Sectoral Policy on milk 2018-2022

SÜT SEKTÖR POLİTİKA BELGESİ 2018-2022 ANKARA - 2018 İÇİNDEKİLER KISALTMALAR DİZİNİ .................................................................................................................................................... 6 HAZIRLAYANLAR ............................................................................................................................................................. 7 YÖNETİCİ ÖZETİ .............................................................................................................................................................. 9 1.GİRİŞ .................................................................................................................................................................................. 13 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ ................................................................................................................ 17 2.1 Temel Göstergelerle Süt Sektörü ................................................................................................................................. 17 2.1.1 Dünya .......................................................................................................................................................................... 17 2.1.2 Türkiye ......................................................................................................................................................................... 23 2.2 Üretim Yapısı ................................................................................................................................................................. 30 2.2.1 Üretim Sistemi ve İşletme Durumu Değerlendirmesi ........................................................................................... 30 2.2.2 Maliyet Değerlendirmesi ........................................................................................................................................... 31 2.2.3 Finansman Yapısı ....................................................................................................................................................... 34 2.3 Pazarlama Yapısı ............................................................................................................................................................ 35 2.4 Kamu ve STK’ların Rolü ............................................................................................................................................... 38 2.4.1 Kurumsal Yapı ............................................................................................................................................................ 38 2.4.2 Yasal Çerçeve .............................................................................................................................................................. 38 2.4.3 Uluslararası Entegrasyon .......................................................................................................................................... 38 2.4.4 Denetim ....................................................................................................................................................................... 38 2.4.5 Kalite ve Standardizasyon ......................................................................................................................................... 39 2.4.6 Desteklemeler ............................................................................................................................................................. 40 2.4.7 Örgütlenme Durumu ................................................................................................................................................ 41 3. SEKTÖRÜN SORUNLARI ............................................................................................................................................ 45 3.1. Ürün Kalitesinin Yetersiz Olması ............................................................................................................................... 45 3.2. Üretim Maliyetlerinin Yüksek Olması ....................................................................................................................... 45 3.3. İhracatın Yetersiz Olması ............................................................................................................................................ 45 3.4. Küçük Ölçekli İşletme Yapısı ...................................................................................................................................... 45 3.5. Kayıt-dışılık ................................................................................................................................................................... 45 3.6. Pazarlama Sorunu ........................................................................................................................................................ 45 4. 2018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI ................................................................................................................ 49 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR ......................................................................................................................... 55 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi .................................................................................................................... 55 5.2. Uzun Dönemli Gelişme Eğilimleri ............................................................................................................................ 56 5.3. 2018-2022 Dönemi Politikaları .................................................................................................................................. 57 KAYNAKÇA ........................................................................................................................................................................ 67 EK 1: GÖSTERGELERE AİT VERİ SERİLERİ ............................................................................................................... 71 EK 2: 2018-2022 PROJEKSİYONLARI METODOLOJİ NOTU .................................................................................. 74 TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1. Dünya Canlı Hayvan Varlığı (Milyon Baş) ....................................................................................................... 17 Tablo 2. Dünya Süt Üretimi (Bin Ton) .............................................................................................................................. 18 Tablo 3. Ülkelere Göre İnek Sütü Üretimi (Bin Ton) ...................................................................................................... 19 Tablo 4. Dünya Süt Ürünleri Üretimi (Bin Ton) ............................................................................................................. 20 Tablo 5. Ülkelere Göre Dünya Süt İhracatı (Bin Ton) .................................................................................................... 21 Tablo 6. Ülkelere Göre Dünya Süt İthalatı (Bin Ton) ..................................................................................................... 22 Tablo 7. Dünya Süt Ürünleri İhracatı (Bin Ton) ............................................................................................................. 23 Tablo 8. Türkiye Sağılan Hayvan Sayısı (Bin Baş) ........................................................................................................... 24 Tablo 9. Türkiye Çiğ Süt Üretimi (Ton) ............................................................................................................................ 25 Tablo 10. Hayvan Başına Verim (Litre/Baş/Yıl) ............................................................................................................... 26 Tablo 11. Yıllara Göre Çiğ Süt Üretici Fiyatları ($/Kg) ................................................................................................... 26 Tablo 12. Süt ve Süt Ürünleri Üretimi (Bin Ton) ............................................................................................................ 27 Tablo 13. Türkiye’nin Ülkeler İtibariyle Süt İhracatı (Ton) ............................................................................................ 28 Tablo 14. Türkiye’de Süt Ürünleri İhracatı (Ton) ............................................................................................................. 28 Tablo 15. Türkiye’de Süt Ürünleri İthalatı (Ton) .............................................................................................................. 29 Tablo 16. Türkiye’de Kişi Başına Düşen Çiğ Süt Miktarı (Kg) ....................................................................................... 30 Tablo 17. Yıllara ve Ölçeklerine Göre Süt Sığırcılığı İşletmesi Sayıları ve Oranları .................................................... 31 Tablo 18. Türkiye’de Yem Üretimi (Bin Ton) ................................................................................................................... 33 Tablo 19. Çiğ Süt /Yem Paritesi- Et/ Yem Paritesi (TL/Kg) ............................................................................................ 33 Tablo 20. TCZB ve TKK Kredilerinde Faiz İndirim Oranları ....................................................................................... 34 Tablo 21. Tarımsal Amaçlı Kooperatiflerin Faiz İndirim Oranları ............................................................................... 35 Tablo 22. Üretici Örgütleri (2015) ..................................................................................................................................... 42 Tablo 23. Süt Çeşitlerine Göre 2018-2022 Toplam Süt Üretim Tahmini ..................................................................... 49 Tablo 24. Kişi Başı Tüketim Miktarı 2016 Yılı Tüketim Miktarı Temel Alındığında ................................................. 50 Gerçekleşecek İhtiyaç ve İhtiyaç Üstü Arz Miktarı Tablo 25. Kişi Başı Tüketim Miktarı 2016 Yılı Avrupa Birliği Ülkeleri Süt Tüketim .................................................. 51 Ortalamasına Göre İhtiyaç Miktarı Tablo 26. Kişi Başı Tüketim Miktarı Eğilimine Göre İhtiyaç Miktarı .......................................................................... 51 Tablo 27. Süt Sektörü Sorun Alanları ve Eylem Planları ................................................................................................ 59 ŞEKİL VE GRAFİKLER DİZİNİ Şekil 1. Çiğ Sütün Pazarlama Yapısı .................................................................................................................................. 32 Grafik 1. Çiğ Süt Üretici Fiyatı-Maliyet Değerlendirilmesi ........................................................................................... 36 Grafik 2. Çiğ İnek Sütünün Pazarlanmasında Üretici Örgütlerinin Rolü .................................................................... 37 KISALTMALAR DİZİNİ AB Avrupa Birliği ASÜD Ambalajlı Süt ve Süt Ürünleri Derneği ARIP Agriculture Reform Implementation Project (Tarım Reformu Uygulama Projesi) DSYMD Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği FAO Food and Agriculture Organization (Gıda ve Tarım örgütü) GSYİH Gayri Safi Yurt İçi Hâsıla GATT Gümrük Tarifeleri Ve Ticaret Genel Anlaşması IDF International Dairy Federation (Uluslararası Süt Federasyonu) IFCN International Farm Comparison Network (Uluslararası Karşılaştırmalı Çiftlik Veri Ağı) IPARD Avrupa Birliği Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Programı SÜTBİR Süt Üreticileri Merkez Birliği SETBİR Türkiye Süt, Et Gıda Sanayicileri Birliği Derneği TEPGE Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Müdürlüğü TCZB Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası TKK Tarım Kredi Kooperatifleri TKDK Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TS Türk Standartları TSE Türk Standartları Enstitüsü USK Ulusal Süt Konseyi HAZIRLAYANLAR BAŞKAN Doç. Dr. Cengizhan MIZRAK Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM RAPORTÖR Dr. Zeliha YASAN ATASEVEN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Serhan CANDEMİR Kahramanmaraş Doğu Akdeniz Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü KOORDİNATÖR M. Cihad KAYA Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Mehmet KİLCİ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Gonca GÜL YAVUZ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Erdal EROL Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Berrin TAŞKAYA TOP Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Hakan SAÇTI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM KATKI SAĞLAYANLAR (Kurum Alfabetik Sıralama) Çağrı Melikşah SAKAR Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkez Müdürlüğü Dr. Mustafa KÜÇÜKKEBAPÇI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Balıkesir Koyunculuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Halil APAYDIN Tarım ve Orman Bakanlığı-GKGM Cengiz ALPSOY Tarım ve Orman Bakanlığı-GKGM Yusuf KAPLAN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Mehmet GÜMÜŞ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Ahmet BUDAKLIER Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Meral KAYGISIZ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Bursa Gıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Seyit Ahmet ÇELİKER Tarım ve Orman Bakanlığı-TRGM Süt Sektör Politika Belgesi 2018-2022, Türkiye gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kapsa mında; sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2018-2022 dö neminde izlenecek politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında, süt sektöründe dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesinin yanı sıra Türkiye üretim yapısı, pazarlama yapısı, kamu ve STK’ların rolü gibi konularda genel bir görünüm sunulmuş, sektöre yönelik politikalar değerlendirilmiş ve sektörün sorunları ortaya konulmuştur. Ayrıca, sektörün temel göstergeleri ile ilgili geçmiş dönem veri setleri arşiv amaçlı olarak çalışmanın eklerinde verilmiştir. Çalışma kapsamında 2018-2022 projeksiyonu yapılmış ve 2018-2022 dönemi politikaları belirlenmeye çalışılmıştır. Dünya ve Türkiye’de süt sektörünün süt sığırcılığına dayalı bir yapıya sahip olması nedeniyle çalışma süt sığırcılığına odaklanarak hazırlanmıştır. Süt ürünlerinin beslenme ve toplum sağlığı açısından yeri ve önemi nedeniyle talebi karşılayacak güvenilir çiğ süt arzının karşılanması politika yapıcılar için en önemli konularından birisi haline gelmiş ve bununla birlikte sektörün istikrarlı şekilde takip edilme zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Türkiye süt sektöründe, ülke içinde ve dışında oluşan arz ve talep dengelerini koruyarak sektörün dünya pazarından daha fazla pay almasını sağlayacak kısa, orta ve uzun vadeli politika kararlarının oluşturulması önem arz etmektedir. Dünya canlı hayvan varlığı 2016 yılında 3.850 milyon baş olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılı itibariyle 796 milyon ton olarak gerçekleşen toplam süt üretiminin %82,8’i inek sütünden, %13,9’u manda sütünden, %1,9’u keçi sütü ve %1,3’ü ise koyun sütünden oluşmaktadır. Dünya inek sütü üretiminde en büyük payı Hindistan (%20,1), ABD (%12,1), ve Çin (%5,2) almaktadır. Türkiye’nin ise aynı yıl itibariyle dünya üretiminden aldığı pay 16,8 milyon ton üretim ile %2,1’dir. Üretilen toplam inek ve manda sütünün yaklaşık %62’si sanayiye aktarılmakla birlikte, bu oran dünya ve ülkeler bazında çiğ süt fiyatları, çiğ süt arzı ve sağmal inek sayısındaki düşüş gibi birçok faktör nedeniyle yıldan yıla değişiklik göstermektedir. 2014 yılında dünya süt ürünleri üretimi 177 milyon ton olup, bunun %77,7’sini işlenmiş süt, %12,8’ini peynir ve %3,5’ini tereyağı oluşturmaktadır. 2016 yılı itibariyle yaklaşık 12,5 milyon ton süt dış ticarete konu olmuştur. Süt ihracat değeri 6,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiş olup, bu ihracatın %75’inden fazlası AB ülke leri tarafından gerçekleştirilmiştir. Ayrıca dünya süt ürünleri ihracatı aynı yıl için 21,8 milyon ton olarak gerçekleş miş ve ihracatın %55,4’ünü peynir ve süttozu ihracatı oluşturmuştur. Türkiye’de toplam büyükbaş hayvan sayısı 16 milyon olup bu hayvanların yaklaşık %37’sini sağmal hayvanlar oluş turmaktadır. Her yıl düzenli bir artış göstermekle beraber 2017 yılında sağılan hayvan sayısı 28,5 milyon baş olup, sağılan sığır sayısı 5,9 milyon baş, sağılan koyun-keçi sayısı 22,5 milyon baş, sağılan manda sayısı ise 69 bin baş ol muştur. Süt üretimi 2017 yılında bir önceki yıla göre %11,9 oranında artarak 20,7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Toplam süt üretiminin %90,1’i inek sütünden, %9,1’i koyun-keçi sütünden, %0,3’ü ise manda sütünden oluşmaktadır. Türkiye’de süt verimliliğine bakıldığında, uzun ve orta vadede artış yaşanmıştır. Sağılan inek başına verim son beş yıl içerisinde %5,8 oranında artarak 2017 yılında 3.143 lt/baş/yıl olarak hesaplanmıştır. TÜİK verilerine göre, topla nan inek sütü miktarı 2017 yılında 9,1 milyon tona ulaşmıştır. Türkiye’de süt ihracatı 2017 yılı itibariyle 40,6 bin ton olarak gerçekleşmiş ve 33,4 milyon dolar ihracat geliri elde edilmiştir. 2017 yılı itibariyle süt ihracatının %85,6’sının YÖNETİCİ ÖZETİ Katar’a (%54,9), Irak’a (%23,1) ve Libya’ya (%7,6) yapılmaktadır. Türkiye’de süt ürünleri ihracatı 2017 yılında 151 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda süt ürünleri ihracatının %81,9’luk bölümü süt tozu (%21,6), peynir (%31,9) ve peyniraltı suyu (%28,3)’nda yoğunlaşmıştır. Süt ürünleri ithalatı ise son 2000-2017 döneminde %11 artarak 20,3 bin ton olarak gerçekleşmiş ve ithalat ağırlıklı olarak tereyağı (%48,2) ve peynir (%45,9)’de yapılmıştır. Türkiye’de son yıllarda gerek hayvancılık gerekse de süt ürünleri sektörüne yönelik ciddi destekleme politikaları geliştirilmiş ve bunun doğal sonucu olarak özel sektör eliyle önemli yatırımlar yapılmıştır. Bu bağlamda çiğ süt desteklemesi, anaç sığır desteklemesi, buzağı desteklemesi, anaç koyun-keçi desteklemesi, sürü yöneticisi istihdamı desteği, süt regülasyon desteği, Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu desteklemeleri ve yem bitkileri destekleri verilmektedir. Süt sığırcılığı işletmelerinde maliyeti etkileyen en önemli girdi kalemi yem olup maliyet kalemleri içerisinde %50 70’lik bir paya sahiptir. İşçilik masrafları ise ikinci sırada yer almakta ve süt maliyetinin yaklaşık %15-20’sini oluş turmaktadır. Diğer masraflar ise (ahır ve altlık masrafı, inek sermayesinin faizi, inek amortismanı, alet ve makine masrafları, veteriner ve ilaç masrafları, aydınlatma giderleri ve su masrafları) maliyetin yaklaşık %20-25’ini oluştur maktadır. Çalışma kapsamında 2018-2022 döneminde uygulanacak politikaların hazırlanmasında politika yapıcılara yol gös termesi amacıyla süt üretimi ve tüketimi için üretim ve tüketim projeksiyonları ve ihtiyaç analizleri yapılmıştır. Süt üretim miktarında 2003-2016 yılları arasında gözlenen artış trendi politika döneminde de kendini göstermektedir. Süt üretimi politika belgesinin ilk yılı olan 2018’de 2016 yılına göre %12 artarak yaklaşık 21 milyon ton ve son yıl olan 2022’de 2016 yılına göre %32 artarak 23,7 milyon tona ulaşması tahmin edilmektedir. İhtiyaç analizlerine göre 2018-2022 döneminde süt sektöründe ihtiyacın karşılanmasında sorun yaşanmayacağı öngörülmektedir. Türkiye’de süt sektörünün karşılaştığı en önemli sorunlar; üretim maliyetinin yüksek oluşu, küçük ölçekli işlet me yapısı, ürün kalitesinin düşük olması, ihracatın yetersiz olması, kayıt-dışılık ve pazarlama sorunu olarak tespit edilmiştir. Sorunların çözümüne yönelik olarak geliştirilen öneriler arasında; küçük aile işletmeleri desteklenerek optimum işletme ölçeği büyüklüğüne ulaştırılması, işletmelerin kayıt altına alınması, kayıt sistemlerinin güvenilir liğinin ve etkinliğinin arttırılması, süt toplama sistemi gözden geçirilerek, tedarik ve lojistik unsurlar ile ilgili iyileş tirmelerin yapılması, süt kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmaların yapılarak süt ürünleri ihracatının artırılma sı, meraların ıslah çalışmalarının hızlandırılması ve daha etkin şekilde kullanılmasının sağlanması, hastalıktan ari işletmelerin teşvik edilerek sayılarının artırılması ve tüketicilerin sağlıklı süt tüketimi konusunda bilgilendirilmesi ve teşvik edilmesi gibi öneriler yer almaktadır. 