպանական թողքը կազմակեր- ՀՀ ԳԱԱ Ա.Բ.Նալ- պահպանելու նպատակով, պություններ) բանդյանի անվան ● Ջրի կառավարման քիմիական ֆիզիկայի առաջատար լուծումների ինստիտուտ միջոցով Քասախի (համաձայնությամբ) գետավազանում ջրի հավասար հասանելիության բարելավում՝ պահպանելով բնապահպանական թողքը և ապահովելով կայուն տնտեսական աճը, ● Ջրի վերաբաշխման մեխանիզմների ներդրման վերաբերյալ համապատասխան մասնագետների վերապատրաստում
16. Մասնավոր հատվածի ● ԿՓՀ միջոցառումներում ՀՀ ԷՆ ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ 2024 թ. 4- Օրենսդրութ- 29,000 կողմից կայացվող մասնավոր հատվածի ՖՆ րդ յամբ որոշումներում և ներգրավումը խրախուսող եռամսյակ չարգելված նախաձեռնություններում գործնական մեխանիզմների աղբյուրներ ԿՓ ներառմանը ներդրում` նպատակ (միջազգային նպաստող ունենալով ԿՓՀ դոնոր մեխանիզմների ներդրում ռազմավարությունների կամ կազմակեր- նորարարական պություններ) գործընթացների որդեգրման միջոցով խթանել ավելի մեծ ներդրումներ խոցելիության նվազեցման գործում
17. Ջրային ոլորտի ● Ջրային ռեսուրսների ՀՀ ՇՄՆ ՏԻՄ 2023 թ. 4- Միջազգային 62,000 հարմարվողականության ոլորտում ԿՓՀ մոինթորինգի (համաձայնությամբ) րդ դոնոր ծրագրերի մոնիթորինգին, և գնահատման եռամսյակ կազմակեր- գնահատմանը, ցուցանիշների մշակում և պություններ հաշվետվողականությանը դրանց կիրառության (ՄԱԿ-ի և բարելավմանն ուղղված վերաբերյալ Զարգացման համակարգի սահմանում համապատասխան ծրագիր) գերատեսչությունների ներկայացուցիչների համար վերապատրաստումների իրականացում
18. Ֆինանսական ● Բնօգտագործման ՀՀ ՇՄՆ ՀԾԿՀ ՀՀ ՖՆ ՀՀ ՊԵԿ 2024 թ. 1- Օրենսդրութ- 30,000 մեխանիզմների վճարների և ին յամբ ներդրման համար բնապահպանական եռամսյակ չարգելված հիմքերի ստեղծում, հարկերի դրույքաչափերի աղբյուրներ ներառյալ` վերանայում՝ հիմնված (միջազգային բնօգտագործման «աղտոտողը վճարում է» և դոնոր վճարների, «օգտագործողը վճարում է» կազմակեր- բնապահպանական սկզբունքների վրա պություններ) հարկերի դրույքաչափերի և կառուցվածքի վերանայումը
19. Սևանա լճի ● ԿՓ պայմաններում ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ԱՆ ՀՀ ԷՆ 2025 թ. 4- Օրենսդրութ- 19,000 օրենսդրական Սևանա լճի էկոհամակարգի ՀՀ ԳԱԱ րդ յամբ կարգավորումների վերականգնման ինստիտուտներ և եռամսյակ չարգելված վերանայում՝ ԿՓ երկարաժամկետ ԲՈՒՀեր աղբյուրներ համատեքստում լճի տեսլականի սահմանում և (համաձայնությամբ) (միջազգային էկոհամակարգի լճի պահպանության ՀԿ-ներ դոնոր պահպանման և օրենսդրական դաշտի (համաձայնությամբ) կազմակեր- վերականգնման բարելավում պություններ) նպատակով
20. ԿՓ պայմաններում ● Ջրային ոլորտի ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ՊԵԿ ՀՀ 2025 թ․ 1- Օրենսդրութ- 19,000 ջրօգտագործման օրենսդրական դաշտում ԿՓ ՖՆ ին յամբ արդյունավետությունն նկատմամբ եռամսյակ չարգելված առավելագույնի հարմարվողականության աղբյուրներ հասցնելու և բարձրացմանն ուղղված (միջազգային խնայողության ու ջրի գործողությունների դոնոր վերաօգտագործման ներառում, կազմակեր- պրակտիկան խթանելու պություններ) օրենսդրական ● Մաքրված կեղտաջրերի վերաօգտագործման փոփոխությունների իրավակարգավորումների և իրականացում խրախուսող մեխանիզմների ներդրում
