Policy on biological diversity and genetic resources 2021-2025

BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK VE GENETİK KAYNAKLAR POLİTİKA BELGESİ 2021-2025 T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI TARIMSAL ARAŞTIRMALAR VE POLİTİKALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK VE GENETİK KAYNAKLAR POLİTİKA BELGESİ 2021-2025 ANKARA 2021 iii İÇİNDEKİLER TABLOLAR DİZİNİ ....................................................................................................................................................... v ŞEKİLLER DİZİNİ ......................................................................................................................................................... v KISALTMALAR DİZİNİ ................................................................................................................................................ vi HAZIRLAYANLAR ........................................................................................................................................................ vii 1. GİRİŞ .......................................................................................................................................................................... 3 2. TEMEL KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI .............................................................................................................. 9 3. MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................................... 13 3.1.Dünyada Mevcut Durum ........................................................................................................................................................... 13 3.1.1.Uluslararası Yaklaşım ve Üye Ülkelerin Yükümlülükleri ................................................................................................... 13 3.2.Türkiye’de Mevcut Durum ......................................................................................................................................................... 15 3.2.1.Bitki Genetik Kaynaklarının Durumu .................................................................................................................................. 15 3.2.2.Hayvan Genetik Kaynaklarının Durumu ............................................................................................................................. 16 3.2.3.Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Durumu ...................................................................................................................... 18 3.2.4.Orman Ekosistemlerinde Genetik Kaynakların Durumu .................................................................................................. 19 4. KAMU VE SİVİL TOPLUM KURULUŞLARININ ROLÜ ......................................................................................... 23 4.1. Kurumsal Yapı ............................................................................................................................................................................ 23 4.1.1.Tarım ve Orman Bakanlığında Kurumsal Yapı .................................................................................................................... 23 4.1.2.Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığında Kurumsal Yapı ................................................................................. 35 4.1.3.Diğer Kurumsal Yapıların Rolü .............................................................................................................................................. 36 4.3.Uluslararası Entegrasyon ............................................................................................................................................................ 47 4.4.Denetim, İzleme, İyileştirme ..................................................................................................................................................... 50 4.5.Desteklemeler .............................................................................................................................................................................. 51 4.6.Örgütlenme Durumu ve Pazarlama Yapısı .............................................................................................................................. 53 5. SORUNLAR ................................................................................................................................................................ 57 6. POLİTİKA ÖNERİLERİ ............................................................................................................................................. 61 6.1.Mevcut Politikaların Değerlendirmesi ..................................................................................................................................... 61 6.2.2021-2025 Dönemi Politika Önerileri ...................................................................................................................................... 63 7. KAYNAKLAR ............................................................................................................................................................. 85 8. EKLER ......................................................................................................................................................................... 91 v TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1: Orman Genetik Kaynaklarının Sayısı ve Kapladığı Alan .............................................................................................. 20 Tablo 2: Evcil Hayvanların Halk Elinde Korunması (2020) ........................................................................................................ 25 Tablo 3: Evcil Hayvanların TAGEM Araştırma Enstitü Müdürlüklerinde Korunması ........................................................... 26 Tablo 4: Hayvan Türlerine Göre Koruma Destek Ödemesi (TL) ................................................................................................ 52 Tablo 5: Hayvan Genetik Kaynakları Koruma Desteği Yapılan İller ve Hayvan Sayıları ......................................................... 53 Tablo 6: Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi Eylem Tablosu ................................................................. 69 Tablo 7: Gen Bankalarına Gönderilecek Tohumlar İçin Kontrol Listesi .................................................................................... 92 Tablo 8: Tohum Gen Bankalarına Tohum Gönderecekler İçin Tohum Kayıt Formu .............................................................. 93 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1: Nuh’un Gemisi Veri Tabanına Yıllara Göre Veri Giriş Grafiği ..................................................................................... 16 Şekil 2: Yerel Çeşitlere Yönelik Pazarlama Şeması ....................................................................................................................... 54 vi KISALTMALAR DİZİNİ AB Avrupa Birliği BM Birleşmiş Milletler BMBÇS Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi BSGM Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü BÜGEM Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü CGRFA Gıda ve Tarım İçin Genetik Kaynaklar Komisyonu ECPGR Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programı ETAE Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü FAO Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü ITPGRFA Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Anlaşması SGB Strateji Geliştirme Başkanlığı STK Sivil Toplum Kuruluşu TAGEM Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TTSM Tohum Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü TÜRKPATENT Türk Patent ve Marka Kurumu TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu UNEP Birleşmiş Milletler Çevre Programı UPOV Uluslararası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma Birliği UBSEP Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı UBEP Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Ek Eylem Planı WVA World Veterinary Association (Dünya Veteriner Hekimler Birliği) vii HAZIRLAYANLAR BAŞKAN Dr. Hasan GEZGİNÇ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM RAPORTÖR Murat KÜÇÜKÇONGAR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Konya Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü KOORDİNATÖR Hakan SAÇTI Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Gözde DOĞAN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM KATKI SAĞLAYANLAR (Kurum Alfabetik Sıralama) Prof. Dr. Alptekin KARAGÖZ Aksaray Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Park ve Bahçe Bitkileri Bölümü Prof. Dr. Mehmet BOZOĞLU 19 Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi - Tarım Ekonomisi Bölümü Yüsra Gül TOZOĞLU KOÇOĞLU Tarım ve Orman Bakanlığı - ABDİGM Dr. Elvan TERCAN Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Alper ŞAHİN Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM Fatih OKUMUŞ Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM Habibe İNAL Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM Ahmet Gökay DEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM - TTSM Meltem ÖZBAY KONCA Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM - TTSM Turan SEVİM Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM - TTSM Dr. Sıtkı ERMİŞ Tarım ve Orman Bakanlığı - BÜGEM - TTSM Seda EROĞAN Tarım ve Orman Bakanlığı - DKMP Alper PEKİN Tarım ve Orman Bakanlığı - HAYGEM Oğuz BÜYÜKKAYA Tarım ve Orman Bakanlığı - HAYGEM Ömer Bedir ERDEM Tarım ve Orman Bakanlığı - HAYGEM viii Başar BAKIR Tarım ve Orman Bakanlığı - OGM - Odun Dışı Hizmetler Dairesi Başkanlığı Volkan BURUCU Tarım ve Orman Bakanlığı - SGB Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Müdürlüğü Dr. Soner ÇEKİNKAYA Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Akdeniz Su Ürünleri Araştırma, Üretme ve Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü Aysun METE Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahçe Bitkileri Araştırmaları Daire Başkanlığı Havva Merve YILMAZ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahçe Bitkileri Araştırmaları Daire Başkanlığı Naciye ÇAKIR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahçe Bitkileri Araştırmaları Daire Başkanlığı Ali ATİK Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Birol ERCAN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Candan KARAKURT Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Dr. Fatih ÖZDEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Emre ÖZDEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü İlker TOPAL Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Mesut KIRBAŞ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Mustafa ÖNDER Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Şükrü DOĞAN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü ix Ahmet Yasin GÖKÇE Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire Başkanlığı Dr. Ayşe Uysal MORCA Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire Başkanlığı Dr. Neşe ADANACIOĞLU Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Lerzan Gül AYKAS Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Dr. Vedat YEĞEN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Dr. Sezer ÖZ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Hayvancılık ve Su Ürünleri Araştırmaları Daire Başkanlığı Dr. Mine ERTEM Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Durmuş DENİZ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Şirin FİRİDİN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Ayşe CEBECİ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Doç. Dr. N. Selda BAŞÇINAR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Tuğba KAYA Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Tuğba UÇAR AKYÜREK Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Türkiye Milli Botanik Bahçesi Müdürlüğü xi YÖNETİCİ ÖZETİ Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi mevcut durumun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2021-2025 döneminde uygulanacak politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Bu politika belgesindeki temel amaç; gıda ve tarım için biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar alanında Türkiye’nin üretim, pazarlama yapısı, kamu ve STK’ların rolü, yasal çerçeve, uluslararası entegrasyon durumu, sorun alanları hususlarında genel bir görünüm sunmak ve politika önerileri oluşturmaktır. Çalışma kapsamında, biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların, dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesi, tüm alt bileşenlerine göre yapılmıştır. Politika belgesi hazırlık süreçlerinde; düzenlenen çalıştay ve resmi görüşmeler aracılığıyla paydaşlar ile istişare edilerek eylem planı oluşturulmuş ve politika belgesinin nihai hali hazırlanmıştır. Biyolojik çeşitliliği korumak küresel bir sorumluluktur. Biyolojik çeşitliliğin gıda ve tarım için öneminin farkında olan Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) 1983 yılında Gıda ve Tarım için Genetik Kaynaklar Komisyonunu kurmuştur. Komisyon, hükümetlerin gıda ve tarım için genetik kaynaklarla ilgili konuları tartıştığı ve müzakere ettiği kalıcı bir forumdur. Komisyonun ana hedefleri, gıda ve tarım için genetik kaynakların korunmasını ve sürdürülebilir kullanımını ve bunların kullanımından elde edilen faydaların mevcut ve gelecek nesiller için adil ve hakkaniyetli paylaşımını sağlamaktır. Sürdürülebilirlik olgusunun ön plana çıktığı Rio Dünya Zirvesinde, Biyolojik Çeşitlilik, İklim Değişikliği ve Çölleşme ile Mücadele konularında 21. yüzyıl için yol haritası niteliğinde 3 sözleşme imzaya açılmıştır. Rio Sözleşmeleri olarak adlandırılan bu sözleşmeler; (1) BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, (2) BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi, (3) BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesidir. Türkiye her üç sözleşmeye de imza atmıştır ve aktif bir şekilde katılım sağlamaktadır. Bu sözleşmeler Tarım ve Orman Bakanlığı ile Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlıkları tarafından takip edilmektedir. Türkiye konu itibariyle küresel ölçekte ilk görüşmelerin yapıldığı tarihten itibaren aktif rol oynamakta ve ulusal düzeyde sözleşme gereklerini yerine getirecek düzenlemeler için çalışmalar yapmaktadır. Türkiye’de Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynakların korunması konusunda Anayasa’nın 44, 45, 56, 63 ve 169 uncu maddeleri konu ile ilgili hükümleri içermektedir. Ayrıca konu ile ilgili birçok genelge, yönetmelik ve tebliğ bulunmaktadır. Konu ile ilgili mevcut devam eden politikalar Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Geliştirme Başkanlığınca 2019 yılında hazırlanan 11. Kalkınma Planında (2019-2023) belirtilen hususlar çerçevesinde yürütülmektedir. Bununla birlikte ülkemiz taraf olduğu Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’nin 6.Maddesi gereğince Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP) hazırlamakla veya güncelleştirmekle yükümlüdür. UBSEP, biyolojik çeşitlilik konusunda en üst düzeyde hazırlanan çerçeve politika belgesi olup Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında alınan kararların hayata geçirilmesinde, ülke önceliklerini yansıtması bakımından taraf devletlerin Sözleşme kapsamındaki uluslararası taahhütlerinin sınırlarını belirlemektedir. Bu hususta bahse konu belge, ülkemizin tarımsal biyolojik çeşitlilik konularını içeren çerçeve politika belgesi “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı” Amaç 4 ve “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Ek Eylem Planı” Ulusal Hedef 3 bölümlerindeki hedef ve eylemlerin hayata geçirilmesinde aracılık sağlayacaktır. Bu politika belgesi ile Türkiye’de Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar konusunda mevcut önemli sorun başlıkları bitki ve hayvan genetik kaynaklarının halk elinde varlığının azalması, STK ve yerel yönetimler tarafından yürütülmekte olan bazı yanlış uygulamaların varlığı, konu ile ilgili izin alınmadan yapılan araştırma çalışmaları, kirlilik ve habitat tahribatının olumsuz etkileri, konu ile ilgili yasal düzenlemelerinin çokluğunun görev ve yetki karmaşasına sebep olması şeklinde sıralanmaktadır. 