Şanlıurfa Steppe Conservation Strategy and Action Plan 2021-2030

sanliurfa strateji 15062021.indd “Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi” GCP/TUR/061/GFF ŞANLIURFA BOZKIR KORUMA STRATEJİ VE EYLEM PLANI 2021-2030 ŞANLIURFA BOZKIR KORUMA STRATEJİ VE EYLEM PLANI 2021-2030 “Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi” GCP/TUR/061/GFF Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030ii Referans Gösterme: FAO-TOB. 2020. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı. Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi Yayını. Ankara, Türkiye. Doğa Koruma Merkezi, 177 sayfa. Bu bilgi ürününde kullanılan görsel öğeler ve materyal sunumu; herhangi bir ülkenin, bölgenin, şehrin veya alanın ve buraların yetkili makamlarının yasal statüleri veya gelişmişlik düzeyleri ve de hudutların veya ara sınırların tahdidi ile ilgili olarak Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü tarafından herhangi bir şekilde bir görüş beyanı taşımaz. Belirli şirketlerin veya imalatçıların ürünlerinden bahsedilmesi, patent almış olsun veya olmasın, FAO’nun bu firmaları ve ürünleri benzer niteliklere sahip olan ve bu yayında adı geçmemiş başka firmalara ve ürünlere tercih ettiği veya bu şirket veya ürünlerinin uygun bulunduğu veya tavsiye edildiği anlamını taşımaz. Bu ürün bilgisinde ortaya konulan görüşler yazarlarına ait olup, hiçbir suretle FAO’nun görüşlerini temsil etmez. ©2020 Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) Bazı haklar saklıdır. Bu çalışma “Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO” lisansı kapsamında yayınlanmıştır. (CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/igo/ legalcode). Bu eser, esere uygun biçimde atıf yapıldığı sürece gayri ticari amaçlar için bu lisans koşulları altında kopyalanabilir, yeniden dağıtılabilir ve uyarlanabilir. Bu eserin tüm kullanımlarında FAO’nun belli bir örgütü, ürünü veya hizmeti desteklediği iması yer alamaz. FAO logosu kullanım izni yoktur. Şayet eser uyarlanırsa aynı veya eşdeğeri Creative Commons lisansı altında lisans almalıdır. Bu eserin çevirisi üretilirse gerekli atfın yanı sıra şu uyarıyı taşımalıdır: “Bu çeviri Birleşmiş Miletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından üretilmemiştir. FAO bu çevirinin içeriğinden veya doğruluğundan mesul tutulamaz. Özgün [dildeki] sürüm, yetkili sürüm olacaktır. Bu lisans altında oluşup dostane biçimde uzlaşılamayan ihtilaflar burada başka türlü belirtilmediği sürece lisans Madde 8 içerisinde belirtildiği üzere arabuluculuk ve tahkim yoluyla çözülecektir. Uygulanabilir arabuluculuk kuralları Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü aracılık kuralları http:// www.wipo.int/amc/en/mediation/rules olacak ve tüm tahkimler Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Yasası Komisyonu (UNCITRAL) Tahkim Kurallarına uygun yürütülecektir. Üçüncü Taraf Materyalleri. Bu eserden tablo, şekil veya görüntü gibi üçüncü bir partiye atfedilmiş bir materyali yeniden kullanmayı dileyen kullanıcılar bu yeniden kullanım için izin gerekip gerekmediğini belirlemek ve telif sahibinden izin almanın gerekip gerekmediğini tespit etmek ile mesuldür. Eserdeki tüm üçüncü taraf sahipliğindeki bileşenlerin ihlali kaynaklı tazminat riski yalnızca kullanıcıya aittir. Satışlar, haklar ve lisanslama. FAO bilgi ürünleri, FAO web sitesinden (www.fao.org/ publications) edinilebilir ve publications-sales@fao.org adresinden satın alınabilir. Ticari kullanım talepleri, www.fao.org/contact-us/ licence-request adresine iletilmelidir. Haklar ve lisanslamaya yönelik sorular, copyright@fao.org adresine iletilmelidir. Kapak fotoğrafları: © Nihan Yenilmez Arpa © İdris Ölmez Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 iii Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMPGM), Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM) ve Orman Genel Müdürlüğü (OGM) iş birliği ve Küresel Çevre Fonu (GEF) finansal desteği ile yürütülen Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi kapsamında Doğa Koruma Merkezi tarafından hazırlanmıştır. Hazırlayanlar: Doğa Koruma Merkezi: Gülden Atkın Gençoğlu, Dr. Özge Balkız, Yıldıray Lise, Dr. Mustafa Durmuş, Dr. Tuba Bucak, Gelincik Deniz Bilgin, Fethiye Arslantaş, Dr. Semiha Demirbaş Çağlayan, Tuğba Can, Hakan Eligül, Prof. Dr. Ömer Faruk Kaya, Prof. Dr. Mehmet Ali Çullu, Prof. Dr. Turan Binici, Dr. Mehmet Reşit Sevinç, Dr. Uğur Zeydanlı Proje Ekibi Üyeleri: Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO): Dr. Nihan Yenilmez Arpa, Dr. Peter Pechacek Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMPGM): Mustafa Bulut (Genel Müdür Yardımcısı), Tuğba Usta, Abdulsamet Haçat, Burak Tatar, Fatih Köylüoğlu, Ömer Faruk Arslan, Serhat Erbaş, Ümit Bolat, Osman Uğur Akınç Şanlıurfa 3. Bölge Müdürlüğü: İsrafil Erdoğan, Murat Akgün, Hüseyin İnce, Ecrin Kapucu, Fecir Örnek, Mehmet Ekinci, Mehmet Emin Saygan, Mehmet Gürkaynak, Suat Tekin Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM): Ahmet Dallı (Genel Müdür Yardımcısı), Tuncay Gürsoy Yüce, Esra Esina, Davut Özgür, Gültekin Öçalan, Kürşat Kaan Yeşil Tarım ve Orman İl Müdürlükleri: Mehmet Gözoğlu (Şanlıurfa), Süleyman Şeker (Şanlıurfa), Halil Şıtıl (Şanlıurfa), Aziz Aktacir (Şanlıurfa), Süleyman Tüzün (Şanlıurfa), Zafer Çelik (Ankara), Ergun Yılmaz (Kayseri), Fethi Akman (Erzurum), Yılmaz Türk (İstanbul), Sinan Aykan (Antalya), Özgün Talan (Antalya), Oral Özgen (Diyarbakır), Erol Çiftçi (Sivas), Aydın Cesur (Adana), Suat Safran (Van), Üzeyir Tombul (Konya) Tarım ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü (OGM): Mehmet Çelik (Genel Müdür Yardımcısı), Mehmet Koç, Ramazan Balı, Kıymet Keleş, Türkan Özdemir, Cezmi Keleş, Yaşar Sönmez Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030iv Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı ©2020 Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) Ayrıntılı Bilgi İçin: Birleșmiș Milletler Gıda ve Tarım Örgütü www.fao.org/turkey E-posta: fao-tr@fao.org T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü https://www.tarimorman.gov.tr/BUGEM Orman Genel Müdürlüğü https://www.ogm.gov.tr Grafik Tasarım: Güngör Genç Redaksiyon: Deniz Tapan Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 v Teşekkürler Strateji Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü’nün merkez ve başta Şanlıurfa Birimleri ile yakın iş birliğinde hazırlanmıştır. Strateji için gerekli olan altlık veriler proje yürütücüsü olan FAO ve TOB tarafından sağlanmış Doğa Koruma Merkezi (DKM) tarafından geliştirilmiştir. Strateji DKM’den 15 uzmanın, TOB ve FAO’dan 100’ün üzerinde uzmanın katılımı, katkı ve destekleriyle hazırlanmıştır. Süreçte Bilimsel Danışma Grubu ve Şanlıurfa Bozkır Koruma Çalışma Grubu’ndan çok önemli destekler alınmıştır. Bu desteği esirgemeyen tüm kurumlara ve kişilere özellikle de Şanlıurfa Bozkır Koruma Çalışma Grubu üyeleri olan Şanlıurfa Valiliği, Şanlıurfa Tarım ve Orman Bakanlığı 3. Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa Tarım ve Orman İl Müdürlüğü, Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa Büyükşehir Belediye Başkanlığı, Şanlıurfa Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, Şanlıurfa GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Milli Eğitim Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Kültür Turizm Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Jandarma Komutanlığı, Karacadağ Kalkınma Ajansı Genel Sekreterliği, Tarım ve Kırsal Kalkınma Destekleme Kurumu İl Koordinatörlüğü, Şanlıurfa Veteriner Hekimler Odası, Şanlıurfa Ziraat Mühendisleri Odası, Damızlık Koyun Keçi Yetiştiricileri Birliği Başkanlığı, Harran Üniversitesi uzmanlarına teşekkür ederiz. Proje’nin Bilimsel Danışma Grubu üyeleri Doç. Dr. Burcu Tarıkahya, Doç. Dr. Hakan Gür, Doç. Dr. M. Zülfü Yıldız, Dr. Didem Ambarlı, Dr. Evrim Karaçetin, Dr. Uğur Zeydanlı, Durukan Dudu, Güneşin Aydemir, Dr. Nihan Yenilmez Arpa, Dr. Peter Pechacek, Prof. Dr. Ahmet Karataş, Prof. Dr. Ali Rıza Öztürkmen, Prof. Dr. Alptekin Karagöz, Prof. Dr. Bülent Gülçubuk, Prof. Dr. Can Bilgin, Prof. Dr. Güler Ekmekçi, Prof. Dr. Hayrettin Kendir, Prof. Dr. Hayri Duman, Prof. Dr. Kuddusi Ertuğrul, Prof. Dr. Latif Kurt, Prof. Dr. Mecit Vural, Prof. Dr. Mehmet Ali Çullu, Prof. Dr. Ömer Faruk Kaya, Prof. Dr. Osman Tugay, Prof. Dr. Tahir Polat, Prof. Dr. Mustafa Sözen, Prof. Dr. Nuri Yiğit, Prof. Dr. Recep Karakaş, Prof. Dr. Nilgül Karadeniz’e de katkılarından dolayı teşekkür ederiz. Veri paylaşımı konusundaki katkılarından dolayı Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Şanlıurfa Tarım ve Orman Bakanlığı 3. Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa Valiliği, Tarım ve Orman Bakanlığı-Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Bozkır Ekosistemlerinde İklim Değişikliğine Ekosistem Tabanlı Uyum (EBA) Projesi ve Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü’ne teşekkürlerimizi sunarız. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, projenin olduğu gibi stratejinin de hazırlığı sürecine liderlik etmiş olup bu süreçlerde her türlü engelin aşılmasında desteklerini esirgemeyen DKMP Genel Müdürü Sayın İsmail Üzmez ve Genel Müdür Yardımcısı Sayın Mustafa Bulut’a ayrıca teşekkürlerimizi sunarız. Sayın Ahmet Dallı, BÜGEM Genel Müdür Yardımcısı, Sayın Mehmet Çelik, OGM Genel Müdür Yardımcısı, Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa Ekibinden Sayın İsrafil Erdoğan, Sayın Hacı Ahmet Çiçek, Murat Akgün, Dr. Murat Çakmaklı, Halil Şıtıl, Cevdet Çiçek, Mehmet Taşan ve adını yazamadığımız diğer tüm Bakanlık yetkilileri ve çalışanlarına en içten teşekkürlerimizi sunarız. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)’nden Orta Asya ve Türkiye Temsilcisi Sayın Viorel Gutu, Türkiye Temsilci Yardımcısı Sayın Ayşegül Selişik, Program Yöneticisi Sayın Sheikh Ahaduzzaman’a destek ve katkıları için, Küresel Çevre Fonu (GEF)’na ise finansal katkısı için teşekkür ederiz. Son olarak projenin başından günümüze kadar hep bizlerle olan ve desteklerini esirgemeyen ve stratejinin uygulanmasında sorumluluk alarak bir Strateji Uygulama Koordinasyon Kurulunun Valilik bünyesinde oluşturulmasını destekleyen ve stratejiyi sahiplenen Sanlıurfa Valisi Sayın Abdullah Erin ve Vali Yardımcısı Sayın Metin Esen’e minnetlerimizle teşekkürlerimizi sunarız. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030vi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 vii İçindekiler Kısaltmalar xii Önsöz xv Yönetici Özeti xvii Executive Summary xix Proje Hakkında xxi 1. Türkiye Bozkırları 1 1.1. Türkiye Bozkırlarının Sınıflandırılması 4 1.2. Türkiye’de Bozkır Bölgesi’nin Sınırlarının Çizilmesi 7 1.3. Türkiye Bozkırlarının Haritalanması Çalışması 10 2. Şanlıurfa Bozkır Ekosistemlerine Genel Bakış 13 2.1. Şanlıurfa Bozkırları 13 2.2. Şanlıurfa Bozkırlarının Bitki Zenginliği 16 2.3. Şanlıurfa Bozkırlarının Hayvan Zenginliği 19 2.4. Şanlıurfa’da İnsan-Bozkır Etkileşimi 27 2.4.1. Sosyo-Kültürel Yapı 27 2.4.2. Aile Yapısı ve Toplumsal Cinsiyet Rolleri 27 2.4.3. Göçebe Hayvancılık ve Göçerler 28 2.4.4. Sosyo-Ekonomik Yapı 28 2.4.5. Göç Olgusu 28 2.4.6. Şanlıurfa Bozkır Ekosistemi ve Tarımsal Dönüşüm İlişkisi 29 2.5. Bozkırlar ile İlişkili Yasal Çerçeve ve Kurumsal Yapılanma 31 2.5.1. Bozkırların Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi ile İlişkili Politika, Mevzuat ve Mekanizmalar 31 2.5.2. Bozkırların Korunması ve Yönetiminde Kurumsal Yapı ve Kapasite 37 2.5.3. Bozkırların Korunması ve Yönetimi Konularında Mevzuat ve Kurumsal Sorumlulukların Değerlendirilmesi 40 2.5.4. Şanlıurfa Ölçeğinde Yerel Yapı ve Kapasite 44 3. Şanlıurfa Bozkırlarına Yönelik Mekânsal Değerlendirmeler 47 3.1. Mevcut Durum: Bozkırların Korunması ve Yönetimi 47 3.1.1. Korunan Alanlar 51 3.1.2. Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanları 52 3.1.3. Büyük Ovalar 54 3.2. Şanlıurfa Bozkırlarına Yönelik Tehditler 55 3.2.1. Otlatma Baskısı 55 3.2.2. Nüfus Yoğunluğu 56 3.2.3. Kuraklaşma Riski 58 3.2.4. Diğer Tehditler 61 4. Şanlıurfa Bozkır Koruma Stratejisi 67 4.1. Bozkırların Korunması için Stratejik Amaç ve Hedefler 67 4.2. Stratejik Amaç ve Hedefler için Durum Değerlendirmesi (SWOT) 69 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030viii 5. Şanlıurfa Bozkır Koruma Eylem Planı 73 5.1. Stratejik Amaç ve Hedeflere Ulaşmak için Eylemler 73 5.1.1. Stratejik Amaç 1 73 5.1.2. Stratejik Amaç 2 74 5.1.3. Stratejik Amaç 3 75 5.1.4. Stratejik Amaç 4 75 6. Yönetişim Modeli 99 6.1. Koordinasyon Kurulunun Görevleri 100 7. İzleme Sistemi 105 8. Bozkır Terminolojisi 107 9. Sözlük 111 10. Kaynakça 115 Ekler EK 1. Mevzuat ve Üst Politika Belgeleri Analizi 123 EK 2. Anket Sonuçları 146 EK 3. Şanlıurfa İli Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanları 147 EK 4. Strateji Çalışmasına Destek Veren Uzmanlar 151 EK 5. Alternatif Gelir Kaynakları Değerlendirmesi 157 EK 6. Protokol Taslağı 170 EK 7. Köy Listesi 173 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 ix Şekil Dizini Şekil 1. Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi’nin Şanlıurfa Pilot Proje Alanları ©DKM xxii Şekil 2. Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Pilot Proje Alanı ©DKM xxiii Şekil 3. Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası sınır değişikliği ©DKM xxiii Şekil 4. Tek Tek Dağları Milli Parkı Pilot Proje Alanı ©DKM xxv Şekil 5. Karacadağ Bozkırları Pilot Proje Alanı ©DKM xxvi Şekil 6. Tüylü meşelerin İç Anadolu Bölgesi’ndeki dağılımı geçmişte ormanların yayılışı ve antropojen karakterli bozkır alanlarını tespit etmek için gösterge olarak kullanılmaktadır. ©DKM 2 Şekil 7. Yağışla ilişkili olarak günümüz ormanlarının dağılımı ve potansiyel bozkır bölgesi (yaklaşık 33,5 milyon ha) ©DKM 3 Şekil 8. Emberger Kuraklık İndisi üzerinden günümüz kuraklaşma değerleri ile ormanların dağılımı ve potansiyel bozkır bölgesi (yaklaşık 33,5 milyon ha) ©DKM 3 Şekil 9. Bozkırların, fizyonomik ve diğer özelliklerine göre sınıflandırılmasını basit bir şekilde gösteren örnek bir diyagram ©DKM 6 Şekil 10. Doğa Koruma Merkezi koordinasyonundaki çalışmaya göre (Ambarlı ve ark., 2016) Türkiye potansiyel bozkır bölgesi ©DKM 8 Şekil 11. EBA Projesi’ne göre Türkiye potansiyel bozkır bölgesi ©DKM 9 Şekil 12. Potansiyel bozkır bölgesi içindeki bozkır alanları ve bozkır ormanlarının dağılımı (Kaynak: Doğa Koruma Merkezi) 11 Şekil 13. Verimli Hilal Bölgesi haritası ©DKM 14 Şekil 14. Şanlıurfa ili sınırlarındaki bozkır alanları ©DKM 14 Şekil 15. Türkiye fitocoğrafik bölgeleri ©DKM 16 Şekil 16. Şanlıurfa’daki korunan alanlar, Önemli Doğa Alanları ve Öncelikli Kelebek Alanları ©DKM 19 Şekil 17. Kurumsal yapılanma şeması ©DKM 41 Şekil 18. Şanlıurfa ili bozkırları (756.098 ha), bozkır ormanları (421 ha) ve yerleşim alanları (24.850 ha) ©DKM 48 Şekil 19. Şanlıurfa ili mahalle sınırları ©DKM 48 Şekil 20. Şanlıurfa ilçelerindeki bozkır oranı ve hayvan sayısı ©DKM 49 Şekil 21. Şanlıurfa ili bozkırları bozkırları (756.098 ha) ve meralar (279.694 ha) ©DKM 50 Şekil 22. Şanlıurfa ili resmi statülü korunan alanlar ve Karacadağ proje alanı ©DKM 51 Şekil 23. Şanlıurfa ili Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanları ©DKM 52 Şekil 24. Şanlıurfa ili envanter çalışması sonucunda belirlenen biyolojik çeşitlilik açısından Özellikli Alanlar (888.395 ha) ©DKM 53 Şekil 25. Şanlıurfa il sınırları içindeki büyük ovalar (yaklaşık 900.473 ha) ©DKM 54 Şekil 26. Şanlıurfa ili hayvan sayıları ve türlere göre dağılımı ©DKM 55 Şekil 27. Şanlıurfa ili otlatmanın yoğunlaştığı alanlar ©DKM 56 Şekil 28. Şanlıurfa ili nüfus yoğunluğu ©DKM 57 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030x Tablo Dizini Tablo 1. Bozkır ve bozkır ormanı ekosistemlerini belirlemede kullanılan veriler ve detayları 10 Tablo 2. Bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili konularda mevzuat ve kurumsal sorumlulukların değerlendirilmesi 42 Tablo 3. Şanlıurfa il nüfusunun ilçelere göre dağılımı 47 Tablo 4. Şanlıurfa ilindeki bozkır alanı, mera alanı ve hayvan sayılarının (2018 yılı itibariyle) ilçelere göre dağılımı 50 Tablo 5. Şanlıurfa bozkırlarına yönelik SWOT Analizi (Güçlü ve Zayıf Yönler, Fırsatlar ve Tehditler) 69 Şekil 29. Şanlıurfa ili gece ışıklarının mekânsal gösterimi ©DKM 57 Şekil 30. Şanlıurfa ili kentleşmenin yoğunlaştığı alanlar ©DKM 58 Şekil 31. Emberger kuraklık indisine göre Şanlıurfa ili günümüz kuraklık değerleri ©DKM 59 Şekil 32. Emberger kuraklık indisine göre Şanlıurfa ili gelecekte kuraklaşma riski ©DKM 59 Şekil 33. Şanlıurfa ilinin Emberger Kuraklık İndisine göre belirlenen iklim tipleri (günümüz) ©DKM 60 Şekil 34. Şanlıurfa ilinin Emberger Kuraklık İndisine göre belirlenen iklim tipleri (gelecek) ©DKM 60 Şekil 35. Şanlıurfa ili bozkırlardaki tehdidinin kümülatif gösterimi ©DKM 62 Şekil 36. Şanlıurfa ili bozkırlarda enerji üretimi ve madencilik baskısının mekânsal gösterimi ©DKM 62 Şekil 37. Şanlıurfa ili bozkırlarda kirlilik tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM 63 Şekil 38. Şanlıurfa ili bozkırlarda tarımsal arazi dönüşümü tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM 63 Şekil 39. Şanlıurfa ili bozkırlarda yasadışı avcılık/bitki toplama tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM 64 Şekil 40. Şanlıurfa ili bozkırlarda yoğunlaşan tarım tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM 64 Şekil 41. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu öneri yapısı 101 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xi © La tif K ur t Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xii Kısaltmalar ABDGM Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü ADNKS Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi BERN Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats - Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi BM Birleşmiş Milletler BÜGEM Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü CBD Convention on Biological Diversity - Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi CORINE Coordination of Information on the Environment - Çevresel Bilginin Koordinasyonu CR Kritik (IUCN Kırmızı Liste Sınıfı “Critically Endangered”) ÇATAK Çevre Amaçlı Tarımsal Arazilerin Korunması Programı ÇED Çevre Etki Değerlendirmesi ÇEM Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü ÇMUSEP Çölleşme ile Mücadele Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı ÇSB Çevre ve Şehircilik Bakanlığı DD Yetersiz Verili (IUCN Kırmızı Liste Sınıfı “Data Deficient”) DKM Doğa Koruma Merkezi DKMPGM Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü DSİ Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü EBA Ecosystem Based Adaptation - Ekosistem Tabanlı Uyum EN Tehlikede (IUCN Kırmızı Liste Sınıfı “Endangered”) ETAE Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü EVI Geliştirilmiş Bitki Örtüsü İndisi (Enhanced Vegetation Index) EYDB Eğitim ve Yayın Dairesi Başkanlığı FAO Food and Agriculture Organization - Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü GAP BKİ Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı GAP TAEM Güneydoğu Anadolu Projesi Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü GEF Global Environment Facility - Küresel Çevre Fonu GKGM Gıda Kontrol Genel Müdürlüğü GSP Global Soil Partnership - Küresel Toprak Paydaşlığı HAYGEM Hayvancılık Genel Müdürlüğü IPARD Instrument for Pre-Accession Assistance for Rural Development - Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Programı IPBES Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services - Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri Hükümetlerarası Platformu IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change - Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli IT PGRFA International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture - Gıda ve Tarım için Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Sözleşmesi IUCN International Union for Conservation of Nature - Dünya Doğayı Koruma Birliği İDEP Türkiye İklim Değişikliği Eylem Planı İDUSEP Türkiye’nin İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı KHK Kanun Hükmünde Kararname Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xiii MEB Milli Eğitim Bakanlığı MERBİS Mera Bilgi Sistemi MGM Meteoroloji Genel Müdürlüğü MP Milli Park NE Değerlendirilmemiş (IUCN Kırmızı Liste Sınıfı “Not Evaluated”) NDVI Normalize Fark Bitki Örtüsü İndisi (Normalized Difference Vegetation Index) NOAA National Oceanic and Atmospheric Administration - Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi NT Tehdite Yakın (IUCN Kırmızı Liste Sınıfı “Near Threatened”) OGM Orman Genel Müdürlüğü ÖBA Önemli Bitki Alanları ÖDA Önemli Doğa Alanları ÖKeA Öncelikli Kelebek Alanları RAMSAR Convention on Wetlands of International Importance especially as Waterfowl Habitat - Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme SKA Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları SKP Sistematik Koruma Planlaması STATİP Sorunlu Tarım Alanlarının Tespiti ve İyileştirilmesi Projesi STK Sivil Toplum Kuruluşu SYGM Su Yönetim Genel Müdürlüğü SWOT Strengths, Weaknesses, Opportunities, and Threats - Güçlü ve Zayıf Yönler, Fırsatlar ve Tehditler TAGEM Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü TCDD Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları TİGEM Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü TKDK Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TP Tabiat Parkı TRGM Tarım Reformu Genel Müdürlüğü TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu TVKGM Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü UBSEP Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Strateji ve Eylem Planı UDGP Uzun Devreli Gelişme Planı UNCCD United Nations Convention to Combat Desertification - Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi UNDP Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı - United Nations Development Programme UNFCCC United Nations Framework Convention on Climate Change - Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi VU Hassas (IUCN Kırmızı Liste Sınıfı “Vulnerable”) YHGS Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ZMO Ziraat Mühendisleri Odası Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xiv © N ih an Y en ilm ez A rp a Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xv Önsöz Anadolu, sahip olduğu biyolojik çeşitlilik ve bununla ilgili geleneksel bilgi bakımından küresel düzeyde öneme sahip bölgelerden biridir. Dünyanın en eski tarım uygulamalarına kadar uzanan çeşitli arazi kullanım faaliyetlerinin yapıldığı ve çeşitli medeniyetlerin varlığını sürdürdüğü bir yerdir. Bozkırlar bu coğrafyada biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların zenginliği açısından çok önemli ve bir o kadar da hassas alanlardır. Halen, Anadolu’nun iç kısımlarında geniş, tür bakımından zengin, kısmen doğal ancak genellikle yarı-doğal bozkır alanları bulunmaktadır. Şanlıurfa ili, bozkır ekosistemleri açısından Türkiye’deki en önemli alanlardan biridir ve ildeki doğal bitki örtüsünü büyük ölçüde bozkırlar oluşturmaktadır. Türkiye’nin bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunmasını üretim peyzajlarına yaygınlaştırmak ve bozkır ekosistemlerinin korunmasını güçlendirmek amacıyla Şanlıurfa İlindeki üç pilot alanda yürütülen “Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi” bozkırlara verilen önemi vurgulamak bakımından mühimdir. Proje, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMPGM), Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM) ve Orman Genel Müdürlüğü (OGM) tarafından Küresel Çevre Fonu (GEF) finansal desteği ile yürütülmektedir. Bu proje ve il bazında hazırlanan Şanlıurfa Bozkır Koruma Stratejisi; FAO ile Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Şanlıurfa Valiliği ve diğer kamu kurum ve kuruluşları ile birlikte Şanlıurfa’nın bozkır ekosistemlerinin korunması, sürdürülebilir ve işbirliği içinde yönetilmesi ile farkındalığın artırılmasına yönelik vermiş olduğu önemi göstermektedir. Bozkırlar; çevrenin korunması, insanlığın gıda güvencesi açısından çok önemli bir sigorta görevi gören, biyolojik çeşitlilik açısından zengin ekosistemlerdir. Günümüzde kültüre alınmış pek çok türün yabani akrabaları halen bozkırlarda yaşamını sürdürmektedir. Yani bozkırlar önemli bir gen merkezi ve geleceğin gıda güvencesidir. Şanlıurfa bozkırları ise Verimli Hilal Bölgesi’nin bir bölümü olarak insanlığın tarım tarihinin bir özetini sunmakta, tarıma geçişin hazırlık aşamalarını yeniden değerlendirmeyi sağlayacak çok önemli bir kültürel ve bilimsel mirasa da ev sahipliği yapmaktadır. Bu strateji ile bir taraftan Şanlıurfa bozkırlarının genel özelliklerine yer verilirken, diğer taraftan bozkırların yasal ve yönetsel durumu ortaya konmuş; bu veriler çerçevesinde Şanlıurfa’daki bozkırların işbirliği ve koordineli olarak yönetilmesine ilişkin stratejiler ve mekanizmalar tanımlanarak sunulmuştur. Stratejinin hazırlanması sürecinde Tarım ve Orman Bakanlığı’nın ilgili tüm birimleri, Sanlıurfa Valiliği ve il düzeyindeki kurum ve kuruluşlar, Harran Üniversitesi ve il bazlı oluşturulan çalışma grubu FAO ve Doğa Koruma Merkezi (DKM) ile yakın çalışarak takdire şayan bir iş birliği örneği göstermiştir. Özellikle tüm dünyayı etkisi altına alan koronavirüs (Covid-19) salgınına ragmen çeşitli alternatif araçlarla sürece katkıda bulunan ve destek olan tüm katılımcılara sonsuz ve en içten teşekkürlerimizi sunarız. Bu stratejinin Anadolu’nun İran-Turan Fitocoğafik Bölgesi içinde kalan diğer 33 bozkır iline de yaygınlaştırılmasının yanı sıra, tüm iller için de örnek bir koruma ve sürdürülebilir yönetim stratejisi olması dileklerimizle. Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Projesi Proje Ekibi adına Ulusal Proje Koordinatörü Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xvi Triticum monococcum (Siyez) © Şe na y Bo yr az © Şe na y Bo yr az © Şe na y Bo yr az Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xvii Yönetici Özeti Türkiye’de genel olarak Doğu, Güneydoğu ve İç Anadolu Bölgelerinde bulunan bozkırlar, Türkiye doğasında en önemli ve en hassas ekosistemlerden biridir. Türkiye’nin bozkırları, bütün doğal ekosistemler arasında insan faaliyetleri nedeniyle en çok tehdit altındaki ekosistemlerdir. Bu tehditlerin başında bozkır habitatlarının bozulması ve geri dönüşü olmayacak şekilde kaybı gelmektedir. Tarım faaliyetlerinde makineleşmenin de artması ile başta ova bozkırları olmak üzere bozkırlardaki tahribat günümüzde daha da artmaktadır. Ayrıca yatırımlar, madencilik faaliyetleri, enerji yatırımları, yanlış yerde ağaçlandırma uygulamaları, kentleşme baskısı sonucunda da bozkır alanları kaybedilmektedir. Bozkırların bitki örtüsünün bozulmasına neden olan önemli etkenlerden biri de aşırı otlatmadır. Bugün bozkırlar, tarım arazileri ve otlatma alanları arasında doğal bitki örtüsüne ait kalıntıları barındıran adacıklar olarak taşlık veya kayalık alanlarda varlıklarını sürdürmektedir. Bozkır ekosistemlerini ve barındırdığı canlı türlerini tehdit eden diğer unsurlar arasında yasadışı avcılık ve tür kaçakçılığı, yasadışı bitki toplama ve yoğun tarımsal faaliyetler gelmektedir. Bozkır türlerinin öneminin yeterince bilinmemesi, bu türlere yönelik koruma çalışmalarının büyük oranda korunan alanlarla sınırlı olması ve korunan alanlar dışında etkili bir korumanın olamaması, bozkır biyolojik çeşitliliğini olumsuz etkileyen diğer unsurlardır. Son yıllarda bu tehditlerin önlenmesine, bozkır ekosisteminin korunmasına ve sürdürülebilir yönetimine yönelik çalışmalar giderek önem kazanmıştır. Türkiye’nin bozkır ekosistemlerinin korunmasını güçlendirmeyi amaçlayan Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi bu çalışmaların başında gelmektedir. Şanlıurfa’da üç farklı alanda uygulanan projenin envanter, planlama, izleme ve farkındalık oluşturma çabalarının yanı sıra diğer bir çalışması da Şanlıurfa bozkırlarının korunması ve ilgili tüm paydaşlarla iş birliği içinde yönetilmesine katkı sunacak il bazlı bir bozkır koruma stratejisi ve eylem planının hazırlanmasıdır. Şanlıurfa ili, bozkır ekosistemleri açısından Türkiye’deki en önemli alanlardan biridir. Geniş düzlükleri, yarı-kurak iklimi ve sade topoğrafik yapısıyla Şanlıurfa’daki doğal bitki örtüsünü büyük ölçüde bozkırlar oluşturmaktadır. Şanlıurfa bozkırları, sahip oldukları biyolojik çeşitliliğin yanı sıra yöre halkı için sosyolojik, ekolojik ve ekonomik birçok fayda sunmaktadır. Strateji ve eylem planının Şanlıurfa Bozkır Ekosistemlerine Genel Bakış bölümü, Şanlıurfa bozkırları, Şanlıurfa bozkırlarının bitki ve hayvan zenginliği, bölgedeki sosyo-kültürel ve sosyo- ekonomik yapı, yöre halkının bozkır ile olan etkileşimi, bozkırlardaki tarım ve hayvancılık kullanımı ve bozkırlara yönelik baskısı üzerine genel bilgi ve değerlendirmeler sunmaktadır. Türkiye’de bozkırlar için, ormanlar ve sulak alanlarda olduğu gibi mevzuatta bir tanım bulunmamaktadır. Öte yandan, Türkiye’deki bozkır ekosistemleri doğal bozkırları, çayırları, meraları ve bozkır niteliğinde olan bozuk ormanları içermekte olup birçok politika belgesinde ve mevzuatta bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi ile ilişkili destekleyici unsurlar yer almaktadır. Bozkırların korunması ve yönetiminden sorumlu tek bir kurumsal yapı bulunmamakla birlikte farklı kurumlar bünyesinde kapasite ve çeşitli mekanizmalar mevcuttur. Strateji ve eylem planının Bozkırlar ile İlişkili Yasal Çerçeve ve Kurumsal Yapılanma bölümü, bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi ile ilişkili politika, mevzuat ve mekanizmalar, bu konudaki ulusal düzeyde kurumsal yapı ve kapasite, Şanlıurfa ölçeğinde yerel yapı ve kapasite özelinde mevcut durumu ortaya koymaktadır. Şanlıurfa ili, Türkiye’de büyük ölçüde bozkır alanları barındıran iller arasındadır. Şanlıurfa’nın doğal bitki örtüsü olan ve biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan bozkırları, ilin yüzölçümünün yaklaşık %39’unu (756.098 ha) kaplamaktadır. Şanlıurfa’daki bozkır alanlarının bir kısmı yasal statü ile korunan alanlar içinde yer almaktadır. Bunlar içinde, Tek Tek Dağları Milli Parkı, Kızılkuyu YHGS ve Birecik YHGS ise bozkır habitatları ve bozkırı kullanan türler açısından öne çıkan alanlardır. Korunan alanlar ve ildeki biyolojik çeşitlilik açısından önemli alanların içinde bozkır habitatları ve barındırdığı biyolojik çeşitlilik öne çıkmaktadır. Aşırı otlatma, nüfus Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xviii yoğunluğu ve artan yapılaşma baskısı, iklim değişikliği sonucu kuraklaşma riski, tarımsal arazi dönüşümü, enerji yatırımları ve madencilik, yasadışı avcılık/bitki toplama, yoğunlaşan tarım faaliyetleri ve kirlilik Şanlıurfa bozkır ekosistemlerini ve barındırdığı canlı türlerini tehdit eden başlıca unsurlardır. Strateji ve eylem planının Şanlıurfa Bozkırlarına Yönelik Mekânsal Değerlendirmeler bölümü, Şanlıurfa bozkırlarının korunan alanlar ve önemli biyolojik çeşitlilik alanları özelinde mevcut durumu ve Şanlıurfa bozkırları üzerindeki tehditlere ve baskılara yönelik mekânsal değerlendirmeleri sunmaktadır. Şanlıurfa bozkırlarının korunmasına ve sürdürülebilir yönetimine yönelik tüm taraflarca benimsenmiş bir koruma stratejisi ve eylem planı büyük önem taşımaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Stratejisi’nin genel hedefi, Şanlıurfa bozkırlarının sosyolojik, ekolojik ve ekonomik sürdürülebilirliğinin sağlanmasıdır. Bu genel hedef doğrultusunda, Şanlıurfa bozkırlarının mevcut durumu ve bozkırlara yönelik mekânsal değerlendirmeler ile birlikte bozkırlar ile ilişkili politika, mevzuat ve mekanizmalar da dikkate alınarak 4 stratejik amaç ve bu amaçlar altında 10 stratejik hedef tanımlanmıştır. Bu stratejik amaçlardan ilki, bozkırların etkin yönetimi için en önemli ihtiyaçlardan biri olan yerel ölçekte yönetişim ve iş birliği altyapısının geliştirilmesidir. Stratejik amaçlardan ikincisi ve üçüncüsü, bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bozkırlarda kaynak kullanımının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesine yöneliktir. Dördüncü stratejik amaç ise, bozkırlarından faydalanan yöre halkının geçim kaynaklarının iyileştirilmesidir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Stratejisi ve Şanlıurfa Bozkır Koruma Eylem Planı bölümleri, bozkırların korunmasına yönelik stratejik amaç ve hedefleri; bu amaç ve hedeflere ulaşmak için bir eylem planını içermektedir. Eylem planı, stratejideki amaç ve hedeflere ulaşmak için 2021-2030 dönemi içinde tanımlanan kısa, orta ve uzun dönemli faaliyetleri kapsamaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın etkin olarak uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi için bir yönetişim mekanizması ve izleme sisteminin tanımlanması en önemli ihtiyaçlardandır. Farklı kurumların bünyesinde gerçekleştirilen bozkır koruma ve yönetimi çalışmaları nedeniyle yönetişim ve iş birliği konusu daha fazla önem kazanmaktadır. Kamu kurumları ve ilgi sahipleri arasında koordinasyon ve iş birliğininin sağlanması amacıyla bir Koordinasyon Kurulu’nun ve stratejinin amaç ve hedefleri doğrultusunda mevcut değişimlerin ölçülmesine odaklı sistematik bir yönetim aracı ve süreç sunan bir izleme sisteminin oluşturulması önerilmektedir. Bu önerinin temel altlığını Valilikler bünyesinde yer alan İl Planlama ve Koordinasyon Kurulu oluşturmaktadır. Bu kurula gerekli desteği sağlayan İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü olup, bu müdürlük vasıtasıyla stratejinin uygulanması ve izlenmesi hedeflenmektedir. Söz konusu müdürlük, ilin ekonomik ve sosyal yapısını belirlemek amacıyla araştırmalar yaparak il envanterinin hazırlanması, ildeki kamu kuruluşları tarafından gerçekleştirilecek yatırım tekliflerinin incelenmesi, plan-program uygulamaları ile yıllık programlarda yer alan ildeki kamu yatırımlarının izlenmesi, ortaya çıkan ve koordinasyon gerektiren sorunların belirlenerek çözümlenmesi için gerekli tedbirlerin alınması gibi İl Koordinasyon Kurulu’na götürülmesi gereken koordinasyon ve izleme konularında gerekçeli rapor hazırlayarak sunulmasında yetkili ve görevli bir birimdir. Strateji ve eylem planının Yönetişim Modeli ve İzleme Sistemi bölümleri, stratejinin iş birliği ve koordinasyon içinde uygulanması, denetlenmesi ve izlenmesine ilişkin konulardaki temel yaklaşım, gerekli yapı ve işleyiş ile ilgili çerçeveyi sunmaktadır. Şanlıurfa Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın, etkin yönetişim ve iş birliği içinde Şanlıurfa bozkırlarının korunması ve sürdürülebilir yönetimine yön vermesi ve Türkiye’de özellikle bozkır ekosistemi açısından önemi yüksek olan diğer iller için il bazında bozkır koruma strateji ve eylem planlarının hazırlanmasına öncülük etmesi beklenmektedir. Strateji, yönetişim ve iş birliğini güçlendirmek ve ilgili paydaşlar ile ortak hareket edebilmenin temellerini oluşturmak adına bir protokol taslağı da içermektedir. Bu destekleyici belgeler, stratejinin uygulanması sürecinin kurumsal ve stratejik olarak takip edilmesini kolaylaştırmak amacıyla hazırlanmıştır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xix Executive Summary Steppes represent one of the most ecologically important and vulnerable ecosystems that are prevalent in the Eastern, Southeastern and Central Anatolia Regions of Turkey. Steppes of Turkey, of all-natural ecosystems, are considered the most threatened ecosystems because of human activities. Some of the threats are destruction and irreversible loss of steppe habitats. With the increase in mechanization in agricultural activities, destruction in all steppes, mainly the lowland steppes, has been intensified. Steppe areas are lost also because of mining activities, energy investments, afforestation practices in unsuitable areas and urbanization pressure. One of the critical factors contributing to the destruction of the natural vegetation of the steppes is overgrazing. Today, steppes remain in stony or rocky areas as islets that contain remains of natural vegetation between agricultural fields and grazing areas. Other factors that threaten the steppe ecosystems and the species that they host include illegal hunting, species trafficking, illegal collection of plants and intensive agricultural activities. The lack of awareness about the importance of steppe species, and effective conservation efforts for these species being limited to protected areas are two other factors that negatively affect the biodiversity of steppes. In recent years, works geared towards mitigation of these threats and conservation and sustainable management of the steppes have become more crucial. Conservation and Sustainable Management of Turkey’s Steppe Ecosystems Project aiming at conserving and strengthening Turkey’s steppes is one of leading works on steppes. In addition to surveying, planning, monitoring and awareness-raising efforts of the project, which is implemented in three pilot areas in Şanlıurfa, the project also aims at drafting a provincial conservation strategy and action plan which will contribute to conservation of Şanlıurfa steppes and their management with all relevant stakeholders. Şanlıurfa is one of the most important areas in terms of steppe ecosystems in Turkey. With its vast plains, semi- arid climate and plain topographic structure, the natural vegetation in Şanlıurfa is largely made up of steppes. In addition to the biodiversity that they host, Şanlıurfa steppes also give diverse sociological, ecological and economic benefits to local people. The Overview of Şanlıurfa Steppe Ecosystems section of the Strategy and Action Plan provides general information on Şanlıurfa steppes, plant and animal species richness of these steppes, socio-cultural and socio-economic structure in the region, local people’s interactions with the steppes, the use of steppes for agriculture and animal husbandry and pressures various activities put on the steppes. In Turkey, there exists no steppe definition in the legislation unlike forests and wetlands. On the other hand, many policy documents and pieces of legislation contain supporting elements related to the conservation and sustainable management of steppe ecosystems, including natural steppes, meadows, rangelands and steppe forests. Although there is no single institutional structure responsible for the conservation and management of steppes, there are capacities and various mechanisms available within different institutions. The Legal Framework and Institutional Structure Related to Steppes section of the Strategy and Action Plan reveals the current situation with an assessment of existing policies, legislation and mechanisms as well as national and local level institutional structures and capacities related to the conservation and sustainable management of steppes. Şanlıurfa is one of the provinces in Turkey that primarily hosts steppe areas. Şanlıurfa’s natural vegetation, consisting predominantly of steppes that are important for the biodiversity of the province, covers approximately 39% (756,098 ha) of the province›s surface area. Some of the steppe areas in Şanlıurfa are situated within the borders of the legally established protected areas. Among these, Tek Tek Mountains National Park, Kızılkuyu Wildlife Reserve and Birecik Wildlife Reserve are prominent areas in terms of steppe habitats and species. Steppe habitats and biodiversity that they host stand out in the protected areas of the province. Overgrazing, population density, increased settlement pressure, drought risk due to climate change, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xx agricultural land transformation, energy investments, mining, illegal hunting, illegal collection of plants, intensive agricultural activities and pollution are major threats affecting Şanlıurfa steppe ecosystems and their species. The Spatial Assessments Regarding the Steppes of Şanlıurfa section of the Strategy and Action Plan gives spatial assessments and maps on the current status of Şanlıurfa steppes in relation to the protected areas and important biodiversity areas as well as threats and pressures acting on them. A conservation strategy and action plan adopted by all stakeholders for conservation and sustainable management of Şanlıurfa steppes is of great importance. The overall objective of the Şanlıurfa Steppe Conservation Strategy is to ensure the sociological, ecological and economic sustainability of the Şanlıurfa steppes. Accordingly, 4 strategic goals and 10 strategic objectives are defined based on the current status of Şanlıurfa steppes and spatial assessments for the steppes as well as related policies, legislation and mechanisms. The first strategic goal is the development of a local-scale governance and collaboration structure as one of the most important requirements for effective management of the steppes. The second and third strategic goals are aimed at conserving biodiversity of steppes and improving resource use in the steppes within the framework of sustainability principle. The fourth strategic goal is to improve the livelihoods of local people who benefit from the steppes. Şanlıurfa Steppe Conservation Strategy and Şanlıurfa Steppe Conservation Action Plan sections elaborate on strategic goals and objectives for the conservation of steppes and an action plan to achieve these goals and objectives. The action plan covers short, medium and long-term activities defined for the period of 2021-2030 to reach the goals and objectives of the Strategy. A governance mechanism and monitoring system are mostly required for effective implementation, monitoring and evaluation of the Şanlıurfa Steppe Conservation Strategy and Action Plan. Good governance and collaboration is crucially important since the task of steppe conservation and management is performed by different institutions. Establishment of a coordination board to ensure coordination and cooperation between government institutions and stakeholders and a systematic management tool and monitoring system to track changes in line with the goals and objectives of the Strategy is highly recommended. Such governance mechanism is recommended under the Provincial Planning and Coordination Board within the governorships. The aim is to implement and monitor the Strategy and Action Plan through Provincial Directorate of Planning and Coordination which can provide necessary support to the board. The Directorate is the authorized and responsible unit in drafting and presenting reports on the coordination and monitoring issues that should be taken to the Provincial Coordination Board such as preparing inventories and conducting research to determine the economic and social structure of the province, examining investment proposals to be performed by the government institutions, monitoring public investments included in the annual programs, and determining and resolving the problems that require coordination. The Governance Model and Monitoring System sections of the Strategy and Action Plan provide a framework of key approaches and required structure and functioning for collaborative and coordinated implementation, supervision and monitoring of the Strategy. The Şanlıurfa Conservation Strategy and Action Plan is expected to guide conservation and sustainable management of Şanlıurfa steppes through effective governance and cooperation and set a model for preparation of provincial steppe conservation strategies and action plans for other provinces of high importance for steppe ecosystems. The Strategy also contains a draft protocol to strengthen governance and collaboration and form a basis for joint action with relevant stakeholders. These supporting documents were prepared in order to facilitate the institutional and strategic follow-up of the Strategy implementation process. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xxi Proje Hakkında Bozkırlar, ekolojik, ekonomik ve sosyal açıdan Türkiye’nin en önemli ekosistemlerinden biridir. Türkiye’deki bozkır ekosistemleri doğal bozkırları, çayırları ve meraları içermekte ve yaklaşık 33,5 milyon hektarlık bir alanı kaplamaktadır. Bozkır ekosistemleri Doğu, Güneydoğu ve İç Anadolu Bölgelerinde yaygın olarak, Ege ve Akdeniz Bölgelerinde ise yüksek dağlarda görülmektedir. Türkiye’deki bozkır ekosistemleri, habitat kaybı ve bozulması, üretim alanlarının aşırı kullanımı ve iklim değişikliği tehditleri ile karşı karşıyadır. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMPGM), Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM) ve Orman Genel Müdürlüğü (OGM), Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi’ni (GCP/TUR/061/GFF) Küresel Çevre Fonu (GEF) finansal desteği ile yürütmektedir. Projenin amacı, korunan alanlarda etkin yönetim ve bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunmasının üretim peyzajlarında yaygınlaştırılması ile Türkiye’nin bozkır ekosistemlerinin korunmasını güçlendirmektir. Şanlıurfa’da üç farklı alanda uygulanan proje üç ana bileşenden oluşmaktadır: 1) Bozkır biyolojik çeşitliliğini korumak için korunan alan sisteminin etkinliğinin artırılması, 2) Bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunmasının üretim peyzajlarında yaygınlaştırılması, 3) Bozkır biyolojik çeşitliliğinin geniş peyzajlarda etkin korunması için uygun ortamın oluşturulması. Doğa Koruma Merkezi (DKM), 3. bileşen olan “Bozkır biyolojik çeşitliliğinin geniş peyzajlarda etkin korunması için uygun ortamın oluşturulması”nın yürütülmesinden sorumludur. Bozkır biyolojik çeşitliliğinin geniş peyzajlarda etkin korunması için uygun ortamın oluşturulması kapsamında hayata geçirilen çalışmalardan birisi, katılımcı bir yaklaşımla Şanlıurfa bozkırlarına yönelik bir koruma stratejisi ve eylem planının hazırlanmasıdır. Bu kapsamda 4 yüzyüze çalıştay ve toplantı ve 1 çevrimiçi toplantı gerçekleştirilmiş, ilgili tüm kamu kurumları, akademi, yereldeki okullar, özel sektör ve sivil toplum alanından uzmanlarla görüş alışverişi yapılmıştır. Projenin Şanlıurfa Bozkır Koruma Çalışma Grubu ve Bilimsel Danışma Grubu üyeleri de bu sürece katkı vermiştir. Ayrıca çalıştaylar dışında farklı sivil toplum kuruluşlarından da görüş alınmıştır. Bu kapsamda, stratejiyi yazan uzmanlar da dahil olmak üzere toplam 172 uzman katkı vermiştir. Katkı veren uzmanların 112’si kamu kurumlarından (%65), 23’ü akademisyenlerden (%13), 17’si STK’lardan (%10), 10’u uluslararası kuruluşlardan (%6), 6’sı yöredeki okullardan (%3) ve 4’ü özel sektörden (%2) olmuştur. Yine çalışmalara katkı veren kadın erkek oranına bakıldığında %72 erkek %28 kadın şeklinde olmuştur. Sürece katkı veren uzmanların coğrafi dağılımları şu şekilde olmuştur: %49’u Şanlıurfa, %40’ı Ankara ve kalan %11’i diğer iller. Son olarak, stratejinin bir parçası olarak bozkırlara özgü bir terminoloji oluşturmak hedefiyle Bozkır Terminolojisi’nin çerçevesi Doğa Koruma Merkezi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Çerçeve bozkır terminolojisi çalışması çevimiçi araçlar kullanılarak Bağımsız Danışmanlar Grubu’nda yer alan gönüllü uzmanlar (30), FAO ve TOB Proje ekibi (20)’ne ulaştırılmış ve bu uzmanların katkı ve görüşleri alınmıştır. Süreçte 42 terimden oluşan bir Bozkır Terimleri Sözlüğü oluşturulmuş ve stratejinin önemli bir parçası olarak eklenmiştir. Bu doküman, yaklaşık bir yıllık yoğun bir emek ve katkı sonucunda pek çok farklı paydaş grubunun destek ve görüşleri doğrultusunda hazırlanmış Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’dır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xxii Şanlıurfa Proje Alanları Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi (GCP/TUR/061/GFF) Şanlıurfa sınırları içinde üç pilot proje alanında uygulanmaktadır. Bu alanalar; Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Tek Tek Dağları Milli Parkı ve Karacadağ bozkırlarıdır. Üç Proje alanı da Türkiye’de göreceli olarak parçalanmamış ve bütünlük gösteren geniş bozkır alanlarını barındıran, koruma öncelikli alanlardır (FAO-Tarım Bakanlığı, 2019). 0 km 25 50 Karacadağ Kızılkuyu YHGS Tek Tek Dağları MP Karacadağ Kızılkuyu YHGS Tek Tek Dağları MP Şekil 1. Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi’nin Şanlıurfa Pilot Proje Alanları ©DKM K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xxiii 1. Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası 2006 yılında Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (YHGS) statüsü kazanan alan, Şanlıurfa il merkezinin batısında, Gaziantep yolu üzerinde bulunmaktadır (Şekil 2). Yükseltisi 440 ile 764 m arasında değişiklik gösterir. Alanda yaygın olarak küçükbaş hayvancılık yapılmaktadır. Alandaki küçükbaş ve büyükbaş hayvan sayısı 2018 yılı itibariyle 20 binin üzerindedir (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). itibariyle 20 binin üzerindedir (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). 0 km 2,5 5 0 km 25 50 Şe kil 2. Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Pilot Proje Alanı ©DKM Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası’nın sınırı 01.06.2020 tarihli ve 2589 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile revize edilmiş ve yeni alanı 15.337 hektar olarak 02.06.2020 tarihli ve 31143 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır (Şekil 3). Güncellenmiş sınırlarda YHGS’nin yükseltisi 440 ile 787 m arasında değişiklik göstermektedir. Sınır güncellemesinden önce alandaki koruma altındaki bozkırlar 17.373 ha ve tescilli meralar 4.613 ha iken, güncelleme sonrası koruma altındaki bozkır alanları 14.236 ha, tescilli meralar ise 3.850 ha olmuştur. Lejant Pilot proje alanları İlçe sınırları Baraj, gölet Mahalleler Tescilli meralar Bozkır ormanları Bozkırlar Kızılkuyu YHGS eski sınır Kızılkuyu YHGS yeni sınırKızılkuyu YHGS yeni sınırKızılkuyu YHGS eski sınır K Şek il 3. Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası sınır değişikliği ©DKM K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xxiv Bölgedeki hâkim habitat ova bozkırıdır. Bitki örtüsü özellikle otlatma baskısı nedeniyle uzmanlar tarafından zayıf olarak değerlendirilen alanda, Keberli ile Kızılkuyu köyleri arası, Kızılkuyu Köyü’nün güneydoğusu, Bildim Köyü’nün kuzeydoğusundaki kayalık alanlar ve İkizce Köyü’nün kuzeyindeki eski çöp dökme merkezi çevresinde bulunan taşlık alan, bölgenin bitki türleri açısından önemli alanlarındandır. Alanda gerçekleştirilen en güncel çalışma sonucunda 44 familya ve 160 cinse ait, 2’si Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne (Alkanna trichophila subsp. mardinensis, kirpi nohutu (Cicer echinospermum)), 3’ü ülkeye endemik (çeren (Achillea formosa subsp. amanica), yamaçhavacivası (Alkanna megacarpa), periçıngırağı (Campanula strigillosa)) olmak üzere 252 bitki taksonu tespit edilmiştir (FAO-Tarım Bakanlığı, 2019). Kızılkuyu YHGS’deki en önemli türlerden biri Türkiye’de yalnızca bu bölgede yaşamını sürdürdüğü bilinen ceylandır (Gazella marica). Alan sınırları içinde 75. Yıl Ceylan Üretme İstasyonu bulunmakta ve buradan doğaya ceylan salımları yapılmaktadır (FAO-Tarım Bakanlığı, 2019). Alanda yaklaşık 350 ceylanın yaşadığı tahmin edilmektedir. Üretme İstasyonu’nda ise 2019 itibariyle 193 ceylan bulunmaktadır. Alanda ayrıca nesli küresel ölçekte tehlike altında olan önemli canlı türleri de bulunmaktadır; örneğin nesli küresel ölçekte kritik olarak tehlike altında olan (CR) sürmeli kızkuşu (Vanellus gregarius) çok büyük gruplar halinde göç sırasında bu bölgeyi kullanmaktadır. Bu alan ayrıca diğer önemli türler olan toy (Otis tarda), kılkuyruk bağırtlak (Pterocles alchata), çöl koşarı (Cursorius cursor), çayır delicesi (Circus pygargus) ve üveyik (Streptopelia turtur) için de önemli bir yaşam alanıdır. Endemik böcek türlerinden Isophya sikorai bu bölgede tespit edilmiştir. Alandaki doğal yapıyı tehdit eden unsurların başında aşırı ve düzensiz otlatma ve bozkır alanlarının tarım arazilerine dönüştürülmesi gelmektedir. Tarım uygulamalarının tekdüze olması ve zirai ilaç kullanımı da tarımla ilgili diğer tehditlerdir. Ceylanlarla küçükbaş hayvanların aynı alanları kullanması besin kaynakları için rekabet ortamının oluşmasına, mera kalitesinin düşmesine neden olmaktadır. Ayrıca evcil sürülerle etkileşim bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkma riskini artırmaktadır. Alandaki ceylanlarla ilgili diğer tehditler de her ne kadar yetkililerin özverili çabaları olsa da kaçak avcılık ve yavruların kaçırılmasıdır. Yavruların kaçırılması, yoğunluğuna bağlı olarak, halihazırda kırılgan durumda olan türün neslinin sürmesini tehlikeye sokabilir. Sürüngenler için uygun yaşam ortamları olan taşlık alanların tarım arazisine dönüştürülmesi, bu tür grubu için uygun alanların yok olmasına neden olmaktadır. Alanda bitki toplayıcılığı faaliyetleri de gözlenmektedir. Evsel veya tıbbi amaçlar için kullanım gibi faaliyetler, alanda bulunan akbaldır (Ornithogalum narbonense) ve zahter (Thymbra spicata subsp. spicata) gibi bitkilerin popülasyonlarını tehdit etmektedir. Yerleşim alanlarının genişlemesi ve yol yapımı gibi diğer insan kaynaklı aktiviteler de alanın habitat bütünlüğünü tehdit eden diğer unsurlardır. Alana özgü bir diğer tehdit ise, alanın hemen sınırında bulunan organize sanayi bölgesinden alan içine deşarj edilen atık sudur (FAO-Tarım Bakanlığı, 2019). © N ih an Y en ilm ez A rp a Kızılkuyu Yaban Hayatı Gelişti rme Sahası Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xxv 0 km 5 10 2. Tek Tek Dağları Milli Parkı 2007 yılında Milli Park statüsü verilen Tek Tek Dağları Milli Parkı, Harran ilçe merkezinin 30 km doğusunda bulunmaktadır (Şekil 4). Ortalama yükseltisi 530 m olup, en yüksek noktası 801 m’ye varır. Tek Tek Milli Parkı’nda bozkır alanları 18.595 ha, tescilli mera alanıları ise 5.877 ha alan kaplamaktadır. Şeki l 4. Tek Tek Dağları Milli Parkı Pilot Proje Alanı ©DKM 0 km 25 50 Alanda temel habitat ova bozkırları olup çalılık alanlar da bulunmaktadır. Rüstem Vadisi ve Silesor Deresi, bitkiler başta olmak üzere biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan alanlardır. Alanda gerçekleştirilen çalışmalarda 45 familya ve 172 cinse ait, 1’i lokal (kabasarıbaş; Centaurea obtusifolia), 1’i Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne (harmel; Asphodeline damascena subsp. gigantea), 4’ü de ülkeye endemik (çeren (Achillea formosa subsp. amanica), maraldikeni (Centaurea stapfiana), şabulgan (Malabaila lasiocarpa), saçaklıkaside (Scutellaria orientalis subsp. Haussknechtii)) olmak üzere 254 bitki taksonu tespit edilmiştir. Endemik böcek türlerinden Isophya sikorai bu bölgede tespit edilmiştir. Ayrıca çöl toygarı (Ammomanes deserti) bu alanı kullanan önemli bir kuş türüdür. Afrika göçmeni (Catopsilia florella) kelebeği de alanda Rüstem Vadisi’nde tespit edilen önemli türlerdendir. Alanda bulunan 2.800 hektarlık menengiç (Pistacia palaestina) ağaççıkları, türün Türkiye’de bilinen tek saf popülasyonudur ve bölgeye değer katan en önemli biyolojik unsurlar arasında yer alır (FAO- Tarım Bakanlığı, 2019). Alan üzerindeki en ciddi tehditler kontrolsüz hayvancılık, tarım arazilerine dönüştürme ve yakın alanlardaki taş ocağı faaliyetleridir. Bayır yıldızı (Ornithogalum orthophyllum) bitkisi üzerindeki toplayıcılık faaliyetleri bu tür özelinde görülen bir tehdittir. Diğer bölgelerde yoğunluğu düşük de olsa tarım arazilerine dönüştürme, tekdüze tarım ve zirai ilaç kullanımı da tarım faaliyetleriyle ilgili tehditlerdendir. Bölgede ana yollara yakınlığı nedeniyle araç çarpması sonucu yaban hayvanı ölümleri de yüksektir. Her ne kadar yetkililer azami önem gösterse de kaçak avcılık bir diğer tehdit unsuru olarak görülmektedir (FAO-Tarım Bakanlığı, 2019). Yöre halkının temel geçim kaynağı hayvancılıktır ve 2018 verilerine göre 10 binin üzerinde küçükbaş ve büyükbaş hayvan bölgede bulunmaktadır (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Bölgenin kuzey kısımları otlatmaya kapalı alan olduğu için bozkır habitatı görece iyi korunmuştur. Lejant Pilot proje alanları İlçe sınırları Baraj, gölet Mahalleler Tescilli meralar Bozkır ormanları Bozkırlar K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xxvi 3. Karacadağ Bozkırları Türkiye’nin 305 Önemli Doğa Alanı’ndan birisi olan Karacadağ bozkırları resmi bir koruma statüsüne sahip değildir (Şekil 5). Siverek ilçe merkezinin 35 km doğusundaki alan, Şanlıurfa-Diyarbakır-Mardin sınırında bulunmakta ve küçük bir kısmı Diyarbakır ve Mardin il sınırlarına girmektedir. Sönmüş bir volkanik alan jeomorfolojisinde olan Karacadağ, aralık ve mart ayları arasında kar altında kalabilmektedir. Yükseltisi 1.000 ile 1.981 m arasında değişiklik gösterir. Yöre halkının temel geçim kaynağı hayvancılıktır ve 2018 verilerine göre 280 bin kadar küçükbaş ve büyükbaş hayvan bölgede bulunmaktadır (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Yerleşik halka ek olarak civar bölgelerden gelen göçerler de otlatma amacıyla alanı yoğun bir şekilde kullanmakta ve otlatılan hayvan sayısı göçerlerin geldiği dönemlerde daha da artmaktadır. 0 km 5 10 K 0 km 25 50 Şekil 5. Karacadağ Bozkırları Pilot Proje Alanı ©DKM Karacadağ bozkırları proje alanı 64.000 ha büyüklüğe sahiptir ve alanda bozkırlar 37.789 ha, tescilli meralar ise 5.482 ha alan kaplamaktadır. Alanda temel olarak ova bozkırları ve yüksek dağ bozkırları bulunmaktadır. Alan içindeki bitki türleri için öne çıkan alanlar Karabahçe dağ yolu, Kollubaba Tepesi ve Simo Deresi’dir. Karacadağ’daki bitki çeşitliliği büyük oranda otlatma baskısı altındadır. Alanda 44 farklı aileye ve 199 farklı cinse ait, 15’i endemik olmak üzere 332 bitki taksonu tanımlanmıştır. Bu endemiklerden üçü Karacadağ’a (dost akşamyıldızı (Hesperis hedgei), mürdümük (Lathyrus trachycarpus) ve karaca çarşağı (Paracaryum kurdistanicum)) endemiktir. Ayrıca, Karacadağ’ın yüksek kesimlerinde endemik çekirge türleri Isophya sikorai ve Bradyporus karabagi’ye uygun yaşam ortamları bulunmaktadır. Ağaçlandırma sahasında da nadir çekirge türlerinden Paranothrotes opacus rectus türünün kayıtları alınmıştır. Bozkır için gösterge tür olarak düşünülebilecek Saga ephippigera syriaca da diğer iki alanda olduğu gibi burada da kayıt altına alınmıştır. Kuş türlerinden toy (Otis tarda) ve bozkır ötleğeni (Sylvia conspicillata) alan için önemli türlerdir (FAO-Tarım Bakanlığı, 2019). Lejant Pilot proje alanları İlçe sınırları Baraj, gölet Mahalleler Tescilli meralar Bozkır ormanları Bozkırlar Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 xxvii Karacadağ’ı önemli kılan bir başka özellik de buğdayın atalarının bölgede bulunması ve tarımının yapıldığı ilk alanlardan biri olmasıdır. Alan üzerindeki en ciddi tehdit aşırı ve kontrolsüz otlatma olarak öne çıkmaktadır. Yoğun otlatma baskısından dolayı gevenlerin hakim olduğu vejetasyon yapısı oldukça bozulmuş, iştirakçi türlerin oluşturduğu bitki örtüsü zayıflamış veya yer yer ortadan kalkmıştır. Bir diğer önemli tehdit ise hayvancılık ve zirai ilaç kullanımı kaynaklı yeraltı ve yerüstü sularının kirlenmesidir. Taş-kaya temizliği yapılarak arazilerin bir kısmının tarım arazilerine dönüştürülmesi, yerleşim alanlarının genişlemesi ve kış turizmi de alan üzerindeki önemli tehditlerdendir. Alanın azımsanmayacak bir kısmını oluşturan ve birçok sürüngen türü için önemli yaşam ortamları oluşturan taşların/kayaların tarım arazilerine dönüştürmek amacıyla toplanması da alanda var olan bu tür grubuna özgü önemli bir tehdittir. Yöre halkının yakacak temini amaçlı gevenleri sökmesi ve alandaki meşeleri kesmesi de alan üzerinde belirlenen diğer tehditlerdir. Yöre halkının evsel ve peyzaj amaçlı toplayıcılık faaliyetleri, çiriş (Eremurus spectabilis), kıngor (Ferula orientalis), kırk lale (Fritillaria persica), akbaldır (Ornithogalum spp.) türleri üzerindeki insan kaynaklı baskılar arasındadır. Bitki toplayıcılığına ek olarak, kurbağa toplayıcılığı da alanda görülmektedir. Kaçak avcılık ve araç çarpması sonucu hayvan ölümleri alandaki diğer tehditlerdendir. Triticum dicoccum (Gernik) © Şe na y Bo yr az © Şe na y Bo yr az Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030xxviii © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 1 Bozkırlar, büyük oranda otların hâkim olduğu, ağaç ve çalının çok az bulunduğu, yağışın az olduğu kurak ekosistemlerdir. Türkiye’de bozkırlar Güneydoğu, Doğu ve İç Anadolu bölgelerinde hâkim bitki örtüsüdür. Türkiye bozkırlarının tümü İran-Turan bitki coğrafyası içindedir. Dünyada 35 bitki coğrafyası bölgesi bulunmaktadır (Takhtajan, 1986). İran-Turan bitki coğrafyası bölgesi, doğuda Orta Asya bozkırlarından batıda İç Ege’ye kadar uzanır; Suriye’nin kuzeyi, İran’ın Hazar kıyıları haricindeki kısmı, Güney Rusya çölleri, Karakurum, Moğolistan ve Tibet Platosu bu bitki coğrafya bölgesi içindedir. Takhtajan (1986), Türkiye bozkırlarını İç Anadolu, Doğu Anadolu-İran ve Mezopotamya eyaletlerine ayırmıştır. Daha soğuk nitelikteki Kutupdolayı bitki coğrafyası bölgesinin bozkırları da Doğu Avrupa, Ukrayna ve Rusya’nın güneyinde bulunmaktadır. Bozkır kelimesi ile sıkça aynı anlamda kullandığımız ‘’steppe’’ kelimesi de dilimize Rusça’dan geçmiştir. Türkiye bozkırları yaygın bir şekilde antropojen karakterli bozkırlar olarak tanımlanır; diğer bir deyişle, insan etkinlikleri sonucunda orman örtüsünün yok olması sonucunda ortaya çıktığı kabul edilir (Louis, 1939; Walter, 1956; Ketenoğlu ve ark., 2014). Antropojen karakterli olmayan bozkırlar olarak da Tuz Gölü Havzası ve Güneydoğu Anadolu ovasındaki bozkırlar kabul edilmektedir. Ancak Schiechtl ve ark. (1965), Mayer ve Aksoy (1986) ve Çolak ve Rotherman (2006)’ın çalışmalarına göre antropojen karakterli olmayan bozkırlara Trakya’nın iç kısımları, Tuz Gölü Havzası’nın etrafında daha geniş bir alanı, Malatya Ovası, Iğdır Ovası ve Bulanık Ovası’nı da eklemek gerekir. Bozkırların insan etkisi ile büyük bir değişim göstermeye başladığı dönem olarak M.Ö. 3000 yılları görülmektedir. Hitit, Yunan ve Roma uygarlıklarının Anadolu ormanlarının azalmasında önemli bir rolü olduğu varsayılmaktadır. Tarım, hayvancılık, barınak ve yerleşim oluşturma amaçlı tahribatların dışında Anadolu’daki büyük savaşların da bu tahribatta önemli rolü olduğunu varsayabiliriz. Hititlilerin savaşları (M.Ö. 2000-1200), Persler ve Yunanlılar arasındaki savaşlar, Romalıların Anadolu’yu işgalinin İç Anadolu’nun bitki örtüsünün bozkıra dönüşmesinde önemli bir rolü olduğu Strabon (M.Ö. 63/64-M.S. 24) tarafından öne sürülmüştür. Strabon’a göre Romalı komutanlar Anadolu’yu işgal ederken epeyce bir orman yakmışlardır. Heredot’a göre II. Xerxes’in 1 milyon kişilik ordusu ile Yunanistan’ı işgal etmek için Anadolu topraklarından geçmesinin çok büyük etkisi olmuştur. Yine aynı şekilde Büyük İskender’in Hindistan seferi için yola çıkardığı koca ordusu Anadolu topraklarını ve bitkilerini çiğneyerek geçip gitmiştir. Bu süreçte de İç Anadolu’da daha çok karaçamın (Pinus nigra) baskın olduğu orman toplulukları kaybolmaya veya bozulmaya başlamıştır (Çetik ve Vural, 1979). Akman (1974)’e göre de bozulan karaçam (Pinus nigra) ormanları yerini tüylü meşe (Quercus pubescens), alıç (Crataegus spp.), ahlat (Pyrus elaeagnifolia) ve ardıç (Juniperus excelsa ve J. oxycedrus.) gibi ağaççıklardan oluşan daha seyrek bir orman örtüsüne ve onun da bozulması ile bozkıra bırakmaktadır (Şekil 6). İç Anadolu Bölgesi’ndeki meşe toplulukları 490.000 hektarın üzerinde alan kaplamaktadır. 1. Türkiye Bozkırları Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-20302 Şekil 6. Tüylü meşelerin İç Anadolu Bölgesi’ndeki dağılımı geçmişte ormanların yayılışı ve antropojen karakterli bozkır alanlarını tespit etmek için gösterge olarak kullanılmaktadır. ©DKM Ancak mevcut orman ve bozkır örtüsünün dağılımını açıklamak için uzun dönemli iklim değişikliğine de bakmak gerekir. İç Anadolu bozkırları başta olmak üzere Anadolu’nun kurak kesimlerini kaplayan geniş orman varlığında Würmiyen Buzul Dönemi’nin önemli rolü olduğu varsayılmaktadır. Günümüzden 115.000 ila 11.700 yıl önce yaşandığı varsayılan Würmiyen Buzul Dönemi sırasında ortalama sıcaklıkların yaklaşık 10°C düştüğü kabul edilmektedir. Bu buzul döneminin yaklaşık olarak 10.000 yıl önce sona ermesiyle yaşanan ısınma döneminde de İç Anadolu’daki soğuk yarı-çöl formasyonu (Ray ve Adams, 2001) yerini ormanlara bırakmaya başlamıştır (Bottema ve ark., 1993). Ormanların büyük oranda tahribatı ve yerini bozkıra bırakması ile ilgili sürecin hızlandığı dönem olarak yaklaşık 5.000 yıl öncesi gösterilmektedir (Louis, 1939). Ancak bu orman tahribatında Anadolu’da yaşanan kuraklaşma ile birlikte ormanların kendini yenileme kapasitesinin azalmasının rolünü de belirtmek gerekir. Mevcut iklim koşullarına baktığımızda bugünkü şartlar altında antropojen bozkır diyeceğimiz birçok alanda doğal olarak orman yetişmesinin mümkün olmayacağını varsayabiliriz (Şekil 7, Şekil 8). Halihazırda yapılan çalışmalar ve eldeki bulgular aslında doğal bozkırların düşünüldüğünden daha geniş bir alanda yayıldığını göstermektedir. Antropojen karakterli bozkırlar ve doğal bozkırları birbirinden ayırt etmek için İç Anadolu başta olmak üzere orman kalıntıları, birey halindeki meşe (Quercus spp.) ve karaçamların (Pinus nigra) dağılımlarına bakmak ve son 5.000-6.000 yılda yaşanan kuraklaşmanın ormanların kendini yenileme kapasitesine etkisini ortaya koymak gerekmektedir. Anadolu bozkırları ve insan etkileşimini inceleyen birçok bilimsel çalışma olmakla beraber, Hikmet Birand’ın ‘’Alıç Ağacı ile Sohbetler’’ adlı kitabı (1968), bu konuyu oldukça geniş bir çerçevede ele alması ve sohbet tarzında akıcı bir dille açıklaması ile ayrı bir yere sahiptir. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 3 Şekil 7 . Yağışla ilişkili olarak günümüz ormanlarının dağılımı ve potansiyel bozkır bölgesi (yaklaşık 33,5 milyon ha)1 ©DKM 1. Potansiyel bozkır bölgesi ile ilgili detaylar için Bölüm 1.2’ye bakınız. Şekil 8. Emberger Kuraklık İndisi2 üzerinden günümüz kuraklaşma değerleri ile ormanların dağılımı ve potansiyel bozkır bölgesi (yaklaşık 33,5 milyon ha)3 ©DKM 2. Şekilde Kuraklaşma değeri Emberger Kuraklık İndisi üzerinden verilmektedir ve indisin düşük değerleri kuraklaşmanın yüksek olduğunu gösterirken, yüksek değerleri kuraklaşmanın düşük olduğunu göstermektedir. 3. Potansiyel bozkır bölgesi ile ilgili detaylar için Bölüm 1.2’ye bakınız. K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-20304 1.1. Türkiye Bozkırlarının Sınıflandırılması Türkiye bozkırlarını sınıflandırmak ve isimlendirmek için farklı yaklaşımlar kullanılmaktadır. Yaygın bir şekilde kullanılan sınıflandırmalara ve isimlendirmelere bakacak olursak: 1. Topoğrafik Özelliklerine göre: Türkiye’deki bozkır vejetasyonu, yüksekliğe bağlı olarak değişim gösterir. - Ova Bozkırı: Düz veya az eğimli arazilerde yer alan bozkırlar - Alçak Dağ Bozkırı: Genellikle 800 - 1.600 metrenin arasında, eğimli yerlerdeki bozkırlar - Yüksek Dağ Bozkırı: Genellikle 1.600 metrenin üzerindeki bozkırlar 2.Fizyonomik Özelliklerine göre: - Malakofil Bozkırlar: Geniş ve yumuşak yapraklı otsu bitkilerin hâkim olduğu bozkırlardır. - Buğdaysı (Poaceae-Gramineae) Bozkırlar: Buğdaygillerin baskın olduğu bozkırlardır. - Dikensi (Tragakantik) Bozkırlar: Geven (Astragalus), kardikeni (Acantholimon) gibi yastık teşkil eden dikenli bitkilerin baskın olduğu bozkırlardır. 3. Coğrafi Dağılıma Göre: - İç Anadolu Bozkırları - Doğu Anadolu Bozkırları - Güneydoğu Anadolu Bozkırları Kutu 1. Coğrafi Bölgelere Göre Türkiye Bozkırları Türkiye bozkırlarının floristik özellikleri ile ilgili bilgiyi coğrafi bölgelere göre vermenin en kolay takip edilebilecek yöntem olacağı düşünülmektedir. İç Anadolu Bozkırları: İç Anadolu Bozkırlarında bozkır bromu (Bromus tomentollus), meşe yumağı (Festuca valeiaca), gagaotu (Rostraria cristata), gevşek sorguçotu (Stipa lessingiana), dirgen kılaç (Stipa holosericea) gibi buğdaygiller, keçi geveni (Astragalus angustifolius), Anadolu kitresi (Astragalus microcepahlus), kuşkaçıran (Onobrychis cornuta) gibi yastıksı kamefitler baskın tür olarak karşımıza çıkmaktadır. Tuz Gölü Havzası başta olmak üzere, daha kurak güney bölgelerde ise horozibiğigiller (Amaranthaceae), kardikenigiller (Plumbaginaceae) ailelerinden bitkiler daha yoğun görülmeye başlanır. İç Anadolu’da hem Akdeniz hem de İran-Turan endemikleri yoğun bir şekilde bulunur. Özellikli Çankırı, Sivas, Ankara (Beypazarı-Sivrihisar arası)’daki jipsli ve marnlı topraklarda çok sayıda dar yayılışlı endemikler bulunmaktadır. 