21. Սևանի ՋԿՏ-ի և ● Սևանա լճի ավազանի ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ԳԱԱ 2025 թ. Օրենսդրութ- 100,000 Արարատյան դաշտի ներկա և ապագա ջրային Երկրաբանկան 4-րդ յամբ համար հաշվեկշռի գնահատման գիտությունների եռամսյակ չարգելված հիդրոերկրաբանական և մոդելի մշակում և ներդրում, ինստիտուտ աղբյուրներ հիդրոլոգիական (համաձայնությամբ) (միջազգային մոդելների մշակում և ● Արարատյան դաշտի դոնոր հիդրոերկրաբանական ներդրում՝ ԿՓ ներքո կազմակեր- մոդելի կատարելագործում` ջրային ռեսուրսների պություններ) ստորերկրյա ջրերի՝ ԿՓ խոցելիության գնահատման նպատակով նկատմամբ խոցելիության գնահատման նպատակով, ● Վերոնշյալ մոդելների կիրառության նպատակով համապատասխան մասնագետների վերապատրաստում
22. ԿՓ խոցելիության և ● Հիդրոկլիմայական ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ԳԱԱ 2024 թ. Օրենսդրութ- 75,000 հարմարվողականության տվյալների շտեմարանի և երկրաբանական 4-րդ յամբ ուսումնասիրությունների մետատվյալների կատալոգի գիտությունների եռամսյակ չարգելված իրականացման առցանց հասանելիության ինստիտուտ աղբյուրներ նպատակով ապահովում, (համաձայնությամբ) (միջազգային հիդրոկլիմայական բաց դոնոր տվյալների համակարգի ● ՀՄԿ ՊՈԱԿ-ի կազմակեր- մասնագետների մշակում և ներդրում պություններ) վերապատրաստում և արբանյակային բաց տվյալների վրա հիմնված խոցելիության գնահատումների օգտագործում որոշում կայացնողների կողմից
23. Իրազեկվածության ● Տեղական ավանդական ՀՀ ՏԿԵՆ Մարզպետարաններ, 2024 թ. Օրենսդրութ- 25,000 բարձրացման գիտելիքների և ՏԻՄ-եր 3-րդ յամբ արշավների նորարարական (համաձայնությամբ) եռամսյակ չարգելված իրականացում և մոտեցումների կիրառմամբ ՀԿ-ներ աղբյուրներ կարողությունների իրազեկվածության (համաձայնությամբ) (միջազգային զարգացում բարձրացման և դոնոր ջրամատակարարման կարողությունների կազմակեր- հասանելիության զարգացման արշավներ պություններ) տեսանկյունից խոցելի և թիրախային մեկուսացված խմբերի համայնքներում հետևյալ շրջանում՝ ջրային թեմաների շուրջ` ոլորտում առաջադեմ ջրախնայող գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաներ, տեխնոլոգիաների և անձրևաջրերի աղետների ռիսկերի օգտագործում, կաթիլային կառավարման ոռոգում, աղետների վերաբերյալ ռիսկերի նվազեցում
24. Խմելու ● Իրազեկման մոդուլի Մարզպետարաններ, ՀՀ ԱՍՀՆ, 2024 թ. 2- Օրենսդրութ- 25,000 ջրամատակարարման մշակում համայնքների ՏԻՄ-եր ՀԿ-ներ րդ յամբ բնագավառում ղեկավարների և ավագանու (համաձայնությամբ) (համաձայնությամբ) եռամսյակ չարգելված ինքնասպասարկվող անդամների համար, աղբյուրներ համայնքների (միջազգային ղեկավարներին ջրային ● Աշխատաժողովների/ դոնոր վերապատրաստումների ոլորտի կազմակեր- հարմարվողականության իրականացում` պություններ) առաջնահերթությունների ուշադրության կենտրոնում վերաբերյալ իրազեկում՝ պահելով կանանց և տղամարդկանց, գենդերային երեխաների և տարեցների՝ մոտեցումների ջրի հետ կապված շեշտադրումով խոցելիությունը, ինչպես նաև ներկայացնելով գենդերային մոտեցման արդյունավետությունը և տնտեսական նպատակահարմարությունը