1 01 GİRİŞ 3 1. GİRİŞ Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi mevcut durumun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2021-2025 döneminde izlenecek politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Bu politika belgesindeki temel amaç; gıda ve tarım için biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar alanında Türkiye’nin üretim, pazarlama yapısı, kamu ve STK’ların rolü, yasal çerçeve, uluslararası entegrasyon durumu, sorun alanları hususlarında genel bir görünüm sunmak ve politika önerileri oluşturmaktır. Çalışma kapsamında, biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların, dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesi, tüm alt bileşenlerine göre yapılmıştır. Politika belgesi hazırlık süreçlerinde; düzenlenen çalıştay ve resmi görüşmeler aracılığıyla paydaşlar ile istişare edilerek eylem planı oluşturulmuş ve politika belgesinin nihai hali hazırlanmıştır. İnsan, beslenmesindeki enerji ihtiyacının büyük bir bölümünü gıda olarak tüketilen 30 bitkiden sağlanmaktadır. Bu 30 bitkinin ilk dört sırasında insan enerji ihtiyacının % 60’tan fazlasını sağladığı tahmin edilen çeltik, buğday, mısır ve patates yer almaktadır. (FAO, 2021a). Dünyada tüketilen enerjinin ve protein ihtiyacının büyük bir kısmını sağladığı bitki türlerinin sayısı nispeten az olsa da, bu türler içindeki çeşitlilik genellikle çok fazladır. Bitki genetik kaynaklarının çeşitliliği, değişen iklim koşullarından veya salgın hastalıklardan dolayı tarımsal üretimde gelecekte meydana gelebilecek zorluklarla mücadelede önemli avantajlar sağlayacaktır. FAO’nun ‘Gıda ve Tarım için Dünya Bitki Genetik Kaynakları Durum’ raporuna göre genetik kayıplarının ana nedeni, yerel çeşitlerin modern çeşitlerle değiştirilmesidir. Çiftçilerin ürettikleri geleneksel çeşitlerin yerini yeni çeşitler aldığında geleneksel çeşitlerde bulunan genlerin tamamı modern çeşitlerde bulunmadığından genetik erozyon meydana gelmektedir. Bunun yanında, yeni ticari çeşitler geleneksel tarım sistemlerine dahil edildiğinde, çeşitlerin sayısı da genellikle azalır. Genetik erozyonun diğer nedenleri arasında yeni zararlıların, yabani otların ve hastalıkların ortaya çıkması, çevresel bozulma, kentleşme, ormansızlaşma ve çalı yangınları yoluyla arazi temizliği de yer almaktadır. Bu genetik erozyona karşı geleneksel tedbir, tohum gen bankalarındaki materyalin korunmasına odaklanmış durumdadır. Bugünün en iyi koruma stratejisi türlere ait popülasyonların kendi doğal habitatlarında veya yetişme ortamlarında (çiftçi şartlarında) mevcut tarımsal ekosistem içinde ve yetişme ortamları dışında gen bankalarında birbirlerini tamamlayacak şekilde korunmasıdır. Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar; bitki, hayvan, su ürünleri, orman, mikroorganizmalar ve omurgasızlar olarak kategorize edilmektedir. Bitki genetik kaynaklarının çeşitliliği seçenekleri artırır, aşırı ve değişken ortamlar gibi gelecekteki olumsuz koşullara karşı dayanıklı gıda arzını sağlar. Bununla birlikte, bu potansiyelden yararlanmak, bitki ıslahı yoluyla çeşitleri geliştirme kapasitesinin yanı sıra çiftçilerden araştırmacılara ve gen bankası yöneticilerine kadar tüm ilgili paydaşları kapsayan geniş bilgi ağını gerektirir. Bu bütünleyici yaklaşım, tarımsal sistemlerin iklim değişikliği gibi değişkenlere uyum sağlamasını ve gelecekteki ihtiyaçları karşılamasını sağlayacak mekanizmaların geliştirilmesi için esastır. Bitki genetik kaynaklarının çeşitliliğini korumaya yönelik bu tür mekanizmalar hayati önem taşırken, bitki genetik kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı da aynı şekilde esas teşkil etmektedir. Hayvan biyolojik çeşitliliği, özellikle gelişmekte olan dünyada, gıda güvencesi ve geçim güvenliği için esastır. Hayvancılık et, süt, yumurta, lifler, deriler, gübre, yakıt için tezek, tarım ve nakliye için çeki gücü gibi bir dizi başka ürün ve hizmet sağlar. Dünya’da kırsal kesimdeki yoksulların çoğu (tahminen % 70’i) hayvancılık yapmaktadır ve geçim kaynaklarının önemli bileşenleridir. Evcilleştirilmiş hayvanlar ayrıca tohum yayma ve besin döngüsü gibi hizmetler sağlayarak içinde bulundukları ekosistemlere katkıda bulunurlar (FAO,2021a). 4 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Genetik çeşitlilik, çiftlik hayvanlarının üstlendiği birçok rolün temelini oluşturur ve insanların çok çeşitli çevresel koşullar altında çiftlik hayvanları yetiştirmesine olanak tanır. Sonuç olarak, evcil hayvanlar, arktik bölgelerin tundralarından ve yüksek dağlarından sıcak ve kuru çöllere kadar, mahsul üretiminin zor veya imkansız olduğu, Dünya’nın en elverişsiz bazı bölgelerinde bile hayatta kalabilirler (FAO,2021a). Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar açısından önemli başlıklardan birisi de su ürünleridir. Su ürünleri yetiştiriciliği ve avcılık üretimi, küresel gıda güvencesine hayati katkılar sağladığı gibi birçok balıkçı ve çiftçi ailesi için önemli geçim olanağı ve gelir sağlamaktadır. Su ürünleri genetik kaynakları zenginliği, su ürünleri yetiştiriciliği ve balıkçılık sektörünün gıda güvencesine katkısını daha da artırması ve Dünya’da artan insan nüfusunu beslemede büyük bir potansiyel sunmaktadır. Ancak, 2030 yılına kadar küresel talebi karşılamak için her yıl mevcut üretime ek olarak 40 milyon ton balığa ihtiyaç duyulacağı tahmin edilmesine rağmen, balık genetik çeşitliliğinin sunduğu fırsatlar henüz keşfedilmemiştir. Su ürünleri yetiştiriciliğinin dünya balık üretimine katkısı 1970’de %3,9’dan 2019 yılında %48 yükselmiş ve büyümenin devam etmesi beklenmektedir. Su ürünleri yetiştiriciliğinin sürdürülebilir gelişimini sağlamak ve balık türlerinin kültürü ve ıslahı için sucul genetik kaynaklar çok önemlidir (FAO,2021a). İklim değişikliğiyle bağlantılı olarak yükselen sıcaklıklar, hem ada hem de anakara uluslarının alçak kıyı bölgelerini tehdit etmektedir. Ayrıca türlerin dağılımını etkilemekte ve istilacı yabancı türlerin ortaya çıkmasına ve yayılmasına ve bunun sonucunda sucul biyolojik çeşitliliğin kaybolmasına elverişli koşullar yaratmaktadır. Bu değişikliğin avların türü ve boyutu üzerinde potansiyel olarak olumsuz etkileri olacaktır. Sucul genetik kaynakların sürdürülebilir yönetimi için birçok potansiyel strateji vardır. FAO sucul genetik çeşitliliğin korunmasını, stokların ve ekosistemlerin bütünlüğünü korumayı ve genetik seviye de dâhil olmak üzere tüm seviyelerde canlı su kaynaklarının sorumlu kullanımını teşvik etmektedir. Ekosistem yaklaşımları sorumlu su ürünleri yetiştiriciliği ve avcılığın geliştirilmesi de balık genetik kaynaklarının yönetimini vurgulamaktadır. Ormanlar da biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar açısından önemlidir. Ormanlar, küresel kara alanının % 30’unu kaplayan ve sayısız karasal tür için yaşam alanı sağlayan karmaşık ekosistemlerdir. Ormanlar, ekonomik ve sosyal kalkınmanın yanı sıra geçim kaynakları, gıda, barınak için hammadde, enerji ve üretim için hayati öneme sahiptir. Ayrıca çevrenin korunması ve doğal kaynakların korunması için de kritik öneme sahiptirler. Ormanlar atmosferden daha fazla karbon içerir. İklim değişikliğiyle birlikte, hem karbon üreticileri hem de karbon emicileri olarak ikili rolleriyle ormanlar yeni bir önem kazanmaktadır. Genetik çeşitlilik, orman ağacı türlerinin evrimi için temeli sağlar. Bu çeşitlilik, ormanların ve ağaçların binlerce yıldır değişen koşullara uyum sağlaması ile birlikte yeri doldurulamaz bir orman ağacı genetik kaynakları zenginliği ile sonuçlanmıştır. Bununla birlikte, özellikle tropikal ormanlarda, orman genetik çeşitliliğinin büyük çoğunluğu bilinmemektedir. Ağaç türlerinin sayısıyla ilgili tahminler 80 bin ila 100 bin arasında değişmektedir (FAO,2021a). Orman arazileri üzerindeki baskılar ve orman kaynaklarının sürdürülemez şekilde kullanılmasının etkileri sonucunda, orman genetik kaynaklarının büyük potansiyeli, kullanılmadan, tanımlanmadan önce sonsuza kadar kaybolma riski altındadır. Sürdürülebilir orman yönetimine ulaşmak için gösterilen birçok çabaya rağmen, orman kaybı ve bozulması büyük küresel endişeler olmaya devam etmektedir. Orman ağacı genetik çeşitliliğini anlamak ve yönetmek, tüm orman türlerinde önemlidir. Birincil ormanlardaki ağaç popülasyonlarının çeşitliliğini izlemek, ekosistem hizmetlerinin ve ürünlerinin nasıl sağlandığına dair bilgimizi geliştirebilir. Yoğun genetik seleksiyon ve ıslah, plantasyon ve tarımsal ormancılık sistemlerinde gerçekleşmektedir. 5 Ormanların sürdürülebilir yönetimi, orman ağaçlarının spesifik özelliklerinin ve genetik çeşitliliğinin daha iyi anlaşılmasını gerektirir. Orman ağacı türleri genellikle uzun ömürlüdür ve son derece çeşitlidir. Bir tür doğal olarak çok çeşitli ekolojik koşullarda ortaya çıkabilir. Ağaçların, büyük mesafeler boyunca göç etmesine izin veren doğal tohum dağılımı için farklı mekanizmaları vardır. Ancak bu önemli özellik bile birçok türün günümüzün hızla değişen iklim bölgelerinde hayatta kalması için yeterli olmayabilir. Orman ağaçları genellikle 5-10 yıldan 150-200 yıla kadar uzun rotasyon periyotlarıyla (yenilenme ile hasat arasındaki süre) yönetilir. İklim değişikliğiyle birlikte, günümüzün büyüme koşullarının 100 yıl içinde aynı olacağı ve uzun rotasyon süreleri boyunca değişime uyum sağlamanın giderek artan bir şekilde önemli bir yönetim düşüncesi olacağı varsayılamaz (FAO,2021a). Uygun orman tohumu seçimi ve gen kaynakları yönetimi dahil olmak üzere orman genetik kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı, orman plantasyonlarında esastır. Saha koşullarına göre türlerin ve tohum kaynağının doğru eşleşmesi, uygun silvikültür ile birlikte verimliliği %20’den fazla artırabilir. Orman genetik kaynakları, çıktıların verimliliğini ve kalitesini artırmak için önemli özelliklerle birlikte biyotik ve abiyotik stres faktörlerine de adaptasyonu sağlar (FAO,2021a). Araştırmacıların gizli biyolojik çeşitlilik dediği mikroorganizmalar ve omurgasızlar sayılamayacak kadar çok sayıda türe sahiptir. Mikroorganizmalar sadece mikroskop altında görülebilen canlılardır. Esas olarak mayalar, bakteriler ve mantarlar olarak tanımlanır ve hepsi gıda üretiminin bağlı olduğu ekosistemlere paha biçilmez katkıda bulunurlar. Bazı küçük böcekler, örümcekler ve solucanlar grubu ise omurgasızlar olarak adlandırılır. Mikroorganizmaların ve omurgasız canlıların yararı sayılamayacak kadar çoktur. Bitkileri ve ağaçları tozlaştırırlar, topraktaki besin maddelerini geri dönüştürürler, ekmek ve peyniri fermente ederler, hayvanların sindirilemeyen yemleri sindirmelerine yardımcı olurlar ve uygun yönetimle çiftçilerin tarlalarındaki bitki zararlılarına karşı doğal koruma sağlayabilirler. Mikroorganizmaların ve omurgasızların tarım ve gıda üretimi için kritik olduğu konusunda hiç şüphe yoktur. Dünyanın biyolojik çeşitliliğinin bu bölümünü anlamak ve yönetmek ve katkılarını kabul etmek, genel sürdürülebilir tarımsal kalkınma için çok önemlidir. Ne yazık ki, bilim adamları mikroorganizmaların ve omurgasızların birçok rolünü ve değerini keşfederken bile, bu çeşitlilik azalmakta veya kaybolmaktadır. Arazi kullanımındaki değişiklikler ve bunun sonucunda habitat kaybı, pestisit ve gübre kullanımı, iklim değişikliği ve bunun sonucunda istilacı yabancı türlerde artışlar, ekosistem dengelerini bozmuş ve mikroorganizmalar ve omurgasızlar tarafından sağlanan birçok değerli ekosistem hizmetine müdahale etmiştir. Birçok ulusal ve yerel girişim, mikroorganizmalar ve omurgasızlar yardımıyla gıda üretimini artırmanın mümkün olduğunu başarıyla göstermiştir. Örneğin, Kolombiya’da çiftçiler, çiftliklerinde çeşitli mahsul modellerini koruyarak tozlayıcı popülasyonları teşvik edebileceklerini anlamışlardır. Karışık üretim, mutfak bahçeleri ve tarımsal ormancılık sistemlerini birleştirmek, arılar ve diğer tozlayıcılar için çiftlikte yaşam alanı sağlar. Şimdi, bu tür girişimleri büyütmek ve biyolojik çeşitliliğin bu bileşeninin tarım alanlarından veya tarımsal sanayilerden kaybolmaya devam etmemesi için tozlayıcıların ve mikroorganizmalar ve omurgasızlar tarafından sağlanan diğer faydaların önemi konusunda farkındalığı artırmak çok önemlidir. İyi tarım yönetimi uygulamalarının belirlenmesi, tekrarlanması ile ulusal planlamanın ve uluslararası ortaklıkların geliştirilmesi ön plana çıkmaktadır. 