1GİRİŞ 13 Türkiye’de gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kapsamında hazırlanan sektör politika belgeleri, sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2018-2022 döneminde izlenecek politikaların ve hayata geçirilecek uygulamaların sektör paydaşlarının katkı ve görüşlerinin alınması yoluyla belirlenmesi amacını taşımaktadır. “Süt Sektör Politika Belgesi 2018-2022” bu amaçla hazırlanmıştır. Ayrıca, sektörün temel göstergeleri ile ilgili geçmiş dönem veri setleri arşiv amaçlı olarak çalışmanın eklerinde verilmiştir. Sektör farklı istatistiki sınıflamalara göre şu şekilde tanımlanmaktadır: NACE Rev2 No: 01.41.31-Süt hayvancılığı ve çiğ süt üretim faaliyetleri, 10.51.01 ve 10.51.03- İşlenmiş süt imalatı. G.T.İ.P. No: Süt: 0401-Süt ve krema (konsantre edilmemiş, ilave şeker veya diğer tatlandırıcı madde içermeyen), 0402-Süt, krema (konsantre edilmiş, ilave şeker veya diğer tatlandırıcı madde içerenler) (seçilmiş GTİP kodları). Süt Ürünleri: 0402-Süt tozu (seçilmiş GTİP Kodları), 0403-Yoğurt, ayran ve kefir, 0404-Peynir altı suyu, 0405-Tereyağı, 0406-Peynirler, 2105-Dondurma TÜİK verilerine göre, Türkiye’de 2017 yılı itibariyle üretilen toplam süt miktarının %90,1’i inek sütünden, %9,1’i koyun-keçi sütünden, %0,3’ü ise manda sütünden oluşmaktadır. Benzer şekilde, FAO verileri incelendiğinde, 2016 yılı itibariyle dünyada üretilen toplam süt miktarının %82,7’sinin inek, %13,9’unun manda, %1,9’unun keçi ve %1,3’ünün koyun sütünden oluştuğu görülmektedir. Bu durum hem dünyada hem de ülkemizde süt sektörünün ağırlıklı olarak süt sığırcılığına dayalı bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Bu nedenle çalışma süt sığırcılığına odaklanarak hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında çiğ ve işlenmiş içme sütü detaylı olarak ele alınmış olup süt sektörü ile geri bağlantılı canlı hayvan ve ileri bağlantılı süt ürünleri sektörleri temel göstergeler itibariyle ve genel hatlarıyla değerlendirilmiştir. Türkiye’de süt sektörü 20. yüzyılın başlarında küçük süthane ve mandıralar şeklinde faaliyet gösterirken, 1957 yılında Atatürk Orman Çiftliği bünyesinde ilk modern süt fabrikası şeklinde üretime başlamıştır. Bunun yanı sıra, 1963 yılında çıkarılan bir yasa ile kurulan Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu (SEK) (özelleşinceye kadar) ülkenin farklı yerlerinde 40’a yakın fabrikası ile üretim yaparak, Türkiye sütçülüğüne katkıda bulunmuştur. 1970’li yıllardan itibaren özel sektör de süt endüstrisine ilgi göstermiş, modern fabrikalarda süt ve ürünleri üretilmeye başlanmıştır. 80’li yıllar mevcut bazı mandıra ve fabrikaların modernizasyona gittiği, 90’lı yıllar ise, bazı modern süt işletmelerinin yabancı firmalarla ortaklıklar kurmaya başladığı yıllar olmuştur. Türkiye süt sektörü 2000’li yılların başlarından itibaren ise, hem üretim hem de işleme sanayi bakımından önemli ilerleme kaydetmiştir. 2016 yılında ise Hayvansal Üretim Değeri 152 milyar TL olarak gerçekleşmiş olup bunun %85’ini Canlı Hayvan Değeri (90 Milyar TL), %15’ini ise Hayvansal Ürün Üretim Değeri (62 Milyar TL), oluşturmaktadır. Hayvansal ürün üretim değerinin %39’unu (24,3 Milyar TL) süt üretimi oluşturmaktadır. Süt üretim değeri içerisinde inek sütünün payı ise %85 (20,6 milyar TL) olarak gerçekleşmiştir. Süt üretim miktarı yıllar itibariyle artarak 2017 yılında 20,7 milyon ton çiğ süt üretimi gerçekleştirilmiştir. Süt sektörü üretim ve ürün özelliklerinden kaynaklanan yapısal özelliği nedeni ile üretim risklerine diğer 1. GİRİŞ 14 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 sektörlere göre daha fazla açık olmakta ve sektör olarak çevresel koşullar, iklim değişiklikleri, tüketici tercihleri, ham madde fiyatlarındaki dalgalanmalar, piyasa koşulları ve teknoloji değişimi gibi değişkenlerden çok daha fazla etkilenmektedir. Süt ürünlerinin beslenme ve toplum sağlığı açısından yeri ve önemi nedeniyle talebi karşılayacak güvenilir çiğ süt arzının karşılanması politika yapıcılar için en önemli politika konularından birisi haline gelmiştir. Bu nedenle sektörün istikrarlı şekilde takip edilme zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Türkiye’de süt sektöründe, süt ve süt ürünlerine yönelik talep değişimlerine, ülke içinde ve dışında oluşan arz ve talep dengelerine uyum gösterecek şekilde, sektörün dünya pazarından daha fazla pay almasını sağlayacak kısa, orta ve uzun vadeli politika kararlarının oluşturulması gerekmektedir. 2MEVCUT DURUMDEĞERLENDİRMESİ 17 2.1 Temel Göstergelerle Süt Sektörü 2.1.1 Dünya FAO 2014 verilerine göre dünya GSMH değeri 78,1 trilyon dolar olup bunun 3,3 trilyon dolarını tarım sektörü oluşturmaktadır. 2014 yılı itibariyle, tarımsal üretim değeri içerisinde inek sütünün değeri 310,4 milyar dolar (%9,91), koyun sütünün değeri 5,2 milyar dolar (%0,17) ve keçi sütünün değeri ise 3,5 milyar dolar (%0,11) olarak gerçekleşmiştir (Anonim 2017/a). Canlı Hayvan Varlığı Dünyada canlı hayvan varlığı 2016 yılında 2000 yılına oranla %16,2 oranında artarak 3.850 milyon baş olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde en büyük artış %33,4 ile keçi varlığında gerçekleşmiştir. 2016 yılı itibariyle toplam canlı hayvan varlığının %38,3’ünü sığır, %30,7’sini koyun, %26,1’ini keçi ve %5,2’sini ise manda varlığı oluşturmuştur. Dünya genelinde yetiştiricilerin hayvan sayısını artırmaktan ziyade hayvan başına düşen et verimini artırıcı besleme yöntemlerini uygulamaları ve çoğu ülkede tüketici tercihlerinin beyaz ete yönelmesi hayvan sayısındaki artışı sınırlamaktadır. Nitekim Tablo 1 incelendiğinde, dünya canlı hayvan varlığında yıllar itibariyle önemli bir artış gerçekleşmediği görülmektedir. 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ Tablo 1. Dünya Canlı Hayvan Varlığı (Milyon Baş) Sığır Manda Keçi Koyun Toplam 2000 1.314 164 752 1.060 3.291 2005 1.367 177 840 1.095 3.478 2010 1.416 188 911 1.075 3.589 2011 1.421 190 916 1.097 3.625 2012 1.430 192 936 1.112 3.671 2013 1.434 193 955 1.133 3.715 2014 1.442 194 965 1.138 3.740 2015 1.452 196 979 1.160 3.788 2016 1.475 199 1.003 1.173 3.850 Kaynak: FAO 18 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.1.1.1 Üretim Dünyada 2016 yılı itibariyle 796 milyon ton olarak gerçekleşen toplam süt üretiminin %82,8’i inek sütü, %13,9’u manda sütü, %1,9’u keçi sütü ve %1,3’ü ise koyun sütünden oluşmaktadır. Dünya canlı hayvan varlığının %30,7’sini oluşturan koyunun düşük süt verimi nedeniyle süt üretimindeki payı oldukça düşük düzeydedir. 2000-2016 yılları arasında dünya süt üretimi, dünyanın pek çok bölgesinde süt hayvancılığının daha modern şartlarda yapılması, daha vasıflı damızlık materyali ile yeterli ve kaliteli yem kullanımıyla hayvan başına süt veriminin artırılması nedeniyle %37,5 oranında artış göstermiş olup, en büyük artış %66,6 oranında manda sütünde gerçekleşmiştir. Aynı dönem itibariyle inek sütü üretim miktarı ise %34,3 oranında artmıştır (Tablo 2). 2016 yılında dünya inek sütü üretiminin %63’ü Tablo 3’te yer alan 10 ülke tarafından gerçekleştirilmiş olup en büyük payı Hindistan (%20,1), ABD (%12,1), ve Çin (%5,2) almıştır. Türkiye’nin ise, aynı yıl itibariyle dünya üretiminden aldığı pay 16,8 milyon ton üretim ile %2,1’dir. 2000-2016 döneminde üretimde ilk sırada yer alan Hindistan’ın üretimi 2 katına çıkmış, Çin’in üretimi ise 4 kat artış göstermiştir. Söz konusu dönemde, üretimde ikinci sırada yer alan ABD’nin inek sütü üretimi ise %26,9 oranında artmıştır. Tablo 2. Dünya Süt Üretimi (Bin Ton) İnek Manda Keçi Koyun Toplam 2000 490.757 66.639 12.707 8.475 578.578 2005 546.046 78.905 14.519 9.202 648.671 2010 602.995 92.419 16.225 9.875 721.514 2011 617.330 96.056 16.704 9.685 739.775 2012 631.420 98.942 17.121 9.915 757.398 2013 636.586 102.379 16.953 10.135 766.053 2014 656.701 107.718 17.104 10.326 791.851 2015 666.761 109.494 17.036 10.672 803.963 2016 659.150 111.001 15.262 10.367 795.780 Kaynak: FAO 19 AB ülkeleri içerisinde 2016 yılı itibariyle Almanya %4,1 ve Fransa %3,2’lik oranla dünya inek sütü üretiminde ilk 10 ülke arasında yer almıştır. Ancak 2015 yılından itibaren AB’de süt üretim kotalarının kaldırılmasıyla birlikte, başta İrlanda ve Hollanda olmak üzere hemen hemen her AB ülkesinde süt üretim miktarı artmıştır. IFCN (International Farm Comparison Network) verilerine göre, dünyada üretilen toplam inek ve manda sütünün yaklaşık %62’si sanayiye aktarılmakla birlikte, bu oran dünya ve ülkeler bazında çiğ süt fiyatları, çiğ süt arzı ve sağmal inek sayısındaki düşüş gibi birçok faktör nedeniyle yıldan yıla değişiklik göstermektedir (USK, 2017). 2000 yılı itibariyle 149 milyon ton olarak gerçekleşen dünya süt ürünleri üretimi %18,8 oranında artarak 2014 yılında 177 milyon tona ulaşmıştır. 2014 yılı itibariyle, dünya toplam süt ürünleri üretiminin %77,7’sini işlenmiş süt, %12,8’ini peynir ve %3,5’ini tereyağı oluşturmuştur (Tablo 4). Tablo 3. Ülkelere Göre İnek Sütü Üretimi (Bin Ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Hindistan 79.857 95.829 122.060 128.115 132.639 137.891 146.517 155.684 159.388 ABD 75.953 80.283 87.521 89.053 91.043 91.311 93.490 94.644 96.385 Çin 11.971 31.684 40.790 41.423 41.998 39.856 41.869 42.260 41.544 Pakistan 25.566 29.438 35.491 36.656 37.861 39.105 40.282 41.592 39.652 Brezilya 20.643 25.646 30.959 32.363 32.572 34.527 35.360 34.860 33.878 Almanya 28.353 28.481 29.646 30.355 30.704 31.351 32.419 32.708 32.700 Rusya 32.276 31.147 31.841 31.640 31.750 30.523 30.785 30.791 30.752 Fransa 23.885 23.938 24.206 25.289 24.883 24.591 25.828 25.935 25.378 Y.Zelanda 12.235 14.638 17.010 17.339 19.129 19.469 21.320 21.939 21.672 Türkiye 9.794 10.026 12.418 13.802 15.977 16.655 16.998 16.933 16.786 Diğer 258.045 276.480 288.446 292.486 297.419 299.205 305.350 304.896 295.942 Dünya 578.578 647.589 720.389 738.520 755.974 764.485 790.218 802.241 794.077 Kaynak: FAO 20 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.1.1.2 Dış Ticaret Dünyada 2016 yılı itibariyle yaklaşık 12,5 milyon ton süt dış ticarete konu olmuştur. Son 15 yılda dünya süt ihracat değeri %78,7 oranında artarak 2016 yılı itibariyle 6,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 5 incelendiğinde 2016 yılı itibariyle dünya süt ihracatının %75’inden fazlasının AB ülkeleri tarafından gerçekleştirildiği görülmektedir. Bununla birlikte aynı yılda dünya süt ihracatının %31,5’ini, süt üretiminin %10’undan azını karşılayan Almanya ve Fransa gerçekleştirmiştir. Dünya süt üretiminde lider olan ABD, Hindistan ve Çin’in ise ihracatta önemli pay almadıkları görülmektedir. 2016 yılı itibariyle dünya süt ithalatında, ihracatta olduğu gibi en büyük payı %69,9’luk oran ile 12 AB ülkesinin aldığı görülmektedir. Süt üretimde 3. sırada yer alan Çin ise, söz konusu yıl itibariyle dünya süt ithalatından %4,4’lük pay almıştır. Son 15 yıllık dönemde süt ihracatını en çok artıran ülkeler Polonya ve Çekya olurken, aynı dönemde en çok ithalat artışı gerçekleştiren ülkeler Litvanya, Romanya ve Çin olmuştur (Tablo 6). Tablo 4. Dünya Süt Ürünleri Üretimi (Bin Ton) İşlenmiş Süt Tereyağı Peynir Yoğurt Diğer* Toplam 2000 119.655 5.112 16.590 31 7.276 148.664 2005 126.504 5.601 18.724 67 8.339 159.236 2010 128.006 5.604 20.585 101 9.552 163.849 2011 131.874 5.823 20.750 86 9.843 168.376 2012 135.707 5.899 21.251 116 10.167 173.140 2013 136.704 5.984 21.861 165 10.458 175.171 2014 137.224 6.132 22.652 164 10.438 176.609 Kaynak: FAO * süt yağı, krema ve peynir altı suyunu kapsamaktadır. 21 Tablo 5. Ülkelere Göre Dünya Süt İhracatı (Bin Ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Almanya 2.524 2.883 2.853 2.894 2.599 2.474 2.777 2.751 2.875 Fransa 968 1.062 1.189 1.439 1.053 1.004 1.023 1.046 1.035 Hollanda 586 783 899 1.067 809 771 811 761 835 Çekya 31 358 589 651 720 698 764 852 828 Belçika 861 728 966 1.007 992 1.064 1.002 993 784 İngiltere 278 599 568 661 552 538 636 673 644 Avusturya 755 579 716 755 821 798 758 736 640 Polonya 0 215 268 264 249 242 301 448 547 Belarus 10 200 261 284 387 364 383 376 363 Macaristan 65 111 334 381 393 392 385 403 324 Slovenya 53 105 254 254 274 272 272 304 318 Litvanya 11 37 172 217 272 277 298 302 271 Lüksemburg 120 94 172 177 165 177 195 244 257 Türkiye 0 5 6 17 19 18 19 15 18 Diğer 1.382 1.906 2.854 3.115 3.215 3.305 3.369 3.218 2.692 Toplam 7.644 9.665 12.101 13.183 12.520 12.394 12.993 13.122 12.431 Kaynak: UNComtrade 22 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 6. Ülkelere Göre Dünya Süt İthalatı (Bin Ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Almanya 755 1.429 1.872 2.012 1.787 1.683 1.935 2.194 2.407 İtalya 2.246 2.277 2.495 2.661 2.357 2.230 2.103 2.033 1.789 Belçika 845 909 840 910 941 1.031 1.134 1.297 1.422 Hollanda 529 672 697 1.004 929 904 745 841 959 Çin 16 5 19 45 85 170 296 412 569 İrlanda 295 315 261 310 304 334 535 541 547 Litvanya 2 41 224 314 397 430 478 394 385 Fransa 898 502 652 647 479 457 437 472 355 Polonya 6 7 83 100 140 187 252 250 269 B.A.E 0 126 0 0 187 205 242 241 266 Rusya 71 19 28 26 276 305 334 278 257 Yunanistan 198 201 352 342 229 230 235 249 239 Hırvatistan 97 21 52 76 84 154 129 166 191 Romanya 4 4 125 129 124 138 117 151 190 İspanya 457 608 620 529 507 446 439 335 188 Diğer 1.344 2.117 3.063 3.185 2.878 2.868 3.123 2.855 2.757 Toplam 7.764 9.253 11.385 12.293 11.704 11.772 12.533 12.709 12.789 Kaynak: UNComtrade 23 Dünyada süt ürünleri ihracatı son 15 yıl içerisinde %67,5 oranında artarak, 2016 yılı itibariyle 21,8 milyon ton olarak gerçekleşmiş ve ihracatın %55,4’ünü peynir ve süttozu ihracatı oluşturmuştur. 2000-2016 döneminde ihracatta en büyük artış dondurma (%95,9) ve peynir (%89,6)’de gerçekleşmiştir (Tablo 7). Ürün arzındaki fazlalık ve hammaddelerin uluslararası fiyatlarındaki düşüklük nedeniyle pek çok Asya ülkesinde yılın büyük bir bölümü çiğ süt fiyatları düşük seyretmiş ve sonuç olarak bu bölgedeki ülkelerde süt üretimi düşük oranlarda artmıştır. Rusya’nın süt ve süt ürünlerinde uyguladığı ithalat ambargosu, Çin’in süt ve süt ürünleri talebinde yaşanan düşüş ve ABD Dolarının değerinin yüksek olması gibi hususlar sektörün dış ticarette yaşadığı sorunlar arasında yer almaktadır (Anonim 2016/a). 2.1.2 Türkiye Türkiye’de 2010 yılında GSYİH değeri 1,16 trilyon TL olup, bunun %9,02’sini tarım, orman ve balıkçılık (104 milyar TL) oluşturmuştur. 2016 yılında GSYİH değeri bir önceki yıla göre %11,5 oranında artarak 2,61 trilyon TL’ye yükselmiştir. Tarım, orman ve balıkçılığın 2016 yılı değeri ise 161 milyar olarak gerçekleşmiştir (Anonim 2017/b). 2010 yılında 38,13 milyar TL olarak gerçekleşen hayvansal üretim değerinin %34’ünü (12,8 milyar TL) süt üretimi oluşturmuş, süt üretim değeri içerisinde ise %72 ile en büyük payı inek sütü (9,2 milyar TL) almıştır. 2016 yılında ise Hayvansal Üretim Değeri 152 milyar TL olarak gerçekleşmiş olup bunun %85’ini Canlı Hayvan Değeri (90 Milyar TL), %15’ini ise Hayvansal Ürün Üretim Değeri (62 Milyar TL), oluşturmaktadır. Hayvansal ürün üretim değerinin Tablo 7. Dünya Süt Ürünleri İhracatı (Bin Ton) Peynir Tereyağı Yoğurt, Ayran, Kefir Peynir Altı Suyu Dondurma Süt Tozu Toplam 2000 3.418 1.315 1.507 2.495 620 3.652 13.008 2005 4.388 1.545 2.232 2.522 831 3.882 15.401 2010 5.555 1.583 2.743 3.122 1.028 4.467 18.498 2011 5.853 1.600 2.848 3.528 1.108 4.845 19.782 2012 5.945 1.750 2.848 3.714 1.396 5.478 21.131 2013 6.195 1.819 2.865 4.041 1.038 5.353 21.312 2014 6.265 1.879 2.763 4.060 1.107 5.658 21.732 2015 6.368 1.908 2.840 3.788 1.158 5.791 21.853 2016 6.479 1.957 2.733 3.820 1.215 5.582 21.786 Kaynak: UNComtrade 24 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 %39’unu (24,3 Milyar TL) süt üretimi oluşturmaktadır. Süt üretim değeri içerisinde inek sütünün payı ise %85 (20,6 milyar TL) olarak gerçekleşmiştir (Anonim 2017/b). Canlı Hayvan Varlığı Türkiye’de sağılan hayvan varlığı her yıl düzenli bir artış göstermekle beraber 2017 yılında bir önceki yıla göre %13,1 artarak 28,5 milyon baş olmuştur. Sağılan sığır sayısı 2017 yılında bir önceki yıla göre %9,9 oranında artarak 5.969 bin baş, sağılan koyun-keçi sayısı %14 oranında artarak 22.467 bin baş, sağılan manda sayısı ise %9,5 oranında artarak 69 bin baş olmuştur (Tablo 8). 2011 yılında sağılan sığır mevcudu içinde kültür ırkının oranı % 39,2, melez ırkı oranı % 41,2, yerli ırkı oranı %19,5 iken devletin aldığı tedbirler ve verilen teşvikler sayesinde 2017 yılında kültür ırkı oranı % 49,3 ve yerli ırk oranı da %10,1 olmuştur (Anonim 2018). 