1.500 m’nin üstündeki Akdeniz dağ katındaki bozkırlar da Akdeniz bitki coğrafyası bölgesine özgü türler açısından zengindir. Bu bölgede sayılabilecek baskın türler, ulu yumak (Festuca cyllenica), kıllı yulaf (Helictotrichon pubescens), mor yayotu (Marrubium astracanicum), sarıderme (Marrubium lutescens), kaya papatyası (Tanacetum armenum), mantuvar (Helicrysum plicatum), sarı kuşçubuğu (Chaaecytisus ericarpus), keçi geveni (Astragalus angustifolius), Anadolu kitresi (Astragalus microcepahlus), kuşkaçıran (Onobrychis cornuta)’dır. İç Anadolu Bölgesi’ndeki tuzcul bozkırları ilk araştıran bilim insanı Birand (1961)’dır. Türkiye bozkırlarının floristik özellikleri ile ilgili bilgiyi coğrafi bölgelere göre vermenin en kolay takip edilebilecek yöntem olacağı düşünülmektedir. İç Anadolu Bozkırları: İç Anadolu Bozkırlarında bozkır bromu (Bromus tomentollus), meşe yumağı (Festuca valeiaca), gagaotu (Rostraria cristata), gevşek sorguçotu (Stipa lessingiana), dirgen kılaç (Stipa holosericea) gibi buğdaygiller, keçi geveni (Astragalus angustifolius), Anadolu kitresi (Astragalus microcepahlus), kuşkaçıran (Onobrychis cornuta) gibi yastıksı kamefitler baskın tür olarak karşımıza çıkmaktadır. Tuz Gölü Havzası başta olmak üzere, daha kurak güney bölgelerde ise horozibiğigiller (Amaranthaceae), kardikenigiller (Plumbaginaceae) ailelerinden bitkiler daha yoğun görülmeye başlanır. İç Anadolu’da hem Akdeniz hem de İran-Turan endemikleri yoğun bir şekilde bulunur. Özellikli Çankırı, Sivas, Ankara (Beypazarı-Sivrihisar arası)’daki jipsli ve marnlı topraklarda çok sayıda dar yayılışlı endemikler bulunmaktadır. 1.500 m’nin üstündeki Akdeniz dağ katındaki bozkırlar da Akdeniz bitki coğrafyası bölgesine özgü türler açısından zengindir. Bu bölgede sayılabilecek baskın türler, ulu yumak (Festuca cyllenica), kıllı yulaf (Helictotrichon pubescens), mor yayotu (Marrubium astracanicum), sarıderme (Marrubium lutescens), kaya papatyası (Tanacetum armenum), mantuvar (Helicrysum plicatum), sarı kuşçubuğu (Chaaecytisus ericarpus), keçi geveni (Astragalus angustifolius), Anadolu kitresi (Astragalus microcepahlus), kuşkaçıran (Onobrychis cornuta)’dır. İç Anadolu Bölgesi’ndeki tuzcul bozkırları ilk araştıran bilim insanı Birand (1961)’dır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 5 Tuzcul bozkırlarda yer alan önemli türler şunlardır: Ezgen (Champhorosma monspeliaca), çanak tuzçimi (Pucinellia convulata), çatalcı (Petrosimonia brachiata), sahil ayrığı (Aeluropus littoralis), betne (Halimione verrucifera) ve tülpembe (Frankenia hirsuta). İç Anadolu’daki bozkır toplulukları, bitki sosyolojisi açısından Astragalo microcephali - Brometea tomentelli (Quézel, 1973) (Kitreli-Brom) sınıfı, Onobrychido armenea-Thymetalia leucostomi (Akman ve ark., 1985) (Kır korungalı-ana kekik) takımına bağlıdır. Doğu Anadolu Bozkır Vejetasyonu: Doğu Anadolu’da ortalama yükseklik 1.400 m’nin üzerindedir. İç Anadolu’ya göre yağışın biraz daha fazla olduğu bu bozkırlar hayvancılık açısından yoğun bir şekilde kullanılan alanlardır. Büyük sürüler halinde mevsimsel göçe dayalı olarak yapılan bu hayvancılık ülke için de önemli bir ekonomik aktivitedir. Doğu Anadolu yüksek dağ bozkırlarındaki belli başlı türler olarak ulu yumak (Festuca cyllenica), tavusotu (Agrostris stolonifera), kınalı tilkikuyruğu (Alopecurua aequalis), bodur kılcan (Bromus pumilio), domuzayrığı (Dactylis glomerata), som yulaf (Gaudiniopsis macra), çayır itkuyruğu (Phleum pratense), orman salkımı (Poa nemoralis), yumrulu salkım (Poa bulbosa) çayır salkımotu (Poa pratensis) lokman ayıpençesi (Acanthus dioscoridis), yaylapatı (Aster alpinus), mantuvar (Helichrysum plicatum), taş boncukotu (Myosotis lithospermifolia), fındıkotu (Sibbaldia parviflora), kaf şebnemlisi (Alchemilla caucasica), dağ papatyası (Anthemis cretica), kaya dolaması (Draba brunifolia), gentiyan (Gentiana verna), tıstısotu (Minuartia anatolica) sayılabilir. Taban suyunun daha yüksek ve alüvyal-hidromorf toprakların baskın olduğu az eğimli yamaçlar ve taban arazilerde de mezofik türlerin hâkim olduğu, örtüşü %100’e yaklaşan dağ çayırları bulunmaktadır. Bu yaşam ortamlarını belli başlı türleri olarak dağ papatyası (Anthemis cretica), iyeotu (Bromus japonicus), gökbaş (Centaurea depressa), güzel karanfil (Dianthus calocephalus), acem salkımı (Eromopoa persica), mavi şifaotu (Erigeron acris), keçeotu (Filago arvensis), çayırmelikesi (Filipendula vulgaris), kıraç süseni (Gladiolus atroviolaceus), gazalboynuzu (Lotus corniculatus), yaban yoncası (Medicago x varia), başak korunga (Onobrychis stenostachya), ala haşhaş (Papaver orientale), gelincik (Papaver rhoeas), dağ itkuyruğu (Phleum montanum), kişlek (Rumex acetosa), şortah (Rumex alpinus), çayırdüğmesi (Sanguisorba minor), dadırak (Salvia verticillata), ak üçgül (Trifolium repens), çayır üçgülü (Trifolium pratense) ve kuşfiği (Vicia cracca) sayılabilir. Doğu Anadolu’daki bozkır toplulukları, bitki sosyolojisi açısından Astragalo microcephali - Brometea tomentelli (Quézel, 1973) (Kitreli Brom) sınıfı, Festoca oreophilae-Veronicetella orientalis (Hamzaoğlu, 2006) (Parlak yumaklı-Mavişotu) takımına bağlıdır. Güneydoğu Anadolu Bozkırları: Ova bozkırı olarak da isimlendirilen Güneydoğu Anadolu bozkırları, Suriye-Ortadoğu Çölü’nün en kuzey ucunda yer almaktadır. Bölgenin Sümerlerden beri bir çok uygarlığa ev sahipliği yapmış olması, tarımın başladığı yer olarak kabul edilmesi, bitki örtüsünün de büyük oranda tahrip olmasına sebep olmuştur. Geniş alanlar kaplaması beklenen yavşan (Artemisia spp.) bozkırları alanda büyük oranda tahrip olmuş durumdadır. Bölge bozkırlarının önemli bir kısmı tarım arazisine dönüştürülmüş, geri kalan kısmının da aşırı otlatma yüzünden tür kompozisyonu değişmiştir. Bu bozkırların önemli türleri olarak kenger (Gundelia tournefortii), kırsenet (Eryngium campestre), acı süpürge (Centaurea virgata), sarı kaside (Scutellaria orientalis), gubel (Phlomis kurdica), üçkılçık (Aegilops triuncialis), şifan (Avena sterilis), kağıt çiçeği (Xeranthemum annuum), kara çalba (Phlomis bruguieri) göze çarpar. Güneydoğu Anadolu’daki bozkır toplulukları, bitki sosyolojisi açısından Astragalo microcephali - Brometea tomentelli (Quézel, 1973) (Kitreli-Brom) sınıfına bağlıdır. Tuzcul bozkırlarda yer alan önemli türler şunlardır: Ezgen (Champhorosma monspeliaca), çanak tuzçimi (Pucinellia convulata), çatalcı (Petrosimonia brachiata), sahil ayrığı (Aeluropus littoralis), betne (Halimione verrucifera) ve tülpembe (Frankenia hirsuta). İç Anadolu’daki bozkır toplulukları, bitki sosyolojisi açısından Astragalo microcephali - Brometea tomentelli (Quézel, 1973) (Kitreli-Brom) sınıfı, Onobrychido armenea-Thymetalia leucostomi (Akman ve ark., 1985) (Kır Onobrychido armenea-Thymetalia leucostomi (Akman ve ark., 1985) (Kır Onobrychido armenea-Thymetalia leucostomi korungalı-ana kekik) takımına bağlıdır. Doğu Anadolu Bozkır Vejetasyonu: Doğu Anadolu’da ortalama yükseklik 1.400 m’nin üzerindedir. İç Anadolu’ya göre yağışın biraz daha fazla olduğu bu bozkırlar hayvancılık açısından yoğun bir şekilde kullanılan alanlardır. Büyük sürüler halinde mevsimsel göçe dayalı olarak yapılan bu hayvancılık ülke için de önemli bir ekonomik aktivitedir. Doğu Anadolu yüksek dağ bozkırlarındaki belli başlı türler olarak ulu yumak (Festuca cyllenica), tavusotu (Agrostris stolonifera), kınalı tilkikuyruğu (Alopecurua aequalis), bodur kılcan (Bromus pumilio), domuzayrığı (Dactylis glomerata), som yulaf (Gaudiniopsis macra), çayır itkuyruğu (Phleum pratense), orman salkımı (Poa nemoralis), yumrulu salkım (Poa bulbosa) çayır salkımotu (Poa pratensis) lokman ayıpençesi (Acanthus dioscoridis), yaylapatı (Aster alpinus), mantuvar (Helichrysum plicatum), taş boncukotu (Myosotis lithospermifolia), fındıkotu (Sibbaldia parviflora), kaf şebnemlisi (Alchemilla caucasica), dağ papatyası (Anthemis cretica), kaya dolaması (Draba brunifolia), gentiyan (Gentiana verna), tıstısotu (Minuartia anatolica) sayılabilir. Taban suyunun daha yüksek ve alüvyal-hidromorf toprakların baskın olduğu az eğimli yamaçlar ve taban arazilerde de mezofik türlerin hâkim olduğu, örtüşü %100’e yaklaşan dağ çayırları bulunmaktadır. Bu yaşam ortamlarını belli başlı türleri olarak dağ papatyası (Anthemis cretica), iyeotu (Bromus japonicus), gökbaş (Centaurea depressa), güzel karanfil (Dianthus calocephalus), acem salkımı (Eromopoa persica), mavi şifaotu (Erigeron acris), keçeotu (Filago arvensis), çayırmelikesi (Filipendula vulgaris), kıraç süseni (Gladiolus atroviolaceus), gazalboynuzu (Lotus corniculatus), yaban yoncası (Medicago x varia), başak korunga (Onobrychis stenostachya), ala haşhaş (Papaver orientale), gelincik (Papaver rhoeas), dağ itkuyruğu (Phleum montanum), kişlek (Rumex acetosa), şortah (Rumex alpinus), çayırdüğmesi (Sanguisorba minor), dadırak (Salvia verticillata), ak üçgül (Trifolium repens), çayır üçgülü (Trifolium pratense) ve kuşfiği (Vicia cracca) sayılabilir. Doğu Anadolu’daki bozkır toplulukları, bitki sosyolojisi açısından Astragalo microcephali - Brometea tomentelli (Quézel, 1973) (Kitreli Brom) sınıfı, Festoca oreophilae-Veronicetella orientalis (Hamzaoğlu, 2006) (Parlak yumaklı-Mavişotu) takımına bağlıdır. Güneydoğu Anadolu Bozkırları: Ova bozkırı olarak da isimlendirilen Güneydoğu Anadolu bozkırları, Suriye-Ortadoğu Çölü’nün en kuzey ucunda yer almaktadır. Bölgenin Sümerlerden beri bir çok uygarlığa ev sahipliği yapmış olması, tarımın başladığı yer olarak kabul edilmesi, bitki örtüsünün de büyük oranda tahrip olmasına sebep olmuştur. Geniş alanlar kaplaması beklenen yavşan (Artemisia spp.) bozkırları alanda büyük oranda tahrip olmuş durumdadır. Bölge bozkırlarının önemli bir kısmı tarım arazisine dönüştürülmüş, geri kalan kısmının da aşırı otlatma yüzünden tür kompozisyonu değişmiştir. Bu bozkırların önemli türleri olarak kenger (Gundelia tournefortii), kırsenet (Eryngium campestre), acı süpürge (Centaurea virgata), sarı kaside (Scutellaria orientalis), gubel (Phlomis kurdica), üçkılçık (Aegilops triuncialis), şifan (Avena sterilis), kağıt çiçeği (Xeranthemum annuum), kara çalba (Phlomis bruguieri) göze çarpar. Güneydoğu Anadolu’daki bozkır toplulukları, bitki sosyolojisi açısından Astragalo microcephali - Brometea tomentelli (Quézel, 1973) (Kitreli-Brom) sınıfına bağlıdır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-20306 Kutu 2. Bozkırların sınıflandırılması ve haritalanması Haritalama çalışmalarında esas alınan temel fizyonomik sınıflandırma sistemlerine göre (di Gregorio, 2005; UNESCO, 1973; Grossman, 1998), ‘Otsu Bitki Örtüsü’ sınıfı içinde değerlendirilen bozkırlarda, baskın örtüyü otsu bitkiler oluşturmalı ve bu örtü içinde ağaç veya çalıların oranı %20-25’den az olmalıdır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Tuz Gölü Havzası haricinde Türkiye’de bir çok bozkır alanı ağaç ve çalılarla iç içe geçmiş durumdadır. Bu tip alanlar da ağaçlı bozkır olarak adlandırılmaktadır. Ancak bozkırların hâkim olduğu ekolojik bölgelerde yer alan seyrek veya kapalı orman oluşturan alanlar da bozkır ormanı olarak anılmaktadır. Bu alanlarda ağaç örtüsü %20-25’ten fazladır. Şekil 9. Bozkırların, fizyonomik ve diğer özelliklerine göre sınıflandırılmasını basit bir şekilde gösteren örnek bir diyagram ©DKM Kutu 3. Bozkır, çayır ve mera arasındaki fark nedir? Bozkır Çayır Mera - Arazi örtüsü ti pidir - Kurakçıl, bodur otsu bitkiler hakimdir - Ilıman kuşakta yayılış gösterir - Yıllık ortalama 300-500 mm yağış alır - Taban suyu düşüktür - Odunsu bitkiler azdır - Arazi örtüsü ti pidir - Nemli, uzun boylu otsu bitkiler hâkimdir - Ilıman kuşakta yayılış gösterir - Yağış miktarı bozkıra göre daha yüksekti r - Taban suyu yüksekti r - Odunsu bitkiler azdır - Arazi kullanım ti pidir - Hayvanların otlatı lması ve otundan yararlanılması için tahsis edilen veya kadimden beri bu amaçla kullanılan yer Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 7 1.2. Türkiye’de Bozkır Bölgesi’nin Sınırlarının Çizilmesi Yakın zamanda Türkiye’de bozkır sınırının (bozkır ekosisteminin olabileceği alanları kapsayacak bölgenin) belirlenmesiyle ile ilgili iki ayrı çalışma gerçekleştirilmiştir: 1. Doğa Koruma Merkezi tarafından koordine edilen çalışma (Şekil 10; Ambarlı ve ark., 2016), 2. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü arasında 2017-2019 yılları arasında gerçekleştirilen Bozkır Ekosistemlerinde İklim Değişikliğine Ekosistem Tabanlı Uyum (EBA) Projesi kapsamında yapılan çalışma (Şekil 11). Bu iki çalışmanın esas aldığı potansiyel bozkır bölgeleri (bozkır ekosisteminin olabileceği alanları kapsayacak bölge) birbirinden farklılık göstermektedir. İlk çalışmada bölge belirlemede Avrupa Çevre Ajansı (European Environment Agency, 2015) tarafından üretilen biyocoğrafya bölgelerinden Anadolu Biyocoğrafya sınırları temel alınmıştır. Bunun üzerine kuraklık sınıfları (Dufour-Dror ve Ertaş, 2004) eklenmiştir. Ayrıca kızılçam (Pinus brutia), sarıçam (Pinus sylvestris), kayın (Fagus orientalis), ladin (Picea orientalis), sedir (Cedrus libani), göknar (Abies spp.) gibi dağılımları bozkır ile örtüşmemesi gereken ağaç türleri de gösterge olarak kullanılmıştır. Bu türlerin dağılım gösterdiği alanların bölge dışında kalmasına dikkat edilmiştir. Bu aşama için Orman Genel Müdürlüğü’nün meşcere verileri kullanılmıştır. Son olarak bozkır ekosisteminin göstergesi olan otsu bitki türlerinin dağılımları yine göz önüne alınarak bozkır ve bozkır ormanlarını içeren bölge belirlenmiştir. Bu çalışmaya göre potansiyel bozkır bölgesi yaklaşık 33,5 milyon ha alan kaplamaktadır (Şekil 10). İkinci çalışma ise Tarım ve Orman Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü tarafından 2017-2019 yılları arasında gerçekleştirilen Bozkır Ekosistemlerinde İklim Değişikliğine Ekosistem Tabanlı Uyum (EBA) Projesi kapsamında üretilmiştir (Avcıoğlu-Çokçalışkan ve ark., 2018). Bu projede potansiyel bozkır bölgesi belirlenirken meşcere verileri, yüzey sıcaklığı, kuraklık indisi, toprak yapısı, yükseklik, jeolojik formasyonlar, NDVI (Normalized Difference Vegetation Index) ve EVI (Enhanced Vegetation Index) gibi bitki örtüsü indisleri kullanılmıştır. Çalışmalar sonucunda Türkiye’de potansiyel bitki örtüsü yaklaşımı (iklim, toprak, topoğrafya gibi değişkenlerin yardımıyla) kullanılarak, bozkır ekosisteminin olabileceği alanları kapsayacak bölge belirlenmiştir. Bu çalışmaya göre potansiyel bozkır bölgesinin alanı yaklaşık 32 milyon ha alan kaplamaktadır (Şekil 11). Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-20308 Ş e ki l 1 0. D oğ a Ko ru m a M er ke zi ko or di na sy on un da ki ç al ışm ay a gö re (A m ba rlı v e ar k. , 2 01 6) T ür ki ye p ot an siy el b oz kı r b öl ge si © DK M K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 9 Şe ki l 1 1. E BA P ro je si’ ne g ör e Tü rk iy e po ta ns iy el b oz kı r b öl ge si © DK M K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203010 1.3. Türkiye Bozkırlarının Haritalanması Çalışması Türkiye’deki mevcut bozkır alanlarının ve bozkır ormanlarının dağılımı Doğa Koruma Merkezi tarafından strateji çalışmaları kapsamında 2020 yılında tekrar ele alınmıştır. Bu çalışmada DKM koordinasyonunda yapılan bozkır haritası temel alınarak (Ambarlı ve ark., 2016) gerekli bilgiler üretilmiştir. Bu çalışmaya göre Türkiye’de potansiyel olarak bozkır ve bozkır ormanı (bozkırların hâkim olduğu ekolojik bölgelerde yer alan seyrek veya kapalı orman oluşturan alanlar) ekosistemlerini içeren bölge yaklaşık 33,5 milyon hektarlık bir alanı kapsamaktadır. Bu bölge, potansiyel bitki örtüsü yaklaşımı (iklim, toprak, topoğrafya gibi değişkenlerin yardımıyla) kullanılarak, Türkiye’de bozkır ekosisteminin olabileceği alanları kapsayan bölgedir. Bu bölge içinde doğal bozkır alanları ve bozkır ormanları dışında birçok farklı alan kullanım tipleri bulunmaktadır (örn. tarım arazileri, yerleşimler, madenler, vd.). Doğa Koruma Merkezi tarafından, bu bölge içindeki mevcut bozkır alanlarının ve bozkır ormanlarının dağılımının belirlenmesi çalışmasında; bozkır alanları otsu bitki örtüsünün hâkim olduğu, ağaç ve çalı örtüsünün kapalılığının düşük olduğu alanlar; bozkır ormanı ise ormanların hakim olduğu alanlardan bozkır alanlarına geçiş bölgesindeki alanlar olarak ele alınmıştır. Bozkır ve bozkır ormanı ekosistemlerinin mevcut dağılımını belirlerken orman amenajman planları meşcere verileri, tescilli mera verileri (Mayıs 2020 verileri) ve CORINE Alan Kullanımı ve Arazi Örtüsü verileri (2018 yılı) altlık olarak kullanılmıştır. Mera tanımı bir arazi kullanımına karşılık gelmektedir, ancak bitki örtüsü sınıflandırması açısından meralar da bozkır alanlarıdır. Bu yüzden potansiyel bozkır bölgesi içindeki bozkır bitki örtüsü alanları değerlendirilirken mera verileri de kullanılmıştır. Orman amenajman plan verilerinin bazı Orman İşletme Müdürlükleri için güncel olmadığı ve CORINE 2018 verilerindeki bazı kompozit arazi sınıflarından bozkır alanlarını doğrudan belirlemenin mümkün olmadığı durumlarda ise, Sentinel-2 uydu görüntülerinden (2016-2019 yılları arası görüntüler) faydalanılmıştır. Uydu görüntülerinden, sağlıklı bitki örtüsü yapısının ve etkin fotosentez işlevinin bir göstergesi olan NDVI4 (Normalized Difference Vegetation Index, Rouse ve ark., 1974) hesaplanmıştır. Tablo 1’de altlık verilerdeki hangi sınıfların bozkır ve bozkır ormanı ekosistemlerine dahil edildiği ile ilgili detaylar verilmektedir. Yapılan bu analizlere göre potansiyel bozkır bölgesi içinde yaklaşık 17 milyon ha bozkır alanı ve 552.334 ha bozkır ormanı bulunmaktadır. Bozkır alanları ve bozkır ormanlarının mekânsal gösterimi Şekil 12’de verilmiştir. 4. Sentinel-2 uydu görüntüleri 2016-2017-2018 ve 2019 yılları 1 Mayıs-15 Haziran tarihleri arasındaki görüntüleri süzülmüş ve bulut filtresinden geçirilmiştir. Her görüntü için NDVI İndisi hesaplanmış ve indis ortalaması hesaplanmıştır: B4: Kırmızı bant B8: Yakın-kızıl ötesi bant NDVI=((B8-B4))⁄((B8+B4)) Ta blo 1. Bozkır ve bozkır ormanı ekosistemlerini belirlemede kullanılan veriler ve detayları Bozkırlar Tescilli Meralar CORINE (2018) Alan Kullanımı ve Arazi Örtüsü verilerindeki Meralar (231), Doğal Çayırlıklar (321), Çıplak Kayalıklar (332), Seyrek Bitki Alanları (333) CORINE (2018) Alan Kullanımı ve Arazi Örtüsü verilerindeki Doğal Bitki Örtüsü ile Karışık Bulunan Tarım Arazileri (243) arasında NDVI değeri <0.3 alanlar CORINE (2018) Alan Kullanımı ve Arazi Örtüsü verilerindeki Bitki Değişim Alanları (324) arasında NDVI değeri <0.5 alanlar Orman amenajman planlarına göre kapalılığı %40’tan düşük ormanlar arasında NDVI değeri <0.5 alanlar Bozkır ormanları Orman amenajman planlarına göre kapalılığı %40’tan yüksek (2 ve 3 kapalı) orman poligonları Orman amenajman planlarına göre kapalılığı %40’tan düşük ormanlar arasında NDVI değeri >0.5 alanlar CORINE (2018) Alan Kullanımı ve Arazi Örtüsü verilerindeki Bitki Değişim Alanları (324) ve Sklerofi l Bitki Örtüsü (323) alanları arasında NDVI değeri >0.5 alanlar Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 11 Ş e ki l 1 2. P ot an siy el b oz kı r b öl ge si iç in de ki b oz kı r a la nl ar ı v e bo zk ır or m an la rın ın d ağ ılı m ı ( Ka yn ak : D oğ a Ko ru m a M er ke zi) K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203012 © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 13 Şanlıurfa ili, Türkiye’de bozkır denilince ilk akla gelen yerlerden biridir. Uçsuz bucaksız düzlükleri, yarı-kurak iklimi ve sade topoğrafik yapısıyla Şanlıurfa’daki doğal bitki örtüsü büyük ölçüde bozkırlardır. Türkiye’nin en kurak ve en sıcak bölgesinde bulunan Şanlıurfa’da yağış azlığı nedeniyle genellikle bozkır bitki örtüsü görülmektedir. 2.1. Şanlıurfa Bozkırları Fizyonomik (dış görünüş) açıdan birbirine benzeyen bitkilerin meydana getirdikleri topluluklara formasyon denir. Floristik bileşimleri açısından çeşitlilik gösteren, iklim ve arazi şartları açısından birbirlerinden açık bir şekilde ayrılan formasyonlardan bir tanesi de ot formasyonudur (İnandık, 1969). Bu formasyon; floristik kompozisyonuna bağlı olarak bozkır, savan, çöl ve tundra olmak üzere çeşitli şekillerde tanımlanır. Bunlardan, yağışların ağaç yetişmesi için yeterli olmadığı orta kuşakta mevsimlik yağışlara bağlı olarak gelişen ve yazın genellikle kuruyan ot formasyonuna ise bozkır formasyonu adı verilir. Yağışın 250–300 mm’den az olduğu bozkır alanlarında ağaca rastlanılmaz. Anadolu’da bozkır alanları; İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da geniş yayılış gösterir. Güneydoğu Anadolu’da Akdeniz ikliminin bozulmuş bir tipi vardır. Bu iklim tipi Akdeniz ikliminin karasal bir şekli olup, bölgede güney ve güneydoğuya doğru gidildikçe kademeli olarak çöl iklimine geçiş yapar. Yüzey şekilleri bakımından kuzey ve kuzeydoğu kenarları dağlık olduğu halde geri kalan kısım plato karakterine yaklaşan orta yükseklikteki dağlar ve tepelerden oluşmaktadır. Güneydoğu Anadolu, dağlık doğu ve kuzeydoğu kesimleri hariç genellikle az yağışlı ve aynı zamanda geçirimli kayaçlardan (kalker ve bazalt) oluştuğundan yüzey suları kurak mevsimde yok denecek kadar azdır (Ardel, 1961). Verimli Hilal Bölgesi, avcı toplayıcı insan topluluklarının yerleşik hayata geçtiği ve tarım yapmaya başladığı önemli bir bölgedir (Şekil 13). Şanlıurfa’yı da kapsayan Güneydoğu Anadolu bozkır alanı, Basra (İran) Körfezi’nden başlayıp Toros eteklerine kadar uzanan ve Toroslar yayını çizerek Amanoslar ve Lübnan yolu ile İsrail’e ulaşan Verimli Hilal’in kuzey ucunu meydana getirir. Başta buğday ve arpa olmak üzere pek çok tahılın yabani atası, Verimli Hilal Bölgesi’nde yer alan Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin doğal bitki türleridir (Özkan ve ark., 2002; Lev-Yadun ve ark., 2000; Nesbit ve Samuel, 1998, Karagöz ve ark., 1998; 2009). Geniş düzlüklerin, alçak ve yayvan bozkır alanlarının birbirini izlediği bu plato sahasının güneyinde kalan Mardin-Viranşehir-Urfa hattı, bozkır alanının en çorak kısmını oluşturur (Sözer, 1984; Şekil 14). Şanlıurfa ilinde bozkır alanları 756.098 ha, bozkır ormanları ise 421 ha alan kaplamaktadır. 2. Şanlıurfa Bozkır Ekosistemlerine Genel Bakış Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203014 Güneydoğu Anadolu’daki bozkırların, Şanlıurfa dahil, oluşumuna neden olan en önemli etken, şiddetli yaz ve sonbahar kuraklığıdır. Güneydoğu Anadolu bozkırları, Orta ve Doğu Anadolu bozkırları kadar zengin bir floristik yapıya sahip değildir. Buna 6-7 ay süren kuraklığın neden olduğu düşünülmektedir. Diğer taraftan Şanlıurfa bozkır sahalarında Anadolu’nun diğer bozkır alanlarında olduğu gibi primer vejetasyonun (birincil bitki örtüsü) aşırı otlatma, yeni tarım arazileri açma, yakacak temini vb. antropojenik (insan kaynaklı) faktörlerin etkisiyle tahribata uğraması sonucu oluşmuş sekonder vejetasyon (ikincil bitki örtüsü) görülür. Şe kil 13. Verimli Hilal Bölgesi haritası©DKM Şek il 14. Şanlıurfa ili sınırlarındaki bozkır alanları ©DKM Mısır Ni l Fırat Dicle Türkiye Suriye İsrail Ürdün Lübnan Batı Şeria Irak İran K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 15 Onobrychis megataphros (Bağ korungası) © Ö m er F ar uk K ay a © Ö m er F ar uk K ay a Phlomis bruguieri (Kaba çalba) © Şe na y Bo yr az © Şe na y Bo yr az Yarı-kurak Akdeniz ikliminin etkisi altında olan Şanlıurfa’da genel olarak bitki örtüsüne bozkır vejetasyonu hakimdir. Bu bozkır ekosisteminde geçmişte aktif olan, fakat günümüzde sadece yağmurlu mevsimlerde geçici olarak su akışı olan dereler de bulunmaktadır. Şanlıurfa bozkır bitki örtüsünün şekillenmesinde ilin topoğrafik yapısının oldukça sade olması (coğrafik izolasyon ve yükseklik farklarının olmaması) nedeniyle daha çok diğer ekolojik faktörler etkili olmuştur. Bu nedenle Şanlıurfa bozkırlarında klimatik (iklim) ve edafik (toprak) faktörlerinin etkisi ile oluşan ekolojik koşullara bağlı olarak kendine özgü bitki türleri ve bu türlerin oluşturduğu bitki toplulukları dikkat çekmektedir. Burada bozkır vejetasyonunun floristik kompozisyonu (tür çeşitliliği) Anadolu’daki diğer bozkır alanları kadar zengin değildir. Bunda aşırı kuraklığın neden olduğu iklim koşullarının etkili olmasının yanında bu bozkır alanlarının genelinin tarım uygulamalarına çok uygun olmasına bağlı olarak doğal yapısının bozulması da etkendir. Türkiye’nin en kurak ve yazları en sıcak olan bölgesinde bulunan Şanlıurfa’da yağış azlığı nedeniyle genellikle bozkır vejetasyonu kireçli toprak yapısı üzerinde (volkanik Karacadağ hariç) görülür. Şanlıurfa bozkırının bitki türü kompozisyonu diğer birçok bozkır vejetasyonunda olduğu gibi genel olarak kserofit olarak nitelendirilen kurakçıl bitkilerden oluşmaktadır. Bu bitkiler yüksek sıcaklığa bağlı olarak kısa bir süre için çiçeklenmekte ve daha sonra hızlıca kuruyarak bozkırın sararmış geleneksel görünümünü meydana getirmektedirler. Şanlıurfa’nın bozkır alanlarında iklimin elemanlarından sıcaklığın da etkisi nedeniyle çok yıllık kurakçıl (kserofit) bitkilerden olan geven (Astragalus), sığırkuyruğu (Verbascum), çalba (Phlomis), Peygamber çiçeği (Centaurea), korunga (Onobrychis), emzikotu (Onosma), topuz (Echinops) ve köygöçüren (Cirsium) türleri daha çok göze çarpmaktadır. Şanlıurfa bozkır alanları yerleşim merkezlerine yakın yerlerde tarım arazisi veya yerleşim yeri açma ve yakacak temini amacıyla tahribata uğramıştır. Tahrip edilen bu alanlarda bugün bozkır türlerine nadiren rastlanırken, tarla yabancı otu ve boş alan bitkileri diye tabir edilen ve genellikle hardalgiller (Brassicaceae), maydanozgiller (Apiaceae), baklagiller (Fabaceae), tarlasarmaşığıgiller (Convolvulaceae) ve hodangiller (Boraginaceae) familyalarına ait türler daha dikkat çekmeye başlamıştır. Şanlıurfa bozkır vejetasyonunu oluşturan bitki türleri genel olarak İran-Turan kökenlidir. İldeki bozkır bitki örtüsü, yüksekliğe bağlı olarak ova bozkırı ve dağ bozkırı olarak iki kısımda incelenebilir. Şanlıurfa ili ve barındırdığı bozkır alanlarıyla ilgili detaylı bir değerlendirme, Strateji ve Eylem Planı dokümanının 3.1. bölümünde verilmektedir. Cicer pinnati fi dum (Çakıl nohutu) Triticum dicoccoides (Yabani gernik) Cicer pinnati fi dum (Çakıl nohutu) Triticum dicoccoides (Yabani gernik) Onobrychis megataphros (Bağ korungası) Phlomis bruguieri (Kaba çalba) Astragalus plumosus (Tavşan topağı) © N ih an Y en ilm ez A rp a Astragalus plumosus (Tavşan topağı) © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a © Ö m er F ar uk K ay a © Ö m er F ar uk K ay a © N ih an Y en ilm ez A rp a Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203016 2.2. Şanlıurfa Bozkırlarının Bitki Zenginliği Biyolojik çeşitlilik bakımından Avrupa ve Ortadoğu’nun en zengin ülkelerinden olan Türkiye, yaklaşık 12.000 tohumlu bitki taksonuna ev sahipliği yapmakta olup, ülkeye özgü endemik bitki türleri ve farklı ekolojik/ fitocoğrafik bölgelerde yer alan zengin bir ekosistem çeşitliliğini barındırmaktadır. Bozkır tipi otlaklar, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne özgün doğal ekosistemlerden biridir. Türkiye’deki bozkır bitki örtüsü, genellikle İran-Turan bitkicoğrafyası bölgesinde kurak ve yarı-kurak Akdeniz biyoiklim katlarında gelişir. İran-Turan bitkicoğrafyası bölgesi, iklim, flora ve vejetasyon açısından oldukça iyi karakterize edilmiştir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi Zohary (1973)’e göre, tamamıyla İran-Turan bitkicoğrafyası bölgesinin, Batı İran- Turan coğrafyası altbölgesinin Mezopotamya provensi içinde yer alır (Şekil 15). Bölgenin büyük bir kısmını, İran- Turan kökenli bozkır bitki örtüsü oluşturur. Türkiye’deki bitkilerin %30-35’i bu bölgede yayılış göstermektedir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin florasının (türlerinin) %36’sını İran-Turan, %32’sini Akdeniz, %2-3’ünü Avrupa- Sibirya elemanları ve geri kalan kısmını kökeni bilinmeyen elemanlar oluşturur. Bölgede geniş yayılışlı bitkilerin yanı sıra, yalnız bu bölgeye özgü türler de bulunmaktadır. Şeki l 15. Türkiye fitocoğrafik bölgeleri ©DKM Şanlıurfa ilinde, Türkiye florası (Davis, 1965-1985; Davis ve ark., 1988; Güner ve ark., 2000) ile diğer bilimsel çalışmaların sonucuna göre 107’si endemik 1.668 bitki taksonu vardır (Kaya ve Karataş, 2019). Bu taksonların büyük bir kısmı bozkır vejetasyonu içinde bulunmaktadır. Takson sayılarına göre sırasıyla, Asteraceae, Fabaceae, Poaceae, Brassicaceae ve Lamiaceae, floristik açıdan dikkat çeken familyalardır. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 17 Bu taksonlar korolojileri (coğrafik dağılımları) bakımından değerlendirildiğinde İran-Turan, Akdeniz, Doğu Akdeniz ve Avrupa-Sibirya elementleri şeklinde bir sıralama ortaya çıkmaktadır. Bu durum Şanlıurfa ilinin İran- Turan fitocoğrafik bölgesinde yer almasının doğal bir sonucudur. İran-Turan fitocoğrafik bölgesinde fizyonomiye egemen olan hayat formları hemikriptofit5 ve kamefitlerdir6. Şanlıurfa florasındaki taksonlar terofitler7 hariç hemikriptofitlerin, kriptofitlerin8 ve kamefitlerin sayıca öne çıktığı görülmektedir. Bu durum taksonların hayat formları bakımından da Şanlıurfa’nın İran-Turan fitocoğrafik bölgesinin içinde olduğunun diğer bir kanıtı olarak dikkat çekmektedir. Şanlıurfa bozkır bitki örtüsünde kışın bitişi ile baharın gelişini müjdeleyen ve geofit olarak adlandırılan yumrulu ve soğanlı bitki türleri arasında yabani sarımsak (Allium scorodoprasum subsp. rotundum), acı çiğdem (Colchicum crocifolium), ağ yıldızı (Gagea reticulata), küçük sümbül (Hyacinthella nervosa), dağ sümbülü (Muscari neglectum), akpandur (Ornithagalum narbonense), tatarcık (Ixiolirion tataricum subsp. tataricum), Manisa lalesi (Anemone coronaria), çiğdem-pivok (Crocus cancellatus subsp. damascenus) ve dağ sümbülü (Bellevalia sarmatica) dikkat çeker. Bölgede bahar çok kısa sürer, hızlıca sıcaklıklar artmaya başlar ve bu bahar müjdecileri kısa süre sonra gelecek bahara kadar ortadan kaybolurlar. İlkbahardan yaza geçiş çok hızlı olduğundan bozkırın bitki türleri bakımından içeriği de hızlıca değişir. Şanlıurfa bozkırlarında yumrulu ve soğanlı bitkilerden sonra yaz aylarının kavurucu sıcaklıklarına uyum sağlamış olan kurakçıl (kserofit) bitkiler kendini göstermeye başlar. Yaz aylarının başlarında boğa dikeni (Eryngium), çalba (Phlomis), emzik otu (Onosma), eşek dikeni (Onopordum), geven (Astragalus), kenger (Gundelia), korunga (Onobrychis), Peygamber çiçeği (Centaurea), sığır kuyruğu (Verbascum), sıracaotu (Scrophularia) ve topuz (Echinops) gibi çok yıllık kurakçıl bitkiler göze çarparken, yaz aylarının ortasında çiçeklenip sonlarında da meyveye geçen çeti (Prosopis farcta) ve deve dikeni (Alhagi mannifera) ise diğer dikkat çeken bozkır bitkileridir. Bozkırda ve kayalık yamaçlarda bazen çok küçük bir topluluk halinde bazen de tek tük bireyler olarak kalıntı şeklinde yer yer ağaç ve çalılara da rastlanılmaktadır. Bunlar arasında karameşe (Quercus brantii), badem (Amygdalus orientalis), alıç (Crataegus monogyna subsp. monogyna), yabani armut (Pyrus syriaca var. syriaca), yabani kiraz (Cerasus microcarpa subsp. tortusa), yabani incir (Ficus carica subsp. rupestris), çitlembik (Celtis tournefortii) ve sumak (Rhus coriaria) dikkat çeken odunsu bitkilerdir. 5. Hemikriptofi tler elverişsiz dönemlerde toprak üstü kısımları canlılığını kaybeden, toprak seviyesinde ise tomurcuk, gövde ve yaprak kısımları ile canlılığını koruyan bitkilerdir (Erozyon Kontrolü Daire Başkanlığı, 2013; Avcı, 2018; Ülgen, 2019). 6. Kamefi tler, yeti şmeleri için uygun olmayan dönemleri, sürgünleri toprak seviyesinden 25-30 cm yüksekte geçiren, sert kış koşulları ve kuraklığın yaşandığı bölgelere uyum sağlamış kısa boylu çalı ve otlardır (Erozyon Kontrolü Daire Başkanlığı, 2013; Avcı, 2018; Ülgen, 2019). 7. Terofi tler, uygun olmayan mevsimleri tohum olarak geçiren ve gelişmeleri yeti şme mevsimi ile sınırlı olan, kurak ve yarı kurak iklim koşullarına uyum sağlamış bitkiler (Erozyon Kontrolü Daire Başkanlığı, 2013; Avcı, 2018; Ülgen, 2019). 8. Kriptofi tler, olumsuz çevre koşullarının hakim olduğu zamanları soğan, rizom veya yumru olarak toprak veya su altı nda geçiren bitkilerdir (Erozyon Kontrolü Daire Başkanlığı, 2013; Avcı, 2018; Ülgen, 2019). © Ö m er F ar uk K ay a © N ih an Y en ilm ez A rp a Iris spp. ve Tulipa spp. © Ö m er F ar uk K ay a Astragalus erythrotaenius (Süslü geven) Astragalus erythrotaenius (Süslü geven) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203018 Şanlıurfa ilindeki bitkilerde endemizm oranı oldukça düşüktür. Bunun başlıca nedenleri arasında Şanlıurfa yüzey şekillerinin sadeliği ve güneyindeki düzlüklerin Suriye ile sınır olmasıdır. Şanlıurfa ilinde bu endemik bitkilere genel olarak önemli yükseltilerden Karacadağ ile Tek Tek Dağları’nın dağlık bozkırlarında rastlanılmaktadır. Bu endemik bitki türleri arasında dost akşamyıldızı (Hesperis hedgei; lokal endemik), boynuzotu (Cerastium haussknechtii; bölgesel endemik), karaca çarşağı (Paracaryum kurdistanicum; lokal endemik), kantaron (Hypericum salsolifolium; bölgesel endemik), kumotu (Arenaria sabulinea), mayasılotu (Ajuga chamaepitys subsp. euphratica), mürdümük (Lathyrus trachycarpus; lokal endemik), Peygamber çiçeği (Centaurea obtusifolia; lokal endemik), sığırkuyruğu (Verbascum stepporum; bölgesel endemik) ve sümbül (Scilla mesopotamica; bölgesel endemik) öne çıkmaktadır. Endemik bitkiler, popülasyonlarının sınırlı olması nedeniyle çevrede meydana gelen değişikliklerden hızlı bir şekilde etkilenmektedir. Bu popülasyonları tehdit eden faktörlerin başında tarım uygulamaları gelmektedir; özellikle bozkırların tarım arazilerine dönüştürülmesi, ve tarım ilaçlarının kullanımı bu faaliyetlerden başlıcalarıdır. Günümüzde dicle körmeni (Allium variegatum), harmel (Asphodeline damascena subsp. gigantea), kirpi nohutu (Cicer echinospermum), dost akşamyıldızı (Hesperis hedgei), mürdümük (Lathyrus trachycarpus), antep yoncası (Medicago shepardii), karaca carşağı (Paracaryum kurdistanicum), sahra sıracası (Scrophularia mesopotamica) antep kafesotu (Symphytum aintabicum) gibi endemik bitkilerin yanı sıra süslü geven (Astragalus erythrotaenius), altın burçak (Lathyrus chrysanthus), bantof (Hypericum capitatum) gibi nadir bitkiler de tarım uygulamalarından kaynaklanan tehditlerden önemli ölçüde etkilenmiş ve bazı taksonlar neredeyse tükenme aşamasına gelmiştir. Şanlıurfa ilindeki bozkır bitkilerinin halk tarafından geleneksel kullanımı ile ilgili yapılan bilimsel çalışmalar oldukça sınırlıdır. Yörede salep (Orchis ve Ophrys), ağlayan gelin çiçeği (Fritillaria), lale (Tulipa), süsen (Iris), dağlalesi (Anemone), yabani soğan (Allium) bitkilerinin yumru ve soğanları toplanıldığı ve pazarlandığı bilinmektedir. Bazı doğal bitki türleri gıda olarak örneğin tere (Lepidium), akbaldır (Ornithogalum) veya tıbbi amaçlı örneğin sakızlı geven (Astragalus), acı yavşan (Teucrium), kantaron (Hypericum) kullanılmaktadır. Meyan, sumak, kenger değişik amaçlarla halk tarafından kullanılan diğer bazı bitkilerdir. Yöre halkının geleneksel yöntemler ile yararlandığı bitkiler hakkında bilgiler şehirleşme veya kırsaldan kentlere göçlerin artması nedeniyle günümüzde kaybolma tehlike ile karşı karşıyadır. © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a Lathyrus sativus (Mürdümük) © Ö m er F ar uk K ay a Astragalus gummifer (Sakızlı geven) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 19 2.3. Şanlıurfa Bozkırlarının Hayvan Zenginliği Yarı-çöl olarak değerlendirilebilecek iklim koşullarına uyum sağlamış, Türkiye’de başka bölgelerde görülmeyen bozkır hayvanları, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde ve Şanlıurfa bozkırlarında yaşamaktadır. Bu özelliği, Şanlıurfa bozkırlarını fauna yani hayvan türleri açısından Türkiye’nin en farklı yerlerinden biri haline getirmektedir. Şanlıurfa’nın zengin biyolojik çeşitliliği, bölgedeki farklı hayvan gruplarıyla ilgili öncelikli alanları belirleyen çalışmalarla da ortaya konmuştur. 2001-2003 yılları arasında Güneydoğu Anadolu Bölgesi Projesi (GAP) alanına giren 9 ilde gerçekleştirilen GAP Biyoçeşitlilik Araştırma Projesi’nde belirlenen 30 Koruma Öncelikli Alan’dan 11’i tamamen veya kısmen Şanlıurfa sınırları içine girmektedir (Welch, 2004). Yine 2006 yılında tamamlanan Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları (ÖDA) çalışmasında belirlenen öncelikli alanlardan 8’i Şanlıurfa sınırları içinde yer almıştır (Eken ve ark. 2006). Türkiye’nin Öncelikli Kelebek Alanlarından (ÖKeA) biri de Halfeti sınırları içindedir (Karaçetin ve ark. 2011; Şekil 16). Önemli biyolojik çeşitlilik alanları ile ilgili detaylı bilgiler 3.1.2. Bölüm’de ve EK 3’te yer almaktadır. Şekil 16. Şanlıurfa’daki korunan alanlar, Önemli Doğa Alanları ve Öncelikli Kelebek Alanları ©DKM Şanlıurfa’da 2016-2018 yılları arasında Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenen en güncel ve kapsamlı çalışma olan “Karasal ve İç Su Ekosistemleri Biyolojik Çeşitlilik İzleme ve Envanteri” projesinde toplanan ve Nuh’un Gemisi Ulusal Biyoçeşitlilik Veritabanı’na aktarılan verilere göre Şanlıurfa’da 245’i kuş, 47’si sürüngen, 46’sı memeli, 32’si iç su balığı ve 6’sı çiftyaşar olmak üzere toplam 376 hayvan türü yaşamaktadır (www.nuhungemisi.gov.tr). Yapılan envanter çalışmasının sonucunda memeli türlerinden ikisi, ceylan (Gazella marica) ve çizgili sırtlan (Hyaena hyaena); kuş türlerinden altısı, kelaynak (Geronticus eremita), küçük akbaba (Neophron percnopterus), dikkuyruk (Oxyura leucocephala), sürmeli kızkuşu (Vanellus gregarius), toy (Otis tarda) ve çizgili ishakkuşu (Otus brucei); sürüngen türlerinden ikisi, tarak parmaklı kertenkele (Acanthodactylus boskianus) ve Harran kertenkelesi (Acanthodactylus harranensis) ve çiftyaşar türlerinden lekeli semender (Salamandra infraimmaculata), Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü tarafından 2019 yılında izlenmeye başlanmıştır ve izleme çalışmaları gelecek yıllarda da sürdürülecektir. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203020 Şanlıurfa Bozkırları için Önemli Türler Şanlıurfa küresel ve ulusal ölçekte nesli tükenme tehditi altındaki birçok hayvan türüne ev sahipliği yapmaktadır. Toy (Otis tarda), sürmeli kızkuşu (Vanellus gregarius), çölkoşarı (Cursorius cursor), kılkuyruk bağırtlak (Pterocles alchata), ak çaylak (Elanus caeruleus), çöl toygarı (Ammomanes deserti), bozkır ötleğeni (Sylvia conspicillata), akyanaklı Arapbülbülü (Pycnonotus leucotis), kum kekliği (Ammoperdix griseogularis), büyük kızkuşu (Vanellus indicus), yeşil arıkuşu (Merops persicus) ve boz alamecek (Rhodospiza obsoleta) gibi nadir ve tehdit altındaki kuş türleri Şanlıurfa bozkırlarında dağılım göstermekte ve bazıları üremektedir (Boyla ve ark., 2019). Ceylan (Gazella marica), çizgili sırtlan (Hyaena hyaena), alaca sansar (Vormela peregusna), Filistin körfaresi (Nannospalax ehrenbergi), Fırat Araptavşanı (Allactaga euphratica), Libya çölfaresi (Meriones libycus), Anadolu çölfaresi (Meriones tristrami), Urfa çölfaresi (Meriones crassus), Vinogradov çölfaresi (Meriones vinogradovi), kayalık gerbili (Gerbillus dasyurus), Asya bahçe yediuyuru (Eliomys melanurus) ve avurtlak (Mesocricetus auratus) türleri de Şanlıurfa’da dağılımı olan önemli memeli türleridir. Çöl varanı (Varanus griseus), Harran kertenkelesi (Acanthodactylus harranensis), basık burunlu kör yılan (Letheobia episcopus), yaprak parmaklı keler (Asaccus elisae), karinalı keler (Cyrtopodion scabrum), tarak parmaklı kertenkele (Acanthodactylus boskianus), kısa burunlu çöl kertenkelesi (Mesalina microlepis), Fırat keleri (Eublepharis angramainyu) ve benekli yılan (Platyceps ventromaculatus) önemli sürüngen türleridir. Bunlardan Harran kertenkelesi (Acanthodactylus harranensis) ve basık burunlu kör yılan (Letheobia episcopus) dünya üzerinde yalnızca Şanlıurfa’da görülmektedir. Şanlıurfa’daki koruma öncelikli kelebek türleri arasında Osthe lder’in zıpzıpı (Spialia osthelderi), yalancı apollo (Archon apollinus) ve Akdeniz şeytancığı (Apharitis cilissa) gelmektedir (Karaçetin ve ark., 2011). Aşağıda Şanlıurfa bozkırlarının koruma öncelikli ve nadir canlı türlerine örnekler verilmektedir. Ammoperdix griseogularis (Kum kekliği) © İd ris Ö lm ez © Ku bi la y To yr an © Ku bi la y To yr an Vormela peregusna (Alaca sansar) © İd ris Ö lm ez Allactaga euphratica (Fırat Araptavşanı) © S er da r G öz üt ok © S er da r G öz üt ok 20 Vanellus indicus (Büyük kızkuşu) © M ah ir Ka ra ta ş Cursorious cursor (Çölkoşarı) Eublepharis angramainyu (Fırat keleri) © M eh m et Z ül fü Y ıld ız © M eh m et Z ül fü Y ıld ız © İd ris Ö lm ez © İd ris Ö lm ez Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 21 Ceylan (Gazella marica) Şanlıurfa ve bozkır denildiğinde akla gelen ilk canlılardan olan ceylan, küresel ölçekte “Hassas” (VU) statüsündedir (IUCN SSC Antelope Specialist Group, 2017). Şanlıurfa ceylanlarının bilimsel adı Gazella marica’dır ve Hatay dağ ceylanından (Gazella gazella) farklı bir türdür. Arap Yarımadası ve Ortadoğu’da görülen ceylanın yayılışının en kuzey noktasını Şanlıurfa popülasyonu oluşturmaktadır (IUCN SSC Antelope Specialist Group, 2017). Türkiye’de doğal olarak sadece Şanlıurfa Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (YHGS) içinde varlığını sürdürmektedir. Kaçak avcılık, yavrularının evcil hayvan olarak toplanması, bozkır alanlarının tarım arazilerine dönüştürülmesi ve tarımda yoğun zirai ilaç kullanımı gibi nedenlerle 1900’lü yılların başlarında Cizre’den Gaziantep’e kadar uzanan dağılımları, günümüzde Şanlıurfa ile sınırlı kalmıştır. Ceylanları korumak adına atılan ilk önemli adım, 1970’li yıllarda Ceylanpınar Tarım İşletmesi Müdürlüğü (TİGEM) sahasında ceylanların koruma altına alınması ve üretilmesi olmuştur. Burada çoğalan ceylanların bir kısmı Kızılkuyu YHGS içinde bulunan 75. Yıl Ceylan Üretme İstasyonu’na taşınmıştır. Burada da sayıları artan ceylanlar, yine aynı saha içinde doğaya salınmaktadır. Üretme istasyonu dışında doğada bulunan ceylan popülasyon büyüklüğü 2019 yılı itibariyle 352 birey olarak kaydedilmiştir (Yayınlanmamış Veri). Türkiye’deki ceylan popülasyonu, bozkırlarda, taşlı tepelik alanlarda ve düzlüklerde yaşar (Durmuş, 2010). Gündoğumu ve günbatımı saatleri en aktif oldukları ve beslendikleri saatlerdir. Besinlerini otlar, bozkır bitkileri ve kökleri oluşturur (Kingswood ve Blank, 1996; Baskin ve Danell, 2003). Çiftleşme dönemi kasım ortasından ocak ortasına kadar devam eder. Mayıs-haziran aylarında ise doğum gerçekleşir. Yavrular yaklaşık 1 hafta kadar taşların ve otların arasında gizlenir. Yeterince güçlenip hareket kabiliyeti kazandıklarında ise anneleriyle ve grupla beraber hareket etmeye başlar (Baskin ve Danell, 2003). © İd ris Ö lm ez Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203022 Çizgili sırtlan (Hyaena hyaena) Şanlıurfa bozkırlarının bir parçası olan çizgili sırtlan, sırtlan türleri arasında Afrika dışında da dağılımı olan tek sırtlan türüdür. Küresel ölçekte “Tehdite Yakın” (NT) statüsündedir (AbiSaid ve Dloniak, 2015). Çizgili sırtlan üzerindeki en büyük tehdit çiftlik hayvanlarını avladığı yönündeki yanlış inanç sebebiyle ateşli silahlarla veya tuzaklarla avlanması ve zehirlenerek öldürülmesidir. Türün yaşamına uygun alanların tahrip edilmesi de tür üzerindeki önemli tehditler arasındadır (Yıldırım, 2010; AbiSaid ve Dloniak, 2015). Tarım ve Orman Bakanlığı’nın koruma öncelikli türlerinden biri olan çizgili sırtlanın korunması için, 2014 yılında Şanlıurfa popülasyonunu kapsayan bir tür eylem planı hazırlanmıştır (Ekolojik Çözümler, 2014). Afrika, Arap Yarımadası ve Asya’da dağılım gösteren çizgili sırtlan, günümüzde Türkiye’de Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Hatay’da dağılım gösterse de (Yıldırım, 2010), 1900’lü yılların ortalarına kadar Akdeniz ve Ege Bölgesi’nde yaşadığı bilinmektedir (Huş, 1974; Turan, 1984). Son çalışmalara göre çizgili sırtlanın Şanlıurfa sınırları içinde Halfeti, Birecik, Siverek ve merkez ilçe sınırları içinde yaşadığı bilinmektedir (Ekolojik Çözümler, 2014). Çok nadir gözlenebilen bir tür olan çizgili sırtlan, çöller gibi tamamen açık veya sık ormanlar gibi kapalılığı yüksek habitatlar yerine düşük yükseltili, seyrek ağaçlı, mağara ve oyukların bulunduğu kayalık, çalılık alanları tercih eder (Rieger, 1981). Genellikle geceleri aktif olan çizgili sırtlanlar leşçil bir beslenme rejimine sahiptir. Ancak meyve, sebze, omurgalı ve omurgasız hayvanlar ve evsel organik atıklar da diyetlerine girebilir (Wagner, 2006). Tüm yıl boyunca çiftleşebilen çizgili sırtlanların gebelik süresi 3 aydır (Rieger, 1981). Türkiye’de genellikle ocak-şubat gibi kış aylarında çiftleşip yaza doğru doğum yapar (Turan, 1984). © İd ris Ö lm ez Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 23 Sürmeli kızkuşu (Vanellus gregarius) Sürmeli kızkuşu, Türkiye’deki nesli küresel ölçekte “Kritik” (CR) statüsündeki kuş türlerinden biridir (BirdLife International, 2015). Türkiye’de Erzurum ve Muş’tan da kayıtları olsa da en çok birey Şanlıurfa’da, özellikle de Ceylanpınar ve Akçakale’de gözlenmiştir. Şanlıurfa’da Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası da Ceylanpınar ve Akçakale’den sonra tür için önemli yaşam alanlarından biridir. Avrasya’nın nesli en tehlike altındaki bu türünün 2007 Ekim itibariyle tüm dünyada 100 yıldır en çok sayıldığı gözlemi (3.200 birey) Şanlıurfa’daki Ceylanpınar Önemli Doğa Alanı’nda (ÖDA) yapılmıştır (Biricik ve ark., 2008). Bu bulgularla birlikte araş tırmacılar, sürmeli kızkuşlarının üreme ve kışlama alanları arasındaki göç rotası üzerinde Türkiye’de belirli alanları yoğun olarak kullandıklarını tespit etmişlerdir (www.ebird.org). Bu alanlar sürmeli kızkuşunun yalnızca Türkiye popülasyonu için değil, dünya popülasyonu için de oldukça önemlidir. Ancak tür, habitat kaybı ve yasadışı avlanma nedeniyle tehlike altındadır. Türkiye’de ise tür üzerindeki temel tehditler, bozkır habitatlarının kaybı ve göç sırasında kullandığı kuru tarım arazilerinin sulu tarıma dönüştürülmesidir. Sürmeli kızkuşları bozkırlarda, çıplak topraklı arazilerde, nadas alanlarında ve sürülmüş tarlalarda görülürler. Diyetleri daha çok böceklerden, özellikle çekirgelerden oluşur. Üremek için daha kuzey enlemleri tercih ederler. Nisan-mayıs aylarında üreme gerçekleşir. 3-5 arası yumurta bırakırlar ve kuluçka süresi 3 hafta kadardır. © M us ta fa S öz en Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203024 Toy (Otis tarda) Toy, bozkırlarla özdeşleşmiş türlerden biridir ve nesli küresel ölçekte “Hassas” (VU) statüsündedir (BirdLife International, 2017). Yasadışı avcılık, tarım ilaçları, yuva ve yavrulara doğrudan müdahale, enerji nakil hatlarıyla çarpışma, yaşam alanı kaybı ve yaşam alanlarının bozulması toy neslini Türkiye’de tehlikeye atan temel tehditlerdir. Toylar Türkiye’de İç Anadolu, İç Ege, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bozkırlarında dağılım gösterir. 2016 yılında Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen Tür Eylem Planı’ne göre 504 birey tahmin edilmektedir. Şanlıurfa’da Birecik bozkırları, Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ve Ceylanpınar TİGEM arazileri, türün kış ve göç döneminde kullandığı önemli alanlardır (Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 2016). Meralar, içinde tarım arazilerinin de bulunduğu bozkırlar ve çayırlıklar tür için uygun yaşam ortamlarıdır. Tür, açık alanlar ve düz arazilerde bulunmayı tercih eder. Üreme döneminde tahıl ekili tarım arazilerini, nadasa bırakılmış tarlaları, yeni biçilmiş ve anızı bırakılmış tarlaları, eski anızlı tarlaları ve sürülmüş arazileri tercih ettikleri bilinmektedir (Rocha ve ark., 2013; BirdLife International, 2017). Özellikle tarım uygulamalarının doğallığının göstergesi olan bir türdür. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından koruma öncelikli olarak kabul edilen türlerden biri olan toy için 2004 yılında Doğa Derneği ve dönemin Çevre ve Orman Bakanlığı ortaklığıyla bir eylem planı hazırlanmış ve plan mülga Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından 2016 yılında yenilenmiştir (Özbağdatlı ve Karauz Er, 2004; Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 2016). Bu kapsamda Türkiye genelinde her yıl düzenli sayımlar yapılmaktadır. Küçük omurgalılar, böcekler, bitkiler ve tohumlarla beslenir. İlkbaharın başlarında kur yapma, eş seçme davranışlarıyla başlayan üreme dönemi, haziran sonunda yumurtlamayla sona erer. Yavrular temmuz ayı sonuna kadar palazlanır ve uçabilecek duruma gelir. © M us ta fa A kç a Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 25 Harran kertenkelesi (Acanthodactylus harranensis) Şanlıurfa’ya endemik sürüngen türlerinden Harran kertenkelesi, Dünya Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından nesli küresel ölçekte “Kritik” (CR) statüsünde değerlendirilmiştir (Kaska ve ark., 2009). Harran harabelerinde çok kısıtlı bir alanda dağılımı olan bu türün popülasyonu düşme eğilimindedir. Turizm, arkeolojik kazılar ve aşırı otlatma türün nesli üzerindeki tehditlerdir (Lise, 2006). Basık burunlu kör yılan (Letheobia episcopus) Şanlıurfa’ya endemik bir diğer sürüngen türü olan basık burunlu kör yılan, Dünya Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından “Yetersiz Verili” (DD) olarak değerlendirilmiştir (Tok ve ark., 2009). Halfeti civarında çok kısıtlı bir alanda dağılım gösterdiği bilinen tür son yıllarda Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası’nda da tespit edilmiştir (Bozkurt ve ark., 2016). Türle ilgili literatür verisi oldukça azdır, ancak popülasyon büyüklüğünün düşük olduğu düşünülmektedir. Tür üzerindeki en büyük tehdit ise, Halfeti’deki dağılım alanının yakınlarında gerçekleşen baraj yapımı faaliyetleridir (Tok ve ark., 2009). © M eh m et Z ül fü Y ıld ız © M eh m et Z ül fü Y ıld ız © M eh m et Z ül fü Y ıld ız © M eh m et Z ül fü Y ıld ız Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203026 Çöl varanı (Varanus griseus) Çöl varanı, 130 cm’ye varan uzunluğu ile Türkiye’de yaşayan en büyük sürüngen türüdür. Boyutu ve görüntüsü nedeniyle öyle olmadığı halde zehirli ve saldırgan olduğu düşünülen çöl varanının üzerindeki en büyük tehdit bireylerin öldürülmesi ve habitat kaybıdır. Dünya Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından “Değerlendirilmemiş” (NE) statüsünde olsa da çöl varanının ulusal ölçekte tehlike altında olduğu düşünülmektedir (www.turkherptil. org). Türkiye’deki dağılımı Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile sınırlıdır. Çöl ve yarı çöl alanlarda yaşar. Temel besinleri kemirgenler, sürüngenler, kuşlar ve yumurtalarıdır. Nisan-ekim ayları arasında aktiftir. Gündüzcül hayvanlardır, özellikle gündoğumu ve günbatımı saatlerinde aktiftir. Hızlı koşabilir, ağaç ve çalılara tırmanabilir. Dişiler 10-25 arası yumurta bırakırlar (Baran, 2005). Çöl varanının Şanlıurfa’da Birecik, Akçakale, Viranşehir, Ceylanpınar, Suruç ve Şanlıurfa merkez ilçe sınırları içinde yaşadığı son çalışmalarla ortaya konulmuştur (Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 2019). Ilgaz ve ark. (2008) da bu türün kayıtlarını Harran ve Ceylanpınar’dan vermiştir. Osthelder’in zıpzıpı (Spialia osthelderi) Kuru dere yatakları, taşlık ve kurak yamaçları kullanan bir bozkır kelebeği olan (Baytaş, 2019) Osthelder’in zıpzıpı, Akdeniz ve Türkiye ölçeğinde “Tehlikede” (EN) statüsünde bir türdür (van Swaay ve ark., 2014; Karaçetin ve Welch, 2011). Güneydoğu illerimizde görülen türün 1980 ve sonrası kayıtları Gaziantep, Şanlıurfa ve Hakkari’dendir (Karaçetin ve Welch, 2011). Türün üzerindeki başlıca tehdit ise bozkır alanlarının, baraj yapımına, sulu tarıma geçişe ve tarımda yoğunlaşmaya bağlı olarak yok olmasıdır (van Swaay ve Warren 1999). Bozkır alanlarının azalması ile beraber türün popülasyonunun giderek zayıflayacağı ve halihazırda parçalı olan dağılımının daha da parçalanacağı öngörülmektedir (Karaçetin ve Welch, 2011). © O na t B aş ba y © T ur an Ç eti n © T ur an Ç eti n Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 27 2.4. Şanlıurfa’da İnsan-Bozkır Etkileşimi Şanlıurfa, jeopolitik konumu, tarihsel birikimi, kültürel geçmişi ve dini önemi nedeniyle, birçok medeniyete ev sahipliği yapmış 3.000 yıllık geçmişe sahip bir kenttir. Günümüzde bölgedeki nüfus; Kürt, Arap ve Türklerden oluşmaktadır. Yaygın olarak Türkçe olmak ile birlikte halk arasında Kürtçe, Zazaca ve Arapça da konuşulan dillerdir. 2.4.1. Sosyo-Kültürel Yapı Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, genel anlamda, geleneksel toplumsal ve kültürel yapı henüz ağırlığını korumaktadır. Tarımda yarı feodal yapı, hayvancılıkta geleneksellik, yarı göçerlik ve hatta göçebelik bölgenin sosyo-ekonomik örgütlenme biçimleridir. Kökleri yüzyıllara dayanan bu örgütlenmenin doğal sonucu olarak da ağalık, şıhlık ve aşiret reisliği gibi geleneksel kurumlar henüz varlıklarını korumakta, giderek azalan oranlarda da olsa etkilerini sürdürmektedir (Gökçe, 2007). Bu tür kişilerin oluşturduğu rol, mevki (statü) ve yetkiler ağı toplumda birçok yenilikleri ve sosyal değişme sürecini önemli ölçüde etkileyebilmektedir (Türkdoğan, 2009). Şanlıurfa ilinde toplumsal ilişkilerde aşiret ve feodal yapının baskısı yaşamın her düzeyinde hissedilmektedir. Özellikle kırsal alanlarda toplumsal yapının olumlu anlamda değişimine yönelik atılan adımlar bu yapı ile karşı karşıya kalmaktadır. Diğer taraftan aşiret ve feodal yapının bireyleri birbirine bağlayan güçlü bir ilişki ağı yaratabilme kabiliyeti de bulunmaktadır. Toplumsal düzenin sağlanmasında bireylerin yasa koyucu ve koruyucu kamu kurumlarına değil de kendi dinamiklerinden ortaya çıkan aşiret veya feodal yapının gücüne biat ve itaat etmeleri bundandır. 2.4.2. Aile Yapısı ve Toplumsal Cinsiyet Rolleri Güneydoğu toplumunda var olan sosyo-kültürel yapı; varlığını koruyabilmek ve güçlenebilmek için yüksek nüfusa ihtiyaç duymaktadır. Bu ihtiyaç durumu bölgede; erken yaşlarda evliliği ve doğurganlık hızını ciddi anlamda etkilemektedir. Erken yaşta evlilik ve yüksek doğurganlık hızı gibi etmenler, Şanlıurfa ilinde aile yapısını da ciddi anlamda etkilemektedir. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre; Türkiye’de 2014 yılında 3,6 kişi olan ortalama hane halkı büyüklüğünün azalma eğilimi göstererek 2018 yılında 3,4 kişi olduğu tespit edilmiştir. İllere göre sıralama incelendiğinde; Şanlıurfa ili ortalama hane halkı büyüklüğü itibari ile ikinci sıradadır. Şanlıurfa ilinde 2018 yılında ortalama hane halkı sayısı 5,6 kişidir (TÜİK, 2019a). Ayrıca, evliliklerde görücü usulü ve akraba evlilikleri de yaygın olarak görülmektedir (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Doğurganlık hızının en yüksek olduğu il ise 2016 yılında 4,33 çocuk ile Şanlıurfa ilidir (TÜİK, 2017). 2017 yılında Türkiye’de toplam doğurganlık hızı 2,07 olmakla beraber en yüksek doğurganlık hızına sahip il yine 4,13 çocuk ile Şanlıurfa ili olmuştur (TÜİK, 2019b). Çocuk sayısı özellikle kırsaldaki kadın ve erkek açısından farklı önemlere sahiptir. Kadın için çocuk sayısı (özellikle erkek çocuk); toplumsal statü ve itibar göstergesidir. Aynı zamanda kalabalık aile içinde doğurganlığı yüksek olan kadının saygınlığının artacağı düşünülmektedir. Erkek için çocuk sayısı hem ekonomik yönden hem de toplumsal yönden gücün simgesidir. Çocuk çalışabilecek yaşa gelmesiyle eve gelir sağlayan bir birey olmakla beraber, ailenin güvenliğini arttıran bir birey de olmaktadır (Sevinç ve Davran, 2017). Ancak, bölgede kız ya da erkek çocukların gördüğü değer, hâkim sosyal ilişkiler ve ekonomik faaliyet nedeniyle kızlar aleyhinedir (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Bölgedeki miras ve mülkiyet hakkı erkeğe aittir ve kadına hak tanınmamaktadır. Toplumsal cinsiyet rolleri bakımından aile içinde iş bölümü iç içe geçmiş durumdadır. Kadınlar ev işlerinin yanı sıra tüm tarım ve hayvancılık işlerinden de sorumludur ve İhtiyaç olduğunda mevsimlik işçi olarak da çalıştırılmaktadır. Ancak, üretimde iş gücüne sahip kadınlar sosyal imkanlara ve yerinde mesleki eğitim ve kurs olanaklarına yeterince ulaşamamaktadır. Ayrıca kadınların da iş gücüne katılarak elde ettiği kazancın aile içinde adil olarak paylaşılması söz konusu değildir (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203028 2.4.3. Göçebe Hayvancılık ve Göçerler Özellikle Karacadağ bozkırlarında halen göçebe hayvancılık önemli bir yere sahiptir. Karacadağ yaylaları, göçebe aşiretlerin ilkbahar ve yazın mera olarak kullandıkları az sayıda konaklama alanından biridir. Karacadağ’daki göçerlerin büyük bir kısmını Kejan aşireti oluşturmaktadır. Ayrıca Karacadağ Türkmenleri, Karakeçililer ve Beritan aşireti de Karacadağ’ı yayla olarak kullanmaktadır. Son yıllarda aşiretlerin büyük bir kısmı köylere yerleşmekte ve göçerlerin sayısı giderek azalmaktadır. Göçebelerin başlıca geçim kaynaklarını; canlı hayvan satışı, hayvanlardan elde edilen süt, peynir, yağ ve yün oluşturmaktadır. Göçerlerin en önemli sorunlarından bir tanesi çocuklarının eğitim problemidir (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). 2.4.4. Sosyo-Ekonomik Yapı Bozkır alanlarının içinde bulunduğu kırsal alanlarda köylerin ekonomisi genel olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Köylerde bitki üretimi az olmakla birlikte genel olarak buğday (Triticum), mercimek (Lens), arpa (Hordeum) ve nohut (Cicer) yetiştirilmektedir. Karacadağ bölgesinde ismini bölgeden alan Karacadağ pirinci öne çıkmaktadır. Kırsal alanlarda büyükbaş ve küçük hayvancılık yaygındır. Büyük çoğunluğu koyunlardan oluşan küçükbaş hayvan yetiştiriciliği meraya dayalı geleneksel yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Ancak, yapılan hayvancılık faaliyetleri sonucunda üretilen süt, peynir ve tereyağı gibi geleneksel ürünler genelde aile içinde tüketilmekte, piyasaya yönelik üretim çok az yapılmaktadır. Bu ürünlerin işlenmesi, katma değeri yüksek ürünlere dönüştürülerek pazara sunulması ve kooperatifleşmenin sağlanmasıyla etkin bir şekilde çiftçi ekonomisine katkı sağlaması mümkün olacaktır. Son yıllarda meraların verimsizliği ve kaba yem ihtiyacının karşılanamaması sonucunda maliyetler artmakta ve hayvancılık giderek azalmaktadır (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Doğal bitkilerden genel olarak geleneksel tıp ve ekonomik amaçlı çok az faydalanılmaktadır. Özelikle Karacadağ’da doğal olarak yetişen ve çoğaltıldığında süs ve tıbbi-aromatik bitki olarak pazarlanma-ihraç edilme potansiyeli bulunan çok sayıda bitki türü bulunmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde çok değişik kullanım alanı bulunan tıbbi bitkiler, alkaloit, baharat, boya, uçucu yağ sanayiinde kullanılmaktadır. Tür sayısı bakımından en fazla bitki türü ihtiva eden aileler sırası ile Lamiaceae ve Asteraceae aileleleri olmuştur. Bu türlerden Thymbra, Thymus, Satureja, Datura, Hyoscamus, Hypericum, Tanacetum, Caparis, Plantago, Glycyrrhiza, Reseda, Isatis, Rubia, Trigonella, Urtica, Gundelia ve Fritillari cinslerine ait türler ekonomik öneme sahip olup kültüre alınabilecek türlerdir (Kızıl ve Ertekin, 2003). Bölgede kültüre alınan ve bölge bitkisi olan ters lale (ağlayan gelin olarak da adlandırılmaktadır), ilaç ve kozmetik sanayinde kullanma potansiyeli bulunan bir örnektir. Bölgedeki toprakların büyük kısmı müşterek tapuludur. Bu durum, destek ve kooperatifleşme gibi konularda problem oluşturmaktadır. Özellikle kooperatifleşme kültürü bölgede bilinmemektedir. Son yıllarda, tarım ve hayvancılıktan yeterli kazanç elde edilememesi ve tarım dışı alanlarda geçim kaynaklarının sınırlı olması nedeniyle köylüler tarım ve hayvancılığı terk ederek taşeron işçiliğe/yevmiyeciliğe yönelmektedir. 2.4.5. Göç Olgusu Türkiye’de sosyo-ekonomik ve teknolojik gelişme sürecinin hız kazandığı 1950’li yıllardan sonra, özellikle kırdan kente yapılan göçler sonucu, kırsal alanlar temel üretim fonksiyonu olma özelliklerini kaybetmeye başlamıştır. Sosyo-ekonomik gelişmenin kaçınılmaz sonucu olan bu durum sadece tarımsal üretim alanlarının âtıl kalmasını değil aynı zamanda aile yapısını ve ilişkileri de etkilemektedir. © N ih an Y en ilm ez A rp a Karacadağ Bozkırları Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 29 Türkiye’de 2006 yılında kırsalda yaşayan hane halkının kullanılabilir gelirinin %7,11’i tarımsal müteşebbis gelirden oluşmaktadır. Kırsalda yaşayan hane halkının kullanılabilir gelirinin 2010 yılında %6,34’ü, 2018 yılında ise %4,3’ü tarımsal müteşebbis gelirden oluşmaktadır (TÜİK, 2020a). Tarımsal üretim faaliyetlerinde maliyetlerin artması, tarımsal ürünlerin değerlendirilmemesi, tarımsal ürünlerde pazarlama sorunları, tarımsal üretimde örgütlenememe, kırsalın itici gücü ve kentin çekici gücü gibi nedenlerle kırdan kente doğru göç oranının artması bu tabloyu ortaya çıkarmaktadır. Kırsaldaki bireyler tarımsal faaliyetlerden uzaklaşmaktadır (FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019). Kırdan kente yönelik göçün temel nedenleri; kırsalda yaşanan yoksulluk ve düşük refah seviyesidir. Şanlıurfa kırsalında suyun ulaşabildiği alanlarda tarımsal üretimde gelir artışı yaşanırken, özellikle suyun ulaşamadığı bozkır ve verimsiz kırsal alanlar için gelir kaybını önlemek için alternatif yöntemler geliştirilmelidir. Yaşanan göç hem kentin dinamiklerini hem de göç eden aile bireylerini olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuzluk kır ve kentte sadece ekonomik anlamda değil sosyal ve kültürel anlamda da kendini ciddi anlamda hissettirmektedir. Şanlıurfa kent merkezinde çalışan çocuk işçiler ile ilgili bir saha araştırmasında; çocukların %51’i ailelerinin göç ile Şanlıurfa’ya geldiklerini belirtmişlerdir. Göçün yönüne bakıldığında %79,2 ile Şanlıurfa kırsalından Şanlıurfa kent merkezine doğru olduğu saptanmıştır. Göç eden ailelerin %44,2’sinin kırsalda arazisi bulunmaktadır. Ancak bu araziler suyun ulaşamadığı, kıraç ve âtıl durumda olan araziler olup işlenememektedir. Çocuklar ailelerinin göçleri üzerinde en etkili unsurun yoksulluk (%50,9) ve kan davası (%30,2) olduğunu belirtmiştir (Sevinç ve ark., 2015). 2.4.6. Şanlıurfa Bozkır Ekosistemi ve Tarımsal Dönüşüm İlişkisi Şanlıurfa, GAP yatırımlarının en önemli bir alanı olup, toplam 1.927.380 ha karasal yüzeye sahiptir. Bu alanın yaklaşık %60’ı işlenen tarım arazisi iken, %40’ı ise mera ve tarım dışı arazi olarak nitelendirilmektedir, yani bozkır alanlarıdır. İlin bulunduğu jeomorfolojik konum ve topoğrafik yapısı kendisine özgü bir iklimsel özellik oluşturmaktadır. Güney sınırında ortalama yağış 300 mm iken, kuzey sınırına doğru 600 mm’ye kadar çıkabilmektedir. Şanlıurfa’da bu iklim farklılığı Güney-Kuzey hattı boyunca bozkır çeşitliliği ve verimliliğindeki değişkenliğin bir göstergesidir. Şanlıurfa ülke içindeki konumuyla yarı kurak iklim sınıflandırılmasında yer almaktadır. Bu durum doğal topoğrafya, toprak yapısı, arazi kullanımı ve hayvan otlatmaya bağlı olarak bozkır ekosistemini etkilemektedir. Topoğrafik Yapı ve İklimin Bozkır Ekosistemi Üzerindeki Etkisi Şanlıurfa’nın güney sınırında özellikle haziran-kasım ayları arasında genelde yağış yoktur ve ortalama sıcaklık 30°C’nin üzerindedir. Suriye sınırına doğru yaklaşırken yağışın azalması, orman vejetasyonunun eksikliği, toprak derinliğinin çok az olması nedeniyle mevcut topoğrafyalar üzerinde oluşan toprakların çok zayıf olması, organik maddenin eksikliği ve yaz ayları boyunca toprağın çok kuruması nedeniyle daha zayıf bir bozkır ekosistemi gelişmektedir. Çok eğimli olmayan ve düze yakın bazı topoğrafik yapılarda toprak derinliği çok zayıf olmasına rağmen, tarla açmak amacıyla araziler her yıl sürülerek mevcut bozkır çeşitliliği tahrip edilmektedir. Fatik ve Tek Tek Dağları’ndaki bozkırlar da özellikle tarım arazilerine dönüştürülmektedir. Arazi Kullanımı ve Sulamanın Etkisi Şanlıurfa ilinde toplam 1.154.320 ha işlenebilir tarım arazisinin bulunması (Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2019) ve bu toprak kaynaklarının önemli bir kısmının topoğrafik olarak sulanabilir imkâna sahip olması arazi kullanımını etkilemektedir. 1995 yılında GAP projesi kapsamında Şanlıurfa ilindeki bazı araziler kademeli olarak sulanmaya başlanmıştır. Öncelikle Harran Ovası’nda başlatılan sulama, Bozova ve Suruç Ovası ile devam ederek 2019 yılı koşullarında toplam 403.000 hektara ulaşmıştır. İşlenebilir tarım arazilerinin %34’üne karşılık gelen bu sulanan alanlar önümüzdeki yıllarda daha da artacaktır. Şanlıurfa’da sulama öncesi ağırlıklı olarak buğday, arpa ve mercimek üretimi söz konusu iken, sulamanın başlaması ile birlikte pamuk ve mısır en yaygın üretimler arasına girmeye başlamıştır. Tarla bitkileri dışında bölgede fıstık, badem, bağ ve diğer meyve bahçeleri yaygınlaşmıştır. Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün çalışmalarına göre; Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203030 - Şanlıurfa ilinde (2018 verileri) 231.430 ha alanda pamuk, 278.087 ha alanda buğday, 182.743 ha alanda arpa, 92.990 ha alanda mercimek ve 25.207 ha alanda ise dane mısır üretilmiştir (Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2018a). Kurulan çok sayıda meyve bahçesi pazarlama sorunu nedeniyle sökülmüştür. - Özellikle bağ ve nar alanlarında önemli bir azalma meydana gelirken, fıstık alanlarında ise artış bulunmaktadır. Yaklaşık 100.000 ton rekolte ile ülke fıstığının %42’lik kısmı Şanlıurfa’da üretilmektedir. Fıstık bahçeleri son yıllarda alansal olarak artış göstermiş ve bu bahçelerin kurulma alanları daha çok bozkır ekosistemlerinde yaygınlaşmıştır. Ayrıca, arazi açılması amacıyla sürülmesi ve ıslah amaçlı taşların temizlenmesi ve bunun teşvik edilmesi bozkır alanlarını tehdit etmektedir. Özellikle Şanlıurfa’nın Siverek, Hilvan ve Viranşehir ilçelerindeki volkanik arazilerinde taş-kaya ıslahı yapılarak alanların işlemeli tarıma açılması, bozkırların kaybına neden olmaktadır. Gerekli önlemlerin alınmaması halinde bozkır tahriplerinin çok hızlı bir şekilde devam edeceği anlaşılmaktadır. Buralardaki yoğun tarla açma faaliyetleri ile gelecek için potansiyel tarımsal rezerv alanları da kaybedilmektedir. Bölgedeki verimli toprakların kısa vadede verimsizleşmesine ve verimli toprak yapısınının bozulmasına neden olunmaktadır. Genelde mera alanlarına daha çok arazi/tarla gözü ile bakılmakta ve bu araziler atıl arazi olarak dikkate alınmaktadır. Mera Kullanımı ve Aşırı Otlatma Şanlıurfa il sınırları içinde 279.694 ha mera ve toplam tarım dışı araziler ile birlikte 756.098 ha (Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2019) bozkır ekosistemi olarak sınıflandırılabilir. Ağırlıklı step olarak adlandırılan meralarda farklı bitki türleri bulunmaktadır. Bu türlerden yaygın olanlar şunlardır: Azalıcı [Phleum montanum (Dağ it kuyruğu), Koeleria cristata (Step kırnal), Agropyron intermedium (Mavi ayrık), Sanguisorba minor (Çayır düğmesi), Medicago falcata (Kart yonca)], Çoğalıcı [Festuca ovina (Koyun yumağı-mavi çim), Poa bulbosa (Yumrulu salkım), Stipa pennata (Tüy çimen)]; İstilacı [Bromus danthoniae (İbubukotu), Hordeum murinum (Pisipisi otu), Trifolium stellatum (Yıldız yonca), Medicago minima (Kara yonca-gurnik), Astragalus hamosus (Geven-koçboynuzu), Avena fatua (Yabani yulaf), Astragalus eriocephalus (Yünlü geven), Genista sessilifolia (Borçak), Trifolium cherleri (Tokalı dücük), Trifolium tomentosum (Yünlü yonca)] (Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2018b). Mera ve tarım dışı olarak nitelendirilen araziler ilin yüzölçümünün yaklaşık %40’lık kısmına meydana getirmekte ve ayrılması zor bir birliktelik oluşturmaktadırlar. Toprak özellikleri ve topoğrafik yapısına göre mera ve tarım dışı arazi olarak nitelendirilen bu arazilerin tümü bozkır ekosistemidir. Bu alanlar içinde genelde köy yerleşim alanları bulunmakta ve bu alanlarda yeterli tarım arazisi ve sulama imkânları olmadığından hayvancılık faaliyetleri önemli bir geçim kaynağı oluşturmaktadır. Topoğrafik olarak eğimi fazla ve toprağı erozyon ile kaybolan bu araziler daha çok mera olarak otlatma amaçlı kullanılmaktadır. TÜİK verilerine göre; 2004 yılında yaklaşık 32,2 milyon olan toplam küçükbaş (koyun ve keçi) hayvan sayısı 2018 yılında %43,7 artarak yaklaşık 46,1 milyon olmuştur. Aynı dönemlerde Şanlıurfa ilinde 1,5 milyon olan küçükbaş hayvan sayısı %37 artarak 2,1 milyon olmuştur. Şanlıurfa ilinde 2018 yılı itibari ile Türkiye genelinde bulunan küçükbaş hayvan sayısının yaklaşık %4,5’i bulunmaktadır (TÜİK, 2020b). 