7 02 TEMEL KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI 9 2. TEMEL KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar konularında sıkça kullanılan bazı terminolojilerin açıklanması faydalı görülmektedir. Bu kapsamda aşağıda belirtilen tanımlara yer verilmiştir. Biyolojik Çeşitlilik: Diğerlerinin yanı sıra kara, deniz ve diğer su ekosistemleri ile bu ekosistemlerin bir parçası olduğu ekolojik kompleksler de dahil olmak üzere tüm kaynaklardan canlı organizmalar arasındaki farklılaşma anlamındadır; türlerin kendi içindeki ve türler arasındaki çeşitlilik ve ekosistem çeşitliliği de buna dahildir (TBBDM, 2021a). Genetik Kaynak: Bugün veya gelecek için gerçek ve potansiyel değer taşıyan işlevsel kalıtım birimleri içeren materyali ifade etmektedir (TBBDM, 2021a). Yerel Çeşit: Milli çeşit listesinde kayıtlı çeşitlerden farklı olmak üzere; genetik erozyon tehdidi altında bulunan; belirli bir coğrafi bölge veya bölgelerde geleneksel olarak yetişen tohumlar ile yetiştiği bölgenin coğrafi şartlarına adaptasyon sağlamış bitki türlerinin klon ve popülasyon gruplarını ifade eder (Resmi Gazete, 2019a). Çeşit: Bir veya birden fazla genotipin birleşmesinden ortaya çıkan ve kendine has özelliklerle tanımlanan, sözü edilen özelliklerden en az biriyle diğer herhangi bir bitki grubundan ayrılan, değişmeksizin çoğaltılmaya uygunluğu bakımından bir bütün olan, botanik taksonomi içinde yer alan genetik yapıyı ifade eder (Resmi Gazete, 2019a). Genetiği Değiştirilmiş Organizma (GDO): Modern biyoteknolojik yöntemler kullanılmak suretiyle gen aktarılarak elde edilmiş, insan dışındaki bitki, hayvan ve mikroorganizma dâhil canlı organizmadır (TBBDM, 2021b). Coğrafi İşaret: Coğrafi işaret, temel olarak benzerlerinden farklılaşmış ve bu farkı kaynaklandığı yöreye borçlu olan bir yöresel ürün adını ifade eder. Bu anlamda coğrafi işaret, belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işarettir. Coğrafi işaretler menşe adı ve mahreç işareti olarak ikiye ayrılır. (TÜRKPATENT, 2021). Menşe Adı: Tüm veya esas özelliklerini belirli bir coğrafi alana ait doğal ve beşerî unsurlardan alan, üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerin tümü bu coğrafi alanın sınırları içinde gerçekleşen coğrafi işaretler menşe adıdır. Menşe adına Finike Portakalı ve Malatya Kayısısı örnek gösterilebilir. (TÜRKPATENT, 2021). Mahreç İşareti: Belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibarıyla belirli bir coğrafi alan ile özdeşleşmiş olan; üretim, işleme ya da diğer işlemlerinden en az birinin belirlenmiş coğrafi alan içinde gerçekleşmesi gereken ürünlerin konu olduğu coğrafi işaretlere “mahreç işareti” denir. Hammaddesi veya üretim, işleme aşamalarından bir tanesi yörede gerçekleşen bir ürün mahreç işareti olarak tescillendiğinde diğer üretim ve işleme aşamaları kaynaklandığı yöre dışında da gerçekleştirilebilir. Mahreç işaretine Antep Baklavası, Hereke İpek Halısı örnek gösterilebilir (TÜRKPATENT, 2021). Geleneksel Ürün Adı: Menşe adı veya mahreç işareti kapsamına girmeyen ilgili piyasada bir ürünü tarif etmek için geleneksel olarak en az otuz yıl süreyle kullanıldığı kanıtlanan adlar, aşağıdaki şartlardan en az birini sağlaması hâlinde geleneksel ürün adı olarak tanımlanır: a) Geleneksel üretim veya işleme yöntemi yahut geleneksel bileşimden kaynaklanması. b) Geleneksel hammadde veya malzemeden üretilmiş olması (TÜRKPATENT, 2021). İstilacı tür: Belirli bir ekosistemin doğal flora ve faunasında bulunmayıp dışarıdan taşınan herhangi bir tür ya da bunların tohum, yumurta, spor veya üreme yeteneğine sahip diğer biyolojik materyalleri “yabancı tür” olarak tanımlanır. Çeşitli yollarla giriş yapan yabancı türlerden insan sağlığı için tehdit oluşturan, ekonomik ya da çevresel/ekolojik problemlere neden olan ve/veya zarar vermesi muhtemel olan türlere “istilacı yabancı türler” adı verilmektedir (Önen, H. 2005). 11 03 MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ 13 3. MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ 3.1. Dünyada Mevcut Durum 3.1.1. Uluslararası Yaklaşım ve Üye Ülkelerin Yükümlülükleri Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması bireyler ve ülkeler yanında uluslararası ve uluslar üstü yapıların da aktif bir şekilde katkı vermesi gereken küresel bir sorumluluktur. Bu kapsamda Birleşmiş Milletler ve bağlı organları başta olmak üzere birçok uluslararası yapının katkılarıyla birçok sözleşme, protokol, komisyon, işbirliği programı vb. girişim hayata geçirilmiştir. Bu girişimlerden önde gelenler aşağıda genel hatlarıyla açıklanmıştır. Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (BMBÇS): 1992’de gerçekleştirilen ve Rio Zirvesi olarak bilinen Birleşmiş Milletler (BM) Çevre ve Kalkınma Konferansı’nda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 156 devlet Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’ni (BÇS) imzalayarak, kendi sınırları içerisindeki bitkilerin, hayvanların ve mikrobiyolojik yaşamın çeşitliliğinin tam olarak korunması sorumluluğunu üstleneceklerine, ayrıca biyolojik kaynakları sürdürülebilir kullanacaklarına ve biyolojik çeşitlilikten sağlanan yararları eşit olarak paylaşmanın yollarını arayacaklarına ilişkin taahhütte bulunmuştur. Sözleşme, “gelecek nesillerin doğal kaynaklara olan gereksinmelerinden ödün vermeden, bugünün gereksinimlerini karşılayabilme” olarak tanımlanan istikrarlı ve sürdürülebilir gelişme kavramı üzerine inşa edilmiştir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’nin; biyolojik çeşitliliğin korunması, biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı, genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit paylaşımı olmak üzere üç temel amacı vardır (CBD,2021). Cartagena Biyogüvenlik Protokolü: Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı üzerinde olumsuz etkilere neden olabilecek ve modern biyoteknoloji kullanılarak değiştirilmiş canlı organizmaların güvenli muamelesi, nakli ve kullanımı alanında yeterli koruma düzeyinin sağlanmasına katkıda bulunmak amacıyla, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’ne ek olarak Cartagena Biyogüvenlik Protokolü 2000 yılında imzaya açılmış ve 2003’te yürürlüğe girmiştir (T.C. Dışişleri Bakanlığı,2021). Nagoya Protokolü: Nagoya Genetik Kaynaklara Erişim Protokolü, kullanımdan kaynaklanan faydaların adil ve hakkaniyetli paylaşımı konusunda Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’ne ek bir anlaşmadır. Nagoya Protokolü, 29 Ekim 2010’da Japonya’nın Nagoya kentinde kabul edilmiş ve 12 Ekim 2014’te yürürlüğe girmiştir. Amacı, genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve hakkaniyetli bir şekilde paylaşılması ve böylece biyolojik çeşitliliğin korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına katkıda bulunmaktır (CBD,2021). Gıda ve Tarım İçin Genetik Kaynaklar Komisyonu – CGRFA: Gıda ve tarım için biyolojik çeşitliliği korumayı, bugün ve gelecek nesiller için dünya çapında gıda güvencesi, insan refahı ve gelişimi için sürdürülebilir kullanımını desteklemeyi amaçlar. 170’ten fazla üyesi olan Komisyon her iki yılda bir oturum düzenler. Komisyonun bünyesinde 1997 yılında Bitki ve Hayvan, 2009’da Orman ve 2015’te de Sucul Genetik Kaynaklarında Teknik Çalışma Grupları kurulmuştur. Komisyon, gıda ve tarım için genetik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve korunmasına yönelik politikalar ve kullanımlarından elde edilen faydaların adil ve eşit bir şekilde paylaşılması konusunda uluslararası fikir birliğine varmayı amaçlamaktadır (CGRFA, 2021). Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programı – ECPGR: Avrupa bitki genetik kaynaklarının uzun dönemde muhafazasını sağlamak ve kullanımını kolaylaştırmak için yürütülen bir programdır. Program üye ülkeler arasında bitki genetik kaynaklarının muhafazası ve kullanılması konusunda ürün grupları ve genel konular üzerine odaklanmış ağlar 14 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 vasıtasıyla işbirliği çerçevesinde çalışmalar yapar. Programın amacı, üye ülkeler arasında bitki genetik kaynaklarının muhafazası ve kullanılması konusunda yapılan çalışmaları aktif bir işbirliği çerçevesinde aşamalı olarak geliştirmektir. Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programı (ECPGR) ortak PGR (Plant Genetic Resources) koruma çabalarına değer katmak ve sinerji oluşturmak için Avrupa’nın en iyi yapılandırılmış işbirliği ağı olarak, Avrupa’da bitki genetik kaynaklarının ortak bazda uzun süreli korunması ve kullanımını kolaylaştırmayı amaçlayan bir işbirliği Programıdır. ECPGR, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Avrupa Bitki Islahı Araştırma Birliği (EUCARPIA) Gen bankası Komitesinin önerileri temelinde 1980 yılında kurulmuştur. ECPGR gıda ve tarım için bitki genetik kaynaklarını rasyonel ve etkili olarak ex-situ ve in-situ korumak ve kullanımını artırmak için katkıda bulunmayı amaçlar. Avrupa ülkeleri arasında bir işbirliği Programı olarak, ECPGR Sekretaryası tarafından koordine edilmekte, bitki genetik kaynakları ve genel tema grupları ile ilgili geniş odaklı Ağları ile faaliyet göstermektedir (ECPGR,2021). Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Anlaşması – ITPGRFA: Gıda ve tarım için bitki kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı ve gıda güvencesi için Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ile uyumlu olarak, bu kaynakların kullanımından elde edilen faydaların adil ve eşit bir şekilde paylaşımının sağlanması amacıyla kurulmuştur. Türkiye 4 Kasım 2002 tarihinde Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Antlaşmasını (ITPGRFA) imzalamıştır. ITPGRFA gıda ve tarım için bitki genetik kaynakları açısından zengin Türkiye gibi ülkelere teknoloji transferi, kapasite güçlendirme gibi konularda güçlendirici işbirliğini ve bitki genetik kaynaklarının kullanımından doğan hakların adil ve eşit paylaşımını konu almaktadır (FAO, 2021b). Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü – WIPO: Dünyada dengeli ve ulaşılabilir bir fikri mülkiyet sistemi oluşturabilmek ve yönetebilmek için oluşturulmuş uluslararası kuruluşların en başta gelen Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü 14 Temmuz 1967 tarihinde Stockholm’de imzalanan sözleşme ile kurulmuş olup, merkezi İsviçre’nin Cenevre kentindedir. WIPO’nun temel amacı, fikri mülkiyet haklarının bütün dünyada etkin biçimde korunmasına yönelik çalışmalar yapmak ve WIPO tarafından yönetilen anlaşmalar gereği kurulan fikri mülkiyet birlikleri arasındaki idari işbirliğini sağlamaktır. Bu bağlamda WIPO, ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği yapar, söz konusu haklara ilişkin anlaşmalar hazırlar ve bunların yürürlüğe girmesini sağlar (WIPO, 2021). CITES Sözleşmesi (Nesli Tehlike Altındaki Türlerin Ticaretine İlişkin Sözleşme): Uluslararası bir anlaşma niteliği taşıyan ve 184 ülkenin taraf olduğu CITES’in amacı, vahşi hayvan ve bitki örneklerinin uluslararası ticaretinin türlerin hayatta kalmasını tehdit etmemesini sağlamaktır. 1963 yılında IUCN (Dünya Koruma Birliği) üyelerinin toplantısında alınan bir karar sonucunda hazırlanmıştır. Sözleşme metni 3 Mart 1973’te Washington DC, Amerika Birleşik Devletleri’nde 80 ülkenin temsilcilerinin katıldığı bir toplantıda kabul edilmiş ve 1 Temmuz 1975’te CITES yürürlüğe girmiştir. CITES, Devletlerin ve bölgesel ekonomik entegrasyon kuruluşlarının gönüllü olarak bağlı oldukları uluslararası bir anlaşmadır. Sözleşme ile bağlı olmayı kabul eden (‘katılan’ CITES) Devletler Sözleşmeyi uygulamak zorunda olsalar da ulusal yasaların yerini almaz. Bunun yerine, CITES’in ulusal düzeyde uygulanmasını sağlamak için ülkeler kendi iç mevzuatını oluşturmaktadırlar (CITES, 2021). Avrupa Yeşil Mutabakatında Biyolojik Çeşitlilik: 11 Aralık 2019 tarihinde AB Komisyonunda kabul edilen Avrupa Yeşil Mutabakatı Tebliği, iklim ve çevreyle ilgili zorluklarla mücadele konusunda Avrupa Birliği’nin (AB) önceki taahhütlerini daha geniş ve daha etkili bir şekilde yeniden düzenlemeyi amaçlayan bir yol haritasıdır. Mutabakatın odak noktası daha temiz ve sürdürülebilir bir dünya oluşturmaktır; bunun için de atılması gereken adımlara yer vermektedir. AB’nin bu mutabakat ile 2050’ye kadar sera gazı emisyonunu net sıfıra indirmeyi, ekonomik büyümede herhangi bir kaynağa bağlı kalınmamasını 15 ve sadece bir ülke ya da bölgenin değil, tüm dünyanın bir bütün olarak kalkınıp gelişmesini hedeflemektedir(AB, 2021a). Avrupa Yeşil Mutabakat kapsamında oluşturulan “Tarladan sofraya” stratejisi, biyolojik çeşitlilik kaybını tersine çevirmek ana amaçlar arasında yer almaktadır (AB, 2021b). 20 Mayıs 2020’de Avrupa Komisyonu, sürdürülebilir olmayan kara ve deniz kullanımı, doğal kaynakların aşırı kullanımı, kirlilik, iklim değişikliği ve istilacı yabancı türler gibi biyolojik çeşitlilik kaybının beş ana itici gücüyle mücadele etmeyi amaçlayan yeni bir Biyolojik çeşitlilik stratejisini kabul etmiştir. AB Biyolojik çeşitlilik stratejisi 2030 yılına kadar Avrupa’nın biyolojik çeşitliliğini, insanlar, iklim ve gezegen için faydalar sağlayarak iyileşme yoluna koymayı; COVID sonrası bağlamda, Avrupa toplumunun iklim değişikliğinin etkileri, orman yangınları, gıda güvensizliği gibi zorluklarla mücadele etmek; vahşi yaşamı korumak ve yasadışı yaban hayatı ticaretiyle mücadele de dâhil olmak üzere gelecekteki tehditlere karşı dayanıklılığını artırmayı amaçlamaktadır. Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ile 2030 yılına kadar, AB’nin kara alanının en az %30’unun ve denizlerinin en az %30’unun etkin şekilde yönetilen ve tutarlı koruma altındaki alanlara dönüştürülmesi, bozulmuş ekosistemlerin canlandırılması ve doğaya daha fazla zarar verilmesinin engellenmesi, AB’nin nehirlerinin en az 25.000 km’lik kısmının serbest akar hale gelecek şekilde canlandırılması, arazi kullanımı ve hava kirliliğine bağlı ötrofikasyonun biyolojik çeşitliliği tehdit ettiği tatlı su ekosistemlerinin en az %25’inin kurtarılması, pestisit kullanımı ve riskinin en az %50 oranında azaltılması, polen taşıyıcıların sayılarındaki azalmanın tersine çevrilmesi, tarım alanlarının en az %10’unda biyolojik çeşitlilik açısından zengin tabiat özelliklerinin oluşturulması, tarım alanlarının %25’inin organik tarım kapsamında yönetilmesi ve agro-ekoloji uygulamalarının teşvik edilmesi, biyolojik çeşitlilik açısından zengin ve farklı 3 milyardan fazla ağacın dikilmesi, hedef dışı avın neden olduğu ve deniz tabanına verilen zararların ele alınması konularını içermektedir (AB, 2021c). 