2.1.2.1 Üretim Türkiye’de 2017 yılında türlere göre süt üretim miktarlarında artış gözlenmiştir. Süt üretimi 2017 yılında bir önceki yıla göre %11,9 oranında artarak 20.670 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Toplam süt üretiminin %90,6’sı inek sütünden, %9,1’i koyun-keçi sütünden, %0,3’ü ise manda sütünden oluşmaktadır (Tablo 9). Türkiye dahil çoğu ülkelerde son yıllarda hem hayvansal üretim hem de üretimin verimliliğinde hızla yükselen artışlar meydana gelmiştir. Bu artışlar çeşitli hayvancılık dallarında, yetiştirme, besleme, bakım ve hastalıklarla mücadele metotlarının geliştirilmesi sonucu elde edilmiştir. Hayvancılık sektörünün rekabet gücünü koruyabilmesi ya da artırabilmesi için hayvan başına üretim ve aynı zamanda üretimde verimliliğin artırılması gerekmektedir. Yani hem hayvan, hem de hayvanın içinde bulunduğu çevre şartlarının iyileştirilmesi kaçınılmaz olmaktadır. Hayvanların fenotipik değerleri veya verdikleri ürünler bakımından farklılıklarında çevre faktörlerinin ve genetik yapılarının etkileri vardır (Aksoy 2003). Nitekim ineklerde süt verimi; ırk, yaş, canlı ağırlık, laktasyon dönemi, günlük sağım sayısı, kızgınlık, beslenme, çevre ısısı, buzağılama mevsimi, kuruda kalma süresi, hastalıklar gibi Tablo 8. Türkiye Sağılan Hayvan Sayısı (Bin Baş) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Sığır 5.280 3.998 4.361 4.761 5.431 5.607 5.609 5.560 5.432 5.969 Koyun 15.920 10.166 10.584 11.561 13.068 14.287 14.524 15.363 15.149 17.503 Keçi 3.793 2.427 2.581 2.968 3.502 3.943 4.400 4.578 4.555 4.964 Manda 70 38 35 40 47 52 55 63 63 69 Toplam 25.062 16.629 17.563 19.396 22.049 23.890 24.589 25.540 25.200 28.505 Kaynak: TÜİK 25 çeşitli çevresel faktörlerin etkisi altındadır. Verim artışını sağlamak amacıyla; Süt üretiminde bölgesel farklılıklar dikkate alınarak ıslah programları geliştirilmeli ve desteklenmeli, embriyo transferi ve damızlıklarda genomik seleksiyon gibi biyoteknolojik uygulamalar özendirilmeli, hedeflenen üretim desenine göre cinsiyeti belirlenmiş sperma kullanımı teşvik edilmelidir. Türkiye’de süt verimliliğine bakıldığında, uzun ve orta vadede bütün türlerde gelişme görülmüştür. Sağılan inek başına verim son beş yıl içerisinde %5,8 oranında artarak 2017 yılında 3.143 lt/ baş/yıl olarak hesaplanmıştır (Tablo 10). Türkiye’de 2017 yılı itibariyle toplam büyükbaş hayvan sayısı 16 milyon olup bu hayvanların yaklaşık %37’sini sağmal hayvanlar oluşturmaktadır. Son 5 yılda hayvan sayısı %11 artarken aynı dönemde sağılan büyükbaş hayvan sayısı %7, süt üretimi ise %23 artış göstermiştir. Büyükbaş hayvan sütü üretiminde ilk üç sırayı Konya (%6,4), İzmir (%5,8), Erzurum (%4,6) illeri almaktadır Türkiye’de küçükbaş hayvan sayısı son 5 yılda %15 artış göstermiştir. Aynı dönemde sağılan hayvan sayısı %23 artarken, süt üretimi ise %23 artış göstermiştir. Küçükbaş hayvan sütü üretiminde ilk üç sırayı Van (%6,2), Şanlıurfa (%4,6) ve Diyarbakır (%4,8) illeri almaktadır (Anonim 2018). Tablo 9. Türkiye Çiğ Süt Üretimi (Ton) Yıl Koyun Kıl keçisi Tiftik keçi İnek Manda Toplam 2000 774.380 216.328 3.883 8.732.041 67.330 9.793.962 2005 789.878 250.246 3.513 10.026.202 38.058 11.107.897 2010 816.832 270.476 2.335 12.418.544 35.487 13.543.674 2011 892.822 318.273 2.315 13.802.428 40.372 15.056.211 2012 1.007.007 367.208 2.221 15.977.838 46.989 17.401.262 2013 1.101.013 413.444 2.299 16.655.009 51.947 18.223.712 2014 1.113.937 460.518 2.752 16.998.550 54.803 18.630.860 2015 1.177.227 477.824 3.350 16.933.520 62.761 18.654.682 2016 1.160.412 476.234 3.167 16.786.263 63.085 18.489.161 2017 1.344.779 520.197 3.198 18.762.319 69.401 20.699.894 Kaynak: TÜİK Not 1. 2003 yılına kadar hesaplamalarda 1984 yılı süt verimleri kullanılırken, 2003 yılından itibaren 2001 yılı Genel Tarım Sayımı sonuçlarından elde edilen süt verimleri kullanılmıştır. Not 2. Tablodaki rakamlar yuvarlamadan dolayı toplamı vermeyebilir. 26 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Türkiye’de süt üretiminin bölgelere göre dağılımı incelendiğinde 2017 yılı TÜİK verilerine göre büyükbaş süt üretiminin en fazla olduğu bölge toplam üretimin % 17,9’unu kapsayan Ege Bölgesi olup, Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi %12,3 ile ikinci, Batı Karadeniz Bölgesi ise %10,4 ile üçüncü sırada yer almaktadır. Aynı dönemde küçükbaş süt üretimi incelendiğinde büyükbaş üretime göre farklılık göstermekle birlikte en fazla üretim %23,1 ile Güneydoğu Anadolu Bölgesinde olup, Ortadoğu Anadolu Bölgesi %16,5 ile ikinci, Akdeniz Bölgesi %12,7 ile üçüncü sırada yer almaktadır (Anonim 2018/a). Dünya çiğ süt üretici fiyatları ile Türkiye çiğ süt üretici fiyatları yıllar itibariyle değerlendirildiğinde (Tablo 11) üretilen çiğ süt miktarına, ihracat miktarına ve yurtiçi talebe bağlı olarak çiğ süt fiyatları dalgalı bir seyir izlemiştir. AB’de 1 kg çiğ süt fiyatı 2002 yılında 0,30 $ iken %40 oranında artışla 2017 yılında 0,42 $, ABD’de 1 kg çiğ süt fiyatı 2002 yılında 0,27 $ iken %44 oranında artarak 2017 yılında 0,39 $, Türkiye’de 1 kg çiğ süt fiyatı 2002 yılında 0,21 $ iken %71 oranında artarak 2017 yılında 0,36 $ olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’de ticari süt işletmeleri tarafından toplanan inek sütünün büyük bir kısmı (%15,5) içme sütü olarak tüketime arz edilmektedir (Anonim 2016/a). TÜİK verilerine göre, toplanan inek sütü miktarı 2017 yılında 2010 yılına göre %47 artarak 9,1 milyon tona ulaşmıştır. Toplanan inek sütündeki bu artış süt ürünlerine de yansımış, son beş yıl içerisinde içme sütü miktarı %19, peynir üretimi %15, yoğurt üretimi %8, tereyağı üretimi %41 ve süt tozu üretimi ise %68 oranında artmıştır (Tablo 12). Tablo 10. Hayvan Başına Verim (Litre/Baş/Yıl) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 İnek 1.654 2.508 2.848 2.899 2.942 2.970 3.031 3.046 3.090 3.143 Koyun 49 78 77 77 77 77 77 77 77 76 Keçi 58 105 106 108 105 105 105 105 105 105 Manda 962 1.002 1.014 1.009 1.000 999 996 996 1.001 1.006 Kaynak: TÜİK, TEPGE Hesaplamaları Tablo 11. Yıllara Göre Çiğ Süt Üretici Fiyatları ($/Kg) 2002 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 AB 0,30 0,36 0,41 0,48 0,43 0,49 0,49 0,34 0,32 0,42 ABD 0,27 0,33 0,36 0,44 0,41 0,41 0,53 0,38 0,36 0,39 Türkiye 0,21 0,33 0,50 0,42 0,46 0,50 0,49 0,42 0,38 0,36 Kaynak: dairy.ahdb.org.uk/www.nass.usda.gov/USK 27 Türkiye’de üretilen sütün %49’u mandıralara satılarak işlenmekte ve tüketime sunulmaktadır. Kalan kısmın %11’i sokak sütü şeklinde doğrudan tüketiciye satılmakta, %32’si hane içinde içme sütü olarak ve süt ürünü üretmek (peynir, yoğurt vb.) amacıyla kullanılmakta, geriye kalanı ise farklı şekillerde (hayvan besleme, ücretsiz verme vb) kullanıma sunulmaktadır. Mandıralara satılan yani işlemeye aktarılan sütün %52,2’si inek sütü, %42,4’ü keçi sütü, %38,1’i manda sütü, %19,3’ü ise koyun sütüdür (Anonim 2016/a). 2.1.2.2 Dış Ticaret Süt sektöründe dış ticaret verileri işlenmiş süt üzerinden belirlenen GTİP kodları itibariyle ele alınmakta olup sektörün dış ticaretinde süt ürünleri ağırlıklı olarak yer almaktadır. Bu çalışmada, süt ve krema dış ticaret verileri için; 040110, 040120, 040140, 040150, 040291 ve 040299 kodları baz alınmıştır. Türkiye’de süt ihracatı 2010-2017 döneminde yaklaşık 6,4 kat artarak, 2017 yılı itibariyle 40,6 bin ton olarak gerçekleşmiş ve 33,4 milyon dolar ihracat geliri elde edilmiştir. Tablo 13 incelendiğinde, 2017 yılı itibariyle Türkiye’de süt ihracatının %85,6’sının Katar (%54,9), Irak (%23,1) ve Libya’ya (%7,6) gerçekleştirildiği görülmektedir. Tablo 12. Süt ve Süt Ürünleri Üretimi (Bin Ton) Toplanan Çiğ İnek Sütü İçme sütü Peynir Yoğurt Ayran Tereyağı Süt Tozu 2010 6.197 993 437 834 367 34 72 2011 7.074 1.165 519 1.007 459 38 79 2012 7.932 1.250 564 1.053 508 38 82 2013 7.939 1.298 600 1.081 506 42 79 2014 8.626 1.311 633 1.101 599 46 111 2015 8.934 1.379 666 1.123 627 52 113 2016 9.213 1.445 661 1.174 685 58 124 2017 9.112 1.549 690 1.172 717 59 133 Kaynak: TÜİK 28 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 14’den izleneceği üzere Türkiye’de süt ürünleri ihracatı yıllar itibariyle dalgalı bir seyir izlemiştir ve 2017 yılında 151 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda süt ürünleri ihracatının %81,9’luk bölümünün süt tozu (%21,6), peynir (%31,9) ve peyniraltı suyu (%28,3)’nda yoğunlaştığı görülmektedir. Tablo 13. Türkiye’nin Ülkeler İtibariyle Süt İhracatı (Ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Katar 2 16 7 5 4 3 3 8 4 22.296 Irak 0 2.602 3.189 4.132 5.960 8.722 11.432 7.570 8.593 9.381 Libya 0 0 173 8.511 8.434 1.075 781 2.179 4.838 3.071 KKTC 26 298 450 1.249 1.024 1.365 1.080 1.382 1.554 1.666 Moritanya 0 0 0 345 166 502 1.039 561 671 941 Suriye 0 0 24 32 145 181 145 727 394 512 Gürcistan 3 22 8 41 76 126 190 193 208 475 Azerbaycan 2 225 640 821 1.049 741 939 705 493 326 Afganistan 0 23 3 18 64 210 142 37 55 296 Türkmenistan 6 79 221 263 404 450 632 509 448 255 Diğer 201 1.649 1.672 2.069 6.770 4.440 2.913 1.170 1.649 1.423 Toplam 239 4.914 6.387 17.486 24.095 17.813 19.296 15.041 18.909 40.642 Kaynak: TÜİK Tablo 14. Türkiye’de Süt Ürünleri İhracatı (Ton) Peynir Peynir Altı Suyu Dondurma Süt Tozu Yoğurt, Ayran, Kefir Tereyağı Toplam 2000 4.751 298 1.624 292 237 96 7.298 2005 13.484 11.672 4.018 686 2.282 100 32.241 2010 26.782 9.589 10.915 924 11.988 273 60.471 2011 30.525 14.643 12.059 10.030 10.411 637 78.306 2012 35.154 18.838 15.158 1.319 8.625 381 79.475 2013 39.760 32.974 16.091 4.652 8.938 509 102.925 2014 43.167 41.208 14.336 14.080 4.382 418 117.592 2015 41.398 24.057 16.665 8.279 7.446 371 98.217 2016 45.618 33.737 15.795 56.378 6.217 334 158.079 2017 48.194 42.721 14.799 32.677 11.439 1.167 150.997 Kaynak: TÜİK 29 Süt ürünleri sektörünün gelişmesi ve ihracat artışı, iç piyasadaki daralmanın aşılmasında önemli bir etken olduğu gibi, Türkiye’de modern hayvancılık işletmelerinin sayısının artmasına ve hayvan sağlığı standartlarının arttırılmasına olumlu katkı sağlamaktadır. Nitekim, Türkiye’de son yıllarda hayvancılığa ayrılan destek miktarının artırılması, piyasanın düzenlenmesi amacıyla 2009 yılından bu yana yapılan çiğ sütün değerlendirilmesi desteklemesi ve 2011/4 sayılı “İthalatta Gözetim Uygulanmasına İlişkin Tebliğ” kapsamındaki uygulamalar Türkiye süt ürünleri ihracatını olumlu yönde etkilemiştir (Anonim 2016/b). Türkiye süt ürünleri ithalatı ise son 2000-2017 döneminde %11 artarak 20,3 bin ton olarak gerçekleşmiştir ve ağırlıklı olarak tereyağı (%48,2) ve peynir (%45,9)’de yoğunlaşıldığı görülmektedir (Tablo 15). Tablo 15. Türkiye’de Süt Ürünleri İthalatı (Ton) Peynir Tereyağı Süt Tozu Yoğurt, Ayran, Kefir Peynir Altı Suyu Dondurma Toplam 2000 5.723 3.865 7.216 98 1.365 56 18.324 2005 5.228 6.193 9.703 260 391 784 22.559 2010 5.204 11.998 12.462 43 377 1.503 31.587 2011 5.948 10.666 2.683 46 227 1.554 21.124 2012 6.901 15.950 73 81 267 752 24.024 2013 8.011 19.977 43 250 388 779 29.449 2014 9.554 22.481 82 1.534 1.128 1.068 35.846 2015 10.923 20.060 106 529 1.156 1.878 34.653 2016 10.590 13.883 180 51 868 827 26.399 2017 9.342 9.794 94 109 582 395 20.316 Kaynak: TÜİK 30 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.1.2.3 Tüketim ve Kendine Yeterlilik TÜİK tarafından yayınlanan yıllar itibariyle çiğ süt üretim miktarı ile nüfus verileri dikkate alınarak ve süt-süt ürünleri ithalat ve ihracat rakamları göz ardı edilerek hesaplanan kişi başına düşen çiğ süt miktarı, 2011 yılında 201 kg/kişi iken 2017 yılında 257 kg/kişi olarak belirlenmiştir (Tablo 16). 2.2 Üretim Yapısı Türkiye’de türlere göre süt üretim miktarları değerlendirildiğinde 2017 yılı itibariyle toplam süt üretiminin %90,6’sı inek sütünden, %9,1’i koyun-keçi sütünden, %0,3’ü ise manda sütünden oluşmaktadır. Bu nedenle bu bölümde süt sığırcılığı işletmeleri ve süt işleme tesisleri kapsamlı olarak ele alınmıştır. 2.2.1 Üretim Sistemi ve İşletme Durumu Değerlendirmesi Türkiye’de süt sığırcılığı işletmelerinin yapısına bakıldığında genel olarak küçük ölçekli aile işletmelerinin çoğunlukta olduğu görülmektedir. İşletmelerin sahip oldukları sığır sayısına göre kapasiteleri gruplandırıldığında, her ne kadar son beş yıl içerisinde büyük ölçekli işletmelerin sayısı artsa da, Türkiye’de kurulu toplam süt sığırcılığı işletmelerinin %77’sinin 10 başın altında kapasiteye sahip olduğu görülmektedir. 20’den fazla hayvandan oluşan sürü genişliğine sahip işletmelerin oranı ise sadece %10’dur (Tablo 17). Bu durum yığınsal üretim için Türkiye’de işletme yapısının yetersiz olduğunu göstermekte ve küçük sürü genişliği süt üretiminde maliyetleri yükselterek rekabet koşullarını zorlaştırmaktadır. Türkiye’de çiğ süt ve süt ürünleri işleme sektöründe ise, 10.10.2015 tarihi itibariyle (süt toplama merkezleri dâhil) 6.684 adet onaylı işletme faaliyet göstermektedir (Aras, 2015). 2016 yılı itibariyle süt işleme tesisi sayısı ise 1.669 olmakla birlikte bu işletmelerin toplam kapasitesi yıllık 70.034 bin tondur (Anonim 2017/c). İşletme sayısındaki fazlalık sektörde çok sayıda küçük ve orta ölçekli firmaların olduğuna işarettir. Firma sayılarının fazla ve ölçek olarak küçük olmalarının yanı sıra kapasite kullanım oranlarının da düşük olması sektördeki olumsuz etkenlerden biridir. Tablo 16. Türkiye’de Kişi Başına Düşen Çiğ Süt Miktarı (Kg) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Kişi başına üretim 151 161 184 201 230 238 241 239 234 257 Kaynak: TÜİK/TEPGE 31 2.2.2 Maliyet Değerlendirmesi Süt sığırcılığı işletmelerinde maliyeti etkileyen en önemli girdi kalemi yem olup yem giderleri işletmenin ölçeği ve üretim teknolojisine bağlı olarak değişmekle birlikte %50-70’lik bir paya sahiptir. İşçilik masrafları ise ikinci sırada yer almakta ve süt maliyetinin yaklaşık %15-20’sini oluşturmaktadır. Diğer masraflar ise (ahır ve altlık masrafı, inek sermayesinin faizi, inek amortismanı, alet ve makine masrafları, veteriner ve ilaç masrafları, aydınlatma giderleri ve su masrafları) maliyetin yaklaşık %20-25’ini meydana getirmektedir (Anonim 2016/b). İşletmelerin küçük ve dağınık olmaları süt üretim maliyetini arttırdığı gibi üretilen sütün işleme tesislerine ulaştırılmasında da taşıma maliyetlerini arttırmakta, süt işleme tesislerinin her zaman yeterli sütü bulamamalarına dolayısıyla hammadde temininde devamlılık açısından sorunlar yaşanmasına neden olmaktadır (İçöz vd. 2007). Bu değerlendirmelere doğrultusunda Grafik 1. incelendiğinde 2013 yılında 0,90TL/Kg olan çiğ süt maliyeti 2017 yılında %25,6 artışla 1,13 TL/Kg olmuştur. Tablo 17. Yıllara ve Ölçeklerine Göre Süt Sığırcılığı İşletmesi Sayıları ve Oranları Sığır Sayısı 2015 2016 İşletme sayısı % İşletme sayısı % 1-5 837.246 61,12 689.971 58 6-9 287.599 20,99 225.717 19 10-19 175.795 12,83 165.040 13,9 20-49 53.845 3,93 87.407 7,3 50-99 11.511 0,84 16.551 1,4 100-199 2.701 0,20 3.778 0,3 200+ 1.174 0,09 1.161 0,09 Toplam 1.369.871 100,00 1.189.625 100 Kaynak: TOB 32 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Grafik 1.Çiğ Süt Üretici Fiyatı-Maliyet Değerlendirilmesi Kaynak: USK Yem Üretilecek yemin kalitesi yem hammaddesi ile doğrudan ilişkili olup, iyi kalitede yem ancak kaliteli hammaddeden üretilmektedir. Bu husus karma yem üretiminin en temel ilkesidir. Türkiye’de süt sığırcılığında, sanayide temin edilen çeşitli özelliklerdeki yemler ile bir miktar kaba yeme dayalı besleme yapıldığı görülmektedir. Karma yem üretiminde %40-45 oranla ithal yem hammaddelerine bağımlı olunması, karma yem maliyetlerini dolayısıyla süt üretim maliyetini yükseltmektedir (Anonim 2016/a). Hammadde fiyatlarında son dönemde ciddi artışlar yaşanmaktadır. Bu artışların en fazla olduğu ürünler soya, ayçiçeği tohumu küspesi, kepektir. Soya fasulyesinin borsa bazlı takibinin yapıldığı Güney Amerika bölgesinden son zamanlarda yağış miktarlarının az olması ve bunun da üretim kaybına neden olabileceğinin tahmin edilmesi soya fiyatlarını ciddi oranda artırmaktadır. Ayrıca son dönemlerde gelen soyada, gemilerde yasaklı genler ile ilgili bazı sorunların ortaya çıkması da soya fiyatlarını artırdığı düşünülmektedir. Diğer taraftan ülkemize protein bazında önemli tedarikçisi olan Ukrayna’nın Çin ile yüksek miktarda ayçiçeği tohumu küspesi anlaşmaları yapmaları küspe fiyatlarında artışa neden olmuştur. Rusya ve Kazakistan’daki değirmenlerin beklenenin altında çalışması kepekte talebin karşılanamaması ile birlikte fiyatların artmasına neden olmuştur. Son zamanlarda dolardaki artış, yem hammaddeleri fiyatlarının yükselmesine buna bağlı olarak da karma yem maliyetlerini artırmaktadır. Süt üretiminde maliyetin büyük bir bölümünü yem oluşturduğu için süt üretim maliyeti de artmaktadır. Bütün bu sayılan sebepler aynı zamanda diğer ithalat yapılan hammadde fiyatlarını da etkilemiştir. Bu artış karma yem maliyetini dolayısıyla da süt üretim maliyetine yükseltmiştir (Anonim 2018/b). Türkiye’de süt sığırcılığında kullanılan kaba yem üretimlerine bakıldığında, 2011 yılında 3.898 bin ton olan süt yemi üretimi 2017 yılında %60,5 oranında artarak 6.255 bin ton olarak gerçekleşmiştir. 2011 yılında 2.837 bin ton olan besi yemi üretimi ise, 2017 yılında 2011 yılına göre %78,5 oranında artarak 5.061 bin tona ulaşmıştır (Tablo 18). 33 Çiğ süt fiyatları; 16 Nisan 2015 tarih ve 29328 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren “Çiğ Sütün Sözleşmeli Usulde Alım Satımına İlişkin Yönetmelik” esasları gereğince belirli usullere göre belirlenmektedir. Mevzuat gereği taraflar çiğ süt fiyatını; pazarlık ile çiğ sütün kalite içeriğine göre, pariteye göre ya da Ulusal Süt Konseyi’nin ilan ettiği tavsiye fiyata göre belirleyebilmektedirler (Anonim 2016/a). Çiğ süt fiyatı (ÇEF) 2011yılında 0,71 TL/Kg iken 2016 yılında %44 artarak 1,15 TL/Kg olmuştur. Aynı şekilde 2011 yılında 0,61 TL/Kg olan süt yemi fiyatı 2016 yılında %38 artarak 0,84 TL/Kg olmuştur. Bu sonuçlar doğrultusunda süt/yem girdi paritesini incelediğimizde, 2011 yılında 1 kg süt ile alınabilecek süt yemi miktarı 1,31 kg iken, 2016 yılında bu miktar 1,37 kg seviyesine ulaşmıştır (Tablo 19). Tablo 18. Türkiye’de Yem Üretimi (Bin Ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Süt Yemi 1.817 2.028 3.537 3.898 4.393 5.195 5.658 5.433 5.900 6.255 Besi Yemi 1.504 1.355 2.310 2.837 3.065 3.062 3.782 3.764 4.214 5.061 Kaynak: TÜRKİYEMBİR Tablo 19. Çiğ Süt /Yem Paritesi- Et/ Yem Paritesi (TL/Kg) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Çiğ Süt Üretici Fiyat* 0,22 0,63 0,91 0,80 0,89 0,93 1,04 1,16 1,15 Süt Yemi Fiyatı 0,97 0,31 0,49 0,61 0,71 0,73 0,76 0,78 0,84 Süt/Süt Yemi 0,23 2,04 1,86 1,31 1,25 1,28 1,36 1,49 1,37 Et Fiyatı** 2,81 8,19 15,36 14,6 15,37 16,19 18,07 22,67 24,22 Besi Yemi Fiyatı 0,93 0,3 0,47 0,58 0,65 0,71 0,74 0,75 0,8 Et/Besi Yemi 3,02 27,3 32,68 25,17 23,65 22,8 24,42 30,23 30,28 Kaynak: TÜRKİYEMBİR (KDV hariç peşin satış fiyatlarıdır (2016’ya kadar KDV %8 2016’dan sonra KDV %0), Ulusal Süt Konseyi, TÜİK *Çiğ Süt Üretici fiyatı TÜİK Çiftçi Eline Geçen Fiyattır (ÇEF) **Karkas Sığır Fiyatı 34 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.2.3 Finansman Yapısı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası (TCZB) ve Tarım Kredi Kooperatifleri (TKK) aracılığıyla kullandırılan faiz indirimli krediler süt sektörü finansmanında önemli bir yere sahiptir. Bunun yanında TOB tarafından sağlanan destekler ve özel bankalar tarafından sağlanan krediler de üreticiler açısından önemli finansman kaynaklarıdır. Damızlık süt sığırcılığında yatırım kredilerinde %100, işletme kredilerinde %50 faiz indirimi uygulanmaktadır. Damızlık süt sığırı yetiştiriciliği kredisinin üst limiti 12.500.000 TL’dir. Bu krediden 750.000 TL’ye kadar kredi kullanmak isteyenler yatırım dönemi için %100, işletme dönemi için ise %50 faiz indiriminden faydalanabilmektedirler (Tablo 20). 