2019 yılı verilerine göre ise Şanlıurfa ili 1.971.707 hayvan sayısı (koyun ve keçi) ile Türkiye küçükbaş hayvan yetiştiriciliği sıralamasında 3. olarak görünmektedir (Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2019). Güneydoğu Anadolu Bölgesi doğal meraları sayesinde koyun ve keçi yetiştiriciliğine, süt sığırcılığına göre daha uygundur. Türkiye’nin güneydoğusunda yer alan Şanlıurfa’nın ekonomisine küçükbaş hayvancılığın katkısı büyüktür. Türkiye’de küçükbaş hayvancılık çoğunlukla otlatmaya dayalı olduğundan üretimde sınırlı girdi değerlerine sahiptir ve verimsiz yerli ırklardan oluşmaktadır. İşletmelerin küçük yapıda olması, yetersiz girdi tedariki, pazarlama olanaklarının kısıtlı olmasından dolayı üreticinin piyasada yeterli kar elde edememesine neden olmaktadır (Kaya ve Yurtseven, 2019). Şanlıurfa’da mera hayvancılığının fazla olması ve zayıf özelliğe sahip mera alanlarında otlatmanın yapılması bozkır ekosistemi için önemli bir tehdit olarak görülmektedir. Yerleşimlerin yoğun olduğu yerlerde uzun süre yapılan düzensiz ve aşırı otlatma bazı bozkır bitki türlerinin yok olmasının ana nedenidir. Bozkır ekosistemini temsil eden ve ilin %40’lık kısmına karşılık gelen mera ve tarım dışı arazilerin aşırı kullanımı sonucunda çok daha azaldığı tahmin edilmektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 31 2.5. Bozkırlar ile İlişkili Yasal Çerçeve ve Kurumsal Yapılanma 2.5.1. Bozkırların Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi ile İlişkili Politika, Mevzuat ve Mekanizmalar Türkiye’de bozkırlar için, ormanlar ve sulak alanlarda olduğu gibi mevzuatta bir tanım bulunmamaktadır. Öte yandan, Türkiye’deki bozkır ekosistemleri doğal bozkırları, çayırları, meraları ve bozkır niteliğinde olan bozuk ormanları içermekte olup birçok politika belgesinde bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi ile ilişkili destekleyici unsurlar yer almaktadır. Bu kapsamda, bu strateji ve eylem planı hazırlanırken yukarıda belirtilen kapsam dahilinde bozkır ekosistemleri ile ilişkili olabilecek tüm uluslararası sözleşme ve programlar, mevzuat, politika ve mekanizmalar dikkate alınmıştır. Uluslararası Sözleşmeler ve Programlar Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler kanun hükmündedir ve ulusal mevzuatın bir parçasıdır. Türkiye’nin çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik olarak taraf olduğu bozkır ile ilişkili başlıca uluslararası sözleşmeler şunlardır: - Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi (Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats; BERN) (Sözleşmeye taraf olma yılı: 1984) - Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme (Convention on Wetlands of International Importance especially as Waterfowl Habitat; RAMSAR) (Sözleşmeye taraf olma yılı: 1994) - Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (Convention on Biological Diversity; CBD) (Sözleşmeye taraf olma yılı: 1997) - Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (United Nations Convention to Combat Desertification; UNCCD) (Sözleşmeye taraf olma yılı: 1998) - Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (United Nations Framework Convention on Climate Change; UNFCCC) (Sözleşmeye taraf olma yılı: 2004) - Gıda ve Tarım için Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Sözleşmesi (The International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture; IT PGRFA) (Sözleşmeye taraf olma yılı: 2006) Bu uluslararası sözleşmelerin çoğu doğrudan veya dolaylı olarak bozkır ekosistemleri ve barındırdığı biyolojik çeşitliliğin korunmasını hedef almaktadır. Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (CBD); biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilir kullanımı ile genetik kaynakların kullanımından doğacak faydanın adil şekilde paylaşımı ile bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımının nasıl ele alınabileceğinin ana çerçevesini ortaya koymaktadır (CBD, 2019). Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi İş Programları altındaki “Kurak ve yarı-kurak alanlar iş programı” ve “Tarımsal biyolojik çeşitlilik iş programı” bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili destekleyici hedefler içermektedir. Özellikle, biyolojik çeşitliliğin durumu ve eğilimlerinin değerlendirilmesi, yerel toplulukların bilgi ve pratiklerinin belirlenmesi ve yaygınlaştırılması, ekosistem tabanlı kaynak yönetiminin teşvik edilmesi ve sürdürülebilir geçim kaynaklarının desteklenmesi öne çıkmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203032 Ayrıca, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) bozkır kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı ve iklim değişikliğine uyum kapasitesinin geliştirilmesi açısından önem taşımaktadır. Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (UNCCD) ise bozkır ekosistemleri dahil olmak üzere tahrip olmuş ekosistemlerin koşullarını iyileştirmek, çölleşme/arazi tahribatıyla mücadele etmek, sürdürülebilir arazi yönetimini teşvik etmek ve arazi tahribatının dengelenmesine katkıda bulunmak, kırılgan ekosistemlerin kuraklığa dayanıklılığını artırmak ve biyolojik çeşitlilik ve iklim değişikliği konularına katkı sağlamak stratejik amaçları doğrultusunda bozkır ekosistemlerinin korunmasına katkı sağlamaktadır (UNCCD, 2019). Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 2015 yılında Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesini toplayarak “2030 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarını (SKA)” kabul etmiştir. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları, diğer bir deyişle 17 Küresel Amaç, yoksulluğu ortadan kaldırmak, gezegenimizi korumak ve tüm insanların barış ve refah içinde yaşamasını sağlamak için evrensel eylem çağrısıdır. Küresel Amaç 15 altında, karasal ekosistemlerin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve restorasyonu, habitatların ve türlerin korunması, genetik kaynakların kullanımından kazanılan yararların adil ve eşitlikçi biçimde paylaşımının desteklenmesi ve bu tür kaynaklara erişimin teşvik edilmesi, yasa dışı avcılık ve kaçakçılığın önlenmesi, finansmanın sağlanması ve yöre halkının sürdürülebilir geçim kaynaklarının sağlanması vurgulanmaktadır. Bu amaç sürdürülebilir kalkınmaya giden yolda bozkır ekosistemlerinin ve barındırdığı biyolojik çeşitliliğin korunmasının öneminin altını çizmektedir (UNDP, 2019). Ayrıca, Mart 2019’da BM Genel Kurulu 2021-2030 tarihlerini “BM Ekosistem Restorasyon On Yılı” ilan ederek ekosistemlerin korunması ile birlikte ekosistemlerin restorasyonuna her zamankinden daha fazla ihtiyaç olduğunu ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına ulaşmak için gerekli olduğunu vurgulamaktadır. Ekosistemlerin restorasyonu, biyolojik çeşitliliğin korunması, yoksullukla mücadele, gıda güvenliği ve iklim değişikliği gibi birçok konuda ekolojik, sosyal ve ekonomik faydalar sağlayacaktır. Aynı zamanda, BM biyolojik çeşitlilik, iklim değişikliği ve çölleşme ile mücadele ile ilişkili sözleşmelere katkı veren bu küresel girişim, ekosistemlerin tahrip olmasının önlenmesi, tahribatın durdurulması ve geri çevrilmesini amaçlamaktadır. Bu çerçevede, ekolojik olarak önemli ve hassas bozkır ekosistemlerinin de restorasyonu giderek önem kazanmaktadır. Türkiye, Birleşmiş Milletler (BM) üyesi bir ülke olarak başta BM’ye bağlı örgütler ve diğer küresel oluşumlar olmak üzere platform ve ortaklıklara üyedir. Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri Hükümetlerarası Platformu (IPBES), dünyanın biyolojik çeşitliliğinin, ekosistemlerinin ve insanlığa sunulan hizmetlerin korunması yönünde politikaların oluşturulmasına destek sağlamak amacıyla 2012 yılında kurulmuş bağımsız hükümetlerarası bir kuruluştur. Ek olarak, küresel ölçekte gıda güvenliğinin sağlanması için toprakların korunması ve sürdürülebilir kullanımına katkı sağlamak amacıyla Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Küresel Toprak Paydaşlığı (Global Soil Partnership, GSP) taraf ülkelerin üyelikleri ile 2012 yılında kurulmuştur. Girişimin amacı, temel ekosistem hizmetlerini desteklemek, gıda güvenliği için sağlıklı ve verimli toprakları korumak ve dünyanın sınırlı toprak kaynaklarını geliştirmektir. Bu platformların her ikisi de bozkır alanlarıyla ilgili önemli fırsatlar sunmaktadır. Ulusal Kanunlar ve Yönetmelikler Biyolojik çeşitliliğin korunması, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı, tarım ve hayvancılık uygulamalarına yönelik düzenlemeleri içeren ve bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayabilecek nitelikteki tüm kanun ve yönetmelikler detaylı olarak değerlendirilmiştir (Ek 1). Bu kapsamda göz önüne alınan başlıca kanun ve yönetmelikler şunlardır: - Mera Kanunu (4342 sayı ve 25.02.1998 tarihli) ve Mera Yönetmeliği - Orman Kanunu (6831 sayı ve 31.08.1956 tarihli) ve Orman Amenajman Yönetmeliği - Milli Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Seferberlik Kanunu (4122 sayı ve 23.07.1995 tarihli), Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Hizmetlerine İlişkin Yönetmelik ve Ağaçlandırma Yönetmeliği - Çevre Kanunu (2872 sayı ve 09.08.1983 tarihli) - Milli Parklar Kanunu (2873 sayı ve 09.8.1983 tarihli) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 33 - Kara Avcılığı Kanunu (4915 sayı ve 01.07.2003 tarihli) - Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (2863 sayı ve 21.07.1983 tarihli) - Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği - Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik - Tarım Kanunu (5488 sayı ve 15.04.2006 tarihli), Tarım Havzaları Yönetmeliği, İyi Tarım Uygulamaları Hakkında Yönetmelik - Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu (5403 sayı ve 19.07.2005 tarihli) ve Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun (6537 sayı ve 15.05.2014 tarihli), Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Yönetmelik, Çevre Amaçlı Tarımsal Arazilerin Korunması Programını Tercih Eden Üreticilerin Desteklenmesine ve Bu Üreticilere Teknik Yardım Sağlanmasına Dair Yönetmelik - Organik Tarım Kanunu (5262 sayı ve 03.12.2004 tarihli) ve Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik - Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu (3083 sayı ve 01.12.1984 tarihli), Arazi Toplulaştırması ve Tarla İçi Geliştirme Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği, Su Havzalarının Korunması ve Yönetim Planlarının Hazırlanması Hakkında Yönetmelik - Biyogüvenlik Kanunu (5977 sayı ve 26.03.2010 tarihli) - Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (5996 sayı ve 11.06.2010 tarihli) - Tohumculuk Kanunu (5553 sayı ve 08.11.2006 tarihli) - Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü, Üretimi ve Ticaretine İlişkin Yönetmelik, Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik, Hayvan Gen Kaynaklarının Korunması Hakkında Yönetmelik Bozkır ekosistemlerinin önemli bir kısmı kamu mülkiyetinde mera/otlak olarak kullanılmaktadır. Meralar mülkiyet bakımından üç statüye sahiptir: (i) Mera Kanunu kapsamında değerlendirilen mera alanları, (ii) Orman Kanunu kapsamında otlatılan alanlar ve (iii) Hazinenin özel mülkiyetinde olan (otlatılarak kullanılan) alanlar. Otlatmanın düzenlenmesinde orman arazilerinde 6831 sayılı Orman Kanunu, mera arazilerinde ise 4342 sayılı Mera Kanunu esas alınırken, hazine arazileri için böyle bir mevzuat söz konusu değildir. Mera Kanunu; mera, yaylak, kışlak ve kamuya ait otlak ve çayırların tespiti, tahdidi ile köy veya belediye tüzel kişilikleri adına tahsislerinin yapılmasını, belirlenecek kurallara uygun bir şekilde kullandırılmasını, bakım ve ıslahının yapılarak verimliliklerinin artırılmasını ve sürdürülmesini, kullanımlarının sürekli olarak denetlenmesini, korunmasını ve gerektiğinde kullanım amacının değiştirilmesini amaçlamaktadır. Mera Kanunu’nun uygulanmasını düzenleyen usul ve esasları içeren Mera Yönetmeliği ise, mera, otlak ve yaylakların tahdit ve tahsisi, otlatma planları ile ilgili idari ve yönetsel hükümleri içermektedir. Türkiye’de meraların tespit, tahdit ve tahsis çalışmaları halen devam etmektedir, bu çalışmaların tamamlanması, gerekli koruma ve sürdürülebilir kaynak kullanımı uygulamalarının hayata geçirilebilmesi açısından önemlidir. Bozkırlara özel bir korunan alan statüsü bulunmamaktadır. Doğal bozkır alanlarımızın bir kısmı Milli Parklar Kanunu, Kara Avcılığı Kanunu, Uluslararası Ramsar Sözleşmesi ve Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve Çevre Kanunu’na dayanarak kurulan Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanı, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan, Mahalli Öneme Haiz Sulak Alan, Özel Çevre Koruma Bölgesi ve Doğal SİT gibi farklı korunan alan statüleri içinde yer almaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203034 Bu kanunlar, alanların sunduğu yaban hayatı ve ekosistem değerlerinin korunmasına dair hükümleri içererek bozkır alanlarının ve türlerinin korunması için de önemli bir altlık oluşturmaktadır. Bu koruma statülerinden farklı olarak, Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu ve ilgili yönetmelikler ile yüksek tarımsal potansiyele sahip alanların erozyon, çoraklaşma, kirlenme ve yanlış kullanımlara karşı bozunumlarını önlemek amacıyla Tarımsal SİT (Büyük Ova) olarak ilan edilmesi bozkır alanları için önemli bir fırsat sunmaktadır. Türkiye’de bozkır alanlarını doğrudan etkileyen bir diğer önemli kanun da Tarım Kanunu’dur. Tarım Kanunu, tarım sektörünün ve kırsal alanın geliştirilmesi ve desteklenmesini amaçlamakta ve kanun kapsamında doğal ve biyolojik kaynakların korunması ve geliştirilmesine dair hükümler de yer almaktadır. Bozkır alanların büyük bir kısmı tarım ve mera alanı olarak sınıflandırılmakta ve yönetilmektedir. Kanunda tarımsal üretimin kendi ekolojisine uygun alanlarda yoğunlaşması, desteklenmesi, örgütlenmesi, ihtisaslaşması ve entegre bir şekilde yürütülmesi için tarım havzaları konusu açık bir hüküm olarak yer almaktadır. Bu amaçla, Tarım Havzaları Yönetmeliği ile birlikte kırsal kalkınma, hayvancılık ve ÇATAK (Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma Programı) destekleri ile ilgili yönetmelikler toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı, biyolojik çeşitliliği destekleyen tarım ve hayvancılık uygulamaları ile bozkırların korunmasına ve bu alanlar üzerindeki yoğun tarım baskısının azaltılması için imkanlar sunmaktadır. Konuyla ilgili bir diğer önemli kanun olan Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ise, toprağın kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunması, geliştirilmesi ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlayacak usul ve esasları belirlemektedir. Bu kanun, bozkır ekosistemleri olan tarım toprakları da dahil olmak üzere tarım topraklarını koruma amaçlıdır. Özelikle de doğal bozkırların tarıma açılmasına yönelik her türlü müdahale bu kanun kapsamındadır. Kanun kapsamında yapılan arazi büyüklüğü ve yönetim etkinliği ile ilgili çalışmalar verimliliğin artmasını sağlayarak marjinal arazilerin tarıma açılması ve kullanılmasını azaltacaktır. Ayrıca, ilgili Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Yönetmelik kapsamında her ilde oluşturulan Toprak Koruma Kurullarının yerel ölçekte tarım arazilerinin korunması, geliştirilmesi ve verimli kullanılması, arazi kullanımı, arazi özelliklerinin iyileştirilmesi, muhafaza ve geri kazanımı, toprak koruma önlemlerinin yerine getirilmesi önemli görevleri bulunmaktadır. Son olarak, Organik Tarım Kanunu ve ilgili Yönetmelik ve İyi Tarım Uygulamaları Yönetmeliği, çevre dostu tarımsal uygulamaları teşvik eden düzenlemelerdir. Bu tip uygulamalar, tarım arazilerinin çevresindeki doğal alanlarda tarım uygulamalarına bağlı bozulmanın azalmasını sağlamaktadır. Ayrıca, doğadan toplamaya, bitki ve genetik kaynakların korunmasına yönelik düzenlemeler bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunmasına katkı sağlamaktadır. Ulusal Politika Belgeleri Ulusal Kalkınma Plan ve Programları, Ulusal Stratejiler ve Eylem Planları, Kurumsal Plan ve Programlar, Bölgesel Plan ve Programlar (GAP Bölgesi) olmak üzere 4 farklı başlık altında politika belgelerinin bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi ile ilgisi detaylı olarak değerlendirilmiştir (Ek 1). Bu belgelerde “bozkır” veya “step” ifadesi taranmış ve birçok belgede “bozkır” veya “step” ifadesinin geçmediği görülmüştür. “Bozkır” veya “step” ifadesi geçmeyen belgelerde özellikle bozkırların korunması ve yönetimine katkı sağlayabilecek amaç, hedef ve eylemler detaylı olarak incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Ulusal Kalkınma Planları 9., 10., ve 11. Kalkınma Planları’nda “bozkır” ifadesi yer almamaktadır ancak, doğa koruma ve biyolojik çeşitlilik politikaları beş yıllık kalkınma planlarının bir parçası olarak ulusal programlara dahil edilmiştir. 9. Kalkınma Planı’nda biyolojik çeşitliliğin korunması, geliştirilmesi ve ekonomik değer kazandırılması bir öncelik olarak belirlenmiştir (Madde 459; Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, 2007). 10. Kalkınma Planı’nda amaç ve hedefler arasında doğal kaynakların ve ekosistem hizmetlerinin değerinin ölçülerek politika oluşturma ve Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 35 uygulama süreçlerinde dikkate alınması ve tarım, ormancılık, gıda ve ilaç sanayii açısından önem taşıyan biyolojik çeşitliliğin tespiti, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ve izlenmesi yer almaktadır (Madde 1037 ve 1039; Kalkınma Bakanlığı, 2012). 11. Kalkınma Planı (2019-2023) içinde ise, “Çevrenin Korunması” başlığı altında “Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların ülkemize kazandırılması (Madde 716)” ve “Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilmesi (Madde 717)” politika ve tedbirleri bozkırlar için önemli bir dayanak oluşturmaktadır. “Tarım”, “Kentsel Altyapı” ve “Kırsal Kalkınma” başlıkları altında doğal kaynakların ve biyolojik çeşitliliğin korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı ile ilişkili politika ve tedbirler bulunmaktadır (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019). Ulusal Strateji ve Eylem Planları Bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi ile ilgili doğrudan hedefler içeren Strateji ve Eylem Planları şunlardır; - Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Strateji ve Eylem Planı-UBSEP (2007) ve Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Eylem Planı- UBEP (2018-2028) - Anadolu Bozkır Ekosistemleri için Ekosistem Tabanlı Uyum Stratejisi (2018) - Çölleşme ile Mücadele Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı – ÇMUSEP (2015-2023) - Türkiye İklim Değişikliği Stratejisi (2010-2023), Türkiye İklim Değişikliği Eylem Planı – İDEP (2011-2023) ve Türkiye’nin İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı – İDUSEP (2011-2023) - Ulusal Kapasite Eylem Planı (2011) - Türkiye Ulusal Korunan Alanlar ve İklim Değişikliği Stratejisi (2011) UBSEP, mevcut korunan alanların step (bozkır) ve deniz ekosistemleri başta olmak üzere Türkiye’nin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik bileşenlerini yeterli düzeyde temsil etmediğini vurgulamaktadır. Stratejik Amaç 5 “Step biyolojik çeşitliliğinin korunması, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı, genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların eşit ve adil olarak paylaşımı ve step biyolojik çeşitliliğinin kaybı ve bunun sosyo- ekonomik sonuçları ile mücadele edilmesi”, bozkır ekosistemleri ile ilgili hedefleri ve eylemleri içermektedir (Çevre ve Orman Bakanlığı, 2007). UBSEP Amaç ve Hedeflerinin 2018-2028 süresince de geçerli olması ve UBEP ile ilişkilendirilmesi nedeniyle UBEP’te belirtilen ulusal hedefler bozkır ekosistemlerini de desteklemektedir (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019a). Anadolu Bozkır Ekosistemleri için Ekosistem Tabanlı Uyum Stratejisi, iklim değişikliğine uyum için bozkır ekosistemlerinde ekosistem tabanlı uyum strateji ve pratiklerini kolaylaştırmayı ve teşvik etmeyi amaçlayarak birçok farklı başlık altında bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili hedefler içermektedir (Avcıoğlu-Çokçalışkan ve ark., 2018; Doğa Koruma Merkezi, 2018a). İklim Değişikliği ve İklim Değişikliği Uyum Strateji ve Eylem Planları içinde step alanlarının karbon tutma potansiyellerinin belirlenmesi ve step ekosistemlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi ve uyum önlemlerinin geliştirilmesi ile ilgili hedefler yer almaktadır (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2011a, 2011b, 2011c). Ayrıca, tarım ve gıda güvencesi, arazi kullanımı, ormancılık, su kaynakları yönetimi, ekosistem hizmetleri ve biyolojik çeşitlilik ile ilişkili hedef ve eylemler de bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlamaktadır. ÇMUSEP ise bozkır ekosistemlerinin iyileştirilmesi, yönetim etkinliğinin artırılması ve koruma ağı içinde temsiliyetinin sağlanması ile doğrudan ilişkili çıktı ve eylemler içermektedir (Orman ve Su İşleri Bakanlığı, 2015). Ek 1’de belirtilen diğer Strateji ve Eylem Planları’nda ise “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemektedir ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir yer almamaktadır. Öte yandan tüm Strateji ve Eylem Planları tarım ve gıda güvenliği, ormancılık, arazi kullanımı, iklim değişikliği ve uyum, mera ve hayvancılık Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203036 yönetimi, kırsal kalkınma, çevre koruma, doğal kaynak yönetimi, su yönetimi, kuraklık, biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetleri altında bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayacak dolaylı hedef ve eylemleri içermektedir. Kurumsal Plan ve Programlar Tarım ve Orman Bakanlığı Stratejik Plan (2019-2023) içinde yine “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemektedir ancak “çayır” ve “mera” ifadeleri yer almaktadır. Stratejik plan, kırsal alanda refahın yükseltilmesi, tarımsal üretimde verim ve kalitenin artırılması; toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi; iklim değişikliği, çölleşme ve erozyonla mücadele edilmesi; biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir yönetimi amaçları altında bozkır ekosistemlerinin korunması ve yönetimine katkı sağlayacak hedef ve stratejiler içermektedir (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2018a). Orman Genel Müdürlüğü Stratejik Planı (2019-2023), mera olarak kullanılan ancak orman alanına dönüştürülmesi mümkün olmayan orman içi, orman kenarı ve orman üst sınırı meralarda ıslah çalışmaları yapılarak toprak erozyonunun önlenmesi ve otlatma baskısının azaltılmasını hedeflemektedir (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2018b). III. Tarım ve Orman Şurası (2019) kararları içinde doğal kaynakların ve biyolojik çeşitliliğin tespiti, korunması, geliştirilmesi ve izlenmesi özellikle de tarım arazileri ve mera alanlarının sürdürülebilir yönetimi ve uygulamalarına yönelik kararlar yer almaktadır (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2019b). Bölgesel Plan ve Programlar Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, GAP Bölgesi’nin sosyal ve ekonomik yönden kalkınması ve gelişmesi için ulusal plan ve programlar doğrultusunda bölgesel kalkınma planları, eylem planları ve programları hazırlamaktadır. Ayrıca, Karacadağ Kalkınma Ajansı TRC2 Bölgesi’nin (Diyarbakır- Şanlıurfa) sosyo-ekonomik kalkınması için bölgesel planlar hazırlamaktadır. Bölge için politika oluşturan bu plan ve programlar şunlardır: - GAP Bölge Kalkınma İdaresi Stratejik Planı (2019-2023) - GAP Eylem Planı (2014-2018), GAP Son Durum Raporu 2018 (GAP BKİ, 2019), GAP İdaresi 2018 Yılı Faaliyet Raporu - TRC2 Bölgesi (Diyarbakır-Şanlıurfa) 2014-2023 Mevcut Durum Raporu, Bölge Planı, Analiz ve Genel Değerlendirme - GAP Bölgesi Turizm Master Planı (2010) - GAP Bölge Kalkınma Planı (2002-2010) - GAP Master Planı (1989) Tüm bu plan ve programlar içinde “bozkır” ifadesi geçmemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir bulunmamaktadır. GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından hazırlanan strateji ve planların stratejik amaçları altında bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayabilecek ve örnek teşkil edebilecek uygulamalar bulunmaktadır. Bunlar içinde, organik ve iyi tarımı da içeren çevre dostu ve yenilikçi tarım uygulamaları, sürdürülebilir hayvancılık uygulamaları, doğal kaynakların etkin ve verimli kullanımı, tarım ve tarım dışı, hayvancılık ve sulama dışı alanlarda kırsal kalkınma destekleri, koruma-kullanma dengesini gözeten turizm uygulamaları öne çıkmaktadır (GAP Bölge Kalkınma İdaresi, 2014; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2018, 2019a, 2019b). TRC2 Bölge Planı amaç, hedef ve stratejileri içinde toprak ve su kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı, çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunması için biyolojik kaynakların kayıt altına alınması, anız yakımı ile etkin mücadele, zirai ilaçlama ve girdi kullanımı, çevreye duyarlı tarım teknikleri ve iyi tarım uygulamaları, doğa turizmi ve ekoturizm, tarım arazileri ve sulama olanaklarının kısıtlı olduğu bölgeler başta olmak üzere kırsal kesimin gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi ile ilgili stratejileri içermektedir (Karacadağ Kalkınma Ajansı, 2011; 2013). Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 37 Bozkırların korunmasını ve yönetimini destekleyecek birçok politika belgesi ve mevzuat çerçevesi bulunmak ile birlikte bozkırların etkin yönetimi için bozkır özelinde tanımlanmış yasal bir altlık hazırlanması en temel ihtiyaçlardan biridir. 2.5.2. Bozkırların Korunması ve Yönetiminde Kurumsal Yapı ve Kapasite Türkiye’de bozkır ekosistemlerinin yönetiminden yetkili ve sorumlu tek bir kurumsal yapı bulunmamaktadır. Bozkır ekosistemleri, doğal bozkırlar, çayırlar ve meralar ile bozkır niteliğindeki bozuk ormanları içermekte olup farklı kanun ve yönetmelikler kapsamında farklı kurumların yetki ve sorumlulukları dahilinde yönetilmektedir. Bozkırların korunması ve yönetimi konusundaki çalışmalar, Tarım ve Orman Bakanlığı ve Çevre Şehircilik Bakanlığı olmak üzere temelde iki bakanlık bünyesinde gerçekleştirilmektedir. Bu çalışmalar, bu kurumların bünyesinde yer alan çeşitli genel müdürlükler ve bağlı taşra teşkilatları tarafından yürütülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMPGM) ve Bölge Müdürlükleri DKMP Şube Müdürlükleri, biyolojik çeşitlilik ve korunan alanlar ile ilgili envanter, araştırma, koruma, planlama ve yönetim, rehabilitasyon, restorasyon ve izleme çalışmalarının yanı sıra kara avcılığının düzenlenmesi, av kaynaklarının işletilmesi ve kontrolü konularından sorumludur. Bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir yönetimi, bozkırları temsil eden korunan alanların oluşturulması ve yönetimi açısından kilit bir kurumdur. Türkiye’nin sahip olduğu biyolojik çeşitliliğin envanterinin çıkarılması ve ekosistem dinamiklerindeki değişimi belirleyen tür ve yaşam ortamlarının izlenmesi amacıyla 81 ilde yapılan envanter ve izleme çalışmaları bozkır biyolojik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınması açısından ulusal ölçekte önemli bir altlık sunmaktadır. Bozkırlara özel bir korunan alan statüsü bulunmamakla birlikte bozkır ekosistemleri Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanı, Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan, Mahalli Öneme Haiz Sulak Alan, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası gibi mevcut korunan alanlar içinde yer almaktadır. Potansiyel bozkır alanlarının korunan alanlara dahil edilmesi ve mevcut korunan alanlar içinde ise bozkır türlerinin ve yaşam ortamlarının korunması, bozkır türlerine yönelik tür eylem planlarının hazırlanması, uygulanması ve izlenmesi büyük önem taşımaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı Orman Genel Müdürlüğü ve Bölge Müdürlükleri, orman içi, orman kenarı, orman üst sınırı açıklıklarda ve ağaçlandırma, toprak muhafaza, havza ıslah çalışmalarının yürütüleceği sahalarda yer alan mera, yaylak, kışlak ve otlak alanlarda ıslah tedbirlerini yürütmektedir. Mera olarak kullanılan ancak orman alanına dönüştürülmesi mümkün olmayan orman içi, orman kenarı ve orman üst sınırı mera, yaylak ve kışlak ve otlakların koruma, bakım ve ıslahından sorumludur. Bu alanlarda, otlatmanın düzenlenmesi ve planlanmasının yanında aynı zamanda kültürel ve teknik tedbirler ile (gübreleme, suni tohumlama, erozyon kontrolü vb) mera ıslahı çalışmaları yapmaktadır. Bu çalışmalar orman içi meraların yani bozkır alanlarının sorumluluğunu OGM’ye vermektedir. Tarım arazileri ve mera alanları olarak kullanılan bozkır ekosistemlerinin sunduğu doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi konusunda Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM), Hayvancılık Genel Müdürlüğü (HAYGEM), Tarım Reformu Genel Müdürlüğü (TRGM), Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK), Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ve Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) yetkili kuruluşlardır. BÜGEM’in görevleri arasında bitkisel üretimin, verimin ve çeşitliliğinin artırılması, organik tarım ve iyi tarım uygulamalarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, toprak analizlerine dayalı bilinçli gübre kullanımının yaygınlaştırılması, tarım havzalarının belirlenmesi ve geliştirilmesi, havza bazlı üretim politikalarının oluşturulması, su, toprak, çevre, iklim değişikliği, yetiştirme teknikleri, hasat ve depolama araştırmaların yapılması, çayır, mera ve yaylaların ıslahı ve muhafazasının sağlanması bulunmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203038 Bu kapsamda BÜGEM Çayır, Mera ve Yem Bitkileri ve İyi Tarım Uygulamaları ve Organik Tarım Daire Başkanlığı doğrudan bozkır ekosistemlerine katkı sağlayan çalışmalar yapmaktadır. Çayır, Mera ve Yem Bitkileri Daire Başkanlığı, mera, yaylak ve kışlaklar ile genele ait otlak ve çayırların tespit, tahdit ve tahsisi, çok yıllık yem bitkileri üretiminin artırılması ve yapay mera kurulması ile ilgili çalışmaktadır. Mera çalışmaları ile ilgili faaliyetlerin yürütülmesi yetkisi merkezde Tarım ve Orman Bakanlığı’na, illerde ise İl Mera Komisyon’larına verilmiştir. Mera Islah ve Amenajman Projeleri Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler ve Araştırma Enstitüleri ile birlikte gerçekleştirilmektedir. Ayrıca, köy halkı ve çobanlara yönelik eğitim ve yayım faaliyetleri yapılmaktadır. Mera Bilgi Sistemi (MERBİS), mera alanlarının kayıt altına alındığı, uydu görüntüleri üzerinden görüntülenebildiği ve takip edilebildiği önemli bir sistem sunmaktadır. Yine BÜGEM tarafından yönetilen Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma Programı (ÇATAK) kapsamında verilen destekler çevre dostu tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması için bir model oluşturmaktadır. Bu tip uygulamalar tarım arazilerini kullanan bozkır canlılarını desteklemekte ve çevredeki doğal bozkır alanlarının üzerindeki yoğun tarım uygulamalarının baskısını azaltmaya katkı sağlamaktadır. HAYGEM’in görevleri arasında hayvancılığın ve hayvansal üretimin geliştirilmesi, yüksek vasıflı hayvan ırklarının yaygınlaştırılması, hayvansal üretimin insan sağlığı ve ekolojik dengeyi koruyucu yöntemlerle yapılması, hayvan ıslah programlarının uygulanması ve hayvansal ürünlerin pazarlanması bulunmaktadır. Meralardaki otlatma baskısının azaltılması için meranın niteliğine uygun hayvan yetiştiriciliğinin desteklenmesi, otlatma kapasitesinin belirlenerek münavebeli otlatmanın yapılması ve meraların sürdürülebilir yönetimine yönelik destekleme modellerinin oluşturulması mera alanı olarak kullanılan bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi için önemlidir. TRGM, tarım arazilerinin korunması ve amacına uygun kullanımını sağlamak için gerekli tedbirleri almak, arazi ve toprak etüdü, sınıflama ve haritalama işlemlerini yapmak, tarımsal amaçlı arazi kullanım planlarını hazırlamak, hazırlatmak, tarımsal ürün planlaması ve desteklerini yönetmek, tarımsal sulamada verimliliği artırmak, uygun sulama tekniklerinin kullanılmasını sağlamak, küresel iklim değişikliği, kuraklık, çölleşme ile ilgili çalışmalar yapmak ve yaptırmak ile sorumludur. TRGM tarafından sekretarya ve koordinasyonu yürütülen Tarımsal Kuraklık Yönetimi Koordinasyon Kurulu koordinasyonunda Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı (2018-2022) kapsamında hayata geçirilen sürdürülebilir arazi yönetimi ve iklim dostu tarım uygulamaları, tarımsal biyolojik çeşitliliğin korunması ve tarımsal uygulamalarda iklim değişikliğine uyum kapasitesinin artırılması önemli çalışmalardır (Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2018). TRGM Tarımsal Desteklemeler Daire Başkanlığı tarafından sekretarya ve koordinasyonu yürütülen Tarımsal Destekleme ve Yönlendirme Kurulu bünyesinde tarımsal destek çerçevesinin, öncelikli konuların ve destek kalemlerinin ve miktarının belirlenmesi, tarımsal desteklerin yönlendirilmesi bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması açısından fırsatlar sunmaktadır. TKDK tarafından üreticinin çevrenin ve doğal kaynakların korunması yönünde vereceği taahhütlerden doğan gelir kayıplarının telafisi amacıyla Avrupa Birliği Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Programı (IPARD) uygulanmaktadır. Program kapsamındaki Tarım-Çevre Tedbirleri ile çiftçilerin toprağın, yer altı ve yüzey sularının, biyolojik çeşitliliğin ve yüksek doğal değere sahip tarım arazilerinin korunmasına destek olacak daha çevre dostu ve sürdürülebilir uygulamaları benimsemesi hedeflenmektedir. Bozkır alanlarında yaşayan kırsal nüfusun ekonomik yönden desteklenmesi ve bu alanlara uygun ekonomik faaliyetlerin ve üretim biçimlerinin teşvik edilmesi açısından önemli bir fırsat sunmaktadır. Bu kapsamda Ankara Polatlı’da seçilen tarım arazilerinde nesli tehlike altındaki bir bozkır kuşu olan toy (Otis tarda) dostu tarım uygulamalarının desteklenmesine yönelik bir tedbir programı geliştirilmektedir. TAGEM ve bağlı Araştırma Enstitüleri, tarla, bağ-bahçe, çayır-mera ve yem bitkileri üretim kaynakları, biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar, toprak ve su kaynaklarının etkin kullanımı, toprak neminin muhafazası, biyolojik Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 39 gübre, biyolojik mücadele, arazi tahribatı, erozyon, kuraklık ve iklim değişikliği konularında araştırma projeleri hazırlamak ve yönetmekten sorumludur. Bağlı araştırma enstitülerinden, GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü (GAP TAEM), Güneydoğu Anadolu Bölgesi illeri başta olmak üzere tarım ve hayvancılık sektörüne Araştırma Kurumu olarak hizmet vermektedir. Bölgesel olarak, genetik kaynakların muhafazası, kaynak materyal geliştirme, ıslah ve yetiştirme tekniği çalışmaları, bitki koruma ve hastalıklara dayanıklılık, sosyo-ekonomi, eğitim ve yayım alanlarında faaliyet yürütmektedir. Ayrıca, toprak ve su kaynakları konusunda toprak rutubetinin yerinde muhafazası, erozyonu önlemeye yönelik toprak muhafaza, sulama tasarrufu ve etkinliği konularında çalışmaktadır. Enstitü bünyesinde yer alan GAP Tarımsal Eğitim Merkezi tarafından GAP Projesi’yle birlikte sulamaya açılan ve sulamaya açılacak olan bölgelerdeki eğiticilerin ve çiftçilerin eğitilmesine katkıda bulunmak amacıyla ulusal ve uluslararası teorik ve uygulamalı tarımsal eğitimler düzenlenmektedir. Konya Toprak, Su ve Çölleşme İle Mücadele Araştırma Enstitüsü, doğal kaynakların korunması, biyolojik çeşitlilik, yarı kurak alanlara dayanıklı bitki türlerinin belirlenmesi üzerinde çalışmaktadır. Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Kuraklık Test Merkezi, tahıllar, endüstri bitkileri, yemeklik tane baklagiller, tıbbi aromatik bitkiler, çayır-mera ve yem bitkileri, meyvecilik, sebzecilik, biyolojik çeşitlilik, genetik kaynaklar ve hayvancılık araştırmaları yapmaktadır. Bitkisel genetik çeşitliliğin korunması (genellikle ex-situ olarak) ve yönetiminden sorumlu enstitülerin başında, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü (ETAE) ve Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü gelmektedir. Ulusal Gen Bankası, Türkiye Tohum Gen Bankası ve herbaryum bu enstitüler bünyesinde kurulmuştur. Bu çalışmalar, bozkır biyolojik çeşitliliğinin ve gen kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımına katkı vermektedir. TİGEM, bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak, çeşitlendirmek ve ürün kalitesini iyileştirmek amacıyla yetiştirdiği iklim değişikliğine uyum sağlayabilecek tohumluk, fidan, fide ve benzeri mallar ile ürettiği damızlık hayvan ve spermaların yetiştiricilere intikal ettirilmesinden sorumludur. Bozkır ekosistemlerinin ve buna bağlı türlerin yaşadığı işletmelerde yapılacak tarımsal uygulamalarda yerel bitki ve hayvan türlerinin yetiştiriciliğinin öne çıkarılması, kuru tarım uygulamalarının desteklenmesi, çevre dostu uygulamaların yapılması ve doğal ve yarı- doğal bozkır ekosistemlerinin korunması önemlidir. Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü (ÇEM), Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ), Su Yönetim Genel Müdürlüğü (SYGM), Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) de bozkır ekosistemlerinin korunmasına yönelik doğrudan ve dolaylı plan ve programları olan diğer ilgili kurumlardır. Tarım ve Orman Bakanlığı Eğitim ve Yayın Dairesi Başkanlığı hizmet içi ve kamu dışı tarımsal eğitim ve yayım faaliyetlerine bozkırların biyolojik çeşitlilik değerlerinin ve sürdürülebilir kaynak kullanımının gözetilmesi ve eğitim programlarına dahil edilmesi ile önemli katkı sağlayacaktır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve İl Çevre ve Şehircilik Müdürlükleri, birçok diğer görevinin yanı sıra üst düzey planlamadan sorumlu temel kurumdur. Mekânsal Planlama Genel Müdürlüğü bu açıdan önemli bir konumdadır. Bu kapsamda kurum hâlihazırda çevre düzeni planlarını ve bütünleşik kıyı alanları planlarını hazırlamakta ve yakın gelecekte daha üst bir planlama bakışını hayata geçirecek Türkiye Mekânsal Strateji Planı hazırlama çalışmaları devam etmektedir. Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, çevre kirliliğinin önlenmesi ve iklim değişikliğine uyum; Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü korunan alanların tescil, onay ve ilanı ve özellikle yetkisi altındaki Özel Çevre Koruma Bölgeleri ve doğal SİT alanlarının tespit, tescil ve onayı ve bu alanlarda yapılan biyolojik çeşitlilik, habitat, yönetim planlaması yetki ve sorumlulukları ile bozkır ekosistemleri için önem taşımaktadır. Milli Eğitim Bakanlığı yaygın ve örgün eğitim; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bölgesel plan ve programlar içinde bozkırlar ile ilgili önceliklerinin yer alması ve mali kaynakların ayrılması; Akademik Kuruluşlar insan kaynağı, araştırma ve teknoloji geliştirme; Ziraat Odaları, Üretici Örgütleri ve Yetiştirici Birlikleri, doğa koruma Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203040 konusunda çalışanlar başta olmak üzere Sivil Toplum Kuruluşları doğa koruma ve sürdürülebilir kaynak kullanımının benimsenmesi, uygulamaların yapılması ve yaygınlaştırılması; Özel Sektör uygulama ve finansman desteği ile bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi açısından önemli paydaşlardır. Yerel Yönetimler, yereldeki planlama ve yönetim yetkisi ve sürdürülebilir kaynak kullanımını gözeten tarımsal ve kırsal hizmetlerin desteklenmesi açısından önemli paydaşlardır. 06/12/2012 tarihinde kabul edilen ve 14/03/2013 tarihli ve 6447 sayılı Kanun ile adı ve bazı maddeleri değiştirilen “6360 sayılı Ondört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmiyedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile il toplam nüfusu 750.000’in üzerindeki Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa, Van ve Ordu illerinde sınırları il sınırlarıyla örtüşen büyükşehir belediyeleri kurulmuştur. Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum, Gaziantep, İzmir, Kayseri, Konya, Mersin, Sakarya ve Samsun büyükşehir belediyelerinin sınırları ise il mülki sınırlarına kadar genişletilmiştir. Yukarıda isimleri sayılan 28 il ile İstanbul ve Kocaeli illerinde il özel idarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Ayrıca, bu illerde köy ve belde belediyelerinin de tüzel kişilikleri kaldırılarak mahalle olarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesine bağlanmıştır. Bu durumda büyükşehir belediye yönetimi, şehir yönetiminden alan yönetimine doğru bir genişleme göstermektedir. Bu durum ile birlikte, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile birlikte Yerel Yönetimler tarım alanları, meralar ve ormanlar üzerinde yapılaşmanın yarattığı baskının azaltılması ve bu alanların amaç dışı kullanımının önlenmesi konusunda önemli bir yetkiye sahiptir. Özellikle büyükşehir belediye sınırlarının il sınırlarına genişletilmesi sonrasında mera, yaylak, kışlak ve kamuya ait otlak ve çayırların yapılaşma baskısından korunması amacıyla yeni tedbirler alınması gerekmektedir. Bozkırların korunması ve yönetiminden sorumlu kurumsal tek bir yapı bulunmamakla birlikte farklı kurumlar bünyesinde kapasite ve çeşitli mekanizmalar bulunmaktadır. Bu durumda, bozkırların korunması ve yönetimi için kurumsal iş birliği konusu çok daha önem kazanmaktadır. Ayrıca, bu kurumların çalışmalarındaki örtüşmelerin önlenmesi ve eş güdümün sağlanması için bilgi paylaşımı ve koordinasyon ile bu kapasitenin artırılmasına ve çalışmaların daha etkin hale getirilmesine ihtiyaç vardır. Bu doğrultuda, farklı stratejik amaçlar altında kurumsal yapılanma, kapasite artırımı ve eş güdüm konularına öncelik verilmektedir. Ayrıca, yönetişim bölümünde daha etkin çalışmayı sağlayacak bir yönetişim yapısının oluşturulmasına dair öneriler sunulmaktadır. 2.5.3. Bozkırların Korunması ve Yönetimi Konularında Mevzuat ve Kurumsal Sorumlulukların Değerlendirilmesi Strateji ve eylem planının bu bölümünde, hem bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili kanun ve yönetmelikler hem de bu konudaki kilit kurumların görev ve sorumlulukları verilmektedir. DKM uzmanları tarafından bu kapsamda farklı değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. İlk olarak merkezi ve yerel düzeyde kurumsal yapılanmaya dair bir şema hazırlanmıştır (Şekil 17). İkinci olarak da, mevzuat ve kurumların görev ve sorumlulukları bir arada incelenerek, bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili kilit konulardaki örtüşmeler ve boşluklar ortaya konmuştur. Bu amaçla hazırlanan Tablo 2’de, bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili kilit konu başlıkları altında mevzuat ve kurumsal sorumluluklar iki farklı eksende değerlendirilmiştir. Kanun ve yönetmelikler açısısından yapılan değerlendirme tablonun ana ekseninde gösterilmiştir. Farklı konu başlıkları, hangi mevzuat tarafından kapsanmakta ise, ilgili hücreler yeşil ile boyalı olarak verilmiştir. Ayrıca, farklı konu başlıklarındaki kurumsal sorumluluklar tablonun en sonundaki sütunda belirtilmiştir. Kurumların görev ve sorumlulukları ile ilgili değerlendirme, Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi kapsamında 2-3 Aralık 2019 tarihlerinde Şanlıurfa’da gerçekleştirilen Birinci Ulusal Bozkır Koruma Çalıştayı’nda katılımcı kurumlar ile birlikte yapılan anket çalışması değerlendirme sonuçlarına dayanmaktadır. Söz konusu çalışmada, farklı kurumların görevleri ve sorumluluklarının ne kadar örtüştüğü ve bozkırların sürdürülebilir yönetimi için iş birliğinin önemi ortaya çıkmıştır. Birinci Ulusal Bozkır Koruma Çalıştayı katılımcılarından 90 uzmanın katıldığı bu değerlendirmenin sonuçları Ek 2’de sunulmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 41 Şe ki l 1 7. K ur um sa l y ap ıla nm a şe m as ı © DK M Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203042 Tablo 2. Bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili konularda mevzuat ve kurumsal sorumlulukların değerlendirilmesi BOZKIRLARIN KORUNMASI VE YÖNETİMİ İLE İLGİLİ MEVZUAT KURUMLAR * Ana sorumlu kurum ** İlgili Kurumlar M er a Ka nu nu M er a Yö ne tm el iğ i O rm an K an un u O rm an A m en aj m an Y ön et m el iğ i M ill i A ğa çl an dı rm a ve E ro zy on K on tr ol ü Se fe rb er lik K an un u Ağ aç la nd ırm a Yö ne tm el iğ i Ağ aç la nd ırm a ve E ro zy on K on tr ol ü Hi zm et le rin e İli şk in Y ön . Çe vr e Ka nu nu M ill i P ar kl ar K an un u Ka ra A vc ılı ğı K an un u Kü ltü r v e Ta bi at V ar lık la rın ı K or um a K. Su la k Al an la rın K or un m as ı Y ön et m el iğ i Ko ru na n Al an la rın Te sp it, Te sc il ve O na yı na İl işk in U . E . Y . Ta rım K an un u Ta rım H av za la rı Yö ne tm el iğ i İy i T ar ım U yg ul am al ar ı H ak kı nd a Y. To pr ak K or um a ve A ra zi Ku lla nı m ı K an un u ve D eğ işi kl ik K n. Ta rım A ra zil er in in K or un -, Ku lla nı l- ve P la nl an (m as ı) Da ir Y. ÇA TA K Pr og ra m ın ı T er ci h Ed en Ü re tic ile rin D es te kl en . Y n. O rg an ik T ar ım K an un u ve O rg an ik T ar ım ın E s. v e Dü z. il ş. Y. Su la m a Al an la rın da A ra zi Dü ze nl en m es in e Da ir Ta r. Re f. Kn . Ar az i T op lu la şt ırm as ı v e Ta rla İç i G el işt irm e Hi z. U y. Y ön . Su H av za la rın ın K or un m as ı v e Yö ne tim P la nl ar ın ın H az . h k. Y. Bi yo gü ve nl ik K an un u Ve te rin er H izm et le ri, B itk i S ağ lığ ı, Gı da v e Ye m K an un u To hu m cu lu k Ka nu nu Do ğa l Ç iç ek S oğ an la rın ın S ök üm ü, Ü re tim i v e Ti ca re tin e ilş . Y . Bi tk i G en et ik K ay na kl ar ın ın To pl an . M uh a. v e Ku lla nı l. hk .Yn . Ha yv an G en K ay na kl ar ın ın K or un m as ı H ak kı nd a Yö ne tm el ik KONU BAŞLIKLARI Önemli türlerin korunması* *DKMPGM **OGM-TAGEM- BÜGEM- HAYGEM Bitki gen kaynaklarının korunması* *TAGEM- BÜGEM **DKMPGM- OGM-HAYGEM Hayvansal gen kaynaklarının korunması *TAGEM- DKMPGM- HAYGEM (besi hayvanları) **BÜGEM-OGM Bitki örtüsünün korunması *DKMPGM- BÜGEM-OGM **TAGEM- HAYGEM Orman içi-kenarı meraların/ bozkırların korunması *OGM **BÜGEM- DKMPGM- TAGEM- HAYGEM Bitki türü kompozisyonun korunması – Yem bitkileri çeşitliliği* *BÜGEM **TAGEM- DKMPGM- OGM-HAYGEM Bitki türü kompozisyonun korunması – Tür çeşitliliği* *BÜGEM- DKMPGM **TAGEM-OGM- HAYGEM Toprağın korunması (orman, tarım alanlarında erozyon dahil) *OGM-BÜGEM- TAGEM-TRGM- ÇEM **DKMPGM- HAYGEM Otlatmanın planlanması *BÜGEM- HAYGEM **OGM-TAGEM- DKMPGM Meraların taşıma kapasitesinin belirlenmesi *BÜGEM- HAYGEM **TAGEM- OGM- DKMPGM Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 43 BOZKIRLARIN KORUNMASI VE YÖNETİMİ İLE İLGİLİ MEVZUAT KURUMLAR * Ana sorumlu kurum ** İlgili Kurumlar M er a Ka nu nu M er a Yö ne tm el iğ i O rm an K an un u O rm an A m en aj m an Y ön et m el iğ i M ill i A ğa çl an dı rm a ve E ro zy on K on tr ol ü Se fe rb er lik K an un u Ağ aç la nd ırm a Yö ne tm el iğ i Ağ aç la nd ırm a ve E ro zy on K on tr ol ü Hi zm et le rin e İli şk in Y ön . Çe vr e Ka nu nu M ill i P ar kl ar K an un u Ka ra A vc ılı ğı K an un u Kü ltü r v e Ta bi at V ar lık la rın ı K or um a K. Su la k Al an la rın K or un m as ı Y ön et m el iğ i Ko ru na n Al an la rın Te sp it, Te sc il ve O na yı na İl işk in U . E . Y . Ta rım K an un u Ta rım H av za la rı Yö ne tm el iğ i İy i T ar ım U yg ul am al ar ı H ak kı nd a Y. To pr ak K or um a ve A ra zi Ku lla nı m ı K an un u ve D eğ işi kl ik K n. Ta rım A ra zil er in in K or un -, Ku lla nı l- ve P la nl an (m as ı) Da ir Y. ÇA TA K Pr og ra m ın ı T er ci h Ed en Ü re tic ile rin D es te kl en . Y n. O rg an ik T ar ım K an un u ve O rg an ik T ar ım ın E s. v e Dü z. il ş. Y. Su la m a Al an la rın da A ra zi Dü ze nl en m es in e Da ir Ta r. Re f. Kn . Ar az i T op lu la şt ırm as ı v e Ta rla İç i G el işt irm e Hi z. U y. Y ön . Su H av za la rın ın K or un m as ı v e Yö ne tim P la nl ar ın ın H az . h k. Y. Bi yo gü ve nl ik K an un u Ve te rin er H izm et le ri, B itk i S ağ lığ ı, Gı da v e Ye m K an un u To hu m cu lu k Ka nu nu Do ğa l Ç iç ek S oğ an la rın ın S ök üm ü, Ü re tim i v e Ti ca re tin e ilş . Y . Bi tk i G en et ik K ay na kl ar ın ın To pl an . M uh a. v e Ku lla nı l. hk .Yn . Ha yv an G en K ay na kl ar ın ın K or un m as ı H ak kı nd a Yö ne tm el ik KONU BAŞLIKLARI Otlayacak hayvan sayısı ve tipinin belirlenmesi *HAYGEM- BÜGEM **TAGEM- OGM- DKMPGM Meraların tahsisi (genel ve orman rejimindeki, önemli türlerin bulunduğu alanlar) *BÜGEM-OGM **HAYGEM- TAGEM- DKMPGM Amaç dışı kullanımın engellenmesi (taş ocağı, güneş santrali, ağaçlandırma vb.) *BÜGEM-OGM- DKMPGM **TAGEM- HAYGEM Bozkır veya meraların iyileştirilmesi ve ıslah edilmesine yönelik araştırma yapılması *TAGEM- BÜGEM **OGM- DKMPGM- HAYGEM Bozkır veya meraların iyileştirilmesi ve ıslah edilmesine yönelik uygulamaların yapılması *BÜGEM- DKMPGM-ÇEM ** TAGEM- OGM-HAYGEM Biyolojik çeşitliliği destekleyen tarımsal uygulamalar * BÜGEM- TRGM-TKDK ** TAGEM- DKMPGM (korunan alanlar) * Önemli türlerin korunması ve bitki genetik kaynaklarının korunması konularında korumanın in-situ (yerinde) ve ex-situ (dışarıda) olarak ayrılması ve kurumsal sorumlulukların bu çerçevede tanımlanması önemlidir. Bu konularda iş birliklerine daha fazla ihtiyaç bulunmaktadır. **Bitki türü kompozisyonun korunması – Yem bitkileri çeşitliliği ve tür çeşitliliği altında görev ve sorumlulukların ayrı olarak değerlendirilmesi için iki farklı başlık olarak verilmektedir. Ancak hem yem bitkisi çeşitliliği hem de biyolojik çeşitlilik açısından önemli alanlarda, kurumsal yetkiler anlamındaki örtüşme nedeniyle iş birliklerine ihtiyaç bulunmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203044 2.5.4. Şanlıurfa Ölçeğinde Yerel Yapı ve Kapasite Şanlıurfa’da Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı, Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Şanlıurfa 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa Şube Müdürlüğü bozkır ekosistemlerinin korunması ve yönetimi konusunda kilit taşra teşkilatlarıdır ve Bakanlığın taşradaki görev ve sorumluluklarının yürütülmesinden sorumludur. Ayrıca, İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İl Milli Eğitim Müdürlüğü diğer ilgili taşra teşkilatlarıdır. Şanlıurfa’da meraların ve tarım arazilerinin korunması konusunda kanun ve yönetmelikler kapsamında oluşturulan önemli kurullar bulunmaktadır. Bunlardan Şanlıurfa İl Mera Komisyonu, Mera Kanunu ve Mera Yönetmeliği hükümleri uyarınca ihtiyaç fazlası mera, yaylak ve kışlakların her türlü kiralama işlemlerinden sorumludur. Komisyonun çalışmaları, Şanlıurfa Valiliği başkanlığında Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Komisyon, her yıl mera, kışlak, yaylak ve umuma ait çayır ve otlakıyelerde kullanım ve otlatma planı esaslarını ve belirlemektedir. Bir diğer önemli kurul ise Şanlıurfa Toprak Koruma Kurulu’dur. Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne bağlı Arazi Toplulaştırma ve Tarımsal Altyapı Şube Müdürlüğü kurulun sekretarya hizmetlerini yürütmek, çalışmalarda bulunmak ve katılım sağlamak ile sorumludur. Kurul, Şanlıurfa’da arazi ve toprak kaynaklarının bilimsel esaslara uygun olarak sınıflandırılması, tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazilerin asgari büyüklüklerinin belirlenmesi ve bölünmelerinin önlenmesi, arazi kullanım planlarının hazırlanması, koruma ve geliştirme sürecinde toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutlarının katılımcı yöntemlerle değerlendirilmesi, amaç dışı ve yanlış kullanımların önlenmesi, korumayı sağlayacak yöntemlerin oluşturulması konularında çalışmaktadır. Şanlıurfa özelinde GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı ve Karacadağ Kalkınma Ajansı bölgesel olarak kilit öneme sahip kurumlardır. Merkezi Şanlıurfa’da bulunan, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na bağlı tüzel kişiliğe sahip merkezi bir kamu teşkilatı niteliğinde olan GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’na 388 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile “Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamına giren illerin süratle kalkındırılması, yatırımların gerçekleştirilmesi için plan, altyapı, ruhsat, konut, sanayi, maden, tarım, enerji, ulaştırma ve diğer hizmetleri yapmak veya yaptırmak, yöre halkının eğitim düzeyini yükseltmek içen gerekli tedbiri almak veya aldırmak, kurum ve kuruluşlar arasındaki koordinasyonu sağlamak” görevi verilmiştir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak illeri olmak üzere 9 ilde faaliyet göstermektedir. GAP Bölge Kalkınma İdaresi, kurulduğu 1989 yılından beri bölgenin sosyal ve ekonomik yönden kalkınma ve gelişmesine katkı sağlamaktadır. Kültür ve Turizmin Geliştirilmesi, Çevre ve Fiziksel Gelişimin Sağlanması, Sosyal Kalkınmanın Sağlanması, Ekonomik Kalkınmanın Sağlanması temel stratejik amaçları altında çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca, İdare’nin özellikle tarım alanında yürüttüğü projelerde kaynak verimliliği, teknolojinin yoğun kullanıldığı akıllı tarım uygulamalarının yanı sıra son yıllarda tarımın faydalandığı ekosistem hizmetlerini koruyan doğa dostu tarım uygulamaları konusunda örnek çalışmaları bulunmaktadır (Doğa Koruma Merkezi, 2018b). 5449 sayılı Kanunla kurulan Karacadağ Kalkınma Ajansı, 2009 yılından beri Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki Diyarbakır ve Şanlıurfa illerinden oluşan TRC2 Bölgesi’nde faaliyet göstermektedir. Karacadağ Kalkınma Ajansı’nın temel amacı, kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum kuruluşları arasındaki iş birliğini geliştirmek, kaynakların yerinde ve etkin kullanımını sağlamak ve yerel potansiyeli harekete geçirmek suretiyle, ulusal kalkınma plânı ve programlarda öngörülen ilke ve politikalarla uyumlu olarak bölgesel gelişmeyi hızlandırmak, sürdürülebilirliğini sağlamak, bölgeler arası ve bölge içi gelişmişlik farklarını azaltmak amacıyla oluşturulmuş kurumsal yapılardır. Karacadağ Kalkınma Ajansı tarafından hazırlanan Bölge Planı (2014-2023) bölgesel kalkınma faaliyetlerinin ana çerçevesini belirlemekte ve Ajansın mali ve teknik destek faaliyetlerine esas teşkil etmektedir. Bu plan çerçevesinde Kentsel Ekonomiler ve Ekonomik Büyüme, Beşerî Gelişme ve Sosyal Sermaye, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 45 Yaşam Kalitesi ve Mekânsal Organizasyon, Sürdürülebilir Gelişme ve Yeşil Büyüme ana gelişme eksenleri altında amaç, hedef ve stratejileri doğrultusunda çalışmaktadır (Karacadağ Kalkınma Ajansı, 2013). Ayrıca, Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü (GAP TAEM) bölgede faaliyet göstermektedir. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Güneydoğu Anadolu Bölgesi illeri başta olmak üzere tarım ve hayvancılık sektörüne Araştırma Kurumu olarak hizmet vermektedir. Bölgesel olarak, genetik kaynakların muhafazası, kaynak materyal geliştirme, ıslah ve yetiştirme tekniği çalışmaları, bitki koruma ve hastalıklara dayanıklılık, sosyo-ekonomi, eğitim ve yayım alanlarında faaliyet yürütmektedir. Ayrıca, toprak ve su kaynakları konusunda toprak rutubetinin yerinde muhafazası, erozyonu önlemeye yönelik toprak muhafaza, sulama tasarrufu ve etkinliği konularında çalışmaktadır. Enstitü bünyesinde yer alan GAP Tarımsal Eğitim Merkezi tarafından GAP Projesi’yle birlikte sulamaya açılan ve sulamaya açılacak olan bölgelerdeki eğiticilerin ve çiftçilerin eğitilmesine katkıda bulunmak amacıyşa ulusal ve uluslararası teorik ve uygulamalı tarımsal eğitimler düzenlenmektedir. Bu kurumlar tarafından, GAP Bölgesi’nin sosyal ve ekonomik yönden kalkınması ve gelişmesi için hazırlanan bölgesel kalkınma planları, eylem planları ve programları temel politika belgeleridir. Bozkırların korunması ve bozkır kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı ile ilgili öncelik, strateji ve tedbirlerin bu plan ve programlara entegre edilmesi, iş birliklerinin oluşturulması ve destekleyici mali kaynakları geliştirilmesi önem taşımaktadır. © C en gi z T ap an Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203046 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 47 3. Şanlıurfa Bozkırlarına Yönelik Mekânsal Değerlendirmeler 3.1. Mevcut Durum: Bozkırların Korunması ve Yönetimi Şanlıurfa ili 1.927.380 hektar bir yüzölçümüne sahiptir. Bunun 24.850 hektarını (%1,3) yerleşim alanları oluşturmaktadır9. İlin toplam nüfusu ise 2018 TÜİK verilerine göre 2.035.809’dur (Tablo 3). İl nüfusu özellikle merkez ilçelerden Eyyübiye ve Haliliye ile Siverek’te yoğunlaşmaktadır (Şekil 18, Şekil 19). Nüfusun en düşük oluğu ilçeler ise Halfeti, Hilvan ve Bozova olarak öne çıkmaktadır (Tablo 3). 9. Yerleşim alanları verisi Corine, 2012 verisi kullanılarak hesaplanmıştı r. İlçe Nüfus Eyyübiye 379.123 Haliliye 376.251 Siverek 258.265 Viranşehir 195.910 Karaköprü 195.552 Akçakale 113.194 Suruç 104.302 Birecik 95.149 Harran 87.843 Ceylanpınar 87.684 Bozova 58.565 Hilvan 42.829 Halfeti 41.142 Toplam 2.035.809 Tablo 3. Şanlıurfa il nüfusunun ilçelere göre dağılımı Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203048 Ş ekil 18. Şanlıurfa ili bozkırları (756.098 ha), bozkır ormanları (421 ha) ve yerleşim alanları (24.850 ha) ©DKM Şe kil 19. Şanlıurfa ili mahalle sınırları ©DKM K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 49 Şanlıurfa ili, Türkiye’de büyük ölçüde bozkır alanları barındıran iller arasındadır. İl genelinde bozkırlar 756.098 ha, bozkır ormanları (bozkırların hâkim olduğu ekolojik bölgelerde yer alan seyrek veya kapalı orman oluşturan alanlar) ise 421 ha alan kaplamakdır. Bozkırlar ilin yüzölçümünün yaklaşık %39’unu kapsamakta ve alandaki baskın doğal ekosistem olarak ön plana çıkmaktadır. İl genelinde bozkır alanlarının en geniş dağılım gösterdiği ilçeler, nüfusun da yüksek olduğu Siverek, Viranşehir ve Eyyübiye ilçeleridir (Şekil 20). Suruç ise en az bozkır oranına sahip ilçe olarak dikkat çekmektedir. Bozkırlar, sahip oldukları biyolojik çeşitliliğin yanı sıra yöre halkı için mera olarak kullanılmasıyla ekonomik olarak çok kıymetlidir ve hayvancılık il genelinde önemli bir gelir kaynağıdır. Bu sebeple ilçedeki bozkır alanı ile hayvan sayısı arasında önemli bir ilişki bulunmaktadır. Eyyübiye, Halfeti, Siverek ve Haliliye bozkır alan oranının yüksek olduğu ilçelerdir. Bu ilçelerden Siverek, en yüksek hayvan sayısına da sahiptir. Siverek’i, Viranşehir, Ceylanpınar ve Haliliye ilçeleri takip etmektedir (Şekil 20, Tablo 4). Şek il 20. Şanlıurfa ilçelerindeki bozkır oranı ve hayvan sayısı ©DKM K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203050 T a b lo 4. Şanlıurfa ilindeki bozkır alanı, mera alanı ve hayvan sayılarının (2018 yılı itibariyle) ilçelere göre dağılımı İlçe adı İlçe alanı (ha) Bozkır alanı (ha)* Tescilli mera alanı (ha)** Bozkır alanı oranı (%) Bozkır alanlarındaki tescilli mera oranı (%) Büyükbaş hayvan sayısı Küçükbaş hayvan sayısı Bozkır ormanı (ha)* Bozkır ve bozkır ormanı alanı (ha)* Halfeti 65.002 32.966 864 51 3 1.233 3.112 - 32.966 Harran 92.768 26.537 8.969 29 34 6.865 46.427 - 26.537 Bozova 129.881 42.743 8.709 33 20 13.725 31.281 397 43.140 Hilvan 114.779 34.396 15.462 30 45 14.193 111.149 - 34.396 Siverek 394.307 191.504 69.577 49 36 89.696 80.613 24 191.528 Viranşehir 222.586 104.176 65.104 47 62 83.258 45.378 - 104.176 Haliliye 183.496 89.914 46.191 49 51 31.978 152.402 - 89.914 Ceylanpınar 176.716 5.475 8.536 31 16 19.775 209.955 - 5.475 Suruç 76.532 11.499 573 15 50 8.324 19.475 - 11.499 Birecik 87.167 19.679 1.024 23 5 14.473 41.093 - 19.679 Akçakale 109.663 23.599 10.751 22 46 2.013 8.097 - 23.599 Karaköprü 118.879 34.285 16.961 29 49 8.561 45.927 1 34.286 Eyyübiye 155.604 90.048 21.816 58 24 28.776 118.955 - 90.048 Toplam 1.927.380 756.098 279.694 39 37 352.084 2.148.664 421 756.519 Bölgedeki bozkırların bir kısmı mera olarak kullanılmaktadır. Bu mera alanlarının bir bölümü tescilli mera olarak sayısal hale getirilmiş, Tarım ve Orman Bakanlığı MERBİS sistemine aktarılmıştır. İlin tamamındaki meraların konumlarıyla ilgili bilginin sayısallaştırılması süreci devam etmektedir. Şekil 21’de Nisan 2020 itibariyle tescillenmiş ve sayısal hale aktarılmış meraların il genelindeki dağılımı verilmektedir. Bu verilere göre Şanlıurfa’da tescillenmiş 279.694 ha mera bulunmaktadır. Eldeki verilere göre tescillenmiş meraların büyük çoğunluğu Siverek, Viranşehir ve Haliliye ilçelerindedir. Halfeti ve Birecik ilçelerinde ise tescilli meralar kısıtlı alan kaplamaktadır. Bozkır alanlarındaki en yüksek tescillenmiş mera oranı Viranşehir, Haliliye ve Suruç’ta bulunmaktadır. Mera alanlarının geniş dağılım gösterdiği Siverek ve Viranşehir, hayvan sayısının en yüksek olduğu ilçelerdir (Tablo 4). * Bozkır ve bozkır ormanı alanlarını hesaplamada kullanılan yöntemler ve verilerin detayları 1.3. Türkiye Bozkırlarının Haritalanması Çalışması bölümünde verilmiştir. ** Tarım İl Müdürlüğü’nden gelen tescilli meraların bilgisi kullanılarak hesaplanmıştır. Ş ekil 21. Şanlıurfa ili bozkırları bozkırları (756.098 ha) ve meralar (279.694 ha) ©DKM K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 51 3.1.1. Korunan Alanlar Şanlıurfa ili, bozkır alanlarının yasal statüyle korunduğu önemli illerimizdendir. İlde 5 korunan alan vardır. Bu alanlar Tek Tek Dağları Milli Parkı (MP), Gölpınar Tabiat Parkı (TP), Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (YHGS), Birecik YHGS ve Birecik Fırat YHGS’dir. Kızılkuyu YHGS Eyyübiye ilçesinde, Birecik YHGS ve Birecik Fırat YHGS Birecik ilçesinde, Gölpınar TP ise Karaköprü ilçesindedir. Tek Tek Dağları Milli Parkı’nın alanının büyük bir kısmı Eyyübiye ilçesinde olmakla beraber Harran ve Haliliye ilçeleri sınırlarına da girmektedir (Şekil 22). Ek olarak Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan olan Karkamış Taşkın Ovası Sulak Alanı’nın bir kısmı Gaziantep ve bir kısmı Şanlıurfa sınırları içinde bulunmaktadır. Korunan alanlar içinde Birecik-Fırat YHGS sulak alan habitatlarıyla, Gölpınar Tabiat Parkı ise orman habitatlarıyla öne çıkmaktadır. Tek Tek Dağları Milli Parkı, Kızılkuyu YHGS ve Birecik YHGS ise bozkır habitatları ve bozkırı kullanan türler açısından çok önemlidir. İldeki korunan alanlar 36.098 ha alan kaplamaktadır ve bu alan Şanlıurfa il yüzölçümünün %1,9’una10 karşılık gelmektedir. Bozkır habitatlarıyla öne çıkan Tek Tek Dağları Milli Parkı, Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ve Birecik Yaban Hayatı Geliştirme Sahası’nda toplam 33.328 ha bozkır alanı bulunmaktadır (Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası’nın 2020 yılında güncellenen sınırları doğrultusunda). Bu kapsamda ildeki bozkır alanlarının %4,4’ü yasal statülü korunan alanlarla koruma altındadır. Şe kil 22. Şanlıurfa ili resmi statülü korunan alanlar ve Karacadağ proje alanı ©DKM 10. İldeki SİT alanlarıyla ilgili sayısal veri bulunmadığı için bu değerlendirmeye SİT verisi dahil edilmemişti r. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203052 3.1.2. Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanları İldeki biyolojik çeşitlilik açısından önemli alanları gösteren, yasal statülü korunan alanlar dışında farklı kurumların çalışmaları bulunmaktadır. Bunlardan biri, Doğal Hayatı Koruma Derneği (DHKD) tarafından Güney Doğu Anadolu Bölgesi ölçeğinde yapılan Biyoçeşitlilik Araştırması çalışmasıdır (Welch, 2004). Biyolojik çeşitlilik unsurları ile bölgedeki tehditlerin birlikte değerlendirildiği Sistematik Koruma Planlaması yaklaşımının kullanıldığı çalışmaya göre tamamı ya da bir kısmı Şanlıurfa sınırlarına giren 11 koruma öncelikli alan bulunmaktadır ve bu alanlar 668.857 ha alan kaplamaktadır. Şekil 23’te bu çalışmalar sonucunda ortaya çıkan önemli biyolojik çeşitlilik alanları verilmektedir. Ek 3’te ise bu alanlarla ilgili detaylı bilgiler verilmektedir. Özellikle Halfeti, Birecik ve Ceylanpınar ilçelerinin yüzölçümlerinin büyük bir kısmının önemli biyolojik çeşitlilik alanlarıyla örtüştüğü görülmektedir. Şek il 23. Şanlıurfa ili Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanları ©DKM Bozkır ekosistemi ve bozkır türleriyle ilgili gerçekleştirilen önemli bir çalışma, Doğal Hayatı Koruma Derneği tarafından gerçekleştirilmiş Önemli Bitki Alanları (ÖBA) çalışmasıdır (Özhatay ve ark., 2003). Nadir ve tehlike altındaki bitki türlerinin dağılımları göz önüne alınarak belirlenen ÖBA’ların 2’si Şanlıurfa ili sınırları içindedir (Karacadağ ÖBA ve Ceylanpınar Stepleri ÖBA; Adıgüzel ve Aytaç, 2001). Önemli biyolojik çeşitlilik alanlarını ortaya koymayı hedefleyen bir diğer çalışma da Doğa Derneği tarafından tanımlanan Önemli Doğa Alanlarıdır (ÖDA; Eken ve ark., 2006). Birçok farklı canlı grubunun nadir ve tehlike altında türleri değerlendirilerek tanımlanan 305 ÖDA’dan 8’i Şanlıurfa’da bulunmakta ve Şanlıurfa ili sınırları içinde kalan kısımları 861.167 ha alan kaplamaktadır (Ek 3). Bu alanlar Karacadağ, Ceylanpınar, Nemrut Dağı, K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 53 Harran Harabeleri, Akçakale Bozkırları, Bozova, Güney Fırat Vadisi ve Birecik Bozkırları ve Karkamış ÖDA’larıdır. Özellikle Akçakale Bozkırları, Ceylanpınar, Karacadağ ve Birecik Bozkırları bozkır bitki örtüsü açısından öne çıkan alanlardır (Şekil 23). Proje alanlarından Karacadağ da bozkır ekosistemi açısından önemli alanlardandır. Bu kapsamda ulusal ölçekte gerçekleştirilen çalışmalardan bir diğeri de Doğa Koruma Merkezi tarafından tanımlanan Öncelikli Kelebek Alanlarıdır (ÖKeA). ÖKeA’lar nadir, endemik ve tehlike altındaki türler başta olmak üzere, kelebek çeşitliliği açısından zengin alanlar dikkate alınarak belirlenmiş alanlardır (Karaçetin ve ark., 2011). Ulusal ölçekte tanımlanmış 65 ÖKeA’nın biri de Şanlıurfa Halfeti ilçesinde bulunmaktadır (Şekil 23, Ek 3). Şanlıurfa ilinin biyolojik çeşitliliğine yönelik en güncel çalışma ise Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parkla Genel Müdürlüğü tarafından yaptırılan Şanlıurfa İli Karasal ve İç Su Ekosistemleri Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi’dir. 2019 yılında tamamlanmış çalışmayla il çapında yalnızca farklı canlı gruplarından türlerle ilgili veri toplanmamış, ayrıca bu veriler uyarınca il çapında biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan alanlar tanımlanmıştır (Şekil 24). Bu alanlar ilde yaklaşık 888.395 ha alan kaplamaktadır ve Şanlıurfa yüzölçümünün %46’sına karşılık gelmektedir. Bu alanlarda biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik izleme çalışmaları başlatılmıştır. Bu da bozkır biyolojik çeşitliliği açısından önemli bir gelişmedir. Şeki l 24. Şanlıurfa ili envanter çalışması sonucunda belirlenen biyolojik çeşitlilik açısından Özellikli Alanlar (888.395 ha) ©DKM K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203054 Şekil 25. Şanlıurfa il sınırları içindeki büyük ovalar (yaklaşık 900.473 ha) ©DKM 3.1.3. Büyük Ovalar Yukarıdaki koruma statülerinden farklı olsa da Şanlıurfa’da alan kullanımları açısından bir diğer statü de Tarımsal SİT (Büyük Ova) statüsüdür. Türkiye’de sayısı 252’ye ulaşan Büyük Ovalar, yüksek tarımsal potansiyele sahip alanlar erozyon, çoraklaşma, kirlenme ve yanlış kullanımlara karşı bozunumlarını önlemek amacıyla 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu’na göre bakanlar kurulu kararı ile ilan edilmiştir. Şanlıurfa ili sınırları içinde de 9 Büyük Ova bulunmaktadır. Bu ovalar (Yaylak Ovası, Halfeti Ovası, Birecik Ovası, Suruç Ovası, Bozova Ovası, Siverek Ovası, Harran Ovası, Viranşehir Ovası, Ceylanpınar Ovası) yaklaşık 900.473 ha alan kaplamaktadır ve il yüzölçümünün %47’sini oluşturmaktadır. Hilvan, Akçakale, Suruç ve Ceylanpınar ilçe alanlarının büyük bir kısmı Büyük Ova statüsündedir (Şekil 25). Büyük Ova ilan edilen alanlarla, korunan alanlar arasında örtüşmeler söz konusudur. Kızılkuyu YHGS bozkırları, Harran ve Suruç Büyük Ovaları çevresinde, Tek Tek Dağları Milli Parkı ise Ceylanpınar ile Harran Büyük Ovaları çevresinde yer almaktadır. Şanlıurfa Birecik Büyük Ovası ise Birecik YHGS sınırıyla kesişmektedir. Bu ovalarda sulamanın başlaması ile artan bitkisel üretimin işlenmesi, depolanması ve pazarlanması aşamalarında yeni yapılaşmalara ihtiyaç duyulduğundan bozkır alanları tehdit altına girebilmektedir. Ayrıca, bu alanlarda yoğun girdili tarımsal üretim faaliyetleri arttıkça doğal habitatlar ve biyolojik çeşitliliğin diğer unsurlarının da azalması beklenir. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 55 3.2. Şanlıurfa Bozkırlarına Yönelik Tehditler Şanlıurfa’nın doğal bitki örtüsü olan ve biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan bozkırlar, özellikle de ova bozkırları farklı unsurlar tarafından tehdit altındadır. Tarım faaliyetlerinde makineleşmenin artmasıyla bozkırlar tarım arazilerine dönüştürülmektedir. Artan yapılaşma baskısı, sulama projeleri, enerji yatırımları, madencilik faaliyetleri de bozkır alanlarının geri dönüşü olmayacak şekilde kaybına neden olmaktadır. Şanlıurfa bozkırlarının bitki örtüsünün bozulmasına neden olan önemli etkenlerden biri de aşırı otlatmadır. Bozkır ekosistemlerini ve barındırdığı canlı türlerini tehdit eden diğer unsurlar arasında yasadışı avcılık ve tür kaçakçılığı, aşırı bitki ve bazı hayvan türleri toplama ve bölgedeki yoğun tarımsal faaliyetleri gelmektedir. Bugün bozkırlar, tarım arazileri ve otlatma alanları arasında doğal bitki örtüsüne ait kalıntıları barındıran adacıklar olarak taşlık veya kayalık alanlarda varlıklarını sürdürmektedir. Bozkır türlerinin öneminin bölgede yeterince bilinmemesi, bu türlere yönelik koruma çalışmalarının büyük oranda korunan alanlarla sınırlı olması, bozkır biyolojik çeşitliliğini olumsuz etkileyen diğer unsurlardır. Bu bölümde bu tehditlerden bazıları için yapılmış mekânsal analizlerin sonuçları verilmektedir. Bu tehditleri haritalandırırken, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 1. Çalıştayı’nda alanında uzman katılımcılardan elde edilen bilgiler ve ilgili kurumlardan alınan veriler/bilgiler mekânsal hale getirilerek (sayısallaştırılarak) kullanılmıştır. 3.2.1. Otlatma Baskısı Hayvancılık ilin ana geçim kaynaklarından biri olarak ön plana çıkmaktadır. Ekonomik açıdan önemli olan bu faaliyetin uzun vadede sürdürülebilir olması ve alanın doğal bitki örtüsüne zarar vermemesi için otlatmanın planlı bir şekilde yapılması çok önemlidir. Halihazırda yapılan otlatma faaliyetlerinin bozkırlar üzerindeki baskısını değerlendirmek için TÜİK’ten ilçe bazında küçükbaş ve büyükbaş hayvan sayıları alınarak mekânsal veriye dönüştürülmüştür ve bozkırlarla olan ilişkisi mekânsal olarak değerlendirilmiştir. İl genelinde en yaygın küçükbaş hayvancılık (çoğunlukla koyun) yapılmaktadır. Hayvancılığın en yoğun yapıldığı ilçeler olarak ise Siverek ve Viranşehir olarak ön plana çıkmaktadır (Şekil 26). Özellikle Viranşehir ve Siverek ilçe ölçümüne oranla bozkır oranının da en yüksek olduğu ilçelerdir. Yoğun hayvancılığın olduğu bu alanlarda otlatmaya bağlı uygulamaların yeniden değerlendirilmesi, otlatma planlarının düzenlenmesi bozkırların korunması açısından çok önemlidir. Şekil 26. Şanlıurfa ili hayvan sayıları ve türlere göre dağılımı ©DKM K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203056 Hayvan sayısı ilçedeki otlatma açısından fikir verse de ilçe içinde mekânsal olarak otlatmanın nerelerde yoğunlaştığı hakkında kısıtlı bilgi sunmaktadır. Bu sebeple 5 Aralık 2019 tarihinde gerçekleşen Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 1. Çalıştayı’na farklı kurum ve kuruluşlardan katılan uzmanlarının verdiği bilgiler doğrultusunda il genelinde otlatmanın yoğunlaştığı yerler sayısallaştırılmıştır (Şekil 27). Siverek, Viranşehir, Ceylanpınar ve Haliliye’de aşırı otlatma bozkırları tehdit eden önemli bir unsur olarak ön plana çıkmaktadır. Bu değerlendirme uzman görüşünü yansıtmaktadır, gelecekte tescilli meralarda otlatılan gerçek hayvan sayıları kullanılarak değerlendirmenin detaylandırılması önerilmektedir. Şekil 2 7. Şanlıurfa ili otlatmanın yoğunlaştığı alanlar ©DKM 3.2.2. Nüfus Yoğunluğu Bozkır üzerindeki en büyük tehditlerden biri de insan faaliyetlerinin yoğunluğudur. Yerleşimlerin doğal alanlara doğru genişlemesi, yeni yol ve yapı faaliyetleri gibi etkinlikler bozkırları doğrudan tehdit etmektedir. İnsan faaliyetlerinin ilde nerede ne kadar etki yaptığının mekânsal olarak saptanması mümkün değildir; bu nedenle insan faaliyetlerinin yoğunluğuyla ilgili bilgi verebilecek bir gösterge olarak nüfus verisi kullanılmıştır. Nüfusun yoğun olduğu yerler ve çevresinde, doğal alanlara olan baskının daha yüksek olacağı kabul edilmiştir. Şanlıurfa’da nüfus yoğunluğunun bozkırlar üzerindeki etkilerini değerlendirebilmek için TÜİK’ten alınmış mahalle bazlı 2018 yılı nüfus verisi, 2018 yılı ilçe verisi mekânsal bir hale getirilmiştir (Şekil 28). Mahalle bazlı veri noktasal olduğu için ve alandaki insan faaliyetlerini mekânsal olarak daha iyi irdeleyebilmek için insan faaliyetlerinin yoğunluğunun bir göstergesi olarak NOAA’nın (Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi) meteorolojik uydusundan derlenen görünür tayf ve yakın kızıl ötesi bantlarla hesaplanan gece ışıkları katmanı (Version 4, DMSP OLS) kullanılarak ek bir analiz gerçekleştirilmiştir (Şekil 29). Bu analizlere göre bozkır oranının ve nüfusun yoğun olduğu Siverek ve Eyyübiye ilçeleri, insan etkinliği ile ilgili önlemlerin alınması gereken alanlar olarak ön plana çıkmaktadır. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 57 Şekil 28 . Şanlıurfa ili nüfus yoğunluğu ©DKM Şekil 29. Şanlıurfa ili gece ışıklarının mekânsal gösterimi ©DKM K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203058 Bu iki analiz mevcut nüfus yoğunluğu ve kentleşme hakkında bilgi sunmaktadır. Gelecekte kentin hangi alanlara doğru genişleyeceği konusu da yine koruma eylemlerini planlarken göz önüne alınması gereken önemli bir konudur. Böylelikle hem günümüz hem de gelecek koşullarına göre etkin planlama yapmak mümkün olacaktır. İlde gelecekte kentleşme baskısının nerede yoğunlaşacağını değerlendirmede Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 1. Çalıştayı’na farklı kurum ve kuruluşlardan katılan uzmanların verdiği bilgiler göz önüne alınmıştır (Şekil 30). Bu kapsamda özellikle merkez ilçelerden Haliliye, Eyyübiye ve Karaköprü ön plana çıkmaktadır. Gelecekte bozkırlar üzerindeki kentleşme tehdidinin bu alanlarda yoğunlaşması beklenmektedir. Şekil 30. Şanlıurfa ili kentleşmenin yoğunlaştığı alanlar ©DKM 3.2.3. Kuraklaşma Riski İklim değişikliği bütün doğal ekosistemler gibi bozkır ekosistemlerini en çok tehdit eden etmenlerden biridir. Halihazırda yarı kurak olan Şanlıurfa iklimi, gelecekte beklenen sıcaklıkta artış ve yağışta azalmayla daha da çok kuraklaşma tehditi altındadır. Kuraklaşma riski, günümüz sıcaklıklarının (en düşük ve en yüksek) ve yıllık yağışların, 2070 yılında, günümüze kıyasla en çok nerelerde değişeceğini belirlemede kullanılmıştır. IPCC 5. Değerlendirme Raporu (2013) senaryolarından RCP 8.5 kullanılarak gelecek öngörüsü hesaplanmıştır. Bu kapsamda Emberger Kuraklık İndisi (Emberger, 1955) kullanılmıştır11. 11. Emberger Kuraklık İndisi yıllık toplam yağış, en sıcak aydaki maksimum sıcaklık, en soğuk aydaki minimum sıcaklık değişkenleri kullanılarak aşağıdaki formüle göre hesaplanmıştı r: 2000 * BIO12/((BIO5 - BIO6) * (BIO5 + BIO6 + 546.24)) Bio12: Yıllık toplam yağış (mm) Bio5: En sıcak ayın maksimum sıcaklık ortalaması Bio6: En soğuk ayın minimum sıcaklık ortalaması Emberger Kuraklık İndisini hesaplamada WorldClim (htt ps://www.worldclim.org/bioclim) veritabanındaki iklim yüzeyleri kullanılmıştı r. K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 59 Emberger Kuraklık İndisi’ne göre günümüzde en kurak alanlar Şanlıurfa’nın güneyindeki ilçeler, özellikle de Akçakale, Harran ve Ceylanpınar’dır (Şekil 31). 2070 yılı senaryolarına göre ise gelecekte Şanlıurfa ilindeki bütün ilçelerde %10-18 arası bir kuraklaşma artışı beklenmektedir. Günümüzde en kurak olan güneydeki ilçelerde yine kuraklık artışının en yüksek olacağı öngörülmektedir (Şekil 32). Özellikle Akçakale, Harran, Suruç ve Birecik ilçeleri bu kapsamda öne çıkmaktadır. Şekil 31. E mberger kuraklık indisine göre Şanlıurfa ili günümüz kuraklık değerleri ©DKM Şekil 32. Em berger kuraklık indisine göre Şanlıurfa ili gelecekte kuraklaşma riski ©DKM Kuraklaşma riskindeki artış K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203060 Bu çalışmaya ek olarak Emberger Kuraklık İndisi’ne göre hem günümüz hem de gelecek için iklim tipleri12 belirlenmiştir (Şekil 33, Şekil 34). Emberger iklim sınıflamasına göre günümüzde Şanlıurfa genelinde yarı-kurak (1.128.980 ha) bir iklim hakimken, Akçakale’nin güneyi kurak iklim (15.309 ha) özelliği göstermektedir. Bununla birlikte Şanlıurfa’nın kuzeydoğusu (Siverek ve Viranşehir ilçelerinin bir kısmı) ve barajın ılımanlaştırıcı etkisiyle Bozova, Karaköprü ve Hilvan ilçelerinin bir kısmı yarı-ılıman iklim tipi (783.091 ha) özelliklerini göstermektedir (Şekil 33). Gelecekteki iklim tipleri değerlendirildiğinde ise Şanlıurfa ilinin güneyinin büyük bir kısmının, Akçakale ve Harran ilçelerinin neredeyse tamamının (341.553 ha) kurak iklim özelliklerini göstermesi öngörülmektedir. Yarı-ılıman iklim tipinin de gelecekte sadece Siverek ilçesinin doğusunda (98.768 ha) görülmesi beklenmektedir (Şekil 34). Şanlıurfa’nın geri kalanında ise (1.487.059 ha) yarı-kurak bir iklimin hakim olacağı öngörülmektedir. Şekil 33. Şan lıurfa ilinin Emberger Kuraklık İndisine göre belirlenen iklim tipleri (günümüz) ©DKM Şekil 34. Şanl ıurfa ilinin Emberger Kuraklık İndisine göre belirlenen iklim tipleri (gelecek) ©DKM Şan lıurfa ilinin Emberger Kuraklık İndisine göre belirlenen iklim tipleri (günümüz) ©DKMŞan lıurfa ilinin Emberger Kuraklık İndisine göre belirlenen iklim tipleri (günümüz) ©DKM İklim tipleri (günümüz) İklim tipleri (gelecek) 12. Emberger Kuraklık İndisi temel alınarak hesaplanmıştır (<30: Kurak; 30-50: Yarı-Kurak; 50-90: Yarı-ılıman) K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 61 Artacak kuraklaşmanın canlı türlerini olumsuz etkilemesi, su tüketiminin artması, tarımsal uygulamalarda özellikle kuru tarım uygulamalarının verim düşüşüne veya ürün kaybına neden olması, ürün deseni değişikliği, meralardaki bitki türlerinin olumsuz etkilenmesi, tarım zararlılarının etkisinin artması ve benzeri etkiler beklenebilir. Bu alanlardaki bozkır alanlarının yönetiminde, gelecekte yaşanması öngörülen kuraklaşma ile ilgili önlemlerin bugünden alınmaya başlanması önem taşımaktadır. 3.2.4. Diğer Tehditler Şanlıurfa bozkırlarına olumsuz etki eden birçok başka tehdit bulunmaktadır. Bunlarla ilgili bir değerlendirme, 5 Aralık 2019’da gerçekleştirilen Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 1. Çalıştayı’na katılan farklı kurum ve kuruluşlardan uzmanlarla birlikte yapılmıştır. Bu tehditler, yalnızca uzmanlar tarafından sağlanan bilgiler doğrultusunda mekânsal olarak haritalanmıştır. Bir diğer deyişle, yukarıdaki tehditlerden farklı olarak bu konularda mekânsal bir altlık veri/bilgi olmadığı için uzman görüşüne/bilgisine dayanan daha kaba çözünürlükte bir bilgi sunulmaktadır. Bu konular şunlardır: 1. Tarımsal arazi dönüşümü (sulama, taş toplama, vb. dahil) 2. Enerji üretimi ve madencilik 3. Yasadışı avcılık/bitki toplama 4. Yoğunlaşan tarım (tarımda makineleşme, ilaç ve gübre kullanımı, vd.) 5. Kirlilik (tarımsal kirlilik, sanayi kirliliği) Şekil 36-Şekil 40 arasındaki haritalar bu kapsamda uzman görüşlerine göre sayısallaştırılmış tehditlerin ayrı ayrı mekânsal değerlendirmesini göstermektedir. İkinci olarak, bozkırlara yönelik tehditlerin yoğunlaştığı alanları belirleyebilmek için bütün tehdit yüzeyleri bir arada ele alınarak, kümülatif olarak tehditlerin yoğun olduğu yerler vurgulanmıştır (Şekil 35). Bu mekânsal değerlendirme sonuçlarına göre Siverek’in doğusundaki bozkırlar en çok tehdidin yoğunlaştığı alanlardır. Siverek’in ardından Viranşehir, Ceylanpınar ve Haliliye ilçelerindeki bozkırların da tehdit altında olduğu görülmektedir. Korunan alanlar ve Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi’nin pilot alanlarından olan Karacadağ bozkırları da bozkırlara yönelik tehditlerin en çok yoğunlaştığı alanlardır. Bu alanlarda özellikle aşırı otlatma, yasadışı avcılık/bitki toplama ve tarımsal arazi dönüşümü en yaygın tehditlerdir. Bunlara ek olarak Kızılkuyu YHGS’de kirlilik ve kentleşme tehditi varken, Karacadağ bozkırlarında enerji üretimi/madencilik tehdidi de bulunmaktadır. Bütün bu mekânsal değerlendirmeler ışığında bozkırlara yönelik en acil koruma eylemlerinin geliştirilmesi gereken alanlar olarak özellikle Siverek’in doğusunda bulunan bozkırlar (Karacadağ bozkırları ve kuzeybatısı) ile bozkır açısından önemli olan Kızılkuyu YHGS ve Tek Tek Dağları Milli Parkı öne çıkmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203062 Şekil 35. Şanlı urfa ili bozkırlardaki tehdidin kümülatif gösterimi ©DKM Şekil 36. Şanlıurfa ili bozkırlarda enerji üretimi ve madencilik baskısının mekânsal gösterimi ©DKM K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 63 Şekil 37. Şanlıurfa ili bozkırlarda kirlilik tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM Şekil 38. Şanlıurfa ili bozkırlarda tarımsal arazi dönüşümü tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203064 Şekil 39. Şanlıurfa ili bozkırlarda yasadışı avcılık/bitki toplama tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM Şekil 40. Şanlıurfa ili bozkırlarda yoğunlaşan tarım tehdidinin mekânsal gösterimi ©DKM K K Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 65 Şanlıurfa bozkır ekosistemleri açısından Türkiye’deki en önemli alanlardan biridir. Özellikle Akçakale Bozkırları, Ceylanpınar, Karacadağ ve Birecik Bozkırları bozkır bitki örtüsü açısından öne çıkmaktadır. Bu bölümde de Şanlıurfa bozkırlarına yönelik mekânsal değerlendirmeler yapılmış ve bozkırların güncel durumu ve bozkırlar üzerindeki tehditler mekânsal olarak analiz edilmiştir. Bu tehditlerin önlenmesi için Şanlıurfa bozkırlarının korunmasına ve sürdürülebilir yönetimine yönelik çalışmalar giderek önem kazanmaktadır. Bu kapsamda Şanlıurfa bozkırları üzerindeki tehditleri azaltmak ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerini tanımlamak için bu strateji ve eylem planı hazırlanmıştır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203066 © C en gi z T ap an Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 67 4. Şanlıurfa Bozkır Koruma Stratejisi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı, Şanlıurfa bozkırları için tüm taraflarca benimsenmiş bir koruma stratejisi ve bu stratejideki amaç ve hedeflere ulaşmak için de eylemleri içermektedir. Bu strateji ve eylem planı, hedeflere ulaşıldıkça ve koşullar değiştikçe yenilenebilecek ve güncellenebilecek bir çerçeve sunmaktadır. Strateji ve eylem planı hazırlanırken bozkır ekosistemleri ile ilişkili uluslararası sözleşmeler ve programlar, kanun ve yönetmelikler, politika belgeleri, strateji, eylem planları ve ilgili mevzuat incelenmiş ve bu çalışmaya entegre edilmiştir. Ayrıca, Şanlıurfa’nın yer aldığı bölgesel plan ve programlar dahilindeki bilgi, strateji ve eylemler de bu çalışmaya önemli bir altlık sağlamıştır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Stratejisi’nin genel hedefi Şanlıurfa bozkırlarının sosyolojik, ekolojik ve ekonomik sürdürülebilirliğinin sağlanmasıdır. Strateji, bu ana hedef doğrultusunda bozkırların korunmasına yönelik amaç ve hedefleri içermektedir. 4.1. Bozkırların Korunması için Stratejik Amaç ve Hedefler Şanlıurfa bozkırlarının mevcut durumu, bozkırlara yönelik mekânsal değerlendirmeler, bozkırlar ile ilişkili politika, mevzuat ve mekanizmalar da dikkate alınarak 4 stratejik amaç ve bu amaçlar altında 10 stratejik hedef tanımlanmaktadır. Bu stratejik amaçlardan ilki, bozkırların etkin yönetimi için en önemli ihtiyaçlardan biri olan yerel ölçekte yönetişim ve iş birliği altyapısının geliştirilmesidir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Strateji ve Eylem Planları (2007 ve 2018-2028) amaçları ile ilişkili olarak bu stratejik amaçlardan ikincisi bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve üçüncüsü ise bozkırlarda kaynak kullanımının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesine yöneliktir. Dördüncü stratejik amaç ise, bozkırlarından faydalanan yöre halkının geçim kaynaklarının iyileştirilmesidir. Diğer stratejik amaçlar ile birlikte bozkırlardan faydalanan yöre halkının refah seviyesinin artması uzun vadede ulaşılmak istenen sonuçlardan biridir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203068 Stratejik amaçlar ve hedefler aşağıda verilmektedir; STRATEJİK AMAÇ 1. Şanlıurfa bozkırlarının etkin yönetimi için yönetişim ve iş birliği altyapısının geliştirilmesi Hedef 1.1. Şanlıurfa bozkırları için yönetişim mekanizmasının/modelinin geliştirilmesi ve uygulanması STRATEJİK AMAÇ 2. Şanlıurfa bozkır biyolojik çeşitliliğinin (ekosistem, tür, genetik ve ekolojik süreç çeşitliliği düzeylerinde) korunması Hedef 2.1. Şanlıurfa bozkır ekosistemlerinin korunması Hedef 2.2. Şanlıurfa bozkır türlerinin ve yaşam ortamlarının korunması Hedef 2.3. Şanlıurfa bozkırlarının genetik kaynaklarının korunması Hedef 2.4. Şanlıurfa bozkırlarının iklim değişikliğine uyum kapasitesinin artırılması Hedef 2.5. Şanlıurfa bozkırlarının sahip olduğu biyolojik çeşitlilik değerinin tanıtılması ve görünürlüğünün artırılması STRATEJİK AMAÇ 3. Şanlıurfa bozkırlarında kaynak kullanımının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesi Hedef 3.1. Biyolojik çeşitliliği destekleyen tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması Hedef 3.2. Sürdürülebilir ve ekosistem tabanlı mera yönetiminin sağlanması STRATEJİK AMAÇ 4. Şanlıurfa bozkırlarından faydalanan yöre halkının geçim kaynaklarının iyileştirilmesi Hedef 4.1. Bozkır ve ilgili alanlarda yapılan bitkisel üretim ve hayvancılık uygulamalarının katma değerini ve yöre halkına faydasını artıracak programların ve örnek uygulamaların geliştirilmesi Hedef 4.2. Bozkırlardan sürdürülebilir faydalanmayı esas alan yöre halkına yönelik gelir getirici faaliyetlerin çeşitlendirilmesi ve örnek uygulamaların desteklenmesi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 69 4.2. Stratejik Amaç ve Hedefler için Durum Değerlendirmesi (SWOT) Bozkırların korunması ve yönetimi ile ilgili mevcut durumu görebilmek için SWOT Analizi yöntemi kullanılmıştır. SWOT (Strength-Weakness-Opportunities-Threats) Analizi, bir kurumun, sistemin, bireyin veya hizmetin güçlü ve gelişmeye açık alanları ile dış çevrede karşı karşıya bulunduğu fırsatların ve tehditlerin belirlenmesine yönelik bir yöntemdir. “Güçlü Yanlar” ve “Fırsatlar” olumlu konular olarak, “Zayıf Yanlar” ve “Tehditler” ise dikkat edilmesi gereken konular olarak sınıflandırılmaktadır. Şanlıurfa bozkırlarının korunması ve yönetimi ile ilgili mevcut durumu güçlü ve zayıf yanlar, fırsat ve tehditler olarak aşağıda değerlendirilmektedir. Bu değerlendirme, strateji ve eylem planında hedef ve eylemler bazında yansıtılmaktadır (Tablo 5). GÜÇLÜ YANLAR · Doğal bozkırların varlığı · Ulusal ve uluslararası korunan alan statülerinin ve korunan alanların varlığı · Flora ve fauna ve zenginliği, ceylan gibi bayrak türlerin varlığı · Bazı bitkilerin örneğin buğdaygil ve baklagillerin gen merkezi olması · Zengin kültürel miras ve özgünlük · Toprağı kirlenmemiş rezerv tarımsal alanların varlığı · Doğal kaynak kullanımı bilgisinin olması · Meralar, toprak koruma ve arazi kullanımı ile ilgili mevzuatın varlığı · Doğa koruma, meralar ve tarım arazileri ile ilgili tüm yetki ve sorumlulukların tek bakanlık çatısı altında toplanmış olması ve güçlü bir yerel teşkilat yapısı olması · İlgili kurumların varlığı ve kurumlar arasında iş birliği kültürünün olması · GAP Bölge Kalkınma İdaresi, Kalkınma Ajansı gibi bölgesel kurumların varlığı · Bozkırlara yönelik sorunlar ve tehditler konusunda farkındalık oluşmuş olması ve strateji sürecinin başlatılmış olması · Bölgede halihazırda bozkır biyolojik çeşitliliğini gözeten birçok çalışma ve projenin yürütülmesi (Biyolojik Çeşitlilik İl Envanter ve İzleme Projesi ve Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi gibi) ZAYIF YANLAR · Bozkırların biyolojik çeşitliliğinin önemi konusunda yeterli farkındalığın olmaması · Bozkırların sahipsiz olarak görülmesi · Güncel bozkır alanlarının tespitinin tamamlanmamış olması · Bozkır tür ve habitatlarını izleme çalışmalarının yetersizliği · Mevzuatın uygulanamaması ve kanunların yeterince caydırıcı olmaması · Kurumlarda etkin yönetimin olmaması · Personel ve kapasitenin yetersiz olması · Bozkırların korunması ve yönetimi için farklı kurumlar arasında (veri, bilgi yönetimi ve paylaşımı) konusunda uygulama ve izlemenin yetersiz olması · Teknolojik yeniliklerin ve verinin etkin kullanılamaması (ekipman ve personel yetersizliği nedeniyle teknik donanımın geliştirilememesi) · Bozkırlar konusunda farklı ilgi gruplarına yönelik eğitim programlarının eksikliği · Bozkırlar hakkında yöre halkında farkındalık ve eğitimin yetersiz olması · Meraları olumsuz etkileyen gezici hayvancılığın etkin olarak yönetilememesi · Bozkır alanlarının ve biyolojik çeşitlilliğinin korunması konusunda tarımsal politika, teşvik ve desteklerin yetersizliği ve ekonomik gelir getirici faaliyetlerin çeşitli olmaması Tablo 5. Şanlıurfa b ozkırlarına yönelik SWOT Analizi (Güçlü ve Zayıf Yanlar, Fırsatlar ve Tehditler) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203070 FIRSATLAR · Biyolojik çeşitlilik odaklı uluslararası taahhütler ve 2030 hedefleri · Bozkır alanları ve biyolojik çeşitliliği ile ilgili araştırmalar yapan üniversite ve enstitülerin varlığı · Yaban hayatı ile ilgili teknolojik gelişmeler · Kötüye gidiş konusunda farkındalığın artması (kuraklaşma – tür yok oluşları) · Geleneksel, sürdürülebilir mera kullanım prensiplerinin varlığı · GAP idaresi’nin ve Karacadağ Kalkınma Ajansı’nın kırsal kalkınma stratejilerinde yer alması ve katkıları · Bölgedeki üniversite ve araştırma çalışmaları, teknokent ve kuluçka merkezleri varlığı · Kanaat önderleri ve diyanetin bölgedeki gücü · Kadının güçlendirilmesine yönelik yerel devlet politikaları · Turizm potansiyelin artmış olması (Göbeklitepe) · Kırsal turizm ve organik tarım potansiyeli · Büyükşehir Belediyesi, Damızlık Birlikleri ve Harran Üniversitesi’nin ortak çalışmaları ve düve çiftlik merkezi modeli · Büyükşehir Belediyesi’nin peyzaj ve süs çalışmalarında doğal bitkilerin değerlendirilmesine yönelik programı TEHDİTLER · Korumadan ziyade kullanımı destekleyen politikalar · Amaç dışı kullanım talepleri ve alan kullanımları üzerindeki siyasi baskılar · Sulama projelerinin meralar üzerindeki etkisi (bireysel sulama kanallarının açılması) · Göç ve nüfus artışına bağlı olarak yerleşimlerin artması · Bölgedeki sosyo-kültürel yapının değişime dirençli olması · Değişen sosyo-kültürel yapı ile geleneksel, sürdürülebilir uygulamaların terk edilmesi · Kırsal fakirlik, yoğun tarım ve hayvancılık faaliyetleri için doğal kaynakların aşırı kullanımı · Meraların ilçe hatta Şanlıurfa dışından gelen hayvan yetiştiricileri tarafından yoğun kullanımı · Sanayi tesisleri nedeniyle artan kirlilik kaynakları · Bozkır ekosistemlerine yönelik artan yatırım talepleri (taş ocakları, madencilik, ulaşım ağları vd.) · İklim değişikliği ve kuraklığın olumsuz etkileri Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 71 Kutu 4. Boşluk analizi Boşluk analizi, il bazında bozkır koruma stratejisi ve eylem planının hazırlanması için bir temel oluşturmaktadır. Analizde çok yönlü yöntemler ve yaklaşımlar kullanılarak elde edilen kilit sonuçlar strateji ve eylem planı belgesinin farklı bölümlerinde sunulmaktadır. Boşluk analizi, şu çalışmaları içermektedir: i) Bozkırların korunması ve sürdürülebilir yöneti mi ile ilişkili politi kalar, mevzuat ve mekanizmalar ile yerel düzeydeki kurumsal yapı ve kapasiteye ilişkin mevcut durum hakkında değerlendirme, Bölüm 2.5 Bozkırlar ile İlişkili Yasal Çerçeve ve Kurumsal Yapılanma altı nda sunulmaktadır. ii) Bozkır ve bozkır ormanlarının coğrafi bölgelere ve illere göre dağılımını dikkate alarak korunan alanlar ve önemli biyolojik çeşitlilik alanları özelinde bozkırların korunması ile ilgili mevcut durum ve Şanlıurfa bozkırları üzerindeki tehditlere ve baskılara yönelik mekânsal değerlendirme, Bölüm 1. Türkiye Bozkırları ve Bölüm 3. Şanlıurfa Bozkırlarına Yönelik Mekansal Değerlendirmeler altı nda sunulmaktadır. Bu çalışma, masabaşı çalışmasının yanı sıra çalıştay ve toplantı ların sonuçlarına dayanmaktadır. iii) İl düzeyinde bozkırların korunması ve yöneti mini etkileyen iç (güçlü ve zayıf yönler) ve dış faktörlerin (fı rsatlar ve tehditler) analizi için bir araç olarak kullanılan SWOT Analizi, Bölüm 4.2 Stratejik Amaç ve Hedefl er için Durum Değerlendirmesi (SWOT) altı nda sunulmaktadır. Bu çalışma, çalıştay ve toplantı ların sonuçlarına dayanmaktadır. Boşluk Analizine İlişkin Kilit Sonuçlar: · Politi kalar, mevzuat ve mekanizmalar: Türkiye’de bozkırlar için, ormanlar ve sulak alanlarda olduğu gibi mevzuatt a bir tanım bulunmamaktadır. Türkiye’nin bozkır ekosistemleri, farklı kanun ve yönetmeliklere göre farklı kurumlar tarafı ndan yöneti len doğal bozkırlar, çayırlar, meralar ve bozkır niteliğinde olan bozuk ormanlardan oluşmaktadır. Bozkırların korunması ve yöneti minden sorumlu tek bir kurumsal yapı bulunmamakla birlikte farklı kurumlar bünyesinde kapasite ve çeşitli mekanizmalar mevcutt ur. Bu bulgulara dayanarak, bozkırların korunması ve yöneti mi ile ilgili olarak ulusal ve yerel düzeyde kurumsal yapılanmaya dair bir şema oluşturmak için ayrıca bir değerlendirme yapılmıştı r. Mevzuat ve kurumların görev ve sorumlulukları bir arada incelenerek, bozkırların korunması ve yöneti mi ile ilişkili kilit konulardaki örtüşmeler ve boşluklar ortaya konmuştur. Bu sonuçların tümü, Stratejik Amaç 1 kapsamında ele alınan bozkırların sürdürülebilir yöneti mi için yöneti şim ve iş birliği mekanizmasının önemini ortaya koymaktadır. · Dağılımın Haritalanması ve Mekansal Değerlendirme: Bu kapsamda yapılan değerlendirmelerin sonuçları, Türkiye’de potansiyel olarak bozkır ve bozkır ormanı (bozkırların hâkim olduğu ekolojik bölgelerde yer alan seyrek veya kapalı orman oluşturan alanlar) ekosistemlerini içeren bölgenin yaklaşık 33,5 milyon hektarlık bir alanı kapsadığını ortaya koymaktadır. Yapılan analizlere göre potansiyel bozkır bölgesi içinde yaklaşık 17 milyon ha bozkır alanı ve 552.334 ha bozkır ormanı bulunmaktadır. Şanlıurfa ili, bozkır ekosistemleri açısından Türkiye’deki en önemli alanlardan biridir. Şanlıurfa’nın doğal bitki örtüsü olan ve biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan bozkırları, ilin yüzölçümünün yaklaşık %39’unu (756.098 ha) kaplamaktadır. Şanlıurfa’daki bozkır alanlarının bir kısmı yasal statü ile korunan alanlar içinde yer almaktadır. Bunlar içinde, Tek Tek Dağları Milli Parkı, Kızılkuyu YHGS ve Birecik YHGS ise bozkır habitatları ve bozkırı kullanan türler açısından öne çıkan alanlardır. · SWOT Analizi Doğal bozkırların varlığı ve biyolojik çeşitlilik, temel yasa ve idari mekanizmaların varlığı ve mevcut çalışmalar öne çıkan güçlü yönler iken, bozkırların öneminin algılanmaması, yöneti şim, koordinasyon ve iş birliği konularındaki eksiklikler, mera kanunu ile ilgili zorluklar en başta gelen zayıf yönlerdir. Uluslararası taahhütler, STK’ların varlığı, üniversiteler ve mevcut çalışmalar öne çıkan fı rsatları oluştururken, doğal kaynakların aşırı kullanımı ve korumadan çok kullanımı destekleyen politi kalar, yerleşim ve yatı rımların artması, iklim değişikliği ve kuraklığın etkileri öne çıkan dış tehditlerdir. Analizin sonuçları, stratejinin şekillenmesi için temel oluşturmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203072 © La tif K ur t © La tif K ur t © La tif K ur t Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 73 5. Şanlıurfa Bozkır Koruma Eylem Planı Şanlıurfa Bozkır Koruma Eylem Planı, belirlenen stratejik amaç ve hedeflere ulaşmak için eylemleri içermektedir. Eylem Planı kapsamındaki eylemlerin gerçekleştirileceği zaman takvimi 2021-2023 (kısa vade), 2021-2026 (orta vade) ve 2021-2030 (uzun vade) olarak tanımlanmaktadır. Her eylemin gerçekleştirilmesi için sorumlu kurumlar ve ilgili kurumlar yer almaktadır. Hem sorumlu, hem de ilgili kurumların verilmesinin amacı, ilgili faaliyetlerin başarılı bir şekilde hayata geçirilmesi için kurumlar arasında iş birliğine önem verilmesi gerektiğini vurgulamak ve bu konuda yol gösterici olmaktır. Ayrıca eylem planının izleme ve değerlendirme ve gerektiğinde revizyonu için hem hedefler özelinde üst bir gösterge seti hem de eylemler özelinde göstergeler ve bu göstergelerin başlangıç ve bitiş değerleri verilmektedir. 5.1. Stratejik Amaç ve Hedeflere Ulaşmak için Eylemler Stratejik amaç ve hedeflere ulaşmak için belirlenen eylemler doğrultusunda öncelikli ve stratejik öneme sahip konular aşağıda verilmektedir. 5.1.1. Stratejik Amaç 1 Şanlıurfa bozkırlarının etkin yönetimi için yönetişim ve iş birliği altyapısının geliştirilmesi Farklı kanun ve yönetmelikler kapsamında farklı kurumların yetki ve sorumlulukları dahilinde yönetilen bozkırların korunması için yerel ölçekte bir yönetişim yapısının oluşturulması en önemli ihtiyaçlardan biridir. Bu doğrultuda, strateji ve eylem planının etkin olarak uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi için tüm ilgi gruplarının bozkırlarla ilgili karar alma süreçlerine etkin katılımını sağlayacak nitelikte bir Koordinasyon Kurulu’nun oluşturulması en öncelikli eylemdir. Bu kurulun, Valilik bünyesinde yer alan İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü’nün sekreteryalığında stratejinin uygulanması ve izlenmesini takip etmesi ve konunun İl Planlama ve Koordinasyon Kurulu’nun gündemine alınması önerilmektedir. İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü’ne, Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü Milli Parklar Şube Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü ile Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Mera Şube Müdürlüğü tarafından teknik destek sağlanabilir. Şanlıurfa Valiliği, Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü ile Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü arasında Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı”nın Uygulanması ve İzlenmesine ilişkin hazırlanan iş birliği protokolü (Ek 6) bu yönetişim mekanizmasının hayata geçirilmesini sağlayacak önemli bir araçtır. Bu amaç altında, yönetişim mekanizmasının uygulanması için kapasite geliştirme, kaynak kullanımı, iletişim, izleme ve değerlendirme, raporlama öncelikli eylemler olarak yer almaktadır. Hedefler düzeyinde belirlenen göstergeler aşağıda verilmektedir: i) Etkin çalışan bir yönetişim mekanizması Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203074 5.1.2. Stratejik Amaç 2 Şanlıurfa bozkır biyolojik çeşitliliğinin (ekosistem, tür, genetik ve ekolojik süreç çeşitliliği düzeylerinde) korunması Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve ulusal politika belgelerinde biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilir kullanımı ile genetik kaynakların kullanımından doğacak faydanın adil şekilde paylaşımı en temel ilkelerdir. Bu dokümanda, Şanlıurfa bozkır ekosistemlerinin, tür ve yaşam alanlarının ve genetik kaynaklarının korunması stratejik öneme sahip öncelikli hedeflerdir. Bu kapsamda, biyolojik çeşitlilik ile ilgili koruma önerileri ilk iki hedef altında ayrı olarak ele alınmaktadır. İlkinde bozkır ekosistemlerine yönelik olarak öncelikli bozkır alanlarının korunan alanlara dahil edilmesi, ekolojik koridorların belirlenmesi; ikincisinde ise öncelikli bozkır türleri ve yaşam ortamlarının belirlenmesi, bozkıra özgü/özelleşmiş türler öncelikli olmak üzere tür eylem planlarının hazırlanması, uygulanması ve izlenmesi, mevcut korunan alanlar içinde bozkır türlerinin ve yaşam ortamlarının yöre halkı ile iş birliği içinde korunması ana eylemlerdir. Şanlıurfa bozkırlarının genetik kaynaklarının korunması için bu türlerin kayıt altına alınması ve ex-situ olarak korunmasının sağlanması aynı zamanda bu kaynaklardan ortaya çıkan faydaların tanıtılması ele alınmaktadır. Bu eylemlerin, ilgili kurumlar ve paydaşlar arasında bir iş birliğini ve yöre halkının etkin katılımını sağlayacak katılımcı süreçler ile gerçekleştirilmesine önem gösterilmektedir. Ayrıca, bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunmasını destekleyecek ulusal düzeydeki yasal ve idari düzenlemeler bu hedeflere ulaşmak için elverişli ortamın oluşmasına katkı sağlayacaktır. En hassas ekosistemlerden biri olan bozkır ekosistemlerinin iklim değişikliğine uyum kapasitesinin artırılmasının önemi uluslararası sözleşme ve ulusal politika belgelerinde ortaya koyulmaktadır. Bu dokümanda, iklim değişikliğinin Şanlıurfa bozkır ekosistemleri üzerindeki olası etkilerinin belirlenmesi ve izlenmesi, bu doğrultuda uyum önerilerinin geliştirilmesi, uyum planlarının hazırlanması, uygulamaların hayata geçirilmesi ve izleme eylem planlarının oluşturulması ve uygulanması ana eylemlerdir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve ulusal politika belgelerine dayanarak insanların biyolojik çeşitlilik değerleri ve biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda farkındalıklarının olması öncelikli hedeflerden biri olarak tanımlanmaktadır. Bu dokümanda, Şanlıurfa bozkırları ilgi gruplarının bozkırlar ve bozkırların biyolojik çeşitlilik değerleri ile ilgili bilgiye ve farkındalığa sahip olması sürece katılımlarını sağlamak için temel prensiplerden biri olarak yer almaktadır. Bu doğrultuda, Şanlıurfa bozkırlarının biyolojik çeşitlilik değeri konusunda farkındalığı artırmaya yönelik tanıtım, bilgilendirme, iletişim ve eğitim konusunda katkı sağlayacak fiziksel altyapının oluşturulması, bölgedeki ilgili uygulamalarla sinerji sağlanması ve iyi örneklerin yaygınlaştırılması ile ilgili eylemler tanımlanmaktadır. Bu kapsamda, Şanlıurfa bozkırları ve biyolojik çeşitliliğinin sürdürülebilir kullanımına yönelik doğa turizmi ve ekoturizm uygulamaları için bölgesel turizm plan ve programları önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir. Tüm bu eylemlerin ilgili paydaşlar ile birlikte iş birliği içinde planlanması ve uygulanması ayrıca öne çıkarılmaktadır. Hedefler düzeyinde belirlenen göstergeler aşağıda verilmektedir: i) Şanlıurfa’daki bozkır alanlarının yüzölçümündeki değişim (yüzde) ii) Şanlıurfa’daki korunan bozkır alanlarının yüzölçümündeki değişim (yüzde) iii) Şanlıurfa’da etkin koruma yapılan bozkır tür sayısı (adet) iv) Şanlıurfa’da genetik kaynaklara yönelik etkin koruma yapılan bozkır tür sayısı (adet) v) İklim değişikline uyum konusundaki uygulamaların sayısı (adet) vi) Şanlıurfa bozkırlarının tanıtımı ve görünürlüğü konusunda erişilen kişi sayısı (kişi sayısı) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 75 5.1.3. Stratejik Amaç 3 Şanlıurfa bozkırlarında kaynak kullanımının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesi Şanlıurfa bozkırlarında kaynak kullanımının sürdürülebilirlik çerçevesinde geliştirilmesi için biyolojik çeşitliliği destekleyen tarım uygulamaları ve sürdürülebilir ve ekosistem tabanlı mera yönetiminin sağlanması temel hedeflerdir. Bu stratejileri gerçekleştirirken en önemli araçlar ilgili kurumlar ve paydaşlar arasında iş birliklerinin ön plana çıkartılması ve yöre halkının kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve yönetimi konusunda etkin olarak yer aldığı ve etkisini somut olarak gözlemlediği örnek uygulamaların ve demonstrasyon çalışmalarının hayata geçirilmesidir. Bu kapsamda, iş birlikleri içinde doğa dostu tarım uygulamalarına yönelik örnek destek programlarının oluşturulması ve yaygınlaştırılması, biyolojik çeşitliliği destekleyen tarım uygulamalarının desteklenmesi ve yaygınlaştırılması öncelikli olarak ele alınmaktadır. Bu konudaki ÇATAK ve IPARD gibi örnek program ve uygulamaların varlığı önemli bir araç sunmaktadır. Ayrıca, biyolojik çeşitlilik dostu tarım uygulamalarının özellikle Şanlıurfa’daki öncelikli bozkır alanları ve çevresinde hayata geçirilmesini ve devamlılığını sağlayacak destek ve teşvik mekanizmaları tanımlanmaktadır. Sürdürülebilir ve ekosistem tabanlı mera yönetimi için Kızılkuyu YHGS, Tek Tek Dağları MP ve Karacadağ bozkırları öncelikli olmak üzere Şanlıurfa’da yapılacak tüm mera ıslah çalışmalarının biyolojik çeşitlilik unsurlarını gözetecek şekilde planlanması, mera ıslahının mera yönetim projeleriyle bütüncül olarak ele alınması, mera ıslah çalışmalarının daha etkin olarak izlenmesi, sürdürülebilir ve onarıcı mera yönetimi için örnek uygulamaların geliştirilmesi, desteklenmesi ve yaygınlaştırılması büyük bir kısmı mera olarak kullanılan bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayacak önemli eylemlerdir. Özellikle, iş birliği yaklaşımı ile planlanan örnek uygulama, pilot ve demonstrasyon projeleri sürdürülebilir ve ekosistem tabanlı mera yönetiminin hayata geçirilmesi için önemli araçlardır. Ayrıca, meraların korunması ve sürdürülebilir yönetimini destekleyen ulusal düzeydeki yasal ve idari düzenlemeler bu hedefe ulaşmak için elverişli ortamın oluşmasına katkı sağlayacaktır. Bozkır alanlarında yaşayan kırılgan gruplardan göçer ailelerinin iskân ve eğitim sorunlarının çözülmesi ve göçerlere yönelik gelir getirici uygulamalarının özendirilmesi ve desteklenmesi dikkate alınmalıdır. Hedefler düzeyinde belirlenen göstergeler aşağıda verilmektedir: i) Biyolojik çeşitliliği destekleyen tarım uygulamalarındaki değişim (çiftçi sayısı ve alan yüzölçümü) ii) Sürdürülebilir ve ekosistem tabanlı mera yönetimi yapılan alan yüzölçümündeki değişim (yüzde) 5.1.4. Stratejik Amaç 4 Şanlıurfa bozkırlarından faydalanan yöre halkının geçim kaynaklarının iyileştirilmesi Bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması için yöre halkının bozkır biyolojik çeşitliliği konusunda farkındalığının artırılması ve bozkır kaynaklarının sürdürülebilir kullanımında etkin olarak yer alması temel ilkelerdir. Geçimi bozkır ekosistemine dayalı yöre halkının geleneksel, sürdürülebilir doğal kaynak kullanımının desteklenmesi öncelikli olarak ele alınmaktadır. Bu kapsamda, en önemli adımlardan biri bozkır ve ilgili alanlarda yapılan bitkisel üretim ve hayvancılık uygulamalarının katma değerini artırmaktır. Kırsal üretimde bozkır ve ilgili alanlarda örgütlenmenin ve kooperatifleşmenin sağlanması bu çalışmaların başarıya ulaşmasındaki en önemli araçlardan biri olarak tanımlanmaktadır. Birinci hedef altında verimliliği ve katma değeri artırmaya yönelik sosyo-ekonomik araştırma ve değer zinciri analizlerinin yapılması ve bu çalışmalara dayanarak tanıtım, pazarlama, markalaşma, sertifikalandırma altyapısının oluşturulması öncelikli eylemlerdir. Bu kapsamda, örnek uygulamalar için mevcut kaynakların yönlendirilmesi, yeni kaynakların ve desteklerin oluşturulması için hem ulusal hem de bölgesel yapıların harekete geçirilmesi önemli bir araç olarak sunulmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203076 Bir diğer önemli hedef ise bozkırlar üzerindeki kullanım baskısını azaltmak ve bozkırlardan sürdürülebilir faydalanmayı sağlamak için yöre halkının geçim kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve desteklenmesidir. Bu doğrultuda, arıcılık, süs ve tıbbi-aromatik bitki yetiştiriciliği, kırsal turizm, aile çiftçiliği ve yöresel ürünler, iyi tarım uygulamaları öne çıkan alternatif geçim kaynaklarıdır (detaylar için bkz. Ek 5). Bu konuda önemli bir araç sunan mevcut kurumsal yapılar ve mekanizmalar ile eş güdüm ve iş birliğini sağlayacak eylemler tanımlanmaktadır. Ayrıca, kadınların aile içindeki rolleri dikkate alınarak kadınların özel ihtiyaçları doğrultusunda eğitim ve hizmetlerden eşit olarak faydalanması ana ilkelerden biridir. Bu doğrultuda, kadınlara yönelik yerinde eğitim faaliyetlerinin yerelde kurum ve kuruluşlar ile iş birliği içinde gerçekleştirilmesi eylemler arasında yer almaktadır. Hedefler düzeyinde belirlenen göstergeler aşağıda verilmektedir: i) Program ve örnek uygulamalardan faydalanan ailelerin hane başı gelirindeki değişim (yüzde) ii) Desteklenen faaliyet ve örnek uygulamalardan faydalanan ailelerin hane başı gelirindeki değişim (yüzde) Kutu 5. Bozkırların korunmasının üretim peyzajlarında anaakımlaştırılması Strateji ve eylem planı, hem korunan alanlarda hem de üretim peyzajlarında bozkırların korunmasını desteklemektedir. Bozkırların korunmasının üreti m peyzajlarında anaakımlaştı rılmasına ilişkin stratejik amaçlar altı nda yer alan öneriler aşağıda listelenmişti r: i) Hem korunan alanlarda hem de üretim peyzajlarında bozkırların korunmasını ve yönetimini destekleyen yönetişim modeli, yasal ve idari düzenlemeler (Stratejik Amaç 1) ii) Peyzaj düzeyinde bozkırların korunmasına yönelik bilgiye dayalı karar vermenin yönetişim, koordinasyon ve izleme mekanizmalarıyla desteklenmesi (Stratejik Amaç 1) iii) Bozkır koruma ilkelerinin sektörel politikalar ve programlar, strateji ve planlama belgelerine entegre edilmesi (Stratejik Amaç 1) iv) Bozkır koruma ilkelerinin hem korunan alanlarda hem de üretim peyzajlarında entegre edilmesine yönelik bilgi, kapasite ve araçların geliştirilmesi (Stratejik Amaç 1) v) Bozkır koruma ilkelerinin ağaçlandırma çalışmalarına entegre edilmesi (Stratejik Amaç 2) vi) Hem korunan alanlarda hem de üretim peyzajlarında bozkır koruma önerilerinin belirlenmesi, uygulanması ve izlenmesi (Stratejik Amaç 2) vii) Üretim peyzajlarında bozkır ekosistemlerinin sahip olduğu doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı konusunda farkındalık ve etkin katılımın teşvik edilmesi (Stratejik Amaç 2) viii) Ulusal ve bölgesel turizm plan ve programlarına bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımının entegre edilmesi (Stratejik Amaç 2) ix) Kamu kurumları ile iş birliği içinde uygulanacak pilot destek programları, iklim dostu tarım ve ekosistem tabanlı uyum uygulamalarının uygulanmasına ve yaygınlaştırılmasına yönelik teşvikler dahil olmak üzere hem üretim peyzajlarında hem de korunan alanlarda bozkır biyolojik çeşitliliğini destekleyen tarımsal üretim modelleri ve destek mekanizmaları (Stratejik Amaç 3) x) Bozkır biyolojik çeşitliliği unsurlarının entegre edildiği sürdürülebilir ve ekosistem tabanlı mera yönetimi ile birlikte pilot ve demonstrasyon çalışmalarının iş birliği içinde uygulanması ve izlenmesi (Stratejik Amaç 3) xi) Bozkırların korunmasının kırsal kalkınma stratejileri, programları ve uygulamalarına entegre edilmesi; tarım ve hayvancılık uygulamaları için geliştirilen destek ve teşvik mekanizmaları ile birlikte bozkır ekosistemlerine bağlı olan yöre halkının geçim koşullarını iyileştirmek için belirlenen ve desteklenen yeni gelir getirici faaliyetler (Stratejik Amaç 4) xii) Üreti m peyzajları ve korunan alanlardaki kilit paydaşlar arasında iş birliği ve koordinasyonun gelişti rilmesi (Tüm stratejik amaçlar) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 77 AM AÇ 1 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N IN E TK İN Y Ö N ET İM İ İ Çİ N Y Ö N ET İŞ İM v e İŞ B İR Lİ Ğ İ A LT YA PI SI N IN G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 1 .1 . Ş an lıu rf a bo zk ırl ar ı i çi n yö ne tiş im m ek an iz m as ın ın /m od el in in g el iş tir ilm es i v e uy gu la nm as ı He de f G ös te rg es i: Et ki n ça lış an b ir yö ne tiş im m ek an iz m as ı 1. 1. 1 Şa nl ıu rf a Bo zk ır Ko ru m a St ra te ji ve E yl em P la nı ’n ın uy gu la nm as ı, izl en m es i v e de ğe rle nd iri lm es i i çi n tü m ilg i g ru pl ar ın ın b oz kı rla rla ilg ili k ar ar a lm a sü re çl er in e et ki n ka tıl ım ın ı s ağ la ya ca k ya pı da V al ili k ba şk an lığ ın da bi r K oo rd in as yo n Ku ru lu ’n un ol uş tu ru lm as ı 20 21 - 20 23 Şa nl ıu rf a Va lil iğ i, Ta rım v e O rm an Ba ka nl ığ ı 3 . B öl ge M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , G AP B öl ge K al kı nm a İd ar es i B aş ka nl ığ ı, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a O rm an İş le tm e M üd ür lü ğü , İ l K oo rd in as yo n ve Pl an la m a M üd ür lü ğü , G AP T ar ım sa l A ra şt ırm al ar En st itü sü M üd ür lü ğü , İ l M er a Ko m isy on u, İl T op ra k Ko ru m a Ku ru lu , H ar ra n Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r Ko or di na sy on Ku ru lu o lu ru Ku ru m la r ar as ın da im za la na n iş bi rli ği p ro to ko lü 0 Ad et 0 Ad et 1 Ad et 1 Ad et 1. 1. 2 Ko or di na sy on K ur ul u’ nu n gö re vl er i, ça lış m a us ul v e es as la rı ve iş le yi şi ile il gi li id ar i ge re kl ili kl er in sa ğl an m as ı v e m ev cu t k ur um sa l y ap ıla ra en te gr e ed ilm es i ( Va lil ik , Bü yü kş eh ir Be le di ye si ve G AP BK İ S tr at ej ik P la nl ar ı v b) 20 21 - 20 23 Şa nl ıu rf a Va lil iğ i, Ta rım v e O rm an Ba ka nl ığ ı 3 . B öl ge M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , G AP B öl ge K al kı nm a İd ar es i B aş ka nl ığ ı, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a O rm an İş le tm e M üd ür lü ğü , İ l K oo rd in as yo n ve Pl an la m a M üd ür lü ğü , G AP T ar ım sa l A ra şt ırm al ar En st itü sü M üd ür lü ğü , İ l M er a Ko m isy on u, İl T op ra k Ko ru m a Ku ru lu , H ar ra n Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r İlg ili id ar i dü ze nl em e sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et 1. 1. 3 Bo zk ırl ar ın k or un m as ı v e yö ne tim i i çi n ku ru m la rın so ru m lu lu k ve y et ki le rin in or ta k am aç la r d oğ ru ltu su nd a ku lla nı lm as ın a yö ne lik iş bi rli ği k on ul ar ın ın b el irl en m es i, uy gu la nm as ı v e izl en m es i 20 21 - 20 30 Ko or di na sy on Ku ru lu Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r, Ö ze l S ek tö r O rt ak fa al iy et le rin sa yı sı 0 Ad et 5 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203078 AM AÇ 1 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N IN E TK İN Y Ö N ET İM İ İ Çİ N Y Ö N ET İŞ İM v e İŞ B İR Lİ Ğ İ A LT YA PI SI N IN G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 1. 1. 4 Şa nl ıu rf a Bo zk ır Ko ru m a St ra te ji ve E yl em P la nı ’n ın ön ce lik le rin in b öl ge se l ka lk ın m a pl an la rı, k ur um sa l ve se kt ör el p la n ve p ro gr am la r iç in de y er a lm as ın ın sa ğl an m as ı ve iz le nm es i ( ör n. B ak an lık St ra te jik P la nl ar ı, GA P BK İ St ra te jik P la nı v e GA P Bö lg es el Ka lk ın m a Pl an la rı, v d. ) 20 21 - 20 30 Ko or di na sy on Ku ru lu Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r, Ö ze l S ek tö r En te gr e ed ild iğ i p la n ve pr og ra m la rın sa yı sı 0 Ad et 3 Ad et 1. 1. 5 Bo zk ırl ar ın k or un m as ı v e sü rd ür ül eb ili r d oğ al k ay na k ku lla nı m ın a yö ne lik iy i uy gu la m al ar ın b el irl en m es i, de st ek le nm es i v e il ge ne lin de ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 - 20 30 Ko or di na sy on Ku ru lu Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r, Ö ze l S ek tö r Ya yg ın la ştı rıl an iy i uy gu la m al ar ın sa yı sı 0 Ad et 5 Ad et 1. 1. 6 İld ek i y at ırı m la rd a bi yo lo jik çe şit lil iğ in g öz et ilm es i i çi n Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ı ü ze rin e ya pı la n ça lış m al ar ın v er i v e so nu çl ar ın ın İl P la nl am a ve Ko or di na sy on M üd ür lü ğü v e ild ek i y at ırı m cı k ur um la rla pa yl aş ılm as ı v e ge re kl i i zin sü re çl er in e (ö rn . Ç ED v d. ) en te gr e ed ilm es in in ta ki p ed ilm es i 20 21 - 20 26 TO B (D KM PG KM , TA GE M , BÜ GE M ), FA O Şa nl ıu rf a Va lil iğ i ( İl Pl an la m a ve K oo rd in as yo n M üd ür lü ğü ), Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl Kü ltü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r Ve ri pa yl aş ım ı ya pı la n re sm i ya zı sa yı sı 0 Ad et 10 A de t Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 79 AM AÇ 1 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N IN E TK İN Y Ö N ET İM İ İ Çİ N Y Ö N ET İŞ İM v e İŞ B İR Lİ Ğ İ A LT YA PI SI N IN G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 1. 1. 7 Bü yü k O va la rd a bo zk ır al an la rın ın a ra zi dö nü şü m ün e ka rş ı k or un m as ı i çi n Şa nl ıu rf a ön ce lik li bo zk ır al an la rı sın ırl ar ı ve k or um a ön er ile rin in To pr ak Ko ru m a Ku ru lu il e pa yl aş ılm as ı 20 21 - 20 26 İl Ta rım ve O rm an M üd ür lü ğü , To pr ak K or um a Ku ru lu Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü Bo zk ır al an la rın ın ko ru nm as ın a yö ne lik a lın an ka ra r s ay ısı 0 Ad et 1 Ad et 1. 1. 8 İlg ili k ur um la r v e pa yd aş la r ar as ın da e tk in il et işi m m od el in in o lu şt ur ul m as ı v e uy gu la nm as ı 20 21 - 20 26 Ko or di na sy on Ku ru lu Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r, Ö ze l S ek tö r İle tiş im m od el i ile il gi li et ki nl ik sa yı sı 0 Ad et 5 Ad et 1. 1. 9 Fı ra t A lt Ha vz as ı K ur ak lık Yö ne tim P la nı nı n uy gu la nm as ı aş am as ın da o rt ak to pl an tıl ar ın ya pı lm as ı 20 21 - 20 26 SY GM (F ıra t Di cl e 1. A lt Ha vz a Yö ne tim H ey eti ) Ha vz a Yö ne tim in i o lu şt ur an tü m k ur um la r, Ko or di na sy on K ur ul u Ya pı la n to pl an tıs ı s ay ısı 0 Ad et 3 Ad et 1. 1. 10 Şa nl ıu rf a Bo zk ır Ko ru m a St ra te ji ve E yl em P la nı ’n ın izl em e ve d eğ er le nd iri lm es i ve y ıll ık o la ra k ra po rla nm as ı ve p ay la şıl m as ı, izl em e so nu çl ar ın a gö re st ra te jin in re vi zy on u iç in ö ne ril er ge tir ilm es i, ön er ile rin il gi li ku ru m la rla ta rt ışı la ra k ka ra r ba ğl an m as ı 20 21 - 20 30 Ko or di na sy on Ku ru lu Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r, Ö ze l S ek tö r Yı llı k ra po r 0 Ad et 4 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203080 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 2 .1 . Ş an lıu rf a bo zk ır ek os is te m le rin in k or un m as ı He de f G ös te rg es i: i) Şa nl ıu rf a’ da ki b oz kı r a la nl ar ın ın y üz öl çü m ün de ki d eğ iş im (y üz de ); ii) Ş an lıu rf a’ da ki k or un an b oz kı r a la nl ar ın ın y üz öl çü m ün de ki d eğ iş im (y üz de ) 2. 1. 1 Şa nl ıu rf a’ da ki ö nc el ik li bo zk ır al an la rın ı i çe re n ko ru na n al an la rın yü zö lç üm ün ün a rt ırı lm as ı i çi n ge re kl i en va nt er , i zle m e ve d eğ er le nd irm e ça lış m al ar ın ın y ap ılm as ı 20 21 - 20 30 TO B TO B (D KM PG M , B Ü GE M ), Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Şu be M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r Ye ni k or un an al an sa yı sı Bo zk ır ko ru na n al an la rın ın yü zö lç üm ün de ki de ği şim 0 Ad et 0 2 Ad et % 10 2. 1. 2 Şa nl ıu rf a ön ce lik li bo zk ır ya şa m or ta m la rın da b itk i ö rt üs ün ü ka ra kt er ize e de n tü re za ra r v er ec ek fa al iy et le rin il gi li ku ru m la r v e di ğe r pa yd aş la rla iş b irl iğ i i çi nd e et ki n ol ar ak de ne tle nm es i 20 21 - 20 30 TO B (D KM PG M , BÜ GE M , O GM ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si Ko nt ro l e di le n/ ip ta l e di le n fa al iy et sa yı sı 0 Ad et 5 Ad et /Y ıl 2. 1. 3 Şa nl ıu rf a ön ce lik li bo zk ır ya şa m or ta m la rın da ta hr ip o la n al an la rın re st or as yo n ça lış m al ar ın ın iz le nm es i 20 21 - 20 30 TO B (D KM PG M , BÜ GE M , O GM ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü Re st or as yo n ça lış m as ı y ap ıla n al an b üy ük lü ğü 0 He kt ar 1. 00 0 He kt ar 2. 1. 4 Şa nl ıu rf a bo zk ir ek os ist em le rin de pl an la na n ağ aç la nd ırm a ça lış m al ar ı ön ce sin de e ko lo jik b ir de ğe rle nd irm e ya pı lm as ı 20 21 - 20 30 O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü İl T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ek ol oj ik de ğe rle nd irm e ra po ru sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et /Y ıl 2. 1. 5 Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ın da e ko lo jik ko rid or la rın b el irl en m es i 20 21 - 20 30 TO B TO B (D KM PG M ), Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , Çe vr e ve Ş eh irc ili k İl M üd ür lü ğü , H ar ra n Ü ni ve rs ite si Be lir le ne n ek ol oj ik k or id or sa yı sı 2 Ad et 3 Ad et 2. 1. 6 Ko ru na n al an la rd a gö re vl i p er so ne lin bo zk ır tü rle rin in k or un m as ı ve iz le nm es in e yö ne lik te kn ik ka pa sit es in in a rtı rıl m as ı 20 21 - 20 23 TO B (D KM PG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü Eğ iti m /y ıl sa yı sı 1 Ad et /Y ıl 3 Ad et /Y ıl Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 81 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 2. 1. 7 Al an la rın e tk in y ön eti m i v e ko ru m an ın sa ğl an m as ı i çi n hi zm et a lım ın ın ar tır ılm as ı v e pe rs on el y et er siz liğ in in gi de ril m es i 20 21 - 20 26 TO B Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü Hi zm et a lım ı ya pı la n pe rs on el sa yı sın da ki a rtı ş 0 % 20 2. 1. 8 Te k Te k Da ğl ar ı M P Şe fli ği ’n in y er in de n yö ne tim in in sa ğl an m as ı 20 21 - 20 26 TO B (D KM PG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü Şe fli kt ek i g ör ev li sa yı sı 1 ta m za m an lı pe rs on el , 6 işç i 5 ta m za m an lı pe rs on el , 10 iş çi He de f 2 .2 . Ş an lıu rf a bo zk ır tü rle rin in v e ya şa m o rt am la rın ın k or un m as ı He de f G ös te rg es i: Şa nl ıu rf a’ da e tk in k or um a ya pı la n bo zk ır tü r s ay ıs ı ( ad et ) 2. 2. 1 Şa nl ıu rf a’ da ki ö nc el ik li bo zk ır al an la rı ve iz le m ed e ön ce lik li bo zk ır tü rle rin e yö ne lik b el irl en m iş ko ru m a te db irl er in in il gi li ku ru m la r v e di ğe r pa yd aş la rla iş b irl iğ i i çi nd e te sp it ed ile re k ha ya ta g eç iri lm es i v e bu al an la rd a et ki n ko ru m a ya pı lm as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Çe vr e ve Ş eh irc ili k İl M üd ür lü ğü , İ lg ili ST K’ la r, İlg ili Ü ni ve rs ite le r Te hd it al tın da ki tü rü n po pü la sy on bü yü kl üğ ün de ki de ği şim 0 % 15 2. 2. 2 Şa nl ıu rf a’ da ki n ad ir, d ar y ay ılı şlı ön ce lik li bo zk ır bi tk i t ür le rin in d ağ ılı m gö st er di ği a la nl ar da ö rn ek a la nl ar ın te l ç itl e çe vr ile re k ko ru nm as ı, bu no kt al ar da tü rle r i le il gi li bi lg ile nd iri ci le vh al ar ın k on ul m as ı 20 21 - 20 23 TO B 3. B öl ge M üd ür lü ğü İl T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP T AE M , Ha rr an Ü ni ve rs ite si Te l ç itl e çe vr ile re k ko ru m a al tın a al ın an tü r s ay ısı Bi lg ile nd iri ci le vh a sa yı sı 0 Ad et 0 Ad et 5 Ad et 5 Ad et 2. 2. 3 Bo zk ıra ö zg ü/ öz el le şm iş tü rle r ö nc el ik li ol m ak ü ze re tü r e yl em p la nl ar ın ın il gi li ku ru m la r v e di ğe r p ay da şla rla iş b irl iğ i iç in de h az ırl an m as ı, uy gu la nm as ı v e izl en m es i 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl Kü ltü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ lg ili S TK ’la r, İlg ili Ü ni ve rs ite le r Tü r e yl em pl an la rın ın sa yı sı 3 Ad et 8 Ad et 2. 2. 4 Bo zk ır ek os ist em le ri üz er in de d et ay ek ol oj ik a ra ştı rm al ar ın (ö rn . p op ül as yo n di na m ik le ri, o tç ul tü rle r-v ej et as yo n di na m ik le ri üz er in e, v d. ) d es te kl en m es i ve ko nu b az lı pr oj el er g el işti ril m es i 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , H ar ra n Ü ni ve rs ite si ilg ili B öl üm le ri, İl gi li ST K’ la r Ar aş tır m a ve pr oj e sa yı sı 0 Ad et 2 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203082 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 2. 2. 5 Ce yl an la rın u yg un o la n es ki y aş am al an la rın a ye rle şti ril m es i 20 21 - 20 30 TO B (D KM PG M ), TO B 3. B öl ge M üd ür lü ğü Ka ym ak am lık la r, Ha rr an Ü ni ve rs ite si ilg ili Bö lü m le ri, İl gi li ST K’ la r Ye rle şti ril en bi re y sa yı sı 50 A de t 20 0 Ad et 2. 2. 6 Ce yl an la rın k or un m as ı i çi n DK M PG M ve T İG EM a ra sın da iş b irl iğ in in ge liş tir ilm es i v e uy gu la nm as ı 20 21 - 20 26 TO B (D KM PG M , Tİ GE M ) TO B 3. B öl ge M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü İş b irl iğ i pr ot ok ol ü 0 A de t 1 Ad et 2. 2. 7 Ya ba n ha yv an la rın ın y oğ un g eç iş ya ptı ğı y ol la rın , s u ka na lla rın ın be lir le nm es i v e ge çi şle re u ya rıc ı le vh al ar ın k on ul m as ı 20 21 - 20 26 TO B 3. B öl ge M üd ür lü ğü DS İ 1 5. B öl ge M üd ür lü ğü , K ar ay ol la rı 9. Bö lg e M üd ür lü ğü Ş an lıu rf a Şu be si, T CD D 5. B öl ge M üd ür lü ğü , H ar ra n Ü ni ve rs ite si, Ka ym ak am lık la r U yg ul am a ya pı la n al an sa yı sı 3 Ad et 10 A de t 2. 2. 8 Ka ça k av cı lık la e tk in m üc ad el e ed ilm es i i çi n yö re h al kı il e iş bi rli ği ni n gü çl en di ril m es i v e fa rk ın da lığ ın ar tır ılm as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ko llu k Ku vv et le ri İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , M uh ta rlı kl ar , Di ya ne t İ şle ri Ba şk an lığ ı, İlg ili S TK ’la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 10 A de t/ 30 0 Ki şi 15 A de t/ 40 0 Ki şi 2. 2. 9 Do ğa da n ha yv an v e bi tk i t op la m a ile m üc ad el en in e tk in le şti ril m es i i çi n de ne tim le rin a rtı rıl m as ı, bu tü rle rin bu lu nd uğ u al an la rd a yö re h al kı il e iş bi rli ği iç in de ç al ışı lm as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Ko llu k Ku vv et le ri İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r TO B’ da n al ın an izi n ve b el ge sa yı sı/ yı l 15 A de t/ Yı l 20 A de t/ Yı l 2. 2. 10 Bo zk ır bi yo lo jik ç eş itl ili ği ni n ko ru nm as ın ı v e ka yn ak la rın ın sü rd ür ül eb ili r k ul la nı m ın ı d es te kl ey en ge le ne ks el b ilg i v e ye ni y ön te m , te kn ik v e uy gu la m al ar ın a ra ştı rıl m as ı, so nu çl ar ın ın p ay la şıl m as ı v e ör ne k uy gu la m al ar ın g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 - 20 26 TO B TO B (T AG EM , T RG M , D KM PG M ), Kü ltü r ve T ur izm B ak an lığ ı, İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r, M ed ya Ar aş tır m al ar ın sa yı sı 2 Ad et 5 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 83 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 2 .3 . Ş an lıu rf a bo zk ırl ar ın ın g en eti k ka yn ak la rın ın k or un m as ı He de f G ös te rg es i: Şa nl ıu rf a’ da g en eti k ka yn ak la ra y ön el ik e tk in k or um a ya pı la n bo zk ır tü r s ay ıs ı ( ad et ) 2. 3. 1 Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ın da b ul un an ge ne tik k ay na k ni te liğ i a çıs ın da n ön em ta şıy ab ile ce k bi tk i v e ha yv an tü rle rin in be lir le nm es i, ge ne tik k ay na kl ar ın ın be lir le nm es i v e ka yı t a ltı na a lın m as ı v e be lir li pe riy ot la rla g ün ce lle nm es i 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM , DK M PG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , T Ü Bİ TA K, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri Ka yı t a ltı na al ın an ta ks on (t ür , t ür a ltı se vi ye le r) sa yı sı 5 Ad et 10 A de t 2. 3. 2 At as al tü rle rin g en eti k ka yn ak la rın ın ko ru nm as ı i çi n bi lim se l ç al ışm al ar ın ar tır ılm as ı v e AR -G E ça lış m al ar ın ın de st ek le nm es i 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM ) TO B (D KM PG M ), Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , İlg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En sti tü le ri Bi lim se l ç al ışm a sa yı sın da ki a rtı ş 0 % 20 2. 3. 3 Şa nl ıu rf a’ da ki n ad ir, d ar y ay ılı şlı ön ce lik li bo zk ır bi tk i t ür le rin in po pü la sy on v e ya şa m o rt am ı üz er in de ki te hd it du ru m la rın a gö re bu tü rle rin e x- sit u (d ışa rıd a) ç oğ al tıl ıp do ğa ya a kt ar ılm as ı, ge n ba nk al ar ın da ve b ot an ik b ah çe le rin de e x- sit u ko ru nm as ın ın sa ğl an m as ı 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM , BÜ GE M ) TO B (D KM PG M ), İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Ha rr an Ü ni ve rs ite si, A ra ştı rm a En sti tü le ri Kü ltü re a lın an v e ex -s itu k or un an tü r s ay ısı 0 Ad et 5 Ad et 2. 3. 4 Şa nl ıu rf a’ da b ir bo ta ni k ba hç es in in ku ru lm as ı i çi n iş bi rli ği ni n ol uş tu ru lm as ı v e or ta k gi riş im le rin ge rç ek le şt iri lm es i 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM , DK M PG M ), Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , H ar ra n Ü ni ve rs ite si, İlg ili S TK ’la r İş b irl iğ i pr ot ok ol ü ve or ta k gi riş im le rin sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et 2. 3. 5 Ge ne tik k ay na kl ar il e ba ğl an tıl ı ge le ne ks el b ilg ile rin d er le nm es i, ka yı t a ltı na a lın m as ı v e ko ru nm as ı; ge le ne ks el b ilg ile re y ön el ik y en ili k ve uy gu la m al ar ın ta nı tıl m as ı 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM , DK M PG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri, İl gi li ST K’ la r Pa yl aş ıla n ya yı n sa yı sı 2 Ad et 5 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203084 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 2. 3. 6 Kü re se l Ö ne m e Sa hi p Ta rım sa l M ira s Si st em in e (G IA HS ) b oz kı r b iy ol oj ik çe şit lil iğ i i le il işk ili K ar ac ad ağ p iri nc in in da hi l e di lm es i i çi n ge re kl i b aş vu ru nu n ya pı lm as ı, eti ke tle m e ve se rti fik as yo n işl em le rin in y ap ılm as ı 20 21 - 20 30 TO B TA GE M , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri, İl gi li ST K’ la r, FA O Da hi l e di le n tü r sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et He de f 2 .4 . Ş an lıu rf a bo zk ırl ar ın ın ik lim d eğ iş ik liğ in e uy um k ap as ite si ni n ar tır ılm as ı He de f G ös te rg es i: İk lim d eğ iş ik lin e uy um k on us un da ki u yg ul am al ar ın sa yı sı (a de t) 2. 4. 1 Şa nl ıu rf a bo zk ır ek os ist em le rin de v e sa ğl ad ık la rı ek os ist em h izm et le rin de ik lim d eğ işi kl iğ i e tk ile rin in be lir le nm es in e yö ne lik m od el le m e ve d eğ er le nd irm e ça lış m al ar ın ın ya pı lm as ı v e izl em e ey le m p la nı nı n ha zır la nm as ı v e uy gu la nm as ı 20 21 - 20 30 TO B (T AG EM , DK M PG M ) TO B (T RG M , B Ü GE M ), Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Şu be M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İlg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En sti tü le ri M od el le m e ve de ğe rle nd irm e ça lış m al ar ın ın sa yı sı U yg ul an an e yl em sa yı sı 0 Ad et 0 Ad et 1 Ad et 2 Ad et 2. 4. 2 İk lim d eğ işi kl iğ in de n en fa zla e tk ile ne ce k tü r, al an la r v e ek os ist em h izm et le ri içi n m ev cu t ç al ışm al ar ile e ş g üd üm iç in de uy um ö ne ril er in in g el işt iri lm es i v e iş bi rli ği iç in de u yg ul an m as ı 20 21 - 20 30 TO B (D KM PG M , TA GE M , B Ü GE M , TR GM ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri U yg ul an an u yu m ön er isi sa yı sı 0 Ad et 5 Ad et 2. 4. 3 Şa nl ıu rf a’ da ki k or un an a la nl ar da m ev cu t ç al ışm al ar il e eş g üd üm iç in de ik lim d eğ işi kl iğ in e uy um p la nl ar ın ın ha zır la nm as ı v e uy gu la nm as ı ( ör ne ği n de st ek li gö ç, k or id or o lu şt ur ul m as ı, po pü la sy on la r a ra sı ge n tr an sf er i) 20 21 - 20 30 TO B (D KM PG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri İk lim de ği şik liğ in e uy um p la nı sa yı sı U yg ul an an u yu m pl an ı e yl em sa yı sı 0 Ad et 0 Ad et 1 Ad et 3 Ad et 2. 4. 4 Şa nl ıu rf a bo zk ır ek os ist em le rin de ik lim d eğ işi kl iğ in e uy um k ap as ite sin in ar tır ılm as ı i çi n eğ iti m ih tiy aç la rın ın be lir le nm es i v e ilg ili k ur um la r i le iş bi rli ği iç in de e ği tim p ro gr am la rın ın ge liş tir ili p uy gu la nm as ı 20 21 - 20 23 TO B (D KM PG M , BÜ GE M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri, İl gi li ST K’ la r Eğ iti m k atı lım cı sa yı sı 0 Ki şi 10 0 Ki şi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 85 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 2 .5 . Ş an lıu rf a bo zk ırl ar ın ın sa hi p ol du ğu b iy ol oj ik ç eş itl ili k de ğe rin in ta nı tıl m as ı v e gö rü nü rlü ğü nü n ar tır ılm as ı He de f G ös te rg es i: Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ın ın ta nı tım ı v e gö rü nü rlü ğü k on us un da e riş ile n ki şi sa yı sı (k iş i s ay ıs ı) 2. 5. 1 Bo zk ırl ar ın b iy ol oj ik ç eş itl ili k de ğe ri ko nu su nd a fa rk ın da lık a rtı rm ak iç in K ızı lk uy u YH GS iç in de c ey la n ta nı tım m er ke zin in e tk in k ul la nı m ın ın sa ğl an m as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r T ur izm M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Şa nl ıu rf a Tu riz m i G el işt irm e AŞ . M er ke z z iy ar et çi sa yı sı/ Yı l 10 0 Ki şi/ Yı l 20 0 Ki şi/ Yı l 2. 5. 2 Te k Te k Da ğl ar ı M P iç in de ki m ev cu t id ar e ve zi ya re tç i m er ke zin in b oz kı r ek os ist em le ri ve tü rle rin in ta nı tıl m as ı am ac ıy la e tk in k ul la nı m ın ın sa ğl an m as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r T ur izm M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Şa nl ıu rf a Tu riz m i G el işt irm e AŞ . M er ke z z iy ar et çi sa yı sı/ Yı l 0 Ki şi/ Yı l 1. 00 0 Ki şi/ Yı l 2. 5. 3 Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ı v e bi yo lo jik çe şit lil iğ in in ta nı tım ın a yö ne lik d oğ a tu riz m i v e ek ot ur izm u yg ul am al ar ın ın çe şit le nd iri lm es i v e bö lg es el tu riz m pl an v e pr og ra m la rın da ki tu riz m ge liş m e ek se nl er i, ko rid or la rı ve çe ki m n ok ta la rın a en te gr e ed ile re k ya yg ın la ştı rıl m as ı ( bi tk i, ku ş, k el eb ek , kü çü k m em el i b üy ük m em el i t ür le rin in gö zle nm es i v e bu tü rle re y ön el ik tu r ro ta la rın a ye r v er ilm es i) 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü İl Kü ltü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, Şa nl ıu rf a Tu riz m i G el işt irm e AŞ . , U rf a Do ğa Sp or la rı Kl ub ü, İl gi li ST K’ la r, bö lg ey e tu ris t ge tir en a ce nt al ar v ey a bu a ce nt al ar ı t em sil ed en S TK ’la r, TV K an al la rı Bo zk ır öz el in de ro ta sa yı sı 3 Ad et 5 Ad et 2. 5. 4 Ka ra ca da ğ bö lg es in de y ör en in ta rih i, co ğr afi k, k ül tü re l y ap ısı nı v e bo zk ır bi yo lo jik ç eş itl ili ği ni n ta nı tıl m as ın ı v e fa rk ın da lık o lu şt ur ul m as ın ı s ağ la ya ca k ta nı tım b iri m le rin in o lu şt ur ul m as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ta nı tım b iri m i sa yı sı 0 Ad et 2 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203086 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 2. 5. 5 Bo zk ırl ar ın d eğ er i v e bi yo lo jik ç eş itl ili ği ko nu su nd a ilg ili k ur um la r v e di ğe r pa yd aş la rla iş b irl iğ i i çi nd e fa rk lı ilg i gr up la rın a yö ne lik (ç oc uk la r, ge nç le r, ka dı nl ar , k an aa t ö nd er le ri, ç ift çi le r, ço ba nl ar , i m am la r v b) fa rk ın da lık v e eğ iti m ç al ışm al ar ın d üz en li ol ar ak ya pı lm as ı 20 21 - 20 30 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, GA P BK İ, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, M uh ta rlı kl ar , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 5 Ad et 50 0 Ki şi 10 A de t 1. 00 0 Ki şi 2. 5. 6 Ko ru na n al an la r v e çe vr es in de ki o ku l öğ re tm en le rin e ve ö ğr en ci le rin e yö ne lik “ Tü rk iy e’ ni n Bo zk ır Ek os ist em le rin in K or un m as ı v e Sü rd ür ül eb ili r Y ön eti m i P ro je si” ka ps am ın da g el işti ril en b oz kı r eğ iti m p ro gr am la rın ın İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü il e bi rli kt e dü ze nl i o la ra k ya pı lm as ı v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 - 20 30 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 10 A de t 50 0 Ki şi 10 0 Ad et 5. 00 0 Ki şi 2. 5. 7 Yö re h al kı ta ra fın da n yo ğu n ol ar ak to pl an an v e ku lla nı la n bo zk ır bi tk ile ri ile il gi li kı la vu zla rın h az ırl an m as ı v e eğ iti m ç al ışm al ar ın ın g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, M uh ta rlı kl ar , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Kı la vu z/ Eğ iti m sa yı sı 1 Ad et 0 Ad et 3 Ad et 3 Ad et 2. 5. 8 Ko ru m a ön ce lik li bo zk ır tü rle rin in fa rk lı pl atf or m la rd a et ki li ol ar ak ta nı tıl m as ı iç in b as ılı v e gö rs el m at er ya lle rin ür eti lm es i v e et ki n ol ar ak d ağ ıtı lm as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ha zır la na n ve da ğı tıl an m at er ya l s ay ısı U la şıl an k işi sa yı sı 10 A de t 1. 00 0 Ki şi 30 A de t 5. 00 0 Ki şi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 87 AM AÇ 2 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR B İY O LO JİK Ç EŞ İT Lİ Lİ Ğ İN İN (e ko si st em , t ür , g en eti k ve e ko lo jik sü re ç çe şi tli liğ i d üz ey le rin de ) K O RU N M AS I N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 2. 