3.2. Türkiye’de Mevcut Durum 3.2.1. Bitki Genetik Kaynaklarının Durumu Türkiye biyolojik çeşitlilik açısından dünyanın önde gelen ülkelerindendir. Farklı özelliklerdeki üç fitocoğrafik bölgenin keşiştiği yerde olması ve iki kıta arasındaki köprü konumu nedeniyle, iklim ve coğrafik özellikleri kısa aralıklarla değişme göstermektedir. Bu durum Türkiye’yi dünyada üretimi ve yetiştiriciliği yapılan birçok bitki ve hayvan türünün yabani atasının kaynağı konumuna getirmiştir. Türkiye’nin bitki genetik kaynaklarının korunması, uzun süreli muhafazası, sürdürülebilirliği, bilimsel araştırmalarda kullanımı ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi amacıyla, ex-situ koruma çalışmaları, Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda genetik kaynakların muhafaza edildiği merkezler kurulmuştur. Türkiye’nin bitki genetik kaynaklarının korunması çalışmaları TAGEM’e bağlı Türkiye Milli Botanik Bahçesi Müdürlüğü, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü bünyesinde bulunan ‘Ulusal Tohum Gen Bankası’ ile Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü bünyesinde bulunan Türkiye Tohum Gen Bankasında ve vejetatif materyalin muhafaza edildiği ‘Arazi Gen Bankalarında’ yapılmaktadır. Bitki genetik kaynaklarının muhafazasına ilişkin TOB bünyesindeki çalışmalar 1964 yılında Bitki Araştırma ve İntrodüksiyon Merkezi’nin kurulmasıyla başlatılmıştır (Enstitünün yeni adı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, (ETAE)’dür). Bu kapsamda 1976 yılında devreye giren Ulusal Bitki Genetik Kaynakları Araştırma Programı, mevcut bitki genetik kaynakları ve Türkiye bitki çeşitliliğinin, günümüz ve gelecek için araştırması, toplanması, korunması (ex-situ ve in-situ) ve değerlendirilmesi amacıyla yeniden düzenlenmiştir. Ulusal programın koordinasyon merkezi olarak ETAE belirlenmiştir. 16 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Tohum Gen Bankalarında ise 2021 yılı itibari ile yaklaşık 3400 türe ait 117 bin tohum örneği muhafaza altındadır. Tohum olarak saklanması mümkün olmayan meyve ve asma gen kaynakları, arazi gen bankalarında muhafaza edilmektedir. TAGEM’e bağlı araştırma enstitüleri bünyesinde yer alan 18 adet Arazi Gen Bankasında 107 türe ait yaklaşık 10.000 canlı örnek mevcut olup, 6 Araştırma Enstitüsünde de 7.000 popülasyona ait 1.000 türde soğanlı ve yumrulu doğal süs bitkisinin (geofit) muhafazası yapılmaktadır. Gen bankalarında muhafaza edilen tohumlar toplandığı/elde edildiği andaki genetik yapısını koruyarak uzun yıllar saklanabilmektedir. Gen bankalarıyla, bugün ya da gelecekteki ihtiyaç duyulan genlerin, doğal ya da yapay etkenlerle erozyona uğramadan korunması hedeflenmektedir. Ayrıca Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP) bünyesinde yer alan, Türkiye’de tüm illerden gelen biyolojik çeşitlilik envanter verilerinin depolandığı ‘Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı’ mevcuttur. Bu sayede ülkemizin biyolojik çeşitlilik verileri bir veri tabanı aracılığıyla tablo, grafik ve harita bazında sorgulanabilmekte olup, biyolojik çeşitliliğimizin korunması ve sürdürülebilirliği adına meydana gelecek değişimler gözlenmektedir. Öte yandan “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi” ile flora, fauna, habitat ve özellikli alan verileri söz konusu veri tabanına aktarılmaktadır. DKMP Genel Müdürlüğü’nden edinilen bilgiye göre 2019 yılı itibariyle veri sayısı 1 milyon 900 bin’e ulaşmıştır (Şekil 1). Şekil 1: Nuh'un Gemisi Veri Tabanına Yıllara Göre Veri Giriş Gra�ği 0 500000 1000000 1500000 2000000 2007-2014 2014-2016 2017 2018 2019 518.642 1.006.559 1.350.744 1.747.574 1.901.238 Şekil 1. Nuh’un Gemisi Veri Tabanına Yıllara Göre Veri Giriş Grafiği 3.2.2.Hayvan Genetik Kaynakların Durumu Anadolu coğrafyası, biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar bakımından Dünya’nın en zengin bölgelerinden biridir. Bu durum, Anadolu’nun Avrupa ile Asya arasında bir köprü olması sebebiyle tarih boyunca farklı zamanlarda hüküm sürmüş, farklı kültürlerin bu coğrafyada harmanlanmasının bir sonucudur. Arkeolojik araştırmalar da bu durumu desteklemekte olup, buluntular; sığır, koyun ve keçinin Anadolu’da ya da Anadolu’ya çok yakın olan ‘Bereketli Hilal’ olarak ta adlandırılan Mezopotamya’da evcilleştirildiğini göstermektedir. Ancak, bilinçsizce yapılan ıslah çalışmaları, sığırlarda yaygın şekilde ırk gözetmeksizin yapılan suni tohumlama uygulamaları gibi etkenler tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de hayvan 17 genetik kaynaklarımızın azalmasına veya kaybolmasına yol açmaktadır. (TAGEM, 2015). Bu yok oluşun önüne geçmek, hayvan genetik kaynaklarımızın önemi konusunda kamuoyu bilincini artırmak ve bu ırklarımızı hem morfolojik hem de genetik olarak tanımlamak amacıyla TAGEM tarafından ‘Hayvan Genetik Kaynaklarımızın Korunması ve Geliştirilmesi Ülkesel Projeleri’ yürütülmekte olup, bu çalışmalar hem halk elinde koruma hem de enstitülerde koruma şeklinde devam etmektedir. Bu kapsamda 2020 yılı itibariyle 1666 baş Boz Sığır, 2266 baş Yerli Kara Sığırı, 2065 baş Yerli Güney Sarısı, 729 baş Güney Anadolu Kırmızısı Sığırı, 89 baş Doğu Anadolu Kırmızısı, 259 baş Zavot Sığırı, 400 baş Kıvırcık Koyunu, 352 baş Gökçeada Koyunu, 77 baş Sakız Koyunu, 120 baş Karagül Koyunu, 665 baş Hemşin Koyunu, 750 baş Dağlıç Koyunu, 450 baş Kilis Keçisi, 737 baş Honamlı Keçisi, 83 baş Abaza Keçisi, 250 baş Kaçkar Keçisi, 123 baş Tiftik Keçisi, 548 baş Renkli Ankara Keçisi, 639 baş Mahalli Keçi, 9373 Kafkas Arı kolonisi, 2 yerli ipekböceği hattı hayvan ırk ve tipleri halk elinde koruması devam etmektedir. TAGEM’e bağlı Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkezi Müdürlüğünde 85 baş Yerli Kara Sığırı, 157 baş Ankara Keçisi, 295 baş Denizli Tavuğu, 114 baş Gerze Tavuğu koruma altına alınmıştır. Koruma altındaki hayvan genetik kaynaklarının diğer Enstitülerdeki durumu ise: Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 159 baş Doğu Anadolu Kırmızısı Sığırı, Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 175 baş Güney Anadolu Kırmızısı; Koyunculuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 239 baş Boz ırk Sığır, 131 baş Sakız Koyunu, 251 baş Gökceada Koyunu, 296 baş Kıvırcık Koyun; Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 107 baş Güney Karaman Koyunu ve Kafkas Arısı Üretim, Eğitim ve Gen Merkezi Müdürlüğünde 200 koloni Kafkas Arı ırkları şeklindedir. 13/06/2010 tarihli ve 5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda Ve Yem Kanunu’na göre kurulan damızlık birlikleri ile Hayvancılık Genel Müdürlüğünün yürütmekte olduğu soy kütüğü çalışmaları kapsamında sığır, manda, koyun ve keçi türü hayvanların ıslah amaçlı kayıtları oluşturulan veri tabanlarında kayıt altına alınmaktadır. Bu bağlamda, Sığır türünde e-ıslah veri tabanında 119.719 işletme ve 4.236.954 baş hayvanın, Manda türünde Manda Islah Sistemi (MIS) veri tabanında 1.953 işletme ve 50.432 baş hayvanın, Küçükbaş hayvanlarda Soy Kütüğü ve Ön Soy Kütüğü Bilgi Sistemi (SOYBİS) veri tabanında 454 işletme ve 35.647 baş dişi hayvanın kayıtları tutulmaktadır. Sığır türünde Bakanlığımız ve Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği (TDSYMB) arasında 2000 yılından itibaren yürütülen “Döl Kontrolü Projesi” kapsamında, Siyah-Alaca ırkında 94 baş, Simental ırkında 8 baş ve Esmer ırkında 4 baş olmak üzere toplam 106 baş boğanın testi sonuçlanmıştır. Bakanlığımız Siyah-Alaca ırkında 2016 yılından itibaren yürütülen ve Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği ve Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkez Müdürlüğü’nün de paydaş olduğu “Damızlık Değer Tespiti Projesi” (Genomik Seleksiyon) kapsamında, 2021 yılı sonu itibariyle 31 özellik bakımından isabet derecesi hesaplanmıştır. Süt verimi ve laktasyon süresi özelliklerinde %74, sağım hızı özelliğinde %78 isabet derecesine ulaşılmıştır. Hayvan genetik kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı amacıyla TAGEM tarafından ‘Cumhuriyet Tarihinin En Kapsamlı Ülkesel Islah Projeleri’ yürütülmektedir. Bu kapsamda, 2005 yılında başlatılan yerli evcil hayvan genetik kaynaklarımızdan 21 koyun, 7 keçi ırkı üzerinde ‘Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projesi’, 60 ilde 178 alt proje ile yürütülmekte olup, bu bölgelerde ikamet eden 5.127 yetiştiriciye ait yaklaşık 1 milyon 121 bin baş hayvan üzerinde ıslah çalışması yapılmaktadır. Bu projede elde edilen yaygın etkinin bir sonucu olarak 2011 yılında yine TAGEM koordinatörlüğünde ‘Halk Elinde Anadolu Mandasının Islahı Ülkesel Projeleri’ başlatılmıştır. 18 ilde 2.706 yetiştiriciye ait 27.605 baş anaç manda üzerinde ıslah çalışması yapılmaktadır. “Dünyada hayvan genetik kaynaklarının korunmasında doğal yaşam alanı dışında canlı olarak (ex-situ ,in-vivo), dondurularak (ex-situ ,in-vivo) ve yerinde (in-situ) korunma olmak üzere üç yöntem bulunmaktadır. Türkiye’de canlı ve yerinde korunma yöntemlerinin yanı sıra yerli evcil hayvanlarımıza ait genetik materyallerin dondurularak korunması 18 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 amacıyla 2007-2011 yılları arasında TÜBİTAK Kamu Kurumları Araştırma Projelerini Destekleme Programı çerçevesinde TOB’un müşteri kurum olduğu «Türkiye Yerli Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarından Bazılarının in-vitro Korunması ve Ön Moleküler Tanımlanması-I” isimli bir proje yürütülmüştür. Bu proje kapsamında, koruma çalışmalarında kullanılmak üzere 13 koyun (Karayaka, Herik, Gökçeada, Karagül, Morkaraman, Akkaraman, Kıvırcık, İvesi, Dağlıç, Çineçaparı, Hemşin, Norduz, Sakız), 6 sığır (Boz Irk, Yerli Kara, Doğu Anadolu Kırmızısı, Güney Anadolu Kırmızısı, Zavot, Yerli Güney Sarısı), 5 keçi (Ankara Keçisi, Kilis Keçisi, Kıl Keçi, Norduz Keçisi, Honamlı Keçisi), 1 manda (Anadolu Mandası) ve 5 at (Çukurova, Ayvacık Midillisi, Canik, Hınısın Kolu Kısası, Malakan) ırkına ait genetik bilgi kaynağı sağlayacak olan DNA materyallerinin saklandığı biri T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkezi diğeri TÜBİTAK MAM Yaşam Bilimleri Başkan Yardımcılığı olmak üzere iki gen bankası oluşturulmuştur. Ayrıca, belirtilen ırkların ön karakterizasyon çalışmaları gerçekleştirilerek, tescil çalışmalarında yararlanılacak bilgi elde edilmiştir. Sığır türünde Tarım ve Orman Bakanlığı ve Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği (TDSYMB) arasında 2000 yılından itibaren yürütülen “Döl Kontrolü Projesi” kapsamında, Siyah-Alaca ırkında 94 baş, Simental ırkında 8 baş ve Esmer ırkında 4 baş olmak üzere toplam 106 baş boğanın testi sonuçlanmıştır. Tarım ve Orman Bakanlığı Siyah-Alaca ırkında 2016 yılından itibaren yürütülen ve Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği ve Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkez Müdürlüğü’nün de paydaş olduğu “Damızlık Değer Tespiti Projesi” (Genomik Seleksiyon) kapsamında, 2021 yılı sonu itibariyle 31 özellik bakımından isabet derecesi hesaplanmıştır. Süt verimi ve laktasyon süresi özelliklerinde %74, sağım hızı özelliğinde %78 isabet derecesine ulaşılmıştır. 3.2.3. Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Durumu Türkiye’nin su kaynakları; denizler, lagünler, akarsular ve gölleri de kapsayacak şekilde geniş bir yaşam alanı (habitat) çeşitliliği sunmaktadır. Bu habitatlar ekolojik, sosyo-kültürel ve ekonomik değerlerin yanı sıra, sucul canlılar için besin, barınak ve yaşam alanları sağlamaktadır. Türkiye sahil şeridi; 8.300 km’den daha uzun olmak üzere güneyde Akdeniz, batıda Ege Denizi ve kuzeyde Karadeniz’e uzanmaktadır. Ayrıca kuzeybatıda, İstanbul Boğazı ile Karadeniz’e ve Çanakkale Boğazı ile Ege Denizi’ne bağlanan ve önemli bir içdeniz olan Marmara Denizi bulunmaktadır. Türk sahil şeridi değişken ekolojik özellikler gösteren iki ana biyocoğrafik bölgede yer almaktadır. Bunlardan biri, Ege ve Marmara Denizlerini de kapsayan doğu Akdeniz, diğeri ise Karadeniz’dir. Bunlar arasında deniz tuzluluğu; Akdeniz’de en yüksek (ortalama 37 ppm) ve eski bir tatlı su gölü olan Karadeniz’de en düşük (ortalama 17 ppm) olmak üzere güneyden kuzeye çok büyük değişkenlik gösterir (FAO,2019). Türkiye sularında yakın zamanda kaydedilen istilacı türler de dahil olmak üzere toplam 512 adet deniz balığı türü ile 350 adet civarında iç su balık türü listelenmiştir. İç su balık türlerinden 70 adedi ise endemiktir. Ayrıca Türkiye sularında 1.700 tür deniz omurgasızları, 1.500 tür içsu omurgasızları 2.150 deniz yosunu türü bulunmaktadır. Actinopterygii (ışın yüzgeçliler) listede en yaygın balık taksonudur (446 tür ile) ve bunu 64 tür ile Elasmobranchii (kıkırdaklı iki alt sınıftan biri, sağlam, elastik, esnek tipte bağ doku tipi) takip etmektedir. Kontrol listesi, Ege Denizi’nin 449 tür ile en zengin kıyı bölgesi olduğunu ve bunu Levanten Denizi’nin (doğu Akdeniz’e sınırı olan ülkeler) izlediğini göstermektedir. Karadeniz’de hem biyolojik çeşitlilik hem de ekonomik değer olarak önemli balık türleri bulunmaktadır. Hamsi, istavrit, palamut, lüfer, çaça, Karadeniz kalkanı, mersin balıkları, mezgit ve Karadeniz alası en önemli türlerden bazılarıdır. Türkiye denizlerinde bazıları nadiren görünse de balinagillere ait 10 tür (balina ve yunusları içine alan takım-Cetacea) ve yüzgeçayaklılara dahil bir tür (Akdeniz foku, Monachus monachus) olmak üzere 11 deniz memeli türü yaşamaktadır. Mevcut durumları türlerden türlere büyük değişkenlik göstermekle birlikte, bu deniz memelileri tehdit altında olup tamamı IUCN Kırmızı Listesinde yer 19 almaktadır. Türkiye’de deniz memelilerinin avcılığı 1983’ten beri yasaktır. Bu tarihten itibaren günümüze kadar olan süreç içerisinde, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu gereği belli dönemlerde uygulanmak üzere Bakanlığımızca Resmi Gazete’de yayımlanan su ürünleri avcılığını düzenleyen tebliğlerde, deniz memeli türlerinin avcılığı yasak kapsamında bulunmaktadır. İstilacı türlerin ülke denizlerine girişi, deniz biyolojik çeşitliliği için sürekli ve büyüyen bir tehdit olmaya devam etmektedir. Türkiye kıyılarında 2010 yılında 400 istilacı sucul tür rapor edilmiştir. Bunlar arasında 105 tür ile en baskın grubu birinci sırada yumuşakçalar oluştururken, bunu poliketler (75 tür), kabuklular (64 tür) ve balıklar (58 tür) izlemektedir (FAO,2019). 