2016/9665 sayılı kararda, damızlık süt sığırı yetiştiriciliğinde kredi üst limiti 7.500.000 olan krediler için yatırım dönemi sübvansiyonu %100 olarak açıklanmıştır (Tablo 21). Bu kredilerin tamamı faizsiz olarak kullandırılacaktır. Karar kapsamında üreticilerin faiz indirimli işletme ve yatırım kredisi kullandırılabilmesi için 10 baş ve üzerinde manda veya damızlık süt sığırı işletmesi kurmaları veya işletme kapasitesini 10 baş ve üzerine çıkarmaları gerekmektedir. Ayrıca damızlık süt sığırı yetiştiriciliği için kurulu veya kurulacak işletmelere kullandırılacak olan yatırım kredileri manda veya holstein (siyah alaca/kırmızı alaca), brown swiss, simental (flekvi) ve jersey ırkı damızlık belgeli süt sığırı alımlarını, barınak yapımını ve tadilatını, süt sağım ünitesi, süt soğutma tankı, yem hazırlama ünitesi, balya makinesi, çayır biçme makinesi ve silaj makinesi, gübre yönetimi ile ilgili altyapı ve alet-ekipman, kendi elektrik ihtiyaçlarını yenilenebilir enerji kaynaklarından (güneş ve biyokütle) üretmek için gerekli olan tesis ve alet-ekipman alımını, kurulu işletmelerin münferit alet, ekipman alımlarını ve diğer yatırım giderlerini kapsamaktadır. Tablo 20. TCZB ve TKK Kredilerinde Faiz İndirim Oranları Üretim Konuları İndirim Oranı (%) Kredi Üst Limiti (TL) Yatırım Dönemi İşletme Dönemi/ Kredisi Damızlık Süt Sığırı Yetiştiriciliği Damızlık Etçi ve Kombine Sığır Yetiştiriciliği 100 50 750.000 75 50 750.001-5.000.000 50 25 5.000.0001-12.500.000 Yaygın Hayvansal Üretim 75 50 200.000 Büyükbaş Hayvan Yetiştiriciliği 50 25 3.000.000 Küçükbaş Hayvan Yetiştiriciliği 100 75 5.000.000 Kaynak: Anonim 2017/d (www.resmigazete.gov.tr/ Karar Sayısı: 2016/9665) https://www.haberler.com/ziraat-bankasi/ 35 2.3 Pazarlama Yapısı Türkiye’de pazara arz edilen sütün neredeyse tamamı yurtiçi üretim kaynaklıdır. İthalat ise, TÜİK 2017 verilerine göre başta tereyağı ve peynir olmak üzere işlenmiş süt ürünlerden oluşmaktadır. Üretilen sütün %20’lik bölümü genellikle üreticinin kendisi tarafından ya da toplayıcılar aracılığı ile doğrudan satış şeklinde tüketicilere ulaşmaktadır. Doğrudan satış, taze süt (%25) ile yoğurt ve diğer süt ürünleri (%75) olmak üzere iki şekilde yapılmaktadır. Süt toplama sistemi içerisinde üreticiler, belediye, köy kooperatifleri/birlikleri ve toptancılar gibi değişik aracı tipleri bulunmaktadır. Toplama sisteminde taşıma küçük toplama merkezlerine kadar üreticiler tarafından yapılırken, büyük toplama merkezlerine ya da işleme tesislerine genellikle toplayıcılar veya birlikler vb. aracılığıyla yapılmaktadır (İçöz vd. 2007). Süt, bu aracılar tarafından toplandıktan sonra işleme sanayine gitmekte ve buradan işlenmiş ürün (ayran, peynir, yoğurt, süt tozu vb.) olarak piyasaya sunulmaktadır. İşlenmiş süt ürünleri işleme tesislerine ya da toptancılara ait olan dağıtım kanalları ile doğrudan son tüketiciye ulaşabildiği gibi pastane vb. diğer küçük imalat sanayi işletmeleri tarafından ara mal ya da hammadde olarak başka ürünlerin üretiminde de kullanılabilmektedir. Diğer yandan az bir bölümü ise ihracata yönelmektedir (Şekil 1). Doğrudan satış kanalı içerisinde değerlendirilmesi gereken sokak sütü ise süt pazarlaması konusunda üzerinde en fazla durulan konudur. Sokak sütünün kaynağı satıcıların kendi ineklerinden elde ettikleri süt olabileceği gibi toplayıcılardan ya da doğrudan üreticiden aldıkları süt de olabilmektedir. Bu durum gıda güvenliği açısından sütün çoğunlukla sağlıklı olmayan koşullarda (ambalajsız ve soğutulmadan) satışı gibi oldukça önemli bir sorun oluşturmaktadır. Bununla birlikte sütün kaynağı (hangi hayvan ve hangi üreticiler) çoğunlukla bilinmemektedir ve bu durum kayıtlı olmayan hayvanlardan elde edilen süt ve/veya süt üreticileri ile ilgilidir. (İçöz vd. 2007). Çiğ sütün yerel perakendeciler tarafından son tüketiciye kadar sağlıklı ve güvenilir şekilde ulaşmasını sağlamak amacıyla TOB tarafından 27 Nisan 2017 tarihli 30050 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan çiğ sütün satışına dair usul ve esasları belirleyen tebliğ açıklanmıştır. Tebliğ kapsamında yerel perakendeci, “Süt üreten hayvancılık işletmesi merkez kabul edilerek hazır ambalajlı çiğ süt için 500 kilometrelik yarıçap içerisinde, hazır ambalajlı olmayan çiğ süt için 200 kilometrelik yarıçap içerisinde yer alan ve son tüketiciye sabit bir yerde konumlandırılmış otomatik satış makineleri Tablo 21. Tarımsal Amaçlı Kooperatiflerin Faiz İndirim Oranları Üretim Konuları İndirim Oranı (%) Yatırım Dönemi İşletme Dönemi/ Kredisi Kredi Üst Limiti (TL) Damızlık Süt Sığırı Yetiştiriciliği 100 50 7.500.000 Büyükbaş Hayvan Besiciliği 75 50 5.000.000 Küçükbaş Hayvan Besiciliği 100 50 5.000.000 Kaynak: Anonim 2017/d (www.resmigazete.gov.tr/ Karar Sayısı: 2016/9665) 36 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 veya bakkal, market ve benzeri yerlerde çiğ süt satan perakendeci” olarak tanımlanmıştır. Tebliğ kapsamında faaliyet gösteren gıda işletmeleri süt üreten hayvancılık işletmesinden almış oldukları çiğ sütü yerel perakendeciye gönderebileceklerdir. Bu faaliyette bulunan gıda işletmeleri, Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik kapsamında yetkili merciden kayıt belgesi almak zorunda olup, Yönetmelik kapsamında onay belgesi almış işleme tesisleri, almış olduğu çiğ sütü yerel perakendecilere arz edebileceklerdir. Bu tebliğ kapsamında çiğ sütün tüketiciye satışı, sağımdan itibaren 24 saat içerisinde gerçekleştirilecektir (Anonim 2017/c). Şekil 1. Çiğ Sütün Pazarlama Yapısı Kaynak: USK 37 Çiğ inek sütünün pazarlanmasında üretici örgütlerinin rolüne bakıldığında %18 ile en büyük paya Süt Üreticileri Birliği (SÜTBİR)’in sahip olduğu, %13 ile bunu Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği (DSYMB)’nin takip ettiği görülmektedir (Grafik 2). Sütün hızlı ve etkin pazarlama zorunluluğu gerektiren bileşimi ile sınırlı sayıdaki süt sanayi işletmeleri karşısında üreticilerin örgütlenme eksikliği ve/veya işlevsizliği nedeniyle üretici aleyhine oluşan piyasa fiyatları süt sığırcılığının gelişmesinin önündeki en önemli engel ve üretimin sürdürülebilirliğini tehdit eden unsur olarak varlığını korumaktadır. Sütün çabuk bozulan yapısı ve kısa sürede işlenmesinin gerekliliği iyi işleyen ve üretim ve sanayi kesiminin karşılıklı hak ve çıkarlarını koruyan bir entegrasyonu zorunlu kılmaktadır. Türkiye’de süt üretiminin artırılması önemli oranda pazarlama sorunlarının ortadan kaldırılması ve sütte iyi işleyen bir pazar organizasyonunun kurulması ile bağlantılıdır. Örgütlenme ile üreticilerin gerek girdi piyasalarında gerekse ürün piyasalarında daha etkin bir konuma getirilmesi gerekmektedir (Yılmaz 2010). Okul Sütü Programı 2011-2012 eğitim ve öğretim döneminde başlatılan, TOB koordinasyonunda, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve Ulusal Süt Konseyince ortaklaşa yürütülen Okul Sütü Programı’nın amacı, öğrencilere süt içme alışkanlığını kazandırmak, yeterli ve dengeli beslenmelerine katkıda bulunarak sağlıklı büyüme ve gelişimlerini sağlamaktır. 2011-2012 öğretim yılından günümüze kadar toplam 1 milyar 500 milyon kutu (300 bin ton) süt dağıtımı gerçekleştirilmiştir. Okul Sütü Programı, 10.07.2015 tarih ve 29412 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2015/7837 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve 18.08.2016 tarih ve 29805 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Okul Sütü Programı Uygulama Tebliğine (Tebliğ No: 2016/38) dayanılarak hazırlanmıştır. Grafik 2. Çiğ İnek Sütünün Pazarlanmasında Üretici Örgütlerinin Rolü (%) 2016 Kaynak: TOB 38 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.4 Kamu ve STK’ların Rolü 2.4.1 Kurumsal Yapı Sektördeki kamu kuruluşlarını, TOB Hayvancılık Genel Müdürlüğü ile Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü bünyesinde yer alan Daire Başkanlıkları ve Et ve Süt Kurumu (ESK) oluşturmaktadır. Ayrıca sivil toplum kuruluşu olarak Ulusal Süt Konseyi (USK), Süt Üreticileri Merkez Birliği (SÜTBİR), Türkiye Süt, Et Gıda Sanayicileri Birliği Derneği (SETBİR), Ambalajlı Süt ve Süt Ürünleri Derneği (ASÜD) ile üretici kooperatifleri ve birlikleri sektörde yer almaktadır. TOB ilgili birimleri, sektörün geliştirilmesi, işletmelerin niteliklerinin iyileştirilmesi, güvenilir gıda ve yem arzının sağlanması, hayvan hastalıkları ile mücadele ve hayvan sağlığı hizmetlerinin yürütülmesi, sektöre yönelik izin, onay ve denetim faaliyetlerinin yürütülmesi gibi hususlarda görev ve sorumluluğa sahiptir. ESK, et, süt ve balık piyasasında ekonomik gereklere uygun olarak, kamu yararını gözetecek şekilde, verimlilik ve kârlılık ilkeleri çerçevesinde, sektörde tam rekabet koşullarının oluşması, fiyatlardaki dengenin sağlanmasına yönelik faaliyetlerde bulunmaktadır. USK, sektörün gelişimi için bilimsel yollarla politika üretilmesine ve uygulanmasına katkıda bulunan ve piyasa düzenlenmesinde aktif görev alan önemli bir kuruluştur. SÜTBİR, SETBİR, ASÜD ve üretici kooperatifleri ve birlikleri ise sorumlu oldukları faaliyet alanında yer alan üyelerine üretim, pazarlama, eğitim gibi konularda yardımcı olmak ve üyelerini yönlendirmekle sorumlu üretici ve sanayii örgütleridir. 2.4.2 Yasal Çerçeve Süt sektörü ile ilişkili, TOB tarafından çıkarılan kanun, yönetmelikler ve tebliğler aşağıdaki gibidir; • Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu • Gıda Hijyeni Yönetmeliği • Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği • Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği, yatay gıda kodeksi (etiketleme, mikrobiyoloji, bulaşanlar, katkı maddeleri gibi) ve süt ürünleri ile ilgili dikey gıda kodeksi • Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik • Hayvansal Gıdaların Resmi Kontrollerine İlişkin Özel Kuralları Belirleyen Yönetmelik • Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik • Çiğ Sütün Arzına Dair Tebliğ 2.4.3 Uluslararası Entegrasyon Türkiye’nin de içinde yer aldığı 17 ayrı komite ile çalışmalarını yürüten Uluslararası Sütçülük Federasyonu (International Dairy Federation-IDF) dünyadaki en güçlü sektör federasyonlarından biridir. IDF, 56 üye ülkesi ile dünya süt üretiminin %86’sını temsil etmektedir. Önemli görevleri arasında, sektörün uluslararası koordinasyonunu sağlamak, uluslararası organizasyonlar, hükümetler ve kanun yapıcılara bilimsel temele dayanan bilgi sağlamak gibi hususlar yer almaktadır. http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111229M3-5.htm 39 2.4.4 Denetim 5996 sayılı Kanun’ da gıda işletmelerine kayıt ve onay alma zorunluluğu getirilmiş olup süt ve süt ürünleri üreten işletmeler onay kapsamındadır. Bu kapsamda süt ve süt ürünleri üreten işletmeler faaliyete başlamadan önce TOB den onay işlemlerini yaptırmak zorundadır. Türkiye genelinde faaliyet gösteren süt ve süt ürünleri üreten, satan ve toplu tüketime sunan işletmelerin resmi kontrolleri 5996 sayılı Kanun kapsamında TOB bünyesinde yer alan Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü koordinasyonunda 81 İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü ve yetkilendirilmiş İlçe Müdürlükleri’nde görevli kontrol görevlileri tarafından yürütülmektedir. Onay işlemlerini tamamlayarak faaliyete geçen işletmelerin resmi kontrol sıklığı “İşletmelerin Riske Dayalı Denetim Sıklığının Belirlenmesi Prosedürü” ne göre belirlenerek gerçekleştirilmektedir. Süt ürünleri üretimi ve satışı yapan gıda işletmelerin denetiminde uyulması gereken kurallar 17.12.2011 tarih ve 28145 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Gıda Hijyeni Yönetmeliği” ve 27.12.2011 tarih 28155 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği ile belirlenmiştir. Resmi kontroller sırasında söz konusu Yönetmeliklerde belirlenen kuralların uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilerek uymayanlar hakkında 5996 sayılı Kanun kapsamında yasal işlem uygulanmaktadır. 04.01 ile 04.06 pozisyonlu süt ve süt ürünlerinin ithalatta ilgili teknik düzenlemesine uygunluğu açısından 2018/5 sayılı Ürün Güvenliği ve Denetimi Tebliği çerçevesinde denetlenmektedir. 2.4.5 Kalite ve Standardizasyon Süt sektöründe standart ve kaliteli ürün üretimi, üretimde kullanılan çiğ sütün kalitesine, üretim teknolojisine, üretiminde uygulanan hijyen koşullarına, tekniğine uygun paketlenmesine ve muhafazasına bağlıdır. Süt ve süt ürünleri, diğer birçok gıda ürününe oranla fazla kontaminasyon riski taşıyan, bileşimleri nedeniyle çok daha kolay bozulabilen, dolayısıyla sağlığa zararlı ve hastalık etmeni olabilecek maddelerdendirler. Nitekim, sütün üretiminden işletmeye ulaştırılmasına kadar olan süre içinde soğuk zincirin kurulamaması da kaliteyi olumsuz yönde etkilemekte ve fabrikalara gelen çiğ süt kısa sürede bozularak ürün işlenemez duruma gelmektedir. Bu olumsuzlukların ortadan kaldırılabilmesi için süt toplama sistemi gözden geçirilmeli, lojistik unsurlar ile ilgili iyileştirmeler yapılmalıdır. Ayrıca Çiğ Süt Analizlerinde Laboratuvar altyapısı güçlendirilerek ülke genelinde referans laboratuvarların yaygınlaştırılması sağlanmalıdır. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ve buna bağlı olarak yayınlanmış Gıda Hijyeni Yönetmeliği, gıda işletmecisinin birincil üretim aşaması dahil üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamalarında gıda hijyenini sağlamak üzere uyması gereken hijyen kuralları ile sorumluluklarına ilişkin usul ve esasları, Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği ise işlenmemiş ve işlenmiş hayvansal gıda üreten gıda işletmecisinin uyması gereken özel hijyen gerekliliklerini, sorumluluklarını ve yürüttüğü otokontrollere ilişkin usul ve esasları kapsar. Bunun yanında süt ürünlerinin uyması gereken hususlar aşağıdaki mevzuatla belirlenmiştir. • Türk Gıda Kodeksi - Çiğ Süt ve Isıl İşlem Görmüş İçme Sütleri Tebliği (Tebliğ No: 2000/6 (14 Şubat 2000 – 23964)) • Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği (Tebliğ No: 2015/6 (8 Şubat 2015 – 29261)) • Türk Gıda Kodeksi – Fermente Süt Ürünleri Tebliği (Tebliğ No: 2009/25 (16 Şubat 2009 – 27143)) 40 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 • Türk Gıda Kodeksi - Dondurma Tebliği (Tebliğ No: 2004/45 (13 Ocak 2005 – 25699)) • Türk Gıda Kodeksi - Yenilebilir Buzlu Ürünler Tebliği (Tebliğ No: 2005/43 (07 Ekim 2005 – 25959)) • Türk Gıda Kodeksi – Koyulaştırılmış Süt ve Süttozu Tebliği (Tebliğ No: 2005/18 (12 Nisan 2005 – 25784)) • Türk Gıda Kodeksi – Krema ve Kaymak Tebliği (Tebliğ No: 2003/34 (27 Eylül 2003 – 25242)) • Türk Gıda Kodeksi - Tereyağı, Diğer Süt Yağı Esaslı Sürülebilir Ürünler ve Sadeyağ Tebliği (Tebliğ No: 2005/19 (12 Nisan 2005 – 25784)) • Türk Gıda Kodeksi – Yenilebilir Kazein ve Kazeinat Tebliği (Tebliğ No: 2001/22 (03 Eylül 2001 – 24512)) • Türk Gıda Kodeksi Koyulaştırılmış Süt ve Süttozlarının Kimyasal Analizi İçin Numune Alma Metotları Tebliği (Tebliğ No: 2012/3 (04 Ocak 2012 – 28163)) • Türk Gıda Kodeksi – Koyulaştırılmış Süt ve Süttozunun Analiz Metodları Tebliği (Tebliğ No: 2002/16 (20 Mart 2002 – 24701)) • Türk Gıda Kodeksi Yenilebilir Kazein ve Kazeinatların Kimyasal Analizi İçin Numune Alma Metotları Tebliği (Tebliğ No: 2012/6 (04 Ocak 2012 – 28163)) • Türk Gıda Kodeksi – Yenilebilir Kazein ve Kazeinatların Analiz Metodları Tebliği (Tebliğ No: 2002/18 (21 Mart 2002 – 24702)) 2.4.6 Desteklemeler Süt üreticilerine, süt işletmelerine sattıkları sütler için 1987 yılından itibaren süt teşvik primi verilmektedir. Bu uygulamanın amacı, sütün, süt işletmelerine satışının artırılması ve daha yüksek kapasitelerde ve kalitede üretim yapan modern süt işletmelerinin kurulmasını teşvik etmektir. 1987 yılından beri uygulanmakta olan süt teşvik primleri, süt işleme tesislerinin kapasitelerini artırmayı, sağlıklı ve kaliteli sütün tüketiciye ulaştırılmasını sağlamayı hedeflemektedir. Diğer yandan süt hayvancılığındaki girdilere verilen desteklerle, üreticilere ucuz hammadde temin edilmesi ve dolayısıyla süt üretiminin artırılması hedeflenmiştir. Türkiye’de son 10 yılda gerek hayvancılık gerekse de süt ürünleri sektörüne yönelik ciddi destekleme politikaları geliştirilmiş ve bunun doğal sonucu olarak özel sektör eliyle önemli yatırımlar yapılmıştır. Hayvan sayılarında ve süt ürünleri üretiminde yaşanan ciddi artışlar hem iç piyasada hem de dış piyasada kendine yer bulmuştur. Bu gelişmeler Türkiye’yi dünya ölçeğinde önemli bir güce ulaştırmıştır (Aras 2015). Süt sektöründe uygulanmakta olan süt destekleme politikaları, süt ve süt ürünlerine verilen destek ve fiyatları, süt teşvik primini ve süt hayvancılığı için verilen destekleri kapsamaktadır (Anonim 2017b). Çiğ süt desteklemesi 2016 yılında 8.497.745 ton süt miktarına 506.222.435 TL destek verilmiştir. Anaç sığır desteklemesi Anaç sığır destekleme tutarı 2015 yılında bir önceki yıla göre %6 oranında artarak ödenen miktar 527.225.165 TL olmuştur. 41 Buzağı desteklemesi Uygulamada, yerli ırk ve melezi anaların etçi ırk boğa sperması ile suni tohumlanmasından doğan buzağılar ile döl kontrolü projesi kapsamındaki test boğalarının sperması ile yapılan suni tohumlamadan doğan buzağılara ilave ödeme yapılmaktadır. 2016 yılı 2. döneminde ödenen buzağı desteği 827.498.850 TL’dir. Anaç koyun-keçi desteklemesi Anaç koyun-keçi desteklemesi ödeme tutarı 2016 yılında bir önceki yıla göre yaklaşık %4 oranında artarak 518.601.700 TL olmuştur. Sürü yöneticisi istihdamı desteği 2014 yılında, 500 baş ve üzeri koyun-keçi varlığına sahip işletmelerden, istihdam ettiği sertifikalı sürü yöneticisine ait Sosyal Güvenlik Primlerini (SGK) kesintisiz olarak 5 ay süre ile yatıran 817 işletmeye işletme başına bir defa olmak üzere yılda 5.000 TL, toplamda ise 4.093.170 TL destekleme ödemesi yapılmıştır. 2015 yılında, işletme ölçeği 300 baş ve üzeri olan işletmelerde ise, işletme başına ödeme miktarı 5.000 TL olarak belirlenmiştir. 2016 yılında bu destekten faydalanan işletme sayısı 4.624 olup ödeme tutarı 23.166.240 TL’dir. Süt regülasyon desteği Süt üretiminin geliştirilmesi, kayıt altına alınması, çiğ süt arzının fazla olduğu dönemlerde piyasadan çekmek suretiyle üretici fiyatlarında istikrarın sağlanması, ihracatçı firmaların ihraç ettikleri ürünlerde kullandıkları çiğ süt ve/veya süt tozunun iç piyasada temin edilmesinin desteklenmesi amacıyla yürütülmekte olan Çiğ Sütün Değerlendirilmesine Yönelik Destekleme Uygulama Esasları Tebliği kapsamındaki çalışmalar 31 Aralık 2016 itibarıyla (Tebliğ No: 2016/6) tamamlanmış olup; 2017 yılında süt piyasalarının regülasyonu görevi Et ve Süt Kurumuna devredilmiştir. 2016 yılında toplam 99.810 ton için 375.864.496 TL ödeme yapılmıştır. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) tarafından IPARD fonları kapsamında Süt Üreten Tarımsal İşletmelere Yatırım IPARD I Programı (2007-2013) süt işletmelerine yönelik yatırımlar kapsamında (Tedbir 101); 1.107 adet proje için 402.6 milyon Euro destekleme ödemesi yapılmıştır. Süt ve süt ürünleri işlenmesi ve pazarlanması (Tedbir 103) kapsamında; 171 adet proje için 56,4 milyon Euro destekleme ödemesi yapılmıştır. Kırsal kalkınma destekleri kapsamında tarıma dayalı yatırımların desteklenmesi Bu desteklemeler kapsamında tarımsal üretime yönelik sabit yatırımlar içerisinde sığır alt konusu kapsamında 2006 2017 yıllarında toplam 197 yeni tesise 82,7 milyon TL destek verilmiştir. Yem Bitkileri Desteği Hayvancılık sektöründe en önemli maliyet kalemini hayvan beslemede kullanılan yemler oluşturmaktadır. Hayvancılık işletmelerinde karlılığı artırmak adına özellikle kaba yemlerin işletmede üretilmesi önemlidir. Bu destekleme ile ülkemizde kaba yem bitkisi ekilişleri teşvik edilmekte, işletmelerin maliyetlerini azaltma yönünde 42 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 22. Üretici Örgütleri (2015) Kooperatifler/Birlikler Bağlı Kooperatif/ Birlik Üye Sayısı 1163 sayılı Kanun’a göre kurulmuş kooperatifler KöyKoop 20 1.874 HayKoop 33 1.988 OrKoop 27 2.437 TüskoopBir 13 1.169 Tarkoop 13 880 5996 sayılı Kanun’a göre kurulmuş ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği 81 Damızlık Koyun ve Keçi Yetiştiricileri Birliği 80 Damızlık Manda Yetiştiricileri Birliği 20 5200 sayılı Kanun’a göre kurulmuş üretici birlikleri Süt Üreticileri Birliği (SÜTBİR) 308 450.000 Kaynak: TOB katkı sağlanmaktadır. Hayvancılık sektörünün vazgeçilmez bir unsuru olan ve et-süt maliyetinin önemli bir girdisini teşkil eden yem bitikleri üretimi bakanlık tarafından desteklenmektedir. Bu bağlamda 2002 yılında 35 bin TL olan yem bitkileri üretim desteği sürekli artarak 2008 yılında en yüksek seviyesi olan 676 bin TL’ye yükselmiştir. Bu yıldan itibaren belli bir miktarda azalış göstermekle birlikte son 6 yıllık dönemde tekrar artış trendine girmiş ve 2016 yılında 345 bin TL olarak gerçekleşmiştir. 