5. 5 Bo zk ırl ar ın d eğ er i v e bi yo lo jik ç eş itl ili ği ko nu su nd a ilg ili k ur um la r v e di ğe r pa yd aş la rla iş b irl iğ i i çi nd e fa rk lı ilg i gr up la rın a yö ne lik (ç oc uk la r, ge nç le r, ka dı nl ar , k an aa t ö nd er le ri, ç ift çi le r, ço ba nl ar , i m am la r v b) fa rk ın da lık v e eğ iti m ç al ışm al ar ın d üz en li ol ar ak ya pı lm as ı 20 21 - 20 30 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, GA P BK İ, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, M uh ta rlı kl ar , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 5 Ad et 50 0 Ki şi 10 A de t 1. 00 0 Ki şi 2. 5. 6 Ko ru na n al an la r v e çe vr es in de ki o ku l öğ re tm en le rin e ve ö ğr en ci le rin e yö ne lik “ Tü rk iy e’ ni n Bo zk ır Ek os ist em le rin in K or un m as ı v e Sü rd ür ül eb ili r Y ön eti m i P ro je si” ka ps am ın da g el işti ril en b oz kı r eğ iti m p ro gr am la rın ın İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü il e bi rli kt e dü ze nl i o la ra k ya pı lm as ı v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 - 20 30 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 10 A de t 50 0 Ki şi 10 0 Ad et 5. 00 0 Ki şi 2. 5. 7 Yö re h al kı ta ra fın da n yo ğu n ol ar ak to pl an an v e ku lla nı la n bo zk ır bi tk ile ri ile il gi li kı la vu zla rın h az ırl an m as ı v e eğ iti m ç al ışm al ar ın ın g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, M uh ta rlı kl ar , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Kı la vu z/ Eğ iti m sa yı sı 1 Ad et 0 Ad et 3 Ad et 3 Ad et 2. 5. 8 Ko ru m a ön ce lik li bo zk ır tü rle rin in fa rk lı pl atf or m la rd a et ki li ol ar ak ta nı tıl m as ı iç in b as ılı v e gö rs el m at er ya lle rin ür eti lm es i v e et ki n ol ar ak d ağ ıtı lm as ı 20 21 - 20 26 Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , D iy an et İş le ri Ba şk an lığ ı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ha zır la na n ve da ğı tıl an m at er ya l s ay ısı U la şıl an k işi sa yı sı 10 A de t 1. 00 0 Ki şi 30 A de t 5. 00 0 Ki şi AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 1. 1 Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ın da d oğ a do st u ta rım uy gu la m al ar ın a yö ne lik ö rn ek b ir de st ek pr og ra m ın ın o lu şt ur ul m as ı ( ÇA TA K Pr og ra m ı g ib i) 20 21 -2 03 0 Ko or di na sy on Ku ru lu İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ü ni ve rs ite le r ( ve ri te m in i), Z M O , Z ira at O da la rı, G AP BK İ, GA P TA EM De st ek le ne n çi ftç i sa yı sı De st ek k ap sa m ın da do ğa d os tu uy gu la m a ya pı la n al an m ik ta rı 0 Ki şi 0 De ka r 10 0 Ki şi 50 0 De ka r 3. 1. 2 Şa nl ıu rf a’ da se çi le ce k bi r t ür v e pi lo t b ir al an da ta rım v e çe vr e te db ir pr og ra m ın ın ol uş tu ru lm as ı v e uy gu la m al ar ın e di ni le n te cr üb el er k ap sa m ın da a şa m al ı o la ra k il ge ne lin de y ay gı nl aş tır ılm as ı ( ör n. IP AR D Ta rım -Ç ev re Te db iri B iy ol oj ik Ç eş itl ili k Al t Te db iri P ol at lı To y ku şu ö rn eğ i) 20 21 -2 02 3 (T İG EM iç in de ) 20 21 -2 02 6 (T İG EM dı şın da ki al an la r) TO B (T RG M , DK M PG M ), Tİ GE M (G en el M er ke z v e Ce yl an pı na r) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , T O B (B Ü GE M ) U yg ul am a sa yı sı İl ge ne lin de y ıll ık ba zd a uy gu la m a ya pı la n al an la rın m ik ta rı 0 Ad et 0 De ka r 10 0 Ad et 50 0 De ka r 3. 1. 3 Şa nl ıu rf a’ da ki k or un an a la nl ar da m ev cu t ta rım sa l u yg ul am al ar ın b iy ol oj ik ç eş itl ili ği de st ek le m es i k on us un da te şv ik le rin in ön ce lik le nd iri lm es i 20 21 -2 03 0 TO B (D KM PG M , BÜ GE M , T RG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , K ar ac ad ağ Ka lk ın m a Aj an sı, Z M O , Z ira at O da la rı U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rı 0 De ka r 20 0 De ka r 13 . H ed ef a ltı nd ak i f ar kl ı e yl em le re k on u ol an Ş an lıu rf a il en va nt er ç al ışm as ı s on uc un da b el irl en en ö nc el ik li al an la r v e çe vr es in de ki k öy le rin li st es i E k 7’ de v er ilm ek te di r. AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 1. 4. O rg an ik v e iy i t ar ım a ve ril en d es te ği n ar tır ılm as ı v e bu nu n iç in ö nd er ç ift çi le rle iş bi rli ği y ap ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü M al iy e Ba ka nl ığ ı, GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Zi ra at O da la rı, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, Şa nl ıu rf a Ti ca re t B or sa sı, İl gi li ST K’ la r De st ek v er ile n çi ftç i sa yı sı U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rı 10 K işi 2. 23 6 De ka r 20 K işi 4. 50 0 De ka r 3. 1. 5 M ün av eb el i t ar ım d es te k şa rt la rın da ba kl ag il ve y em b itk ile rin in m ün av eb ey e ek le ne re k de va m lıl ığ ın ın sa ğl an m as ı (ö ze lli kl e pa m uk ü re tim in de ) 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü GA P TA EM , G AP B Kİ , K ar ac ad ağ Ka lk ın m a Aj an sı, Z M O , Zi ra at O da la rı De st ek le ne n çi ftç i sa yı sı Yı llı k de st ek le ne n m ün av eb el i a la n m ik ta rı 0 Ki şi 0 De ka r 50 K işi 20 0 De ka r 3. 1. 6 Yö re h al kı m ül ki ye tin de ki a la nl ar da işl em es iz ta rım v e an ıza d oğ ru da n ek im uy gu la m al ar ın ın d es te kl en m es i v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 -2 03 0 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP T AE M , G AP BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri İlg ili u yg ul am al ar ın sa yı sın da ki a rt ış U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rın da ki ar tış 0 0 % 20 % 20 3. 1. 7 Ta rım da in se kti sit k ul la nı m ın ın az al tıl m as ı i çi n al te rn ati fle rin ar aş tır ılm as ı v e uy gu la nm as ı ( ör ne ği n; sp es ifi k in se kti sit le rin k ul la nı m ın ın et ki nl eş tir ilm es i, en te gr e za ra rlı y ön eti m i, or ga ni k ta rım za ra rlı m üc ad el e yö nt em le ri, ak ıll ı p ul ve riz as yo n sis te m le ri) 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP TA EM GA P BK İ, Z M O , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , Z ira at O da la rı, İl gi li Ü ni ve rs ite le r Ar aş tır m a sa yı sı 0 Ad et 2 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203088 AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 1. 8 Şa nl ıu rf a’ da ki ö nc el ik li bo zk ır al an la rın ın çe vr es in de ki ta rım a ra zil er in de e nt eg re za ra rlı il e m üc ad el e yö nt em le ri ku lla nı la ra k, in se kti sit v e he rb isi t ku lla nı m ın ı a za ltm ay ı d es te kl ey en te şv ik pr og ra m la rın ın o lu şt ur ul m as ı v e ha ya ta ge çi ril m es i 20 21 -2 03 0 TO B (B Ü GE M , GK GM ) TO B (D KM PG M , T KD K) , İ l T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Z M O , Zi ra at O da la rı U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rın da ki ar tış 0 % 25 3. 1. 9 M od er n su la m a te kn ik le rin e yö ne lik de st ek le rin a rt ar ak sü rd ür ül m es i 20 21 -2 03 0 TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , DS İ 1 5. B öl ge M üd ür lü ğü , İ l Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü TO B (T AG EM ), GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, S ul am a Bi rli kl er i, ZM O , Z ira at O da la rı U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rın da ki ar tış 0 % 30 3. 1. 10 Do ğa v e ik lim d os tu y er el d en ey im v e ye ni y ön te m , t ek ni k ve u yg ul am al ar ın ilg ili k ur um la r v e di ğe r p ay da şla rla iş bi rli ği iç in de ta rım sa l ü re tim p ey za jla rın a en te gr e ed ilm es i v e uy gu la nm as ın a yö ne lik d es te kl er in g el işti ril m es i v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 -2 03 0 TO B (T AG EM , TR GM ) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, İlg ili ST K’ la r De st ek p ro gr am la rı sa yı sı De st ek le ne n uy gu la m a sa yı sı 0 Ad et 0 Ad et 2 Ad et 5 Ad et 3. 1. 11 Şa nl ıu rf a’ da a nı z y ak ım ı u yg ul am al ar ın ı az al ta ca k al te rn at if uy gu la m al ar ın ya yg ın la şt ırı lm as ı ( ör ne ği n; fr ez e ku lla nı m ı, do ğr ud an e ki m , a nı zın y em o la ra k ku lla nı m ı v b) 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü - Kı rs al K al kı nm a Şu be si TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Z M O , Z ira at O da la rı İlg ili u yg ul am a sa yı sı 2 Ad et 4 Ad et 3. 1. 12 Bi yo lo jik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım uy gu la m al ar ı k on us un da b ilg ile nd irm e ve bi lin çl en di rm e ça lış m al ar ın ın y ap ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , G AP T AE M , Zi ra at O da la rı, İl gi li Ü ni ve rs ite le r Et ki nl ik v e pr og ra m sa yı sı U la şıl an k işi sa yı sı 0 Ad et 0 Ki şi 5 Ad et 10 0 Ki şi AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 1. 4. O rg an ik v e iy i t ar ım a ve ril en d es te ği n ar tır ılm as ı v e bu nu n iç in ö nd er ç ift çi le rle iş bi rli ği y ap ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü M al iy e Ba ka nl ığ ı, GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Zi ra at O da la rı, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, Şa nl ıu rf a Ti ca re t B or sa sı, İl gi li ST K’ la r De st ek v er ile n çi ftç i sa yı sı U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rı 10 K işi 2. 23 6 De ka r 20 K işi 4. 50 0 De ka r 3. 1. 5 M ün av eb el i t ar ım d es te k şa rt la rın da ba kl ag il ve y em b itk ile rin in m ün av eb ey e ek le ne re k de va m lıl ığ ın ın sa ğl an m as ı (ö ze lli kl e pa m uk ü re tim in de ) 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü GA P TA EM , G AP B Kİ , K ar ac ad ağ Ka lk ın m a Aj an sı, Z M O , Zi ra at O da la rı De st ek le ne n çi ftç i sa yı sı Yı llı k de st ek le ne n m ün av eb el i a la n m ik ta rı 0 Ki şi 0 De ka r 50 K işi 20 0 De ka r 3. 1. 6 Yö re h al kı m ül ki ye tin de ki a la nl ar da işl em es iz ta rım v e an ıza d oğ ru da n ek im uy gu la m al ar ın ın d es te kl en m es i v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 -2 03 0 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İ l T ar ım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP T AE M , G AP BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri İlg ili u yg ul am al ar ın sa yı sın da ki a rt ış U yg ul am a ya pı la n al an m ik ta rın da ki ar tış 0 0 % 20 % 20 3. 1. 7 Ta rım da in se kti sit k ul la nı m ın ın az al tıl m as ı i çi n al te rn ati fle rin ar aş tır ılm as ı v e uy gu la nm as ı ( ör ne ği n; sp es ifi k in se kti sit le rin k ul la nı m ın ın et ki nl eş tir ilm es i, en te gr e za ra rlı y ön eti m i, or ga ni k ta rım za ra rlı m üc ad el e yö nt em le ri, ak ıll ı p ul ve riz as yo n sis te m le ri) 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP TA EM GA P BK İ, Z M O , Ç ev re v e Şe hi rc ili k İl M üd ür lü ğü , Z ira at O da la rı, İl gi li Ü ni ve rs ite le r Ar aş tır m a sa yı sı 0 Ad et 2 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 89 AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) He de f 3 .2 . S ür dü rü le bi lir v e ek os is te m ta ba nl ı m er a yö ne tim in in sa ğl an m as ı14 He de f G ös te rg es i: Sü rd ür ül eb ili r v e ek os ist em ta ba nl ı m er a yö ne tim i y ap ıla n al an y üz öl çü m ün de ki d eğ iş im (y üz de ) 3. 2. 1 Kı zıl ku yu Y HG S, Te k Te k Da ğl ar ı M P ve Ka ra ca da ğ bo zk ırl ar ı ö nc el ik li ol m ak üz er e Şa nl ıu rf a’ da y ap ıla ca k tü m m er a ısl ah ç al ışm al ar ın ın b iy ol oj ik ç eş itl ili k un su rla rın ı g öz et ec ek şe ki ld e pl an la nm as ı ve iz le nm es i, bu nu n iç in ta m am la nm ış ile en va nt er ç al ışm as ı s on uç la rın ın v e ön ce lik li tü r/ al an b ilg ile rin in k ul la nı lm as ı i çi n ku ru m la r a ra sın da iş b irl iğ in in g el işti ril m es i (k or un an a la nl ar d ah il) 20 21 -2 02 6 İl M er a Ko m isy on u, T O B (D KM PG M ) Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , D oğ a Ko ru m a M er ke zi, G AP -T AE M , H ar ra n Ü ni ve rs ite si Bi yo lo jik ç eş itl ili k un su rla rın ı d ah il ed en m er a ısl ah ça lış m al ar ın ın a la nı 0 De ka r 1. 00 0 De ka r 3. 2. 1. 1 Sü rd ür ül eb ili r m er a yö ne tim i i çi n ısl ah ça lış m al ar ın da y er el to hu m v e b itk ile rin ku lla nı m ın a da ir ar aş tır m a ve ö rn ek uy gu la m al ar ın y ap ılm as ı 20 21 -2 02 3 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , G AP TA EM TO B (B Ü GE M , T AG EM ), Ha rr an Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r Ö rn ek u yg ul am a sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et 3. 2. 1. 2 Sü rd ür ül eb ili r v e on ar ıc ı m er a yö ne tim i iç in b üt ün cü l o tla tm a yö ne tim in e yö ne lik ör ne k uy gu la m al ar ın y ap ılm as ı v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 -2 02 3 (u yg ul am a) 20 21 -2 02 6 (y ay gı nl aş tır m a) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü FA O , H ar ra n Ü ni ve rs ite si, İl gi li ST K’ la r Ö rn ek u yg ul am a sa yı sı 0 Ad et 10 A de t 3. 2. 1. 3 Sü rd ür ül eb ili r m er a yö ne tim i i çi n ça yı r ve m er a ısl ah ç al ışm al ar ın da y er li to hu m ko nu su nd a AR -G E ve ü re tim ç al ışm al ar ın ın ya pı lm as ı 20 21 -2 02 6 TO B (T AG EM , G AP TA EM ) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , İlg ili Ü ni ve rs ite le r AR -G E ve ü re tim ça lış m al ar ı s ay ısı 3 Ad et 5 Ad et 3. 2. 1. 4 Bo zk ırd a ha yv an b as kı sın ı a za ltm ay a yö ne lik h ay va nc ılı k ya pa n ai le le re y em bi tk ile ri ek im i v e ye m d es te ği sa ğl an m as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü TO B (B Ü GE M ), Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, B irl ik v e Ko op er ati fle r De st ek te n fa yd al an an a ile /k işi sa yı sı 0 Ki şi 50 K işi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203090 AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 14 . H ed ef a ltı nd ak i f ar kl ı e yl em le re k on u ol an Ş an lıu rf a il en va nt er ç al ışm as ı s on uc un da b el irl en en ö nc el ik li al an la r v e çe vr es in de ki k öy le rin li st es i E k 7’ de v er ilm ek te di r. AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 2. 1. 5 Sü rd ür ül eb ili r v e on ar ıc ı m er a yö ne tim i iç in o rg an ik k om po st g üb re v e to pr ak m ik ro bi yo lo jis i z en gi nl eş tir m e pr ep ar at la rın ın k ul la nı m ın a yö ne lik ö rn ek ça lış m al ar ın y ap ılm as ı v e te şv ik e di lm es i 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Bi rli k ve K oo pe ra tif le r Ö rn ek u yg ul am a sa yı sı 0 Ad et 3 Ad et 3. 2. 2 M er a ısl ah u yg ul am al ar ın ın d ah a et ki n izl en m es i i çi n (M er a; a la n, b iy ol oj ik çe şit lil ik , b iy ok üt le to pr ak o rg an ik m ad de or an ı, ko m po zis yo n, ıs la h ça lış m as ın ın ba şa rıs ı, ot la ya n ha yv an sa yı sı (c in sle re gö re ) v b) a yr ıla n bü tç en in a rtı rıl m as ı v e izl em e ça lış m al ar ı i çi n ün iv er sit el er le v e/ ve ya ö ze l s ek tö rle p ro to ko lle r y ap ılm as ı 20 21 -2 03 0 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M er a Ko m isy on u, İl gi li Ye re l Yö ne tim le r, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ay rıl an b üt çe de ki ar tış Ö nc el ik li al an la rd a ol uş tu ru la n izl em e ça lış m as ı s ay ısı 0 0 Ad et % 50 5 Ad et 3. 2. 3 M er a ısl ah u yg ul am al ar ın ın d ah a et ki n izl en m es in e yö ne lik u za kt an a lg ıla m a ve o tla tm a pl an la m a uy gu la m a ta ki p sis te m le rin i k ul la nm ak iç in a lty ap ın ın ge liş tir ilm es i 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü ÇS B (T ap u Ka da st ro G en el M üd ür lü ğü ), İl M er a Ko m isy on u, İlg ili Y er el Y ön et im le r, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r U za kt an a lg ıla m a ve u yg ul am a ta ki p sis te m le rin in ku lla nı ld ığ ı m er a ısl ah ı u yg ul am a al an ı 0 De ka r 10 0 De ka r 3. 2. 4 İl ba zın da y ıll ık m er a du ru m ra po rla rın ın ha zır la nm as ı 20 21 -2 03 0 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl M er a Ko m isy on u, İl gi li Ye re l Yö ne tim le r, İlg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r İl ge ne lin de y ap ıla n ça lış m a sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et /Y ıl 3. 2. 5 M er a te sp it ve ta hd it ça lış m al ar ın ın ta m am la nm as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü ÇS B (T ap u Ka da st ro G en el M üd ür lü ğü , M ill i E m la k M üd ür lü kl er i) M er a te sp it ve ta hd it ça lış m al ar ın ın ta m am la nm a or an ı % 60 % 10 0 3. 2. 6 Te sc il ha ric i a la nl ar ın m er a te tk ik ek ip le riy le k ad as tr o pa fta la rı üz er in de ça lış ılm as ı v e de ğe rle nd iri lm es in e de va m ed ilm es i 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü ÇS B (T ap u ve K ad as tr o Ge ne l M üd ür lü ğü ) Te sc il ed ile n al an de ği şim i 0 % 20 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 91 AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 2. 7 M er a işg al le rin in ö nü ne g eç m ek v e m er a al an la rın ı k or um ak iç in il gi li ku ru m la r v e di ğe r p ay da şla rla iş b irl iğ i i çi nd e sa ha da ki uy gu la m a ve d en eti m m ek an izm al ar ın ın gü çl en di ril m es i ( pe rs on el , e ki pm an ) 20 21 -2 02 3 İl M er a Ko m isy on u İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, M uh ta rlı kl ar Pe rs on el sa yı sı 7 Ki şi 10 K işi 3. 2. 8 İl M er a Ko m isy on un un e tk in o la ra k ça lış m as ı i çi n te kn ik e ki bi n ka pa sit es in in gü çl en di ril m es i v e üs t d üz ey y ön et ic ile rin fa rk ın da lığ ın ın a rt ırı lm as ı 20 21 -2 02 3 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Va lil iğ i, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si Ka pa sit e ge liş tir m e ça lış m al ar ı v e et ki nl ik le ri sa yı sı 1 Ad et /Y ıl 1 Ad et /Y ıl 3. 2. 9 Se çi le ce k ör ne k al an la rd a M er a Yö ne tim Bi rli kl er i’n in k ur ul m as ı v e bu y ap ıla nm an ın Şa nl ıu rf a’ da y ay gı nl aş tır ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , F AO Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Va lil iğ i, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, ilg ili S TK ’la r, İlg ili M uh ta rlı kl ar M er a Yö ne tim Bi rli kl er i’n in sa yı sı 0 Ad et 3 Ad et 3. 2. 10 “T ür kiy e’ ni n Bo zk ır Ek os ist em le rin in Ko ru nm as ı v e Sü rd ür ül eb ilir Yö ne tim i P ro je si” ka ps am ın da ka za nı lm ış ör ne k s ür dü rü le bi lir ot la tm a pl an ı h az ırl am a de ne yim in in Şa nl ıu rfa ge ne lin de ya yg ın la ştı rıl m as ı iç in eğ iti m , k ap as ite ge liş tir m e pr og ra m la rın ın uy gu la nm as ı v e te kn ik de st ek sa ğl an m as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , F AO TO B (O GM , D KM PG M ), Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ha rr an Ü ni ve rs ite si, il gi li ST K’ la r İlç e O tla tm a Pl an ı sa yı sı 0 Ad et 3 Ad et 3. 2. 11 M er al ar da v e ha yv an cı lık ta ik lim de ği şik liğ in e uy um v e ısl ah ö rn ek pr oj el er in in g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 -2 02 6 TO B (T AG EM , BÜ GE M ) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , İlg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri Ö rn ek p ro je sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et 3. 2. 12 M er a ku lla nı cı v e ai le le rin e, sü rü y ön eti m i el em an la rın a ve ril en e ği tim le rd e ot la tm a pl an la m as ı v e bo zk ırl ar ın ö ne m i v e ka yn ak la rın ın sü rd ür ül eb ili r k ul la nı m ın ın di kk at e al ac ak şe ki ld e pl an la nm as ı v e ge rç ek le şti ril m es i 20 21 -2 02 3 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü Ye tiş tir ic i B irl ik le ri, İl gi li ST K’ la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 0 Ad et 0 Ki şi 2 Ad et 15 0 Ki şi 3. 2. 13 Gö çe rle rin g el en ek se l h ay va nc ılı k fa al iy et le rin in d es te kl en m es i i çi n so sy al , ek on om ik , e ko lo jik a lty ap ın ın b el irl en m es i ve g er ek li dü ze nl em el er in y ap ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl M er a Ko m isy on u İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Ü ni ve rs ite le r, Ka ra ca da ğ Gö çe rle r De rn eğ i, Ce yl an pı na r G öç er le r Ya rd ım la şm a ve D ay an ışm a De rn eğ i, Si ve re k Gö çe rle r De rn eğ i, İlg ili Ü ni ve rs ite le r Gö çe rle rin sa yı sın da ki d eğ işi m Gö çe rle rin ge lir in de ki d eğ işi m 0 0 % 10 % 25 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203092 AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) AM AÇ 3 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA K AY N AK K U LL AN IM IN IN S Ü RD Ü RÜ LE Bİ Lİ RL İK İL KE Sİ Ç ER ÇE VE Sİ N DE G EL İŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an T ak vi m i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 3 .1 . B iy ol oj ik ç eş itl ili ği d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın ın y ay gı nl aş tır ılm as ı13 He de f G ös te rg es i: Bi yo lo jik çe şi tli liğ i d es te kl ey en ta rım u yg ul am al ar ın da ki d eğ iş im (ç ift çi sa yı sı v e a la n yü zö lç üm ü) 3. 2. 7 M er a işg al le rin in ö nü ne g eç m ek v e m er a al an la rın ı k or um ak iç in il gi li ku ru m la r v e di ğe r p ay da şla rla iş b irl iğ i i çi nd e sa ha da ki uy gu la m a ve d en eti m m ek an izm al ar ın ın gü çl en di ril m es i ( pe rs on el , e ki pm an ) 20 21 -2 02 3 İl M er a Ko m isy on u İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, M uh ta rlı kl ar Pe rs on el sa yı sı 7 Ki şi 10 K işi 3. 2. 8 İl M er a Ko m isy on un un e tk in o la ra k ça lış m as ı i çi n te kn ik e ki bi n ka pa sit es in in gü çl en di ril m es i v e üs t d üz ey y ön et ic ile rin fa rk ın da lığ ın ın a rt ırı lm as ı 20 21 -2 02 3 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Va lil iğ i, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si Ka pa sit e ge liş tir m e ça lış m al ar ı v e et ki nl ik le ri sa yı sı 1 Ad et /Y ıl 1 Ad et /Y ıl 3. 2. 9 Se çi le ce k ör ne k al an la rd a M er a Yö ne tim Bi rli kl er i’n in k ur ul m as ı v e bu y ap ıla nm an ın Şa nl ıu rf a’ da y ay gı nl aş tır ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , F AO Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ş an lıu rf a Va lil iğ i, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, ilg ili S TK ’la r, İlg ili M uh ta rlı kl ar M er a Yö ne tim Bi rli kl er i’n in sa yı sı 0 Ad et 3 Ad et 3. 2. 10 “T ür kiy e’ ni n Bo zk ır Ek os ist em le rin in Ko ru nm as ı v e Sü rd ür ül eb ilir Yö ne tim i P ro je si” ka ps am ın da ka za nı lm ış ör ne k s ür dü rü le bi lir ot la tm a pl an ı h az ırl am a de ne yim in in Şa nl ıu rfa ge ne lin de ya yg ın la ştı rıl m as ı iç in eğ iti m , k ap as ite ge liş tir m e pr og ra m la rın ın uy gu la nm as ı v e te kn ik de st ek sa ğl an m as ı 20 21 -2 02 6 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , F AO TO B (O GM , D KM PG M ), Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , Ha rr an Ü ni ve rs ite si, il gi li ST K’ la r İlç e O tla tm a Pl an ı sa yı sı 0 Ad et 3 Ad et 3. 2. 11 M er al ar da v e ha yv an cı lık ta ik lim de ği şik liğ in e uy um v e ısl ah ö rn ek pr oj el er in in g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 -2 02 6 TO B (T AG EM , BÜ GE M ) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , İlg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En st itü le ri Ö rn ek p ro je sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et 3. 2. 12 M er a ku lla nı cı v e ai le le rin e, sü rü y ön eti m i el em an la rın a ve ril en e ği tim le rd e ot la tm a pl an la m as ı v e bo zk ırl ar ın ö ne m i v e ka yn ak la rın ın sü rd ür ül eb ili r k ul la nı m ın ın di kk at e al ac ak şe ki ld e pl an la nm as ı v e ge rç ek le şti ril m es i 20 21 -2 02 3 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü Ye tiş tir ic i B irl ik le ri, İl gi li ST K’ la r Eğ iti m v e ka tıl ım cı sa yı sı 0 Ad et 0 Ki şi 2 Ad et 15 0 Ki şi 3. 2. 13 Gö çe rle rin g el en ek se l h ay va nc ılı k fa al iy et le rin in d es te kl en m es i i çi n so sy al , ek on om ik , e ko lo jik a lty ap ın ın b el irl en m es i ve g er ek li dü ze nl em el er in y ap ılm as ı 20 21 -2 02 6 İl M er a Ko m isy on u İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Ü ni ve rs ite le r, Ka ra ca da ğ Gö çe rle r De rn eğ i, Ce yl an pı na r G öç er le r Ya rd ım la şm a ve D ay an ışm a De rn eğ i, Si ve re k Gö çe rle r De rn eğ i, İlg ili Ü ni ve rs ite le r Gö çe rle rin sa yı sın da ki d eğ işi m Gö çe rle rin ge lir in de ki d eğ işi m 0 0 % 10 % 25 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 93 AM AÇ 4 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA N FA YD AL AN AN Y Ö RE H AL KI N IN G EÇ İM K AY N AK LA RI N IN İY İL EŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 4 .1 . B oz kı r v e ilg ili a la nl ar da y ap ıla n bi tk is el ü re tim v e ha yv an cı lık u yg ul am al ar ın ın k at m a de ğe rin i v e yö re h al kı na fa yd as ın ı a rtı ra ca k pr og ra m la rın v e ör ne k uy gu la m al ar ın g el iş tir ilm es i He de f G ös te rg es i: Pr og ra m v e ör ne k uy gu la m al ar da n fa yd al an an a ile le rin h an e ba şı g el iri nd ek i d eğ iş im (y üz de ) 4. 1. 1 Kı rs al ü re tim de b oz kı r v e ilg ili a la nl ar da bi rli k, d er ne k, k oo pe ra tif b en ze ri gi bi ör gü tlü y ap ıla rın v e öz el lik le k ad ın ko op er ati fle rin in k ur ul m as ın ın te şv ik ed ilm es i v e de st ek le nm es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si De st ek le ne n ör gü tlü ya pı la rın sa yı sı 2 Ad et 4 Ad et 4. 1. 2 Şa nl ıu rf a bo zk ırl ar ın da n fa yd al an an y ör e ha lk ın ın b itk ise l ü re tim v e ha yv an cı lık uy gu la m al ar ın da v er im lil iğ in v e ka tm a de ğe rin a rt ırı lm as ın a yö ne lik to pl um sa l ci ns iy et e şit liğ i p er sp ek tif in in g öz et ild iğ i so sy o- ek on om i a ra ştı rm al ar ın ın y ap ılm as ı ve ü re til en ü rü nl er in d eğ er zi nc iri an al izi ni n ge rç ek le şti ril m es i 20 21 - 20 23 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İlg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ar aş tır m a sa yı sı Ü rü n ge lir le rin de ki ar tış 2 Ad et % 30 3 Ad et % 70 4. 1. 3 Bo zk ır ile il işk ili b iy ol oj ik ç eş itl ili k do st u ür eti m v e ya şa m b iç im le rin in , e ko lo jik v e kü ltü re l d eğ er le rin k or un m as ın a yö ne lik bi lg ile nd irm e ve c oğ ra fi işa re tle m e ça lış m al ar ın ın y ap ılm as ı 20 21 - 20 26 Sa na yi v e Ti ca re t O da sı, T ic ar et Bo rs as ı, TO B (T AG EM , B Ü GE M , DK M PG M ) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r Ya pı la n co ğr afi iş ar et ba şv ur u sa yı sı 0 Ad et 2 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203094 AM AÇ 4 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA N FA YD AL AN AN Y Ö RE H AL KI N IN G EÇ İM K AY N AK LA RI N IN İY İL EŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 4. 1. 4 Bo zk ır ile il işk ili ü rü nl er e yö ne lik il gi li ku ru m la r v e di ğe r p ay da şla rla iş b irl iğ i iç in de ta nı tım , p az ar la m a, m ar ka la şm a ve se rti fik al an dı rm ay a yö ne lik a lty ap ın ın ol uş tu ru lm as ı, pa za rla m a ağ ın ın ku ru lm as ı, bi lg ile nd irm en in y ap ılm as ı v e ör ne k uy gu la m al ar ın g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 - 20 26 TO B (B Ü GE M , DK M PG M , TR GM ) İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r Ö rn ek u yg ul am al ar ın sa yı sı 1 Ad et 2 Ad et 4. 1. 5 Bo zk ırd an fa yd al an an y ör e ha lk ın ın ve g öç er le rin g eç im k ay na kl ar ın ın iy ile şti ril m es in e yö ne lik m ev cu t st ra te jil er in v e uy gu la m al ar ın b öl ge se l ka lk ın m a pr og ra m la rı ve te şv ik m ek an izm al ar ın a da hi l e di lm es i; ka dı nl ar ve g en çl er b aş ta o lm ak ü ze re k üç ük ç ift çi / ai le ç ifç ile rin e yö ne lik k ırs al k al kı nm a de st ek le rin in ç eş itl en di ril m es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , GA P TA EM , G AP B Kİ , K ar ac ad ağ Ka lk ın m a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, Sa na yi ve T ic ar et O da sı, T ic ar et B or sa sı Ö nc el ik le rin y er al dı ğı d es te k ve te şv ik p ro gr am la rı sa yı sı Kı rs al k al kı nm a de st ek le ri çe şid i sa yı sı 2 Ad et 2 Ad et 4 Ad et 4 Ad et 4. 1. 6 Ge n ka yn ak la rı aç ısı nd an ö ne m ta şıy an ye rli h ay va n ırk la rın ın ç ift çi le rin e lin de ko ru nm as ın ı v e ve rim lil ik te m el in de ge liş tir ilm es in i t eş vi k ed ec ek p ro gr am la rın uy gu la nm as ı, ge re kl i t eş vi kl er in v er ilm es i ve sa yı nı n izl en m es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü Tİ GE M , G AP B Kİ , K ar ac ad ağ K al kı nm a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, ilg ili ST K’ la r İlg ili p ro gr am la rın sa yı sı 3 Ad et 5 Ad et 4. 1. 7 Bü yü kb aş h ay va nc ılı ğa y ön el ik en te gr e uy gu la m al ar ın da a kr ed ite do ğa ç ift lik le rin in o lu şt ur ul m as ı i çi n ör ne k uy gu la m al ar ın y ap ılm as ı v e ya yg ın la ştı rıl m as ı 20 21 - 20 26 İl T ar ım ve O rm an M üd ür lü ğü Bi rli k ve K oo pe ra tifl er , Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP B Kİ , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En sti tü le ri Ak re di te d oğ a çi ftl iğ i i çi n gi riş im de bu lu na n çi ftl ik sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et 4. 1. 8 M er al ar da n el de n ed ile n ür ün le rd en ka tm a de ğe r y ar atı lm as ı i çi n ul us la ra ra sı se rti fik al an dı rm an ın sa ğl an m as ı 20 21 - 20 26 TO B (B Ü GE M , TA GE M ) Bi rli k ve K oo pe ra tifl er , Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, Ar aş tır m a En sti tü le ri Se rti fik al an dı rıl an ür ün sa yı sı 0 Ad et 1 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 95 AM AÇ 4 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA N FA YD AL AN AN Y Ö RE H AL KI N IN G EÇ İM K AY N AK LA RI N IN İY İL EŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de f 4 .2 . B oz kı rla rd an sü rd ür ül eb ili r f ay da la nm ay ı e sa s a la n yö re h al kı na y ön el ik g el ir ge tir ic i f aa liy et le rin ç eş itl en di ril m es i v e ör ne k uy gu la m al ar ın d es te kl en m es i He de f G ös te rg es i: De st ek le ne n fa al iy et v e ör ne k uy gu la m al ar da n fa yd al an an a ile le rin h an e ba şı g el iri nd ek i d eğ iş im (y üz de ) 4. 2. 1 Şa nl ıu rf a il en va nt er ç al ışm as ı s on uc un da be lir le ne n ön ce lik li al an la r v e çe vr es in de ba şt a ol m ak ü ze re k ırs al k al kı nm ay a yö ne lik a lte rn at if ge lir k ay na kl ar ın ın be lir le nm es i v e al ty ap ı ç al ışm al ar ın ın ya pı lm as ı 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü TO B (D KM PG M , B Ü GE M , T RG M , TA GE M , H AY GE M , T KD K) , G AP B Kİ , Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP T AE M , Ha rr an Ü ni ve rs ite si, FA O Al te rn ati f g el ir ka yn ak la rın ın fiz ib ili te ç al ışm as ı 0 Ad et 2 Ad et 4. 2. 2 Ka ra ca da ğ bo zk ırl ar ın da a rıc ılı k, sü s v e tıb bi -a ro m ati k bi tk i y eti şti ric ili ği , k ırs al tu riz m , a ile ç ift çi liğ i v e yö re se l ü rü nl er , iy i t ar ım u yg ul am al ar ı b aş ta o lm ak üz er e ge çi m k ay na kl ar ın ı ç eş itl en di ric i uy gu la m al ar ın il gi li ku ru m la r v e di ğe r pa yd aş la rla iş b irl iğ i i çi nd e de st ek le nm es i ve u yg ul an m as ı 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , O rm an B öl ge M üd ür lü ğü TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , G AP TA EM , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP TA EM , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r, FA O De st ek te n fa yd al an an a ile /k işi sa yı sı/ Yı l Ö rn ek u yg ul am al ar ın sa yı sı 0 Ki şi/ Yı l 0 Ad et 5 Ki şi/ Yı l 2 Ad et 4. 2. 3 Ö nc el ik li bo zk ır al an la rı ve ç ev re sin de kı rs al tu riz m v e ek ot ur izm e da ya lı ge lir in ç eş itl en di ril m es i i çi n ge le ne ks el el sa na tla rı ve d oğ al v e tıb bi b itk ile re yö ne lik tu ris tik ü rü nl er in ü re til m es i, pa za rla nm as ı v e m ar ka la ştı rıl m as ın a yö ne lik ç al ışm al ar ın il gi li ku ru m la r v e di ğe r p ay da şla rla iş b irl iğ i i çi nd e ya pı lm as ı ve u yg ul am al ar ın d es te kl en m es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , İl M ill i E ği tim M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, FA O De st ek te n fa yd al an an a ile /k işi sa yı sı/ Yı l Ö rn ek u yg ul am al ar ın sa yı sı 0 Ki şi/ Yı l 0 Ad et 5 Ki şi/ Yı l 2 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203096 AM AÇ 4 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA N FA YD AL AN AN Y Ö RE H AL KI N IN G EÇ İM K AY N AK LA RI N IN İY İL EŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 4. 2. 4 Ce yl an pı na r v e Ak ça ka le b oz kı rla rın da kı rs al tu riz m , a ile ç ift çi liğ i v e yö re se l ür ün le r, iy i t ar ım u yg ul am al ar ı b aş ta ol m ak ü ze re a lte rn ati f g el ir ka yn ak la rın ın ilg ili k ur um la r v e di ğe r p ay da şla rla iş b irl iğ i iç in de g el işti ril m es i v e de st ek le nm es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , Şa nl ıu rf a (D KM P) İl Ş ub e M üd ür lü ğü , O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , İ l K ül tü r ve T ur izm M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP T AE M , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, FA O De st ek te n fa yd al an an a ile /k işi sa yı sı/ Yı l Ö rn ek u yg ul am al ar ın sa yı sı 0 ki şi/ Yı l 0 Ad et 5 ki şi/ Yı l 2 Ad et 4. 2. 5 Bi tk ise l ü re tim v e ha yv an cı lık uy gu la m al ar ın ın b ir ar ad a ve rim li bi r şe ki ld e ha ya ta g eç iri le ce ği si lv op as to ra l uy gu la m al ar ın d es te kl en m es i v e ör ne k pr oj el er in g er çe kl eş tir ilm es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü , O rm an B öl ge M üd ür lü ğü TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP TA EM , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, FA O Ö rn ek u yg ul am al ar ın sa yı sı 0 Ad et 2 Ad et 4. 2. 6 Ö nc el ik li al an la r v e çe vr es in de sü t v e sü t ü rü nl er i g ib i y ör ey e ha s h ay va nc ılı k ür ün le rin in k ırs al tu riz m k ap sa m ın da ge liş tir ilm es i i çi n ul us la ra ra sı de ne yi m le rin in ce le nm es i v e ye rin de g ör ül er ek Şa nl ıu rf a iç in b ir m od el o lu şt ur ul m as ı 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü İl Kü ltü r v e Tu riz m M üd ür lü ğü , G AP BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Şa nl ıu rf a Sa na yi v e Ti ca re t O da sı, il gi li ST K’ la r Şa nl ıu rf a iç in ö rn ek m od el v e uy gu la m a pl an ı 0 Ad et 1 Ad et 4. 2. 7 Ö nc el ik li al an la r v e çe vr es in de e t v e et ür ün le ri ile sü t v e sü t ü rü nl er in e yö ne lik işl em e te sis le rin in k ur ul m as ı, ür ün le rin çe şit le nd iri lm es i, ka tm a de ğe ri yü ks ek ür ün le rin p az ar a su nu lm as ı v e ko op er at if ol uş um la rın ın te şv ik e di lm es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, Şa nl ıu rf a Sa na yi v e Ti ca re t O da sı, İl gi li ST K’ la r Te sis v e gi riş im le rin sa yı sı 1 Ad et 3 Ad et Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 97 AM AÇ 4 . Ş AN LI U RF A BO ZK IR LA RI N DA N FA YD AL AN AN Y Ö RE H AL KI N IN G EÇ İM K AY N AK LA RI N IN İY İL EŞ Tİ Rİ LM ES İ N o Ey le m le r Za m an Ta kv im i So ru m lu Ku ru m la r İlg ili K ur um la r G ös te rg el er M ev cu t De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) He de fle ne n De ğe ri (b iri m ve m ik ta r) 4. 2. 8 Şa nl ıu rf a’ da T ıb bi A ro m at ik B itk i M er ke zi’ ni n ku ru lm as ı 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM ), İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü O rm an B öl ge M üd ür lü ğü , G AP B Kİ , Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP T AE M , İ lg ili Ü ni ve rs ite le r, FA O Tı bb i A ra m ot ai k Bi tk i M er ke zi 0 Ad et 2 Ad et 4. 2. 9 Tı bb i v e Ar om ati k Bi tk i ö ze lli ği o la n bo zk ır tü rle rin in k ay ıt al tın a ve k ül tü re a lın m as ı ve ü re tim in in d es te kl en m es i 20 21 - 20 26 TO B (T AG EM , BÜ GE M ), İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü TO B (D KM PG M , O GM ), GA P BK İ, Ka ra ca da ğ Ka lk ın m a Aj an sı, Şa nl ıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, İl gi li Ü ni ve rs ite le r, İlg ili S TK ’la r, FA O Tı bb i A ra m oti k Bi tk i ol ar ak k ay ıt al tın a al ın an v e ür eti le n bo zk ır bi tk isi sa yı sı 0 Ad et 5 Ad et 4. 2. 10 Ö nc el ik le nd iri le n ge çi m k ay na kl ar ın a yö ne lik te kn ik k ap as ite v e eğ iti m ça lış m al ar ın ın g el işti ril m es i v e uy gu la nm as ı, öz el lik le k ad ın la rın a ile iç in de ki ro lle ri di kk at e al ın ar ak k ad ın la ra yö ne lik y er in de e ği tim fa al iy et le rin in ge rç ek le şti ril m es i 20 21 - 20 26 İl Ta rım v e O rm an M üd ür lü ğü TO B (D KM PG M , B Ü GE M , T RG M , TA GE M , H AY GE M ), TK DK Ş an lıu rf a İl Ko or di na tö rlü ğü , G AP B Kİ , K ar ac ad ağ Ka lk ın m a Aj an sı, Ş an lıu rf a Bü yü kş eh ir Be le di ye si, G AP T AE M , H ar ra n Ü ni ve rs ite si Ka pa sit e ge liş tir m e ve e ği tim ç al ışm al ar ı sa yı sı Eğ iti m le rd en fa yd al an an k ad ın sa yı sı 0 Ad et 0 Ki şi 5 Ad et 10 0 Ki şi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-203098 © C en gi z T ap an Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 99 6. Yönetişim Modeli Hazırlık sürecinde yapılan çalıştay ve toplantılarda Valilikler bünyesinde spesifik konuların takibine yönelik bir dizi kurulların oluşturulabildiği, dolayısıyla il bazlı hazırlanan bu stratejinin de yine Valilik bünyesinde oluşturulacak bir kurul marifetiyle yürütülebileceği belirtilmiştir. Bu kapsamda “İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlükleri Kuruluş Görev ve Çalışma Yönetmeliği (Resmî Gazete Tarihi: 13.07.1988 Resmî Gazete Sayısı: 19871)”ne göre böyle bir kurulun oluşturulabileceği öngörülmüştür. Zira bu yönetmelik “kalkınma planları, bunlara bağlı yıllık programlar ve ilgili mevzuat tarafından valiliklere verilmiş bulunan görevlerin yerine getirilmesine yardımcı olmak üzere kurulmuş bulunan İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüklerinin kuruluş, görev ve çalışma esaslarını” düzenlemektir. İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü’nün görevleri arasında; · İlin ekonomik ve sosyal yapısını belirlemek amacıyla araştırmalar yapmak, ilgili resmi ve özel kuruluşlardan toplanan bilgilerden faydalanarak il envanterini hazırlamak, · Plan-program uygulamaları ile yıllık programlarda yer alan ildeki kamu yatırımlarını izlemek, ortaya çıkan ve koordinasyonu gerektiren sorunları belirlemek, çözümlenmesi için gerekli tedbirleri tespit ederek valiliğe bildirmek ve çözümlenmesine yardımcı olmak, · İl Koordinasyon Kurulu’na götürülmesi gereken koordinasyon ve izleme konularında gerekçeli rapor hazırlamak, bu kurulun çalışmalarına ilişkin ön hazırlıkları yapmak ve sekretarya hizmetlerini yürütmek gibi görevler de yer almaktadır. Şanlıurfa ilinde de İl Mera Komisyonu ve Toprak Koruma Kurulu olmak üzere teknik kurullar bulunmakta ve bu kurullar yereldeki konu uzmanı kurum temsilcileri vasıtasıyla çalışmalarını yürütmektedir. Bu yaklaşımla; ildeki mevcut deneyimler ışığında Valilik başkanlığında Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu oluşturulması önerilmiştir. Bu kurulun oluşturulması ve Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın etkin uygulanması için Şanlıurfa Valiliği, Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü ve Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü arasında sorumlulukları ve görev dağılımını gösteren bir iş birliği protokolü hazırlanmıştır. Bu kurulun ana amacı: Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın etkin uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi için kamu kurumları ve ilgili paydaşlar arasında koordinasyonu ve iş birliğini sağlamaktır. Koordinasyon Kurulu’nda Şanlıurfa bozkırlarının korunması ve sürdürülebilir yönetimi konusunda il düzeyindeki anahtar paydaşlar ile temsil edilecektir. Koordinasyon Kurulu Üyeleri: Valilik oluruyla oluşturulacak olan Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu, Vali veya Vali Yardımcısı başkanlığında; - Şanlıurfa Valiliği - Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü - Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü, - Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, - Şanlıurfa İl Emniyet Müdürlüğü, - Şanlıurfa İl Jandarma Komutanlığı, - Şanlıurfa İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü Milli Emlak Müdürlüğü, - İl Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğü, - GAP Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü Müdürlüğü, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030100 - Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi, - GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, - Karacadağ Kalkınma Ajansı, - Şanlıurfa Damızlık Koyun ve Keçi Yetiştiricileri Birliği, - İl Mera Komisyonu temsilcisi, - İl Toprak Koruma Kurulu temsilcisi, - Bağımsız Uzmanlar Grubu temsilcisi ve - Yerel Sivil Toplum Kuruluşlarından başvuranlar arasından belirlenecek en az iki temsilcinin katılımı ile oluşturulacaktır. Kurul, gerekli konularda ilgili kurum ve kuruluşları davet edebilir. Kurulun yılda en az iki defa toplanması öngörülmektedir. 6.1. Koordinasyon Kurulunun Görevleri Şanlıurfa bozkırlarının korunması ve sürdürülebilir yönetimi için aşağıda belirtilen işleri yapmak: 1. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın tanıtımı için ilgili kurumlar ve paydaşlar arasında etkin iletişim modelini oluşturmak ve uygulamak. 2. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı uygulamalarının izlenmesi ve değerlendirilmesi için gerekli altyapıyı kurmak ve uygulanmasını sağlamak. 3. Kurul üyeleri ve temsil ettikleri kurum ve kuruluşların, bozkırların korunması ve yönetimine katkı sağlama konusunda ihtiyaçlarını belirlemek ve bunları gidermeye yönelik çalışma yapmak. 4. Şanlıurfa bozkırlarında başarılı koruma ve sürdürülebilir yönetim deneyimlerinin desteklenmesini ve il genelinde yaygınlaştırılmasını sağlamak. 5. Şanlıurfa bozkır ve meralarından elde edilen ürünlerden katma değer oluşturulması adına uluslararası ve ulusal sertifikalandırmanın sağlanması için iş birlikleri kurmak. 6. Şanlıurfa bozkırlarının önemini, bölgedeki iyi koruma ve sürdürülebilir yönetim uygulamalarını ve önemli türleri tanıtmak için yapılan faaliyetleri desteklemek. 7. Kurul çalışmalarının ve Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’ndaki ilerlemelerinin değerlendirmesini yapmak ve teknik destek sağlayacak teknik uzmanlar grubunun çalışmalarını izlemek. Koordinasyon Kurulu; - Sekreterya Birimi, - Teknik Uygulama Biriminden oluşacaktır. Bu kurul Bağımsız Uzmanlar Grubu ile desteklenecektir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 101 Söz konusu kurulun yapısı ve birimlerin birbirleri ile ilişkileri Şekil 41’de gösterilmiştir. Şekil 41. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu öneri yapısı Koordinasyon Kurulu Üyeleri: Ş anlıurfa Valiliğ i Doğ a Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğ ü Ş anlıurfa Orman Bölge Müdürlüğ ü Ş anlıurfa İ l Tarım ve Orman Müdürlüğ ü Ş anlıurfa İ l Emniyet Müdürlüğ ü Ş anlıurfa İ l Jandarma Komutanlığ ı Ş anlıurfa İ l Çevre ve Ş ehircilik Müdürlüğ ü Milli Emlak Müdürlüğ ü İ l Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğ ü GAP Tarımsal Araş tırmalar Enstitüsü Müdürlüğ ü Ş anlıurfa Büyükş ehir Belediyesi GAP Bölge Kalkınma İ daresi Baş kanlığ ı Karacadağ Kalkınma Ajansı Ş anlıurfa Damızlık Koyun ve Keçi Yetiş tiricileri Birliğ i İ l Mera Komisyonu temsilcisi İ l Toprak Koruma Kurulu temsilcisi Bağ ımsız Uzmanlar Grubu temsilcisi Sivil Toplum Kuruluş ları temsilcisi (2 kiş i) Teknik Uygulama Birimi - Doğ a Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğ ü - Ş anlıurfa İ l Tarım ve Orman Müdürlüğ ü - Ş anlıurfa Orman Bölge Müdürlüğ ü - Ş anlıurfa İ l Çevre ve Ş ehircilik Müdürlüğ ü Milli Emlak Müdürlüğ ü Bağ ımsız Uzmanlar Grubu - Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü (2), Tarla Bitkileri Bölümü (2); Fen- Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü (2) ve Sosyoloji Bölümünden (1) temsilci Ş anlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu Se kr et ar ya İ l Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğ ü Bağ ımsız Uzmanlar Grubu İ l Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğ ü Sekretarya Birimi: Koordinasyon Kurulu’nun sekretarya görevi İl Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğü tarafından yürütülecektir. Sekretaryaya gerekli durumlarda Teknik Uygulama Birimi destek verecektir. Sekretarya Birimi’nin görevleri şunlardır: - Yılda iki kez yapılacak Koordinasyon Kurulu toplantı larının davetlerini ve duyurularını yapmak, - Toplantı ya başkanlık edecek Birim Amiri’ni bilgilendirmek, - Teknik Uygulama Birimi ile yakın iş birliğinde toplantı gündemini hazırlamak ve toplantı sonrasında raporu düzenleyerek üyelerle paylaşmak, - Teknik Uygulama Birimi tarafı ndan sunulan teknik raporları ve bilgileri Koordinasyon Kurulu ile paylaşmak. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030102 Teknik Uygulama Birimi: Koordinasyon Kurulunun teknik çalışmalarını ve stratejinin uygulanması görevini yürütecek olan bu birim; - Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü - Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü - Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü - Şanlıurfa ÇŞİM Milli Emlak Müdürlüğü temsilcilerinden oluşacaktır. Teknik Uygulama Birimi’nin görevleri şunlardır: 1. Koordinasyon Kurulu’nun aldığı kararları uygulamak ve sekretaryaya teknik destek sağlamak, 2. Strateji ve Eylem Planı’nın uygulamasının teknik izlemesini yapmak, 3. Strateji ve Eylem Planı’nın duyurulmasını sağlamak, 4. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı faaliyetleriyle ilgili Kurula teknik bilgiler sunmak, 5. Planın uygulanması sırasında teknik meselelerin ortaya çıktığı durumlarda bağımsız uzmanlar grubu ile yakın iş birliğinde çözümler üretmek 6. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı uygulamalarındaki ilerlemenin izlenmesi yönelik raporlamaları yapmak. Bağımsız Uzmanlar Grubu; - Harran Üniversitesi - Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü (2 temsilci) - Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü (2 temsilci) - Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü (Flora-1, Fauna-1 temsilci) - Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü (1 temsilci) temsilcilerinden oluşturulacak ve Teknik Uygulama Birimi ile yakın iş birliği içinde stratejinin uygulanmasına teknik destek sağlayacaktır. Bağımsız Uzmanlar Grubu’nun görevleri şunlardır; 1. Koordinasyon Kurulu’nda bir temsilci ile yer almak, 2. Strateji ve Eylem Planı’nın uygulamasında bilimsel destek sağlamak, 3. Strateji ve Eylem Planı’nın duyurulmasını desteklemek. Raporlama: Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın etkin uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi için kamu kurumları ve ilgi sahipleri arasında koordinasyonu ve iş birliğini güçlendirmek adına her yılın ortasında ve sonunda stratejinin uygulanmasında görev alan kurum ve kuruluşlarla yapılacak resmi yazışma ile ilerlemeler hakkında gerekli bilgiler alınacak ve kurula sunulacaktır. Raporlamayla ilişkili iş ve işlemler sekretarya tarafından yürütülecektir. Gelen raporlar Teknik Uygulama Birimi’nin teknik desteği ve katkılarıyla sekretarya tarafından düzenlenecek ve Koordinasyon Kurulu’na sunulacaktır. © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a © N ih an Y en ilm ez A rp a Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 103 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030104 © C en gi z T ap an Gazella marica (Ceylan) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 105 7. İzleme Sistemi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı uygulamalarının etkin olarak izlenmesi ve değerlendirilmesi için Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu’nun görevlerinden biri olarak Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nın izleme ve değerlendirilmesi için bir modelin oluşturulması ve uygulanması olarak belirlenmiştir. İzleme sistemi, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı için en önemli yönetim araçlarından biri olacaktır. Bu sistem, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı amaç ve hedefleri doğrultusunda mevcut değişimlerin ölçülmesine odaklı sistematik bir süreç olarak tanımlanmıştır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’ndaki ilerlemelerin izlenmesi ve değerlendirilmesi, uygulamada karşılanan sorunların Koordinasyon Kurulu tarafından çözümler geliştirilmesini sağlayacaktır. Şanlıurfa ilinde farklı kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan izleme çalışmalarına devam edilmesi, kurumlar arası iş birliklerinin artırılması ve koordinasyonun sağlanması Koordinasyon Kurulu’nun ana görevlerinden biri olacaktır. İzleme çalışmalarının Koordinasyon Kurulu tarafından görevlendirilecek bağımsız uzmanlar tarafından katılımcı şekilde yapılması önerilmektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı amaç ve hedefleri doğrultusunda şu konularla ilgili izleme çalışmaları yapılması önerilmektedir: 1. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı uygulamalarındaki ilerleme 2. Öncelikli bozkır alanları ve türlerle ilgili izleme çalışmalarına devam edilmesi ve tür ve habitatların durumlarındaki değişim 3. Meraların durumundaki değişim 4. Öncelikli bozkır alanları ve türlere yönelik tehditlerin şiddetindeki değişim 5. Koruma ve sürdürülebilir yönetim uygulamalarının başarı durumu (koruma faaliyetlerinin etkilerinin izlenmesi, habitat restorasyon çalışmalarının izlenmesi, korunan alanların yönetim etkinliğinin izlenmesi, mera yönetimi uygulamalarının başarısı, tarım arazilerinin dönüşümünün izlenmesi, çevre dostu/doğa dostu/iklim dostu/organik/bütüncül, vb. tarım uygulamalarının başarısının izlenmesi. Bunlara ek olarak son yıllarda ekosistem ve türlerin dağılımı ile ilgili en önemli konulardan biri olan iklim değişikliğinin etkilerinin Şanlıurfa’da uzun dönemli izlemesi için bir sistemin kurulması gerekmektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı uygulamaya geçince Koordinasyon Kurulu tarafından bu konuda ilgili kurumlar arasında iş birliğinin sağlanması ve gerekli teknik ve mali desteklerinin oluşturulması önerilmektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030106 İzleme çalışmalarının güncel durumu ve sonuçları her Koordinasyon Kurulu toplantısında sunularak üyeler bilgilendirilecektir. Gerekirse izleme sonuçlarına göre Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı için değişiklik önerileri yapılması ve bunların ilgili kurumlarla tartışılarak karara bağlanması, uygulamaların etkinliğini artıracaktır. İzleme sistemin en önemli çıktılarından biri Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu faaliyetlerinin yıllık olarak raporlanması ve ilgili kurumlarla paylaşılmasıdır. Bu raporlamayla uygulamalardaki ilerleme, başarılar ve sorunlar ile çıkarılan dersler düzenli olarak kayıt altına alınmış olacaktır. İzleme ve Değerlendirme Planı Önerisi: İzleme Konusu Değerlendirme Yöntem Sorumlu Kurum Raporlama Dönemi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı uygulamalarındaki ilerlemenin izlenmesi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Gelişme Raporu Bağımsız uzmanlar grubu tarafından yapılan görüşme ve değerlendirmeler Koordinasyon Kurulu Sekretaryası (Şanlıurfa İl Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğü) Yıllık Öncelikli bozkır habitatlarının, türlerin, bunlara yönelik tehditlerin ve koruma çalışmalarının izlenmesi Öncelikli Bozkır Habitatları ve Türleri İzleme Raporu Arazi çalışmaları Şanlıurfa (DKMP) İl Şube Müdürlüğü 3 yılda bir Korunan alanların yönetim etkinliğinin izlenmesi Şanlıurfa Korunan Alanlar Yönetim Etkinliği Değerlendirme Raporu DKMPGM tarafından uygulanan METT uygulaması Şanlıurfa (DKMP) İl Şube Müdürlüğü 3 yılda bir İl genelinde meraların durumunun ve yönetim uygulamalarının izlenmesi İl Mera Durum Raporu Uydu görüntüleri ve arazi çalışmaları İl Mera Komisyonu 2 yılda bir İl genelinde tarım arazilerinin değişiminin ve tarım-hayvancılık örnek uygulamaların izlenmesi İl Tarım ve Hayvancılık Durum Raporu Çiftçi kayıt sistemi, uydu görüntüleri ve arazi çalışmaları İl Tarım ve Orman Müdürlüğü 3 yılda bir İzleme çalışmaları sonucunda hazırlanacak tüm raporlar Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu toplantılarında değerlendirilecek ve etkin yönetim için alınacak kararlar ilgili kurumlar tarafından uygulanacaktır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 107 8. Bozkır Terminolojisi 1. Ağaçlı Bozkır: Ağaç ve ağaççık örtüsünün %40’ın altında olduğu bozkırlardır. Aynı alan veya formasyon için faklı uzmanlıklar açısından farklı isimler verilebilir, örneğin; ağaçlı bozkır dediğimiz yer ormancılık açısından ‘Bozuk Orman’, ‘Boşluklu-Kapalı Orman’ veya ekolojik açıdan ‘Seyrek Orman’ olarak da isimlendirilebilir. Ancak bu çalışmada bozkırlar açısından kullanılan terimler açıklanmaya çalışılmıştır. 2. Alçak Dağ Bozkırı: Dağ yamaçlarında genel olarak 800-1.600 metreler arasında yer alan çoğunlukla malakofil türleri içeren, floristik kompozisyonu zengin, Türkiye’deki en yaygın bozkır çeşididir. Türkiye’de İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri’nde görülür. 3. Anadolu Bozkırları: Az yağış alan, kurak ve yarı-kurak iklimin hâkim olduğu İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri’nde görülen kurakçıl otsu bitkilerin baskın olduğu çoğunlukla antropojen karakterli bozkırlardır. 4. Antropojen Bozkır: İnsanların aşırı otlatma, tarım arazileri açma, yakacak temini vb. etkinlikleri sonucunda orman örtüsünün yok olması ile ortaya çıkan bozkırlardır. 5. Ardıl Değişim: Bir yaşambirliğinin ya da ekosistemin yapı, bileşim, süreçler, ilişkiler ve diğer özelliklerinin zaman içerisinde değişmesidir (bkz. Süksesyon). 6. Aşırı Otlatma: Vejetasyon yapısının bozulması ve bitki çeşitliliğinin azalmasına neden olacak şekilde doğal vejetasyonun yenilenmesine fırsat tanımaksızın, uzun zaman dilimleri boyunca yoğun olarak yapılan otlatmadır. 7. Bozkır (Step): Ilıman kuşakta yayılış gösteren, genellikle yıllık ortalama 300-500 mm yağış alan, taban suyunun düşük olduğu, odunsu bitkilerin az bulunduğu, kurakçıl otsu bitkilerin hâkim olduğu vejetasyon tipidir. Kuzey Amerika’nın iç kısımlarında, Güney Amerika’nın güneydoğusunda, Afrika’nın güneyinde, Asya’da Çin’den Doğu Avrupa’ya uzanan bölgede görülür. Step (bozkır) terimi genellikle Palearktik Bölge’de kullanılırken yukarıda adı geçen bölgelerde farklı isimler kullanılabilmektedir (Güney Amerika’da pampa, Kuzey Amerika’da pireri, Güney Afrika’da veld). 8. Bozkır Ekosistemi: Bozkıra özgü bitki, hayvan ve mikroorganizma toplulukları ile cansız çevrelerinin işlevsel bir birim olarak etkileşim içinde bulunduğu dinamik sistemdir. 9. Bozkır İklimi: Sıcak, kurak ve yarı kurak yaz ayları ve soğuk kış aylarının görüldüğü, mevsimler arasındaki sıcaklık farkının fazla, yağışın az olduğu, kıta içlerinde görülen iklimdir. 10. Bozkır Kültürü: İnsanın içinde bulunduğu bozkır ekosistemine kültürü yoluyla uyarlanmasının bir sonucu olarak ortaya çıkmış yaşam biçimidir. 11. Bozkır Ormanı: Bozkırların hâkim olduğu ekolojik bölgelerde yer alan ormanlık alanlardır. Ağaçlı bozkırdan farkı bu alanların daha çok ormanlık alanlardan bozkıra geçiş bölgelerinde olmasıdır. 12. Bozkır Türü: Bozkır koşullarına uyum sağlamış ve varlıkları bozkırlara bağlı olan canlı türü. 13. Bozkır Vejetasyonu: Bozkır koşullarına uyum sağlamış bitki örtüsü. 14. Buğdaysı (Poaceae - Gramineae) Bozkır: Buğdaygillerin baskın olduğu bozkırlardır. 15. Çayır Vejetasyonu: Ilıman kuşakta yayılış gösteren, yağış miktarının ve/veya taban suyunun bozkıra göre daha yüksek olduğu, odunsu bitkilerin az bulunduğu, uzun boylu otsu bitkilerin hâkim olduğu bitki örtüsü tipidir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030108 Tarımsal üretim ve kullanım açısından daha çok hayvan yemi olarak kullanılmak üzere biçilen uzun boylu otların bulunduğu nemli alanlar biçilen çayırlar olarak nitelendirilir. Bitki örtüsü açısından bakıldığındaysa sulak alanları çevreleyen yerlerde otsu vejetasyon ve ağaç sınırının üzerindeki nemli alanlarda yetişen bitki örtüsü çayır olarak değerlendirilmektedir. 16. Çölleşme: Kurak ve yarı kurak alanlarda iklim değişimleri ve insan aktivitelerinin de dahil olduğu çeşitli etmenlerin sonucunda oluşan “Arazi Bozulumu”dur. Bitki örtüsünün karakteristik türleri azalır veya yok olur, genel olarak bitki örtüş yüzdesi çok düşer, çıplak toprak miktarı artar, ot boyu kısalır ve yarı çöllerde de görülen bodur çalımsı bitkiler baskın hale gelir. 17. Dikensi (Tragakantik) Bozkır: Geven (Astragalus), kardikeni (Acantholimon) gibi yastık teşkil eden dikenli bitkilerin baskın olduğu bozkırlardır. 18. Doğal Bozkır: İklim, toprak, jeomorfolojik özellikler gibi ekolojik koşulların, ağaç yetişmesine ve doğal ormanlar oluşmasına imkân vermeyen bölgelerde bulunan bozkırlardır. 19. Ekosistem: Bitki, hayvan ve mikroorganizma toplulukları ile bunların cansız çevrelerinin işlevsel bir birim olarak karşılıklı etkileşim içinde bulunduğu dinamik sistemdir. 20. Erozyon: Toprak kümelerinin (agregatlarının) parçalanması, su, rüzgâr ve yerçekimi gibi etmenlerle taşınması ve sonuç olarak, ait oldukları yerlerden farklı ortamlarda birikmesi olayı. 21. İklim Değişikliği: Karşılaştırılabilir zaman dilimlerinde gözlenen doğal iklim değişikliklerine ek olarak doğrudan ya da dolaylı olarak küresel atmosferin bileşimini bozan insan faaliyetleri sonucunda iklimde oluşan değişiklikler. 22. İklim Değişkenliği: Bir iklim değişkeninin bir bölgedeki uzun vadeli ortalama değerinden farklılık göstermesidir. 2 3. İstilacı Yabancı Tür: Yanlışlıkla veya bilinçli olarak normal şartlarda yaşam ortamı olmayan doğal bir ortama bırakılan/giriş yapan; bu ortamlarda üreyip, gelişen, yayılım gösteren ve yeni ortamlarında olumsuz pek çok etki yaratan bitki, hayvan, mantar ve mikroorganizma türleri. 24. Jipsli Bozkır: Alçıtaşı (jips) içeriği yüksek topraklarda gelişen, endemizm oranı yüksek bozkırlardır. Türkiye’deki belli başlı jipsli bozkır alanları Nallıhan-Beypazarı-Ayaş-Polatlı-Sivrihisar arasındaki bölge, Kayseri-Sivas arasındaki bölge (özellikle Akkışla civarı), Narman-Tortum arasındaki bölge, Hafik-Zara ve Çankırı’dır. 25. Klimaks: Ardıl değişimin son evresi olarak bir yaşambirliğinin ulaştığı kararlı durum. 26. Kuraklık: Yağışların uzun yıllar ortalamalarının altında olması ve/veya düzensizlikleri durumunda önemli hidrolojik dengesizliklerin oluşması ve/veya yanlış arazi yönetimine bağlı olarak, arazi yüzeyinin temas ettiği atmosferik nemin (yağmur, kar, çiy...) toprak tarafından emiliminin yetersiz ve buharlaşmanın aşırı olmasından kaynaklı, arazideki biyokütle üretkenliğinin olumsuz etkilenmesidir. 27. Malakofil Bozkır: Geniş ve yumuşak yapraklı otsu bitkilerin hâkim olduğu bozkırlardır. Alçak dağ bozkırlarının ana formasyonu olan malakofil bozkırlar Türkiye’de yaygın olarak görülür. 28. Marnlı Bozkır: Kil oranının yüksek olduğu kireçli, beyaz renkli topraklarda görülen, genellikle endemizm oranı yüksek bozkırlardır. Ayaş, Beypazarı, Polatlı, Sivrihisar, Yunus Emre, Mihalıççık, Hafik, Zara, Çankırı ve Kırşehir civarları marnlı bozkırların görüldüğü bölgelerdir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 109 29. Mera: Hayvanların otlatılması ve otundan yararlanılması için tahsis edilen veya yüzlerce yıldır bu amaçla kullanılan yerdir. Bozkır bir bitki örtüsü tipiyken, mera bir arazi kullanım şeklidir. 30. Mera Hayvancılığı: Hayvanları açık havada, meralarda doğal olarak yetişen bitkilerle beslemenin esas olduğu, belirli dönemlerde ek yemleme yapılarak sürdürülen hayvancılık şeklidir. 31. Otlak: Bkz. Mera 32. Otlatma: Evcil sürülerin mera, yaylak ve çayırlarda yayılarak beslenmesi. 33. Ova Bozkırı: Türkiye’de kurak, düz veya az eğimli arazilerde yer alan, genellikle yavşan (Artemisia) türlerinin baskın olduğu bozkırlardır. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin ova kesimlerinde görülmektedir. Geçmişte ova bozkırı olan alanların büyük kısmı bu niteliğini kaybetmiş ve bitkisel üretim yapılan alanlara dönüştürülmüştür. 34. Serpantinli Bozkır: Magnezyum, demir, nikel, krom gibi ağır metallerce zengin serpantinli (ultramafik kayaçlar) topraklarda görülen, bitki büyümesine elverişli olmadığı için zayıf bitki örtüsüne sahip, endemizm oranı yüksek bozkırlardır. Türkiye’de Kütahya, Balıkesir civarında, Adana – Erzincan, Ankara-Kırıkkale ve Gölbaşı-Doğanşehir arasında ve Toros Dağları boyunca Muğla, Antalya, Mersin ve Hatay’da görülür. 35. Süksesyon: bkz. Ardıl değişim 36. Tuzcul (Halofitik) Bozkır: Tuzlu topraklar üzerinde gelişen, tuzcul bitkilerin (Halofitler) şekillendirdiği Horozibiğigiller (Amaranthaceae) ve Kardikenigiller (Plumbaginaceae) ailelerine ait türlerin baskın olduğu bozkırlardır. Türkiye’de Tuz Gölü, Seyfe, Burdur, Konya Ovası, Acıgöl, Develi Kapalı Havzası’ndaki tuzlu göller ve tuzlu bataklıklar çevresinde, Kağızman’dan Iğdır-Aralık’a kadar Aras Vadisi boyunca, Kırıkkale-Balışeyh, Çorum- Sungurlu, Yozgat-Yerköy arasındaki tuzlu alanlarda, Çankırı çevresinde, Eskişehir’de Balıkdamı ve Kavuncu Göletleri civarında, Kayseri Tuzla Gölü ve Nallıhan-Davutoğlan çevresinde görülür. 37. Yabancı Tür: Doğal olarak bir yerde, alanda veya bölgede olmayan, kasıtlı veya kasıtlı olmayarak insanlar tarafından taşınan tür. 38. Yarı-kurak İklim (Yarı-çöl iklimi): 250-500 mm arasında ortalama yıllık yağış ile karakterize edilen iklim tipidir. 39. Yaylacılık: İnsanların yaz aylarında hayvanlarının beslenme ihtiyacı doğrultusunda, genelde köyden uzak yüksek dağ platolarında gerçekleştirdikleri yarı göçebe nitelikte kırsal yaşam biçimi. 40. Yem Bitkisi: Hayvan yemi olarak yetiştirilen veya doğal olarak gelişim gösteren, bunun yanında genellikle toprak ve suyu muhafaza etme, ekim nöbeti içerisinde kendinden sonra gelen ürünlerin verimini artırma özellikleri taşıyan, doğrudan doğruya veya sonradan yedirilmek üzere hasat edilerek kurutulan veya silajı yapılan bitkilerdir. 41. Yönetişim: Temel olarak toplumun gücü paylaşmasını ve bunu bireysel ve toplumsal faaliyetlere dönüştürmesini sağlayan süreçler ve yapılardır. Devlet kurumları dışında farklı aktörlerin sorumluluk aldığı, iş birliklerine dayalı katılımcı bir karar verme ve yönetim süreçlerini ifade eder. 42. Yüksek Dağ Bozkırı: Genellikle 1.600-3.000 m arasında, geven (Astragalus), kardikeni (Acantholimon) gibi yastık teşkil eden dikenli bitkilerin baskın olduğu bozkırlardır. Türkiye’de Doğu Toroslar’da, Doğu Anadolu ve İç Anadolu Bölgesi’ndeki dağların yüksek kısımlarında görülür. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030110 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 111 9. Sözlük Anız yakma Hasat sonrası tarlada kalan kök ve bitki saplarından kurtulmak için bunların yakılması. Anız yakma, topraklarda humus ve nem kaybına ve erozyonun hızlanmasına neden olur. Arazi tahribatının dengelenmesi (ATD) Ekosistemden sağlanan işlevleri ve hizmetleri desteklemek için gerekli olan sağlıklı ve verimli arazi kaynakları miktarının belirlenmiş zamansal ve mekânsal ölçekler dahilinde aynı kalması veya artmasının sağlanması (UNCCD). Arazi toplulaştırma Arazilerin doğal ve yapay etkilerle bozulmasının ve parçalanmasının önlenmesi, parçalanmış arazilerde doğal özellikler, kullanım bütünlüğü ve mülkiyet hakları gözetilerek birden fazla arazi parçasının birleştirmesi suretiyle ekonomik, ekolojik ve toplumsal yönden daha işlevsel yeni parsellerin oluşturulması ve bu parsellerin arazi özellikleri ve alanı değerlendirilerek kullanım şekillerinin belirlenmesi, köy ve arazi gelişim hizmetlerinin sağlanması (mevzuat tanımı). Biyocoğrafya Yeryüzünde bulunan organizmaların coğrafi dağılışı ve bu dağılışa etki eden coğrafi faktörleri inceleyen bilim dalı. Biyolojik çeşitlilik Yaşayan organizmaların, o organizmaların yaşadıkları ekolojik ortamların (karasal, denizel ve sucul) ve o organizma ve ortamların desteklediği ekolojik süreçlerin çeşitliliğidir. Bu; tür içi, türler ve ekosistemler arası çeşitliliği de kapsar. (CBD, 1992) Biyolojik kaynaklar Genetik kaynakları, organizmaları veya bunların parçalarını, popülasyonları veya insanlık için gerçek veya potansiyel kullanımı veya değeri olan ekosistemlerin herhangi bir başka biyotik bileşenini içerir (CBD). Biyolojik mücadele Bitkide zararlı, hastalık ve yabancı otlara karşı diğer canlı organizmaların kullanılmasıyla, zararlı etmenin ekonomik zarar seviyesinin altında tutulabilmesi için yapılan mücadele. Bozkır ormanı Bozkırların hâkim olduğu ekolojik bölgelerde yer alan seyrek veya kapalı orman oluşturan alanlar. Bütüncül otlatma yönetimi / Bütüncül planlı otlatma Ekolojik onarım ve sosyo-ekonomik kazanımları da planlama sürecine katma imkanı sağlayan, bitkilere mevsime adaptif toparlanma süresi tanıyarak aşırı otlatmanın önüne geçen, genelde yüksek sürü yoğunluklarıyla güçlü toynak etkisi oluşturan, esnek, proaktif, her ölçekte ve iklimde uygulanabilen otlatma planlaması yöntemidir. Yabani sürülerin avcı baskısı altındaki otlama ve sürekli devinim örüntülerinden de esinlenerek Zimbabweli biyolog Allan Savory (Savory Enstitüsü) tarafından geliştirilmiştir. Çevre dostu tarım Toprak ve su kaynaklarını ve kalitesini koruyan, biyolojik çeşitliliği destekleyen, pestisit, kirlilik, toprak erozyonu ve sera gazı salımı gibi çevresel etkileri azaltan pratikler ve uygulamalar. Çölleşme/arazi tahribatı Kurak, yarı kurak ve yarı nemli iklim özelliklerine sahip bölgelerde iklim değişikliği ve insan faaliyetleri de dâhil olmak üzere çeşitli faktörlerden kaynaklanan arazi tahribatı. Arazi tahribatı, kurak, yarı kurak ve yarı nemli alanlarda rüzgâr ve/veya suyun etkisiyle oluşan toprağın erozyonu, toprağın fiziksel, kimyasal, biyolojik veya ekonomik anlamda niteliğini yitirmesi ve toprak üzerindeki bitki örtüsünün kaybolması gibi süreçlerle sonuçlanan ve arazi kullanım süreçleri sonucunda oluşan tarım, mera ve orman alanlarında meydana gelen biyolojik ve ekonomik olarak verimlilik azalması ya da bu alanlarda verimliliğin tamamen ortadan kalkması (UNCCD). Doğrudan ekim Ekim öncesinde toprağı işlemeye gerek kalmadan tek seferde ekim yapılabilen yöntem. Doğrudan ekimde geleneksel uygulamalardan farklı olarak hasattan sonra yeniden ekime kadar herhangi bir toprak işleme yapılmaz ve ekim bir önceki ürüne ait anızla kaplı alan üzerine ekim yapabilen özel mibzerler ile gerçekleştirilir. Bu yöntem, verimliliği ve kârlılığı arttırır, gıda güvenliğine katkı sağlar ve aynı zamanda iklim ve çevre dostudur. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030112 Ekolojik bölge Ekolojik ve coğrafi olarak tanımlanmış, çevresel koşulları ve barındırdığı canlı türleri açısından özgün, büyük karasal veya sucul alanlardır. Ekolojik koridor Birbirine yakın coğrafi bölgelerdeki habitatları ekolojik olarak birbirine bağlayarak türlerin geçişine imkan sağlayan, doğal veya yapay olarak belirlenmiş bağlantı alanları. Ekosistem Bitki, hayvan ve mikroorganizma toplulukları ile bunların cansız çevrelerinin işlevsel bir birim olarak karşılıklı etkileşim içinde bulunan dinamik birlikteliği (kompleksi) (CBD 1992). Ekosistem hizmetleri İnsanların ekosistemlerden elde ettiği faydalar. Bunlar; tedarik (gıda, su gibi), düzenleyici (sellerin, kuraklığın, arazi tahribatının düzenlenmesi, hastalıkların önlenmesi gibi), destekleyici (toprak oluşumu, besin döngüsü gibi) ve kültürel (rekreasyon, estetik, eğitsel değerler gibi) faydaları ve hizmetleri sağlayan etkinlikler ve süreçlerdir (MEA 2005). IPBES (2019) tarafından ‘Ekosistem Hizmetleri’nin yerine daha kapsayıcı bir anlayışla insanlar ve doğa arasındaki ilişki ve etkileşimi anlamayı sağlayan “Doğanın İnsana olan Katkıları (Nature’s Contributions to People)” kullanılmaya başlanmıştır. https://www.biodiversitya-z.org/content/ecosystem-services Ekosistem tabanlı uyum İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlamalarında bireylere yardımcı olması için biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetlerinin genel uyum stratejisi olarak kullanılması (CBD 2009). Ekosistem tabanlı yönetim Doğal ve değiştirilmiş ekosistemlerin kompozisyonu, yapısı, işlevi ve hizmet teminini muhafaza etmeyi veya iyileştirmeyi amaçlayan bir yaklaşım. Gelecekte istenen koşulların uyarlanabilir ve iş birliğine dayalı olarak geliştirilmesi vizyonuna dayanır, bu coğrafi bir çerçevede uygulanan ve doğal ekolojik sınırlar ile tanımlanan ekolojik, sosyo-ekonomik ve kurumsal bakış açılarını entegre eder (MEA 2005). https://www.biodiversitya-z.org/content/ecosystem-based-management Endemik Yunanca endomos kelimesinden köken alan ve anlamı “yerli, o yere ait”. Sadece belli bir coğrafi yörede bulunan bitki veya hayvan türleri. Entegre zararlı yönetimi (entegre mücadele) Kültür bitkilerinde zararlı türlerin popülasyon dinamiklerini ve çevre ile ilişkilerini dikkate alarak, uygun olan mücadele yöntemlerini ve tekniklerini kullanarak, bunların popülasyonlarını ekonomik zarar seviyesinin altında tutan zararlı yönetimi sistemi (mevzuat tanımı). Ex-situ koruma (dışarıda koruma) Biyolojik çeşitlilik unsurlarının kendi doğal yaşam ortamları dışında canlı olarak muhafazası (CBD 1992). Fitocoğrafya Bitkilerin toplumlar halinde yeryüzünde dağılışı ve bitki ekolojisi üzerinde çalışan bilim dalı, biyocoğrafyanın bir kolu. Genetik kaynaklar Bugün veya gelecek için değer taşıyan genetik materyaller (İşlevsel kalıtım birimleri içeren, bitki, hayvan, mikrop veya başka menşeli olan her türlü materyal (CBD 1992). Geofit Latince, “yer” anlamına gelen “geo” ile bitki anlamına gelen “phyta” kelimelerinin birleşimi; “yer bitkileri, gizli bitkiler”. Bu bitkilerin gövdeleri soğan, yumru, korm veya rizom şeklinde metamorfoza uğramış olup toprak seviyesinin altında bulunur. Genel olarak süs bitkisi olan geofitler “çiçek soğanları” olarak da adlandırılır. Gıda güvencesi Gıda güvencesi, tüm insanların tüm zamanlarda aktif ve sağlıklı bir yaşam için gerekli beslenme ihtiyaçlarını ve gıda tercihlerini karşılayacak yeterli, güvenli ve besleyici gıdaya fiziki, sosyal ve ekonomik bakımlardan ulaşma imkânına sahip olmaları durumudur. Gıda güvencesi, erişilebilirlik, bulunabilirlik, kullanılabilirlik, istikrar olmak üzere 4 kavram üzerinden tanımlanır. Habitat (yaşam ortamı) Herhangi bir organizma veya popülasyonun doğal olarak bulunduğu yer veya ortam (CBD 1992). Halofit Tuzlu bataklık, tuzlu topraklara karşı dayanıklı, toleranslı olan, deniz kıyısındaki tuzlu alanlarda veya rüzgârın etkisiyle tuzlu suların püskürtüldüğü yerlerde yetişen tuzcul bitki. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 113 İklim değişikliğine uyum İklim olaylarının (risklerinin) etkileriyle mücadele etmek, fayda sağlamak ve etkileri yönetebilmek için stratejilerin geliştirilmesi, güçlendirilmesi ve uygulanması süreci. İklim dostu tarım Değişen iklim koşullarında kalkınmayı desteklemek ve gıda güvencesini sağlamak amacıyla tarım sistemlerini dönüştürmek ve yön vermek için gerekli olan eylemlere rehberlik eden bir yaklaşım. Sürdürülebilir tarımsal verimlilik ve gelir artışı; iklim değişikliğine uyum ve dayanıklılık oluşturulması; ve mümkünse sera gazı emisyonlarının azaltılması ve/veya ortadan kaldırılması hedeflenir (FAO). İn-situ koruma (yerinde koruma) Ekosistemlerin ve doğal yaşam ortamlarının korunması, doğal tür popülasyonlarının doğal çevrelerinde, evcilleştirilmiş veya kültüre alınmış türlerin ise ayırt edici özelliklerini geliştirdikleri çevrelerde muhafazası ve geri kazanılması (CBD 1992). Kserofit Kurak ortamda yetişen, kuraklığa dayanıklı kurakçıl bitki. Bu bitkiler çöllerde, alkali, asit, tuzlu ve kuru topraklarda yetişir. Kuraklık Yağışların kaydedilen normal düzeylerin önemli ölçüde altına düşmesi sonucu hidrolojik dengenin ciddi şekilde bozulması nedeniyle arazi ve kaynak üretim sistemlerinin olumsuz olarak etkilenmesine yol açan doğal olay. Meteorolojik kuraklık ve tarımsal kuraklık olarak ayrılır (UNCCD). Marjinal tarım arazisi Düşük toprak verimliliği, ulaşılma güçlüğü, kırılganlık ve heterojenlik özelliklerini taşıyan alanlar. Toprak ve topoğrafik sınırlamaları nedeniyle üzerinde sadece geleneksel toprak işlemeli tarımın yapıldığı araziler. Mera amenajmanı Mera, yaylak, kışlak ile umuma ait çayır ve otlaklardan en elverişli bir şekilde yararlanmanın sağlanması için, bitki örtüsü, toprak, su ve diğer doğal kaynaklara zarar vermeden bilimsel verilere dayanılarak yapılan mera planlama ve yönetim biçimidir. Mera ıslahı Meralar, yaylaklar ve kışlaklar ile umuma ait çayır ve otlakları yem verimi ve kalite yönünden yükseltmek için sulama, gübreleme, zararlı ot mücadelesi, tohumlama ve benzeri biyolojik tekniklerle birlikte, otlatmayı kolaylaştırma, toprak ve su muhafazası amaçlı çeşitli fiziksel ve teknik tedbirlerin alınması ve uygulanması (mevzuat tanımı). Münavebeli ekim (ekim nöbeti) Aynı tarım arazisinde farklı kültür bitkilerinin belirli bir düzende arka arkaya yetiştirilmesi. Toprak kalitesini iyileştirir, toprağın verimliğini artırır, bitki hastalıkları ve erozyon tehdidini azaltır. Münavebeli otlatma Hayvanların mera ve otlak alanlarının belli parselleri üzerinde, hesaplanan taşıma kapasitesine göre, belli sürelerde otlatılması. Hayvanların belli dönemlerde mera alanının belli bölümlerinde otlatılırken diğer bölümlerinin otlatma sırası gelene kadar dinlendirilip gelişmesini sağlar. Onarıcı mera yönetimi Bütüncül otlatma yönetimi (bütüncül planlı otlatma) kullanılarak, çayır, otlak ve bozkır ekosistemlerinin, hayvan sürülerine otlatma planlamalarının da aracılığıyla, mevcuttan daha dirençli, üretken ve yüksek biyolojik çeşitliliğe ulaştırılmasını sağlayan uygulamalar ve planlama süreçleri bütünüdür. Sürdürülebilirliğin ötesinde, ekonomik kazanım ile ekolojik onarımın beraber gerçekleşerek pozitif geri beslemeli “kazan-kazan” süreçleri kurar. Otlatma planı Mera, yaylak, kışlak ile umuma ait çayır ve otlakların düzenli bir şekilde otlatılması ile ilgili olarak otlatma mevsimini, otlatma kapasitesini, otlatma sistemini, otlatılacak hayvan cins ve miktarını, otlatmaya başlama ve son verme tarihleri gibi ayrıntıları belirleyen uygulama planı (mevzuat tanımı). Rehabilitasyon Tamamen önlenemeyen ve/veya azaltılamayan etkilere maruz kaldıktan sonra tahrip olan ekosistemleri ve habitatları alana özgü türlerin ve doğaya uygun yöntemlerin kullanılması ile daha önceki doğal durumuna getirmeye yönelik olarak yapılan iyileştirme çalışmaları. Rehabilitasyon ekosistem süreçlerinin ve hizmetlerinin onarılmasını vurgular, restorasyon ise tür kompozisyonu ve topluluk yapısı açısından önceden var olan biyotik bütünlüğün yeniden oluşturulmasını amaçlar. https://www.biodiversitya-z.org/content/rehabilitation Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030114 Restorasyon Tahrip olan, zarar gören veya yok olan bir ekosistem veya habitatın orijinal birliktelik yapısına, türlerin doğal bütünlüğüne ve doğal fonksiyonlarına kavuşur duruma getirilmesi. https://www.biodiversitya-z.org/content/restoration Silvopastoral Aynı saha üzerinde ağaçlarla, ot ve otlatma alanlarının beraberce bulunduğu ve her iki kaynaktan beraberce yararlanmayı öngören yönetim sistemi. Ağaçlar odun elde etmenin yanında hayvanlar için gölge ve koruma sağlar, otlak alanlarından ise ağaçsız benzer sahalara göre daha fazla hayvansal verim ve gelir elde edilir. Silvopastoral sahalarda genellikle küçükbaş hayvanlar (koyun, keçi) otlatılır. Silvopastoral sistemler ayrıca yaban hayatı, su kalitesi, toprak verimliliği ve toprağın su ve rüzgâr erozyonundan korunmasına da olumlu katkılar sağlar. Sistematik Koruma Planlaması Sistematik Koruma Planlaması (SKP), koruma hedefleri net bir şekilde tanımlanmış, biyolojik çeşitliliğin bütününün kalıcı (uzun vadeli) bir şekilde temsil edildiği ve sadece korunan alanlarla sınırlı olmayan bir koruma yönetimi sistemi oluşturulması sürecidir. Biyolojik ve sosyo-ekonomik veriler bir arada kullanılarak bölgesel ve/veya ulusal ölçeklerde koruma sistemi planlanır. Sürdürülebilir arazi yönetimi Toprak, su, hayvan ve bitkiler dahil, arazi kaynaklarının insanların değişen ihtiyaçlarını karşılayacak ürünleri sağlayacak şekilde ve aynı zamanda bu kaynakların üretici potansiyelinin uzun dönemde korunmasını ve çevresel işlevlerinin devamlılığını garanti altına alacak şekilde kullanılması. Sürdürülebilir arazi yönetimi etkilenen toplumların ekonomik ve sosyal refahının artmasını, ekosistemden sağlanan hizmetlerin sürmesini ve iklim değişikliğini yönetmeye yönelik uyarlanabilir kapasitenin güçlenmesini amaçlar. Sürdürülebilir kullanım Biyolojik çeşitlilik unsurlarının, uzun dönemde biyolojik çeşitliliğin azalmasına yol açmayacak şekilde ve oranda kullanımı ve böylece biyolojik çeşitliliğin şimdiki ve gelecek nesillerin ihtiyaçlarını ve isteklerini karşılama potansiyelini muhafaza etmesi (CBD 1992). Tıbbi aromatik bitki Esas olarak parfümeri ve eczacılıkta kullanılan tüm bitkiler ve bitki parçaları. Bunlar, taze, kurutulmuş, kesilmiş, kesilmemiş, ezilmiş, toz haline veya benzer diğer şekillere getirilmiş maddeler halinde kullanılırlar. Toplumsal cinsiyet eşitliği Bireylerin cinsiyetlerine bakılmaksızın, hayatın tüm alanlarında, eşit fırsat ve haklardan yararlanması ve eşit muamele görmesi, diledikleri tüm alanlarda kişisel bilgi ve becerilerini geliştirebilmesi ve tercihler yapabilmesi. Toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliklerin bertaraf edilmesi, farklı toplumsal cinsiyet konumundan bağımsız olarak her bireye, eşit sosyal değer, eşit haklar ve eşit sorumluluklar verilmesi ve bireylerin, bunları kullanabilmek için kaynaklara (fırsatlara) eşit şekilde erişebilmesi durumunda eşitlik sağlanmış olur. Toprak işlemesiz tarım Bir sahada (tarım veya otlak alanında) bir önceki ürün hasadını takiben yeni ürün için tohum ekimlerinin veya fide dikimlerinin toprağa doğrudan, hiçbir toprak işlemesi yapılmadan uygulanması. Faydanılan kaynaklar: https://www.biodiversitya-z.org/ https://www.tarimorman.gov.tr/CEM/Belgeler/collesme%20belgeleri%20arsiv/Sayfa02/CollesmeSozluk.pdf Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 115 10. Kaynakça AbiSaid, M., Dloniak, S.M.D. 2015. Hyaena hyaena. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T10274A45195080. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T10274A45195080.en. Erişim Tarihi: 22 Mart 2020. Adameros Herptil Türkiye (Turkherptil). Erişim tarihi: 15.03.2020. http://www.turkherptil.org/ Adıgüzel, N., Aytaç, Z. 2001. Flora of Ceylanpınar state farm (Şanlıurfa-Turkey). Flora Mediterranea 11: 333- 361. Akman, Y. 1974. Evolution régressive de la végétation a étage du Pinus nigra subsp. pallasiana dans l’Anatolie Centrale dans un climat méditerranéen semi aride trés froid. Communications Faculty of Sciences University of Ankara, C2 18(1): 1-6. Akman, A., Ketenoğlu, O., Quézel, P. 1985. A new syntaxon from Central Anatolia. Ecologia Mediterranea 11(2- 3): 111-121. Ambarlı, D., Zeydanlı, U.S., Balkız, Ö., Aslan, S., Karaçetin, E., Sözen, M., Ilgaz, Ç., Gürsoy Ergen, A., Lise, Y., Demirbaş Çağlayan, S., Welch, H.J., Welch, G., Turak, A.S., Bilgin, C.C., Özkil, A., Vural, M. 2016. An overview of biodiversity and conservation status of steppes of the Anatolian Biogeographical Region. Biodiversity and Conservation 25 (12): 2491-2519. Ardel, A. 1961. Güneydoğu Anadoluda coğrafi müşahedeler. Türk Coğrafya Dergisi, 21: 140-148. Avcı, M. 2018. Bitki Coğrafyası, İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi, Coğrafya Lisans Programı. Avcıoğlu-Çokçalışkan, B. ve ark. 2018. Ecosystem Based Adaptation Strategy For Anatolian Steppe Ecosystems. Agricultural Implications for Ecosystem Based Adaptation (EBA) to Climate Change in Steppe Ecosystems, DOGER/AIEBA/TR2012/0740.14-2/GRA/024, GCP/TUR/063-EC, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Orta Asya Alt Bölge Ofisi (FAO-SEC). Ankara. Baran, İ. 2005. Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri. TÜBİTAK popular Bilim Kitapları, Ankara. Baskin, L., Danell, K. 2003. Ecology of ungulates: a handbook of species in Eastern Europe and Northern and Central Asia. Heidelberg: Springer. 434 sayfa. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. 2007. Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013). Ankara. Baytaş, A. 2019. Türkiye’nin Kelebekleri Arazi Rehberi. Ankara, Doğa Koruma Merkezi. Birand, H. 1968. Alıç Ağacı ile Sohbetler: Olgun Kardeşler Mat. Birand, H. 1961. Erste Ergebnisse vegetations-Untersuchungen in der Zentral Anatolischen steppe I. Halophyten gesellschaffen des Tuzgolii. Botanische Jahrbücher fur Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie 79 (3): 255–296. BirdLife International. 2017. Otis tarda. The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22691900A119044104. Erişim Tarihi: 22 Mart 2020. BirdLife International. 2015. Vanellus gregarius. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T22694053A60074103. Erişim tarihi: 22 Mart 2020. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030116 Biricik, M., Deniz, H., Mungan, R., Akarsu, F., Ataol, M., Cırık, Ö., Çoban, E., Balkız, Ö. 2008. Sürmeli Kızkuşu (Vanellus gregarius) 2008 Arazi Raporu. Doğa Derneği. Ankara. Bottema, S., Woldring, H. Aytug, B. 1993. Late Quaternary vegetation history and climate in northern Turkey. Palaeohistoria 35/36: 13-72. Boyla, K.A, Sınav, L., Dizdaroğlu,D.E. 2019. Türkiye Üreyen Kuş Atlası, WWF-Türkiye, Doğal Hayatı Koruma Vakfı, İstanbul. Bozkurt, M.A., Yildiz, M.Z., Sezen, G., 2016. Şanlıurfa Kızılkuyu Yaban Hayatı Koruma ve Geliştirme Sahasının Herpetofaunası Hakkında Ön Çalışma. 3rd International Congress on Zoology and Technology. CBD. 2019. Strategic Plan For Biodiversity 2011-2020, Including Aichi Biodiversity Targets. Erişim tarihi: 15.03.2020. https://www.cbd.int/sp/ CORINE. 2018. CORINE Land Cover. European Commission Copernicus Service. Erişim Tarihi: 15.01.2020 [https://land.copernicus.eu/pan-european/corine-land-cover] Çetik, R., Vural, M. 1979. Ecological and sociological studies on the vegetation of Afyon, Bayat-Köroğlubeli and its environment. Çevre ve Orman Bakanlığı. 2011. Rio Sözleşmeleri Kapsamında Türkiye’nin Ulusal Kapasitesinin Değerlendirilmesi Projesi Ulusal Kapasite Eylem Planı. Ankara. Çevre ve Orman Bakanlığı. 2007. Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı. Ankara. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. 2011a. Türkiye Cumhuriyeti İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı, 2011-2023. Ankara. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. 2011b. Türkiye İklim Değişikliği Stratejisi, 2010-2023. Ankara. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. 2011c. Türkiye’nin İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı, 2011-2023. Ankara. Çolak, A.H., Rotherham, I.D. 2006. A review of the forest vegetation of Turkey: its status past and present and its future conservation. İçinde: Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy (s. 343-354). Royal Irish Academy. Davis, P.H. 1965-1985. Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Vol.; 1-9. Edinburgh University Press, Edinburgh. Davis, P.H., Mill, R.R. and Tan, K. 1988. Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Supplement). Vol.; 10. Edinburgh University Press, Edinburgh. di Gregorio, A. 2005 Land Cover Classification System Classification Concepts and User Manual Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome, http://www.fao.org/docrep/008/y7220e/ y7220e02.htm Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. 2019. Şanlıurfa İli Çöl Varanı (Varanus griseus) Tür Eylem Planı (2020-2024). Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. 2016. Toy Tür Eylem Planı. Ankara. Doğa Koruma Merkezi. 2018a. Bozkır Ekosistemlerinde İklim Değişikliğine Ekosistem Tabanlı Uyum (ETU) için Tarım Uygulamaları Projesi GCP/TUR7063/EC, Mevzuata İlişkin Rapor. Ankara. Doğa Koruma Merkezi. 2018b. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde Tarım ve Tarıma Dayalı Sanayide Entegre Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 117 Kaynak Verimliliği için Ekosistem Hizmetleri Yaklaşımı ve İklim Değişikliğine Ekosistem Tabanlı Uyum Proje Yayınları. Ankara. Dufour-Dror, J., Ertas, A. 2004. Bioclimatic perspectives in the distribution of Quercus ithaburensis Decne subspecies in Turkey and in the Levant. Journal of Biogeography 31: 461–474. Durmuş, M. 2010. Determination of Home Range and Habitat Selection of Gazelles (Gazella subgutturosa) by GPS Telemetry in Şanlıurfa, Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara. Ebird, Erişim tarihi: 15.03.2020. https://ebird.org/turkey/species/soclap1 Eken, G., Bozdoğan, M., İsfendiyaroğlu, S., Kılıç, D. T., Lise, Y. (editörler) 2006. Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları. Doğa Derneği. Ankara. Ekolojik Çözümler. 2014. Şanlıurfa İli Çizgili Sırtlan (Hyaena hyaena) Tür Eylem Planı Projesi Nihai Raporu. Ankara. Emberger, L. 1955. Une classification biogéographique des climats. Erozyon Kontrolü Daire Başkanlığı. 2013. Kurak ve Yarı Kurak Alanlarda Ağaçlandırma ve Rehabilitasyon Rehberi, T.C. Orman ve Su İşleri Başkanlığı, Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü. Ankara. European Environment Agency. 2015. Biogeographical regions. http://www.eea.europa.eu/data-and-maps/ FAO-Tarım ve Orman Bakanlığı. 2019. Biyolojik Çeşitlilik, Sosyo-Ekonomik ve Sosyo-Kültürel Değerler, Mevcut Otlatma Faaliyetleri, Hayvancılık Durumu Üzerine Envanter Çalışmaları ve Değerlendirmeler Çalışması 3. Tematik Raporu, Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi (GCP/ TUR/061/GFF), Haziran 2019. GAP Bölge Kalkınma İdaresi. 2014. GAP Eylem Planı, 2014-2018. Ankara. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. 2018. Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı, 2018-2022. Ankara. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. 2015. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi, 2014-2020. Ankara. Gökçe, B. 2007. Türkiye’nin Toplumsal Yapısı ve Toplumsal Kurumlar. Ankara: Savaş Yayınevi. Grossman, D.H., Faber-Langendoen, D., Weakley, A.S., Anderson, M., Bourgeron, P., Crawford, R., Pyne, M. 1998. International classification of ecological communities: terrestrial vegetation of the United States. The Nature Conservancy, Arlington, Virginia. Güner, A., Özhatay, N., Ekim, T., Başer K.H.C. 2000. Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Supplement 2). Vol: 11. Edinburgh University Press, Edinburgh. Hamzaoğlu, E. 2006. Phytosociological studies on the steppe communities of East Anatolia. Ekoloji 15(61): 29- 55. Huş, S. 1974. Av Hayvanları ve Avcılık. İ.Ü. Orman Fakültesi Yayınları. 2. Baskı. İstanbul. Ilgaz, Ç., Kumlutaş, Y., Avcı, A., Baran, İ., Özdemir, A. 2008. The Morphology and Distribution of Varanus griseus (Daudin, 1803) (Reptilia:Sauria:Varanidae) in Southeastern Anatolia. Russian Journal of Herpetology 15(3): 173-178. İnandık, H. 1969. Bitkiler Coğrafyası. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayını, 271 s., İstanbul. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030118 IPCC. 2013. Summary for policymakers. İçinde: Stocker, T.F., Qin, D., Plattner, G.-K., Tignor, M., Allen, S.K., Boschung, J., Nauels, A., Xia, Y., Bex, V., Midgley, P.M. (editörler), Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Climate Change 2013: the Physical Science Basis. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. IUCN SSC Antelope Specialist Group. 2017. Gazella marica. The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T8977A50187738. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T8977A50187738.en. Erişim tarihi: 21 Mart 2020. Kalkınma Bakanlığı. 2012. Onuncu Kalkınma Planı, Sürdürülebilir Orman Yönetimi Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Ankara. Karacadağ Kalkınma Ajansı. 2013. TRC2 Bölgesi (Diyarbakır- Şanlıurfa) Bölge Planı, 2014-2023. Şanlıurfa. Karacadağ Kalkınma Ajansı. 2011. TRC2 Diyarbakır-Şanlıurfa Bölgesi Bölge Planı (2011-2013). Mevcut Durum Analizi. Karaçetin, E., Welch, H.J. 2011. Türkiye’deki Kelebeklerin Kırmızı Kitabı. Ankara: Doğa Koruma Merkezi. Karaçetin, E., Welch, H.J., Turak, A., Balkız, Ö., Welch, G. 2011. Türkiye’deki Kelebeklerin Koruma Stratejisi. Ankara: Doğa Koruma Merkezi. Erişim: [www.dkm.org.tr] Karagöz, A., Peşkircioğlu, M., Horan, A. 1998. ln situ conservation of wheat genetic resources in Turkey: A case study. Editör: Slinkard, A. E. Proceedings of the 9th lnternational Wheat Genetics Symposium ll:237-239. University of Saskatchewan, Saskatoon, Saskatchewan, Kanada. Karagöz, A., Arcak, Ç., Güçdemir, İ.H. 2009. Relationship Between in situ Conserved Wild Wheat Species, Associated Plants and Soil Characteristics. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Bilimleri Dergisi 15 (2) 134-141. Kaska, Y., Kumlutaş, Y., Avci, A., Üzüm, N., C., Akarsu, F., Sindaco, R. 2009. Acanthodactylus harranensis. The IUCN Red List of Threatened Species 2009: e.T164562A5908003. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN. UK.2009.RLTS.T164562A5908003.en. Erişim Tarihi: 10 Mayıs 2020. Kaya, Ö.F., Karataş, A. 2019. Şanlıurfa Florasına Genel Bir Bakış. Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 8 (4): 1572-1609. Kaya, Z., Yurtseven, S. 2019. Şanlıurfa Küçükbaş Hayvancılığının Mevcut Durumu, Sorunları ve Çözüm Önerileri (ss. 389-407). 2. Uluslararası Erciyes Bilimsel Araştırmalar Kongresi, sunulmuş bildiri, Kayseri. Ketenoğlu, O., Vural, M., Kurt, L., Körüklü, T. 2014. Vejetasyon. İçinde: Güner, A., Ekim, T. (editörler). Resimli Türkiye Florası, Cilt 1. Ali Nihat Gökyiğit Vakfı, Flora Araştırmaları Derneği ve Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları yayını, İstanbul. Kızıl, S. Ertekin, A.S. 2003. Diyarbakır ve Çevresinde Yayılış Gösteren Bazı Tıbbi Bitkiler. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi, 13-17 Ekim 2003, Diyarbakır. Kingswood, S.C., Blank, D.A. 1996. Gazella subgutturosa. Mammalian Species 518: 1-10. Lev-Yadun, S.L., Gopher, A., Aboo, S. 2000. The Cradle of Agriculture, Science 288 (5471): 1602-1603. Lise, Y. 2006. Harran Harabeleri. İçinde: Eken, G., Bozdoğan, M., İsfandiyaroğlu, S., Kılıç, D.T., Lise, Y. (editörler). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları., sayfa 456-457. Doğa Derneği, Ankara. Louis, H. 1939. Das naturliche Pflanzenkleid Anatoliens. Geographische Abhandlungen no. 12. Stuttgart. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 119 Mayer, H., Aksoy, H. 1986. Walder der Turkei. Stuttgart. Gustav F.V. Nesbit, M., Samuel, L. 1998. Wheat domestication, archeobotanical evidence. Science 279: 1433. Orman ve Su İşleri Bakanlığı. 2016. Ulusal Kuraklık Yönetimi Strateji Belgesi ve Eylem Planı, 2017-2023. Ankara. Orman ve Su İşleri Bakanlığı. 2015. Çölleşme ile Mücadele Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı, 2015-2023. Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü. Ankara. Orman ve Su İşleri Bakanlığı. 2014. Ulusal Havza Yönetim Stratejisi 2014-2023. Ankara. Orman ve Su İşleri Bakanlığı. 2013. Erozyonla Mücadele Eylem Planı, 2013-2019. Ankara. Özbağdatlı, N., Karauz Er, S. 2004. Türkiye’nin Toyları Toy Ulusal Eylem Planı. Ankara. Özhatay, N., Byfield, A., Atay, S. 2003. Türkiye’nin Önemli Bitki Alanları. WWF-Türkiye (Doğal Hayatı Koruma Vakfı), İstanbul, Türkiye. Özkan, H., Brandolini, A., Schafer-Pregl, R., Salamini, F. 2002. AFLP analysis of a collection of tetraploid wheats indicates the origin of emmer and hard wheat domestication in southeast Turkey. Molecular Biology and Evolution 19: 1797 -1B01. Quézel, P. 1973. Contribution à l’étude phytosociologique du massif du Taurus. Phytocoenologia 1(2): 131-222. Ray, N., Adams, J. 2001. A GIS-based vegetation map of the world at the last glacial maximum (25,000-15,000 BP). Internet Archaeology: 11. Rieger, I. 1981. Hyaena hyaena. Mammalian Species 150:1-5. Rocha, P., Morales, M.B., Moreira, F. 2013. Nest site habitat selection and nesting performance of the Great Bustard Otis tarda in southern Portugal: implications for conservation. Bird Conservation International 23(3): 323-336. Rouse, J.W., Haas, H., Schell, J.A., Deering, D.W. 1974. Monitoring Vegetation Systems in the Great Plainswith ERTS, Proceedings, Third Earth Resources Technology Satellite-1. Symposium, Greenbelt.: NASA SP-351: 3010-3017. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. 2019a. GAP Bölge Kalkınma İdaresi Stratejik Plan, 2019-2023. Ankara. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. 2019b. GAP Son Durum Raporu. Ankara. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. 2018. GAP Son Faaliyet Raporu. Ankara. Schiechtl, H.M., Stern, R., Weiss, E.H. 1965. In anatolischen Gebirgen. Klangenfurt. Verlag der Geschichtsvereines für Kaernten. Sevinç, M. R., Davran, M.K. 2017. Adana İlinde Mevsimlik Tarım İşçiliğinin Sosyo-Ekonomik Yapısı ve Geleceği. Ankara: Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Müdürlüğü, TEPGE, Yayın No: 283. Sevinç, M.R., Davran, M.K., Özel, R., Sevinç, G. 2015. Şanlıurfa Semt Pazarlarında Taşıyıcılık Yapan Çocuk İşçiler. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi 18(3): 21-31. https://dergipark.org.tr/en/pub/harranziraat/194241 adresinden erişildi. Sözer, A.N. 1984. Güneydoğu Anadolu’nun doğal çevre şartlarına coğrafi bir bakış. Ege Coğrafya Dergisi, 2;18- 31. Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. 2019. Şanlıurfa İli Orman Varlığı Envanteri. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030120 Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. 2018a. Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü İl Arazi Kullanım Verileri. Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. 2018b. Şanlıurfa Mera Komisyonu Raporları. Şanlıurfa. Takhtajan, A., Crovello, T.J., Cronquist, A. 1986. Floristic regions of the world (Vol. 544). Berkeley: University of California Press. Tarım ve Orman Bakanlığı Bilgi İşlem Daire Başkanlığı, Biyolojik Çeşitlilik Daire Başkanlığı. Erişim tarihi: 15.03.2020. http://www.nuhungemisi.gov.tr/public/ Tarım ve Orman Bakanlığı. 2019a. Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Eylem Planı, 2018-2028. Ankara. Tarım ve Orman Bakanlığı. 2019b. Tarımsal Meteoroloji, Çevre ve Doğal Kaynakların Yönetimi- Mera Yönetimi Çalışma Grubu Belgesi. 3. Tarım Orman Şurası. Ankara. Tarım ve Orman Bakanlığı. 2018a. Tarım ve Orman Bakanlığı Stratejik Plan, 2019- 2023. Ankara. Tarım ve Orman Bakanlığı. 2018b. Orman Genel Müdürlüğü Stratejik Plan, 2019-2023. Ankara. Tok, V., Ugurtas, I., Sevinç, M., Böhme, W., Crochet, P.A., Kaska, Y., Kumlutaş, Y., Kaya, U., Avci, A., Üzüm, N., Yeniyurt, C., Akarsu, F. 2009. Letheobia episcopus. The IUCN Red List of Threatened Species 2009: e.T164740A5922098. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2009.RLTS.T164740A5922098.en. Erişim Tarihi: 10 Mayıs 2020. Turan N. 1984. Türkiye’nin Av ve Yaban Hayvanları – Memeliler, Ar Yayınevi, Ankara, 179 sayfa. TÜİK. 2020a. Kırsalda Hane Halkı Fertlerinin Esas İş gelirleri. 1 Şubat 2020 tarihinde http://www.tuik.gov.tr/ PreTablo.do?alt id=1011 adresinden erişildi. TÜİK. 2020b. Hayvancılık İstatistikleri. 20 Şubat 2020 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/ medas/?kn=101&locale=tr adresinden erişildi. TÜİK. 2019a. İstatistiklerle Aile, 2018. 19 Şubat 2020 tarihinde http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. do?id=30726 adresinden erişildi. TÜİK. 2019b. Doğum İstatistikleri, 2018. 19 Şubat 2020 tarihinde http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. do?id=30696 adresinden erişildi. TÜİK. 2017. Doğum İstatistikleri, 2016. 19 Şubat 2020 tarihinde http://tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. do?id=24647 adresinden erişildi. Türkdoğan, O. 2009. Doğu ve Güneydoğu Sorunları ve Çözüm Yolları. İstanbul: IQ Yayıncılık. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. 2019. On Birinci Kalkınma Planı. Ankara. UNCCD. 2019. The Convention. United Nations Convention to Combat Desertification. Erişim tarihi: 15.03.2020. http://www2.unccd.int/ UNDP. 2019. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları. Erişim tarihi: 15.03.2020. http://www.tr.undp.org/content/ turkey/tr/home/sustainable-development-goals.html UNESCO. 1973. International Classification and Mapping of Vegetation. UNESCO ser. Ecology & Conservation No. 6. Ülgen, C. 2019. Anadolu Bozkır Bitkilerinin Fonksiyonel Karakter Örüntüleri, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 121 van Swaay, C., Wynhoff, I., Wiemers, M., Katbeh-Bader, A., Power, A., Benyamini, D., Tzirkalli, E., Balletto, E., Monteiro, E., Karaçetin, E., Franeta, F., Pe’er, G., Welch, H., Thompson, K., Pamperis, L., Dapporto, L., Šašić, M., López Munguira, M., Micevski, N., Dupont, P., Garcia-Pereira, P., Moulai, R., Caruana, R., Verovnik, R., Bonelli, S., Beshkov, S. 2014. Spialia osthelderi. The IUCN Red List of Threatened Species 2014: e.T62148830A62149586. Erişim Tarihi: 23 Mart 2020. van Swaay, C.A.M. Warren, M.S. 1999. Red Data book of European butterflies (Rhopalocera). Nature and Environment, No. 99, Council of Europe Publishing, Strasbourg. Version 4 DMSP-OLS Nighttime Lights Time Series. http://www.ngdc.noaa.gov/eog/dmsp/ downloadV4composites.html (20 Ocak’ta erişildi). Wagner, A.P. 2006. Behavioral ecology of the striped hyaena (Hyaena hyaena). Doktora Tezi. Montana State University, Bozeman, Montana. Walter, H. 1956. Das problem der zentralanatolischen steppe. Naturwissenschaften 43: 97-102. Welch, H.J. (editör) 2004. GAP Biyolojik Çeşitlilik Araştırma Projesi 2001-2003 – Sonuç Raporu. DHKD (Türkiye Doğal Hayatı Koruma Derneği), İstanbul. Yıldırım, İ.C. 2010. Hatay Yöresinde Çizgli Sırtlan (Hyaena hyaena L.) Ekolojisi üzerine araştırmalar, Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, Türkiye. Zohary, M. 1973. Geobotanical foundations of the Middle East. Vol 1-2, 739 p., Gustov Fischer Verlag, Stuttgart. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030122 © N ih an Y en ilm ez A rp a Pistacia palaestina (Menengiç) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 123 EK 1. Mevzuat ve Üst Politika Belgeleri Analizi ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER ve PROGRAMLAR Sözleşme Adı Sözleşme Kapsamı Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (CBD, 1997) Biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilir kullanımı ile genetik kaynakların kullanımından doğacak faydanın adil şekilde paylaşımını hedeflemektedir. Sözleşme’nin 10. Taraflar Toplantısında 2020 yılına kadar dünyada biyolojik çeşitlilik kaybının durdurulması temel amacıyla Biyoçeşitlilik Stratejik Planı ve kısaca Aichi Hedefleri olarak anılan 2020 Biyolojik Çeşitlilik Hedefleri kabul edilmiştir. Stratejik Planın vizyonu “2050’ye kadar, biyolojik çeşitliliğin, ekosistem hizmetlerini idame ettirecek, sağlıklı bir dünyayı destekleyecek ve tüm insanlar için gerekli olan faydaları sağlayacak biçimde, kıymetlendirildiği, korunduğu, restore edildiği ve akıllıca kullanıldığı” “Doğa ile uyum içinde yaşayan” bir dünya oluşturmaktır. Stratejik Plan beş stratejik amaç altında düzenlenmiş olan, 2015 veya 2020 için 20 ana başlık altında hedefleri (“Aichi Biyolojik Çeşitlilik Hedefleri”) kapsamaktadır. Bu amaçlar ve hedefler içinde, biyolojik çeşitliliğin hükümet ve toplum içinde hakim anlayış haline gelmesi ve biyolojik çeşitlilik kaybının temel nedenlerinin ele alınması; biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskının azaltılması ve sürdürülebilir kullanımı; ekosistemleri, türleri ve genetik çeşitliliği güvence altına alarak biyolojik çeşitliliğin durumunun iyileştirilmesi; herkes için biyolojik çeşitlilikten ve ekosistemlerden doğan faydaların çoğaltılması (Genetik Kaynaklara Erişim ve Bunların Kullanımından Doğan Faydaların Eşit ve Adil Paylaşımı Hakkında Nagoya Protokolü yürürlüğe girmesi); katılımcı planlama, bilgi yönetimi ve kapasite geliştirme yoluyla uygulamanın geliştirilmesi yer almaktadır. Bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımının nasıl ele alınabileceğinin çerçevesini ortaya koymaktadır. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi İş Programları Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Taraflar Konferansı (COP) gezegendeki ana biyomlara karşılık gelecek 7 tematik iş programı oluşturmuştur. Bunlardan ikisi bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir yönetimi ile ilişkilidir. Kurak ve yarı-kurak alanlar iş programı (karar V/23, Ek 1) kurak alanlarda, Akdeniz, kurak, yarı-kurak, çayır ve savan ekosistemlerinde biyolojik çeşitliliğin durumu ve eğilimlerinin değerlendirilmesi, ekolojik, fiziksel ve sosyal süreçler ile bilginin üretilmesi, yerel ve küresel faydaların belirlenmesi, yöre halkının bilgi, yenilik ve pratiklerini de içeren iyi yönetim örneklerinin belirlenmesi ve biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için özel önlemlerin desteklenmesi, ekosistem tabanlı yaklaşımla sorumlu kaynak yönetiminin teşvik edilmesi ve geçim kaynaklarının çeşitlendirilmesi, sürdürülebilir hasat, biyolojik çeşitliliğin yenilikçi sürdürülebilir kullanımı ile sürdürülebilir geçim kaynaklarının desteklenmesi ile ilgili hedefler içermektedir. Tarımsal biyolojik çeşitlilik iş programının amaçları (karar v/5, ek); tarımsal biyolojik çeşitliliğin durumu ve eğiliminin, değişimin altındaki nedenlerin ve yönetim pratikleri bilgisinin değerlendirilmesi; uyum yönetimi teknikleri, pratikleri ve politikalarının belirlenmesi; kapasitenin oluşturulması, farkındalığın artırılması ve sorumlu aksiyonların teşvik edilmesi ve tarımsal biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir yönetimi için ulusal plan ve stratejilerinin ilgili tarım politikalarına ana akımlaştırılmasıdır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030124 Sözleşme Adı Sözleşme Kapsamı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC, 2004) İnsan kaynaklı faaliyetlerin neden olduğu küresel ısınmanın iklim üzerindeki etkilerine karşı uluslararası alanda iş birliği yapmaya, taraf ülkelerin sera gazı salımlarını azaltmaya, araştırma ve teknoloji üzerinde iş birliği yapmaya ve sera gazı yutaklarını korumaya teşvik etmektedir. Bozkır ekosistemleri gibi hassas doğal kaynakların yönetimi ve bu ekosistemlerin iklim değişikliğine uyumu önemlidir. Madde 2’de de belirtildiği üzere ekosistemin iklim değişikliğine doğal bir şekilde uyum sağlaması sözleşmenin amaçlarından biridir. Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (UNCCD, 1998) Çölleşme/arazi tahribatı ve kuraklık ile mücadele etmek için arazinin iyileştirilmesi ve rehabilitasyonu, sürdürülebilir arazi yönetimi ve su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi ile ilgili uzun dönemli strateji ve hedefler sunmaktadır. BMÇMS 2018-2030 Stratejik Çerçeve Belgesi çölleşme/arazi tahribatından kaçınan, önleyen ve geri çeviren ve etkilenen alanlardaki kuraklığın etkilerini hafifleten ve BM 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ile uyumlu olarak arazi tahribatının dengelendiği bir gelecek vizyonu tanımlamıştır. Stratejik Amaç 2, 3 ve 4 etkilenmiş ekosistemlerin koşullarını iyileştirmek, çölleşme/arazi tahribatıyla mücadele etmek, sürdürülebilir arazi yönetimini teşvik etmek ve arazi tahribatının dengelenmesine katkıda bulunmak, kırılgan ekosistemlerin kuraklığa dayanıklılığını artırmak ve biyolojik çeşitlilik ve iklim değişikliği konularına katkı sağlamak olarak belirlenmiştir. Birçoğu mera vasfı taşıyan bozkır alanları arazi tahribatı ile karşı karşıyadır ve bu alanlarda da biyolojik/ekolojik ve ekonomik olarak verimlilik azalması veya kaybı görülmektedir. Bu nedenle, sözleşme kapsamında strateji, hedef, yaklaşım ve uygulamalar bozkır ekosistemleri için önem taşımaktadır. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (2015) Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA), diğer bir deyişle Küresel Amaçlar, yoksulluğu ortadan kaldırmak, gezegenimizi korumak ve tüm insanların barış ve refah içinde yaşamasını sağlamak için 17 Amaç’tan oluşmaktadır. Bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetim ile ilişkili olarak Küresel Amaç 15, “Karasal ekosistemleri korumak, iyileştirmek ve sürdürülebilir kullanımını desteklemek; sürdürülebilir orman yönetimini sağlamak; çölleşme ile mücadele etmek; arazi bozunumunu durdurmak ve tersine çevirmek; biyolojik çeşitlilik kaybını engellemek” olarak belirlenmiştir. Bu amaç altında, karasal ekosistemlerin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve restorasyonu, habitatların ve türlerin korunması, genetik kaynakların kullanımından kazanılan yararların adil ve eşitlikçi biçimde paylaşımının desteklenmesi ve bu tür kaynaklara erişimin teşvik edilmesi, yasa dışı avcılık ve kaçakçılığın önlenmesi, finansmanın sağlanması ve yöre halkının sürdürülebilir geçim kaynaklarının sağlanması ile ilişkili alt amaçlar bulunmaktadır. IPARD Çerçeve Anlaşma ve Sektörel Antlaşma IPARD, Avrupa Birliği (AB) tarafından aday ve potansiyel aday ülkelere destek olmak amacıyla oluşturulan, Katılım Öncesi Yardım Aracı’nın Kırsal Kalkınma bileşenidir. Avrupa Birliği’nin Ortak Tarım Politikası, Kırsal Kalkınma Politikası ve ilgili politikalarının uygulanması ve yönetimi için uyum hazırlıklarını ve bu kapsamda politika geliştirilmesini desteklemeyi amaçlamaktadır. Tarımsal üreticinin çevrenin ve doğal kaynakların korunması yönünde vereceği taahhütlerden doğan gelir kayıplarının telafisi için yarattığı fırsatlar önemlidir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 125 ULUSAL KANUNLAR VE YÖNETMELİKLER Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Mera Kanunu (4342 sayı ve 25.02.1998 tarihli) Mera, yaylak, kışlak ve kamuya ait otlak ve çayırların tespiti, tahdidi ile köy veya belediye tüzel kişilikleri adına tahsislerinin yapılmasını, belirlenecek kurallara uygun bir şekilde kullandırılmasını, bakım ve ıslahının yapılarak verimliliklerinin artırılmasını ve sürdürülmesini, kullanımlarının sürekli olarak denetlenmesini, korunmasını ve gerektiğinde kullanım amacının değiştirilmesini sağlamaktadır. Bozkır alanlarının büyük bir kısmı mera olarak sınıflandırılmakta ve yönetilmektedir. Bu kanun bir yandan meraların korunmasını sağlarken diğer yandan da kullanımı ile temel esasları belirlemektedir. Mera Yönetmeliği (23419 sayı ve 31.07.1998 tarihli) 25.02.1998 ve 4342 sayılı Mera Kanunu ile 11.06.1998 tarihli ve 4368 sayılı Mera Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun’un uygulanmasının usul ve esaslarını düzenlenmektedir. Mera, otlak ve yaylakların tahdit ve tahsisi, otlatma planları ile ilgili idari ve yönetimsel hükümleri içermektedir. Mera Kanunu’nun bazı maddelerine ek paragraflar eklenerek detaylandırılmıştır. Mera Kanunu’nun detaylandırılması çayır, mera, yaylak ya da diğer kanunda geçen bozkırla ilişkili olabilecek alanların koruma-kullanma esaslarını da düzenlemektedir. Orman Kanunu (6831 sayı ve 31.08.1956 tarihli) Ormanların planlanması, işletilmesi, orman ve ekosistemlerinin korunmasına yönelik esasları içermektedir. Bozkır niteliğinde olan ‘bozuk ormanlar’ın yönetimi, geliştirilmesi ve korunmasına yönelik çerçeveyi oluşturmaktadır. Bu yönüyle bozkır alanlarının iyileştirilmesi, korunması veya bozkır bitki örtüsünün bozulması ile yakından ilişkilidir. Ayrıca, orman içi, orman kenarı ve orman üst sınırı meralarda ıslah çalışmaları ile toprak erozyonunun önlenmesi ve hayvan otlatmasının ormanlar üzerindeki olumsuz baskıların azaltılmasını içermektedir. Orman Amenajman Yönetmeliği (05.02.2008 tarihli ve 26778 sayılı RG) Devlet ormanları, hükmi şahsiyeti haiz amme müesseselerine ait ormanlar ve hususi ormanların envanterlerinin yapılması, amenajman planlarının düzenlenmesi, yenilenmesi, ara yoklamasının yapılması, uygulanması, plan değişikliği, denetlemenin yapılması ve yaptırılmasına ilişkin usul ve esasların belirlenmesini içermektedir. Ormanların ekonomik, ekolojik, sosyal ve kültürel fonksiyonlarını dikkate alan ekosistem tabanlı fonksiyonel planlama yaklaşımını amenajman planları ile uygulamaya koymaktadır. Yapılan biyolojik çeşitlilik envanterleri sonucunda biyolojik çeşitlilik açısından önemli, nesli tehlike altındaki nadir ve endemik türler ve benzeri alanlarının belirlendiği yerlerde ormancılık faaliyetleri o türün biyolojik özellikleri ve ekolojik isteklerine göre yapılmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030126 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Milli Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Seferberlik Kanunu (4122 sayı ve 23.07.1995 tarihli) Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Hizmetlerine İlişkin Yönetmelik (11.01.2017 tarih ve 29945 Sayılı RG) Ağaçlandırma Yönetmeliği (23.09.2019 ve 30927 Sayılı RG) Orman sahasını ve ağaç servetini çoğaltmak, toprak, su ve bitki arasında bozulan dengeyi kurmak, geliştirmek ve çevre değerlerini korumak maksadıyla, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılacak ağaçlandırma ve erozyon kontrolü çalışmalarına ait esas ve usulleri düzenlemektedir. Orman alanını artırmak, biyolojik çeşitliliği geliştirmek ve bozulan orman ekosistemini yeniden oluşturmak amacıyla OGM veya gerçek ve tüzel kişilerce yapılacak ağaçlandırma, rehabilitasyon, erozyon ve sel kontrolü, çığ ve heyelanların önlenmesi, mera ıslahı, ağaç ıslahı, tohum ve fidan üretimi, fidanlık ve imar- ihya çalışmaları için yapılacak harcamaların düzenlenmesine ve gelirlerin tahsilatına yönelik düzenlemeleri kapsamaktadır. Ağaçlandırma, rehabilitasyon, erozyon ve sel kontrolü, çığ ve heyelanların önlenmesi, mera ıslahı, ağaç ıslahı, orman ağaç, ağaççık ve florasına ait tohum ve fidan üretimi, fidanlık ve imar-ihya çalışmalarına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Bozuk orman alanlarında, otlatma planı ile ayrılan sahalarda, kadimden beri kullanılan yaylak ve kışlaklara geçiş yollarında olmak üzere özel ağaçlandırma ile ilgili hükümleri içermesi, orman içi, orman kenarı ve orman üst sınırı meralarda ıslah çalışmaları ve toprak erozyonunun önlenmesi açısından önemlidir. Çevre Kanunu (2872 sayı ve 09.08.1983 tarihli) Bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak amacıyla ilgili usulleri kapsamaktadır. Kanun “kirleten öder” prensibi kapsamında kirletici özellikteki faaliyetlerin alacakları izinler ve çevreyi kirletmeleri durumunda ödeyecekleri cezaları düzenlediği gibi “Önleyici Prensip” kapsamında kirletici etkisi olduğu bilinen faaliyetleri Çevre Etki Değerlendirmesi yapmakla da yükümlü kılmaktadır. Biyolojik çeşitlilik ve bunu barındıran ekosistemin korunması esastır. Hava, su, toprak gibi doğal unsurların korunması ve kirliliğin önlenmesi temelde bu kanun kapsamında ele alınmaktadır. Kanunda bulunan toprağın korunmasına ve kirliliğinin önlenmesine yönelik olarak anız yakılması, çayır ve meraların tahribi ve erozyona sebebiyet verecek her türlü faaliyet yasaklanmıştır. Ancak ikinci ürün ekilen yörelerde valiliklerce hazırlanan eylem planı kapsamında kontrollü anız yakılmasına izin verilmektedir. Milli Parklar Kanunu (2873 sayı ve 09.8.1983 tarihli) Türkiye’deki milli ve milletlerarası düzeyde değerlere sahip milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı ve tabiatı koruma alanlarının seçilip belirlenmesine, özellik ve karakterleri bozulmadan korunmasına, geliştirilmesine ve yönetilmesine ilişkin esasları düzenlemektedir. Doğal bozkırların korunan alan dahilindedir. Bu alanların sunduğu yaban hayatı, ekosistem değerlerinin korunmasına dair hükümleri içermektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 127 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Kara Avcılığı Kanunu (4915 sayı ve 01.07.2003 tarihli) Sürdürülebilir av ve yaban hayatı yönetimi için av ve yaban hayvanlarının doğal yaşam ortamları ile birlikte korunmalarına, geliştirilmelerine, avlanmalarının kontrol altına alınmasına, avcılığın düzenlenmesine, av kaynaklarının millî ekonomi açısından faydalı olacak şekilde değerlendirilmesine ve ilgili kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile iş birliğinin sağlanmasına ilişkin hükümleri içermektedir. Kanun çerçevesinde soyu azalan ya da tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olan yaban hayvanlarının doğal olarak bulunduğu alanlar, ekosistem özellikleri bozulmadan bu türlerin habitatları ile birlikte korunması amacıyla koruma altına alınmaktadır. Yaban hayatı koruma ve üretme alanları bu kanuna göre tesis edilir. Kanuna dayanılarak çıkartılan “Av ve Yaban Hayvanlarının ve Yaşam Alanlarının Korunması, Zararlılarıyla Mücadele Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” av ve yaban hayvanlarının ve yaşama ortamlarının korunması, türlerin yer değiştirilmesi, yerleştirilmeleri, koruma tedbirleri, doğadan toplanmaları ve yakalanmaları, yırtıcı türlerin yönetimi ile bunların zararlı olanları, hastalıkları ve zararlılarıyla mücadele edilmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir ve av ve yaban hayvanlarının türleri, doğal ortamda varlıklarını sürdürmeleri, korunmaları, koruma alanları, yaşam alanları, yakalanmaları, toplanmaları, bilimsel araştırılmaları, halkalanmaları ve markalanmaları, hastalıkları ve cezalarla ilgili hükümleri kapsamaktadır. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (2863 sayı ve 21.07.1983 tarihli) Korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemekte, yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemektedir. Doğal SİT’ler bu Kanuna göre ilan edilmektedir. Doğal bozkırların bir kısmı korunan alan dahilindedir. Bu alanların sunduğu yaban hayatı, ekosistem değerlerinin korunmasına dair hükümleri içermektedir. Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği (28962 sayı ve 04.04.2014 tarihli) Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme (Ramsar Sözleşmesi)’nin uygulanmasına yönelik, kurum ve kuruluşlar arasında iş birliği ve koordinasyonun sağlanması, sulak alanların korunması ve geliştirilmesidir. Sulak alan ekosistemlerinin korunması ve sunduğu ekosistem hizmetlerinin idaresi açısından önemlidir. Bozkır ekosistemleri ile iç içe geçmiş sığ göller ve sulak alanlar ile bunların sağladığı ekosistem hizmetlerinin korunması açısından önemlidir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030128 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik (28358 sayı ve 19.07.2012 tarihli) ve Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (31070 sayı ve 16.03.2020 tarihli) Milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı, tabiatı koruma alanı ve sulak alanların tescil, onay ve ilanı ile tabiat varlığı, doğal sit alanı ve özel çevre koruma bölgelerinin tespit, tescil, onay, değişiklik ve ilanına dair usul ve esasların belirlemektedir. Taşınır tabiat varlıkları hariç; tabiat varlığı, doğal sit alanı, özel çevre koruma bölgesi, milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı, tabiatı koruma alanı ve sulak alanları kapsar. Bozkırlara özel bir korunan alan statüsü bulunmamak ile birlikte bozkır ekosistemleri mevcut korunan alan statüleri içinde yer almaktadır. Potansiyel bozkır alanlarının korunan alanlara dahil edilmesi ve mevcut korunan alanlar içinde ise bozkır türlerinin ve yaşam ortamlarının korunması büyük önem taşımaktadır. Tarım Kanunu (5488 sayı ve 15.04.2006 tarihli) Tarım sektörünün ve kırsal alanın, geliştirilmesi ve desteklenmesi için gerekli politikaların tespiti, düzenlemelerin yapılması, kapsam ve konuların belirlenmesi, programların oluşturulması, yürütülmesi, finansman ve idarî yapılanma, öncelikli araştırma ve geliştirme programlarıyla ilgili uygulama usul ve esaslarını kapsamaktadır. Kanunda tarım politikalarının amaçları içinde doğal ve biyolojik kaynakların korunması ve geliştirilmesine de yer verilmiştir. Bozkır alanların büyük bir kısmı tarım ve mera alanı olarak sınıflandırılmakta ve yönetilmektedir. Kanunda tarımsal üretimin kendi ekolojisine uygun alanlarda yoğunlaşması, desteklenmesi, örgütlenmesi, ihtisaslaşması ve entegre bir şekilde yürütülmesi için tarım havzaları konusu açık bir hüküm olarak yer almaktadır. Bu amaçla yapılan ÇATAK gibi tarımsal destekler ile bozkırların korunmasına katkı sağlamaktadır. Tarım Havzaları Yönetmeliği (27695 sayı ve 07.09.2010 tarihli) Tarımsal üretimin uygun ekolojilerde geliştirilmesi için belirlenen tarım havzalarında tarımsal faaliyetlerin entegre bir şekilde yürütülmesi, desteklenmesi, örgütlenmesi, ihtisaslaşması ve tarım envanterinin hazırlanması ile ilgili usul ve esasları düzenlemektedir. Bu uygulamalar ile toprak ve su kaynaklarının etkili kullanımı, korunması ve planlamasında değişen iklim koşullarına uyum sağlanması mümkün olabilmektedir. Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Yatırımların Desteklenmesi Hakkında Karar ve Tebliğ (21.10.2016 ve 13.09.2017) Doğal kaynaklar ve çevrenin korunması odağıyla tarımsal üretim ve tarıma dayalı sanayi entegrasyonunun sağlanması için küçük ve orta ölçekli işletmelerin desteklenmesi, tarımsal pazarlama altyapısının geliştirilmesi, gıda güvenliğinin güçlendirilmesi, kırsal alanda alternatif gelir kaynaklarının oluşturulması, kırsal ekonomik altyapının güçlendirilmesi, tarımsal faaliyetler için geliştirilen yeni teknolojilerin üreticiler tarafından kullanımının yaygınlaştırılması ve yeni teknoloji içeren yatırımların desteklenmesine ilişkin usul ve esasları belirlemektir. Hayvancılık odaklı kırsal kalkınmanın desteklenmesi, mera ıslahı gibi koruma odaklı tedbirlerin hayat geçirilmesi, verimli sulama sistemleri gibi yeni teknolojilerin yaygınlaştırılması, hayvansal ürünlerde değer zincirinin artırılması gibi uygulamalar bozkırların korunmasına katkı sağlamaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 129 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Hayvancılık Desteklemeleri Hakkında Uygulama Esasları Tebliği (016/26 no ve 24.06.2016 tarihli) Türkiye’de hayvancılığın geliştirilmesi, sağlıklı üretimin artırılması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması, yerli hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi, kayıt sistemlerinin güncel tutulması, hayvancılık politikalarının etkinliğinin artırılması ve hayvan hastalıklarıyla mücadele için yetiştiricilerin desteklenmesini amaçlamaktadır. Arıcılık da dahil olmak üzere her türlü hayvancılığa yönelik destekleri belirlemektedir. Hayvancılığın daha verimli ve sürdürülebilir bir şekilde ele alınması için gerekli destekleri sağlayabilir. Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu (5403 sayı ve 19.07.2005 tarihli) Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun (6537 sayı ve 15.05.2014 tarihli) Toprağın kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunması, geliştirilmesi ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlayacak usul ve esasları belirlemektedir. Kanun bu kapsamda arazi kullanım plânlarının yapılması, tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projelerinin hazırlanması, toprak koruma projelerinin hazırlanması, tarımsal potansiyeli yüksek büyük ovaların belirlenmesi ve korunması, erozyona duyarlı alanların belirlenmesi ve korunması, toprak kirliliğinin izlenmesi ve önlenmesi, arazi toplulaştırması ve dağıtımı, tarım arazilerinin yanlış kullanımlarında uygulanacak cezalar, tarım dışı amaçlı arazi kullanımlarına ilişkin cezalar konusundaki hükümleri içermektedir. Asgari tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüklerinin belirlenmesi ve bölünmelerinin önlenmesi amacıyla il ve ilçelere göre en küçük tarımsal parsel büyüklüğünü tanımlanmaktadır. Bu kanun ile belirlenen asgari büyüklüğe erişmiş tarımsal arazileri bölünemez eşya niteliği kazanmıştır. Bozkır ekosistemleri olan tarım toprakları da dahil olmak üzere tarım topraklarını koruma amaçlı her türlü müdahale, özellikle de doğal bozkırların tarıma açılması Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile ilgilidir. Arazi büyüklüğünü ve yönetim etkinliği ile ilgili çalışmalar verimliliğin artmasını sağlayarak marjinal arazilerin tarıma açılması ve kullanılmasını azaltacaktır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030130 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Yönetmelik (09.12.2017) 3/7/2005 tarihli ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda öngörülen toprak ve arazi varlığının belirlenmesi, tarım arazilerinin sınıflandırılması, geliştirilmesi, zorunlu hallerde amaç dışı kullanımına izin verilmesi, toprağın ve tarımsal üretim gücü yüksek büyük ovaların belirlenerek korunması, toprak koruma plan ve projelerinin hazırlanması ve uygulanması, erozyona duyarlı alanların belirlenmesi, toprak koruma kurulunun teşekkülü, görevleri, çalışmaları ile çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak arazilerin planlı kullanımını amaçlanmaktadır. Yönetmelik kapsamında her ilde oluşturulan Toprak Koruma Kurullarının yerel ölçekte tarım arazilerinin korunması, geliştirilmesi ve verimli kullanılması, arazi kullanımı, arazi özelliklerinin iyileştirilmesi, muhafaza ve geri kazanımı, toprak koruma önlemlerinin yerine getirilmesi önemli görevleri bulunmaktadır. Tarımsal biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliğine katkı sağlayan düzenlemeler arasındadır. Çevre Amaçlı Tarımsal Arazilerin Korunması Programını Tercih Eden Üreticilerin Desteklenmesine ve Bu Üreticilere Teknik Yardım Sağlanmasına Dair Yönetmelik (25994 sayı ve 15.11.2005 tarihli) Çevreyi korumak üzere tarımsal üretim teknikleri kullanmayı tercih eden üreticilerin desteklenmesi, tarımsal uygulamaların çevreye verdiği olumsuz etkilerin azaltılması, erozyonun önlenmesi, yenilenebilir enerji kaynaklarının sürdürülmesi, hassas bölgelerdeki doğal örtünün ve toprak ve su kalitesinin korunmasını amaçlamaktadır. Minimum toprak işlemeli tarım, toprak ve su yapısının korunması ve erozyonun engellenmesi, çevre dostu tarım teknikleri gibi uygulamalar ile bozkırların korunması için önemli bir programdır. Organik Tarım Kanunu (5262 sayı ve 03.12.2004 tarihli) Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (18.08.2010) Tüketiciye güvenilir, kaliteli ürünler sunmak üzere organik ürün ve girdilerin üretiminin geliştirilmesini sağlamak için gerekli tedbirlerin alınmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektedir. Organik tarım faaliyetlerinin yürütülmesine ilişkin kontrol ve sertifikasyon hizmetlerinin yerine getirilmesi ve Bakanlığın denetim usul ve esasları ile yetki, görev ve sorumluluklara dair hususları kapsamaktadır. Ekolojik dengenin korunması, organik tarımsal faaliyetlerin yürütülmesi, organik tarımsal üretimin ve pazarlamanın düzenlenmesi, geliştirilmesi, yaygınlaştırılması. Tarımsal üretimde gübre kullanımını kontrol altına almada en güçlü araçlardan biridir. Kimyasal madde kullanımına izin vermediği için organik tarım uygulaması toprak ve su kaynaklarının korunması ve iyileştirilmesi için önemli bir olanak sağlamaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 131 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi İyi Tarım Uygulamaları Hakkında Yönetmelik (27778 sayı ve 07.12.2010) Çevre, insan ve hayvan sağlığına zarar vermeyen bir tarımsal üretimin yapılması, doğal kaynakların korunması, tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirlik ile güvenilir ürün arzının sağlanmasını amaçlamaktadır. İyi tarım uygulamalarının toprağı su kaynaklarını koruması ve daha sürdürülebilir kullanımını sağlaması açısından önemlidir. Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği (23.07.2016) Sularda Tarımsal Faaliyetlerden Kaynaklanan Nitrat Kirliliğinin Önlenmesine Yönelik İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği (2016/46 no ve 11.02.2017) Tarımsal kaynaklı nitratın suda neden olduğu kirlenmenin tespit edilmesi, azaltılması ve önlenmesini amaçlamaktadır. Yönetmelik, yer altı, yer üstü suları ve topraklarda kirliliğe neden olan azot ve azot bileşiklerinin belirlenmesi, kontrolü ve kirliliğin önlenmesi ile ilgili teknik ve idari esasları kapsamaktadır. Nitrata hassas olan ve olmayan bölgelerde çiftçiler tarafından uyulması gereken kuralları ve uygulama esaslarını içermektedir. Yönetmelik, gübre kullanımında iyi tarım uygulamalarını benimseyerek (gübre uygulamalarının uygun dönemleri, iklim ve toprak şartlarına göre gübre miktarı, bitki rotasyon sistemleri, sulama vb.) bozkır ekosistemlerini desteklemektedir. Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik (23.02.2018) Toprakların fiziksel, kimyasal ve biyolojik yapısının iyileştirilmesi, bitkisel üretimde verimliliğin artırılması, insan sağlığının korunması ve çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla, organik, mineral ve mikrobiyal kaynaklı gübrelerin kullanımını yaygınlaştırmak, tanımlamak, bunlara ait analiz metotlarını belirlemek ve bu ürünlerin ithali, ihracı, üretimi, piyasaya arzı ile kayıt altına alınmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir. Organik, mineral ve mikrobiyal kaynaklı gübrelerin kullanımı ile bozkır ekosistemlerini desteklemektedir. Biyogüvenlik Kanunu (5977 sayı ve 26.03.2010 tarihli) Bilimsel ve teknolojik gelişmeler çerçevesinde, modern biyoteknoloji kullanılarak elde edilen genetik yapısı değiştirilmiş organizmalar ve ürünlerinden kaynaklanabilecek riskleri engellemek, insan, hayvan ve bitki sağlığı ile çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla biyogüvenlik sisteminin kurulması ve uygulanması, bu faaliyetlerin denetlenmesi, düzenlenmesi ve izlenmesi ile ilgili usul ve esasları belirlemektir. Doğal ekosistemlerin ve gen kaynaklarının korunması açısından önemli bir kanundur. Ayrıca sera gazlarını azaltılmasında kullanılabilecek biyolojik kaynaklı çözümler için temel oluşturmaktadır. Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (5996 sayı ve 11.06.2010 tarihli) Gıda ve yem güvenilirliğini, halk sağlığı, bitki ve hayvan sağlığı ile hayvan ıslahı ve refahını, tüketici menfaatleri ile çevrenin korunması da dikkate alarak korumayı amaçlamaktadır. Bitki ve bitkisel ürünlerdeki zararlı organizmalar ile mücadeleyi düzenleyen yasal araçtır. Su kaynakların tarımsal kirleticilere karşı korunması açısından önemlidir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030132 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Yem Kanunu (1734 sayı ve 07.06.1973 tarihli) Hayvanların rasyonel bir şekilde beslenmelerini sağlamak ve hayvansal üretimi geliştirmek üzere, üretime, piyasaya, ithalat ve ihracata arz edilecek yemlerin hazırlanmasına ilişkin usul ve esasları ortaya koymaktadır. Kanun yem bitkilerinin sahip olması gereken nitelikleri belirlemekte ve mera ve yem bitkileri üretimi ile ilgili hükümleri içermektedir. Tohumculuk Kanunu (5553 sayı ve 08.11.2006 tarihli) Bitkisel üretimde verim ve kaliteyi yükseltmek, tohumluklara kalite güvencesi sağlamak, tohumluk üretim ve ticareti ile ilgili düzenlemeleri yapmak ve tohumculuk sektörünün yeniden yapılandırılması ve geliştirilmesini amaçlamaktadır. Tohumda sertifikasyon ve uygun tohumların kullanımı yoluyla doğal kaynakların sürdürülebilirliğini ve tarımsal ekosistemlerin korunmasını içerir. Özellikle orta ve uzun vadede uyum için gerekli gen kaynaklarının korunmasını sağlayacak olması açısından önemlidir. Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü, Üretimi ve Ticaretine İlişkin Yönetmelik (30014 sayı ve 21.03.2017) Doğal çiçek soğanı türlerinin korunması için tohum, soğan, yumru, rizom, korm veya diğer aksamlarının doğadan toplanması, üretilmesi, hasadı, depolanması ve ihracatına yönelik usul ve esasları düzenlemektedir. Bozkır bitki çeşitliliğinin korunmasında dikkate alınması gereken önemli bir araçtır. Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik (21316 sayı ve 15.08.1992) Türkiye bitki genetik kaynaklarının korunması ve geliştirilmesi amacıyla, sürveyi, toplanması, toplanan materyalin muhafazası, üretilmesi, yenilenmesi, karakterizasyonu, değerlendirilmesi, dokümantasyonu ve değişimiyle ilgili esasları düzenlemek üzere hazırlanmıştır. Bozkır bitki çeşitliliğinin korunması ile ilişkilidir. Hayvan Gen Kaynaklarının Korunması Hakkında Yönetmelik (25145 sayılı ve 21/06/2003) Türkiye hayvan gen kaynaklarının genotipik ve fenotipik özelliklerinin belirlenmesi, korunması amacıyla yetiştirilmesi, bu özelliklerin kayıt ve koruma altına alınması ile ilgili usul ve esasları düzenlemektir. Bozkır hayvan çeşitliliğinin korunması ile ilişkilidir. Tarım Sigortası Kanunu (5363 sayı ve 21.06.2005 tarihli) Üreticilerin tarımsal risklere yönelik kayıplarının giderilmesi amacıyla tarım sigortasının kurulmasına yönelik kuralları düzenlemektedir. Tarımda üretimin sürdürülebilirliğini sağlamak açısından önemli bir araçtır. Sürdürülebilir tarım ve hayvancılık uygulamalarının sigorta kapsamında ele alınması yeni girişimlerle ilgili risk faktörünü azaltabilir. Doğal Afetlerden Zarar Gören Çiftçilere Yapılacak Yardımlar Hakkında Kanun (2090 sayı ve 05.07.1977 tarihli) Fırtına, taşkın, sel, don, dolu, kuraklık, haşere ve hastalık gibi doğal afetlerden zarar gören çiftçilere gerekli yardımların yapılmasını sağlamaktadır. Doğal afetler yüzünden ekonomik zarara uğrayan çiftçilerin desteklenmesi ile tarımsal üretimde sürdürülebilirliğin sağlanması açısından önemlidir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 133 Mevzuat Adı Mevzuat Kapsamı Bozkır ile İlişkisi Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu (3083 sayı ve 01.12.1984 tarihli) Sulama alanları ile tarımsal potansiyeli yüksek alanların verimli şekilde işletilmesini esas alan uygulamaların geliştirilmesini hedeflemektedir. Toprak dağıtımı ve değişimi, toplulaştırma, tarla içi geliştirme hizmetleri, sulama yatırımlarının yönetilmesi gibi önlemlerin tamamını kapsamaktadır. Bu amaçla Devletin elindeki arazileri dağıtması, kamulaştırma, tarım arazilerinin kamu yararına göre farklı amaçlara tahsisi dâhil güçlü yetkiye sahiptir. Kanun özellikle sulama alanlarının iklim değişikliğini göz önüne alan politikaların gelişimi için uygun argümanları içermektedir. Su kaynaklarının kullanımı konusundaki yönlendirici etkisi önemlidir. Arazi Toplulaştırması ve Tarla İçi Geliştirme Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği (07.02.2019) Tarımsal arazilerin toplulaştırması ve tarla içi geliştirme hizmetlerine ilişkin usul ve esasları belirlemektir. Arazi toplulaştırma çalışmaları ile bozkır türleri için öneme sahip olan ekolojik koridorlar olarak öneme sahip habitat parçalarının kaybedilmesi olasıdır. Su Havzalarının Korunması ve Yönetim Planlarının Hazırlanması Hakkında Yönetmelik (28.10.2017) Denizler hariç, kıyı suları dahil olmak üzere yüzeysel ve yeraltı su kaynaklarının yer aldığı havzaların korunması ve yönetim planlarının hazırlanmasına ilişkin usul ve esasları kapsamaktadır. Bozkır ekosistemlerini destekleyen tarımsal uygulamaların havza yönetim planlarına entegrasyonu açısından önemli bir araçtır. Anız Yakılmasının Önlenmesi Hakkında Tebliğ Valilikler İller için de her yıl Anız Yangınlarının Önlenmesine İlişkin Esas ve Usuller Tebliğleri yayınlamakta ve uygulaması yakından takip edilmektedir. Bozkır ekosistemlerinin ve toprak varlığının korunması, azaltım ve toprak karbonunun korunması açısından önemlidir. Korumalı tarım (doğrudan anıza ekim) faaliyetlerinin yaygınlaşması için fırsatlar oluşturmaktadır. Biçerdöver Kontrol Hizmetlerinin Yürütülmesiyle İlgili Tebliğ Valilikler iller için de her yıl Biçerdöver Kontrol Hizmetlerinin Yürütülmesiyle ilgili Valilik Tebliği yayınlamakta ve uygulamasını takip etmektedir. Tarla bitkilerinin zamanında, en az ürün kaybı ile tekniğine uygun olarak hasat edilmesini sağlamak, biçerdöverlerle yapılan hasatta meydana gelen ürün kayıp ve hasarlarını en alt seviyede tutmak, eğitimsiz ve donanımsız biçerdöver hizmetleri verilmesinin önüne geçerek kamu düzeni ve kamu güveninin korunması amacıyla biçerdöverlerin çalıştırılmaları, kullanımları, kontrol hizmetlerinin yürütülmesi ve denetlenmesi ile ilgili usul ve esasları kapsamaktadır. Daha hızlı ve zamanında hasat imkânı ile doğal kaynaklar üzerindeki baskıyı azalttığı için korumalı tarım uygulamaları açısından dikkate alınmalıdır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030134 ULUSAL KALKINMA PLANLARI On Birinci Kalkınma Planı’nda “bozkır” veya “step” ifadesi yer almamaktadır. Ancak “Tarım”, “Kentsel Altyapı”, “Kırsal Kalkınma”, “Çevrenin Korunması” başlıkları altında bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayacak ilişkili politika ve tedbirler bulunmaktadır. “Rekabetçi Üretim ve Verimlilik” ekseni altında “Tarım” - Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetiminin sağlanması (405) - Tarımda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemlerinin yaygınlaştırılması (406.3) - Başta yüksek katma değerli tıbbi ve aromatik bitkilerde olmak üzere, ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetlerinin desteklenmesi (407.2) - Mera, yaylak ve kışlakların tespit, tahdit ve tescil işlemlerinin hızlandırılması, kaliteli kaba yem üretiminin artırılması için meraların ıslahının sağlanması ve yem bitkileri üretiminin desteklenmesi (408.4) - Bitkisel üretimde bilinçsiz zirai ilaç kullanımına yönelik denetim ve eğitimlerin artırılması, kimyasal uygulamalara alternatif biyolojik ve biyoteknik mücadele uygulamalarının desteklenerek yaygınlaştırılması (410.4) - Tarımsal üretimde yerel hayvan ırkı ve tohum alanında biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir hale getirilmesi (412) - Biyolojik çeşitlilik envanterinin tamamlanması, önemli türler ve özellikli alanların izlenmesi, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulması, biyoçeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayıt altına alınarak AR-GE amaçlı kullanıma sunulması (412.1) - Yerel ırk hayvan ve tohum varlığının yeterli niceliğe ulaşmasını teminen akredite doğa çiftliklerinin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılması (412.2.) - Doğa çiftliklerinde, başta kışlık sebze olmak üzere meyve, tahıl, tıbbi ve aromatik bitkilerin yerel tohumlarının ve yerel hayvan ırklarının çoğaltılması ve sürdürülebilir katma değerli ürünlere dönüştürülmesi (412.3.) - Yöresel ürünler, coğrafi işaretli tarım ürünleri ile tıbbi ve aromatik ürünlerin tanıtım, pazarlama ve markalaşmaya yönelik iyileştirmelerle ürün değeri artırılarak ticarete konu olması (414.1) - Araştırma enstitülerinde hayvan ve bitki ıslahı, biyoteknoloji ve biyoçeşitliliğin korunması alanları öncelikli olmak üzere yürütülen çalışmaların kamu, üniversite ve özel sektör iş birliği çerçevesinde desteklenmesi (416.2) - Akıllı tarım teknolojileri başta olmak üzere yenilikçi ve çevreci üretim tekniklerinin geliştirilmesi ve desteklenmesi (416.4) On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023) Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 135 ULUSAL STRATEJİ ve EYLEM PLANLARI Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Strateji ve Eylem Planı-UBSEP (2007) UBSEP ile tarımsal biyolojik çeşitlilik, orman biyolojik çeşitliliği, step biyolojik çeşitliliği, dağ biyolojik çeşitliliği, iç sular biyolojik çeşitliliği ve kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği olmak üzere 6 tematik alana yönelik amaçlar ve tüm tematik alanlara yönelik 4 ortak amaç belirlenmiştir. Stratejideki “Amaç 5” bozkır ekosistemlerini doğrudan hedeflemekte, ortak amaçlar da bozkır ekosistemleri ile de ilişkili hedef ve eylemleri içermektedir. “Step biyolojik çeşitliliğinin korunması, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı, genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların eşit ve adil olarak paylaşımı ve step biyolojik çeşitliliğinin kaybı ve bunun sosyo-ekonomik sonuçları ile mücadele edilmesi (Amaç 5)” bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili hedefler ve eylemleri içermektedir. - Step biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi boşluklarının doldurulması (Hedef 5.1) - Özellikle ekosistem yapısı ve işleyişi olmak üzere, otlatma, kuraklık, çölleşme, çoraklaşma, tuzlanma, seller, yangınlar, turizm, tarımsal dönüşüm veya terk etme gibi step ekosistemlerinin biyolojik çeşitliliğini olumsuz yönde etkileyen ekolojik, fiziksel ve sosyal süreçlerin belirlenerek tedbirler geliştirilmesi (Hedef 5.2) - Step alanlarındaki genetik kaynaklarının kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit bir şekilde paylaşımını desteklemek için mekanizmalar ve çerçeveler tesis edilmesi (Hedef 5.3) “Yaşanabilir Şehirler, Sürdürülebilir Çevre” ekseni altında “Kentsel Altyapı”, “Kırsal Kalkınma”, “Çevrenin Korunması” - Su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı kapsamında havza bazında yapılan plan, strateji ve eylem planlarının bir bütünlük içinde uygulanması (697) - Kırsal kalkınma desteklerinin, çiftçi ve çevre odaklı programlanması; desteklerin yürütülmesinde mevcut çok başlılığı giderecek düzenlemelerin yapılması, uygulamada tamamlayıcılık ve etkinliğin sağlanması (707) - Kırsaldaki üretim ve yaşam biçimlerinin sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik kırsal mirasın yaşatılması, tabiat ve kültür varlıklarının korunması (710) - Köylerdeki üretim ve yaşam biçimleri ile tabiat ve kültür varlıklarının korunmasını teminen; köylere özgü geleneksel zanaat ve el sanatları, agro-turizm, coğrafi işaretli ürünler, süs bitkileri, bağcılık, arıcılık, balıkçılık, kümes hayvancılığı, alternatif tarım ürünleri yetiştiriciliği, tarım ve gıda ürünlerindeki geleneksel üretim ve saklama bilgisini gelecek kuşaklara taşıyacak girişimler ve iş birlikleri gibi alanların desteklenmesi (710.1) - Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların ülkemize kazandırılması (716) - Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilmesi (717) Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030136 Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Ayrıca, “Türkiye için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi (Amaç 1)”, “Biyolojik çeşitliliği oluşturan bileşenlerin, gelecek nesillerin ihtiyaçları da dikkate alınarak, kendini yenileme kapasitesine uygun yöntemlerle ve seviyede kullanımı (Amaç 2)” “Geleneksel bilgiler de dahil olmak üzere Türkiye için önemli genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve yararlanılması (Amaç 3)” bozkır ekosistemleri ile de ilişkili tüm tematik alanlara yönelik ortak hedef ve eylemleri içermektedir. “Biyolojik çeşitlilik için özel değeri olan ve/veya özel tehdit altında olan step ekosistemleri dahilinde özel alanların belirlenmesi ve koruma altına alınması (Stratejik Eylem 1.2.3)” spesifik olarak bozkır ekosistemleri ile ilişkilidir. Strateji belgesi, Türkiye’deki bozkır ekosistemlerinin tanımlanması ve sınıflandırması, bozkır ekosistemlerinin mevcut durumu, bozkır yerli hayvan ırkları ve bitki türleri, bozkırlara yönelik tehditler ile ilgili bilgi sunmaktadır. Ayrıca, mevcut korunan alanların step ve deniz ekosistemleri başta olmak üzere Türkiye’nin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik bileşenlerini yeterli düzeyde temsil etmediğini vurgulamaktadır. Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Eylem Planı- UBEP (2018-2028) UBEP ulusal hedefleri içinde “bozkır” veya veya “step” ile doğrudan ilişkili amaçlar yer almamaktadır. Ancak, UBSEP Amaç ve Hedeflerinin 2018-2028 süresince geçerli olması ve UBEP ile ilişkilendirilmesi nedeniyle UBEP’te belirtilen ulusal hedefler bozkır ekosistemlerini de desteklemektedir. - Biyolojik çeşitlilik ve ekosistemler üzerindeki baskı ve tehdit unsurlarının belirlenerek mümkün olan seviyede azaltılması veya ortadan kaldırılması - Biyolojik çeşitlilik unsurlarının (ekosistem, tür ve genetik çeşitlilk) belirlenmesi, izlenmesi, durum tespiti, yapılara, türe özgü ve ekosistem bazlı koruma yaklaşımlarının (geleneksel ve modern) geliştirilmesi - Tarım, ormancılık ve balıkçılık faaliyetlerine maruz kalan alanların biyolojik çeşitliliğinin korunarak sürdürülebilir yönetim sağlanması - Ekosistem hizmetleri konusunda halkın ve idarecilerin farkındalığının artırılması, ekosistem hizmetlerinden doğan faydaların çoğaltılması ve sürdürülebilir biyolojik çeşitlilik yönetiminin sağlanması - Farklı sebeplerden ötürü zarar görmüş ekosistemlerin rehabilitasyon ve restorasyonun sağlanması, sağlıklı ekosistemlerin zarar görmesini önleyici tedbirlerin geliştirilmesi ve bu konudaki mevzuat eksikliklerinin giderilmesi - Biyolojik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı çerçevesinde bilgi ve teknolojiye dayalı yüksek katma değerli ürün geliştirilmesi için kamu, üniversite ve özel sektör iş birliği mekanizmasının kurulması ve uzun vadeli plan ve programların hazırlanması - Genetik kaynaklara erişim ve bunların kullanımından doğan faydaların eşit ve adil paylaşımı konusunda uluslararası sözleşmeler dikkate alınarak ulusal mevzuatın hazırlanması ve gerekli teknik altyapının oluşturulması. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 137 Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Anadolu Bozkır Ekosistemleri için Ekosistem Tabanlı Uyum Stratejisi (2018) İklim değişikliğine uyum için bozkır ekosistemlerinde “Ekosistem Tabanlı Uyum” strateji ve pratiklerini kolaylaştırmayı ve teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda 4 stratejik amaç içermektedir: Etkilenen ve etkilenmesi muhtemel ekosistemlerin iklim değişikliğine dayananıklılığını artırmak; Güçlü bir kırsal ekonomi ile iklime dayanıklı/ dirençli yerel bir toplum oluşturmak; Politika, plan ve karar verme süreçlerine iklim değişikliği uyum stratejisini destekleyecek şekilde “Ekosistem Tabanlı Uyum”u entegre etmek; Paydaşların yönetim kapasitesini iyileştirerek bir yönetim modeli geliştirmek. Bu stratejik amaçlar altında, tarımda ve tarım ile ilişkili mera yönetimi, su yönetimi, ormancılık yönetimi başlıkları altında iklim değişikliğine uyumu destekleyen bozkırların korunması ve yönetimi ile ilişkili uzun, orta ve kısa vade hedefler ve eylemler yer almaktadır. Türkiye İklim Değişikliği Stratejisi (2010-2023) İklim Değişikliği Stratejisi içinde “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemektedir ancak bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayacak “Arazi Kullanımı, Tarım ve Ormancılık” sektörü ve “İklim Değişikliğine Uyum” kapsamında uzun, orta ve kısa vade hedefler içermektedir. - “Arazi Kullanımı, Tarım ve Ormancılık” sektörü altında bilinçli gübre kullanımı; organik tarım ve kuraklığa dayanıklı bitki türleri ile sertifikalı tohum üretimi; tarla içi modern basınçlı sulama sistemlerinin kullanılması; toprak ve arazilerin korunması, iyileştirilmesi ve verimli kullanılması ve toprak erozyonundan korunması; Toprak Koruma ve Arazi Kanunun etkin bir şekilde uygulanması ve mevzuatın düzenlenmesi; çayır ve mera alanlarının korunması ve geliştirilmesi; toprak analiz şartlarına bağlı gübrelemenin uygulanması; kırsal ve doğal alanlar üzerindeki kentleşme baskısının azaltılması, - “İklim Değişikliğine Uyum” altında tarımsal kuraklık; çölleşme ve erozyon; doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili bilimsel çalışmalar; su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi; sulanan alanlardaki tuzluluk artışına engel olmak için toprak işleme, drenaj, sulama teknikleri, malçlama tedbirleri; iklim değişikliğinin hassas ekosistemler, kentsel biyotoplar ve biyolojik çeşitlilik üzerine olabilecek olumsuz etkilerin tespit edilmesi, hassasiyet değerlendirmesi ve korunması ile ilişkili hedefler bulunmaktadır. Türkiye İklim Değişikliği Eylem Planı – İDEP (2011- 2023) İklim Değişikliği Eylem Planı, 7 sektör altında amaçlar, hedefler ve eylemleri içermektedir. Bunlardan, “Arazi Kullanım ve Ormancılık” sektörü altında “Ülkemizde geniş alanlarda yayılış gösteren maki ve step alanlarının karbon tutma potansiyellerinin belirlenmesi (O1.1.1.3)” bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili eylemi içermektedir. Ayrıca, “Tarım” ve “Arazi Kullanımı ve Ormancılık” sektörü altında bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayacak ilişkili hedef ve eylemleri içermektedir. - “Tarım” sektörü altında bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayacak anıza sürüm, münavebe, organik ve yeşil gübre kullanımı, az işlemeli ve toprak işlemesiz tarım gibi sürdürülebilir tarım tekniklerinin yaygınlaştırılması, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımını esas alan toprak, bitkisel üretim ve mera yönetiminin etkinleştirilmesi, su kaynaklarının korunması ve etkin kullanımını esas alan sulama altyapısının iyileştirilmesi - “Arazi Kullanımı ve Ormancılık” sektörü altında orman içi mera alanlarının rehabilitasyonu ve ıslah çalışmalarında biyoçeşitlilik, yaban hayatı, hidroloji ve karbon depolama işlevlerinin dikkate alınması Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030138 Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Türkiye’nin İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı – İDUSEP (2011- 2023) İDEP ve İDUSEP, Su Kaynakları Yönetimi; Tarım ve Gıda Güvencesi; Ekosistem Hizmetleri, Biyolojik Çeşitlilik ve Ormancılık; Doğal Afet Risk Yönetimi; İnsan Sağlığı olmak üzere beş alana odaklanmıştır. Su kaynaklarının bütüncül yönetimi, tarımsal su kullanımının sürdürülebilir bir şekilde planlanması, toprak ve tarımsal biyoçeşitliliğin iklim değişikliğinin etkilerine karşı korunması; iklim değişikliğine uyum yaklaşımının ekosistem hizmetleri, biyolojik çeşitlilik ve ormancılık politikalarına entegre edilmesi; iklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetleri üzerindeki etkilerinin belirlenmesi ve izlenmesi ile ilişkili hedef ve eylemler bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlamaktadır. “Dağ, step, iç su, deniz kıyı ekosistemlerinde ve sağladıkları ekosistem hizmetlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi, iklim değişikliğine uyuma yönelik önlemlerin geliştirilmesi (HEDEF UO2.6)” hedefi altında “Step ekosistemlerinde iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesine ve izlenmesine yönelik (gösterge türler, hassas ekosistemler) AR-GE çalışmalarının yapılması (UO2.6.3)” bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili eylemi içermektedir. Çölleşme ile Mücadele Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı – ÇMUSEP (2015-2023) ÇMUSEP, bozkır ekosistemlerinin iyileştirilmesi, yönetim etkinliğinin artırılması ve koruma ağı içinde temsiliyetinin sağlanması ile doğrudan ilişkili çıktı ve eylemler içermektedir. - Çölleşme/arazi bozulumundan etkilenen ve risk altındaki orman, bozkır, sulak alan, kıyı alanları ve diğer doğal yaşam ortamlarında doğal ekosistem yapılarına uygun iyileştirme uygulamaları gerçekleştirilecektir (Çıktı 7.4) - Bozkır koruma alanlarında bozkır yaşam ortamlarını koruyacak yönetim etkinliğinin artırılması (Eylem 7.4.6) - Korunan alan tanımlarının gözden geçirilmesi ve geliştirilmesi; farklı bozkır tiplerinin koruma ağı içinde temsil edilmesinin sağlanması ve korunan alanlarda yönetim planlarının yapılması (Eylem 7.6.3) ÇMUSEP’in stratejik amaçlarından biri, üç Rio Sözleşmesi arasında sinerji oluşturulması, çölleşme/arazi tahribatı ve sürdürülebilir arazi yönetimi ile biyolojik çeşitliliğin korunması ve iklim değişikliğinin çözümüne katkı sağlanmasıdır. Bu nedenle, tarım, ormancılık, arazi kullanımı, kırsal kalkınma, doğa koruma, su yönetimi gibi birçok sektörü içeren kapasite geliştirme, eşgüdüm ve iş birliği, politika, bilim, teknoloji, izleme, finansman önerileri sunmaktadır. Bu önerilerin birçoğu, bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimine de katkı sağlayacak eylemler içermektedir. Özellikle, Sürdürülebilir Arazi Yönetimi altında iklim değişikliği odaklı, biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetlerinin korunmasını entegre eden koruma tedbirleri ve iyileştirme uygulamaları esas alınmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 139 Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2014-2020) Stratejik Plan içinde “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemektedir. Çevre dostu tarımsal üretim yöntemleri, sürdürülebilir doğal kaynak yönetimi ve iklim değişikliği konuları gözetilmiştir. Stratejik Plan amaçlarından “Kırsal Çevrenin İyileştirilmesi ve Doğal Kaynakların Sürdürülebilirliğinin Sağlanması” kapsamında, tarımsal faaliyetlerde çevre dostu üretim yöntemlerinin kullanılması, hayvansal atıklardan kaynaklanan çevre kirliliğinin önlenmesi, organik tarımın teşvik edilmesi, iyi tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması, tarımsal sulamalarda ve tarımsal arazilerin kullanımında verimliliğin sağlanması, mera ve orman kaynaklarının koruma-kullanma dengesinin gözetilmesi, orman köyleri başta olmak üzere koruma alanlarının içinde veya civarında kurulu köyler ile dağ köylerinin dezavantajlı konumlarından kaynaklanan kalkınma sorunlarının azaltması ve katılımcılık temelinde sürdürülebilir geçim kaynaklarına kavuşturulması, biyolojik çeşitliliğin ve ekolojik zenginliğin koruma altına alınması amaçlanmaktadır. Ulusal Havza Yönetim Stratejisi ve Eylem Planı (2014-2023) Ulusal Havza Yönetim Stratejisi ve Eylem Planı, “bozkır” veya “step” ifadesi içermemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir içermemektedir. Ancak, su havzalarının sürdürülebilir yönetimini ve havzalardaki ekosistemin bir parçası olarak doğal kaynakların korunması ve sürdürülebilirlik çerçevesinde kullanılmasını esas almaktadır. Bu kapsamda, havzaların su kaynaklarının sürdürülebilir olarak yönetimi ve kullanımı için yasal düzenleme, program ve planlar, su kullanım verimliliği ve tasarrufu, tarımsal sulama verimliliği (Amaç 2); Havza alanlarında ve doğal kaynaklarında tahribatın ve erozyonun önlenmesi, bozuk havza alanlarının ıslahı ve sürdürülebilir kullanımı için tarım arazilerinin sürdürülebilir kullanımı, mera ve otlakların korunması, ıslahı ve sürdürülebilir kullanımı, erozyon kontrolü (Amaç 3); Havzaların biyolojik çeşitliliğinin, doğal ve kültürel peyzaj kaynak değerlerinin korunması ve yönetimi ile ekosistem hizmetlerinin sürdürülebilirliğinin sağlanması için havzalardaki korunan ve hassas alanların sürdürülebilir yönetimi, biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetleri envanter ve izleme çalışmaları (Amaç 4); Havzalarda yaşayan halkın bilinçlendirilmesi, yaşam kalitesinin ve refah düzeyinin yükseltilmesi ve doğal kaynaklar üzerine baskıların azaltılması için büyük ölçekli entegre-katılımcı havza rehabilitasyon projeleri (Amaç 5); Havza yönetimine iklim değişikliğinin muhtemel etkilerinin ve bu etkilere uyumun dâhil edilmesi, uyum ve mücadele mekanizmalarının geliştirilmesi (Amaç 7) olmak üzere amaç, hedef ve stratejiler içermektedir. Ulusal Kuraklık Yönetimi Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2017-2023) Ulusal Kuraklık Yönetimi Strateji Belgesi ve Eylem Planı, “bozkır” veya “step” ifadesi içermemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir içermemektedir. Ancak, havza esaslı sürdürülebilir kuraklık yönetimini esas alarak kuraklık yönetimi ile ilgili mevzuat hazırlanması; kuraklığın etkin yönetimi için kuraklık yönetim planlarının hazırlanması, uygulanması ve izlenmesi; kuraklık tahmin ve erken uyarı sistemlerinin oluşturulması, entegre-katılımcı rehabilitasyon ve havza ıslah projelerinin yapılması; kuraklık veri tabanının oluşturulması; toplumun kuraklık konusunda bilgilendirilmesi; iklim değişikliğinin kuraklık üzerindeki etkilerinin belirlenmesi ve uyum stratejilerinin hazırlanması gibi hedef ve stratejileri içermektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030140 Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı (2018-2022) Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı, “bozkır” veya “step” ifadesi içermemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir içermemektedir. Çevresel açıdan sürdürülebilir tarımsal su kullanım planlaması ile kuraklığın yaşanmadığı dönemlerde ileriye dönük gerekli bütün tedbirlerin alınması, kriz dönemlerinde ise etkin bir mücadele programını uygulayarak kuraklığın etkilerinin asgari düzeyde kalması amaçlanmaktadır. Kuraklık Risk Tahmini ve Kriz Yönetimi, Sürdürülebilir Su Arzının Sağlanması, Tarımsal Su Talebinin Etkin Yönetimi, Destekleyici AR-GE Çalışmalarının Hızlandırılması ve Eğitim/Yayım Hizmetlerinin Artırılması ve Kurumsal Kapasitenin Geliştirilmesi temel gelişme eksenleri kapsamında tarım arazileri ve mera alanlarında belirlenen tedbirler bozkırların korunması ve sürdürülebilir yönetimi açısından destekleyici unsurlar içermektedir. Ulusal Kapasite Eylem Planı (2011) Ulusal Kapasite Eylem Planı, üç Rio Sözleşmesi’nin (Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi) etkin bir şekilde uygulanması için kesişen konular ve sinerji alanlarını içermektedir: Ulusal ve Sektörel Entegrasyon; Sürdürülebilir Arazi Yönetimi; İklim değişikliğinden Etkilenebilirlik Düzeyi ve Uyum; Veri Toplama, İzleme, Değerlendirme ve Raporlama; Araştırma, Geliştirme, Eğitim/Öğretim ve Teknik İşbirliği; Paydaşların Aktif Katılımı, Bilinçlendirilmesi ve Eğitimi. Sürdürülebilir Arazi Yönetimi, başta orman, tarım, mera, sulak alan ve step ekosistemleri olmak üzere arazi kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi ve rehabilitasyonu, toprak ve su kaynaklarının korunması ve geliştirilmesi, toprak, su ve bitki örtüsünün karbon tutma kapasitelerinin arttırılması ve biyoçeşitliliğin korunmasına katkı sağlayan en önemli araçlardan biri olarak sunulmuştur. Bunun için sürdürülebilir arazi yönetimi stratejisinin geliştirilmesi ve yasal düzenlemelerin yapılması, bütüncül ve sürdürülebilir havza yönetiminin gerçekleştirilmesi, kapasite geliştirme ve finansman önceliklendirilmiştir. Türkiye Ulusal Korunan Alanlar ve İklim Değişikliği Stratejisi (2011) Bu stratejide, korunan alanlar ve iklim değişikliği bağlamında Türkiye’de bir “korunan alanlar sistemi” oluşturulması, korunan alanların planlaması ve yönetimi ile ilgili politika oluşturulması, araştırmaların çoğaltılması, farkındalık yaratılması ve bilgi paylaşımı öncelikli konular olarak yer almaktadır. Strateji üç temel grupta ele alınmakta olup, bunlar orman, sulak alan ve bozkır ile kıyı ekosistemleridir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 141 KURUMSAL PLAN ve PROGRAMLAR Üst Politika Belgesi Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler Tarım ve Orman Bakanlığı Stratejik Plan (2019-2023) Stratejik Plan içinde “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemektedir. Stratejik plan, kırsal alanda refahın yükseltilmesi, tarımsal üretimde verim ve kalitenin artırılması (A1); toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi (A4); iklim değişikliği, çölleşme ve erozyonla mücadele edilmesi (A5); biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir yönetimi (A6) ile ilişkili bozkır ekosistemlerinin korunması ve yönetimine katkı sağlayacak amaç ve hedefler içermektedir. Bu kapsamda, bitkisel üretimde organik ve iyi tarım uygulamalarının desteklenmesi; biyolojik ve biyoteknik mücadele yöntemlerinin artırılması; mera ıslah ve amenajmanı projelerinin yaygınlaştırılması; yem bitkileri üretiminin artırılması; tarımsal çevre ve doğal kaynakları korumaya yönelik tarımsal destekleme modelinin oluşturulması; kırsalda yaşam kalitesini artırmaya, kırsalı korunan, yaşanan ve üreten alanlar haline getirmeye yönelik (özellikle kadın çiftçilere yönelik) çevresel destek ve teşviklerin artırılması; basınçlı sulama sistemlerinin yaygınlaştırılması; havza bazında kuraklık yönetim planlarının yapılması; ulusal arazi örtüsü izleme sisteminin yaygınlaştırılması; çölleşme/arazi tahribatı ve erozyonla mücadele projelerinin yapılması; iklim değişikliğine uyum ve tarımsal kuraklık projelerinin yapılması; tarım ve mera alanlarda erozyon tespiti ve kontrolü; genetik kaynakların kayıt altına alınması ve korunmasına yönelik yasal düzenleme ve bilinçlendirme; etkin bir korunan alan yönetim ve izleme sisteminin oluşturulması, tabiat turizminin geliştirilmesi ve yöre halkına gelir getirici faaliyetlerin yapılması; hassas alanlarda etüt envanter yapılması ve yeni korunan alanların ilan edilmesi; biyokaçakçılık risk haritası modelleme çalışmasının yapılması; biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilginin kayıt altına alınması ve veritabanı haline getirilmesi; av ve avcılık ile ilgili eğitim ve bilinçlendirme faaliyetlerinin yapılması; yaban hayatı geliştirme sahalarındaki planlama, üretim, yaban hayvanı envanter çalışmaları ile tür eylem planlarının yapılması ve izlenmesi, kurtarma ve rehabilitasyon merkezlerinin kurulması strateji ve eylemleri bozkır ekosistemleri ile ilişkilendirilebilir. Orman Genel Müdürlüğü Stratejik Plan (2019-2023) Stratejik Plan içinde “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemektedir. Stratejik Plan, orman ve orman kaynaklarının biyotik ve abiyotik faktörlere karşı etkin şekilde korunması (A1); ormanların geliştirilmesi, verimliliğinin artırılması ve alanlarının genişletilmesi (A2); ormanların ürettiği mal ve hizmetlerden toplumun optimum düzeyde faydalanmasının sağlanması (A3); kurumsal kapasitesinin geliştirilmesi (A5) stratejik amaçlarını içermektedir. Bunlar içinde, erozyonla mücadele çalışmalarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, mera olarak kullanılan ancak, orman alanına dönüştürülmesi mümkün olmayan orman içi, orman kenarı ve orman üst sınırı meralarda ıslah çalışmaları yapılarak bir yandan toprak erozyonunun önlenmesi bir yandan da hayvan otlatmasının ormanlar üzerindeki olumsuz baskıların azaltılması (Hedef 2.5) hedeflenmektedir. III. Tarım ve Orman Şurası (2019) III. Tarım ve Orman Şurası Sonuç Bildirgesi’nde tarım sektörünün yapısını iyileştiren, doğal kaynakları ve çevreyi koruyan destekleme sisteminin oluşturulması; mera tespit ve tahdit çalışmalarının tamamlanması, üreticiler ve üretici örgütlerine tahsis edilmesi, mera ıslahında kullanılacak bitki tohumlarının geliştirilmesi; Akıllı Tarım Uygulamalarının yaygınlaştırılması; ata (yerel) tohum çeşitlerinin korunması, geliştirilmesi ve ticarete kazandırılması; toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi; tarım ve ormancılıkta yerli genetik kaynakların ve biyoçeşitliliğin tespiti, korunması, ıslahı ve yaygınlaştırılması; doğal kaynakların ve biyolojik çeşitliliğin tespiti, korunması, geliştirilmesi ve izlenmesi; çiftçilik mesleki eğitim kurumlarının açılması ve eğitim alan gençlerin teşvik edilmesi; organik ve organomineral gübre üretimi ve kullanımı, biyolojik ve biyoteknik mücadelenin yaygınlaştırılması; çölleşme ve erozyonla mücadelenin etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesi konularına yer verilmiştir. Bu maddeler, bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine destek vermektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030142 BÖLGESEL PLAN ve PROGRAMLAR Politika, Program ve Raporlar Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler GAP Bölge Kalkınma İdaresi Stratejik Plan (2019- 2023) GAP Bölge Kalkınma İdaresi Stratejik Planı’nda, “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir bulunmamaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde sürdürülebilir ve adil kalkınma anlayışı ile yaşam kalitesini yükseltmek için kaynakların etkin ve verimli kullanımını sağlayarak planlar yapmak, izlemek ve koordinasyonu sağlamak, insana ve çevreye duyarlı, yenilikçi model projeler uygulamaktır. Kültür ve Turizmin Geliştirilmesi, Çevre ve Fiziksel Gelişimin Sağlanması, Sosyal Kalkınmanın Sağlanması, Ekonomik Kalkınmanın Sağlanması temel stratejik amaçlardır. Bu amaçlar altında; - Bölgenin turizm markasının (Mezopotamya) tanıtımının yapılması ve bilinirliğinin artırılması (H1.1) - Turizm merkezlerinde ve turizm alt gelişim bölgelerinde koruma kullanma dengesi gözetilerek turizm yönetim planlarının hazırlanması (H1.2) - Unutulmaya yüz tutmuş soyut ve somut kültür varlıklarının korunması ve tanıtılması (doğal kaynakların ve kültür varlıklarının sürdürülebilirliği ve çevresel duyarlılık) (H1.3) - Kentlerin yaşanabilirliğinin artırılması için çevrenin ve doğal dokunun korunması ve GAP Bölgesi Turizm Master Planında öngörülen rekreasyon alanlarının oluşturulması (H2.1) - Doğal kaynakların korunması için bir ilçede geri dönüşümün yaygınlaştırılması (H2.2) - Yenilikçi yaklaşımlar yoluyla kırsal alanda yaşayan kadınların ekonomik faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi ve sosyal hayata katılımlarının artırılması (H3.2) - Tarımsal üretimin geliştirilmesine yönelik yenilikçi uygulamaların yaygınlaştırılması (H4.1) - Tarımsal ve endüstriyel işletmelerde kaynak verimliliğinin iyileştirilmesi (H4.2) - Bölge içi gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik model kırsal kalkınma projelerinin desteklenmesi, kırsal alanda yaşayan ve işlemeli tarıma uygun arazilerin az olduğu nüfusun sosyo-ekonomik yaşam koşullarının iyileştirilmesi (tarım ve tarım dışı, hayvancılık, sulama dışı alanlarda) (H4.4) - Bölgede hassas tarım (precision farming) sisteminin yaygınlaşması, bölgedeki tarımsal üretim işletmelerinin rekabet gücü ve verimliliğinin artırılması (H4.5) GAP Eylem Planı (2014- 2018) GAP Eylem Planı’nda, “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir bulunmamaktadır. GAP Eylem Planı’nda insanı hedef alan, yenilikçi, sürdürülebilir, gelir eşitsizliğini giderici, dezavantajlı alanları ve grupları önceleyen ve yaşanabilir mekânlar oluşturan proje ve programlara yer verilmiştir. Bölgesel gelişmeye ivme kazandıracak, eğitimli ve nitelikli insan gücüne dayalı, istihdamı artıran, doğal kaynakları, kültürel mirası ve çevreyi koruyan, teknolojik gelişmeleri ön plana alan, sulama, ulaşım ve sanayi altyapısının tamamlanmasını amaçlayan proje ve programlar temel eylemlerdir. 5 gelişme ekseni altında; tarımsal üretimde verimliliğin artırılması ve tarımsal kaynakların kullanım etkinliğinin artırılması; organik tarım ve iyi tarım uygulamaları ile değer zinciri esaslarına dayalı doğaya dost tarımsal üretim sistemlerinin yaygınlaştırılması; büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın geliştirilmesi; OSB projelerinin tamamlanması; kültür varlıklarının korunarak turizm odaklı değerlendirilmesi; kentsel yerleşimlerin düzenli ve sağlıklı gelişmesi, kentsel çevre kalitesinin artırılması ve kentsel altyapı hizmetlerinin desteklenmesi; orman varlığının artırılması ve barajların erozyondan korunması, mera ıslahı; sosyal gelişmenin güçlendirilmesi için özellikle kadınların ve gençlerin güçlendirilmesi; sulama yatırımlarıyla eş zamanlı arazi toplulaştırma, tarla içi geliştirme hizmetleri ve taşlı arazilerin ıslah çalışmaları öne çıkan ilişkili eylemlerdir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 143 Politika, Program ve Raporlar Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler GAP Son Durum Raporu 2018 (GAP BKİ, 2019) GAP İdaresi 2018 Yılı Faaliyet Raporu Raporlarda, “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili faaliyetler yer almamaktadır. Kültür ve Turizmin Geliştirilmesi, Çevre ve Fiziksel Gelişimin Sağlanması, Sosyal Kalkınmanın Sağlanması, Ekonomik Kalkınmanın Sağlanması stratejik amaçları altında bozkır ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimine katkı sağlayabilecek ve örnek teşkil edebilecek uygulamalar; - Sulama Dışı Alanlarda Halkın Gelir Düzeyinin Artırılması Projesi (Şanlıurfa seracılık) (H.4.4) - Topraksız ve az topraklı çiftçilerin gelir düzeyinin artırılması, potansiyellere uygun gelir getirici yeni tarım ve tarım dışı faaliyet alanlarının tespit edilmesi için “Tarım ve Tarım Dışı Faaliyetlerin Çeşitlendirilmesi Projesi” (H4.4) - Organik Tarım Küme Geliştirme (OTK) Projesi ve Organik Tarım Değer Zinciri Pilot Uygulamaları Mali Destek Programı (H4.1) - GAP Bölgesi Sulama Sistemlerinin İşletme, Bakım ve Yönetimi (İBY) Projesi, Modern tarım teknik ve teknolojilerinin yaygınlaştırılması ve Pilot alanlardaki sulama birliklerinin kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesi - Hayvancılık sektörünün canlandırılması, topraksız ve az topraklı çiftçilerin gelir düzeyinin artırılması, katılımcı ve sürdürülebilir hayvancılık modelinin çiftçi koşullarında uygulanması için “Hayvancılık Altyapısının Geliştirilmesi Projesi” (H4.4) - Çiftçi örgütleri, ziraat odaları, üretici ve sulama birliklerinin kapasitelerinin güçlendirilmesi için “GAP Tarımsal Eğitim ve Yayım Projesi (GAP TEYAP)” (H4.1) - Orman kaynaklarının korunması, iyileştirilmesi, genişletilmesi, verimli ve sürekli olarak çok yönlü işletilmesi, meraların korunması ve ıslah edilmesi, barajların dolarak ekonomik ömürlerinin kısalmaması için “Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Projesi” (H4.4) - Hassas Tarım ve Sürdürülebilir Uygulamaların Yaygınlaştırılması Projesi (H4.1) - Kırsal alanda yaşayan ve işlemeli tarıma uygun arazilerin az olduğu nüfusun sosyo-ekonomik yaşam koşullarının iyileştirilmesi, Alt Bölge Kırsal Kalkınma Planlarının hazırlanması için “Entegre Kırsal Kalkınma Projesi” (H4.4) - Tarımsal üretimde ve tarımsal ürünlerin işlenmesinde başta su ve enerji olmak üzere, kaynakların en etkin biçimde kullanımımın modellenmesi ve yaygınlaştırılması ve birincil üretim ve işleme süreçlerinde verimliliğin arttırılması için “Tarım ve Tarıma Dayalı Sanayide Entegre Kaynak Verimliliği Projesi” (ekosistem hizmetleri yaklaşımı ve iklim değişikliğine ekosistem tabanlı uyum) (H4.2) - Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Kullanımının ve Enerji Verimliliğinin Artırılması (H4.3) - Sosyal, Kültürel ve Ekonomik Kalkınma Destek Programı - 1995 yılından beri genç kız ve kadınların durumlarının iyileştirilmesine, toplum kalkınmasına katılımlarının sağlanmasına yönelik sosyal, kültürel ve gelir getirici/beceri kazandırıcı programların uygulandığı Çok Amaçlı Toplum Merkezleri (ÇATOM) - GAP Gençlik Evleri Projesi - Çocuklara Yönelik Çalışmalar (Çocuk Okuma Odaları/Çocuk Oyun Odaları ve GAP-Cheetos Çocuk Gelişim Merkezleri) - GAP Bölgesi Turizm Master Planı Plan Kararları doğrultusunda, Bölge’nin bütüncül bir yaklaşımla koruma-kullanma dengesi gözetilerek turizm odaklı değerlendirmek, istihdam ve turizm gelirlerinin artışını sağlamak, turizm hareketlerinin daha sağlıklı ve sürdürülebilir bir biçimde devamlılığını sağlamak “GAP Bölgesi Turizm Odaklı Tanıtım ve Markalaşma Projesi” (H1.1) Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030144 Politika, Program ve Raporlar Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler TRC2 Bölgesi (Diyarbakır- Şanlıurfa) 2014- 2023 Mevcut Durum Raporu, Bölge Planı, Analiz ve Genel Değerlendirme TRC2 Bölge Planı’nda, “bozkır” veya “step” ifadesi geçmemekte ve bozkır ekosistemleri ile doğrudan ilişkili bir politika ve tedbir bulunmamaktadır. Ancak, Mevcut Durum Raporu’nda bozkır ekosistemleri ve bitki ve hayvan türleri, korunan alanlar ile ilgili bilgi yer almaktadır. TRC2 Bölge Planı, “Kentsel Ekonomiler ve Ekonomik Büyüme”, “Beşeri Gelişme ve Sosyal Sermaye”, “Yaşam Kalitesi ve Mekânsal Organizasyon”, “Sürdürülebilir Gelişme ve Yeşil Büyüme” olmak üzere 4 eksen ve bu eksenler altında amaç, hedef ve stratejileri içermektedir. Plan, yüksek nüfus artışı ve kentleşme hızı ile bölgede devam eden doğal kaynak kullanımına bağlı büyük yatırımların doğal kaynaklar üzerinde artan bir baskı yarattığını ve özellikle su ve toprak kaynaklarının korunmasının bölgenin ekonomisi için stratejik önem taşıdığını vurgulamaktadır. Doğal kaynakların ve çevrenin korunması için “Sürdürülebilir Gelişme ve Yeşil Büyüme” ekseni altında; - Toprak Kaynaklarının Etkin Yönetilerek Korunması için toprak veri tabanı, toprak kaynaklarının kalitesinin korunması, anız yakımı ile etkin mücadele, girdi kullanımı, çevreye duyarlı tarım teknikleri ve iyi tarım uygulamaları ile ilgili stratejileri, - Su Kaynaklarının Sürdürülebilir Kullanımının Sağlanması için su kaynaklarının etkin yönetimi ve su kullanımında verimliliğin sağlanması, su havzaları ve su kaynaklarının korunması hedeflerini, - Çevrenin ve Biyoçeşitliliğin Korunması için biyolojik kaynakların kayıt altına alınması, çevreye duyarlı tarım teknikleri ve iyi tarım uygulamaları, zirai ilaçlama ve gübre kullanımı, anız yakımı, risk haritaları ile ilgili stratejileri, - Bölgede Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Kullanımı ve Çevre Dostu Teknolojilerin Yaygınlaştırılması için yenilenebilir enerji kullanımının teşvik edilmesi ve yaygınlaştırılmasıyla Bölgenin “Yeşil Enerji Bölgesi” imajının oluşturulması hedefini, içermektedir. Ayrıca, “Kentsel Ekonomiler ve Ekonomik Büyüme” ekseni kapsamında belirlenen “Tarımsal Üretimin Rekabetçi Bir Yapıya Kavuşturulması” amacı altında modern tarım yöntemleri kullanılmasıyla tarımsal yapıda bir dönüşümün gerçekleştirilmesi, tarımsal üretimde katma değerin artırılması ve ürün çeşitliliğinin sağlanması, tarımsal girdi maliyetlerinin düşürülmesine yönelik önlemlerin alınması ile tarımsal işletmelerin rekabet güçlerinin yeniden yapılandırılması, gıda güvenliğinin sağlanması hedefleri yer almaktadır. “Kentsel Ekonomiler ve Ekonomik Büyüme” ekseni altında “Turizmin Geliştirilmesi ve Bölge Ekonomisi İçindeki Payının Artırılması” hedefi kapsamında; turizm altyapısının geliştirilmesi, turizm potansiyeli taşıyan alanların turizme kazandırılması ile turizm olanaklarının çeşitlendirilmesi hedeflenmektedir. “Doğal, Tarihi ve Kültürel Değerlerin Korunarak Turizme Kazandırılması, Turizm Alanlarının Rehabilitasyonu ve Varış Noktalarının Geliştirilmesi” stratejisi ile ekoturizm, doğa turizmi gibi alternatif turizm türlerine yönelik stratejiler ve haritalar oluşturulmaktadır. “Yaşam Kalitesi ve Mekânsal Organizasyon” ekseni altında bölgedeki yerleşim bölgelerinde tarımsal üretim ve gelirlerin artırılması, tarımsal ürünlerin işlenmesine yönelik faaliyetler, potansiyeli olan merkezlerde turizmin geliştirilmesi, organik tarım, meyvecilik, su ürünleri yetiştiriciliği gibi faaliyetlerin yaygınlaştırılması; kırsal kesimin gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve yaşam kalitesinin artırılması için sulama dışı alanlarda tarım ve tarım dışı faaliyetlerin çeşitlendirilmesine yönelik olarak, sağlıklı kırsal yerleşim düzenlerinin oluşturulması için hizmet toplulaştırılması esasına dayalı projelerin yaygınlaştırılması stratejilerini içermektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 145 Politika, Program ve Raporlar Bozkır Ekosistemleri ile ilgili Politika, Öncelikler ve Hedefler GAP Bölgesi Turizm Master Planı (2010) GAP Bölgesi turizmine yönelik yapılmış olan plan çalışmalarının genel değerlendirmesinin yapılarak, yeni turizm politikalarına göre güncelleştirilmesi, koruma-kullanma dengesi gözetilerek belirli bir plan dahilinde sürdürülebilirliğinin ve kullanımının sağlanması, Bölge’nin kültür ve turizm potansiyelinin tek tek ele alınmasından çok, bunların birbiriyle entegrasyonu sayesinde daha cazip ve güçlü alternatif varış noktaları, cazibe merkezleri, yeni turizm türleri, turizm gelişme bölgeleri/koridorları ve güzergahların oluşturulması, bütüncül bir yaklaşımla turizm açısından zayıf kalan illerin de güçlendirilmesi, kurumsal sorumluluk ve yönetim planının ortaya konmasıdır. GAP Bölge Kalkınma Planı (2002-2010) GAP Master Planı (1989) GAP Bölge Kalkınma Planı’nın amaçları; “kalkınma altyapılarının geliştirilmesi ve çevrenin korunması”, “insan kaynaklarının geliştirilmesi” ve “Bölge içi gelişmişlik farklarının azaltılması”dır GAP Master Planı, özellikle su ve toprak kaynaklarının geliştirilmesini mali ve teknik kapasiteleri de dikkate alarak bir takvime bağlamış; bu değişimin ekonomik ve sosyal sektörlerde uyaracağı gelişmeyi, yaratacağı istihdamı, bunun getireceği nüfus büyüklüğü ile bu nüfusun kentler ve kır itibariyle muhtemel dağılımını saptamış; eğitim ve sağlık hizmetleriyle konut ve kentsel altyapı ihtiyaçlarını makro düzeyde belirlemiş ve yıllara göre finans ihtiyacını ortaya koymuştur. GAP Master Planı’nın amaç ve öngörülerine dayanarak, kalkınma süreci için “sürdürülebilirlik” bağlamında “Suyun, toprağın, havanın ve bunlarla ilintili ekosistemlerin öncelikli olarak korunması” hedefi benimsenmiştir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030146 EK 2. Anket Sonuçları NO BAŞLIK BÜGEM DKMP HAYGEM OGM TAGEM 1.* 2.** 3.*** 1.* 2.** 3.*** 1.* 2.** 3.*** 1.* 2.** 3.*** 1.* 2.** 3.*** 1 Önemli türlerin korunması 15 27 21 69 8 1 13 16 13 15 34 10 28 27 9 2 Bitki gen kaynaklarının korunması 41 27 9 35 20 9 2 14 30 11 35 7 46 24 2 3 Hayvansal gen kaynaklarının korunması 2 10 29 23 26 10 67 14 1 3 19 22 23 25 11 4 Bitki örtüsünün korunması 42 26 7 47 21 6 3 9 32 31 28 9 19 18 13 5 Orman içi-kenarı meraların/ bozkırların korunması 25 26 13 24 28 9 9 12 27 63 14 2 8 20 18 6 Bitki türü kompozisyonun korunması – Yem bitkileri çeşitliliği 65 13 1 13 22 22 12 16 19 7 20 21 33 26 5 7 Bitki türü kompozisyonun korunması – Tür çeşitliliği 47 21 8 37 13 11 2 12 25 18 26 13 26 28 9 8 Toprağın korunması 31 24 10 16 29 13 2 9 26 52 15 8 25 18 5 9 Otlatmanın planlanması 54 13 7 8 23 16 40 17 7 22 32 14 14 25 14 10 Meraların taşıma kapasitesinin belirlenmesi 57 14 5 8 23 22 34 18 10 21 25 19 18 27 10 11 Otlayacak hayvan sayısı ve ti pinin belirlenmesi 38 21 11 3 12 28 58 13 7 11 28 22 16 24 19 12 Meraların tahsisi (Orman rejimindeki, önemli türlerin bulunduğu) 58 11 9 8 19 24 20 18 11 31 31 12 13 20 13 13 Amaç dışı kullanımın engellenmesi (Taş ocağı, güneş santrali, ağaçlandırma vb.) 47 10 10 33 18 11 9 15 18 36 34 7 11 20 13 14 Bozkır veya meraların iyileşti rilmesi ve ıslah edilmesine yönelik araştı rma yapılması 45 25 7 22 24 14 14 21 15 21 32 16 47 16 5 15 Bozkır veya meraların iyileşti rilmesi ve ıslah edilmesine yönelik uygulamaların yapılması 66 8 3 21 24 16 16 21 14 22 29 15 17 34 13 * Değerlendirmede uzmanlar farklı kurumların farklı konu başlıkları için sorumluluklarını önem sırasında (1. öncelikli, 2. öncelikli ve 3. öncelikli olarak) puanlamıştır. Tabloda, değerlendirmeye katılan tüm uzmanlarında puanlama toplamları verilmektedir. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 147 EK 3. Şanlıurfa İli Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanları Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanı Adı Özellikleri* Alan (ha) İl sınırları içindeki oranı (%) Halfeti Öncelikli Kelebek Alanı (ÖKeA) Türkiye Kırmızı Liste Statüsü Tehlikede (EN) olan 3 öncelikli kelebek türünü barındırmaktadır. Bu türler Archon apollinus, Apharitis cilissa ve Spialia osthelderi’dir. 10.000 99 Karacadağ Önemli Doğa Alanı (ÖDA) Astragalus microcephalus bozkırlarının geniş alan kapladığı ÖDA’da geven, yabani buğday bozkırları, meşe toplulukları ve sulak alanlar önemli habitat tiplerindendir. Alanda kaydedilen 600 bitki türünden 32’si Türkiye’ye endemiktir. Ayrıca bozkır ötleğeni (Sylvia conspicillata) Türkiye’de sadece bu alanda üremektedir. Bu ÖDA’nın batı bölümü Şanlıurfa il sınırları içindedir. 135.455 24 Ceylanpınar ÖDA Bozkır türleri açısından öne çıkan alanda küresel ölçekte tehlikede ve endemik 3 sığırkuyruğu (Verbascum sp.) türü bulunmaktadır. Bu türlerden Verbascum stepporum sadece Ceylanpınar ÖDA’da bulunmaktadır. Sürmeli kızkuşu (Vanellus gregarius), toy (Otis tarda), ceylan (Gazella marica), kara çaylak (Milvus migrans), bağırtlak (Pterocles orientalis), kılkuyruk bağırtlak (Pterocles alchata) ve kocagöz (Burchinus oedicnemus) alandaki önemli türlerdir. 384.884 100 Nemrut Dağı ÖDA Alanda dağ bozkırları, kermes meşesi toplulukları, kayalık yamaçlar ve alpin çayırlar hakimdir. Alan hem küresel ölçekte tehlikede bitki türlerine ev sahipliği yapmakta, hem de kuş zenginliği açısından bölgedeki en zengin alan olarak öne çıkmaktadır. Allium nemrutdagense, Arenaria commagene, Colchicum paschei dünya üzerinde sadece buradan kaydedilmiş türlerdir. Küresel ölçekte tehlike altındaki uludoğanın (Falco cherrug) Türkiye’deki son yaşam alanlarından biridir. Kızılca kuyrukkakan (Oenanthe xanthoprymna) ve boz çinte (Emberiza cineracea) de alandaki nadir kuş türlerindendir. Bu türlerin yanı sıra dağkeçisi (Capra aegagrus), kirpikli yarasa (Myotis emarginatus) ve Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus) gibi küresel ölçekte tehlike altındaki türler alanda bulunmaktadır. Bu ÖDA’nın güneydoğu bölümü Şanlıurfa il sınırları içindedir. 108.331 11 Harran Harabeleri ÖDA Alanda düz ve kayalık bozkır alanları hakimdir ve baskın bitki türü üzerliktir (Potamogeton sp.). Alandaki en önemli tür 2001 yılında keşfedilmiş ve ismini alandan alan Harran kertenkelesidir (Acanthodactylus harranensis). Diğer öne çıkan türler ise Türkiye körfaresinin bir alt türü olan Meriones tristrami bodenheimeri, turaç (Francolinus francolinus), gökkuzgun (Coracias garrulus) ve karabaşlı çintedir (Emberiza melanocephala). 364 100 Akçakale Bozkırları ÖDA Alan Türkiye’nin bozulmadan kalabilmiş zengin bozkır ekosistemlerine sahip olması açısından çok önemlidir. Çöl varanı (Varanus griseus) ve kılkuyruklu bağırtlağın (Pterocles alchata) bulunduğu nadir alanlardan birdir. Ayrıca toyun (Otis tarda) Türkiye’deki önemli kışlama alanlarından biridir. 108.703 100 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030148 Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanı Adı Özellikleri* Alan (ha) İl sınırları içindeki oranı (%) Bozova ÖDA Alan dar yayılışlı bitki türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Endemik bitki türlerinden Astragalus scabrifolius küresel ölçekte Tehlikede (EN) statüsündedir. Küresel ölçekte tehlike altında olan Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus) ve kız böceği (Brachythemis fuscopalliata) alana ÖDA statüsü kazandıran türlerdendir. Ayrıca yeşil arıkuşunun (Merops persicus) Türkiye’de bilinen en büyük kolonisi Bozova ÖDA sınırları içindedir. 164.743 98 Güney Fırat Vadisi ve Birecik Bozkırları ÖDA Yarı çöl biyomu türlerini temsil etmesi açısından öne çıkan alan, aynı zamanda kuş, sürüngen ve memeli türleri açısından Güneydoğu’daki en zengin ÖDA’dır. Fırat Nehri ekosistemi, baraj gölü, bozkır ve yarı çöl alanları ve galeri ormanları alandaki önemli habitatlardır. Alan Fırat kavağının (Populus euphratica) en iyi korunmuş topluluklarını içermektedir ve nadir türleri barındırması açısından öne çıkmaktadır. Çıplak karınlı türbe yarasası (Taphozous nudiventris), Cousinia biraecikensis bitkisi ve sivri burun yılan (Rhinotyphlops episcopusun) sadece bu ÖDA’dan kaydedilmiştir. Küresel ölçekte tehlike altındaki Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus) ve Türkiye’de nadir bulunan çöl varanı (Varanus griseus) ÖDA’nın öne çıkan türleridir. Ayrıca çölkoşarının (Cursorius cursor) Türkiye’deki kesin olarak bilinen tek ürediği alan olması, kelaynakların (Geronticus eremita) yarı doğal üreme kolonisinin bulunması, çizgili ishakkuşu (Otus brucei), çöl toygarı (Ammomanes deserti), kılkuyruklu bağırtlak (Pterocles alchata) ve tavşancıl (Hieraaetus fasciatus) gibi türleri barındırması alandaki kuş zenginliğinin göstergesidir. Alanda ayrıca çizgili sırtlan da (Hyaena hyaena) bulunmaktadır. Bu ÖDA’nın büyük bir kısmı Şanlıurfa ili sınırları içindedir. 210.110 71 Karkamış ÖDA ÖDA Fırat Nehri’nin en iyi korunmuş nehir ekosistemini içermektedir. Alanın bir kısmında subasar ağaç toplulukları, sazlıklar, Fırat kavakları toplulukları (Populus euphratica) hakimken, Fırat nehrinin doğusunda ise yarı çöl ve bozkır ekosistemi hakimdir. Küresel ölçekte tehlike altındaki Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus), Leopar keleri (Eublepharis angramainyu) önemli türlerdir. Kuş zenginliği açısından öne çıkan Karkamış, kış ortası sukuşu sayımlarında Türkiye’de en çok su kuşunun sayıldığı alanlardan biridir. Küçük karabatağın en büyük üreme kolonilerinden birine sahip olmasının yanı sıra, yaz ördeği (Marmaronetta angustirostris), çizgili ishakkuşu (Otus brucei), bozkır toygarı (Ammomanes deserti) ve alaca yalıçapkını (Ceryle rudis) gibi türleri barındırmaktadır. Bu ÖDA’nın büyük bir kısmı Şanlıurfa ili sınırları içindedir. 16.061 80 Karkamış - Birecik Barajları Arası Koruma Öncelikli Alanı (Sistematik Koruma Planması; SKP) Öncelikli alanda Orta Doğu Kuru Ova (ağaçsız) Bozkırı alt ekobölgesinin bir kısmı ve nehir kıyısı habitatları mevcuttur. Nehir kıyısı ve kuru bozkır fauna topluluklarının nadir bir karışımını içermesi açısından önemlidir. Küçük karabatak (Phalacrocorax pygmeus), çöl toygarı (Ammomanes deserti), çizgili ishakkuşu (Otus brucei), Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus), çizgili sırtlan (Hyaena hyaena) ve Kritik Tehlikede (CR) statüsünde bulunan kelaynak (Geronticus eremita), alandaki öncelikli türlerdir. Leopar kelerinin (Eublepharis angramainyu) Türkiye’de yaşadığı bilinen tek yerdir. 18.372 53 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 149 Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanı Adı Özellikleri* Alan (ha) İl sınırları içindeki oranı (%) Birecik- Atatürk Barajları Arası Koruma Öncelikli Alanı (Sistematik Koruma Planması; SKP) Peyzaj değerleri ve tarihi önemiyle öne çıkmaktadır. Zeugma ve Rumkale tarihi şehir kalıntıları bu alanda bulunmaktadır. Yırtıcı kuşlardan küçük akbaba (Neophron percnopterus), tavşancıl (Hieraaetus fasciatus) ve Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus) alandaki öncelikli türlerdir. 43.615 40 Birecik Bozkırı Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Kuş toplulukları açısından öne çıkan alanın aynı zamanda Fırat’a yakın olması bölgeyi benzersiz kılan unsurlardandır. Alan bozkır çayır ekosistemlerini temsil etmesi açısından çok önemlidir. Ayrıca iki önemli kelebek türü Mezopotomya kolotisi (Colotis fausta fausta) ve Nicholl’ün esmergözü (Plebeius pylaon); küçük kerkenez (Falco naumanni), bağırtlak (Pterocles orientalis), çizgili sırtlan(Hyaena hyaena) ve nadir endemik bir bitki olan Cousiania birecikensis alandaki öncelikli türlerdir. 175.234 100 Atatürk Baraj Gölü’nün Güneydoğusu ve Kıyı Bozkırı Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Alandaki kıyı kesimdeki kireçtaşı stepleri ve bunların sığ, çamurlu su kenarları sucul bitkiler, omurgasızlar ve burada yumurtlayan balıklar için önemli geçiş yaşam alanları oluşturmaktadır. Alanda Fırat kaplumbağası (Rafetus euphraticus) yuvalamaktadır. Bununla birlikte alandaki su kuşu zenginliği, çölkoşarının (Cursorius cursor) alanda üreme potansiyeli olması, yeşil arıkuşunun (Merops persicus) Türkiye’deki en büyük yuvalama kolonisini barındırması alanı öne çıkarmaktadır. Yırtıcı kuşlar için potansiyel yuvalama alanı olan kuzeyde Fırat’ın üstündeki kayalık yamaçlar ve Türkiye’de sadece Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yaşayan benekli melek kelebeği (Pontia daplidice) de alanı öncelikli kılan unsurlardır. 87.777 100 Akçakale Bozkırı Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Öncelikli alan el değmemiş Orta Doğu Ova Bozkırı Çayırlıkları topluluklarını barındırmaktadır. Alandaki öncelikli türler ise kılkuyruk bağırtlak (Pterocles alchata) ve ceylandır (Gazella subgutturosa). 55.314 98 Urfa Bozkırı Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Öncelikli alanda büyük ve kısmen el değmemiş Orta Doğu Ova Bozkırı Çayırlıkları bulunmaktadır. 53.660 100 Batı Ceylanpınar Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Büyük ve el değmemiş Orta Doğu Ova Bozkırı Çayırlıkları bu bölgede bulunmaktadır. 78.914 100 Doğu Ceylanpınar Koruma Öncelikli Alanı (Ceylanpınar Devlet Üretme Çiftliği) (SKP) Aynı zamanda Önemli Bitki Alanı ve Önemli Kuş Alanı olan Doğu Ceylanpınar Öncelikli Alanı, Orta Doğu Ova Bozkırı Çayırlıkları topluluklarına ait tamamen devletin mülkiyetinde ve yönetiminde olan bir alandır. Bu sebeple bozkır çayırlıklarının sürdürülebilir kullanımı konusunda uluslararası çapta örnek uygulama alanı olma potansiyelindedir. Bu alanda kaydedilen 482 bitki taksonunun 55 tanesi ulusal ölçekte nadir olup, ekimi yapılan bitkilerin yabani atalarının dikkat çekici bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu alanda bozkırlara bağımlı olan toy (Otis tarda) ve ceylan (Gazella subgutturosa) türleri yaşamaktadır. 156.741 100 Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030150 Önemli Biyolojik Çeşitlilik Alanı Adı Özellikleri* Alan (ha) İl sınırları içindeki oranı (%) Harran Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Öncelikli alan hem Harran’ın uluslararası tarihi ve arkeolojik öneme sahip olması hem de endemik bir kertenkele olan Acanthodactylus harranensis türünün burada yaşamasıyla öne çıkmaktadır. 5.603 100 Batı Karacadağ Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Volkanik bozkırlara bağlı benzersiz bitki toplulukları bu alanda bulunmaktadır. 101.513 23 Doğu Karacadağ Koruma Öncelikli Alanı (SKP) Ulusal ölçekte nadir sekiz bitki taksonuna ev sahipliği yapan, aynı zamanda Önemli Bitki Alanı statüsünde olan bir alandır. Bozkır ötleğeninin (Sylvia conspicillata) üreme alanıdır. Benzersiz bitki topluluklarının bulunduğu bölgede, endemik türlerle yükseklerde bulunan Astragalus microcephalus bozkırları, bozkır ötleğeni (Sylvia conspicillata) için yuvalama habitatı oluşturur. 60.000 11 * Öncelikli Kelebek Alanları bilgileri şu kaynaktan derlenmiştir: Karaçetin, E., Welch, H.J., Turak, A., Balkız, Ö., Welch, G. 2011. Türkiye’deki Kelebeklerin Koruma Stratejisi. Ankara: Doğa Koruma Merkezi. Erişim: [www.dkm.org.tr] Önemli Doğa Alanları bilgileri şu kaynaktan derlenmiştir: Eken, G., Bozdoğan, M., İsfendiyaroğlu, S., Kılıç, D. T., Lise, Y. (editörler) 2006. Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları. Doğa Derneği. Ankara. Sistematik Koruma Planlaması (SKP) Koruma Öncelikli Alanları bilgileri şu kaynaktan derlenmiştir: Welch, H.J. (editör) 2004. GAP Biyolojik Çeşitlilik Araştırma Projesi 2001-2003 – Sonuç Raporu. DHKD (Türkiye Doğal Hayatı Koruma Derneği), İstanbul. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 151 EK 4. Strateji Çalışmasına Destek Veren Uzmanlar no Katılımcı Adı Soyadı Kurum / Birim Adı İl 1 Mustafa Bulut Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Ankara 2 Suat Yılmaz Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Ankara 3 Ahmet Dallı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Ankara 4 Mehmet Çelik Orman Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Ankara 5 İsrafil Erdoğan Orman ve Su İşleri Bakanlığı 3. Bölge Müdürü Şanlıurfa 6 Murat Akgün Orman ve Su İşleri Bakanlığı 3. Bölge Müdür Yardımcısı Şanlıurfa 7 Hüseyin İnce 3. Bölge Müdürlüğü Sulak Alanlar Şube Müdürü Şanlıurfa 8 Adil Uztemur 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 9 Ahmet İlker Eken 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 10 Ahmet Kahraman 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 11 Burak Aynur 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 12 Ecrin Kapucu 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 13 Fatime Şelale 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 14 Fecir Örnek 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 15 Gülcihan Karaca Aynur 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 16 Halil Haspolat 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 17 Hasan Basri Kıraç 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 18 İbrahim Polat 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 19 Mehmet Ekinci 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030152 no Katılımcı Adı Soyadı Kurum / Birim Adı İl 20 Mehmet Emin Saygan 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 21 Mehmet Gürkaynak 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 22 Ömer Pamuk 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 23 Reşat Ektiren 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 24 Samed Aksungur 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 25 Suat Tekin 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 26 Ziya Aygün 3. Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa İl Şube Müdürlüğü Şanlıurfa 27 Şevket Tepe Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa 28 Ömür Aybike Yıldırım Yerel Bazlı Proje Asistanı - FAO Şanlıurfa Ofisi Şanlıurfa 29 Adnan Yetkin Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 30 Aziz Aktacir Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 31 Bilal Bebe Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 32 Cabir Mızraklı Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 33 Fırat Akagündüz Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 34 Halil Şıtıl Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 35 İbrahim Halil Satıcı Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 36 İbrahim Nimetoğlu Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 37 Kadir Yayla Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 38 Mahmut Küçükoğlu Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 39 Mehmet Gözoğlu Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 40 Melda Akıl Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 41 Nuri Pakır Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 42 Ramazan Bozdağ Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 43 Süleyman Şeker Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 44 Süleyman Tüzün Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 45 Zehra Akgünlü Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 46 Mustafa Kemal Tüfeksever Akçakale İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 47 Mahmut Al Haliliye İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 48 Suat Ayata Haliliye İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 49 Yakup Yıldırım Haliliye İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü Şanlıurfa 50 Mustafa Sarıgül Ceylanpınar TİGEM Şanlıurfa 51 Yunus Aktağ Ceylanpınar TİGEM Şanlıurfa 52 Ali İlkhan Şanlıurfa GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Şanlıurfa 53 Gülçin Baytur Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi - Park Bahçeler Dairesi Başkanlığı Şanlıurfa Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 153 no Katılımcı Adı Soyadı Kurum / Birim Adı İl 54 Kudret Rat Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi - Park Bahçeler Dairesi Başkanlığı Şanlıurfa 55 Mehmet Işık Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi - Park Bahçeler Dairesi Başkanlığı Şanlıurfa 56 Özlem Kendirci Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi - Park Bahçeler Dairesi Başkanlığı Şanlıurfa 57 Sevda Samak Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi - Park Bahçeler Dairesi Başkanlığı Şanlıurfa 58 Sümeyye Kırıkçı Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi - Etüt ve Projeler Dairesi Başkanlığı Şanlıurfa 59 Didem Ertekin Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Şanlıurfa 60 Mahmut Kaytan Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Şanlıurfa 61 Ömer Kılıç Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Şanlıurfa 62 Ayşe Kader Polat İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü Şanlıurfa 63 Aykut Hakan Kutluhan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Şanlıurfa 64 Eyyüp Bulut Karacadağ Kalkınma Ajansı Şanlıurfa 65 Mehmet Oğul Karacadağ Kalkınma Ajansı Şanlıurfa 66 Zuhal Çelebi Deniz Karacadağ Kalkınma Ajansı Şanlıurfa 67 Adalet Atmak Şanlıurfa Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği Şanlıurfa 68 Sultan Al Şanlıurfa Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği Şanlıurfa 69 Hakkı Çiftçi Uzman Bıẏolog Şanlıurfa 70 Salih Bozancı Uzman Bıẏolog Şanlıurfa 71 Ahmet Muhtar Özaslan Şanlıurfa Harran Özkent Ortaokulu Şanlıurfa 72 Aynur Demir Şanlıurfa Eyyübiye Güzelkuyu İlkokulu Şanlıurfa 73 Gülşah Uysal Şanlıurfa Eyyübiye Altınbaşak İlkokulu Şanlıurfa 74 Hacı Ahmet Duran Şanlıurfa Akçakale İkizce İlkokulu Şanlıurfa 75 Refik Mansuroğlu Birecik Böğürtlen Ortaokulu Şanlıurfa 76 Sümeyye Tutal Şanlıurfa Haliliye Küçük Senemağara Okulu Şanlıurfa 77 Ali Rıza Öztürkmen Harran Üniversitesi Bağımsız Uzmanlar Grubu Şanlıurfa 78 Ali Volkan Bilgili Harran Üniversitesi Şanlıurfa 79 Emrah Ramazanoğlu Harran Üniversitesi Şanlıurfa 80 Mahmut Kaya Harran Üniversitesi Şanlıurfa 81 Mehmet Ali Çullu Harran Üniversitesi Bağımsız Uzmanlar Grubu Şanlıurfa 82 Mehmet Reşit Sevinç Harran Üniversitesi Şanlıurfa 83 Ömer Faruk Kaya Harran Üniversitesi Bağımsız Uzmanlar Grubu Şanlıurfa 84 Tahir Polat Harran Üniversitesi Bağımsız Uzmanlar Grubu Şanlıurfa 85 Turan Binici Harran Üniversitesi Şanlıurfa 86 Abdurrahman Eren Özel Sektör Şanlıurfa 87 Ahmet Yavuz Cennet Fidancılık Şanlıurfa 88 Sabri Yavuz Cennet Fidancılık Şanlıurfa Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030154 no Katılımcı Adı Soyadı Kurum / Birim Adı İl 89 Aydın Cesur Adana İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Adana 90 Alptekin Karagöz Aksaray Üniversitesi Aksaray 91 Özgün Talan Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Antalya 92 Sinan Aykan Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Antalya 93 Mehmet Adnan Aksoy Karacadağ Kalkınma Ajansı Diyarbakır 94 Oral Özgen Diyarbakır İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Diyarbakır 95 Recep Karakaş Dicle Üniversitesi Diyarbakır 96 Didem Ambarlı Düzce Üniversitesi Düzce 97 Hakan Gür Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir 98 Evrim Karaçetin Erciyes Üniversitesi Kayseri 99 Zeki Acar Ondokuz Mayıs Üniversitesi Samsun 100 Fethi Akman Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Erzurum 101 Yılmaz Türk İstanbul İl Tarım ve Orman Müdürlüğü İstanbul 102 Ergun Yılmaz Kayseri İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Kayseri 103 Üzeyir Tombul Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Konya 104 Erol Çiftçi Sivas İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Sivas 105 Suat Safran Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Van 106 Zafer Çelik Ankara İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Ankara 107 Tuncay Gürsoy Yüce Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Daire Başkanı Ankara 108 Kürşat Kağan Yeşil Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Ankara 109 Davut Özgür Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 110 Esra Esina Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Proje Odak Noktası Ankara 111 Gültekin Öçalan Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 112 Tuğba Usta Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Grup Sorumlusu-Proje Odak Noktası Ankara 113 Abdulsamet Haçat Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 114 Burak Tatar Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 115 Fatih Köylüoğlu Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 116 Osman Uğur Akınç Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ankara 117 Ömer Faruk Aslan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 118 Serhat Erbaş Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 155 no Katılımcı Adı Soyadı Kurum / Birim Adı İl 119 Ümit Bolat Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Ulusal Proje Uygulama Birimi Ankara 120 Aysun Özkan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Milli Parklar Dairesi Başkanlığı Ankara 121 Erdoğan Ertürk Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Hassas Alanlar Dairesi Başkanlığı Ankara 122 Erol Kuru Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Milli Parklar Dairesi Başkanlığı Ankara 123 Neşe Ersöz Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Milli Parklar Dairesi Başkanlığı Ankara 124 Nurcihan Mercan Erdoğan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Biyoljik Çeşitlilik Dairesi Başkanlığı Ankara 125 Mehmet Koç Orman Genel Müdürlüğü Dış İlişkiler Eğitim ve Araştırma Dairesi Başkanı Ankara 126 Ramazan Balı Orman Genel Müdürlüğü Dış İlişkiler Eğitim ve Araştırma Dairesi Başkanlığı Ankara 127 Kıymet Keleş Orman Genel Müdürlüğü Dış İlişkiler Eğitim ve Araştırma Dairesi Başkanlığı Ankara 128 Nuran Karaçorlu Orman Genel Müdürlüğü Ağaçlandırma Dairesi Başkanlığı Ankara 129 Türkan Özdemir Orman Genel Müdürlüğü Dış İlişkiler Eğitim ve Araştırma Dairesi Başkanlığı Ankara 130 Cezmi Keleş Orman Genel Müdürlüğü Ankara 131 Yaşar Sönmez Orman Genel Müdürlüğü Ankara 132 Oktay Şenol Keten Orman Genel Müdürlüğü Toprak Muhafaza ve Havza Islahı Dairesi Başkanlığı Ankara 133 Uğur Tüfekçioğlu Orman Genel Müdürlüğü Toprak Muhafaza ve Havza Islahı Dairesi Başkanlığı Ankara 134 Şenay Boyraz Topaloğlu Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü Ankara 135 Arzu Özer Tarım Reformu Genel Müdürlüğü Tarımsal Çevre ve Doğal Kaynakları Koruma Daire Başkanlığı Ankara 136 N. Cem Aktuz Tarım Reformu Genel Müdürlüğü Tarımsal Çevre ve Doğal Kaynakları Koruma Daire Başkanlığı Ankara 137 Hatice Özlem Gürbüz Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Tarımsal Ekonomi ve Proje Yönetimi Dairesi Başkanlığı Ankara 138 Esra Akçelik Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Tarla Bitkileri Araştırmaları Dairesi Başkanlığı Ankara 139 İhsan Çetin Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Tarla Bitkileri Araştırmaları Dairesi Başkanlığı Ankara Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030156 no Katılımcı Adı Soyadı Kurum / Birim Adı İl 140 Mecit Vural Gazi Üniversitesi Ankara 141 Selçuk Tuğrul Körüklü Ankara Üniversitesi Ankara 142 Can Bilgin Orta Doğu Teknik Üniversitesi Ankara 143 Hayrettin Kendir Ankara Üniversitesi Ankara 144 Nilgül Karadeniz Ankara Üniversitesi Ankara 145 Bülent Gülçubuk Ankara Üniversitesi Ankara 146 Burcu Tarıkahya Hacıoğlu Hacettepe Üniversitesi Ankara 147 F. Güler Ekmekçi Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Ankara 148 S. Serhat Arda ANÇEO Ankara 149 Aydan Özkil Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 150 Burak Avcıoğlu Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 151 Fatma Güngör Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Sürdürülebilir Arazi Yönetimi (FAO- SAY) Projesi Ulusal Proje Koordinatörü Ankara 152 İbrahim Yamaç Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 153 Nihan Yenilmez Arpa Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Bozkır Projesi Ulusal Proje Koordinatörü Ankara 154 Nilüfer Gündüz Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 155 Peter Pechacek Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 156 Sibel Nihal Tekin Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 157 Şafak Toros Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ankara 158 Fethiye Arslantaş Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 159 Gelincik Deniz Bilgin Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 160 Gülden Atkın Gençoğlu Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 161 Hakan Eligül Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 162 Mustafa Durmuş Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 163 Özge Balkız Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 164 Semiha Demirbaş Çağlayan Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 165 Tuba Bucak Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 166 Tuğba Can Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 167 Uğur Zeydanlı Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 168 Yıldıray Lise Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 169 Zeynep Deniz Yalçın Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 170 Melike Kuş Doğa Koruma Merkezi Vakfı Ankara 171 Volkan Büyükgüngör Anadolu Meraları Çanakkale 172 Durukan Dudu Anadolu Meraları Çanakkale Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 157 EK 5. Alternatif Gelir Kaynakları Değerlendirmesi Bozkırların ve Meraların Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Konusunda Şanlıurfa Bozkır ve Meralarında Alternatif Gelir Kaynakları Şanlıurfa bozkır ve meralarında alternatif gelir kaynakları üzerine hızlı bir değerlendirme çalışması için Şanlıurfa İli Karasal ve İç Su Ekosistemleri Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi sonucunda Biyolojik Çeşitlilik Açısından Özellikli Alanlar olarak belirlenen alanlar içinde bozkır ekosistemi en fazla olan Ceylanpınar bozkırları, Akçakale bozkırları ve Karacadağ bozkırları ana çalışma alanları olarak seçilmiştir. Bu alanlardaki değerlendirme sonucunda Şanlıurfa bozkırlarının korunmasına destek sağlayacak alternatif gelir kaynakları için öneriler, bu gelir kaynaklarının oluşturulması için paydaşların belirlenmesi ve öneri eylemlerin geliştirilmesini amaçlayan çalışma için Prof. Dr. Mehmet Ali Çullu, Prof. Dr. Turan Binici ve Dr. Mehmet Reşit Sevinç’ten oluşan, bölgeyi iyi tanıyan ve bu konularda deneyimli bir çalışma ekibi oluşturulmuştur. Bu ekip tarafından Tarım ve Orman Bakanlığı 3. Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa Tarım ve Orman İl Müdürlüğü, alanlardaki İlçe Tarım ve Orman Müdürleri, İl Mera Komisyonu üyeleri, Şanlıurfa Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği, Şanlıurfa Damızlık Koyun Keçi Yetiştiricileri Birliği, Karacadağ Türkmen Derneği, Karacadağ bölgesinde küçükbaş yetiştiricileri ile bölgedeki Antep fıstığı ve zeytin üreticileri ile yüz yüze görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmelerin sonuçları ve uzmanların bölgedeki deneyimleri ışığında bu rapor hazırlanmıştır. 1. Sosyolojik Yapı Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, genel anlamda, geleneksel toplumsal ve kültürel yapı henüz ağırlığını korumaktadır. Tarımda yarı feodal yapı, hayvancılıkta geleneksellik, yarı göçerlik ve hatta göçebelik bölgenin sosyo-ekonomik örgütlenme biçimleridir. Kökleri yüzyıllara dayanan bu örgütlenmenin doğal sonucu olarak da ağalık, şıhlık ve aşiret reisliği gibi geleneksel kurumlar henüz varlıklarını korumakta, giderek azalan oranlarda da olsa etkilerini sürdürmektedir (Gökçe, 2007). Bölgede ağalık, beylik, şeyhlik, seyitlik, tarikatçılık gibi kavramlar toplumsal yapıda beliren odak noktalarını teşkil ederler. Bu tür kişilerin oluşturduğu rol, mevki (statü) ve yetkiler ağı toplumda birçok yenilikleri ve sosyal değişme sürecini önemli ölçüde etkileyebilir (Türkdoğan, 2009). Toplumda var olan bu genel özellik; varlığını koruyabilmek ve güçlenebilmek için kalabalık insan gücüne ihtiyaç duymaktadır. Bu ihtiyaç durumu bölgede; erken yaşlarda evliliği tetiklemekte ve doğurganlık hızını ciddi anlamda etkilemektedir. Türkiye’de doğurganlık hızının en yüksek olduğu il 2016 yılında 4,13 çocuk ile Şanlıurfa ilidir (TÜİK, 2019a). Erken yaşta evlilik ve yüksek doğurganlık hızı gibi etmenler, Şanlıurfa ilinde nüfus artışı ve geniş aile yapısının devam etmesini sağlamaktadır. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre; Türkiye’de 2014 yılında 3,6 kişi olan ortalama hane halkı büyüklüğünün azalma eğilimi göstererek 2018 yılında 3,4 kişi olduğu tespit edilmiştir. İllere göre sıralama incelendiğinde; Şanlıurfa ili ortalama hane halkı büyüklüğü itibari ile ikinci sıradadır. Şanlıurfa ilinde 2018 yılında ortalama hane halkı sayısı 5,6 kişidir (TÜİK, 2019b). Şanlıurfa ilinde toplumsal ilişkilerde aşiret ve feodal yapının baskısı yaşamın her düzeyinde hissedilmektedir. Özellikle kırsal alanlarda toplumsal yapının olumlu anlamda değişimine yönelik atılan adımlar bu yapı ile karşı karşıya kalmaktadır. Diğer taraftan aşiret ve feodal yapının bireyleri birbirine bağlayan güçlü bir ilişki ağı yaratabilme kabiliyeti bulunmaktadır. Toplumsal düzenin sağlanmasında bireylerin yasa koyucu ve koruyucu kamu kurumlarına değil de kendi dinamiklerinden ortaya çıkan aşiret veya feodal yapının gücüne biat ve itaat etmeleri bundandır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030158 2. Kırsal Yaşam Türkiye’de sosyo-ekonomik ve teknolojik gelişme sürecinin hız kazandığı 1950’li yıllardan sonra, özellikle kırdan kente yapılan göçler sonucu, kırsal alanlar temel üretim fonksiyonu olma özelliklerini kaybetmeye başlamışlardır. Sosyo-ekonomik gelişmenin kaçınılmaz sonucu olan bu durum sadece tarımsal üretim alanlarının atıl kalmasını değil aynı zamanda aile yapısını ve ilişkileri de etkilemektedir. Türkiye’de 2006 yılında kırsalda yaşayan hane halkının kullanılabilir gelirinin %7,11’i tarımsal müteşebbis gelirden oluşmuştur. Kırsalda yaşayan hane halkının kullanılabilir gelirinin 2010 yılında %6,34’ü, 2018 yılında ise %4,3’ü tarımsal müteşebbis gelirden oluşmuştur (TÜİK, 2020a). Tarımsal üretim faaliyetlerinde maliyetlerin artması, tarımsal ürünlerin değerlendirilmemesi, tarımsal ürünlerde pazarlama sorunları, tarımsal üretimde örgütlenememe, kırsalın itici gücü ve kentin çekici gücü gibi nedenlerle kırdan kente doğru göç oranının artması bu tabloyu ortaya çıkarmaktadır. Kırsaldaki bireyler tarımsal faaliyetlerden uzaklaşmaktadır. Türkiye’de kırdan kente göçün nedenleri “itici ve çekici güçler” yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilebilir. İtici nedenler olarak; tarıma yeni teknolojilerin girişi, toprak yetersizliği ve toprakların miras yoluyla parçalanması, entansif tarıma geçiş, nüfusun artışı, coğrafi ve doğal koşulların yetersizliği, kırsalda alt yapı yetersizliği, terör, kan davaları, mezhepsel çatışmalar ve geniş aile yapısı sıralanabilir. Kentlerin çekici nedenleri olarak, istihdam imkânlarının çeşitliliği, kamusal hizmetlere yakınlık (eğitim, sağlık, sosyal hizmetler vb.), kent yaşamının sosyal ve kültürel anlamda hareketliliği, kentlerin geleneksellikten uzak oluşu ve sosyal yaşam imkânları gösterilebilir. Kır ve kent arasında göçü kolaylaştıran iletici nedenler ise haberleşme ve ulaşım olanaklarının gelişmesi, daha önce göç eden yakınların ekonomik refahları ve teknolojik gelişmelerdir (Sevinç, Davran ve Sevinç, 2018). Türkiye’de 1927–1950 yılları arasında, toplam nüfus içinde, kırsal nüfusun payı sabit kalmıştır. 