3.2.4. Orman Ekosistemlerinde Genetik Kaynakların Durumu Türkiye’nin orman biyolojik çeşitliliği, yerinde (in-situ) ve alan dışında (ex-situ) olmak üzere iki yaklaşımla korunmaktadır. Orman biyolojik çeşitliliğinin in-situ korunma alanlarını, gen koruma ormanları ve tohum meşcereleri yanı sıra milli parklar, tabiatı koruma alanları, biyosfer rezervi ve tabiat parkları gibi alanlar oluşturmaktadır. Orman ağaç türlerinin genetik çeşitliliğinin korunması için toplam 42 ağaç türü için yaklaşık 260 gen koruma ormanı bulunmaktadır. Gen koruma ormanları, orman ağacı türlerinin doğal yaşam alanlarındaki genetik çeşitliliğini korumak ve özel planlar ile yönetmek üzere seçilmektedir. Tohum bahçeleri ise tüm Türkiye’de yayılmış olan 35 türün tohumlarının üretilmesi için özellikli coğrafi bölgelerde ve seçkin özelliklere sahip üst kalitede doğal meşcereler arasından seçilmiştir. Genetik kaynakların korunması için uygulanan bir diğer yaklaşım ise, tohum bankaları, tohum bahçeleri, tohum stantları, botanik bahçeleri, arboretum, tohum depolama merkezleri gibi ex-situ koruma çalışmalarıdır. Botanik bahçeleri ve arboretumlarda egzotik bitki türleri de bulunabilmektedir. Türkiye’de 1969 yılında sistematik ağaç ıslahı faaliyetleri başlamış ve 1993 yılında kızılçam (Pinus brutia), karaçam (Pinus nigra), sarıçam (Pinus sylvestris), sedir (Cedrus libani), doğu kayını (Fagus orientalis) ve Kazdağı göknarı (Abies nordmanniana subsp. equi-trojani) gibi en yaygın ve değerli ağaç türlerini kapsayan Ulusal Orman Ağaç Türlerini Yetiştirme Programı devreye girmiştir. Türkiye’de orman genetik kaynaklarının sayısı ve kapladığı alan Orman Genel Müdürlüğünden alınan 2021 yılı verilerine göre Tablo 1’de gösterilmiştir. Tabloda belirtilen; Gen Koruma Ormanı: Bir türün farklı yetişme ortamlarında genetik çeşitliliğinin doğal ortamında (in-situ) korunması amacıyla seçilen ve yönetilen alanlardır. Tohum Meşceresi: Orman ağacı ve ağaççığı türlerinde tohum üretmek amacıyla seçilen ve bu amaçla yönetilen alanlardır. Klonal Tohum Bahçesi: Kaliteli ve bol tohum üretmek üzere vejetatif olarak üretilen fidanlarla kurulan ve bu amaçla yönetilen bahçelerdir. Tohum Plantasyonu: Kaliteli ve bol tohum üretmek üzere tohumdan elde edilen fidanlarla kurulan ve bu amaçla yönetilen bahçelerdir. Klon Parkı: Vejetatif olarak üretilen fidanlarla, seçilmiş ağaçların birer genetik kopyasını saklamak üzere kurulan ve bu amaçla yönetilen alanlardır. Deneme Alanı: Orijin, aile ya da klonların performanslarının test edildiği ve ex-situ korumanın sağlandığı bilimsel deneme desenlerine göre kurulan ve bu amaçla yönetilen alanlardır. 20 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Tablo 1. Orman Genetik Kaynaklarının Sayısı ve Kapladığı Alan Tesis Tipi Adedi Toplam Alanı (Ha) Gen Koruma Ormanı 336 43.119,70 Tohum Meşceresi 318 41.880,10 Tohum Bahçesi 185 1.443,30 Deneme Alanı 37 125,90 Klon Parkı 24 63,70 Tohum Plantasyonu 22 62,70 Genel Toplam 922 86.695,45 Kaynak: TOB-OGM 2021 21 04 KAMU VE SİVİL TOPLUM KURULUŞLARININ ROLÜ 23 4. KAMU VE SİVİL TOPLUM KURULUŞLARININ ROLÜ 4.1. Kurumsal Yapı Türkiye’de biyolojik çeşitliliğin yasal statüsü anayasa, mevzuat (kanunlar ve ilgili yönetmelikler), uluslararası sözleşmeler ve protokoller ile belirlenmektedir. Genetik kaynakların korunması için bir çatı sistem olan ‘Ulusal Strateji Belgeleri’ ülkenin önceliklerine dayanan politikaları yönlendirmektedir. Bu belgeler ışığında; Türkiye’de biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı birkaç farklı kurumun görev ve yetki alanına girmektedir. Bu konudaki Türkiye’deki kurumsal yapı görev ve yetki alanına göre ayrı ayrı belirtilmiştir. 4.1.1. Tarım ve Orman Bakanlığında Kurumsal Yapı 4.1.1.1. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğünün Rolü (TAGEM) Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğünün biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar alanındaki görev ve yetkileri 10/07/2018 tarih ve 30474 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 418 inci maddesinin c) fıkrasında yer alan hükümler doğrultusunda “Yerli gen kaynaklarını korumak ve geliştirmek, gen kaynaklarına erişim ve bunların yararının paylaşımını sağlamak; yetkilendirme, izleme ve denetleme çalışmalarını yapmak” şeklinde belirlenmiştir. Türkiye’nin genetik kaynaklarının korunması, uzun süreli muhafazası, sürdürülebilirliği, bilimsel araştırmalarda kullanımı ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi amacıyla, ex-situ koruma çalışmaları TAGEM tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda genetik kaynakların muhafaza edildiği merkezler kurulmuştur. Bu amaçla kurulan 32 Gen bankası ile bitki, hayvan, sucul ve mikroorganizma genetik kaynaklarımıza ait genetik materyalin toplanması, muhafazası, kayıt altına alınması, moleküler ve morfolojik karakterizasyonu, üretim yenilemesi, araştırma kurumlarının kullanımına sunulması çalışmaları yürütülmektedir. 15 Ağustos 1992 tarih ve 21316 sayılı “Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik” ile ülkemizde mevcut bitki genetik kaynaklarının toplanması ve muhafazası görevi Tarım ve Orman Bakanlığına verilmiştir. 1970’lerden bu yana muhafaza çalışmalarında bulunan kamu ve kamu dışı sektörden birçok kuruluş ve program arasındaki muhafaza faaliyetlerini uyumlaştırmak ve koordine etmek amacıyla, Ülkesel Bitki Genetik Kaynakları Araştırma Projesi yürütülmektedir. 1995 yılında başlayan çalışmalar, Tarımsal Araştırma Projesinin yürürlüğe girmesi ile «Doğal Kaynaklar ve Çevre Araştırma Fırsat Alanı» çerçevesinde «Bitkilerde Biyolojik Çeşitlilik ve Muhafazası» ve «Doğal Kaynak İçin Veri Tabanı Oluşturma ve Erken Uyarı Sistemi Geliştirme» programları içinde yürütülmektedir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Ulusal programın Koordinasyon Merkezi olarak görev yapmakta ve koordinasyon görevi Bitki Genetik Kaynakları Bölümü tarafından yürütülmektedir. ‘Bitkilerde Biyolojik Çeşitlilik ve Muhafazası Programı’ çerçevesinde ülkemiz orjinli meyve ve bağ genetik kaynakları materyali, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğüne bağlı, 18 kuruluşun bünyesinde bulunan arazi gen bankalarında saklanmaktadır. Toplama çalışmaları ile elde edilen meyve ve bağ genetik kaynakları materyali, türün ekolojik istekleri dikkate alınarak uygun ekolojilerde ve biri emniyet duplikasyonu olmak üzere en az iki farklı kuruluşun arazi gen bankasında muhafaza edilmektedir. TAGEM Bahçe Bitkileri Araştırmaları Daire Başkanlığında ‘Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Çalışma Grubu’, bitki genetik kaynaklarının toplanması, karakterizasyonu, muhafazası, veritabanı oluşturulması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda projeler hazırlamak, hazırlatmak, uygulatmak, izlemek ve değerlendirmek konusunda çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca söz konusu çalışma grubu yerli gen kaynaklarını korumak ve geliştirmek, genetik kaynaklara erişim ve bunların 24 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 yararının paylaşımı konularında yapılan çalışmalar araştırma amaçlı bitkisel genetik kaynakların doğadan toplanması, kullanılması ve yurtdışına çıkarılması ile ilgili gerekli düzenlemeleri yapmak ve bu konudaki taleplerin değerlendirilmesiyle, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları konusunda odak noktası olarak çalışmalar yürüterek, koordinasyonu sağlamaktadır. Türkiye’nin bitki genetik kaynaklarının korunması, uzun süreli muhafazası, sürdürülebilirliği, bilimsel araştırmalarda kullanımı ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi amacıyla, ex-situ koruma çalışmaları, TAGEM tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda genetik kaynakların muhafaza edildiği merkezler kurulmuştur. TAGEM Gen bankalarında muhafaza edilen tohumlar toplandığı/elde edildiği andaki genetik yapısını koruyarak uzun yıllar saklanabilmektedir. Gen bankalarıyla bugün ya da gelecekteki ihtiyaç duyulan genlerin, doğal ya da yapay etkenlerle erozyona uğramadan korunması hedeflenmektedir. 2018 Nisan ayında resmi olarak hizmete başlayan Türkiye Milli Botanik Bahçesi Ankara’da 2.200 dekar alanda kurulmuştur. Avrupa’nın en büyük ikinci botanik bahçesi olan Milli Botanik Bahçesi, Türkiye’nin florasının tanıtıldığı ve nadir bitkilerin korunduğu referans bir merkez niteliğindedir. Bünyesinde yer alan açık ve kapalı alanlar, yetiştirme ve koleksiyon parselleri ve eğitim tesisleri ile AR-GE faaliyetlerine başlamıştır. Hayvan genetik kaynakları konusunda, TAGEM Hayvancılık ve Su Ürünleri Araştırmaları Daire Başkanlığı bünyesinde faaliyet gösteren ‘Hayvan Genetik Kaynakları Araştırmaları Çalışma Grubu’ mevcut olup, söz konusu çalışma grubunun görevleri aşağıda yer almaktadır. a) Hayvan genetik kaynakları ile ilgili olarak, karakterizasyon, envanter, risk ve eğilimlerin belirlenip izlenmesi, korunması, sürdürülebilir kullanım ve ıslahı, politika, kurum ve altyapı geliştirme ilgili ulusal ve uluslararası araştırma projelerini hazırlamak, hazırlatmak, uygulatmak, devam eden projeleri izlemek ve sonuçlanan projeleri değerlendirmek, b) Uluslararası ölçekte yürütülen büyükbaş, küçükbaş hayvancılık ve Hayvan Genetik Kaynakları ile ilgili AR-GE çalışmalarını izlemek, sonuçlarını değerlendirmek ve ülke büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığına yönelik AR-GE çalışmaları uygulamak, sonuçlarını değerlendirmek ve uygulayıcı kuruluşlarla paylaşmak, c) Enstitü ve istasyon koşullarında (ex situ in vivo) koruma, halk elinde (in situ) korumada saha taramaları ve sürüleri belirleme, dondurarak (ex situ in vitro) korumada Gen Bankalarının ve saklanan hayvan genetik materyallerinin sürekliliğini sağlanma ile ilgili konularda AR-GE projeleri hazırlamak, hazırlatmak, desteklemek, izlemek, değerlendirmesini yapmak ve uygulamaya aktarılmasını sağlamak, ç) Hayvan Genetik Kaynaklarını Koruma Ulusal Komitesi ve Hayvan Irk Tescil Komite Toplantılarını koordine etmek, toplantı kararlarını ilgililere ve yetkililere sunmak, d) Hayvan ırk tescil çalışmalarını ilgili mevzuat doğrultusunda yürütmek, tescil başvurularını değerlendirmek, bu amaçla oluşturulan alt komite ve çalışma gruplarını koordine etmek, çalışmaları raporlamak, tesciline karar verilen ırkların özeliklerinin yer aldığı tescil formatını Resmi Gazete’de yayınlatmak ve Milli Tescil Listelerine kayıt etmek, e) Yeni geliştirilen ve tescili talep edilen hayvan ırk, tip hat ve hibritlere ait bilgilerin doğruluğunu test etmek, ettirmek ve denetlemek amacıyla gerekli iş ve işlemleri gerçekleştirmek, f) Türkiye’nin özgün ve geliştirilen hayvan genotipleriyle ilgili bilimsel çalışmaları derlemek ve arşivlemek, kaynak listelerini, tam metinlerini ve ırk fotoğraflarını bilgisayar ortamına aktararak ilgililerin kullanımına sunmak, g) Araştırma sonuçlarını derlemek ve değerlendirmek amacıyla veri tabanı oluşturmak, Hayvan Genetik Kaynakları Küresel Bilgi Sistemine (DAD-IS) veri girmek ve güncellemek, EFABIS Türkiye notunu hazırlamak ve güncellemek, 25 ğ) Uluslararası yapılanmada Bakanlığı temsilen Hayvan Genetik Kaynakları (HGK) Türkiye Odak Noktası görevini yürütmek, ulusal raporları ve izleme raporlarını hazırlamak, teknik işbirliği sağlamak, ortak projeler hazırlamak, yürütmek, ülkemizin görüş ve önceliklerini ortaya koymak, proje ve faaliyetlerini tanıtmak, h) Hayvan genetik kaynaklarının tanıtımı ve eğitim amacıyla koleksiyon sürüleri oluşturmak ve benzeri çalışmaları planlamak, uygulamak veya uygulatmak, ı) Yolcu beraberinde yurt dışına çıkarılacak kedi, köpek ve güvercin gibi kanatlı küçük evcil hayvanlar ile ilgili iş ve işlemleri (mevzuat, izin, arşiv, izleme vb.) düzenlemek, i) Yerli hayvan ırklarının marjinal çevre koşullarına ve ilgili daire başkanlığının koordinasyonunda olası küresel iklim değişikliklerine uyumları konusunda araştırmalar yapmak, yaptırmak ve sonuçları uygulamaya aktarmak, j) Araştırma amaçlı evcil hayvan genetik kaynaklarının veya bunlara ait biyolojik materyalin yurt dışına çıkartılmasına ilişkin mevzuat hükümleri doğrultusunda gerekli iş ve işlemleri yapmaktır. Hayvan genetik kaynakların korunması TAGEM tarafından hem halk elinde koruma hem de enstitülerde koruma şeklinde devam etmekte olup 2020 yılına ait veriler Tablo 2 ve Tablo 3’te verilmiştir. Tablo 2. Evcil Hayvanların Halk Elinde Korunması (2020) Irk/Tip İl Adı Korumaya Başlama Yılı Yetiştirici Sayısı Hayvan Sayısı Boz Sığır Irkı Edirne 2005 2 300 Bursa 2011 1 75 Balıkesir 2011 18 549 Çanakkale 2013 3 305 Kocaeli 2013 5 437 Yerli Kara Sığırı Ankara 2005 59 1.668 Çankırı 2011 15 148 Antalya 2017 48 450 Yerli Güney Sarısı Adana 2005 316 1.876 Hatay 2012 10 189 Kilis Sığırı (GAK) Şanlıurfa 2011 50 729 Doğu Anadolu Kırmızısı Erzurum 2005 1 89 Zavot Sığırı Ardahan 2005 15 259 Kıvırcık Koyunu Kırklareli 2005 1 400 Gökçeada Koyunu Çanakkale 2005 4 352 Sakız Koyunu İzmir 2005 1 77 26 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Karagül Koyunu Tokat 2005 1 120 Hemşin Koyunu Artvin 2005 2 445 Erzurum 2005 1 220 Dağlıç Koyunu Afyon 2005 4 500 Konya 2011 1 250 Kilis Keçisi Kilis 2005 1 128 Hatay 2011 3 322 Honamlı Keçisi Antalya 2005 2 492 Isparta 2013 1 245 Abaza Keçisi Artvin 2011 1 83 Kaçkar Keçisi Artvin 2011 1 250 Ankara (Tiftik) Keçisi Kırıkkale 2017 1 123 Renkli Ankara Keçisi Siirt 2011 2 548 Mahalli Keçisi Diyarbakır 2017 2 639 Kafkas Arısı Ardahan 2009 98 4.948 Artvin 2009 72 4.425 İpekböceği Bolu 2020 1 38 Eskişehir 2020 1 37 Kaynak: TOB-TAGEM 2021 Tablo 3. Evcil Hayvanların TAGEM Araştırma Enstitü Müdürlüklerinde Korunması Enstitü Tür Irk Hayvan Sayısı 2020 Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü Sığır Yerli Kara 85 Keçi Ankara Keçisi 157 Tavuk Denizli 296 Gerze 114 Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitü Müdürlüğü Sığır DAK 159 Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitü Müdürlüğü Sığır GAK (Kilis) 175 27 Koyunculuk Araştırma Enstitü Müdürlüğü Sığır Boz Irk 239 Koyun Sakız 131 Gökçeada 251 Kıvırcık 296 Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitü Müdürlüğü Koyun Güney Karaman 107 Kafkas Arısı Üretim, Eğitim ve Gen Mer kezi Müdürlüğü Arı Kafkas Arısı 200 Kaynak: TOB-TAGEM 2021 Balıkçılık ve su ürünleri alanında TAGEM Hayvancılık ve Su Ürünleri Araştırmaları Daire Başkanlığı bünyesinde faaliyet gösteren ‘Balıkçılık ve Su Ürünleri Araştırmaları Çalışma Grubu mevcut olup, söz konusu çalışma grubunun biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar alanındaki görev ve yetkileri aşağıda verilmektedir. a. Deniz ve iç su ürünleri ile ilgili ulusal ve uluslararası araştırma projelerini hazırlamak, hazırlatmak, koordine etmek, uygulatmak, devam eden projeleri izlemek ve sonuçlanan projeleri değerlendirmek, sonuçlarını yayınlanması ve uygulamaya aktarılmasını sağlamak ile ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmek, b. Su ürünleri biyolojik çeşitliliğini belirlemek ve genetik kaynakların muhafazasını sağlamak amacıyla gerekli iş ve işlemleri gerçekleştirmek ve koordine etmek, c. “Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Araştırma Amaçlı Kullanılması Ve Yurt İçine Girişi İle Yurt Dışına Çıkarılması Hakkında Yönetmelik” uyarınca araştırma amaçlı su ürünleri genetik kaynaklarının kullanılması ve yurtdışına çıkarılması ile ilgili gerekli düzenlemeleri yapmak ve bu konudaki talepleri değerlendirmek, d. “Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik” ile “Su ürünleri Genetik Kaynaklarının Korunması Ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik” kapsamında; Su Ürünleri Genetik Kaynaklarını Koruma ve Tescil Ulusal Komitelerinin toplantılarını koordine etmek, toplantı kararlarını ilgililere ve yetkililere sunmak, e. Su ürünleri tescil çalışmalarını ilgili mevzuat doğrultusunda yürütmek, tescil başvurularını değerlendirmek, bu amaçla oluşturulan alt komite ve çalışma gruplarını koordine etmek, çalışmaları raporlamak, tesciline karar verilen su ürünleri türlerinin özeliklerinin yer aldığı tescil formatını Resmi Gazete’de yayımlatmak, çalışmaları koordine etmek, f. Tescili talep edilen balık ve diğer su ürünleri tür, hat ve hibritlere ait bilgilerin doğruluğunu test ettirmek ve bu konudaki iş ve işlemleri denetlemek, çalışmaları koordine etmek, g. Küresel iklim değişikliği ve su ürünleri üretimi arasındaki ilişkileri kapsayan konularda ilgili daire başkanlığı ile işbirliği yapmak, h. Deniz koruma alanlarının belirlenmesine yönelik araştırmalar yaptırmak amacıyla gerekli iş ve işlemleri gerçekleştirmek ve koordine etmek şeklinde sıralanabilir. Ülkemizde su ürünleri biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir yönetimi amacıyla Trabzon’da Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü bünyesinde “Ulusal Su Ürünleri Gen Bankası ve Biyoteknoloji Merkezi” kurulmuştur. Söz konusu gen bankası bünyesinde; 28 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 • Sperm, doku, DNA örneklerinin in vivo olarak muhafazasını sağlayacak altyapı, • Ulusal düzeyde biyolojik çeşitlilik ve genetik araştırmalar yürütülmesini sağlayacak laboratuvarlar, • Doğal genetik kaynakların (balık ve sucul organizmalar) karakterizasyonunun yapılması ve koruma stratejilerinin oluşturulması amacıyla alt yapı, • Nesli tehlike altındaki türler için canlı muhafaza birimleri ve sperm dondurma üniteleri, • Ticari balık türlerinin üretimi için kuluçkahane ve deneme üniteleri oluşturulmuştur. Balık gen kaynaklarını koruma altına alacak bankaların oluşturulmasını, türlerin karakterize edilerek tescil çalışmalarında yararlanılmasını, balık genetiği ve biyoteknolojisi alanında kritik araştırmacı kitlesinin oluşturulmasını, bilgilerin bütünleştirilmesi ve yaygınlaştırılmasını hedefleyen “Su Ürünleri Genetik Veri Tabanı Oluşturulması” ülkesel projesi yürütülmektedir. 2017 yılında başlatılan ve tüm su ürünleri araştırma enstitülerinin ortak yürütmekte olduğu ülkesel bir proje (Su Ürünleri Genetik Veri Tabanı Oluşturulması) ile sucul genetik kaynakların tür seviyesinin altında da toplanması, doğrulanması, izlenmesi ve raporlanması için ulusal, bölgesel ve küresel standartlaştırılmış bilgi sistemlerinin oluşturulması hedeflenmiştir. Proje ile 2021 yılına kadar 193 türe ait 23.526 doku örneği arşivlenmiş olup 34.560 dijital sekans bilgisi veri tabanına işlenmiştir. Projenin ana çıktıları; deniz ve tatlı su balıklarının tüm türlerini kapsayan kapsamlı bir genetik kataloğun derlenmesi ve gelecekteki kullanım için taksonomik ve genetik olarak belirlenmiş balık türlerinden biyolojik dokümanların bir koleksiyonunun oluşturulmasıdır. Örneklerin taksonomik tanımlamasından sonra, elde edilen biyolojik örnekler kalıcı olarak muhafaza edilecektir. Gen bankasında saklanan koleksiyonlar, çapraz referanslama için erişilebilen tüm balık örneklerini ve DNA örneklerini içermektedir. 4.1.1.2. Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü’nün Rolü (BÜGEM) BÜGEM tarafından 21 Mart 2017 tarihli ve 30014 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmelik kapsamında çalışmalar yürütülmektedir. Yönetmelik gereği her yıl Resmi Gazete’de Doğal Çiçek Soğanlarının İhracat Listesi Hakkında Tebliğ yayımlanmaktadır. Bu yasal düzenlemeler çerçevesinde biyolojik çeşitliliği korumak ve çiçek soğanlarının doğadaki varlığını sürdürerek nesillerinin yok olmasını önlemek amacıyla popülasyon varlığı göz önünde bulundurularak tür bazında ülke kotaları belirlenmektedir. Belirlenen kotalarda doğa kotaları yıllar itibariyle azaltılarak doğadan sökümler kademeli olarak azaltılmış üretim faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla üretim kotaları arttırılmıştır. Doğal çiçek soğanlarının ihracat listesi hakkındaki tebliğde doğadaki popülasyon miktarı yeteri kadar bulunmayan türler için kısıtlamalara gidilerek söküm alanları kapatılmakta ve böylelikle çiçek soğanlarının yayılış alanları dinlendirilmektedir. BÜGEM Tohumluk Tescil Sertifikasyon Müdürlüğü (TTSM), Çeşit Tescil iş ve işlemlerini 31 Ekim 2006 tarihli ve 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu, 15 Ocak 2004 tarihli ve 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun, bağlı yönetmelikler, tebliğ ve talimatlar çerçevesinde görev yapmaktadır. Ayrıca TTSM 18 Kasım 2007 tarihi itibariyle de UPOV’a (Uluslararası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma Birliği) üye olmuştur. Çeşit tescili ile yurt içinde veya yurt dışında ıslah edilen veya bulunan ve geliştirilen bitki çeşitlerinin farklı, yeknesak ve durulmuş olduğunun ve/veya biyolojik ve teknolojik özellikleri ile hastalık ve zararlılara dayanıklılığının ve tarımsal değerlerinin tespit edilerek genetik farklılığın sürdürülerek genetik kaynakların korunması amaçlanmaktadır. TTSM tarafından 1963 yılından 2021 yılına kadar tarla bitkileri türlerinde 4.983 adet, sebze bitkileri türlerinde 6.877 adet ve meyve-asma bitkileri türlerinde ise 1.791 adet olmak üzere toplam 13.651 adet çeşidin tescili gerçekleştirilmiştir. 29 TTSM’ye 2020 yılında tarla bitkileri türlerinde 321 adet, sebze bitkileri türlerinde 593 adet ve meyve-asma bitkileri türlerinde ise 9 adet olmak üzere toplam 853 adet yeni tescil başvurusu yapılmıştır. Ayrıca 2021 Ocak ayı itibariyle tarla bitkileri türlerinde 369 adet, sebze bitkileri türlerinde 315 adet ve meyve-asma bitkileri türlerinde ise 18 adet olmak üzere toplam 702 adet yeni bitki çeşidi tescil edilmiş olup, tescil işlemleri devam etmektedir. Kayıt altına alınan çeşitlerin çeşit sahibi tarafından gönderilen standart numune tohumları belli periyotlarla değiştirilmek üzere Müdürlüğün soğuk hava depolarında saklanmaktadır. Bu şekilde 2021 yılı itibariyle 9.409 adet bitki çeşidinin tohumu muhafaza edilmektedir. 4.1.1.3. Hayvancılık Genel Müdürlüğü’nün Rolü (HAYGEM) Hayvancılık Genel Müdürlüğüne bağlı Ardahan Kafkas Arısının Gen Merkezi konumunda olan Üretim ve Eğitim merkezinde Kafkas arısının ıslah genetik ve koruma konularında çalışmalar yapılmaktadır. Bu amaçla HAYGEM tarafından 2017 yılında yürütülen alt yapı projesi kapsamında genetik çalışmaların yapılabilmesi için Arı Islah ve Genetik çalışmalar laboratuvarı kurulmuştur. Kafkas Arı Irkı 12.12.2004 tarih ve 25668 sayılı Resmi gazetede yayınlanan Yerli Hayvan Irk ve Hatlarının Tescili Hakkında yayınlanan 2004/39 sayılı tebliğ hükmü gereğince TOB tarafından, tescillenerek, Ardahan ve Artvin illeri genetik materyal olan Kafkas arı ırkının gen merkezi olarak ilan edilmiş ve bu amaçla ırkın saf olarak korunabilmesi için her iki il izole bölge olarak diğer illerden gelecek arılara kapatılmıştır. Ardahan ili sınırları içerisinde Posof ilçesi, Artvin ili sınırları içerisinde Camili köyü de bu illerin içerinde ayrıca kapalı alan olup tam izole bölge durumundadır. Bu bölgelerde ana arı yetiştiriciliği yapılmaktadır ve Türkiye’nin tüm bölgelerindeki ana arı talepleri karşılanmaktadır. 4.1.1.4. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün Rolü (DKMP) Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar alanındaki görev ve yetkileri 10/07/2018 tarih ve 30474 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 420 inci maddesinde yer verildiği şekilde; ….. e) Uluslararası sözleşmeler ile koruma altına alınan bitki ve hayvan türleri ile alanların korunması konusunda tedbirler almak, ilgili kuruluşlarla işbirliği yapmak, ….. g) Görev alanıyla ilgili olarak bitki ve hayvan türü genetik kaynaklarının muhafazası ve iyileştirilmesi ile ilgili iş ve işlemleri yürütmek, şeklindedir. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Biyolojik Çeşitlilik Daire Başkanlığı’nın biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar konusunda görev yetki ve rolü aşağıda verilmiştir. Tarım ve Orman Bakanlığı Merkez Teşkilatı Birimlerinin Görev, Yetki ve Sorumluluklarına Dair Yönerge (2022/2)’ye göre; Biyolojik Çeşitlilik Daire Başkanlığı MADDE 39 - (1) Biyolojik Çeşitlilik Daire Başkanlığının görevleri şunlardır: a) Ulusal düzeyde biyolojik çeşitlilik bileşenlerinin envanteri, izlenmesi, korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili iş ve işlemleri yapmak, yaptırmak, ilgili kurum ve kuruluşlar ile işbirliği yapmak ve koordinasyon sağlamak. 30 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 b) Biyolojik çeşitlilik ile ilgili bilimsel araştırma izin başvurularını değerlendirmek, görüş bildirmek ve izin verilmesine ilişkin iş ve işlemleri yürütmek. c) Biyolojik çeşitliliğin envanter ve izlenmesine ilişkin kriter ve standartları belirlemek, biyolojik çeşitlilik unsurlarının sürekli envanteri ve izlenmesine yönelik iş ve işlemleri yapmak veya yaptırmak. ç) Ekosistem hizmetlerinin belirlenmesine yönelik iş ve işlemleri yapmak veya yaptırmak. d) Biyolojik çeşitlilik veri tabanı ile ilgili iş ve işlemleri yapmak ve yürütmek. e) Ulusal biyolojik çeşitlilik envanter, izleme ve değerlendirme sonuç raporlarını hazırlamak ve yayımlamak. f) Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve ilgili ulusal ve uluslararası gelişmeleri ve süreçleri takip etmek, ilgili kurum ve kuruluşlar arasında koordinasyon sağlamak. g) Biyokaçakçılıkla Mücadele Bilgi Sistemi ile ilgili iş ve işlemleri yapmak; genetik kaynakların izinsiz elde edilmesi ve yurt dışına çıkartılmasına karşı tedbirler almak, aldırmak ve uygulanmasında koordinasyon sağlamak. ğ) Yabani flora ve faunaya ait genetik kaynakların ve genetik kaynaklarla bağlantılı geleneksel bilgilerin kayıt altına alınması, erişimi ve kullanımlarından elde edilen faydaların paylaşımı ile ilgili iş ve işlemleri yapmak, yaptırmak, ilgili veri tabanının geliştirilmesine katkıda bulunmak ve yönetimini sağlamak. h) Genetik çeşitlilik üzerinde biyoteknoloji uygulamalarından kaynaklanabilecek etkilerin, risklerin ve potansiyel faydaların belirlenmesi, izlenmesi ve önlenmesi ile ilgili çalışmalara katkı sağlamak. ı) Potansiyel olarak koruma statüsü verilebilecek özellikli alanların statü kazandırılmasına yönelik ilgili Dairesine teklifte bulunmak. i) Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Koordinasyon Kurulunun sekretarya hizmetlerini yürütmek. j) Nesli tehlike altında, tehlikeye düşebilecek ya da korunması gereken veya üretilmesine ihtiyaç duyulan yabani türlerin üretilmesine ve uygun yaşam ortamlarına yerleştirilmesine katkı sağlamak. k) Yabani bitki türlerinin ve yaşam ortamlarının etüdü, envanteri, izlemesi ve belirlenen türler için tür koruma eylem plânlarının yapılmasına ve uygulanmasına ilişkin iş ve işlemleri yapmak veya yaptırmak. l) Ulusal mevzuat ve uluslararası sözleşmeler ile organizasyonlar çerçevesinde koruma altına alınmış nadir ve nesli tehlike altına düşmüş veya düşebilecek yabani türleri ve yaşama ortamlarını korumak için gerekli tedbirleri almak, kurum ve kuruluşlar arasındaki koordinasyonu sağlamak. 2021 yılı itibariyle 46 adet Milli Park, 260 adet Tabiat Parkı, 31 adet Tabiatı Koruma Alanı ve 114 adet Tabiat Anıtı bulunmaktadır. Ayrıca bazı uluslararası sözleşmeler (Ramsar, Bern, Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmeler vb.) ve ulusal mevzuat (6831 sayılı Orman Kanunu, 2863 Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu vb.) kapsamında da farklı korunan alan statüleri bulunmaktadır. Ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitliliğimizin ortaya konulması ve korunması maksadıyla Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nce ‘Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi’ hazırlanmış ve 2013-2020 yılları arasında yürütülmüştür. 81 ilde biyolojik çeşitlilik envanter çalışmaları tamamlanarak, Türkiye’nin Biyolojik Çeşitlilik Haritası ortaya çıkarılmıştır. 31 Proje kapsamında ülkemizin biyolojik çeşitlilik envanter çalışmaları; • Damarlı bitkiler, • Memeli hayvanlar, • Kuşlar, • Balıklar, • Sürüngenler, • Çift yaşamlılar için literatür ve arazi çalışılmaları, • Tohumsuz bitkiler için de literatür derlemesi yapılmıştır. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından toplamda 918 konu uzmanı biyolojik çeşitlilik envanter çalışmalarını yürütmüştür. Envanter çalışmaları ülkemizin tamamı için 7 yıl sürmüştür. 25 bin adam/gün arazi çalışması gerçekleştirilmiştir. 