2.4.7 Örgütlenme Durumu Süt sektöründe örgütlenme SÜTBİR, SETBİR, ASÜD ve üretici kooperatifleri ve birlikleri çatısı altında toplanmıştır. SETBİR, hayvancılık sektöründe faaliyet gösteren sanayi firmaları ve sektöre hammadde tedarik eden firmaların üye olduğu bir sanayi üretici örgütü olup 54 adet firma ve 92 üyeden oluşmaktadır. ASÜD, süt ve süt ürünleri sektöründe faaliyet gösteren sanayicilerin bir araya gelmesiyle 2009 yılında süt sektörünün sorunlarının çözümüne katkıda bulunmak amacıyla kurulmuştur. 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu kapsamında kurulan SÜTBİR 71 ilde, 308 üretici birliği ve 450.000 üye üretici ile faaliyet göstermektedir (Tablo 22). 2005 yılında 7 kurucu süt üretici birliğinin biraraya gelmesi ile merkez birliği olarak üst örgütlenmesinin gerçekleştirmiştir. Üretilen sütün ulusal düzeyde planlamasını yapmak, pazarlamaya ilişkin üyelere yardımcı olmak ve üyelerini yönlendirmek önemli görevleri arasındadır. 3SEKTÖRÜN SORUNLARI 45 3.1. Ürün Kalitesinin Yetersiz Olması Süt üretiminde; üretim ve taşıma koşullarının hijyenik olmaması, üretim aşamasında yapılan denetimlerin yetersiz kalması, muhafaza altyapısı eksikliğinden ve yetersiz modernizasyon düzeyinden kaynaklanan hastalıklar ile ilgili riskler ve sokak sütçülüğünün yaygın yapılması gibi nedenlerden dolayı ürün kalitesi istenilen düzeyde olmamakta ve bu durum sektörün en önemli sorunu olarak ortaya çıkmaktadır. 3.2. Üretim Maliyetlerinin Yüksek Olması Sektörün üretim maliyetleri arasında yer alan canlı hayvan materyalinde, yükselen kırmızı et fiyatları neticesinde süt hayvanlarının kesime gitmesi nedeniyle azalma, yemde ithalata bağımlı olunması, yem kalitesinin düşük olması, yurtiçinde üretilen yemin yüksek maliyetler ile temin edilmesi, süt hayvanlarındaki düşük verim, işletmelerin sayıca fazla olması ve küçük ölçekli olması vb. hususlar süt üretim maliyetlerinin yüksek olmasına neden olmakta ve sektörün rekabet gücünü sınırlamaktadır. Diğer yandan, sektörde resmi olarak belirlenen bir metodoloji ile hesaplanmış bir maliyet verisinin bulunmaması sektöre yönelik politika belirlemeyi zorlaştırmaktadır. 3.3. İhracatın Yetersiz Olması Belirlenen uluslararası kriterlere göre üretim yapılmaması ihracatı engellemektedir. Ayrıca, üretim maliyetlerinin AB ülkelerindeki maliyetlere göre yüksek olması sektörün rekabet gücünü azaltmakta ve bu pazarlara girişini engellemektedir. 3.4. Küçük Ölçekli İşletme Yapısı Süt sektöründe küçük ölçekli işletme sayısının fazla olması; süt veriminde düşüklüğe, hijyenik ve kaliteli hayvansal ürün üretiminde yetersizliğe, işletmelerde sermaye birikiminin sağlanamamasına, piyasaya arz edilen hayvansal ürün miktarlarında dalgalanmaya, ıslah ve hayvan hastalıkları ile mücadele çalışmalarında başarısızlığa, etkin bir pazarlama ve örgütlenme sisteminin oluşturulmamasına neden olmaktadır. 3.5. Kayıt-dışılık Sektörde güvenilir olmayan istatistikler ve üretim ve tüketim miktarlarının bir kısmının kayıt dışı olması nedeniyle gerçek üretim ve tüketim miktarı tam olarak belirlenememektedir. Ayrıca üreticiden alınan süt miktarının, üreticinin eline geçen süt bedelinin, işlenen sütün süt ürünlerine dağılımının, kapasite kullanımının, karlılık ve verimlilik durumlarının tam olarak bilinememesi süt işletmelerinin mevcut durumunun ortaya konulmasını ve sektörün doğru yönlendirilmesini engellemektedir. 3.6. Pazarlama Sorunu Sütte karmaşık bir pazarlama ağının mevcut olması, işletmelerin küçük ölçekli, dağınık ve ekonomik olanaklarının kısıtlı olması, finansman yetersizliği, hayvansal ürünlerde talebin sınırlı, arz esnekliğinin düşük olması nedeniyle ürünlerin uygun zaman ve fiyatlarda pazarlanamaması, mevcut pazarlama sisteminde aracı sayısının çokluğuna 3. SEKTÖRÜN SORUNLARI bağlı olarak üreticinin ürününü uygun fiyata satamaması, ürün ve girdi fiyatlarının oluşumunda üreticilerin etkin olmaması, süt ve süt ürünleri sanayinde örgütlenme yetersizliği ve piyasa yapısı pazarlama konusunda yaşanan sorunların ana kaynaklarıdır. 42018 - 2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI 49 2018-2022 döneminde uygulanacak politikaların hazırlanmasında politika yapıcılara yol göstermesi amacıyla süt üretimi ve tüketimi için EK 2’de detayları yer alan yöntem ile üretim ve tüketim projeksiyonları ve ihtiyaç analizleri yapılmıştır. Tablolarda yer alan 2016 yılı değeri gerçekleşme 2018-2022 değerleri öngörü değerleridir. 2018-2022 nüfus verileri için TÜİK tarafından yapılan tahminler esas alınmıştır. Kişi başı tüketim hesaplaması ([Üretim + İthalat- İhracat] / Nüfus) formülüne göre yapılmıştır. Toplam İhtiyaç değeri ([Varsayılan kişi başı tüketim*Nüfus] + İhracat-İthalat) olarak hesaplanmış ve bu değer üretim tahmin değerinden çıkarılarak olası açık ve fazla değerleri hesaplanmıştır. Oluşturulan ekonometrik model kullanılarak gelecek dönemler toplam süt üretim tahmini, inek sütü, keçi sütü, koyun sütü ve manda sütü olmak üzere dört süt üretim tahmin modelinden elde edilen üretim miktarı tahminlerinden hesaplanmıştır. 2003-2016 verileri dikkate alınarak yapılan projeksiyona göre süt üretimi dönem boyunca artışlar yaşamaktadır. 2016 yılında 18 milyon 486 bin ton olan toplam üretim Politika Belgesinin ilk yılı olan 2018’de 2016 yılına göre %12,5 artarak 20 milyon 804 bin ton ve son yıl olan 2022’de 2016 yılına göre %28,5 artarak 23 milyon 753 bin tona ulaşmaktadır (Tablo 23). Kişi başına tüketim miktarına bağlı olarak Türkiye 2018-2022 yıllarında oluşması muhtemel ihtiyaç ve ihtiyaç üstü arz miktarı 3 farklı senaryo ile incelenmiştir. Bu senaryolar, 2016 yılı tüketiminin temel kabul edilmesi durumdaki ihtiyaç, Avrupa Birliği ülkeleri ortalamasına göre ihtiyaç ve süt tüketiminin kendi trendine bağlı olarak gerçekleşmesi durumundaki ihtiyaç olmak üzere 3 farklı senaryo ile 2018-2022 yılları arasındaki süt üretim miktarı tahminleri incelenmiştir. 2016 yılı kişi başı süt tüketim miktarı temel alındığında, diğer bir ifade ile nüfus artışını da göz önüne alarak 2022 yılına kadar her yıl kişi başına 232 kg/yıl süt tüketildiği varsayımı altında, süt üretim miktarının ihtiyacı karşılama durumu Tablo 24’te incelenmiştir. 4. 2018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI Tablo 23. Süt Çeşitlerine Göre 2018-2022 Toplam Süt Üretim Tahmini İnek Sütü Üretim Miktarı (Ton) Keçi Sütü Üretim Miktarı (Ton) Koyun Sütü Üretim Miktarı (Ton) Manda Sütü Üretim Miktarı (Ton) Toplam Süt Üretim Miktarı (Ton) 2016 16.786.263 476.234 1.160.412 63.085 18.485.994 2018 18.894.515 488.775 1.361.512 58.927 20.803.729 2019 19.573.643 508.907 1.397.892 60.716 21.541.158 2020 20.252.771 529.038 1.434.271 62.504 22.278.584 2021 20.931.900 549.170 1.470.650 64.293 23.016.013 2022 21.611.028 569.302 1.507.030 66.081 23.753.441 50 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2016 yılı süt eşdeğeri tüketim miktarı olan 232 kg/yıl temel alındığında 2018 yılında 2,1 milyon ton ihtiyaç fazlası oluşurken, bu değerin 2022 yılında 4,4 milyon tona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Piyasada oluşan ihtiyaç fazlası ürün, üretici fiyatları üzerinde ters bir etki yaratacağından ihtiyaç fazlası ürünün katma değeri yüksek farklı üretim alanlarına transfer edilmesi gerekecektir. 2022 yılındaki ihtiyaç fazlası üretim miktarı eğer süt tozu olarak değerlendirilecek olursa yaklaşık olarak 365 bin ton süt tozu üretimine denk gelmektedir. 365 bin ton süt tozu önemli bir ihracat kalemi olarak değerlendirildiğinde, yeni pazar arayışlarının yapılması bir ihtiyaç olarak öngörülmektedir. 2016 yılı kişi başına süt eşdeğeri tüketim miktarı yaklaşık olarak 232 kg/yıl olarak gerçekleşmiştir. Gerçekleşen kişi başı süt eşdeğeri tüketim miktarı Avrupa Birliği Ülkeleri ortalamasının altında kalmaktadır. Avrupa Birliğinde 2016 yılında kişi başına ortalama 270 kg/yıl süt eşdeğeri tüketimi gerçekleşmiştir. 2022 yılına kadar nüfus artışını da göz önüne alarak kişi başı tüketimi 270 kg/yıl seviyesinde olduğu varsayımı altında oluşması muhtemel süt ihtiyacı analizi Tablo 25’te incelenmiştir. Tablo 24. Kişi Başı Tüketim Miktarı 2016 Yılı Tüketim Miktarı Temel Alındığında Gerçekleşecek İhtiyaç ve İhtiyaç Üstü Arz Miktarı Nüfus Projeksiyonu 2016 yılı Kişi Başı Tüketim Miktarı (Kg) Öngörülen Toplam Süt Üretim Miktarı (Ton) Öngörülen Süt İhtiyacı (Ton) Fark (Ton) 2016 79.814.871 232 18.485.994 18.485.994 0 2018 80.551.266 232 20.803.729 18.687.894 2.115.835 2019 81.321.569 232 21.541.158 18.866.604 2.674.554 2020 82.076.788 232 22.278.584 19.041.815 3.236.769 2021 82.816.250 232 23.016.013 19.213.370 3.802.643 2022 83.540.076 232 23.753.441 19.381.298 4.372.143 51 İnceleme sonucunda 2016 yılında 2,8 milyon süt açığımız oluşurken, 2020 yılında toplam süt üretim miktarı AB ülkelerindeki tüketim ortalamasını karşılayacak seviyeye geleceği öngörülmektedir. 270 kg/yıl kişi başı tüketimiyle beraber, 2022 yılında yaklaşık 1,2 milyon ton süt üretimi ihtiyaç fazlası oluşacağı öngörülmekle beraber, arz fazlasının üretici fiyatları üzerinde olumsuz etki yaratmaması adına, arz fazlasının katma değeri yüksek alanlara transferinin sağlanması gerekecektir. 2003-2016 dönemi kişi başına süt tüketim eğilimine göre 2018-2022 dönemi kişi başına süt tüketim miktarları tahmin edilmiştir. Yapılan tahmin sonucuna göre elde edilen kişi başı süt tüketim miktarına göre, süt üretim miktarının ihtiyacı karşılama durumu Tablo 26’da verilmiştir. Tablo 25. Kişi Başı Tüketim Miktarı 2016 Yılı Avrupa Birliği Ülkeleri Süt Tüketim Ortalamasına Göre İhtiyaç Miktarı Nüfus Projeksiyonu AB Kişi Başı Tüketim Miktarı (Kg) Öngörülen Toplam Süt Üretim Miktarı (Ton) Öngörülen Süt İhtiyacı (Ton) Fark (Ton) 2016 79.814.871 270 18.485.994 21.320.724 -2.834.730 2018 80.551.266 270 20.803.729 21.748.842 -945.113 2019 81.321.569 270 21.541.158 21.956.824 -415.666 2020 82.076.788 270 22.278.584 22.160.733 117.851 2021 82.816.250 270 23.016.013 22.360.388 655.626 2022 83.540.076 270 23.753.441 22.555.821 1.197.620 Tablo 26. Kişi Başı Tüketim Miktarı Eğilimine Göre İhtiyaç Miktarı Nüfus Projeksiyonu Kişi Başı Tüketim Eğilimi Dikkate Alındığında (Kg) Öngörülen Toplam Süt Üretim Miktarı (Ton) Öngörülen Süt İhtiyacı (Ton) Fark (Ton) 2016 79.814.871 234 18.485.994 18.485.994 2018 80.551.266 239 20.803.729 19.251.753 1.551.976 2019 81.321.569 243 21.541.158 19.761.141 1.780.017 2020 82.076.788 247 22.278.584 20.272.967 2.005.617 2021 82.816.250 251 23.016.013 20.786.879 2.229.134 2022 83.540.076 255 23.753.441 21.302.719 2.450.722 52 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 26 incelendiğinde 2003-2016 döneminde kişi başına süt eşdeğeri tüketim miktarı eğilimi göz önüne alındığında 2016 yılında 232 kg/yıl olan tüketim miktarının 2022 yılında 255 kg/yıl olacağı öngörülmektedir. Trende bağlı bir şekilde tüketim miktarının gerçekleşmesi durumunda 2018 yılında 1,55 milyon ton ihtiyaç fazlası süt üretiminin gerçekleşeceği, 2022 yılında ise 2,45 milyon ton ihtiyaç fazlası süt üretiminin gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2018-2022 yılları arasında yapılan süt üretim miktarı projeksiyonu sonucunda, mevcut desteklerin devam etmesi, girdi ve çıktı piyasalarında herhangi bir şokun yaşanmaması durumlarında süt sektörünün yeterlilik derecesinin tahmin yıllarında %107 ile %124 arasında olacağı öngörülmektedir. Süt hayvancılığı, sürü yönetimi kapsamı içinde, yavrulama özelliğini kaybeden hayvanların kesime gitmesi ve erkek buzağıların kırmızı et sektörüne transfer edilmesi ile kırmızı et üretimine katkı sağlamaktadır. Her iki koşulda da süt hayvancılığının kırmızı et ürün arzını destekleyen bir konumunun olduğu, süt hayvancılığında yaşanacak olumlu gelişmelerin kırmızı et sektöründe görülen sorunların çözümünde etkin rol oynayacağı öngörülmektedir. Ayrıca kırmızı et sektöründe yaşanacak fiyat dalgalanmaları gibi olumsuz gelişmeler süt sektörünü olumsuz etkileyebilecektir. 5SEKTÖRE YÖNELİKPOLİTİKALAR 55 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi Süt ve süt ürünleri sektörü iklim şartları, çevre, üretici ve tüketici tercihleri, hammadde maliyetleri, piyasa koşulları ve teknoloji değişimi gibi parametrelerin sürekli etkileşim içerisinde olduğu bir sektördür. Bu nedenle sektöre yönelik olarak planların ve stratejilerin düzenli olarak oluşturulması ve güncellenmesi zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Türkiye’de son 10 yılda hayvancılık sektörüne yönelik ciddi destekleme politikaları geliştirilmiştir. Bu gelişmeler Türkiye’yi dünya ölçeğinde önemli bir güce ulaştırmıştır. Türkiye, ulusal ve bölgesel düzeyde yürürlüğe koyduğu kalkınma planları ve programlarla ithalata bağımlılığı azaltırken katma değeri yüksek ürünlerin ihracatını artırarak büyüme hedeflemektedir. • Süt ve süt ürünleri politikasının etkin yürütülmesini sağlamak amacıyla 1963 yılında Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu (TSEK) kurulmuştur. • Süt sektöründe önemli bir girdi olan sanayi yemi ihtiyacını belli ölçüde karşılamak için hükümet, 1956 yılında Yem Sanayini (YEMSAN) kurarak yem piyasasına girmiş ve üretimde bulunmaya başlamıştır. • 1985-1989 yılları arasında üreticiler için yem fiyat sübvansiyonu uygulanmıştır. • 1987 yılında sektörde üretim teknolojisinin geliştirilmesi ve süt işleme tesislerinin modernizasyonunun sağlanması amacıyla “süt teşvik primi” uygulaması başlatılmıştır. • 1993-1994 yıllarında hayvansal ürünlere ihracat sübvansiyonları uygulanmıştır. • 1995 yılından sonra GATT hükümlerince doğrudan ihracat sübvansiyonları kaldırılarak ihracat desteği “Tarım Ürünlerinde İhracat Gelir Desteği” adı altında sürdürülmüştür. • Tarım sektöründe özellikle destekleme sistemlerinin değiştirilmesine yönelik birçok yeni uygulamanın hayata geçirilmesinde, 2000 yılında uygulamaya konulan Tarım Reformu Uygulama Projesi (Agriculture Reform Implementation Project, ARIP) önemli rol oynamıştır. • 2004 yılından itibaren üreticilerin finansman ihtiyaçlarının uygun koşullarla karşılanması amacıyla, T.C. Ziraat Bankası A.Ş. (ZB) ve Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği (TKK) kredilendirme usul, esas ve kıstaslarına göre, banka ve TKK kaynakları ile kredilendirilen gerçek veya tüzel kişi besiciler, her yıl yayımlanan Kararname ve Uygulama Tebliğleri dahilinde faiz indirim avantajından faydalanabilmektedir. • Hayvancılık sektörünün gelişmesi için; 2006-2010 dönemini kapsayan Tarım Strateji Belgesi hazırlanmış ve Tarım Kanunu çıkarılmıştır. • 2008 yılı itibariyle damızlık sığır yetiştiriciliğini ve ıslah amaçlı kayıtları geliştirmek, yetiştiricilerin örgütlenmesini sağlamak, suni tohumlamayı yaygınlaştırmak, damızlık işletmelerin sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla anaç sığır desteklemesi yürütülmektedir. • Küçükbaş hayvancılığın kayıt altına alınması, üreticilerin örgütlenmesi, dişi hayvan kesiminin önlenmesi, küçükbaş hayvan sayısının arttırılması amacıyla 2008 yılından itibaren anaç koyun-keçi desteklemesi uygulanmaktadır. 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR 56 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 • E-ıslah veri tabanına kayıtlı sütçü, kombine, yerli ırk ve melezi anadan suni tohumlama, etçi ırklarda ise suni ve tabii tohumlama boğası ile tohumlama sonucu doğan tüm buzağıların dişilerine Brucella aşısı yaptırma şartıyla 2009 yılından itibaren buzağı destekleme ödemesi yapılmaktadır. • 2009 yılında TSE’nin ve YEMSAN’ın özelleştirilmesi ile sektörde kurumsal bir ihtiyaç ortaya çıkmıştır. Bu amaç doğrultusunda piyasa düzenlenmesinde aktif görev alan Ulusal Süt Konseyi kurulmuştur. • 2014 yılı itibariyle çoban istihdamının sağlanması, çobanlara sosyal statü kazandırılması ve uygulanan eğitimler neticesinde sertifika sahibi “Sürü Yöneticisi” olmaları ile statülerinin iyileştirilmesi amacıyla sürü yöneticisi istihdamı desteği uygulanmaya başlanmıştır. • 31 Aralık 2016 itibariyle süt üretiminin geliştirilmesi, kayıt altına alınması, çiğ süt arzının fazla olduğu dönemlerde piyasadan çekmek suretiyle üretici fiyatlarında istikrarın sağlanması; ihracatçı firmaların ihraç ettikleri ürünlerde kullandıkları çiğ süt ve/veya süt tozunun iç piyasada temin edilmesinin desteklenmesi (süt regülasyon desteği) amacıyla yürütülmekte olan Çiğ Sütün Değerlendirilmesine Yönelik Destekleme Uygulama Esasları Tebliği (Tebliğ No: 2016/6) kapsamındaki çalışmalar tamamlanmıştır. • IPARD Programı (2014-2020) döneminde, süt ve süt ürünlerinin işleme ve pazarlanmasının desteklenmesi program kapsamına alınmıştır. • Türkiye’de 2000 yıl sonrası uygulamaya konulan politikaların esasları; 2001-2005 dönemini kapsayan “Sekizinci Kalkınma Planı”, 2007-2013 yıllarını kapsayan “Dokuzuncu Kalkınma Planı” ve 2014-2018 yıllarını kapsayan “Onuncu Kalkınma Planı’nda yer almaktadır. 5.2. Uzun Dönemli Gelişme Eğilimleri Yukarıdaki veriler göz önüne alındığında Türkiye’de süt sektörünün uzun dönemdeki gelişme eğilimlerini pozitif ya da negatif yönde olmasını, birincil olarak sağılan hayvan sayısındaki dalgalanmaların belirleyeceği yadsınamaz bir gerçektir. Sağılan hayvan sayısındaki artış, verimdeki artışlar, süt ve süt ürünlerinde de artışı getireceğinden uzun dönemde süt sektörünün daha da gelişmesi beklenmektedir. Sığırcılık işletmelerinin uygun kapasitede kullanımı ve buna bağlı olarak işletmelerin daha modernleştirilmesiyle süt veriminin ve süt üretiminin daha da artabileceği tahmin edilmektedir. Süt işletmelerinin üretim kapasitelerini artırmaya yönelik yatırımların yapılması ile birlikte süt ve süt ürünlerinde üretimin artması ve daha geniş bir pazar payına sahip olması beklenmektedir. Manda, keçi ve koyun sayısı ve verimlerindeki artışlarla, Türkiye’nin bu türlerle ilgili olan süt ve süt ürünleri pazarına girmesi beklenmektedir. Mevcut manda desteklemelerinin uzun vadede devam ettirilmesiyle manda sayısının ve mandadan elde edilen süt miktarının artması beklenmektedir. Hayvan aşılama ücretlerinin düşürülmesi ile hayvan aşılatılması teşvik edilerek hayvan hastalıklarında azalma gerçekleşmiştir. Bu uygulamalarla süt ve süt ürünleri başta olmak üzere hayvansal ürünlerin ihracatında ve ihracatın yapıldığı ülkelerin sayısında artış sağlanması beklenmektedir. 