25. Ջրամատակարարման ● Կոյուղացում և խմելու ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ԿԳՄՍՆ 2026 թ. 2- Օրենսդրութ- 1,434,000 հասանելիության ջուր չունեցող դպրոցներում Մարզպետարաններ, րդ յամբ տեսանկյունից խոցելի ու մանկապարտեզներում ՏԻՄ-եր եռամսյակ չարգելված բնակավայրերում բարելավված (համաձայնությամբ) աղբյուրներ աղջիկների և տղաների սանիտարահիգիենիկ ՀԿ-ներ (միջազգային համար դպրոցներում և պայմանների (համաձայնությամբ) դոնոր մանկապարտեզներում հասանելիության կազմակեր- բարելավվ ած ապահովում տղաների և պություններ) սանիտարահիգիենիկ աղջիկների համար, պայմանների ներառյալ՝ շենքի ներսում հասանելիության գտնվող պատշաճ ապահովում զուգարանները՝ առանձնացված տղաների և աղջիկների համար, ինչպես նաև մաքուր հոսող ջրի առկայությունը՝ անհրաժեշտ հիգիենայի պահպանման համար
26. «Ջրային ռեսուրսների ● ԿՓ վերանայված ՀՀ ՇՄՆ ՀՀ ՏԿԵՆ ՀՀ ԷՆ ՀՀ ԱՆ2026 թ. 2- Օրենսդրութ- 30,000 ոլորտում կլիմայի գնահատումների և րդ յամբ փոփոխության կանխատեսումների հիման եռամսյակ չարգելված հարմարվողականության աղբյուրներ 2027-2031 թվականների վրա ջրային ռեսուրսների (միջազգային ծրագիրը հաստատելու ոլորտում դոնոր մասին» ՀՀ հարմարվողականության կազմակեր- կառավարության նկատառումները պություններ) որոշման նախագծի վերանայված և ներառված մշակում և ներկայացում են ոլորտի ռազմավարական ՀՀ վարչապետի զարգացման գործընթացում աշխատակազմ _____________________ 1 Կլիմայի փոփոխության մասին չորրորդ ազգային հաղորդագրություն 2 Ա. Առաքելյան, «ԿՓ ներքո ջրային ռեսուրսների խոցելիության գնահատման տվյալների և սցենարների ներդաշնակեցում, խոցելիության քարտեզի մշակում և ջրային ռեսուրսների խոցելիությունը գնահատելիս արբանյակային տվյալների կիրառման առաջարկությունների ներկայացում» հաշվետվություն, ՄԱԶԾ-ԿԿՀ ՀԾ ծրագիր, 2020թ. 3 ԱԶԲ, 2020։ Նույն աղբյուրում։ 4 Անբարենպաստ վիճակում գտնվող բնակավայրեր՝ 579 բնակավայր 680 000 բնակչությամբ առանց կենտրոնացված ջրամատակարարման: 5 Նախագծել, կառուցել, ֆինանսավորել, շահագործել և պահպանել: 6 Նախագծել, կառուցել, ֆինանսավորել և պահպանել: 7 Նախագծել, կառուցել, կառավարել և ֆինանսավորել: 8 Նախագծել, կառուցել, ֆինանսավորել և շահագործել: 9 Կառուցել-շահագործել-փոխանցել: 10 Կառուցել-սեփականաշնորհել-շահագործել-փոխանցել: 11 Կառուցել ըստ պատվերի: 12 Վերանորոգել-շահագործել-փոխանցել: (8-րդ գլուխը փոփ., խմբ. 18.01.24 N 83-Լ) (հավելվածը փոփ., խմբ. 18.01.24 N 83-Լ) Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար Ա. Հարությունյան 03.11.2022 ՀԱՎԱՍՏՎԱԾ Է ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ Փոփոխման պատմություն Փոփոխող ակտ Համապատասխան ինկորպորացիան 18.01.2024, N 83-Լ 03.11.2022, N 1692-Լ Փոփոխված ակտ Փոփոխող ակտ Համապատասխան ինկորպորացիան