1927’de nüfusumuzun %75,8’i kırsal karakterli yörelerde yaşarken aynı oranın 1950 yılında %75 olduğu görülmektedir. 1950’lerden itibaren, kırdan kente göç yoğunlaşmış, toplam nüfus içindeki kırsal nüfusun %75 olan bu payı 1960’da %68,1’e, 1970’de %61,5’e, 1980’de %56,1’e ve nihayet 1997’de %34,9’a düşmüştür. Görüldüğü gibi, 1950’lerde nüfusun dörtte üçü kırsal karakterli yörelerde yaşarken, yaklaşık 50 yıl içinde bu oran üçte bire gerilemiştir (Dinler, 2008). Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2007 yılında uygulamaya başlamış olduğu ADNKS verilerine göre; toplam nüfus içindeki kırsal nüfusun payı 2008’de %25,0 iken, 2012’de ise %22,7’ye düşmüştür (TÜİK, 2020b). 2013 ve 2014 verilerine göre kırsal nüfusun oranı yaklaşık %8 olarak belirtilmiştir (TÜİK, 2020b). Ancak 2012 yılından 2013 yılına geçişte kırsal nüfus oranındaki bu ciddi düşüş (%22,7’den, %8’e) gerçekçi bir durum değildir. 6.12.2012 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanan 6360 numaralı kanun (Büyükşehir Yasası) ile ortaya çıkmış bir durumdur (Resmi Gazete, 2012). Bu kanunla aslında kırsal niteliği taşıyan birçok yerleşim alanı, ilçelere bağlı mahalle olarak değişmiştir. Büyükşehir Yasası ile yaklaşık 16.000 köyün tüzel kişiliği ortadan kalkmıştır. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi’ne (ADNKS) göre 2007 yılında 1.523.099 kişi olan Şanlıurfa nüfusu yaklaşık %36,18 artarak 2.073.614 kişiye yükselmiştir (TÜİK, 2020b). Nüfustaki bu artış toplam doğurganlık hızının etkisidir. Türkiye’de 2017 yılında toplam doğurganlık hızı 2,07 çocuk iken aynı dönemde Şanlıurfa’da 4,29 çocuktur. Şanlıurfa ili Türkiye’de toplam doğurganlık hızının en yüksek olduğu ildir (TÜİK, 2018). ADNK sonuçlarına göre; 2019 sonu itibariyle, Türkiye nüfusu 83.154.997 kişi iken bunun 22.876.798’ini çocuklar oluşturmuştur. 0-17 yaş grubunu içeren çocuk nüfusu 1970 yılında Türkiye’de toplam nüfusun %48,5’ini oluştururken bu oran 1990 yılında %41,8 ve 2019 yılında %27,5 olmuştur. İllerin toplam nüfusları içindeki çocuk nüfus oranı incelendiğinde; 2019 yılında en yüksek çocuk nüfus oranına sahip olan il, %45,8 ile Şanlıurfa ili olmuştur (TÜİK, 2020e). Şanlıurfa ili nüfusunun % 55,14’ü şehirde, % 44,86’sı köylerde yaşamaktadır (Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi, 2017). Ancak Şanlıurfa ili kırsalından kente doğru göç riski bulunmaktadır. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 159 3. Göç Kırdan kente yönelik göçün temel nedenleri; kırsalda yaşanan yoksulluk ve düşük refah seviyesidir. Yoksulluk ölçümü, genellikle konunun sosyal, siyasal ve diğer yönleri ihmal edilerek, ekonomik yöne verilen aşırı bir önemle irdelenmektedir. TÜİK verilerine göre hangi ölçüt seçilirse seçilsin yoksulluk kırsal kesimde daha yüksek olup kentlere göre daha yavaş düşüş göstermektedir. Kırsal kesim dünyanın gıda gereksinimlerini karşılayan kesimdir. Türkiye gibi tarımsal üretim potansiyeli yüksek bir ülkede, sosyal dayanışma ve kaynaşmanın yüksek olduğu kırsal alanlarda kırsal kesimin yoksulluk açısından dezavantajlı konumda olması çelişkili bir durum yaratmaktadır (Alemdar, Demirdöğen ve Ören, 2012). Yoksulluğun derecesi kadar, yoksulluğun nerelerde yoğunlaştığı da önemli noktalardan biridir. Dünya genelinde birçok az gelişmiş ülkede yoksulluğun kırsal alanlarda eksik istihdam içinde topraksız köylüler, tarım işçileri ve küçük toprak sahibi köylüler arasında yaygın olduğu görülmektedir (Öztürk, 2008). Şanlıurfa kırsalında suyun ulaşabildiği alanlarda tarımsal üretimde gelir artışı yaşanırken, özellikle suyun ulaşamadığı bozkır ve verimsiz kırsal alanlarda göç kaçınılmazdır. Yaşanan göç hem kentin dinamiklerini olumsuz etkilerken hem de göç eden aile bireylerini olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuzluk kır ve kentte sadece ekonomik anlamda değil sosyal ve kültürel anlamda da kendini ciddi anlamda hissettirmektedir. Şanlıurfa kent merkezinde çalışan çocuk işçiler ile ilgili bir saha araştırmasında; çocukların %51’i ailelerinin göç ile Şanlıurfa’ya geldiklerini belirtmişlerdir. Göçün yönüne bakıldığında %79,2 ile Şanlıurfa kırsalından Şanlıurfa kent merkezine doğru olduğu saptanmıştır. Göç eden ailelerin %44,2’sinin kırsalda arazisi bulunmaktadır. Ancak bu araziler suyun ulaşamadığı, kıraç ve atıl durumda olan araziler olup işlenememektedir. Çocuklar ailelerinin göçleri üzerinde en etkili unsurun yoksulluk (%50,9) ve kan davası (%30,2) olduğunu belirtmiştir (Seviṅç, Davran, Özel ve Seviṅç, 2015). Kırsal alanlarda özellikle verimsiz kıraç ve bozkır alanlarında yaşanan yoksulluk nedeniyle kentlere doğru göçün ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda ciddi olumsuz etkileri olacaktır. Bu olumsuzlukların önlenmesi ancak yerinde kalkınma yani kırsalda kalkınma ile mümkündür. 4. Bozkır ve Mera Kullanımı Çayır ve meralar, koyun ve keçiler için en ucuz yem kaynağıdır ve tür özelliklerinden dolayı bütün dünyada olduğu gibi Türkiye’de de küçükbaşların yem gereksinimleri büyük ölçüde çayır ve meradan karşılanır. Güneydoğu meraları %10-15 oranında bitki örtüsü içerirler. Bu meralarda bitkiler genel olarak seyrek yapılı, kısa boylu ve ömürlü, geniş yapraklı ve dikensi yapıdadırlar. Güneydoğu meralarının taban arazileri sığır, diğer kesimleri ise koyun ve keçi otlatmaya uygun özellik taşırlar (Kaymakçı ve ark., 2005) Küçükbaş hayvanlar insan tarafından ehlileştirilmiş ilk hayvan türleri arasındadır. Koyunun Irak’ın kuzeyinde günümüzden 10.750 yıl önce, keçilerinse Anadolu’da 9.000 yıl önce ehlileştirildiği tahmin edilmektedir. Geviş getiren bu küçükbaş hayvanlar, Anadolu’nun meralarına ve bozulmuş topraklarına iyi uyum sağlamıştır. Ayrıca, Türkiye’nin yarı kurak bölgelerinde ve yaylalarında yaşayan yoksul çiftçilerin geçimine katkıda bulunmaktadır. Bu türler, doğal bitki örtüsünü; et, süt, yün kıl (tiftik), deri ve gübre gibi değerli ürünlere dönüştürmektedir (Kaya ve Yurtseven, 2019). 20. yüzyıl ortalarından itibaren hayvansal ürünleri işleyen büyük şirketlerin de etkileri ile hayvansal üretim, bitkisel üretimden kopmaya başlamıştır. Hayvansal üretim meralardan koparılarak kesif yem tüketimine dönük bir hal almış, hayvanlar kapalı ve sıkıştırılmış binalarda beslenmeye başlanmıştır. Bu endüstriyel/fabrika tarımı olarak adlandırılır. Endüstriyel tarım kimyasal tarım ilaçları, kimyasal gübreler kullanılan tarım sistemini tanımlamak için kullanılır. Hayvancılıkta ise genel olarak hayvanlar bina içinde olmakta ve meradan uzak bir üretim sistemi uygulanmaktadır. Bu nedenle endüstriyel tarımın hayvancılıkta uygulanan biçimine fabrikaya Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030160 benzerliklerinden dolayı fabrika tarımı denmektedir. Ancak burada esas konu büyüklükten çok dar alanda çok hayvanı daha çok kesif yemlerle yetiştirmektir (Özkaya ve Özden, 2014). TÜİK verilerine göre; Türkiye’de 2004 yılında yaklaşık 32,2 milyon olan toplam küçükbaş (koyun ve keçi) hayvan sayısı 2018 yılında %43,7 artarak yaklaşık 46,1 milyon olmuştur. Aynı dönemlerde Şanlıurfa ilinde 1,5 milyon olan küçükbaş hayvan sayısı %37 artarak 2,1 milyon olmuştur. Şanlıurfa ilinde 2018 yılı itibari ile Türkiye genelinde bulunan küçükbaş hayvan sayısının yaklaşık %4,5’i bulunmaktadır (TÜİK, 2020c). Türkiye’nin yarı kurak bölgesi olan Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri doğal meraları sayesinde koyun ve keçi yetiştiriciliğine, süt sığırcılığına göre daha uygundur. Türkiye’nin güneydoğusunda yer alan Şanlıurfa’nın ekonomisine küçükbaş hayvancılığın katkısı büyüktür. Şanlıurfa ilinde 279.694 hektar tescilli mera bulunmaktadır. Siverek, Viranşehir ve Haliliye ilçeleri, il genelinde en fazla mera alanına sahip ilçelerdir. Yarı kurak bir iklim etkisinde olan Şanlıurfa ilinde bulunan meralar düzensiz ve aşırı otlatma nedeniyle zayıflatılmıştır (Çalık ve Polat, 2018). Bölgede genellikle otlatmaya dayalı hayvancılık yapılmaktadır. Meralar büyük sürü sahiplerinin denetiminde, ya da köy orta malı durumunda bulunmaktadır. Meralarda aşırı otlatma sonucu oluşan tahribat doğal meraların verim gücünü büyük ölçüde düşürmüştür (Avcıoğlu ve Soya, 1992). Sürekli ve düzensiz otlatma meralarda ileri derecede bozulma meydana getirmiş, yeşil ot verimleri 68 kg/da ve kuru ot verimleri 20 kg/dekara kadar düşmüş durumdadır (Şanlıurfa Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, 2018; Çalık ve Polat, 2019). Aşırı otlatma nedeniyle her yıl daha fazla bozulan mera kalitesinin artırılması için kontrollü otlatma ve mera ıslahı yapılmalıdır. 5. Şanlıurfa Bozkır ve Meralarına Yönelik Sorunlar Doğal kaynaklar ile bunların yer aldığı doğal çevre arasında hassas bir denge bulunmaktadır. İklim, toprak, su ve yaşam dengesinin yani ekolojik dengenin bozulmasına neden olan yanlış ve aşırı kullanımlar bu dengeyi ortadan kaldırmakta ve insan dâhil tüm canlıların yaşama ortamlarını giderek daraltmaktadır (Güler ve Çobanoğlu, 1997). Türkiye’de temel arazi varlıkları içinde en büyük değişim çayır-mera alanlarında yaşanmış ve bu değişim sürekli bu alanların aleyhine cereyan etmiştir. Son 70 yılda doğal çayır ve mera alanlarında %61,5 oranında azalma olmuştur (Gökkuş, 2018). Meraların korunmasına yönelik 1998 yılında 4342 sayılı “Mera Kanunu” çıkarılmıştır. Kanunun amacı: “daha önce çeşitli kanunlarla tahsis edilmiş veya kadimden beri kullanılmakta olan mera, yaylak, kışlak ve kamuya ait otlak ve çayırların tespiti, tahdidi ile köy veya belediye tüzel kişilikleri adına tahsislerinin yapılmasını, belirlenecek kurallara uygun bir şekilde kullandırılmasını, bakım ve ıslahının yapılarak verimliliklerinin artırılmasını ve sürdürülmesini, kullanımlarının sürekli olarak denetlenmesini, korunmasını ve gerektiğinde kullanım amacının değiştirilmesini sağlamaktır” (Mevzuat, 1998). İlgili kanun, meraların korunması hususunda özelikle köy halkına, köy muhtarlarına ve ihtiyar heyetlerine ciddi sorumluluklar yüklemekteydi. Dolayısıyla kırsalda meraların ve bozkır alanlarının korunmasına yönelik bir oto kontrol mekanizması gelişmişti. Ancak 2012 yılındaki Büyükşehir Yasası ile mera ve bozkırların denetimi, korunması ve planlanmasına yönelik yetkilerin büyük bir kısmı belediyelere geçmiştir (Mevzuat, 2014). Bu süreçle beraber mera ve bozkırların korunmasında gücü hissedilen oto kontrol mekanizması da ortadan kalkmıştır. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü bünyesinde 2018 yılında çayır-mera ve yem bitkileri şube müdürlüğü kurulması bu sorunun önüne geçilmesi hususunda önemli bir adım olsa da yeterli görülmemektedir. Mera ve bozkır alanlarının korunmasına yönelik atılacak olan ilk adım envanterin yani ne kadarlık alanın mera ve bozkır niteliğini koruduğunu ortaya koymaktır. Köy Hizmetleri kurumunun faal olduğu dönemde yapılan çalışmada Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde 1970 yılında mera alanının 2,1 milyon ha olduğu belirtilmiştir. TÜİK Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 161 verilerinde ise 1991-2019 yılları arasında mera alanı yaklaşık 700 bin ha olarak belirtilmiştir (T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, 2020; TÜİK, 2020d). Mera alanları ile ilgili bu resmi kayıtlar envanter çıkarmanın gerekliliğini ortaya koymaktadır. Mera ve bozkır alanlarının ecrimisil yöntemi ile işgal edilmesinin önüne geçilmelidir. 1998 sayılı Mera Kanunu ile bu konuda kırsal alanlarda güçlü bir oto kontrol mekanizması oluşturulmuş iken bu durum 6360 sayılı Büyükşehir Yasası ile maalesef ortadan kalkmıştır. Şanlıurfa özelinde mera ve bozkır alanları ecrimisil yöntemi ile su istemeyen, kıraç ve verimsiz arazilere uyum sağlayabilen Antep fıstığı ve zeytin bahçelerine çevrilerek işgal edilmektedir. Şanlıurfa’da mera ve bozkır alanlarının yoğun olduğu kırsal alanlarında yapılan odak grup görüşmelerinde kırsal sakinleri tarafından bu durum ciddi anlamda dile getirilmiştir. 2004 yılında Şanlıurfa genelinde 770.690 dekar olan Antep fıstığı dikim alanı 2012 yılına kadar yaklaşık %13,6 artarak 875.527 dekar olmuştur. Ancak Büyükşehir Yasası ile beraber Antep fıstığı dikim alanı 2007 yılına göre %83,1 artarak 2019 yılında 1.411.482 dekar olmuştur. 2012 yılına göre artış oranı ise %61,2’dir. 2004 yılında 3.350 dekar olan zeytin dikim alanı ise %105,5 artarak 2019 yılında 68.849 dekar olmuştur (TÜİK, 2020d). 6. Bozkırların ve Meraların Korunmasına Destek Sağlayacak Alternatif Gelir Kaynakları Şanlıurfa’da doğal bozkırların en yoğun olduğu Karacadağ bozkırları, Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ve Tek Tek Dağları Milli Parkı gibi koruma alanlarını içine alan Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarında bozkır ekosistemlerinin ve biyolojik çeşitliliğinin korunmasında yöre halkının kalkındırılması, öncelikli konular arasında yer almaktadır. Bu üç öncelikli alan Şanlıurfa genelindeki bozkır ve meraları temsil ettiği için alternatif gelir kaynakları önerileri il geneli için, özellikle de bu alanlar detaylı göz önüne alınarak yapılmıştır. Mera olarak kullanılan bozkır ekositemlerinin korunması için ana yaklaşım tarım, orman ve mera gibi ekosistemlerinin ekolojik bütünlüğünü güvence altına almayı ve bozkırın sürdürülebilirliğine destek sağlayacak yöre halkının refahını artırmak için alternatif gelir kaynakları geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bozkır çeşitliliği daha çok iklimsel faktörler ve bulundukları alanın toprak, jeolojik yapı, topoğrafya, sosyal yapısı ile doğrudan ilgili olduğu için Şanlıurfa’da farklı bozkır ekosistemlerine yönelik farklı alternatif gelir kaynakları önerilmektedir. 6.1. Karacadağ Bozkırlarında Alternatif Gelir Kaynakları Karacadağ bozkırları volkanik kökenli jeolojik formasyonları üzerinde yaşam alanı bulmakta, dağınık topoğrafik yapıya sahip alanın önemli bir kısmı büyük kayalarla kaplıdır. Birçok endemik bitki ve canlı türü bu kayalar sayesinde korunabilmekte ve sürdürülebilirliğini sağlamaktadır. Tarımsal amaçlı yapılacak taş-kaya temizliği bölge bozkır çeşitliliğine önemli oranda zarar verecektir. Bu amaçla bakanlık politikaları gereğinde atıl tarım arazilerinin ekonomiye kazandırılması düşüncesi doğal bozkır yaşam alanlarını kapsamamalıdır. Karacadağ bozkırlarında yaşayan halkın gelir kaynağının arttırılması için aşağıda sunulan konularda çalışmaların yapılması bozkır ekosisteminin sürdürülebilirliğine katkı yapacaktır. Karacadağ bozkırlarında potansiyel ve ümitvar gelir kaynakları şunlardır: - Arıcılığın Desteklenmesi - Süs ve Tıbbi-Aromatik Bitki Yetiştiriciliği - Kırsal Turizmin Geliştirilmesi - Aile Çiftçiliği ve Yöresel Ürünlerin Desteklenmesi - İyi Tarım Uygulamalarına Destek Verilmesi - İpek Böcekçiliği Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030162 6.1.1. Arıcılığın Desteklenmesi Geniş alanlara sahip ve çok önemli bir kısmında tarla tarımı yapılmayan Karacadağ bozkırları başarılı bir arıcılık yapma potansiyeline sahiptir. Alanda tarımsal ilaçların kullanılmaması ve doğal olarak gelişen bitki türlerinin fazlalığı, üretilecek bal kalitesi açısından çok önemli bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Arıcılık faaliyetinin başarılı olması ve yaygınlaşması için, bölge çiftçilerine eğitim verilmesi ve üretilen balın pazarlanması için de gerekli tanıtım ve pazarlama ortamlarının oluşturulması gerekmektedir. Arıcılık potansiyeli bulunan alanların incelenmesi ve istekli çiftçiler belirlendikten sonra verilecek eğitimlerle üretilecek bal ve arı ürünleri yöre halkının kalkınmasına katkı yapacağı gibi bozkır ekosistemlerinin korunmasına da hizmet edecektir. 6.1.2. Süs ve Tıbbi-Aromatik Bitki Yetiştiriciliği Karacadağ’da doğal olarak yetişen ve çoğaltıldığında süs ve tıbbi-aromatik bitki olarak pazarlanma ve ihraç edilme potansiyeli bulunan çok sayıda bitki türü bulunmaktadır. Bölgede kültüre alınan ve bölge bitkisi olan Ters Lale (ağlayan gelin olarak da adlandırılmaktadır) ilaç ve kozmetik sanayinde kullanma potansiyeli bulunan bir örnektir. 900 m yükseklikteki volkanik arazilerde endemik olarak yetişen bu bitki soğanlarının üretilerek pazarlanması yöre halkının gelirini artıracak önemli bir ekonomik çıktı olarak düşünülebilir. Endemik bitki olmaları nedeniyle konunun mevzuatlar çerçevesinde değerlendirilerek çeşitlerin üretilmesi ve korunarak doğal popülasyonlara zarar vermeyecek düzenlemelerin de yapılması gerekmektedir. Türkiye, çeşitli doğa koruma faaliyetlerinin yanı sıra, tarımsal çeşitliliğin yerinde ve çiftçi şartlarında korunmasını da etkin bir şekilde teşvik etmektedir. Bu çalışmalar sayesinde, seçilen ekosistemlerdeki bitki türleri ve kültür bitkilerinin yerel çeşitlerinin tehdit faktörleri dikkate alınarak değerlendirilmesi ve muhafazası mümkün olmuştur (Tan, 2010). Bölgede yapılacak detaylı bir çalışma ile mevcut süs bitkisi ve tıbbi aromatik bitki çeşitleri belirlenerek ekonomik değeri olanların alanda kültüre alınması yolu ile yöre halkının kalkınmasına önemli destek sağlanacaktır. Süs bitkileri ve tıbbi aromatik bitkiler çoğaltılırken aynı zamanda ilgili türlerin alanda korunmasına destek sağlayacaktır. 6.1.3. Kırsal Turizmin Geliştirilmesi Karacadağ’ın volkanik kökenli olması nedeniyle arazi yüzeyinde yoğun taş ve kaya varlığı, arazi yüzeyinde oluşan toprakların kestane renkli görünümü ve arazi özelliklerine bağlı olarak gelişen farklı bozkır bitki varlığı çekici bir topoğrafik özellik göstermektedir. Ayrıca Karacadağ bozkır alanlarında sanayi ve yerleşimin alansal dağılımının çok az olması ziyaretçilerin gelebileceği çekici-temiz bir bölge özelliği taşımaktadır. Alanın bu özellikleri kullanılarak yöresel gelirin artırılması için Kırsal Turizm projesi geliştirilebilir. Kırsal turizm mantığında farklı bir görünüme sahip olan, farklı özellikli alanlarda motorsuz araç turlarının ve yürüyüş etkinliklerinin yapılması ve seçilecek konaklama alanlarında ise yöre çiftçileri tarafından üretilen yöresel ürünlerin pazarlanması önemli bir gelir kaynağını oluşturacaktır. 6.1.4. Aile Çiftçiliği ve Yöresel Ürünlerin Desteklenmesi Karacadağ bozkırlarında yaşayan vatandaşların temel gelirleri tarıma ve bunun çok önemli bir bölümü ise hayvancılığa dayanmaktadır. Genelde elektriği, suyu bulunmayan bu alanda yapılan hayvancılık çiftçilerin önemli gelir kaynağıdır. Yapılan hayvancılık faaliyeti sonucunda üretilen süt, peynir ve tereyağı gibi geleneksel ürünler kooperatifleşme yoluyla pazarlanamadığından genelde etkin bir şekilde çiftçi ekonomisine katkı yapamamaktadır. Hayvansal ürünlerin markalaştırılması, tanıtılması ve pazarlanma desteği verilmesi yerel ekonominin güçlendirilmesi açısından önemli bir girişim olacaktır. Bu amaçla Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 163 Örgütü (FAO) 2014 yılını “Uluslararası Aile Çiftçiliği” yılı olarak ilan ettiği ve Tarım ve Orman Bakanlığının kabul ettiği sistem bölge çiftçisine uygulanabilir. Aile çiftçiliği projesi ile yöre halkının geleneksel ürünlerinin markalaştırılarak pazarlanması suretiyle vatandaşlara güvenli gıda üretilirken, yerelin de geliri artırılmış olacaktır. 6.1.5. İyi Tarım Uygulamalarına Destek Verilmesi Karacadağ bozkırlarında az da olsa taş kaya temizliği yapılarak tarımsal faaliyetler yapılmaktadır. Bölge için ön plana çıkan Karacadağ pirinci ve domatesidir. Ayrıca buğday, arpa, mercimek ve nohut yetiştirilen yaygın diğer ürünlerdir. Bu bitkilerden özellikle Karacadağ pirinci ve domatesi üretimleri iyi tarım uygulamaları kapsamında güvenli gıda ürünü şekline dönüştürülebilir. Potansiyel diğer bir ürün ise Karacadağ’ın yüksek bölgelerine adapte olabilen orta ve geççi üzüm çeşitleridir. İyi tarım uygulamaları kapsamında üretilecek üzüm çeşitleri taze olarak pazarlanabildiği gibi kurutmalık, pekmez, sucuk, kırma sofralık ve sanayi bağcılığın geliştirilmesi açısından da değerlendirilebilecek potansiyel üründür. Bitkisel ürünler dışında, hayvansal ürünler için uygulanacak iyi tarım uygulamaları, üretici yanında tüketici içinde de arzu edilen bir güvenli gıda üretim ortamı olacak ve yerel ekonomi güçlendirilecektir. 6.1.6. İpek Böcekçiliği Dar alanlarda yüksek gelir getiren ipekböceği yetiştiriciliği aile işletmeleri için örnek bir uygulamadır. Kirlilikten uzak ve temiz alanlarda yetişen dut ağaç yapraklarının kullanıldığı ipekböceği yetiştiriciliğinin bozkır alanında yapılması çiftçilere ek gelir kaynağı sağlayacaktır. Özellikle su kaynağının bulunduğu alanlarda yetiştirilecek dut ağaçları ile beslenecek ipek böceğinden üretilecek kozaların pazar sorunu da bulunmamaktadır. Ek bir gelir sağlayacak ipekböcekçiliği uygun alanlarda yapıldığında, aile işgücü kullanılarak yapılabilecek bir uygulamadır. 6.2. Ceylanpınar ve Akçakale Bozkırlarında Alternatif Gelir Kaynakları Şanlıurfa ili Akçakale ve Ceylanpınar ilçelerinde tarıma elverişli olmayan ve genelde topoğrafik olarak eğimli ve çok zayıf toprak kaynaklarına sahip alanlar mera alarak değerlendirilmiş ve bu alanlarda ağırlıklı hayvancılık yapılmaktadır. Tek Tek Dağları Milli Parkı ve Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası koruma alanlarını içeren Ceylanpınar ve Akçakale bozkırları, Karacadağ bozkırlarına göre topoğrafik olarak daha düz olmakla birlikte, toprak özellikleri ve verimlilik açısından daha zayıftır. Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarının dağılım gösterdiği arazilerin toprak kaynaklarının zayıflığı yanında daha az yağış alması da bozkır verimi ve çeşitliliğini etkilemektedir. Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarının diğer bir dezavantajı da alanda fazla miktarda mahalle yerleşiminin olması ve aşırı otlatmanın bozkır ekosistemlerine zarar vermesidir. Bu bölgede bozkırın korunması kontrollü otlatmaya bağlıdır. Ceylanpınar ve Akçakale bozkırları için bozkırların korunarak yöre halkının ekonomisine katkı yapabilecek potansiyel gelir getirici alanlar şunlardır: - Kırsal Turizmin Geliştirilmesi - Aile Çiftçiliği ve Yöresel Ürünlerin Desteklenmesi - İyi Tarım Uygulamalarına Destek Verilmesi Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030164 6.2.1. Kırsal Turizmin geliştirilmesi Tamamen kireç taşı formasyonlarından oluşan beyaz renk görünümü yanında farklı topoğrafik kıvrımlar Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarının farklı bir özellik kazandırmaktadır. Alanda toprağın doğal ve temiz olması yanında kilometrelerce bozkır ekosisteminin varlığı motorlu ve motorsuz araçlarla kırsal turizm için önemli bir cazibe alanı olarak görünmektedir. Ayrıca alanda Şuayip şehri ve Nemrut harabeleri yanında Bazda Mağaraları’nın bulunması kırsal turizme değer katmaktadır. Alan içindeki korunan alanlar olarak Tek Tek Dağları Milli Parkı ve Kızılkuyu Yaban Hayatı Geliştirme Sahası doğal güzellikleri açısında öne çıkan alanlardır. Bu bölgede bozkır mera alanlarının zayıf olması nedeniyle bazı alanların korumaya alınması ve diğer arazilerin de kontrollü otlatılması mera devamlılığı açısından önemlidir. Bu alanda bulunan çiftçilerin bozkır koruma mantığı çerçevesinde projeye entegrasyonu, yerelin kalkınmasına katkı sağlayacaktır. 6.2.2. Aile Çiftçiliği ve Yöresel Ürünlerin Desteklenmesi Tarım ve Orman Bakanlığı’nın aile çiftçiliği programının bölgedeki köylere uygulanarak, özellikle yöresel ürünlerin desteklenmesi ekonomik kalkınmaya katkı yapacaktır. Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarında yaygın olarak yapılan hayvancılık ve meyve üretimi yörede yaşayan halkın gelirini artıracak potansiyel konulardır. Yörede yaşayanların hayvansal/bitkisel üretim potansiyeline göre yapılacak eğitim ve yönlendirmelerle açığa çıkacak güvenli gıdalar, kırsal turizm için alanı ziyarete gelen kişilere ve diğer pazarlara sunularak ekonomik katkı sağlanabilir. Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarında hayvansal ürünler dışında güvenli gıda olarak üretilme ve pazarlanma potansiyeli olan ürünler üzüm, incir, fıstık ve zeytin ürünleridir. 6.2.3. İyi Tarım Uygulamalarına Destek Verilmesi Bölgenin genelini kapsayan geniş bozkır ekosistemlerinin bir bölümünde hayvancılık ve meyvecilik yapılmaktadır. İlaçlanmayan ve sanayi tesisi bulunmayan alan doğal ve temiz olması nedeniyle iyi tarım uygulamaları kapsamında değerlendirilebilir. Alanda yaşayan ve bozkıra zarar vermeyecek arazilerde üretilecek fıstık, incir, zeytin ve üzüm gibi ürünler başarılı olarak iyi tarım uygulamaları yapılabilecek gelir getirici konulardır. Ayrıca alanda üretilecek yöresel hayvansal ürünlerin de markalaştırılarak pazarlanması ve kırsal turizm için alana gelecek ziyaretçilere pazarlanması potansiyeli çok yüksektir. Alternatif gelir getirici ürünlere verilecek destekler, yörede yaşayanların aşırı otlatmalarını kısmen önleyecektir. Kırsalda yaşayanların sağlanan faydadan bir pay almadığı ve kendi kaynaklarının yönetiminde ve bu kaynakların yerel biyolojik/tarımsal çeşitlilikteki etkisini anlamak konusunda daha büyük bir rol üstlenmediği sürece, biyolojik/tarımsal korumanın başarıya ulaşması mümkün değildir (Tan, 2010). Çiftçilerin bozkır çeşitliliğinin korunmasına katılması, biyolojik çeşitliliğinin korunarak sürdürülmesini destekleyecek önemli bölümüdür. 7. Destekler Şanlıurfa ilindeki bozkır ekosisteminde yaşayan halkın gelir kaynaklarının oluşturulması için önerilen ana konular şunlardır: - Arıcılığın Desteklenmesi - Süs ve Tıbbi-Aromatik Bitki Yetiştiriciliği - Kırsal Turizmin Geliştirilmesi - Aile Çiftçiliği ve Yöresel Ürünlerin Desteklenmesi - İyi Tarım Uygulamalarına Destek Verilmesi - İpek Böcekçiliği Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 165 Hayvancılık ile ilgili mevcut destekler aşağıda verilmiştir: Anaç Koyun-Keçi Desteği: 15-90 ay (15-90 ay) arasında yaşta olan dişi hayvanları için, hayvan başına 25 TL ödeme yapılır. Çoban (Sürü Yöneticisi) İstihdam Desteği: 200 Baş ve Üzeri Küçükbaş ve üzeri (koyun-keçi) anaç hayvan varlığına sahip sürü yöneticisi istihdamı desteği 5.000 TL/İşletme olarak ödenir. Süt Primi: Bakanlıkça belirlenir. Küçükbaş hayvan atıkları (Aşılama sonrası): 150 TL/baş. Küçükbaş Koruma: 90 TL/baş. Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Elit Sürü Yavru: 70 TL/baş. Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Taban Sürü Yavru: 40 TL/baş. Damızlık Erkek Materyal (Koç ve Teke) Desteği: 200 TL/baş. Çiğ Sütün Değerlendirilmesi: Bakanlıkça belirlenir. Hayvancılık dışında yöre halkının desteklenmesi için diğer alternatif gelir kaynaklarının alana adaptasyonu ve uygulamaya konulması kurumsal olarak ele alınmalıdır. Bunun için bozkır ekosistemleriyle ilgili kamu ve yereldeki sivil toplum kuruluşları potansiyel konularda gelir getirici uygulamaları belirleyip kalkınma ajansları, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı teşkilatları ve uluslararası teşkilatlara sunabilirler. Belirli bir süre yapılacak projelerden sonra ekonomik katkı sağlayan yöre halkının kendileri doğrudan konuyu sahiplenecektir. Bunun için yerelde kooperatif ve derneklerin kurularak üretilecek güvenli gıdaların pazarlanması işlemlerini yürütebilecektir. 8. Kısıtlar Ekonomik kısıtlar: Daha önce bahsedildiği üzere bölgede kırdan kente doğru ciddi bir göç sorunu bulunmaktadır. Bu durum hem kırsal yaşam hem de kent için olumsuz anlamda yapı değişimine sebep olmaktadır. Göçün temel tetikleyici gücü ise kırsalda yaşanan mutlak ve göreli yoksulluktur. Dolayısıyla mera ve bozkırların korunmasına yönelik atılacak adımlarda kırsalda yaşayan ve kırsalda kalması istenilen bireylerin maddi olarak desteklenmesi gerekmektedir. Sosyolojik kısıtlar: Kırsalda örgütlenme ve birlikte hareket edebilme kabiliyeti bireylerin rasyonel düşünmelerine ve alınacak kararlara demokratik hak olarak katılmalarına bağlıdır. Ancak bölgede toplumsal yaşam ve yapı üzerinde feodal yapının ciddi bir baskısı bulunmaktadır. Katılımcı örgütlenme modellerinin ve planların önündeki en büyük engel budur. Güneydoğu üzerinde yürütülen araştırmalar, özellikle 1961’de DPT’nin kurulması ile ağırlık kazanmıştır. DPT’nin bünyesinde bir yabancı uzman olarak incelemeler yürüten Frederick W. Frey, vaktiyle tarımcıların kullandığı dokuz bölgeli Türkiye sınıflandırılmasına dayanarak, 1962’de 458 köyde yaşayan 6.000’den fazla ve yaşları 14’ün üstünde olan köylüleri bir taramaya tabi tutmuştur. Bu inceleme, bugün Türkiye’de bölgeler arası çalışmaların en sistematik olanıdır. Yine Frey raporuna göre, Türkiye genelinde Doğu ve Güneydoğu bölgesi karşılaştırıldığında beş temel unsur vardır ki bölgenin kapalı cemaatçi yapısını açıklar. Bunlar sırasıyla (Türkdoğan, 2013); · Yoksulluk, · Kırsal alanların dış dünya ile bağlantılarının kısmen kesilmesi ve yalnızlık içine itilmiş olmaları, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030166 · Hareketsizlik, · Okur – yazar oranının azlığı, · Tevekküle dayalı kaderci bir dünya görüşünün yaygınlık kazanması. Frey’in bu beşli farklılaşma niteliklerinden yaklaşık altmış yıl geçmiş olmasına rağmen, Şanlıurfa için bu ayrışım biçiminin devam ettiği bir gerçektir. Dolayısıyla bölgeye yönelik uygulanacak her türlü kalkınma yaklaşımlarının bölgenin bu kriterleri göz önünde bulundurularak hazırlanması gerekmektedir. 9. Paydaşlar Bozkırların ve meraların korunması ve sürdürülebilirliğin sağlanabilmesinde yöre halkı, dernekler, ilgili kamu ve araştırma kurumları birlikte çalışmalıdır. Şanlıurfa’da bozkır ekosistemlerinin korunmasında iş birliği yapılabilecek kurum ve kuruluşların listesi aşağıda verilmiştir: · Şanlıurfa Valiliği ve İlçe Kaymakamlıkları · GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı · Tarım ve Orman Bakanlığı 3. Bölge Müdürlüğü · Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Tarım ve Orman ilçe müdürlükleri · Harran Üniversitesi · Karacadağ Kalkınma Ajansı · TKDK Şanlıurfa İl Koordinatörlüğü · Şanlıurfa Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu · Yerel Yönetimler (Belediyeler) · Şanlıurfa Keçi ve Koyun Yetiştiricileri Birliği · Siverek Göçerler Derneği · Ceylanpınar Göçerler Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği · İlçe Ziraat Odaları 10. Sonuç ve Öneriler Şanlıurfa Karacadağ bozkırları, Ceylanpınar ve Akçakale bozkırlarında bozkır ekosisteminin korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması önemli oranda yörede yaşayan insanların eğitilmesi ve ekonomilerinin güçlendirilmesine bağlıdır. Şanlıurfa ilinde düşük yoğunluklu tarım yapılmakta ve yaban hayatı için geniş yaşam alanları bulunmaktadır. Bu alanlarda bulunan yabani flora, fauna ve diğer yabani organizmalar ve yaşam alanlarının devamlılığı için programların geliştirilmesi ve uygulanması kalkınma çabalarının da ana hedefi olmalıdır. Bu amaçla söz konusu alanlardaki bozkır varlığı ve dağılım alanları haritası çıkarılarak, ona göre alan yönetim Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 167 stratejileri oluşturulmalıdır. Diğer önemli bir konu ise bu alanların sürdürülebilir yönetimi için bir mevzuatın hazırlanması ve alan yönetiminin kurumsal olarak sahiplenilmesi ve sürekli izlenmesidir. Özellikle Karacadağ topoğrafyasında bozkır flora ve faunasının yaşam ve korunma ortamı olan taş/kayaların temizliğinin önlenmesi gerekmektedir. Bazı durumlarda çiftçiler ve bazı durumlarda devlet desteği ile tarım yapmak amacı ile sürdürülen taş ve kaya temizliği çevrede bulunan ekolojik dengeye zarar verebilmektedir. Aşırı otlatma ve tahrip olma riski bulunan alanların korumaya alınması ve gerektiğinde yılın çok az bir zamanında kontrollü otlatılması uygun olacaktır. Meralara aşırı zarar veren hayvanlar yerine, daha az zarar veren hayvanların tercih edilmesi ve yöresel alternatif gelir getirici ürünlerin markalaştırılarak pazarlama alışkanlıklarının kazandırılması doğal tahribatı azaltabilir. Önemli diğer bir konu ise bozkırın korunması için ilkokul seviyesinde başlamak üzere bozkır korumada eğitimlerin verilmesi ve alanı sahiplenmenin yerelde sağlanması bozkırın korunmasına katkı sağlayacaktır. Kırsalda gelir sevisinin yükseltilmesi, bozkır ve meraların doğal sirkülâsyona dâhil edilmesi ve her şeyden önemlisi doğal dengenin bozulmaması için; yüzyıllardır uygulanan yaylım sistemli küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinin desteklenmesi kaçınılmazdır. Küçükbaş hayvan yetiştiriciliği bölge halkının yaşam kültürüne, bölgenin bozkır ve mera niteliklerine, iklim koşullarına oldukça uygundur. Ayrıca bölge halkının tüketim kültürü düşünüldüğünde (et, süt, yoğurt, sadeyağ, yün vb.) küçük aile işletmelerinin hayvansal ürünlerini pazarlama riskinin ise oldukça düşük olabileceği söylenebilir. Bozkır alanlarında yaşayan göçer ailelerinin iskan ve eğitim sorunlarının çözülmesi ve göçerlerin otlatma dışındaki zamanlarında gelir getirici uygulamalara adapte edilmesi bozkırın korunmasına katkı sağlayacaktır. Yerelin kalkınmasında bozkırı koruyan ve gelir getirici potansiyel konuların uygulamaya konulması için ildeki mülki amirler, yerel idareler, siyasilerin ve alanda yaşayan halkın konuyu sahiplenmesi en önemli adım olmalıdır. Bozkır alanlarının atıl arazi olarak görülmemesi, çok dikkatli arazi etütleri yapılarak bozkıra zarar vermeyecek mevzuatların çıkarılması ve uygulamaya konulması gerekmektedir. Paydaşların etkin katılımının sağlanması için uygun ortam sağlandıktan sonra şu eylemler hayata geçirilmelidir: 1. Bozkır yönetiminin kurumsal olarak sahiplenmesi, 2. Bozkır korumaya yönelik mevzuatların gözden geçirilmesi ve uygulamaya konulması, 3. Mera ve bozkır alanlarının güncel haritalarının oluşturulması ve sürekli izlemenin yapılması, 4. Sahada hayvan varlığı, yetiştirici sayısının ve besleme-yetiştirme yöntemlerinin tespit edilmesi, 5. Mera kullanıcı ve ailelerinin eğitimi, farkındalığın artırılması, 6. Alanda üretilecek ek gelir kaynakları için desteklerin oluşturulması, 7. Dernek veya kooperatif çatısı altında üretilecek yöresel ürünlerin işlenmesi, paketlenmesi, markalaştırılması ve pazarlama ortamlarının oluşturulması, 8. Bozkırda hayvan sayısını sınırlı tutmak amacıyla, bu alanlarda üretilen hayvansal ürünlere ek ödeme yapılması, 9. Bozkırda toplanan bitkisel ürünlerle ilgili yasal düzenleme yapılarak, toplama işlemlerinin kontrol altına alınması ve bunların işlenmesi, paketlenmesinin mahallinde teşvik edilmesi. 10. Bozkıra yönelik hayvan baskısını azaltmak için hayvan sahiplerine yem bitkileri ekimi ve kesif yem desteği sağlanması. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030168 11. Kaynakça Alemdar, T., Demirdöğen, A. ve Ören, M.N. 2012. Kırsal Yoksulluk Ölçüm Sorunu ve Türkiye (ss. 322-329). 10. Ulusal Tarım Ekonomisi Kongresi, sunulmuş bildiri, Konya. Avcıoğlu, R., Soya, H. 1992. GAP’ta ikinci ürün yem bitkileri ile hayvancılık ilişkilerine yaklaşımlar. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde İkinci Ürün Tarımı ve Sorunları Sempozyumu, Şanlıurfa. Çağlar, Y. 2018. Bozkırlara Hücum. http://www.telgrafhanesanat.org/bozkirlara-hucum-yucel-caglar- yazdi-3790.html adresinden erişildi Çalık, A., Polat, T. 2019. Doğal Meralarda Uygulanan Değişik Islah Metotlarının Kuru Ot Verimi Üzerine Etkileri. Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology 7(10): 1714-1721. Dinler, Z. 2008. Tarım Ekonomisi. Bursa: Ekin Kitabevi. Gökçe, B. 2007. Türkiye’nin Toplumsal Yapısı ve Toplumsal Kurumlar. Ankara: Savaş Yayınevi. Gökkuş, A. 2018. Meralarımın İle İlgili Bir Değerlendirme. TÜRKTOB Dergisi 25: 6-8. https://www.turktob.org. tr/dergi/makaleler/dergi25/6-8.pdf adresinden erişildi. Güler, C., Çobanoğlu, Z. 1997. Toprak Kirliliği. Ankara: TC Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi No:40. Kaya, Z., Yurtseven, S. 2019. Şanlıurfa Küçükbaş Hayvancılığının Mevcut Durumu, Sorunları ve Çözüm Önerileri (ss. 389-407). 2. Uluslararası Erciyes Bilimsel Araştırmalar Kongresi, Sunulmuş Bildiri, Kayseri. Kaymakçı, M., Eliçin, A., Işın, F., Taşkın, T., Karaca, O., Tuncel, E., … Sönmez, R. 2005. Türkiye Küçükbaş Hayvan Yetiştiriciliği Üzerine Teknik ve Ekonomik Yaklaşımlar. http://www.zmo.org.tr/resimler/ ekler/569df159ec47745 ek.pdf?tipi=14&sube= adresinden erişildi. Mevzuat. 1998. Mera Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4342.pdf adresinden erişildi. Mevzuat. 2014. 6360 Sayılı Kanun İle Büyükşehir Olan İllerde 4342 Sayılı Mera Kanunu İle İlgili Bazı Uygulamalar Talimatı. https://kms.kaysis.gov.tr/Home/Goster/46288?AspxAutoDetectCookieSupport=1 adresinden erişildi. Özkaya, T., Özden, F. 2014. Başka Bir Hayvancılık Mümkün. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi. Öztürk, Ş. 2008. Kırsal Yoksulluk ve Neo-Liberal Ekonomi Politikaları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 1(5): 605-634. Redman, M., Hemmani, M. 2008. Türkiye İçin Doğa Dostu Tarım Kitapçığı. http://www.bugday.org/pdf/ddtp. pdf adresinden erişildi. Resmi Gazete. 2012. On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçe Kurulması İle Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. 20 Şubat 2020 tarihinde https://www. resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm adresinden erişildi. Sevinç, G., Davran, M.K., Sevinç, M.R. 2018. Türkiye’de Kırdan Kente Göç ve Göçün Aile Üzerindeki Etkileri. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi 3(6): 70-80. Sevinç, M.R., Davran, M.K. 2017. Adana İlinde Mevsimlik Tarım İşçiliğinin Sosyo-Ekonomik Yapısı ve Geleceği. Ankara: Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Müdürlüğü, TEPGE, Yayın No: 283. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 169 Seviṅç, M.R., Davran, M.K., Özel, R., Seviṅç, G. 2015. Şanlıurfa Semt Pazarlarında Taşıyıcılık Yapan Çocuk İşçiler. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi 18(3): 21-31. https://dergipark.org.tr/en/pub/harranziraat/194241 adresinden erişildi. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi. 2017. Nüfus. https://www.sanliurfa.bel.tr/icerik/24/2/nufus (Erişim tarihi: 25.05.2020). Şanlıurfa Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü. 2018. Şanlıurfa İli 2017 Yılı Çevre Durum Raporu. Şanlıurfa Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü. Şanlıurfa. Tan, A. 2010. Gıda ve Tarım için Bitki Kaynaklarının Muhafazası ve Sürdürülebilir Kullanımına İlişkin Türkiye İkinci Ülke Raporu. http://www.fao.org/pgrfa-gpa-archive/tur/docs/turkey2 tur.pdf adresinden erişildi. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. 2020. Çayır Mera ve Yem Bitkileri. https://www.tarimorman.gov.tr/Konular/ Bitkisel-Uretim/Cayir-Mera-ve-Yem-Bitkileri adresinden erişildi. TÜİK. 2017. Doğum İstatistikleri, 2016. 19 Şubat 2020 tarihinde http://tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. do?id=24647 adresinden erişildi. TÜİK. 2018. Dünya Nüfus Günü, 2018. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27589&utm source=feedburner&utm medium=feed&utm campaign=Feed%3A+tuikbulten+%28T%C3%9C%C4%B 0K-Haber+B%C3%BCltenleri+%28Son+1+Ay%29%29 (Erişim tarihi: 25.05.2020). TÜİK. 2019a. Doğum İstatistikleri, 2018. 19 Şubat 2020 tarihinde http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. do?id=30696 adresinden erişildi. TÜİK. 2019b. İstatistiklerle Aile, 2018. 19 Şubat 2020 tarihinde http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. do?id=30726 adresinden erişildi. TÜİK. 2020a. Kırsalda Hane Halkı Fertlerinin Esas İş gelirleri. 1 Şubat 2020 tarihinde http://www.tuik.gov.tr/ PreTablo.do?alt id=1011 adresinden erişildi. TÜİK. 2020b. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları. 20 Şubat 2020 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/ medas/?kn=95&locale=tr adresinden erişildi. TÜİK. 2020c. Hayvancılık İstatistikleri. 20 Şubat 2020 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/ medas/?kn=101&locale=tr adresinden erişildi. TÜİK. 2020d. Bitkisel Üretim İstatistikleri. 20 Şubat 2020 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/ medas/?kn=92&locale=tr adresinden erişildi. TÜİK. 2020e. İstatistiklerle Çocuk, 2019. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=33733 (Erişim tarihi: 25.05.2020). Türkdoğan, O. 2009. Doğu ve Güneydoğu Sorunları ve Çözüm Yolları. İstanbul: IQ Yayıncılık. Türkdoğan, O. 2013. Türkiye’nin Etnik Yapısı, Sosyolojik Bir Analiz. Konya: Çizgi Kitabevi Yayıncılık. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030170 EK 6. Protokol Taslağı ŞANLIURFA BOZKIR KORUMA STRATEJİ VE EYLEM PLANI’NIN UYGULANMASI VE İZLENMESİNE İLİŞKİN PROTOKOL 1. TARAFLAR İşbu Protokol; aşağıda adres ve iletişim bilgileri yer alan Şanlıurfa Valiliği, Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Orman Genel Müdürlüğü Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü arasında aşağıda yazılı şartlar çerçevesinde yapılmıştır. ŞANLIURFA VALİLİĞİ Adres : Paşabağı, Cumhuriyet Cd. No:77, 63100 Haliliye/Şanlıurfa İletişim : (0414) 313 18 43 T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI DOĞA KORUMA VE MİLLİ PARKLAR 3. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ Adres : Doğukent Mah. Fatih Sultan Mehmet Bulvarı No:1 Karaköprü/ Şanlıurfa İletişim : (0414) 313 55 39 ŞANLIURFA İL TARIM VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ Adres : İmambakır Mah. Veteriner Cd. No: 19 Haliliye/Şanlıurfa İletişim : (0414) 313 27 11 T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI ŞANLIURFA ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ Adres : Doğukent Mah. Fatih Sultan Mehmet Bulvarı No:1 Karaköprü/ Şanlıurfa İletişim : (0414) 347 93 29 2. KISALTMALAR VE TANIMLAR Protokol metninde, Şanlıurfa Valiliği “Valilik”, Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü “3.Bölge Müdürlüğü”, Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü “Orman Bölge Müdürlüğü”, Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü “İl Müdürlüğü”, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı “Plan”, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu “Koordinasyon Kurulu” olarak anılacak olup protokol metninde geçen, Şanlıurfa Bozkırları: Şanlıurfa ilinin yüzölçümünün %39’unu kaplayan, çoğunlukla otların hâkim olduğu, ağaç ve çalının çok az bulunduğu ve yağışın az olduğu, zengin hayvan ve bitki çeşitliliği ile ilin doğası, kültürü ve ekonomisi için büyük önem arz eden ekosistemi, Plan: Şanlıurfa’nın bozkır ekosistemlerinin korunması, sürdürülebilir ve iş birliği içinde yönetilmesi için katılımcı bir yaklaşımla hazırlanan Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı’nı, Koordinasyon Kurulu: Vali veya Vali Yardımcısı başkanlığında Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Emniyet Müdürlüğü, Şanlıurfa İl Jandarma Komutanlığı, Şanlıurfa ÇŞİM Milli Emlak Müdürlüğü, İl Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğü, GAP Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü Müdürlüğü, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Karacadağ Kalkınma Ajansı, Şanlıurfa Damızlık Koyun ve Keçi Yetiştiricileri Birliği, İl Mera Komisyonu temsilcisi, Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 171 İl Toprak Koruma Kurulu temsilcisi, Bağımsız Uzmanlar Grubu temsilcisi ve yerel Sivil Toplum Kuruluşlarından başvuranlar arasından belirlenecek en az iki temsilcinin katılımı ile Valilik Makamı oluruyla oluşturulacak olan Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Koordinasyon Kurulu’nu ifade eder. Koordinasyon Kurulu’nun sekretarya hizmetlerini İl Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğü yerine getirir. Teknik Uygulama Birimi: Koordinasyon Kurulu’nu teknik çalışmalarını ve stratejinin uygulanması görevini yürütecek olan bu birim; Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar 3. Bölge Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa Tarım ve Orman İl Müdürlüğü Orman Genel Müdürlüğü Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü ve Şanlıurfa ÇŞİM Milli Emlak Müdürlüğü’nün temsilcilerinin oluşturulacak olan Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Teknik Uygulama Birimi’ni ifade eder. 3. KONU İşbu Protokol’ün konusu, Plan’ın etkin uygulanması için Koordinasyon Kurulu’nun oluşturulması, planın uygulama ve izleme süreçlerinin isimleri yukarıda belirtilen Taraflar arasında eşgüdüm içerisinde yürütülmesiyle ilgili esasların belirlenmesidir. 4. AMAÇ İşbu Protokol ile Plan’ın etkin uygulanmasıyla Şanlıurfa bozkırlarının etkin yönetimi için yönetişim ve iş birliği altyapısının geliştirilmesi, Şanlıurfa bozkır biyolojik çeşitliliğinin (ekosistem, tür, genetik ve ekolojik süreç çeşitliliği düzeylerinde) korunması, Şanlıurfa bozkırlarında kaynak kullanımının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesi ve Şanlıurfa bozkırlarından faydalanan yöre insanının geçim kaynaklarının iyileştirilmesi amaçlanmaktadır. 5. KAPSAM İşbu Protokol, Plan’ın bu protokole taraf kurum ve kuruluşlar arasında eşgüdüm ve iş birliği içinde uygulanabilmesi için taraflara düşen görev ve sorumlulukları kapsamaktadır. 6. YÜKÜMLÜLÜKLER 6.1. Tarafların Müşterek Yükümlülükleri: 6.1.1. Plan’ın uygulanması için ihtiyaç duyulan teknik desteğin ayrılmasını sağlamak. 6.1.2. Plan’ın ilgili kurumların plan ve programlarında önceliklendirilmesini ve eşgüdümünü sağlamak. 6.1.3. Plan’ın önceliklerinin bölgesel kalkınma planları, kurumsal ve sektörel plan ve programlar içinde yer almasının sağlanması ve izlenmesini sağlamak. 6.1.4. Plan kapsamında ilgili kurumlar tarafından projeler geliştirilmesini teşvik etmek. 6.1.5. Plan’ın etkin uygulanması ve izlenmesi için sahip olunan bilgi, belge ve verilerin paylaşımı konusunda iş birliği içinde olmak. 6.1.6. Plan hedeflerinin yerine getirilmesi için gerektiğinde diğer kurum ve kuruluşların destek ve katılımlarının sağlanması ve onlarla iş birliği yapılması konusunda birlikte hareket etmek. 6.1.7. Plan kapsamında diğer tarafları ilgilendiren iletişim faaliyeti ve kamuoyuna yönelik bilgilendirmeleri, Tarafların ortak görüşü ile gerçekleştirmek. 6.1.8. Protokolde yer almayan hususlar ile uygulamada karşılaşılan sorunların çözümü amacıyla projede yapılması gereken düzeltmelerini, tarafların görüşünü alarak karara bağlamak. 6.2. Valiliğin Görev ve Sorumlulukları: 6.2.1. Plan’ın uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi için tüm ilgi gruplarının bozkırlarla ilgili karar alma süreçlerine etkin katılımını sağlayacak yapıda Valilik başkanlığında Koordinasyon Kurulu’nu oluşturmak. 6.2.2. Koordinasyon Kurulu’nun görevleri, çalışma usul ve esasları ve işleyişi ile ilgili idari gereklilikleri sağlamak. 6.2.3. Koordinasyon Kurulu’nun etkin olarak çalışması için gerekli düzenlemeleri yapmak. 6.2.4. Koordinasyon Kurulu’nun sekretarya hizmetleri için İl Koordinasyon ve Planlama Müdürlüğü’nü görevlendirmek. Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030172 6.3. 3. Bölge Müdürlüğü Görev ve Sorumlulukları: 6.3.1. Plan’da yer alan “Şanlıurfa bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması” amacının hedeflerine ulaşmak için etkinlikler yürütmek ve diğer uygulayıcıları desteklemek. 6.3.2. Plan’ın etkin yönetimi, etkinliklerin zamanında yapılması ve iş birliklerinin kurulması için gerekli personeli görevlendirmek ve ilgili personelin etkin çalışmasını sağlamak. 6.3.3. Şanlıurfa bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması amacıyla korunan alanlarda ilgili mevzuat çerçevesinde iş ve işlemlerin yürütülmesi ile korunan alanlar dışındaki alanlarda yabani canlı grupları ve korunması gerekli doğal ekosistemleri korumak. 6.4. Orman Bölge Müdürlüğü Görev ve Sorumlulukları: 6.4.1. Plan’da yer alan sorumluluklar çerçevesinde “Şanlıurfa bozkır biyolojik çeşitliliğinin korunması” amacının hedeflerine ulaşmak için etkinlikleri yürütmek ve diğer uygulayıcıları desteklemek. 6.4.2. Plan’da yer alan sorumluluklar çerçevesinde planın etkin yönetimi, etkinliklerin zamanında yapılması ve iş birliklerinin kurulması için gerekli personeli görevlendirmek ve ilgili personelin etkin çalışmasını sağlamak. 6.5. İl Müdürlüğü’nün Görev ve Sorumlulukları: 6.5.1. Plan’da yer alan “Şanlıurfa bozkırlarında kaynak kullanımının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesi” ve “Şanlıurfa bozkırlarından faydalanan yöre insanının geçim kaynaklarının iyileştirilmesi” amaçlarının hedeflerine ulaşmak için etkinlikleri yürütmek ve raporlamak. 6.5.2. Plan’ın etkin yönetimi, etkinliklerin zamanında yapılması ve iş birliklerinin kurulması için gerekli personeli görevlendirmek ve ilgili personelin etkin çalışmasını sağlamak. 6.5.3. Plan sürecinde belirlenen çerçeveye uygun olması kaydıyla planda ilgili bölümlerin uygulanmasıyla ilgili kararları almak. 7. SÜRE İşbu Protokol, taraflarca imzalandığı tarihte yürürlüğe girecek olup Plan süresince (10 yıl) veya taraflardan birinin protokolü sona erdirme talebi yazılı olarak diğer taraflara bildirilinceye kadar geçerlidir. Planın sona ermesi halinde kendiliğinden; taraflardan birinin talebi halinde yazılı bildirim tarihinde sona erer. 8. TADİL VE GÖZDEN GEÇİRME Taraflardan her biri bu protokol hükümlerinin tamamı veya bir kısmında değişiklik yapmak istediği taktirde önceden yazılı olarak söz konusu talep karşı tarafa bildirilir ve istenilen değişiklikler Valilik, 3.Bölge Müdürlüğü, Orman Bölge Müdürlüğü ve İl Müdürlüğü tarafından karşılıklı anlaşma yolu ile yapılır. 9. UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜMÜ Bu protokol hükümlerinin yorumlanmasından veya uygulanmasından dolayı ortaya çıkacak uyuşmazlıklar karşılıklı görüşme yoluyla çözümlenir. Karşılıklı görüşme yolu ile çözümlenemeyen durumlar için, taraflarca belirlenecek bir “Hakem Kurulu” oluşturulur, Hakem Kurulu’nun nihai kararlarına riayet edilir. 10. YÜRÜTME VE YÜRÜRLÜK İşbu Protokol hükümleri taraflar arasında müştereken yürütülür, 10 (on) maddeden ve …… (..) sayfadan ibaret olan bu protokol 4 (dört) nüsha olarak …./…../….. tarihinde imzalanmıştır. EK: Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı Şanlıurfa Valisi Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü 3. Bölge Müdürü Tarım ve Orman Bakanlığı Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürü Tarım ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü adına Şanlıurfa Orman Bölge Müdürü Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 173 no İlçe Adı Mahalle Adı 1 Akçakale Akçaköy 2 Akçakale Akçalı 3 Akçakale Akdiken 4 Akçakale Aksahrınç 5 Akçakale Aydınlı 6 Akçakale Ayranlı 7 Akçakale Ayyıldız 8 Akçakale Boybeyi 9 Akçakale Bulutlu 10 Akçakale Büyüknaneli 11 Akçakale Büyüktaş 12 Akçakale Büyüktokaç 13 Akçakale Çakırlar 14 Akçakale Cevher 15 Akçakale Deniz 16 Akçakale Düzce 17 Akçakale Edebey 18 Akçakale Erecek 19 Akçakale Gölbaşı 20 Akçakale Güvenç 21 Akçakale İncedere 22 Akçakale Kepezli 23 Akçakale Kılıçlı 24 Akçakale Mavitaş 25 Akçakale Mil 26 Akçakale Narlıova 27 Akçakale Nimet 28 Akçakale Ohali 29 Akçakale Pekmezli 30 Akçakale Şanlı 31 Akçakale Şehitnusretbey B.m 32 Akçakale Seyrantepe 33 Akçakale Uğurtaş 34 Akçakale Yağmuralan 35 Akçakale Yediyol 36 Akçakale Yeşiltepe Mahallesi 37 Akçakale Yusufbey 38 Akçakale Zenginova 39 Birecik Abdallı EK 7. Köy Listesi Şanlıurfa il envanter çalışması sonucunda belirlenen öncelikli alanların içindeki köylerin listesi no İlçe Adı Mahalle Adı 40 Birecik Adalar Mah. 41 Birecik Akarçay 42 Birecik Akpınar 43 Birecik Almaşar 44 Birecik Altınova 45 Birecik Arslanlı 46 Birecik Aşağı Fatmacık 47 Birecik Aşağı Habip 48 Birecik Aşağı Kuyucak 49 Birecik Aşağıalmaşar 50 Birecik Aşağıeşme 51 Birecik Ayran 52 Birecik Bağlarbaşı 53 Birecik Bahçeönü 54 Birecik Bentbahçesi 55 Birecik Birecik 56 Birecik Böğürtlen 57 Birecik Bozdere 58 Birecik Boztepe 59 Birecik Çiçekalan 60 Birecik Çiftlik 61 Birecik Çoğan 62 Birecik Cumhuriyet 63 Birecik Cumhuriyet Mah. 64 Birecik Dalocak 65 Birecik Diktepe 66 Birecik Divriği 67 Birecik Dorucak 68 Birecik Duyduk 69 Birecik Düzlüce 70 Birecik Fatih Mah. 71 Birecik Geçittepe 72 Birecik Günışığı 73 Birecik Güvenir 74 Birecik Hocaşerif Mah. 75 Birecik İnnaplı 76 Birecik Karababa 77 Birecik Keskince 78 Birecik Kömağıl 79 Birecik Kurtuluş Mah. no İlçe Adı Mahalle Adı 80 Birecik Kurucahöyük 81 Birecik Melik Zahir Mah. 82 Birecik Mengelli 83 Birecik Merkez 84 Birecik Meteler 85 Birecik Meyanca 86 Birecik Meydan Mah. 87 Birecik Mezra 88 Birecik Orta Fatmacık 89 Birecik Özveren 90 Birecik Pınarbaşı 91 Birecik Saha 92 Birecik Sancak Mah. 93 Birecik Sekili 94 Birecik Surtepe 95 Birecik Tüten 96 Birecik Uğurcuk 97 Birecik Ünsal 98 Birecik Yaylacık 99 Birecik Yeniakpınar 100 Birecik Yılmaz 101 Birecik Yukarı Karabaş 102 Birecik Yukarıhabib 103 Birecik Yukarıincirli 104 Birecik Ziyaret 105 Bozova Altınlı 106 Bozova Arıkök 107 Bozova Bağlıca 108 Bozova Bozova 109 Bozova Bozova Merkez 110 Bozova Çakmaklı 111 Bozova Çatak Mah 112 Bozova Deliler 113 Bozova Dutluca 114 Bozova Dutluk 115 Bozova Eskin 116 Bozova Fevzi çakmak Mah. 117 Bozova Gölbaşı Mah. 118 Bozova Gözenek 119 Bozova Hacıköy Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030174 no İlçe Adı Mahalle Adı 120 Bozova Hacılar 121 Bozova Irmakboyu 122 Bozova Kabacık 123 Bozova Kaçarsaluca 124 Bozova Karaca 125 Bozova Karacaören 126 Bozova Karapınar 127 Bozova Kargılı 128 Bozova Kepirce 129 Bozova Killik 130 Bozova Kırağılı 131 Bozova Kırmızıpınar Mah. 132 Bozova Koçhisar 133 Bozova Koçveran 134 Bozova Konuksever 135 Bozova Küpeli 136 Bozova Maşuk 137 Bozova Mülkören 138 Bozova Örgülü 139 Bozova Ortatepe 140 Bozova Özgören 141 Bozova Söğütlü 142 Bozova Tatarhüyük 143 Bozova Türkmenören 144 Bozova Ürünlü 145 Bozova Yalıntaş 146 Bozova Yaslıca 147 Bozova Yavuz Selim Mah. 148 Bozova Yaylak B.m. 149 Bozova Yeşilova Mah. 150 Ceylanpınar Akbulut 151 Ceylanpınar Akrepliişletmesi 152 Ceylanpınar Aşağıkarataş 153 Ceylanpınar Aydınlık Mah. 154 Ceylanpınar Aydınlık Mah. 155 Ceylanpınar Bahçelievler Mah. 156 Ceylanpınar Barış Mah. 157 Ceylanpınar Barış Mah. 158 Ceylanpınar Birlik Mah. 159 Ceylanpınar Ceylan 160 Ceylanpınar Ceylanpınar 161 Ceylanpınar Damlacık 162 Ceylanpınar Demirel Mah. 163 Ceylanpınar Evrenpaşa 164 Ceylanpınar Gümüş 165 Ceylanpınar Gümüşsuişletmesi 166 Ceylanpınar İnkılap Mah. 167 Ceylanpınar Kepez Mah. 168 Ceylanpınar Maden no İlçe Adı Mahalle Adı 169 Ceylanpınar Mehmet Akif Ersoy Mah. 170 Ceylanpınar Merkez 171 Ceylanpınar Mevlana Mah. 172 Ceylanpınar Ulucami Mah. 173 Ceylanpınar Yeni Mah. 174 Ceylanpınar Yenişehir Mah. 175 Ceylanpınar Yukarıkarataş 176 Ceylanpınar Yukarıtaşlıdere 177 Halfeti Altınova 178 Halfeti Argaç Mah. 179 Halfeti Argıl 180 Halfeti Aşağı Göklü 181 Halfeti Balaban 182 Halfeti Bozyazı 183 Halfeti Bulaklı 184 Halfeti Çakallı 185 Halfeti Çebekoğlu 186 Halfeti Çekem Mah. 187 Halfeti Cumhuriyet Mah. 188 Halfeti Dergili 189 Halfeti Durak 190 Halfeti Dutluca Mah. 191 Halfeti Erikli 192 Halfeti Fırat Mah. 193 Halfeti Fıstıközü 194 Halfeti Gözeli 195 Halfeti Gülaçan 196 Halfeti Günece 197 Halfeti Gürkuyu 198 Halfeti Gürlüce 199 Halfeti Halfeti 200 Halfeti Halfeti Merkez 201 Halfeti Hilalli 202 Halfeti Kalkan 203 Halfeti Karaotlak Mah. 204 Halfeti Kavaklıca 205 Halfeti Kayalar 206 Halfeti Kurugöl 207 Halfeti Narlık Mah. 208 Halfeti Ömerli 209 Halfeti Ortayol 210 Halfeti Özmüş 211 Halfeti Rüştiye Mah. 212 Halfeti Salmanlı 213 Halfeti Savaşan 214 Halfeti Saylakkaya 215 Halfeti Seldek Mah. no İlçe Adı Mahalle Adı 216 Halfeti Şen Mah. 217 Halfeti Şimaliye Mah. 218 Halfeti Siyahgül Mah. 219 Halfeti Sırataşlar 220 Halfeti Sütveren 221 Halfeti Tavşanören 222 Halfeti Yeni Mah. 223 Halfeti Yeşilözen Mah. 224 Halfeti Yukarıgöklü 225 Harran Aşağıkesmekaya 226 Harran Aslanlı 227 Harran Aydıncık 228 Harran Başkaragöz 229 Harran Bilgili 230 Harran Binekli 231 Harran Büyüktaşlıca 232 Harran Büyüktürbe 233 Harran Büyükyıldız 234 Harran Çaltılı 235 Harran Ceylangözü 236 Harran Çiçek 237 Harran Cumhuriyet Mah. 238 Harran Damlasu 239 Harran Demirli 240 Harran Doğukesmekaya 241 Harran Emekli 242 Harran Gögeç 243 Harran Göktaş 244 Harran Gözcü 245 Harran Harran 246 Harran Harran Merkez 247 Harran Hz.yakup 248 Harran İbniteymiye 249 Harran Karataş 250 Harran Kaymaklı 251 Harran Koyunluca 252 Harran Küçükyıldız 253 Harran Özlüce 254 Harran Saide 255 Harran Şeyhhayatiharrani 256 Harran Şuayipşehri 257 Harran Süleymandemirel 258 Harran Tanınmış 259 Harran Taylıca 260 Harran Türkoğlu 261 Harran Yenice 262 Harran Yenidoğan 263 Hilvan Ağveren Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 175 no İlçe Adı Mahalle Adı 216 Halfeti Şen Mah. 217 Halfeti Şimaliye Mah. 218 Halfeti Siyahgül Mah. 219 Halfeti Sırataşlar 220 Halfeti Sütveren 221 Halfeti Tavşanören 222 Halfeti Yeni Mah. 223 Halfeti Yeşilözen Mah. 224 Halfeti Yukarıgöklü 225 Harran Aşağıkesmekaya 226 Harran Aslanlı 227 Harran Aydıncık 228 Harran Başkaragöz 229 Harran Bilgili 230 Harran Binekli 231 Harran Büyüktaşlıca 232 Harran Büyüktürbe 233 Harran Büyükyıldız 234 Harran Çaltılı 235 Harran Ceylangözü 236 Harran Çiçek 237 Harran Cumhuriyet Mah. 238 Harran Damlasu 239 Harran Demirli 240 Harran Doğukesmekaya 241 Harran Emekli 242 Harran Gögeç 243 Harran Göktaş 244 Harran Gözcü 245 Harran Harran 246 Harran Harran Merkez 247 Harran Hz.yakup 248 Harran İbniteymiye 249 Harran Karataş 250 Harran Kaymaklı 251 Harran Koyunluca 252 Harran Küçükyıldız 253 Harran Özlüce 254 Harran Saide 255 Harran Şeyhhayatiharrani 256 Harran Şuayipşehri 257 Harran Süleymandemirel 258 Harran Tanınmış 259 Harran Taylıca 260 Harran Türkoğlu 261 Harran Yenice 262 Harran Yenidoğan 263 Hilvan Ağveren no İlçe Adı Mahalle Adı 264 Hilvan Akçaören 265 Hilvan Angaç 266 Hilvan Arıca 267 Hilvan Aşağıekece 268 Hilvan Atamer 269 Hilvan Aydınlı 270 Hilvan Bahçecik 271 Hilvan Barğaç 272 Hilvan Çakmak 273 Hilvan Çat 274 Hilvan Çimdeli Mah. 275 Hilvan Faik 276 Hilvan Gelenek 277 Hilvan Gülaldı 278 Hilvan Gürgür 279 Hilvan Hanmağara 280 Hilvan Hayrat 281 Hilvan Kadıkent 282 Hilvan Karaburç 283 Hilvan Kavalık 284 Hilvan Kepirhisar 285 Hilvan Korgun 286 Hilvan Kovancı 287 Hilvan Nasrettin 288 Hilvan Ömerli 289 Hilvan Ovacık 290 Hilvan Oymaağaç 291 Hilvan Saluca 292 Hilvan Söğütlü 293 Hilvan Uluyazı 294 Hilvan Yakınyurt 295 Hilvan Yeşerdi 296 Merkez Açıkyazı 297 Merkez Açmalı 298 Merkez Ahmet Yesevi 299 Merkez Akabe 300 Merkez Akbayır Mah. 301 Merkez Akmağara 302 Merkez Akşemsettin 303 Merkez Altın 304 Merkez Altınbaşak 305 Merkez Altıntepe 306 Merkez Apaydın 307 Merkez Aşağıhemedan 308 Merkez Aşağıkoçlu 309 Merkez Aşağıyazıcı 310 Merkez Aşıkköy 311 Merkez Aslanlı 312 Merkez Atlıkonak no İlçe Adı Mahalle Adı 313 Merkez Ayrancı 314 Merkez Bağlarbaşı Mah. 315 Merkez Bahçeli 316 Merkez Bahçelievler 317 Merkez Bildim 318 Merkez Boncuk 319 Merkez Buğdayhüyük 320 Merkez Buhara 321 Merkez Büyükçaylı 322 Merkez Büyükkargılı 323 Merkez Büyükmirdesi 324 Merkez Büyükördek 325 Merkez Büyükotluca 326 Merkez Çakmak 327 Merkez Çalışkanlar 328 Merkez Çankaya Mah. 329 Merkez Cavsak Mah. 330 Merkez Cengiz Topel 331 Merkez Çiçekli 332 Merkez Dağyanı 333 Merkez Dedeosman 334 Merkez Denizci 335 Merkez Dernek 336 Merkez Devteyşti 337 Merkez Dikme 338 Merkez Diktaş 339 Merkez Dilimli 340 Merkez Dolunay 341 Merkez Doyumlu 342 Merkez Düğer 343 Merkez Ernebi 344 Merkez Ertuğrul Gazi 345 Merkez Esentepe 346 Merkez Estağfurullah 347 Merkez Eyüpkent 348 Merkez Eyyübiye 349 Merkez Eyyüp Nebi 350 Merkez Gazibey 351 Merkez Göl 352 Merkez Gölbaşı Mah. 353 Merkez Göldere 354 Merkez Güllübağlar Mah. 355 Merkez Günışık 356 Merkez Güvenli 357 Merkez Güzelkuyu 358 Merkez Hacıbayram 359 Merkez Hakimdede 360 Merkez Haleplibahçe 361 Merkez Halime no İlçe Adı Mahalle Adı 362 Merkez Hamidiye 363 Merkez Hamzababa 364 Merkez Horzum 365 Merkez Hüyüklü 366 Merkez İkizce 367 Merkez İlhan 368 Merkez İnci 369 Merkez İncirağacı 370 Merkez Kadıkendi 371 Merkez Kaleboynu Mah. 372 Merkez Kanatlı 373 Merkez Kaplanköy 374 Merkez Karahisar 375 Merkez Karakoyunlu Mah. 376 Merkez Kargalı 377 Merkez Karşıyaka Mah. 378 Merkez Kasımkuyu 379 Merkez Kayalı 380 Merkez Keberli 381 Merkez Keskin 382 Merkez Kırçiçeği 383 Merkez Kızılkuyu 384 Merkez Kızlar 385 Merkez Koçören 386 Merkez Köksüren 387 Merkez Konak 388 Merkez Korukezen 389 Merkez Kösecik 390 Merkez Küçükhan 391 Merkez Küçükler 392 Merkez Küçüksenemağara 393 Merkez Kurtuluş Mah. 394 Merkez Mance Mah. 395 Merkez Maşuk 396 Merkez Mehmetçik 397 Merkez Merkez 398 Merkez Millisaray 399 Merkez Mimar Sinan 400 Merkez Muradiye 401 Merkez Öğütçü 402 Merkez Olukyanı 403 Merkez Onikiler 404 Merkez Örenli 405 Merkez Ortahemedan 406 Merkez Osmangazi 407 Merkez Osmanlı 408 Merkez Parmakkapı 409 Merkez Refahiye 410 Merkez Şahin Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030176 no İlçe Adı Mahalle Adı 411 Merkez Şahinler 412 Merkez Şair Şevket 413 Merkez Sancak 414 Merkez Sarıtaş 415 Merkez Sarpdere 416 Merkez Selçuklu 417 Merkez Sendebelen 418 Merkez Şenevler 419 Merkez Seyyit Ahmet Mah. 420 Merkez Şıh Maksut 421 Merkez Su Meydanı Mah. 422 Merkez Tarlabaşı 423 Merkez Tekyamaç 424 Merkez Tepe 425 Merkez Terzi 426 Merkez Topdağı 427 Merkez Uğurlu 428 Merkez Uğurlu 429 Merkez Ulak 430 Merkez Ulubatlı 431 Merkez Uluhan 432 Merkez Veysel Karani 433 Merkez Yağmurlu 434 Merkez Yakubiye 435 Merkez Yanıkçöğür 436 Merkez Yarımtepe 437 Merkez Yavuz Selim 438 Merkez Yaykılıç 439 Merkez Yaylacık 440 Merkez Yemişli 441 Merkez Yenice Mah. 442 Merkez Yeşilköy 443 Merkez Yığınak 444 Merkez Yolbaşı 445 Merkez Yolbilir 446 Merkez Yolyazı 447 Merkez Yukarıçaykuyu 448 Merkez Yukarıhemedan 449 Merkez Yukarıkoçlu 450 Merkez Yukarıyazıcı 451 Siverek Altaylı 452 Siverek Aşağıkarabahçe 453 Siverek Aşlıca 454 Siverek Avurtepe 455 Siverek Azıklı 456 Siverek Bağlık Mah. no İlçe Adı Mahalle Adı 457 Siverek Bahçe 458 Siverek Baki 459 Siverek Bardakçı 460 Siverek Benek 461 Siverek Beşyamaç Mah. 462 Siverek Beybaba 463 Siverek Böğürtlen 464 Siverek Bozlak 465 Siverek Bucak 466 Siverek Büyükgöl 467 Siverek Büyükoba 468 Siverek Çağa 469 Siverek Çatlı 470 Siverek Çavuşlu 471 Siverek Çaylarbaşı 472 Siverek Çevirme 473 Siverek Cinhisar 474 Siverek Damlıca 475 Siverek Divan 476 Siverek Dönemeç 477 Siverek Düğerin 478 Siverek Eğriçay 479 Siverek Endarlı 480 Siverek Erbey 481 Siverek Ergen 482 Siverek Erkonağı 483 Siverek Gaziköy 484 Siverek Gedik 485 Siverek Gerçek 486 Siverek Göğerçin 487 Siverek Gözcek 488 Siverek Güllice 489 Siverek İleri 490 Siverek İnanlı 491 Siverek Kalemli 492 Siverek Kamışlı 493 Siverek Karabahçe 494 Siverek Karacadağ 495 Siverek Karahisar 496 Siverek Karkaşı 497 Siverek Karpuzcu 498 Siverek Kayalı 499 Siverek Keçikıran 500 Siverek Konurtepe 501 Siverek Küçükgöl 502 Siverek Küptepe no İlçe Adı Mahalle Adı 503 Siverek Kuşlugöl 504 Siverek Mezra 505 Siverek Örgülü 506 Siverek Savucak 507 Siverek Siverek 508 Siverek Siverek Merkez 509 Siverek Soydan 510 Siverek Sumaklı 511 Siverek Taşağıl 512 Siverek Taşhan 513 Siverek Taşıkara 514 Siverek Yeniceli 515 Siverek Yoğunca 516 Siverek Yumrutepe 517 Siverek Yuvar 518 Siverek Zincirliçay 519 Suruç Bozyokuş 520 Viranşehir Alakonak 521 Viranşehir Aslanbaba 522 Viranşehir Başaran 523 Viranşehir Binekli 524 Viranşehir Büyükbardacık 525 Viranşehir Büyükmutlu 526 Viranşehir Dedeköy 527 Viranşehir Defterdar 528 Viranşehir Engelli 529 Viranşehir Eskikale 530 Viranşehir Evcimen 531 Viranşehir Göktepe 532 Viranşehir Gömülü 533 Viranşehir Gürpınar 534 Viranşehir Kavurga 535 Viranşehir Kolağası 536 Viranşehir Küçükdikme 537 Viranşehir Küçükmutlu 538 Viranşehir Malta 539 Viranşehir Sağırtaş 540 Viranşehir Samanlı 541 Viranşehir Sepetli 542 Viranşehir Sözeri 543 Viranşehir Süleymaniye 544 Viranşehir Ulaklı 545 Viranşehir Yağızlar 546 Viranşehir Yazgüneşi 547 Viranşehir Yıldız Şanlıurfa Bozkır Koruma Strateji ve Eylem Planı 2021-2030 177 no İlçe Adı Mahalle Adı 503 Siverek Kuşlugöl 504 Siverek Mezra 505 Siverek Örgülü 506 Siverek Savucak 507 Siverek Siverek 508 Siverek Siverek Merkez 509 Siverek Soydan 510 Siverek Sumaklı 511 Siverek Taşağıl 512 Siverek Taşhan 513 Siverek Taşıkara 514 Siverek Yeniceli 515 Siverek Yoğunca 516 Siverek Yumrutepe 517 Siverek Yuvar 518 Siverek Zincirliçay 519 Suruç Bozyokuş 520 Viranşehir Alakonak 521 Viranşehir Aslanbaba 522 Viranşehir Başaran 523 Viranşehir Binekli 524 Viranşehir Büyükbardacık 525 Viranşehir Büyükmutlu 526 Viranşehir Dedeköy 527 Viranşehir Defterdar 528 Viranşehir Engelli 529 Viranşehir Eskikale 530 Viranşehir Evcimen 531 Viranşehir Göktepe 532 Viranşehir Gömülü 533 Viranşehir Gürpınar 534 Viranşehir Kavurga 535 Viranşehir Kolağası 536 Viranşehir Küçükdikme 537 Viranşehir Küçükmutlu 538 Viranşehir Malta 539 Viranşehir Sağırtaş 540 Viranşehir Samanlı 541 Viranşehir Sepetli 542 Viranşehir Sözeri 543 Viranşehir Süleymaniye 544 Viranşehir Ulaklı 545 Viranşehir Yağızlar 546 Viranşehir Yazgüneşi 547 Viranşehir Yıldız Şanlıurfa il envanter çalışması sonucunda belirlenen öncelikli alanların çevresindeki köylerin listesi no İlçe Adı Mahalle Adı 1 Akçakale Aşağıçinpolat 2 Akçakale Dibek 3 Akçakale Dorumali 4 Akçakale Ekinyazı 5 Akçakale Köseören 6 Akçakale Mermer 7 Akçakale Ortaören 8 Akçakale Sınırgören 9 Akçakale Uğurhan 10 Akçakale Yukarıçinpolat 11 Birecik Aşağı Karkutlu 12 Birecik Ekenek 13 Birecik Göktepe 14 Birecik Güzelyurt 15 Birecik Karşıyaka Mah. 16 Birecik Kocaali 17 Birecik Sumaklı 18 Birecik Yuvacık 19 Bozova Argıncık 20 Bozova Avlak 21 Bozova İncirli 22 Bozova Kılıçören 23 Bozova Kındırali 24 Bozova Köseşahin 25 Bozova Küçüktülmen 26 Bozova Sığırcık 27 Bozova Soğukkuyu 28 Bozova Taşlıdere 29 Ceylanpınar Alaca 30 Ceylanpınar Aşağıdoruklu 31 Ceylanpınar Aydın 32 Ceylanpınar Cumhuriyet Mah. 33 Ceylanpınar Dikili 34 Ceylanpınar Menderes Mah 35 Ceylanpınar Yalçınkaya 36 Harran Balkat 37 Harran Buğdaytepe 38 Harran Bükdere no İlçe Adı Mahalle Adı 39 Harran İmambakır 40 Harran Tantana 41 Hilvan Aşağıkülünçe 42 Hilvan Bağlar Mah. 43 Hilvan Bahçelievler Mah. 44 Hilvan Hilvan 45 Hilvan Hilvan Merkez 46 Hilvan Karacurun Mah. 47 Hilvan Malören 48 Hilvan Yeni Mah. 49 Merkez Abdurrahmandede 50 Merkez Akçahisar 51 Merkez Akpınar 52 Merkez Aşağıçiftlik 53 Merkez Asri 54 Merkez Bakırtaş 55 Merkez Beyşakası Mah. 56 Merkez Bezirci 57 Merkez Bölücek 58 Merkez Büyükhan 59 Merkez Çatallı 60 Merkez Çıralı 61 Merkez Duruca 62 Merkez Esemkulu 63 Merkez Gelibolu 64 Merkez Gelincik 65 Merkez Göbekli 66 Merkez Gölpınar 67 Merkez Güzelyurt 68 Merkez Hacılar 69 Merkez Hancığaz 70 Merkez Kapaklı 71 Merkez Karaköprü 72 Merkez Küçükalanlı 73 Merkez Külünçe 74 Merkez Kuşluca 75 Merkez Lüleci 76 Merkez Mustafacık no İlçe Adı Mahalle Adı 77 Merkez Ovabeyli 78 Merkez Payamlı 79 Merkez Sakça 80 Merkez Sefalı 81 Merkez Şeker 82 Merkez Sumaklı 83 Merkez Yenice 84 Siverek Aşağıyalankoz 85 Siverek Bayırözü 86 Siverek Canpolat 87 Siverek Direkli 88 Siverek Gözelek 89 Siverek Hamamören 90 Siverek Narlıkaya 91 Siverek Oyman 92 Siverek Peynirci 93 Siverek Uzunziyaret 94 Siverek Yücelen 95 Suruç Aşağıoylum 96 Suruç Büyükağacı 97 Viranşehir Ayaklı 98 Viranşehir Ekinciler 99 Viranşehir Elgün 100 Viranşehir Göğerli 101 Viranşehir Kemerli 102 Viranşehir Tekneli 103 Viranşehir Toklu 104 Viranşehir Uğurlu “Türkiye’nin Bozkır Ekosistemlerinin Korunması ve Sürdürülebilir Yönetimi Projesi” GCP/TUR/061/GFF Ayrıntı lı bilgi için Birleșmiș Milletler Gıda ve Tarım Örgütü www.fao.org/turkey E-posta: fao-tr@fao.org T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü htt ps://www.tarimorman.gov.tr/DKMP Bitkisel Üreti m Genel Müdürlüğü htt ps://www.tarimorman.gov.tr/BUGEM Orman Genel Müdürlüğü htt ps://www.ogm.gov.tr