57 Türkiye’de besilik hayvan ve besilik materyal yetersizliği yaşanmaktadır. Karkas fiyatlarının sürekli artış eğiliminde olması bunun göstergesidir. Süt ırkı hayvanlarla besi yapılması; maliyetin yükselmesine neden olmaktadır. Bu ırkların besiye alınması karkas verimini de düşürmektedir. Arz yetersizliği reforme inek kesimiyle telafi edilmeye çalışılmaktadır. Hayvanını kesime götüren besici bunun yerine koyacak besilik materyal temininde sıkıntı çekmekte veya süt ırkı buzağıyı verimsizlik nedeniyle almak istememektedir. Bu döngünün kesintiye uğraması, devam eden sezonda besiye alınan hayvan varlığında düşüşe neden olmaktadır. Karkas fiyatındaki artış et tedarikinin bütün aşamalarına, sonuçta market fiyatlarına yansımaktadır. Bu artışı piyasaya yansıtmamaya çalışan sektör önceden taahhüt ettiği koşullarda anlaşmasını yerine getirebilmek için zarar etmektedir. Bu istikrarsız ortam, sektöre zarar vermektedir. Sektördeki ani fiyat değişikliklerine çözüm bulunarak fiyatta istikrar sağlanmalıdır (Anonim 2015). Saf süt hayvanı elde etme projesi gözden geçirilmelidir. Ülkemizde benimsenen ve büyük ölçüde yerleşen saf Holstein ırkı yurtdışında da görüldüğü gibi bizde de sürü dejenerasyonuna ilişkin belirtiler göstermeye başlamıştır. Bundan 30 yıl önce 6-7 laktasyon boyunca kullanılan süt inekleri, yoğun akrabalı yetiştirme nedeniyle dejenere olmuş ve 2-3 laktasyon sonunda elden çıkartılır hale gelmiştir. Sütçü ırkların melezlenmesi ile üstün süt verimi özelliklerinin devam ettirilmesi sağlanmalıdır. Diğer taraftan saf süt ırkı materyalinin ıslahı kırmızı et üretim programı açısından da önemlidir. Çünkü uygulanacak kullanma melezlemesi yöntemiyle bu süt hayvanlarımızın üçüncü veya dördüncü laktasyonunu tamamlayan inekleri, etçi ırk boğaların sperması ile tohumlanarak besi materyali temininde değerlendirilecektir. Diğer bir deyişle et üretimi için de bu hayvanların anaç olarak ıslahına gereksinim vardır (Anonim 2015) Kırmızı et fiyatlarında son dönemde oluşan artışların ve buna bağlı olarak kırmızı et arzını artırmak için yapılan ithalatın nedenleri sırasıyla “besi materyali alım fiyatındaki artış”, “ülke genelinde sığır varlığındaki azalış” ve “geçtiğimiz dönemlerde süt fiyatlarındaki düşüş sonrası damızlıkların kesimi” olarak gösterilebilir. Türkiye’de özellikle sığırcılık sektöründe et üretimi önemli ölçüde süt üretimi yapılan işletmelerde elde edilen hayvanlara bağlıdır. Süt fiyatlarında yaşana olumsuzluk bir süre sonra et üretiminde de önemli sorunların yaşanmasına yol açabilecektir. Et ithalatının uygun zaman ve miktarda yapılmaması sektörde bir istikrarsızlığın oluşmasına ve bazı üreticilerin hayvancılıktan çekilmesine neden olacaktır. Bu durumda et sektörü ile birlikte süt sektörü de olumsuz etkilenmesi beklenmektedir. Et ve süt üretiminin birbirine bağlı olarak düşünülmesi, et ithalatının ve buna buna bağlı olarak oluşabilecek fiyat olumsuzluklarına karşı önlemlerin alınması önem arz etmektedir. 5.3. 2018-2022 Dönemi Politikaları Türkiye’de son 10 yılda hayvancılık sektörüne yönelik ciddi destekleme politikaları geliştirilmiştir. Bu gelişmeler Türkiye’yi dünya ölçeğinde önemli bir güce ulaştırmıştır. • Yapılan projeksiyon çalışması neticesinde piyasada arz fazlası süt üretimi beklenmektedir. Arz fazlası ürünün yüksek farklı üretim alanlarına aktarılması gerekecek ve bu yönde yeni pazar arayışlarının yapılması bir ihtiyaç olarak öngörülmektedir. • Küçük aile işletmeleri desteklenerek üretimde sürdürülebilirlik sağlanması ve gelişime uygun olanlar rehabilitasyon projeleri ile optimum işletme ölçeği büyüklüğüne ulaştırılması hedeflenmektedir. • Optimum işletme ölçeğinin belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılmalıdır. 58 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 • Süt toplama sistemi gözden geçirilmeli, tedarik ve lojistik unsurlar ile ilgili iyileştirmeler yapılmalıdır. • İşletmelerde hijyeni ile ilgili tedbir ve uygulamalar desteklenmelidir. • Kullanıma uygun olmayan çiğ sütün imhasına ilişkin mevzuat oluşturulmalıdır. • İşletmelerin faaliyetlerinin kayıt altına alınması, kayıt sistemlerinin güvenilirliğinin ve etkinliğinin arttırılması sağlanmalıdır. • Süt ürünleri ihracatının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. • Meraların ıslah projelerinin arttırılarak hızlandırılması ve daha etkin şekilde kullanılması sağlanmalıdır. • Mera alanlarının amaç dışı kullanımı engellenmelidir. • Ülkemizde arz açığı olan ve bu açığın ithalat yoluyla karşılandığı ürünlerde üretimin artırılmasına yönelik yürütülen çalışmalarla rekabet gücünün artırılması hedeflenmektedir. Milli Tarım Projesi kapsamında Havza Bazlı Destekleme Modeli ile 941 havza bazında iklim, toprak, topografya, su kısıtı ve ekim nöbeti dikkate alınarak hangi ürünün, hangi havzada, ne kadar üretileceği belirlenerek, tarımsal hasılayı artıracak planlı üretim amaçlanmaktadır. Mevcut proje ve proje kapsamındaki destekler, gıda ve yem güvencesinin sağlanmasına ve sorunların çözümlenmesine büyük ölçüde katkı sağlayacaktır (Anonim 2017e). • Üretim girdilerinin düşürülmesine yönelik desteklerin tüm üreticileri kapsayacak şekilde genişletilmelidir. • Ari işletmeler daha çok teşvik edilerek sayıları arttırılmalıdır. • Çocuklara süt içme alışkanlığı kazandıracak okul sütü programları ile halkın her yaşta sağlıklı olması için süt tüketmesini sağlayacak bilincin verilmesi gerekmektedir. Başta çocuklar olmak üzere bireyleri sağlıklı süt tüketimi konusunda bilgilendirmek ve teşvik etmek amacı ile toplumsal kampanyalar düzenlenmelidir. Sektör ile ilgili tespit edilen sorunlar ve bu sorunların çözümüne yönelik hazırlanan eylem planları Tablo 27’de yer almaktadır. 59 Tablo 27. Süt Sektörü Sorun Alanları ve Eylem Planları Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 1 Üretimde sürdürü lebilirlik Sözleşmeli üretimin yaygın laştırılması Üretimde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla üretici lerin ve özellikle küçük aile işletmelerinin desteklenmesi Süt sektörüne uygun sözleşmeli üretim modelle rinin oluşturularak sanayiye yönelik arz güvenliğinin sağlanması TOB tarafından verilen hay vancılık desteklerine yönelik etki analizlerinin yapılması ve sonuçlara göre desteklerin üretimin sürdürülebilirliğini temin edecek şekilde uzun vadeli olarak planlanması Süt üretiminde dönem selliğin önüne geçmek için üretim planlamasının yapılması Mevcut kapasitenin üzerinde üretimin öngö rülmesi durumunda yeni yatırımlara teşviklerin sağlanması Süt ve süt ürünleri sanayi nin ihtiyacı olan hammad de talebinin sürdürülebilir bir şekilde karşılanabilmesi için sözleşmeli üretim modelinin oluşturulması (Üreticinin mağdur olma sını önlemek amacıyla tip sözleşmelerin düzenlen mesi ve kullanılmasının sağlanması) TOB STK’lar, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2 Süt ve süt ürün lerinin ihracatını artırmaya yönelik faaliyetlerin arttı rılması Üretimde karlılığın artırıl ması ve büyük sermayenin sektöre ilgi duymasının sağlanması için süt ürünleri ihracatını artıracak destekle me ve teşvik uygulamalarının yaygınlaştırılması İhracatta pazar payının arttırılması, İhracat yapılacak ülkelerin çeşitlendirilmesi İhracatı arttırmak için hayvan hastalıkları ile müca delenin arttırılması, İhracatta ülke yelpazesi genişletilmeli, 3-Dış pazarda rekabet gücü nü arttırıcı önlemler alınması Dış pazarda istenen özellikte süt ürünleri üretimi için gerekli ekonomik ve teknik düzenlemelerin gerçekleşti rilmesi Ülkelerle yapılan serbest ticaret anlaşmaları ve diğer anlaşmalarda süt sektörü ile ilgili ihracat yapılacak ülkelerde uygulanan pazara giriş engellerinin azaltılma sı ve pazara girişte kolaylık sağlanmasına yönelik çalışmalar yapılması Üreticilerin ihracat gere ken tüm şartları sağlayacak üretim ve işleme altyapıla rını tamamlamaları, Sürekli ve gelecek vadeden pazarların fiyat, kalite ve diğer kriterler açısından izlenmesi ve değerlendi rilmesi Ticaret Bakanlığı, TOB Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakan lığı, STK’lar 60 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 3 Kayıt dışı üretim -Ticarete konu olan süt ve süt ürünlerinin kayıt altına alınması Denetimlerin sıkılaştırıl ması Cezai yaptırımların arttı rılması TOB taşra teşkilatında denetimlerin sıklaştırılması Cezai yaptırımlarla ilgili mevzuat güncellenmesi Tüketicilerin kayıt dışı ürünlere karşı bilinçlendi rilmesi TOB Hazine ve Maliye Bakanlığı, STK’lar 4 Süt fiyatlarındaki istikrarsızlık so runu Çiğ süt ve buzağı destekle melerinde dönemsel üretim lerin dikkate alınması Süt fiyatlarında üretici mağduriyetini önlemek amacıyla Ulusal Süt Konse yi ve ESK’nın daha aktif rol almalarının sağlanması, Ulusal Süt Konseyi ve ESK’nın kurumsal altyapı ları ve müdahale imkanları artırılmalı, TOB Hazine ve Maliye Bakanlığı, STK’lar 5 Süt ve süt ürünleri borsalarının kurul ması ve yaygınlaştı rılması Süt ve süt ürünleri fiyat larında istikrar sağlanması ve sürdürülebilir fiyat po litikalarının oluşturulması için borsalarının kurulması ve etkin bir şekilde faaliyet göstermelerinin sağlanması Borsaların kurulması için mevzuat düzenlemeleri yapılarak kurumsal altyapı nın oluşturulması TOB, TOBB, Ticaret Bakanlığı, Belediyeler STK’lar 6 Süt ve süt ürünle rinde piyasa istik rarının sağlanması Özellikle büyük yatırımcı ların sektöre kaynak aktar masını sağlamak için gerekli olan fiyat istikrarının sağ lanmasına yönelik tedbirler alınması Konuyla ilgili mevzuat çalışmalarının yapılması Fiyat istikrarını sağlamaya yönelik tüm kurumsal altyapı oluşturulması TOB Ticaret Bakanlığı, STK’lar 7 Damızlık işletme lerinin sürdürü lebilirliklerinin sağlanması Süt fiyatlarının düşmesi ve dişi hayvanların kesilmesi nin önlenmesi ile damızlık materyal temini başta olmak üzere gerekli önlemlerin alınması TİGEM başta olmak üze re yerli imkanlarla damızlık üretimi yapılabilecek kurumların alt yapıları güçlendirilmelidir. TOB Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, STK’lar, Üniversiteler 61 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 8 Süt üretiminde bölgesel farklılıklar dikkate alınarak ıslah programları nın geliştirilmesi ve desteklenmesi Farklı iklim ve çevre şartla rına sahip bölgelere uygun süt verimi yönlü hayvan ıslahı çalışmalarının başla tılması Suni tohumlama uygulama sının yaygınlaştırılması Embriyo transferi ve damız lıklarda genomik seleksiyon gibi biyoteknolojik uygula maların özendirilmesi Hedeflenen üretim desenine göre cinsiyeti belirlenmiş sperma kullanımının teşvik edilmesi Söz konusu ıslah çalış malarının yapılabilmesi için gerekli olan uzman personel dahil tüm altyapı geliştirme faaliyetleri yapıl malıdır. TOB Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cum hurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniver siteler, STK’lar 9 Buzağı kayıplarının azaltılması İlgili tüm birimlerin katı lımıyla buzağı kayıplarını önleme yönelik ulusal eylem planının hazırlanması ve uygulanması Gerekli mevzuatın hazır lanması İlgili tüm tarafların katılı mıyla eylem planını hazır layacak ve izleyecek ekip oluşturulması TOB Üniversiteler, STK’lar 10 Yem hammaddele rinin ülke içerisin de üretiminin art tırılması amacıyla gerekli tedbirlerin alınması Kaliteli kaba yem üreti minin artırılması ile ilgili projelerin geliştirilmesi, bölgelere göre ürün desenle rinin belirlenmesi, farklı yem bitkisi türlerinin yer aldığı bölgeye uygun ekim nöbeti sistemlerinin uygulanması nın sağlanması Sürdürülebilir hayvancı lığın en önemli şartı olan kaliteli kaba ve kesif yem üretimine yönelik gerekli tedbirlerin alınması TOB Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 11 Münavebeli ve ikinci ürün ekim kapsamında yem bitkileri ekimi yaygınlaştırılması Ülkemizin ihtiyacı olan kaliteli kaba yemin karşılana bilmesi için münavebeli ekim yönteminin desteklenmesi Mevzuatlarda yapılacak değişiklikle bu konuya verilen destek miktarının artırılması TOB STK’lar 12 Yem bitkileri desteklerinin artırılması ve tüm üreticileri kapsaya cak şekilde yaygın laştırılması Ülkemizin kaba ve kesif yem ihtiyacının yerli kaynak lardan sağlanması için yem bitkileri için verilen destekle rin toplam destekler içerisin deki payının arttırılması Desteklerden tüm üretici lerin faydalanabilmesi için gerekli mevzuat değişiklik lerinin yapılması TOB Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 62 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 13 Mera kullanımı -Meraların ıslah projelerinin arttırılarak hızlandırılması ve daha etkin şekilde kullanıl masının sağlanması Mera alanlarının amaç dışı kullanımının engellenmesi Yem bitkileri tohum ıslahı programlarının geliştirilmesi Gerekli mevzuat çalışma larının yapılması Konuyla ilgili program ve projelerin geliştirilmesi, bölgelere göre ürün desen leri belirleyecek çalışmalara ağırlık verilmesi TOB İlgili Bakanlıklar, Üniversite 14 Hayvancılık işlet melerinin yapılan faaliyetin türüne ve iş büyüklüğüne göre sınıflara ay rılması, optimum işletme ölçeği belirlenmesi ama cıyla çalışmalar yapılması Küçük ölçekli aile işletmesi tanımının yapılması Ekonomik hayvancılık işletme büyüklüklerinin belirlenerek, destekler dahil tüm politikaların bu yönde uygulanmasının gerekliliği Hayvancılık işletmelerinin sınıflandırılması ve ekono mik ölçeklerin belirlenmesi için komisyon kurulması TOB İlgili Bakanlıklar, STKlar, Üniversite 15 Küçük ölçekli aile işletmecilerinin sosyal güvenceleri nin iyileştirilmesi Hayvansal üretimin sürdü rülebilirliği açısından küçük ölçekli aile işletmelerinin kırsalda kalması için sosyal güvenlik primlerinin devlet tarafından ödenmesi Çiftçilere yönelik bireysel emeklilik mevzuatı hazır lanması Çiftçilerin sosyal güvenlik primlerinin tamamının ya da bir kısmının devlet tarafından karşılanmasına yönelik mevzuat çalışması nın yapılması TOB SGK 16 Süt tüketiminin yeterli düzeyde olmaması Süt ve süt ürünleri tüketi minde tüketicilerin güvenilir gıda ile ilgili ihtiyaç duy dukları bilgileri içeren kamu spotlarının hazırlanarak yayınlanması TOB’da eğitim ve yayım konusunda çalışan birimle rin bu konuda altyapıları nın iyileştirilmesi Yazılı ve görsel basındaki süt ve süt ürünleri konu sundaki bilgi kirliliğinin giderilmesi ve bu konuda yasal mevzuat çıkarılması TOB STK’lar, RTÜK, TRT 17 Hayvan sayımının yapılması, tanım lama ve kimliklen dirme sisteminin gözden geçirilerek iyileştirilmesi Tarım sayımıyla birlikte hayvan sayımının da yapı larak küpeleme sisteminin etkinleştirilmesinin sağlan ması Hayvan sayımının ya pılması, tanımlama ve kimliklendirme sisteminin geliştirilmesi için TÜİK ve TOB birimlerinde kurum sal altyapı güçlendirilmesi TOB, TÜİK STK’lar 63 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 18 İllegal hayvan hareketleri İllegal hayvan hareketle rinin önlenmesine yönelik denetimlerin çalışmalarının arttırılması İllegal hayvan hareket lerinin kontrolünde ilgili kurumların görev ve so rumluluklarını daha etkin yürütmelerinin sağlanması TOB, İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler, Valilikler 19 Salgın hayvan has talıklarının kontrol ve eradikasyonu faaliyetlerinin etkinliğinin artı rılması Salgın hayvan hastalıkları ile mücadele ve hayvan hareketlerinin kontrolünde ilgili kurumların görev ve sorumluluklarını daha etkin yürütmelerinin sağlanması Hastalıktan ari bölgelerin artırılması için gerekli ön lemlerin alınması Salgın hayvan hastalıkları nı içeren sigorta sisteminin kurulması Salgın hayvan hastalıkları nın kontrol altına alınması için kamu kurumlarında yeterli uzman personel ve laboratuvar altyapısının oluşturulması TOB, Üniversi teler İçişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 20 Salgın hastalıklar -Denetimlerin arttırılması Sektör çalışanlarına eğitim verilmesi Salgın hayvan hastalıkları ile mücadelede TOB taşra teşkilatları ve ilgili kurum ların görev ve sorumluluk larını daha etkin yürütme lerinin sağlanması Özel sektörün hastalık larla mücadele konusunda altyapılarında iyileştirme yapılması TOB Valilikler, STK’lar, Üniversiteler 21 Üretimin kayıt altına alınabilmesi ve izlenebilmesi için tüm pazarlama kanallarını da içe ren kayıt sistemleri geliştirilmesi Pazarlama kanallarında yer alan faaliyetlere ait veri tabanlarının oluşturularak, izleme ve değerlendirme yaklaşımının sağlanması Kayıt sisteminin oluştu rulabilmesi için TOB’un ilgili birimlerinin kurumsal altyapılarının güçlendi rilmesi TOB, Ticaret Bakanlığı Belediyeler, Ürün Konseyleri, TOBB, Birlikler 22 Süt ve süt ürün lerinin tedarik zincirinde yer alan aktörlerin maliyet ve kar marjlarının tespit edilmesi ve arz zincirinin kısaltılması ve aktörlerin etkinliği nin artırılması Üreticilerin pazarlamadaki etkinliğinin arttırılması, Süt toplama sisteminin gözden geçirilmesi, lojistik unsurlar ile ilgili iyileştirme lerin yapılması Üretimden tüketime ka darki arz zincirindeki tüm paydaşların maliyet ve kar marjları belirlenmesi ve maliyeti düşürücü tedbirlerin alınması Gerekli mevzuat çalışma larının yapılması Tedarik zincirinde yer alan tüm paydaşların mali yet ve kar marjlarının tespit edilebilmesi için kurumsal altyapının kurulması TOB, Ticaret Bakanlığı Belediyeler, Ürün Konseyleri, TOBB, STK’lar 64 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 23 Çiğ sütün mikro biyolojik ve kalite yönünden (protein, yağ) sınıflandırıl ması ve sütün fi yatlandırılmasında bu kriterlere göre işlem yapılması Süt fiyatlarını belirlemede kalitenin ön plana çıkarılma sı üreticinin kaliteyi arttır mak için daha fazla çaba sarf etmesine, tüketicinin de daha kaliteli ürüne ulaşmasına im kan sağlayacaktır. Bu nedenle çiğ sütün mikrobiyolojik ve kalite kriterleri yönünden sınıflandırılması ve buna göre fiyat oluşturulması gerekliliği Bölgesel analiz laboratu varları kurulması Çiğ Süt Analizlerinde Laboratuvar altyapısı güç lendirilerek ülke genelinde referans laboratuvarların yaygınlaştırılmasının sağlanması Çiğ süt mevzuatına aykırı satışların engellenmesi İşletmelerde hijyenin sağ lanması ile sütün kalitesi nin düşmesine neden olan unsurları ortadan kaldıra cak tedbir ve uygulamalar desteklenmelidir. Kullanıma uygun olmayan çiğ sütün imhasına ilişkin mevzuat oluşturulmalıdır Ari işletmeler daha çok teşvik edilerek sayıları arttırılmalıdır. TOB STK’lar, 24 Raf ömrü sınırlı olan süt ürün lerinin e-ticaret izlenebilirliğinin, kontrolünün ve denetiminin artı rılması Süt ve süt ürünleri soğuk zincirinin muhafaza edilebil mesi için e-ticaret kanalı ile yapılan pazarlamaların daha sıkı denetlenmesi. Gerekli mevzuat çalışma sının yapılması E-ticareti izleyecek ve kontrol edecek kurumsal altyapının kurulması TOB Ticaret Bakanlığı 25 Örgütlenmeye ilişkin sorunlar Üretici örgütlerinin görev ve yetki alanlarını net olarak be lirleyen yasal düzenlemelerin yapılması, Süt sektördeki sorunların çözümüne yönelik örgütlerin altyapısının güçlendirilmesi İlgili mevzuatlar oluştu rularak üretici örgütlerinin görev ve sorumluluklarının net olarak belirlenmesi ve yeniden düzenlenmesi Örgütlerin etkin hale geti rilmesi ve ekonomik/teknik altyapılarının iyileştirilmesi açısından mevzuatlarının güncellenmesi ve destek lenmesi TOB, STK’lar Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı 65 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 26 Birliklerin eğitim konusunda etkin leştirilmesi Üretici örgütlerinin yetiş tiricilerin ihtiyaç duyduğu konularda sertifikalı eğitim vermeleri sağlanmalıdır. Bu kapsamda birliklere tarım danışmanı desteği verilmesi Üretici örgütlerinin eğitim faaliyetlerinde yardımcı olacak tarım danışmanları istihdamı için TOB kurumsal altyapısının güçlendirilmesi Birliklerin üreticilere eği tim verebilmesi için altya pılarının iyileştirilmesi Üreticinin bilgi eksik likleri saptanarak gerekli eğitim ve yayım çalışmaları yapılması Teknik elemanların bilgi tazeleme ve geliştirmelerini sağlamak üzere eğitim programları düzenlenmesi Üretici örgütleri ve koo peratiflerin teşvik edilmeye devam edilmesi. Bununla birlikte üretici örgütlerinin ve kooperatiflerin görev tanımlarının netleştirilmesi TOB STK’lar 27 Yetiştiricilikte tek nik bilgi eksikliği Yetiştiricilerin eğitim ve bilinç düzeyinin arttırılması Yetiştiriciliğin yoğun yapıldığı bölgelerde İlçe, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü’nün eğitim ve yayım çalışmalarına ağırlık verilmesi Sağlıklı, güvenilir süt ve süt ürünleri üretimi için teknik konularda kurslar ve eğitimlerin düzenlenmesi Yetiştiriciliğin yoğun yapıldığı bölgelerde TOB taşra teşkilatlarında ve birliklerde konu uzmanı personelin arttırılmasına yönelik düzenlemelerin yapılması Hayvancılık işletmelerinde ve üretici örgütlerinde süt üretimi ile ilgili uzman per sonelin istihdam edilmesi desteklenmelidir TOB İlgili kamu kurum ları, Üniversiteler, STK’lar 28 Verilerin sağlıklı olmaması Kamu kurum ve STK’ların veri tabanındaki farklılıkla rın giderilmesi TÜİK, TOB ve ilgili diğer kurumlarla koordinasyo nun sağlanarak ortak veri tabanı oluşturulması ve verilerin tek sistem üzerin den işlenmesi Veri setlerinin devamlı lığı, veriye ulaşımda soru nun ortadan kaldırılması TOB ve TÜİK STK’lar, diğer kamu kurumları 66 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 27. devamı... Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 29 İşletmelerde yöne tim organizasyonu eksikliği, maliyet ve karlılık analiz lerinin yeterince yapılamaması İşletmelere yönetim organi zasyonu konusunda eğitimle rin verilmesi İşletmelerde düzenli kayıt tutulmasına yönelik altyapı nın oluşturulması İşletmede yönetim organi zasyonu ve karlılık analizleri yapabilecek personel (danış man) istihdam ettirilmesi STK’ların üniversiteler ve ilgili kurumlarla işbirliği nin sağlayarak eğitimlerin düzenlenmesi İşletme kayıtlarının dü zenli tutulması amacıyla bilgisayarlı muhasebe sistemlerinin yaygınlaş tırılması ve teşviklerin verilmesi İşletmede yönetim orga nizasyonu ve karlılık ana lizleri yapabilecek personel (danışman) istihdamının teşvik edilmesi Süt işletmelerinin mo dernizasyonu amacı ile söz konusu işletmelerin finans man ihtiyacına yönelik kaynak ve mekanizmaların çeşitlendirilmesi planlan malıdır STK, Üniversi teler, TOB Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı 67 Aksoy, A.R. 2003. Hayvan Islahı Ders Notları. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Kars. Anonim 2015 Kırmızı Et Stratejisi 2015. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü, Ankara. Anonim 2016a. Süt Raporu Dünya ve Türkiye’de Süt Sektörü İstatistikleri. Ulusal Süt Konseyi. Anonim 2016b. Süt Sektör Raporu 2015. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü Büyükbaş Küçükbaş Hayvancılık Daire Başkanlığı, Ankara. Anonim 2017a. The Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database (FAOSTAT), http://www.fao. org/faostat/en/#data/QV (Erişim Tarihi:12.12.2017) Anonim 2017b. Türkiye İstatistik Kurumu, http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt id=1108 (Erişim tarihi: 16.11.2017) Anonim 2017c. Hayvancılık verileri 2017. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü Büyükbaş Küçükbaş Hayvancılık Daire Başkanlığı, Ankara. Anonim 2017d. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından: T.C Ziraat Bankası A.Ş. Ve Tarım Kredi Kooperatiflerince Tarımsal Üretime Dair Düşük Faizli Yatırım ve İşletme Kredisi Kullandırılmasına İlişkin Uygulama Esasları Tebliği (Tebliğ No: 2017/15), 8 Mart 2017 ve 30001 Sayılı Resmi Gazete. Anonim 2017e. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2018-2022 Stratejik Plan. Anonim 2018a Türkiye İstatistik Kurumu, http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt id=1046 (Erişim tarihi: 02.03.2018) Anonim 2018b Türkiye Yem Sanayicileri Birliği Bilgi Notu 2018. Ankara. Aras, İ. 2015. 2015 Süt ve Süt ürünleri Sektör Raporu, Araştırma Etüt Planlama Birimi Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya. İçöz, Y., Taşdan, K., İriboy, S., Berkum, S.V. 2007. Türkiye Süt Alt Sektör Analizi Çalışma Raporu. Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü, ISBN 978-975-407-232-7. USK, 2017. www.ulusalsutkonseyi.org.tr Yılmaz, H. 2010. Süt Sığırcılığında Kooperatifler Aracılığıyla Desteklemenin Ekonomik ve Sosyal Etkileri: Adana İli Örneği. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı Doktora Tezi, Adana. http://turkiyeyembir.org.tr KAYNAKÇA http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt id=1046 EKGÖSTERGELERE AİTVERİ SERİLERİ 71 Ek Tablo 1. Dünya canlı hayvan varlığı (Bin Baş) Manda Sığır Keçi Koyun Toplam 1961 88.322 942.175 348.727 994.269 2.373.492 1962 89.303 957.173 363.661 997.193 2.407.329 1963 89.769 970.383 369.856 999.697 2.429.705 1964 93.362 987.575 368.323 1.013.486 2.462.746 1965 94.374 1.008.908 367.424 1.030.879 2.501.585 1966 98.896 1.027.751 368.785 1.040.688 2.536.120 1967 101.173 1.049.783 370.532 1.059.155 2.580.642 1968 104.401 1.064.668 377.039 1.074.023 2.620.131 1969 106.225 1.069.888 377.837 1.080.721 2.634.670 1970 107.263 1.081.641 377.694 1.063.273 2.629.870 1971 108.708 1.096.646 381.646 1.066.496 2.653.497 1972 109.634 1.119.330 384.847 1.037.794 2.651.605 1973 111.124 1.138.723 385.060 1.017.700 2.652.607 1974 113.044 1.166.768 394.212 1.028.883 2.702.907 1975 113.030 1.187.928 405.452 1.047.922 2.754.331 1976 113.821 1.199.671 416.144 1.048.035 2.777.672 1977 114.841 1.204.694 422.400 1.037.904 2.779.839 1978 116.638 1.206.219 439.065 1.050.542 2.812.464 1979 118.974 1.211.070 454.860 1.069.313 2.854.216 1980 121.494 1.217.018 464.323 1.098.674 2.901.509 1981 124.212 1.228.590 474.050 1.112.749 2.939.600 72 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 1. devamı... Manda Sığır Keçi Koyun Toplam 1982 127.542 1.242.284 481.635 1.131.468 2.982.929 1983 130.092 1.249.419 491.339 1.127.014 2.997.865 1984 133.173 1.255.290 483.900 1.119.542 2.991.905 1985 136.242 1.260.013 486.079 1.118.782 3.001.115 1986 141.830 1.266.650 499.599 1.126.522 3.034.600 1987 141.762 1.266.576 522.216 1.142.088 3.072.642 1988 143.623 1.272.139 545.237 1.162.708 3.123.707 1989 145.643 1.289.183 573.433 1.197.251 3.205.511 1990 148.184 1.296.636 589.010 1.205.577 3.239.407 1991 149.685 1.298.840 596.286 1.185.714 3.230.525 1992 152.491 1.306.753 604.512 1.165.833 3.229.591 1993 154.080 1.307.078 611.851 1.122.215 3.195.224 1994 156.407 1.317.300 641.298 1.111.429 3.226.435 1995 158.532 1.326.106 673.151 1.076.502 3.234.291 1996 159.238 1.328.407 704.094 1.062.755 3.254.495 1997 157.095 1.308.044 693.593 1.042.189 3.200.920 1998 160.658 1.308.506 714.933 1.046.262 3.230.359 1999 162.269 1.311.364 733.216 1.056.237 3.263.086 2000 164.255 1.314.388 751.629 1.060.329 3.290.601 2001 166.280 1.314.922 763.774 1.037.723 3.282.699 2002 168.745 1.326.394 775.356 1.028.846 3.299.341 73 Ek Tablo 1. devamı... Manda Sığır Keçi Koyun Toplam 2003 171.514 1.339.012 790.790 1.037.054 3.338.369 2004 174.015 1.352.591 815.144 1.064.923 3.406.672 2005 177.006 1.366.964 839.877 1.094.586 3.478.433 2006 180.607 1.382.836 840.371 1.098.662 3.502.477 2007 184.069 1.393.366 868.121 1.109.330 3.554.887 2008 185.741 1.405.295 888.592 1.094.180 3.573.809 2009 187.295 1.411.442 904.873 1.073.442 3.577.051 2010 188.173 1.415.683 910.827 1.074.739 3.589.422 2011 190.407 1.420.608 916.365 1.097.178 3.624.559 2012 192.342 1.430.230 936.404 1.112.131 3.671.107 2013 193.070 1.434.401 954.717 1.132.722 3.714.910 2014 194.458 1.441.981 964.856 1.138.354 3.739.649 2015 196.142 1.452.464 979.247 1.160.315 3.788.168 2016 199.280 1.474.888 1.002.810 1.173.354 3.850.332 Kaynak: FAO 74 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 2. Dünya süt üretimi (Ton) Manda sütü İnek sütü Keçi sütü Koyun keçi Toplam 1961 17.858 313.627 6.971 5.100 343.556 1962 18.321 316.044 6.740 5.087 346.192 1963 18.671 312.824 6.778 5.312 343.585 1964 18.949 317.616 6.772 5.395 348.732 1965 19.213 332.514 6.720 5.571 364.017 1966 19.318 340.905 6.698 5.709 372.631 1967 18.497 350.207 6.614 5.598 380.916 1968 19.559 357.546 6.570 5.480 389.155 1969 19.908 358.277 6.529 5.513 390.227 1970 19.594 359.281 6.486 5.497 390.858 1971 20.714 361.283 6.433 5.461 393.891 1972 21.063 371.085 6.426 5.552 404.126 1973 21.471 377.507 6.467 5.605 411.050 1974 22.410 384.562 6.588 5.718 419.277 1975 23.230 387.727 6.723 5.856 423.536 1976 24.356 394.927 6.961 6.064 432.308 1977 25.201 406.209 7.298 6.292 445.000 1978 25.691 411.685 7.461 6.540 451.378 1979 26.876 417.088 7.653 6.758 458.375 1980 27.525 422.351 7.738 6.823 464.437 1981 29.232 423.980 7.983 7.225 468.420 75 Ek Tablo 2. devamı... Manda sütü İnek sütü Keçi sütü Koyun keçi Toplam 1982 30.264 434.516 8.125 7.380 480.286 1983 32.924 449.741 8.286 7.570 498.521 1984 34.973 453.189 8.264 6.973 503.399 1985 37.010 458.802 8.410 7.230 511.452 1986 38.584 466.670 8.501 7.303 521.058 1987 38.818 465.776 8.601 7.447 520.642 1988 40.327 471.379 8.828 7.748 528.282 1989 42.848 476.762 8.949 7.759 536.319 1990 44.076 478.540 10.170 8.060 540.846 1991 44.581 469.704 10.014 8.138 532.438 1992 46.281 460.284 10.592 8.099 525.257 1993 48.354 459.980 11.136 8.077 527.547 1994 50.705 461.430 11.590 8.371 532.096 1995 54.829 464.073 11.830 8.384 539.116 1996 57.924 467.858 11.747 8.618 546.147 1997 60.035 469.310 12.031 8.545 549.922 1998 62.376 475.328 12.430 8.551 558.684 1999 64.860 484.010 12.565 8.557 569.991 2000 66.639 490.757 12.707 8.475 578.578 2001 69.403 497.688 13.024 8.685 588.800 2002 70.998 510.449 13.328 8.532 603.307 76 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 2. devamı... Manda sütü İnek sütü Keçi sütü Koyun keçi Toplam 2003 73.643 519.450 13.819 8.741 615.652 2004 76.122 528.448 14.030 8.949 627.550 2005 78.905 546.046 14.519 9.202 648.671 2006 81.206 562.347 14.666 9.344 667.563 2007 84.469 574.730 15.581 9.446 684.226 2008 86.408 587.412 15.636 9.290 698.746 2009 89.068 591.692 15.901 9.675 706.336 2010 92.419 602.995 16.225 9.875 721.514 2011 96.056 617.330 16.704 9.685 739.775 2012 98.942 631.420 17.121 9.915 757.398 2013 102.379 636.586 16.953 10.135 766.053 2014 107.718 656.701 17.104 10.326 791.851 2015 109.494 666.761 17.036 10.672 803.963 2016 111.001 659.150 15.262 10.367 795.780 Kaynak: FAO 77 Ek Tablo 3. Ülkelere göre inek sütü üretimi (Milyon Ton) A B H in di st an A B D Ç in Pa ki st an B re zi ly a R us ya Ye ni Z el an da Tü rk iy e M ek si ka D iğ er D ün ya 1961 121 20 57 2 6 5 - 5 4 3 118 341 1962 121 20 57 2 6 6 - 5 4 2 120 343 1963 120 20 57 2 6 6 - 5 4 2 119 341 1964 120 20 58 2 7 6 - 6 4 2 122 346 1965 125 19 56 2 7 7 - 6 4 3 133 361 1966 128 19 54 2 7 7 - 6 4 3 138 370 1967 131 20 54 2 7 7 - 6 4 4 143 378 1968 134 21 53 2 7 7 - 6 4 4 147 386 1969 133 22 53 2 7 7 - 6 4 4 148 387 1970 132 21 53 2 7 7 - 6 4 4 151 388 1971 132 23 54 2 8 7 - 6 4 4 151 391 1972 138 23 54 2 8 7 - 6 4 5 153 401 1973 140 23 52 2 8 8 - 6 5 6 158 408 1974 141 25 52 2 8 9 - 6 5 6 162 416 1975 142 26 52 2 8 10 - 6 5 6 163 420 1976 145 27 55 2 8 11 - 7 5 6 163 429 1977 148 29 56 2 9 10 - 7 5 7 170 441 1978 153 29 55 3 9 10 - 6 5 7 170 448 1979 156 30 56 3 9 11 - 6 5 7 171 454 1980 158 32 58 3 9 12 - 7 5 7 169 460 1981 157 34 60 3 9 12 - 7 6 7 169 464 1982 160 36 61 3 9 12 - 7 5 7 175 476 1983 166 39 63 4 10 12 - 7 5 7 182 495 1984 166 41 61 4 10 12 - 8 9 7 183 503 78 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 3. devamı... A B H in di st an A B D Ç in Pa ki st an B re zi ly a R us ya Ye ni Z el an da Tü rk iy e M ek si ka D iğ er D ün ya 1985 164 44 65 5 11 13 - 8 10 7 186 511 1986 165 46 65 5 12 13 - 8 10 7 191 521 1987 159 47 65 6 12 14 - 7 10 7 195 521 1988 156 48 66 6 13 14 - 8 10 6 200 528 1989 157 51 65 6 14 15 - 7 10 6 205 536 1990 156 54 67 7 15 15 - 8 10 6 205 541 1991 148 54 67 7 15 16 - 8 10 7 199 532 1992 151 57 68 8 16 17 47 8 10 7 136 525 1993 153 59 68 8 17 16 47 9 10 8 133 528 1994 152 62 70 8 18 17 42 10 11 8 136 532 1995 154 66 70 9 19 17 39 9 11 8 137 539 1996 154 69 70 10 23 19 36 10 11 8 138 546 1997 153 71 71 10 24 19 34 11 10 8 139 550 1998 154 74 71 10 24 19 33 11 10 8 142 559 1999 154 78 74 11 25 20 32 11 10 9 146 570 2000 154 80 76 12 26 21 32 12 10 9 147 579 2001 153 84 75 14 26 21 33 13 9 10 150 589 2002 154 85 77 17 27 23 34 14 8 10 155 603 2003 154 87 77 21 28 23 33 14 11 10 157 616 2004 152 91 78 27 29 24 32 15 11 10 159 628 2005 153 96 80 32 29 26 31 15 11 10 166 649 2006 152 100 82 36 31 26 31 15 12 10 170 668 2007 152 108 84 39 32 26 32 16 12 11 171 684 2008 154 112 86 40 33 29 32 15 12 11 174 699 79 Ek Tablo 3. devamı... A B H in di st an A B D Ç in Pa ki st an B re zi ly a R us ya Ye ni Z el an da Tü rk iy e M ek si ka D iğ er D ün ya 2009 152 117 86 40 34 29 33 16 13 11 176 706 2010 153 122 88 41 35 31 32 17 14 11 178 722 2011 155 128 89 41 37 32 32 17 15 11 182 740 2012 156 133 91 42 38 33 32 19 17 11 186 757 2013 157 138 91 40 39 35 31 19 18 11 187 766 2014 163 147 93 42 40 35 31 21 19 11 189 792 2015 167 156 95 42 42 35 31 22 19 12 185 804 2016 163 159 96 42 40 34 31 22 18 12 180 796 Kaynak: FAO 80 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 4. Türkiye süt üretimi (Ton) Yıl Toplam Koyun Kıl keçisi Tiftik keçi İnek Manda 1929 1.843.055 367.422 487.986 24.417 705.699 257.531 1930 1.856.326 378.364 479.574 25.058 709.885 263.445 1931 1.952.484 430.968 506.691 30.062 728.081 256.682 1932 1.990.072 442.010 441.749 29.961 783.410 292.942 1933 1.877.324 400.581 395.654 27.540 768.595 284.954 1934 1.863.856 397.247 390.265 24.425 774.088 277.831 1935 1.978.051 461.817 413.018 25.619 797.002 280.595 1936 2.323.478 555.281 508.222 29.742 913.738 316.495 1937 2.523.414 617.027 551.823 33.887 984.999 335.678 1938 2.843.468 677.853 558.722 35.395 1.220.029 351.469 1939 2.943.259 725.628 564.238 35.163 1.250.026 368.204 1940 2.869.272 713.090 578.489 36.654 1.160.502 380.537 1941 2.900.470 713.833 592.007 35.660 1.181.593 377.377 1942 2.744.312 656.261 572.698 35.962 1.126.581 352.810 1943 2.584.845 608.253 548.320 32.208 1.062.813 333.251 1944 2.856.228 647.087 593.654 32.142 1.246.635 336.710 1945 1.846.200 400.575 352.590 23.117 835.258 234.660 1946 2.953.453 690.346 628.090 28.758 1.274.073 332.186 1947 3.082.323 703.412 669.041 30.323 1.334.562 344.985 1948 3.242.607 744.325 718.881 33.308 1.386.039 360.054 1949 1.988.132 405.816 386.897 21.713 918.347 255.359 1950 3.172.735 667.710 718.006 28.033 1.381.535 377.451 1951 3.345.106 711.621 805.608 32.311 1.412.892 382.674 1952 3.484.949 766.621 829.694 34.732 1.475.366 378.536 1953 3.376.716 810.321 804.360 35.157 1.495.881 230.997 1954 2.562.881 594.455 578.968 20.842 1.194.660 173.956 81 Ek Tablo 4. devamı... Yıl Toplam Koyun Kıl keçisi Tiftik keçi İnek Manda 1955 3.480.102 800.239 767.766 31.043 1.641.715 239.339 1956 3.656.256 830.316 823.030 33.507 1.716.784 252.619 1957 3.334.618 644.647 610.628 63.339 1.814.298 201.706 1958 4.178.859 777.452 718.488 71.880 2.349.307 261.732 1960 4.192.320 882.000 738.000 73.460 2.240.605 257.900 1961 4.034.590 860.720 750.100 72.770 2.102.480 248.520 1962 4.066.610 757.330 617.420 65.330 2.348.810 277.220 1963 4.058.540 763.830 596.330 65.080 2.350.590 282.710 1964 4.134.800 770.400 579.600 63.800 2.436.600 284.400 1965 4.158.000 780.000 576.000 63.000 2.446.000 293.000 1966 4.322.000 804.000 561.000 65.000 2.590.000 302.000 1967 4.426.000 831.000 561.000 58.000 2.666.000 310.000 1968 4.451.000 851.000 567.000 59.000 2.664.000 310.000 1969 4.381.000 852.000 569.000 59.000 2.609.000 292.000 1970 4.302.000 859.000 555.000 58.000 2.551.000 279.000 1971 4.378.000 883.000 562.000 55.000 2.604.000 274.000 1972 4.445.000 923.000 554.000 50.000 2.645.000 273.000 1973 4.591.000 953.000 562.000 58.000 2.747.000 271.000 1974 4.672.000 961.000 573.000 53.000 2.812.000 273.000 1975 4.817.270 993.000 579.000 52.270 2.910.000 283.000 1976 5.005.520 1.003.910 571.440 52.310 3.099.520 278.340 1977 5.034.110 1.035.645 564.320 53.545 3.106.570 274.030 1978 5.167.535 1.055.650 567.280 53.805 3.209.100 281.700 1979 5.411.215 1.102.190 571.145 54.880 3.386.415 296.585 1980 5.472.345 1.147.395 576.745 53.280 3.421.020 273.905 1981 5.608.045 1.175.820 556.955 55.280 3.538.130 281.860 82 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 4. devamı... Yıl Toplam Koyun Kıl keçisi Tiftik keçi İnek Manda 1982 5.211.615 1.179.135 543.700 52.470 3.209.640 226.670 1983 5.063.545 1.191.645 501.835 47.830 3.106.740 215.495 1984 9.387.531 1.021.996 345.872 18.951 7.767.549 233.163 1985 9.670.123 1.072.601 342.929 20.470 7.994.269 239.854 1986 9.840.337 1.101.424 348.941 21.394 8.133.681 234.897 1987 9.798.515 1.095.978 340.041 20.367 8.109.876 232.253 1988 9.889.746 1.163.569 335.583 20.252 8.156.098 214.244 1989 9.633.075 1.129.165 325.585 16.685 7.973.240 188.400 1990 9.617.415 1.145.015 323.725 13.810 7.960.640 174.225 1991 10.239.942 1.127.443 322.084 12.655 8.616.412 161.348 1992 10.279.060 1.089.173 308.356 10.993 8.714.878 155.660 1993 10.406.264 1.047.379 304.149 9.878 8.904.472 140.385 1994 10.561.006 991.801 288.567 8.160 9.128.873 143.606 1995 10.601.552 934.499 269.670 7.537 9.275.312 114.534 1996 10.760.938 921.662 258.159 7.295 9.465.627 108.194 1997 10.076.527 826.348 243.044 6.258 8.914.177 86.700 1998 9.970.531 813.077 240.121 5.458 8.832.059 79.815 1999 10.082.009 804.696 231.420 5.161 8.965.489 75.243 2000 9.793.962 774.380 216.328 3.883 8.732.041 67.330 2001 9.495.550 723.346 215.881 3.914 8.489.082 63.327 2002 8.408.568 657.388 206.403 3.218 7.490.634 50.925 2003 10.611.011 769.959 274.350 3.786 9.514.138 48.778 2004 10.679.406 771.715 255.468 3.619 9.609.326 39.279 2005 11.107.897 789.878 250.246 3.513 10.026.202 38.058 2006 11.952.099 794.681 250.594 3.165 10.867.302 36.358 2008 12.243.040 746.872 207.385 2.185 11.255.176 31.422 83 Ek Tablo 4. devamı... Yıl Toplam Koyun Kıl keçisi Tiftik keçi İnek Manda 2009 12.542.186 734.219 190.286 1.924 11.583.313 32.443 2010 13.543.674 816.832 270.476 2.335 12.418.544 35.487 2011 15.056.211 892.822 318.273 2.315 13.802.428 40.372 2012 17.401.262 1.007.007 367.208 2.221 15.977.838 46.989 2013 18.223.712 1.101.013 413.444 2.299 16.655.009 51.947 2014 18.630.860 1.113.937 460.518 2.752 16.998.550 54.803 2015 18.654.682 1.177.227 477.824 3.350 16.933.520 62.761 2016 18.489.161 1.160.412 476.234 3.167 16.786.263 63.085 2017 20.699.894 1.344.779 520.197 3.198 18.762.319 69.401 Kaynak: TÜİK Not 1. 2003 yılana kadar hesaplamalarda 1984 yılı süt verimleri kullanılırken, 2003 yılandan itibaren 2001 yılı Genel Tarım Sayımı sonuçlarından elde edilen süt verimleri kullanılmıştır. Not 2. Tablodaki rakamlar yuvarlamadan dolayı toplamı vermeyebilir. 84 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 5.Türkiye canlı hayvan sayısı (Baş) Yıl Koyun Kıl keçisi Tiftik keçisi Sığır Manda 1929 10.184.524 8.342.877 2.784.644 4.685.000 492.000 1930 10.498.426 8.316.007 2.839.973 4.735.000 508.000 1931 11.762.343 8.777.071 3.454.639 4.869.000 494.000 1932 11.758.706 7.511.304 3.315.028 5.345.000 555.000 1933 11.070.773 6.672.059 3.080.908 5.124.000 542.000 1934 10.739.269 6.382.004 2.606.274 5.207.000 541.000 1935 13.591.000 8.456.000 3.305.424 6.486.176 540.184 1936 20.771.989 10.727.061 4.294.999 8.328.669 801.067 1937 21.724.533 11.050.344 4.958.612 8.765.858 903.511 1938 23.138.450 11.330.241 4.944.351 9.310.966 885.117 1939 25.220.503 11.185.457 5.332.631 9.395.303 906.804 1940 26.271.838 11.394.957 5.500.648 9.759.282 947.208 1941 25.411.693 11.523.106 5.533.748 10.064.357 963.029 1942 22.967.097 11.430.431 4.972.752 9.618.476 882.216 1943 21.104.603 11.825.215 4.381.061 9.231.043 847.912 1944 22.450.258 12.250.306 4.975.420 9.549.432 856.803 1945 23.386.009 12.221.969 4.026.448 9.809.926 848.166 1946 23.386.616 12.893.270 3.789.835 9.706.057 900.862 1947 24.579.866 13.104.071 4.153.767 9.800.919 947.422 1948 25.840.090 14.612.328 3.945.698 10.179.321 936.751 1949 23.073.071 13.561.350 3.841.871 10.103.741 897.074 1950 23.082.521 14.498.268 3.966.336 10.123.185 947.731 1951 24.832.649 16.531.053 4.370.161 10.395.858 967.062 1952 26.534.233 16.122.632 4.921.736 10.694.807 1.013.388 1953 27.286.602 16.094.185 4.869.063 10.758.553 1.044.134 1954 26.807.557 16.121.403 4.958.029 10.867.500 1.070.716 85 Ek Tablo 5. devamı... Yıl Koyun Kıl keçisi Tiftik keçisi Sığır Manda 1955 26.443.838 16.216.513 4.816.389 11.058.935 1.056.000 1956 27.974.232 16.485.836 5.027.971 11.546.208 1.075.438 1957 29.209.029 17.248.378 5.573.147 12.064.130 1.121.727 1958 30.822.994 18.196.438 6.035.534 12.484.211 1.161.803 1959 33.613.500 18.940.700 6.137.000 13.075.800 1.229.200 1960 34.463.200 18.636.700 5.995.500 12.435.000 1.140.000 1961 33.306.900 18.100.800 5.847.800 12.097.300 1.140.400 1963 32.278.980 15.917.910 5.587.000 12.704.130 1.165.860 1964 32.654.000 15.599.000 5.563.000 13.211.000 1.202.500 1965 33.382.000 15.305.000 5.500.000 13.203.000 1.216.000 1966 34.663.000 15.315.000 5.617.000 13.769.000 1.253.000 1967 35.878.000 15.200.000 5.459.000 14.165.000 1.248.000 1968 36.587.000 15.187.000 5.450.000 13.761.000 1.257.000 1969 36.351.000 15.336.000 4.931.000 13.189.000 1.178.000 1970 36.471.000 15.040.000 4.443.000 12.756.000 1.117.000 1971 37.008.000 15.042.000 4.127.000 12.939.000 1.062.000 1972 38.806.000 14.820.000 3.643.000 13.045.000 1.039.000 1962 31.614.000 16.420.000 5.655.000 12.662.000 1.159.900 1963 32.278.980 15.917.910 5.587.000 12.704.130 1.165.860 1964 32.654.000 15.599.000 5.563.000 13.211.000 1.202.500 1965 33.382.000 15.305.000 5.500.000 13.203.000 1.216.000 1966 34.663.000 15.315.000 5.617.000 13.769.000 1.253.000 1967 35.878.000 15.200.000 5.459.000 14.165.000 1.248.000 1968 36.587.000 15.187.000 5.450.000 13.761.000 1.257.000 1969 36.351.000 15.336.000 4.931.000 13.189.000 1.178.000 1970 36.471.000 15.040.000 4.443.000 12.756.000 1.117.000 86 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 5. devamı... Yıl Koyun Kıl keçisi Tiftik keçisi Sığır Manda 1971 37.008.000 15.042.000 4.127.000 12.939.000 1.062.000 1972 38.806.000 14.820.000 3.643.000 13.045.000 1.039.000 1973 40.093.000 15.062.000 3.638.000 13.236.000 1.023.000 1974 40.539.000 15.190.000 3.556.000 13.388.000 1.022.000 1975 41.366.000 15.216.000 3.547.000 13.751.000 1.051.000 1976 41.504.000 14.973.000 3.535.000 14.102.000 1.056.000 1977 42.708.000 14.752.000 3.524.000 14.540.000 1.012.000 1978 43.942.000 14.805.000 3.642.000 14.941.000 1.023.000 1979 46.026.000 15.109.000 3.666.000 15.567.000 1.040.000 1980 48.630.000 15.385.000 3.658.000 15.894.000 1.031.000 1981 49.598.000 15.070.000 3.856.000 15.981.000 1.002.000 1982 49.636.000 14.655.000 3.558.000 14.484.000 808.000 1983 48.707.000 13.615.000 3.117.000 14.099.000 758.000 1984 40.391.000 11.127.000 1.973.000 12.410.000 544.000 1985 42.500.000 11.233.000 2.103.000 12.466.000 551.000 1986 43.758.000 11.295.000 2.111.000 12.713.000 540.000 1987 43.796.000 11.053.000 2.004.000 12.713.000 524.000 1988 45.384.000 10.972.000 1.942.000 12.562.000 485.000 1989 43.647.000 10.328.000 1.614.000 12.173.000 429.000 1990 40.553.000 9.698.000 1.279.000 11.377.000 371.000 1991 40.432.340 9.579.256 1.184.942 11.972.923 366.150 1992 39.415.938 9.439.600 1.014.340 11.950.907 352.410 1993 37.541.000 9.192.000 941.000 11.910.000 316.000 1994 35.646.000 8.767.000 797.000 11.901.000 305.000 1995 33.791.000 8.397.000 714.000 11.789.000 255.000 1996 33.072.000 8.242.000 709.000 11.886.000 235.000 87 Ek Tablo 5. devamı... Yıl Koyun Kıl keçisi Tiftik keçisi Sığır Manda 1997 30.238.000 7.761.000 615.000 11.185.000 194.000 1998 29.435.000 7.523.000 534.000 11.031.000 176.000 1999 30.256.000 7.284.000 490.000 11.054.000 165.000 2000 28.492.000 6.828.000 373.000 10.761.000 146.000 2001 26.972.000 6.676.000 346.000 10.548.000 138.000 2002 25.173.706 6.519.332 260.762 9.803.498 121.077 2003 25.431.539 6.516.088 255.587 9.788.102 113.356 2004 25.201.155 6.379.900 230.037 10.069.346 103.900 2005 25.304.325 6.284.498 232.966 10.526.440 104.965 2006 25.616.912 6.433.744 209.550 10.871.364 100.516 2007 25.462.293 6.095.292 191.066 11.036.753 84.705 2008 23.974.591 5.435.393 158.168 10.859.942 86.297 2009 21.749.508 4.981.299 146.986 10.723.958 87.207 2010 23.089.691 6.140.627 152.606 11.369.800 84.726 2011 25.031.565 7.126.862 151.091 12.386.337 97.632 2012 27.425.233 8.199.184 158.102 13.914.912 107.435 2013 29.284.247 9.059.259 166.289 14.415.257 117.591 2014 31.140.244 10.167.125 177.811 14.223.109 122.114 2015 31.507.934 10.210.338 205.828 13.994.071 133.766 2016 30.983.933 10.137.534 207.765 14.080.155 142.073 2017 33.677.636 10.419.027 215.645 15.943.586 161.439 Kaynak: TÜİK 88 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 6.Türkiye süt ithalat ve ihracat rakamları İhracat Miktar (kg) İthalat miktar (kg) İhracat ($) İthalat ($) 2000 239.490 19.034 190.379 13.292 2001 708.470 29.442 535.302 13.967 2002 938.166 107.908 729.368 81.737 2003 2.115.038 121.778 2.218.202 131.733 2004 2.994.307 202.193 3.475.314 197.472 2005 4.700.141 196.110 5.955.170 283.314 2006 7.588.087 25.839 12.023.849 39.746 2007 7.151.059 101.590 12.030.389 172.782 2008 7.729.989 174.089 14.328.817 517.275 2009 7.395.445 336.792 13.461.439 529.820 2010 6.387.354 49.777 12.478.231 131.724 2011 17.101.924 180.335 21.527.578 396.645 2012 18.561.631 344.085 25.320.363 885.929 2013 17.813.472 492.855 26.608.066 1.581.987 2014 19.295.880 672.936 29.881.956 2.428.007 2015 15.040.673 505.726 21.965.006 1.588.648 2016 17.995.830 449.843 20.406.792 1.351.294 2017 40.642.474 602.367 33.481.362 1.814.174 Kaynak: TÜİK 89 Ek Tablo 7. Türkiye’de illere göre işletme sayısı ve kapasite oranları (2016) İl İşleme Tesisi Sayısı Yıllık İşleme Kapasitesi (Ton/Yıl) Adana 26 137.897 Adıyaman 11 41.793 Afyonkarahisar 36 259.906 Ağrı 1 7.300 Aksaray 22 746.586 Amasya 2 167.900 Ankara 14 9.561.358 Antalya 32 934.400 Ardahan 26 45.198 Artvin 0 0 Aydın 51 1.320.680 Balıkesir 90 1.937.530 Bartın 5 88.878 Batman 9 72.781 Bayburt 2 3.285 Bilecik 4 5.081 Bingöl 5 26.006 Bitlis 21 62.521 Bolu 11 37.186 Burdur 17 447.052 Bursa 104 2.457.731 Çanakkale 75 506.733 Çankırı 3 1.539.570 Çorum 5 56.210 Denizli 16 329.668 Diyarbakır 8 199.951 90 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 7. devamı... İl İşleme Tesisi Sayısı Yıllık İşleme Kapasitesi (Ton/Yıl) Düzce 9 24.937 Edirne 26 394.894 Elazığ 9 97.298 Erzincan 5 16.462 Erzurum 27 82.030 Eskişehir 19 1.624.232 Gaziantep 48 85.264 Giresun 0 0 Gümüşhane 1 1.825 Hakkari 4 70.445 Hatay 66 158.958 Iğdır 3 15.184 Isparta 9 158.509 İstanbul 47 179.533 İzmir 141 2.218.674 Kahramanmaraş 36 572.868 Karabük 4 35.588 Karaman 17 2.927.665 Kars 49 139.441 Kastamonu 14 234.695 Kayseri 25 400.204 Kırıkkale 2 6.935 Kırklareli 38 10.769.727 Kırşehir 2 16.243 Kilis 3 3.778 Kocaeli 12 134.722 91 Ek Tablo 7. devamı... İl İşleme Tesisi Sayısı Yıllık İşleme Kapasitesi (Ton/Yıl) Konya 70 4.118.587 Kütahya 26 195.545 Malatya 15 60.079 Manisa 65 573.284 Mardin 2 4.928 Mersin 50 283.240 Muğla 19 76.106 Muş 9 41.274 Nevşehir 5 22.904 Niğde 6 375.950 Ordu 12 50.589 Osmaniye 12 84.133 Rize 0 0 Sakarya 22 1.822.419 Samsun 24 7.919.953 Siirt 5 64.101 Sinop 2 6.497 Sivas 9 150.814 Şanlıurfa 13 273.203 Şırnak 1 14.892 Tekirdağ 35 859.557 Tokat 17 143.810 Trabzon 12 766.865 Tunceli 2 1.190 Uşak 7 204.561 Van 6 1.008.495 92 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 7. devamı... İl İşleme Tesisi Sayısı Yıllık İşleme Kapasitesi (Ton/Yıl) Yalova 4 4.526 Yozgat 1 548 Zonguldak 6 9.542.560 Toplam 1.669 70.033.911 Kaynak: HAYGEM (TOB) EK 2: 2018-2022 PROJEKSİYONLARI METODOLOJİ NOTU Tarım sektörünün yapısı gereği dış faktörlerin yoğun etkisi altında olması yani diğer sektörlere göre daha fazla risk ve belirsizlik içermesi, üretim planlamasının yapılmasının gerekliliği, gelecekle ilgili öngörülere ihtiyaç duyulması, özellikle üretim-fiyat-verim gibi parametrelerin zaman içinde çok fazla değişkenlik göstermesi ve bu yüzden önceden bilinmesi en azından güçlü izlenimlerin elde edilmesi hem üretici geliri açısından hem de ülke ekonomik politikaların oluşturulması açısından büyük önem arz etmektedir. Geleceğin belirsizliğini azaltmak veya ortadan kaldırabilmek için ilişkiye dayanan tahmin teknikleri ve zaman serileri analizleri ile tahmin edilecek değişkenin tahmininde bu değişkeni etkileyen faktörler saptanıp, ilişkinin matematiksel bir fonksiyonla ifade ederek bir model oluşturulmaya çalışılmıştır. Çalışma da öncelikle üretim tahmini ortaya konulmaya çalışılmış ve elde edilen üretim tahmini dikkate alınarak ihtiyaç ve kulanım değerleri elde edilmeye çalışılmıştır. Kullanım değeri (üretim + ithalat – ihracat) formülü kullanılarak tahmin edilmiştir. Stok ve tüketim verisi olmadığı için bu yöntem kullanılmıştır. Bir veri grubundan tahmin modellerini nedensel yani mevcut veriler ile tahmin edilmeye çalışan veriler arasındaki ilişkiye dayanarak ve zaman serileri ile geçmiş veri paterninin gelecekte de devam edeceği varsayımı öngörülmüştür. Bu kapsamda, tahmin modeli temelde regresyon ve korelasyon analizi üzerine inşa edilmiştir. Regresyon analizi, herhangi bir değişkenin yani bağımlı değişkenin bir veya birden fazla değişkenle yani bağımsız/ açıklayıcı değişken arasındaki ilişkinin matematiksel fonksiyonudur. Oluşturulan regresyon denklemi ile bağımsız değişkenlerin alacağı değerlere karşın bağımlı değişkenin alacağı değer tahmin edilir. Bu şeklide bağımlı değişken üzerinde etkili olan bağımsız değişkenlerin önem dereceleri belirlenmiş olur. Böylece etkili olan bağımsız değişkenlerin yardımı ile bağımlı değişkeni belirlemek, öngörmek ve kontrol etmek için, tahmin denklemini ortaya konulmuştur. Modeldeki bir diğer analiz ise korelasyondur. Modelin oluşturulmasında önemli rol üstlenmektedir. Korelasyon bağımlı değişkenle bağımsız değişken/değişkenler arasında ilişkinin olup olmadığını varsa hangi yönde olduğunu gösteren bir katsayıdır. Model oluşturulurken iki regresyon denklemi kullanılmıştır. Hedef bağımlı değişkeni etkileyen faktörlerin yani değişkenlerin her birinin tahmininde basit regresyon denklemi yani tek bağımsız değişken, elde edilen bağımsız 93 değişkenlerin tahminlerini kullanarak hedef bağımlı değişkeni tahmin ederken ise çoklu regresyon analizi yani birden çok bağımsız değişken denklemi oluşturularak tahminler gerçekleştirilmiştir. Çözüm yöntemi olarak ‘‘En Küçük Kareler Yöntemi’’ kullanılmıştır. Regresyon analizi uygulanırken bağımlı değişkeni etkileyebilecek bağımsız değişkenlerin teorik olarak saptanması oldukça güçtür. Bağımsız değişkenleri saptadıktan sonra bir de bunlar arasından çeşitli regresyon analizi varsayımlarından sapmalar olmaması için seçim yapılmak zorundadır. Bağımsız değişkenlerin seçimi, Tam Model, İleriye Doğru Seçim, Geriye Doğru Seçim ve Adım Adım Regresyon yöntemi kullanılarak yapılabilmektedir. Çalışmada adım adım regresyon yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntemde, sürecin her adımında bir bağımsız değişken regresyon modeline eklenir ya da çıkarılır ve yeni regresyon model denenir ve en uygun model elde edilir. Modelde kullanılan bağımsız değişkenlerin belirlenmesinde sektör uzmanların görüşleri de dikkate alınarak mevcut kayıtlı veriler kullanılmaya çalışılmıştır. Ancak tarım sektörü ile ilgili kayıtlı ve geriye dönük yeterli verilerin olmaması ve kalite derecesindeki sorun değişken belirlemede sıkıntı yaratmıştır. Ayrıca değişkenlerin birlerini etkilemesi nedeniyle modelde bazı bağımsız değişkenler kullanılmamıştır. Bu nedenle geri doğru zaman serileri sınırlı kalmıştır. Değişkenlerin seçiminde ve adım adım regresyon yönteminin oluşturulmasında serpilme diyagramları yani değişkenler arasındaki ilişkinin olup olmadığı (pozitif ya da negatif ilişki var ya da ilişki yok) tespit edilmiştir. Ancak korelasyon katsayıları veri seti hakkında ön bilgi verse de hangi bağımsız değişkenin, bağımlı değişkenle anlamlı bir ilişki içinde olduğu söylenemez. Bu nedenle model oluşturulurken çoklu doğrusal bağlantının etkileri incelenmiştir. Bunun için de korelasyon matrisi ve varyans artış faktörü (VIF) incelenmiştir. Ancak hangi değişkenin modele katılması, hangi değişken ya da değişkenlerin de modelden çıkarılmasına karar verirken sadece p değeri bakmak doğru olmaz. Bağımsız değişkenlerin birlikte bağımlı değişkeni ne kadar belirlediğini, öngördüğünü ve kontrol ettiğini incelemek gerekmektedir. Bunun için de genel modelin yüksek (belirlilik katsayısı) ve (uyarlanmış belirlilik katsayısı), küçük s (standart hata) ve dar tahmin aralığın sahip olması dikkate alınmıştır. Özellikle standart hata değeri artarsa, modele yeni değişkenin eklenmeyeceği sonucuna varılmıştır. Diğer ölçüt olarak ta C istatistiği değeri dikkat alınmış, C istatistiği, modelin SSE (Sum of Squared Error)’nin bir fonksiyonu olduğundan, SSE’in küçük olması istendiğinden C değerinin de küçük olması istenmiştir. Birinci dereceden otokorelasyon için, Durbin-Watson testi, normallik varsayımı için Kolmogorow Smirnow testi yapılmıştır. Çoklu regresyonda ayrıca, kalıntı (hata) analizleri yapılmıştır. Bunun için temel kalıntı analizi, uzaklık değerleri, student’laştırılmış kalıntı değerleri kontrol edilmiştir. Hataların normal olasılık grafiği ve sabit varyans varsayımları incelenmiştir. İnek sütü, koyun sütü, keçi sütü ve manda sütüne ait 2018-2022 yılları arasında üretim miktarlarının tahmin edebilmek için ayrı ayrı ekonometrik model oluşturulmuştur. Modelde kullanılan değişkenlerin tespit edilmesinde daha önce yapılan akademik çalışmalar, konu uzmanları ve sektör temsilcilerinin görüş ve önerilerinden faydalanılmış, birçok değişken dikkate alınmış ancak bazı değişkenlere ilişkin uygun zaman serisi verisi bulunamaması, verilerin sağlıklı olmaması ve değişkenlerin birbirlerini etkilemesi sorunu nedeniyle modelden çıkarılmıştır. Modelden besi yem fiyatı, et üretim miktarları ve döviz kuru değişkenleri model dışında bırakılmıştır. İnek, Koyun, Keçi ve Manda Sütü üretiminin gelecek dönemler tahmininde modele dâhil edilen değişkenler aşağıdaki gibidir: 94 | Süt Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 İnek Sütü Üretim Tahmininde Kullanılan Değişkenler Koyun Sütü Üretim Tahmininde Kullanılan Değişkenler Keçi Sütü Üretim Tahmininde Kullanılan Değişkenler Manda Sütü Üretim Tahmininde Kullanılan Değişkenler Sağılabilir İnek Sayısı Koyun Sayısı Keçi Sayısı Manda Sayısı Mazot Fiyatı Mazot Fiyatı Mazot Fiyatı Mazot Fiyatı Besi Yem Fiyatları Besi Yem Fiyatları Besi Yem Fiyatları Besi Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Süt Tozu Üretim Miktarı Süt Tozu Üretim Miktarı Süt Tozu Üretim Miktarı Süt Tozu Üretim Miktarı Tüketici Fiyatları Tüketici Fiyatları Tüketici Fiyatları Tüketici Fiyatları Üretici İnek Sütü Fiyatları Üretici Koyun Sütü Fiyatları Üretici Keçi Sütü Fiyatları Üretici Manda Sütü Fiyatları Toplam Süt Teşvik Miktarı Toplam Süt Teşvik Miktarı Toplam Süt Teşvik Miktarı Toplam Süt Teşvik Miktarı İnek Eti Fiyatları Koyun Eti Fiyatları Keçi Eti Fiyatları Manda Eti Fiyatları İnek Eti Üretim Miktarı Koyun Eti Üretim Miktarı Keçi Eti Üretim Miktarı Manda Eti Üretim Miktarı Döviz Kuru Döviz Kuru Döviz Kuru Döviz Kuru Modelde kullanılan değişkenlere ait 2003-2016 yıllarına ait zaman serisi verileri kullanılmıştır. Modelde kullanılan değişkenlerin ana kütle ortalamaları, varyansların eşitliği, standart sapmalar ve kalıntılar arasındaki ilişkilerin (otokorelasyon); modelin varsayılan ölçütlerini sağlama durumları incelenmiş ve değişkenler modelde kullanılabilecek hale getirilmiştir. İnek Sütü Model sonuçlarına göre R2=0,99, Ayarlı R2=0,97 ve standart hata 463.642, Keçi Sütü Model sonuçlarına göre R2 = 0,99, Ayarlı R2 = 0,99 ve standart hata 4977.470, Koyun Sütü Model sonuçlarına göre R2 = 0,99, Ayarlı R2 = 0,97 ve standart hata 26394,55, Manda Sütü Model sonuçlarına göre R2 = 0,97, Ayarlı R2 = 0,95 olarak hesaplanmıştır. Diğer bir ifade ile modellerde kullanılan bağımsız değişkenlerin bağımlı değişkeni açıklama oranı yüksek düzeyde 95 olduğu tespit edilmiştir. En düşük standart hataya sahip modeli tespit edebilmek için bağımsız değişkenler kullanarak modele değişken ekleme/çıkarma işlemi yapılmıştır. Başka bir ifade ile standart hatası en düşük model tespit edilmeye çalışılmıştır. Gözlem farklarının standart sapmaya oranlanması ile hesaplanan student kalıntı değerlerinin mutlak değerleri itibariyle 2’den küçük olduğu saptanmıştır. Modeller istatistiki açıdan anlamlı bulunmuştur (p<0,000). Çoklu regresyon modeli kullanılarak 2018-2022 dönemleri için süt üretim miktarı, kişi başına süt tüketimi, mevcut ve ihtiyaç duyulabilecek süt miktarları farklı kurgular ile incelenmiştir. Toplam süt üretim tahmini, inek sütü, keçi sütü, koyun sütü ve manda sütü olmak üzere dört süt üretim tahmin modelinden elde edilen üretim miktarı tahminlerinden hesaplanmıştır. İnek Sütü Üretim Tahmininde Modele Dahil Olan Değişkenler Koyun Sütü Üretim Tahmininde Modele Dahil Olan Değişkenler Keçi Sütü Üretim Tahmininde Modele Dahil Olan Değişkenler Manda Sütü Üretim Tahmininde Modele Dahil Olan Değişkenler Sağılabilir İnek Sayısı Koyun Sayısı Keçi Sayısı Manda Sayısı Mazot Fiyatı Süt Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Süt Yem Fiyatları Tüketici Fiyatları Tüketici Fiyatları Tüketici Fiyatları Süt Tozu Üretim Miktarı Üretici Koyun Sütü Fiyatları Üretici Keçi Sütü Fiyatları Üretici Manda Sütü Fiyatları Tüketici Fiyatları Koyun Eti Fiyatları Toplam Süt Teşvik Miktarı Toplam Süt Teşvik Miktarı Üretici İnek Sütü Fiyatları Keçi Eti Fiyatları Toplam Süt Teşvik Miktarı İnek Eti Fiyatları