4.1.1.5. Orman Genel Müdürlüğünün Rolü (OGM) Orman Genel Müdürlüğü’nün biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar konusunda faaliyetleri Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü ve Odun Dışı Hizmetler Dairesi Başkanlığı-Biyolojik Çeşitlilik Şube Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünün konu bazında görevleri 17 Ağustos 2012 tarih ve 28387 sayılı Resmi Gazete ‘de yayımlanan ‘Orman Genel Müdürlüğü Ormancılık Araştırma Enstitü Müdürlüklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik’ kapsamında Madde 10’da tanımlanmıştır. Madde 10- (1) Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Enstitü Müdürlüğünün Görevleri şunlardır: • Orman ağaçlarının ıslahı ve orman gen kaynaklarının korunması konularında karşılaşılan sorunları belirlemek, bunlara çözüm getirecek araştırma ve program yapmak, • Orman ağaçlarının modern biyoteknolojisi, biyogüvenliği ve biyoinformatiği konularında araştırma ve uygulama çalışmaları yapmak, • Orman yetiştirme materyallerinin kaliteli ve uygun genetik kaynaklardan sağlanması amacıyla tohum kaynaklarını seçmek ve tesis etmek, gen koruma ormanlarını seçmek, kayıtlarını tutmak, orman amenajman planlarına tescilini sağlamak ve uygulamayı kontrol etmek, • Orman ağaçlarında tohum üretim ve kullanma bölgelerini belirlemek, tohum kaynak planlaması yapmak, değişen şartlara göre revize etmek, • Talep edilen tohum kalite kontrol işlemlerini yapmak ve kalite kontrol belgesini düzenlemektir. Enstitü tarafından ağaç ıslahı, populasyon genetiği/ moleküler genetik, döl denemeleri, orman ağaçları tohum özellikleri, orman ağaçları stres fizyolojisi gibi konularında 28 adet proje tamamlanmış olup, halen 16 adet araştırma projesi yürütülmektedir. Orman ağaçlarında oldukça uzun süren ıslah çalışmaları kapsamında kurulan döl denemeleri ile ilgili araştırmaların ara sonuç değerleri belirli periyotlarla alınmakta ve ara sonuç raporu olarak değerlendirilmektedir. Bu projelerin sonuçlarına göre orman genetik kaynakları yönetimi yapılmakta ve sonuçlar uygulamaya aktarılmaktadır. 32 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Odun Dışı Hizmetler Dairesi Başkanlığı-Biyolojik Çeşitlilik Şube Müdürlüğünün konu ile ilgili görevleri; • Ormanlardaki biyolojik çeşitliliğin; teşhis, tanıtımını yapmak ve haritalandırmak • Arboretum sahalarının ayrılması, korunması, işletilmesi ve işlettirilmesini sağlamak, • Koruma altına alınan canlı türlerin (flora, fauna) ile hassas ekosistemlerin belirlenmesi ve korunması konusunda tedbirler almak ve ilgili kuruluşlarla işbirliği yapmak, • Görev alanına giren konulara yönelik bilgilendirme, tanıtım ve bilinçlendirme çalışmalarını yürütmek şeklinde sıralanmaktadır. Bahsi geçen Müdürlük, orman biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması gayesi ile ormanlardaki biyolojik çeşitliliği planlayarak orman amenajman planlarına entegrasyonunu sağlamaktadır. 2003-2020 yılları arasında 2 milyon hektar alanda biyolojik çeşitliliğin orman amenajman planlarına entegrasyonunu tamamlanmış 5 adet orman işletme müdürlüğünde planlama çalışmaları devam etmektedir. 4.1.1.6. Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü’nün Rolü Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü’nün, 10/7/2018 tarihli ve 30474 Sayısı ile Resmî Gazete’de yayımlanan 1 nolu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin, 416 ’ncı maddesinin birinci fıkrasının (a), (c), (d) ve (g) bentlerinde “Denizlerde ve iç sularda sürdürülebilir balıkçılık ve su ürünleri yetiştiriciliği ile avcılığının esaslarını belirlemek ve bunları teşvik etmek, balıkçılık ve su ürünleri kaynaklarımızın korunması, zararlardan koruyucu tedbirlerin alınması, kaynakların geliştirilmesi ve verimliliğinin artırılması ile ilgili faaliyetlerde bulunulması, balıkçılık ve su ürünleri üretim, geliştirme ve araştırma projeleri ile ilgili çalışmalar yapmak” hükümleri ile balıkçılık ve su ürünleri kaynaklarını ve türlerini korumak, üretim ve yetiştiricilik alanlarını belirlemek ve bu alanları zararlardan koruyacak tedbirleri alma yetkisi bulunmaktadır. 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve bu Kanuna dayalı olarak yürürlükte olan ikincil mevzuatlar ile sucul biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik görevler Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü uhdesinde yürütülmekte olup, bu çerçevede; “Biyolojik Çeşitliliği Koruma” ile ilgili mevzuat hazırlıkları ve çalışmaları hâlihazırda devam etmektedir. Sucul biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile genetik kaynaklarla ilgili olarak; • Tür bazında; zaman, yer, av aracı kullanımı konusunda yasaklama, sınırlama ve yükümlülükler getirilmekte, gerekli hallerde türlerin avcılığı tamamen yasaklanmakta ve koruma altına alma, • Türlerin kontrolsüz taşınmasının önlenmesi • Popülasyonların sürdürülebilir kullanımının sağlanması ve korunması, • İstilacı türler ile mücadele kapsamında sucul türlerin ve istilacı sucul türlerin izinle taşınması, • Tehdit oluşturan istilacı türler ile ilgili tedbirlerin uygulamaya konulması, • Sucul canlıların yurt dışına çıkışı ve giriş izinlerinin verilmesi, • Bilimsel amaçlar için kullanılan sucul omurgalı canlıların refah ve korunmasına yönelik izin, denetim ve kontrolün sağlanması, • Ekosistemlerin korunması ve geliştirilmesi, 33 • Balık geçitlerine yönelik düzenlemelerin yapılması, • Av filosunun kontrol altında tutulması, • Avlanabilir stok miktarları ve kotalarının belirlenmesi, • Uluslararası anlaşma/sözleşmelere yerel sucul biyolojik çeşitliliğimizin korunması yönünde görüş ve katkı sağlama gibi çalışmaları yürütmektedir. Ayrıca özel bir kanun olan 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu’nun gerekçelerinde; “Su ürünlerinin sürdürülebilir yönetimi ve sulardaki biyolojik çeşitliliğin ve yaşam alanlarının korunması, su kaynaklarında doğal türlerin korunması, istilacı ve yabancı türlerin kaynaklarımızda yayılmasının önlenmesine yönelik balıklandırma faaliyetlerinin kurallara bağlanması, doğal kaynakların korunması amacıyla su ürünlerinin kaçak yollardan yurtdışına çıkarılması ve canlı olarak yurtiçine sokulmasının engellenmesi” hususları da yine Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü’nün sucul biyolojik çeşitliliğin korunmasına, sürdürülebilir kullanımına yönelik oluşturacağı yönetim politikasına ve gerekli hukuki düzenlemeler ile idari yaptırımlara yönelik hususları da kapsamaktadır. Bu çerçevede; • Su ürünleri avcılığına yönelik mevzuat düzenlemeleri, su ürünleri denetim ve kontrol çalışmalarını yürütmek, • Su ürünleri yetiştiriciliğine yönelik mevzua düzenlemeleri, izinleri, denetim ve kontrol çalışmalarını yürütmek, • Su ürünleri avcılık ve yetiştiricilik alanlarını tespit etmek görevleri arasında yer almaktadır. 4.1.1.7. Su Yönetimi Genel Müdürlüğünün Rolü (SGM) Tarım ve Orman Baknalığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce, su kalitesinin değerlendirilmesinde ulusal mevzuat ve uluslararası direktiflerle uyumlu olarak biyolojik izlemenin esas alındığı, fizikokimyasal ve hidromorfolojik izlemenin ise destekleyici parametre olarak kullanıldığı ekosistem esaslı izleme ve değerlendirme sistemi kullanılmaktadır. Yürütülen su kalitesi izleme çalışmaları kapsamında nehir, göl, kıyı ve geçiş sularında fiziko-kimyasal, kimyasal, biyolojik (fitoplankton, makroomurgasız, fitobentoz, makrofit, makroalg, angiosperm ve balık) ve hidromorfolojik kalite bileşenleri izlenmekte ve elde edilen veriler ile su kalite durumları ortaya konulmaktadır. Bu kapsamda şu ana kadar 25 havzada yürütülen biyolojik izleme çalışmaları ile Türkiye’deki su kaynaklarının kalite durumları büyük oranda belirlenmiş, sucul tür biyolojik çeşitliliğin ortaya konulmasında önemli adımlar atılmış ve ülkemiz sucul flora ve fauna envanteri önemli ölçüde oluşturulmuştur. Sucul ekosistemlerin biyolojik çeşitliliği açısından önemli bir envanter birikiminin gerçekleştirildiği su kalitesi izleme çalışmaları ile, tür içi ve türlere arası biyolojik çeşitlilik üzerinde zamansal ve mekansal farklılıkların etkilerini görmekle birlikte, iklim değişikliği gibi küresel bir fenomenin ortaya çıkardığı/çıkaracağı sonuçları yorumlamak da mümkün olmaktadır. Su kalitesi izleme ve değerlendirme çalışmaları, sucul ekosistemlerin envanterini oluşturma katkısı yanında, söz konusu habitatların su kalitesi ve biyolojik çeşitliliği hakkında bilgi sağlayarak bu ekosistemlerin korunması, rehabilitasyon ve restorasyonunda alınacak tedbir ve uygulamalarda da yol gösterici olmaktadır. Bu kapsamda, denizler hariç, kıyı suları dahil olmak üzere yerüstü suları ve yeraltı sularının bütüncül bir yaklaşımla korunması ve planlanması maksadıyla yürütülen Nehir Havza Yönetim Planları hazırlaması çalışmaları kapsamında Yönetim Planları da dâhil olmak üzere birçok rehber doküman, rapor ve tedbir ortaya konulmaktadır. Nehir Havza Yönetim Planları kapsamında oluşturulan Tedbirler Programı ile her bir su kütlesinin iyi su durumuna ulaşması yada mevcut iyi durumunun korunması ve sürdürülmesi maksadıyla alınacak tedbirler ile bu tedbirlerin uygulanmasından sorumlu kurumlar belirlenmektedir. Belirlenen tedbirler, 34 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 su kaynaklarında hidrolojik ve ekolojik değişikliğe sebep olabilecek HES, baraj vb yapıları da içeren hidromorfolojik baskılar ile istilacı ve yabancı türlerin izlenmesi ve bunlarla mücadeleye yönelik tedbirler de olmak üzere suyun ve sucul ekosistemin bütüncül olarak korunması ve yönetilmesine ilişkin tüm hususları kapsamaktadır. Bununla birlikte, Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce havza ve alt havza bazında normal ve kurak dönem senaryolarına göre içme ve kullanma suyu, çevresel su ihtiyacı, tarım, sanayi, hayvancılık, enerji, madencilik, su ürünleri yetiştiriciliği, jeotermal (kaplıca), turizm, ticari su ve ormancılık sektörleri için Sektörel Su Tahsis Planları ve Stratejik Çevresel Etki Değerlendirme Raporları hazırlanmaktadır. Ayrıca, alıcı ortam özelliklerinin ve kirletici özümleme kapasitesinin belirlenmesini sağlamak, su kalitesi ile alakalı kriterleri geliştirmek ve standartları belirlemek, alıcı ortam kirliliğinin önlenmesi ile alakalı tedbirleri belirlemek, güncellemek ve uygulamaların takibini yapmak hassas su alanları ve nitrata duyarlı hassas alanları belirlemek, bu alanlarda çevresel kalite hedefleri ve politikaları oluşturmak, uygulamaları takip etmek çalışmaları da Genel Müdürlüğümüzce yürütülen çalışmalar arasında yer almaktadır. Bunun yanında, suya ait verilerde mükerrer üretimlerin engellenmesi, su verilerinin tüm kullanıcıların ihtiyacına cevap verecek içerik ve standartlarda ortak bir altyapı üzerinden güvenli ve etkin paylaşımı ve üretiminin sağlanması maksadıyla ulusal bir yazılım projesi olan Ulusal Su Bilgi Sistemi (USBS) kurulmuştur. Söz konusu sistemde su kalitesi izleme çalışmaları sonucunda elde biyolojik, kimyasal ve hidromorfolojik veriler ile sucul flora-fauna envanteri yer almaktadır. Sistem ile ayrıca izleme verilerinin su kalite durumu verilerine dönüştürülmesini sağlayan yazılımlar da geliştirilmiş, sektörel tahsis çalışmaları kapsamında oluşturulan planların, gerçekleşen su tahsisleri ile yıllık kıyaslanarak takip edilmesine olanak sağlanmıştır. Mevzuat çalışmaları kapsamında su kaynaklarımızın korunması ve sürdürülebilir yönetimine yönelik birçok yönetmelik, tebliğ ve genelge yayımlamış olup, mevzuatın geliştirilmesi yönünde çalışmalarımız devam etmektedir. Bu kapsamda “Havza Yönetim Planlarının Hazırlanması, Uygulanması ve Takibi Yönetmeliği”, “Yerüstü Su kalitesi Yönetmeliği” ve “Yüzeysel Sular ve Yeraltı Sularının İzlenmesine Dair Yönetmelik” başta olmak üzere söz konusu yönetmelikler ile bağlantılı olarak Tebliğler yayımlanmıştır. 4.1.1.8. Strateji Geliştirme Başkanlığının Rolü (SGB) Strateji Geliştirme Başkanlığınca yürütülen “Coğrafi İşaretlerde Farkındalığın Artırılması Projesi” kapsamında; coğrafi işarete sahip ya da coğrafi işaret alabilecek ürünlere yönelik olarak üretici, üretici örgütleri ve tüketiciler nezdinde farkındalık artırma çalışmaları yapılmakta ve coğrafi işaretlerde değer zinciri vurgulanmaktadır. Buna ilişkin olarak; TOB teşkilatı, ilgili kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler, üretici örgütleri ve STK temsilcileriyle bir araya gelinerek coğrafi işaretlerde farkındalık artırmaya yönelik karşılıklı bilgilendirme ve görüş alışverişinde bulunulan bölgesel etkinlikler düzenlenmektedir. Bu kapsamda 2019 yılında Kars, Kastamonu ve Adana illerinde, 2021 yılında Van ilinde fiziki olarak, 2020 ve 2021 yıllarında 26 ilde 13 adet bölgesel etkinlik video konferans yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Medya iletişim araçlarından yararlanarak coğrafi işaretlerin hikâyeleştirilmesi, tanıtımının yapılması ve görünürlüğünün sağlanması amacıyla; • Türk Tarım Orman Dergisinde Ocak-Şubat 2021 sayısından itibaren “Coğrafi İşaretlerden Haber Var” başlıklı içerikler hazırlanarak dergide yayınlanması sağlanmaktadır. • AB nezdinde coğrafi işaret almak için askı sürecinde bekleyen ürünlere ilişkin, tescilin ilanını müteakip tanıtım ve bilgilendirmeye yönelik olarak kullanılmak üzere kısa film çalışmaları yapılmaktadır. 35 • Farkındalık için önemli bir konu olarak değerlendirilen kamu spotu hazırlanarak yayımlanmak üzere RTÜK’e gönderilmiştir. • Coğrafi işaretli ürünlerimizin tarihi ve hikâyeleriyle ön plana çıkarılmasını sağlayacak “Hikâyeleriyle Coğrafi İşaretli Ürünlerimiz” kitabı hazırlanmaktadır. • Afiş, roll-up, broşür, yelken bayrak bastırılarak görünürlük sağlamak üzere kullanılmıştır. III. Tarım ve Orman Şurası kararları doğrultusunda coğrafi işaretlerde etkin bir denetim mekanizmasının kurulmasına yönelik olarak hazırlanan tarım ve gıda ile ilgili coğrafi işaret ve geleneksel ürün adlarının kullanımının tescilde belirtilen özelliklere uygunluğunun denetlenmesine ilişkin yönetmelik taslağı üzerinde çalışmalara devam edilmektedir. 4.1.2. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığında Kurumsal Yapı 4.1.2.1. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü’nün Rolü Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü’nün biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar alanındaki görev ve yetkileri 10/07/2018 tarih ve 30474 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 109 uncu maddesinde yer verildiği şekilde; a) Milli parklar, tabiat parkları, tabiat anıtları, tabiatı koruma alanları, sulak alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan diğer alanların tescil, onay ve ilanına dair usul ve esasları belirlemek ve bu alanların sınırlarını tescil etmek, b) Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile özel çevre koruma bölgelerinin tespit, tescil, onay, değişiklik ve ilanına dair usul ve esasları belirlemek ve bu alanların sınırlarını tespit ve tescil etmek, yönetmek ve yönetilmesini sağlamak, …. e) Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile Özel Çevre Koruma Bölgelerine ilişkin olarak; … her türlü araştırma ve inceleme yapmak, yaptırmak, izlemek, eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları yürütmek, … , kontrol ve denetim yapmak, gerekli görülen alanların korunması ve kirliliğin önlenmesi amacıyla yatırım yapmak veya ilgili idarelerin yatırım projelerini desteklemek,… şeklindedir. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü Araştırma ve Tescil Daire Başkanlığı’nın biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar konusunda görev yetki ve rolü aşağıda verilmiştir. a) Potansiyel tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile benzeri koruma statüsü olabilecek diğer alanlardaki doğal değerlerin ve biyolojik çeşitliliğin tespiti için her türlü araştırma ve inceleme faaliyetlerini yürütmektir. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü Koruma ve İzleme Daire Başkanlığı’nın biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar konusunda görev yetki ve rolü aşağıda verilmiştir. a) Biyolojik çeşitliliğin ve habitatların izlenmesi ile korunması için gerekli tüm tedbirlerin alınmasına ilişkin iş ve işlemleri yürütmek ve projeler geliştirmek, b) Kara ve su ürünleri avcılığı ile ilgili korumaya yönelik tedbirleri tespit edip ilgili kurum ve kuruluşlara bildirmek, c) Nesli tehdit ve tehlike altındaki tür ve habitatlarına ilişkin eğitim, uygulama ve rehabilitasyon merkezlerinin tesis edilmesi ve bunlara ait iş ve işlemleri yürütmek, 36 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 ç) Özel çevre koruma bölgeleri ve benzeri koruma statüsü bulunan diğer alanlardaki doğal değerlerin ve biyolojik çeşitliliğin tespiti için her türlü araştırma ve inceleme faaliyetlerini yürütmektir. Korunan alanlar, iklim değişikliğiyle mücadelede anahtar unsurlar arasında yer almaktadır. Tür ve ekosistemlere güvenilir ev sahipliğinin yanında, korunan alanlar temiz su temini, karbon depolanması, toprağın dengelenmesi, sel vb. doğal afetlerin etkilerinin azaltılması gibi hayati ekolojik, sosyal ve ekonomik hizmetler sunmaktadır. 2014 - 2016 yılları arasında “Doğal Sit Alanları Yeniden Değerlendirmesi Ekolojik Temelli Bilimsel Araştırma Projesi”; 2019 yılında ise “Potansiyel Doğal Sit Alanlarının Ekolojik Temelli Bilimsel Araştırma Projesi” tamamlanmış olup, tescile ilişkin süreç devam etmektedir. 2022 yılı içerisinde de Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlükleri tarafından önerilen yeni alanlarda ekolojik temelli bilimsel araştırma projeleri başlatılmıştır. Ülkemizin % 9.5’i (yaklaşık 7.5 milyon ha) Korunan Alan Statüsündedir. (orman, mera ve tarımsal sit alanları hariç) 2022 yılı itibariyle; • Doğal Sit Alanları (3283 adet, 2.173.004,18 ha ) • Özel Çevre Koruma Bölgesi (18 adet, 3.832.959,71 ha) Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik’ in 4 üncü maddesinde ‘‘Ekolojik koridor: Birbirine yakın coğrafi bölgelerdeki habitatları ekolojik olarak birbirine bağlayan, türlerin geçişine imkân sağlayan, doğal veya yapay olarak teşkil edilmiş bağlantı alanları’’ olarak tanımlanmıştır. Amaç; bilimsel kriterler ışığında, ekolojik sürekliliği, ekosistem bütünlüğünü ve biyolojik çeşitliliği korumak amacıyla, korunan alanlar arasında bağlantıyı sağlayan ekolojik koridorların belirlenerek, alt ekosistemler arasında sürdürülebilir sağlıklı bağlantıların oluşturulmasıdır. Ekolojik koridorlar, geleneksel doğa koruma politikalarında sınırları belirlenmiş alanların (doğal sit alanları özel çevre koruma bölgeleri, milli parklar, tabiatı koruma vb.) birleştirilerek koruma bütünlüğünü sağlayan böylece koruma uygulamalarına bir dil birliği getiren yeni korunan alan yaklaşımıdır. Ekolojik koridorlar ile ekolojik sürekliliği, ekosistem bütünlüğünü ve biyolojik çeşitliliği korumak amacıyla, korunan alanlar arasında bağlantıyı sağlayarak, alt ekosistemler arasında, sürdürülebilir sağlıklı bağlantıların oluşturulması hedeflenmektedir. Bu kapsamda; Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından ekolojik koridorların belirlenmesi çalışmaları başlatılmıştır. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü 2020 yılında Hacettepe Üniversitesi ile birlikte pilot bir proje yürütmüş olup; proje kapsamında Orta Anadolu-Orta Karadeniz coğrafik alanında kalan bütün korunan alanlar, belirtilen çerçevede birbirine bağlanan uygun ölçekli haritalarda gösterilmiştir. 2022 yılı içerisinde Ege, Akdeniz Ve Doğu Anadolu Bölgeleri Korunan Alanlar Arasında Ekolojik Koridorlara Uygun Alanların Araştırılması Projesi başlatılmıştır. Söz konusu proje, Ege, Akdeniz ve Doğu Anadolu Bölgeleri coğrafik alanında kalan korunan alanların, belirtilen çerçevede birbirine önerilen ekolojik koridorlar ile bağlanarak belirlenmesini ve yine uygun ölçekli haritalarda gösterilmesine dair araştırmaları ile belirtilen bu çalışma alanı sınırlarında korunan alanların bağlanması dışında özellikle büyük memeli hayvan ya da hayvanların yaşam döngüleri kapsamında yer değişiklik güzergahlarının belirlenmesi ve bu güzergahların da ekolojik koridor olarak belirlenmesi ve burada gerekli koruma tedbirlerinin belirlenmesini kapsamaktadır. 4.1.3. Diğer Kurumsal Yapıların Rolü 4.1.3.1. Türk Patent ve Marka Kurumunun Rolü TÜRKPATENT’in başlıca görevi patentler, faydalı modeller, markalar, coğrafi işaretler, geleneksel ürün adları, tasarımlar ile entegre devre topoğrafyalarının ilgili mevzuat hükümleri uyarınca tescilini ve bu hakların korunması ile ilgili işlemleri 37 yapmaktır. Ayrıca, 10 Ocak 2017 tarihli ve 29944 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı tescil işlemlerini yürütmektedir. 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanununun 90 ıncı maddesinin 4 üncü fıkrasında “Buluş, genetik kaynağa veya genetik kaynakla bağlantılı geleneksel bilgiye dayanıyorsa bu kaynağın nereden alındığına ilişkin açıklamaya, patent başvurusunda yer verilir” hükmü yer almaktadır. Bu sayede patent başvurularındaki genetik kaynak veya geleneksel bilginin kökenine ait bilginin ilgili kuruluşlar tarafından izlenebilmesi ve haksız patent alınmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. 2021 yılı itibariyle TÜRKPATENT tarafından 900 farklı coğrafi işaret verilmiş olup bunun 220 tanesi işlenmemiş meyve ve sebzelerden oluşmaktadır. 2021 yılı Eylül ayı itibariyle 120 adet işlenmemiş meyve ve sebze başvurusu değerlendirme aşamasındadır (TÜRKPATENT,2021). Sınai mülkiyet hakları koruması dünyanın her yerinde tescilin gerçekleştirildiği ülkede geçerlidir. Bu bağlamda, sınai mülkiyet hakları kapsamında olan coğrafi işaretlerin Türkiye’de gerçekleştirilen tescilleri de yalnızca Türkiye sınırları içinde geçerli olmaktadır. Farklı ülkelerde koruma elde etmek için ya o ülkelerin mevzuatı çerçevesinde tescil başvurusunda bulunmak ya da uluslararası koruma sağlayan sistemler kapsamında başvuru yapmak gerekmektedir. Bu yollardan biri de Avrupa Birliği ülkelerinin tamamında koruma sağlayan 2012/1151 sayılı Tarım Ürünleri ve Gıda Maddeleri Hakkında Kalite Tasarısı isimli Avrupa Konseyi Tüzüğü çerçevesinde Avrupa Komisyonuna başvuru yapmaktır. Avrupa Komisyonuna sadece tarım ürünleri ve gıda maddeleri ile ilgili coğrafi işaretler için başvuru yapılabilmektedir. AB nezdinde başvuru yapmak için öncelikle TÜRKPATENT’e başvuru yapılarak ülkemizde coğrafi işaret tescilinin gerçekleştirilmesi gereklidir. Başvurular tescil ettiren tarafından veya Türk Patent ve Marka Kurumu aracılığı ile Avrupa Komisyonuna gönderilmektedir. Gıda ve tarım ürünü olan coğrafi işaretlerin AB’de tescili, 1151/2012 sayılı Tüzük ve bu Tüzüğün 668/2014 sayılı Uygulama Yönetmeliği uyarınca gerçekleştirilir. 4.1.3.2. Yerel Yönetimlerin Rolü Türkiye’de yerel yönetimler, başta Valilik ve Belediye Başkanlıkları olmak üzere, genetik kaynakların yerinde korunması, pazarlanması, tohum takas şenliklerinin düzenlenmesi, coğrafi işaret alması ve bünyelerinde kurmuş oldukları sera ve tarım arazilerinde üretim yapılması gibi alanlarda katkı sağlamaktadır. Bu politika belgesinin hazırlanması sürecinde belediye başkanlıklarına konu ile ilgili yapmış oldukları faaliyetler resmi yazılarla talep edilmiş olup, cevap veren bazı belediye başkanlıklarının yapmış oldukları çalışmalar aşağıda belirtilmiştir. Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanlığı : • Yerel Çeşitlerin Yerinde Korunması ve Çoğaltılması Projesi: Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitü Müdürlüğü ile Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, yerel çeşit buğdayların (Havrani, Sarı Başak) yerinde korunmasını sözleşmeli çiftçi modeli ile gerçekleştirmektedir. • Yerel Çeşit Fide ve Fidan Üretimi: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Tarımsal Hizmetler ve Gıda Daire Başkanlığına bağlı Gastronomi ve Tarımsal Eğitim Merkezinde yerel çeşit fide ve fidan üretimini gerçekleştirmektedir. Bu kapsamda; fidan olarak, Antep Fıstığı Çöğürü (Siirt, Bıttım, Barak Yıldızı), Üzüm (Antep Karası, Muhammediye, Tahannebi, Hönüsü, Dımışkı, Sergi Karası, Paf, Kabarcık, Dökülgen Hatun Parmağı), Zeytin (Nizip Yağlık, Nizip Halkalı), İncir (Sultani), Nar (Deve Dişi, Nuz Ekşi, Kirli Hanım, Hicaz) çeşitleri ve fide olarak da, Domates (Sof), Biber (Antep Dolmalık), Patlıcan (Antep Dolmalık, Nizip), Kabak (Haylan) gibi yerel çeşitler üzerine çalışılmaktadır. • Yerel Çeşit Tohumlarının Çoğaltılması: Kavun, karpuz, domates, Mızar havucu, bamya gibi yerel çeşit tohumları çoğaltılmaktadır. 38 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Kahramanmaraş Büyükşehir Belediye Başkanlığı : Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi Mahalle ve Tarım Hizmetleri Dairesi Başkanlığı nezdinde Maraş-1Kırmızı Biberi’nin gen kaynağının korunması ve üretiminin yaygınlaştırılması amacıyla üreticilere 2018-2019-2020-2021 yıllarında 5.987.200 adet Maraş-1Kırmızı Biberi fidesi desteklemesi yapılmıştır. Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanlığı : Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Muhtarlık İşleri Dairesi Başkanlığı Tarımsal Hizmetler Şube Müdürlüğü bünyesinde bölgeye has yerel çeşitler 2012 yılından itibaren toplanmaya başlanmış olup domates, biber, patlıcan, kabak, salatalık vb. tohumlar önder çiftçilerden temin edilerek çoğaltımı ve muhafazası sağlanmıştır. Bu tohumlar, tür ve tanımlama işlemlerinin yapılabilmesi için Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne (TİGEM) gönderilmiştir. Gönderilen tohumlardan 3 tanesinin (salçalık biber, sivri kıl biber, Kandıra biberi ) tür ve tanımlama çalışması yapılmıştır. Mersin Büyükşehir Belediye Başkanlığı : Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitü Müdürlüğü ile Mersin Büyükşehir Belediyesi tarafından sözleşmeli olarak yerel çeşit buğdayların (Sarı Buğday) ve yerel çeşit nohutların yerinde korunması, işlenmesi ve pazarlanması çalışmaları yürütülmektedir. Samsun Büyükşehir Belediye Başkanlığı : Samsun Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından yerel çeşitlerle ilgili olarak birçok proje ve çalışma yürütülmektedir. Bu kapsamda Salep çeşitleri ve glucomannan analizlerinin yapılması, DOKAP tıbbi ve aromatik bitki kaynaklarının belirlenmesi projeleri yürütülmektedir. Ayrıca DOKAP kaynaklı Süpürge evi projesi kapsamında yetiştiriciliği, hasadı ve pazarlama olanaklarının geliştirilmesi amaçlı tohumu popülasyon olan Sorghum bicolar(L) Mohench var.technicum çeşidine yönelik çalışma belediye bünyesinde yapılmaktadır. Öte yandan Türkiye’de ilk yazlık baklagil yem börülcesi olan ‘Ülkem Yem Börülcesinin’ çoğaltılması için 19 Mayıs Üniversitesi ve Firma arasında bağlantı kurulması ve bahsi geçen üniversite çalışmalarında kullanılmak üzere çiftçilerden toplanan kırmızı ve siyah turp tohumu temini çalışmaları yürütülmüştür. Son olarak tohum çoğaltım çalışmaları da yapılan Nebiyan Fasulyesi Coğrafi işaret başvurusu hazırlanmaktadır. 4.1.3.3. Üniversitelerin Rolü Türkiye’de bulunan gerek devlet gerek özel üniversitelerde öğretim üyeleri tarafından yerel çeşitlerin toplanması, tanımlanması, muhafazası ve yeni geliştirilen çeşitlerde melezleme çalışmalarında materyal olarak kullanılması yapılmaktadır. Bazı üniversitelerde Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezi bulunmakta olup bu üniversiteler, • Atatürk Üniversitesi • Düzce Üniversitesi • Hacettepe Üniversitesi • Hitit Üniversitesi • Iğdır Üniversitesi • Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi • Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi şeklinde sıralanmaktadır. Bu merkezlerin amaç ve faaliyet alanları aşağıda belirtilmiştir. 39 11 Mayıs 2018 tarih ve 30418 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Atatürk Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Atatürk Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları a) Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik unsurlarının tespiti, teşhisi, korunması, tanıtımı ve sürdürülebilirliği konularında ulusal ve uluslararası bilim insanları ile ortaklaşa araştırmalar yürütmek, b) Türkiye’nin ulusal biyolojik çeşitlilik koleksiyonunun oluşturulması, tasnifi, teşhisi, korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlamak, c) Bilimsel kanıt niteliği taşıyan teşhis edilmiş biyolojik materyale dayalı veri tabanı oluşturmak, mevcut olan ulusal ve uluslararası veri tabanı ağlarına bilgi akışı sağlamak, ç) Tür teşhisinde kapasite yetersizliğinin aşılması için stratejiler geliştirmek, d) Biyolojik çeşitlilik konusunda bilimin toplumla buluşmasını sağlayarak, genç araştırmacılara doğayı ve canlıları tanıma, sevme ve keşfetmeye yönelik eğitim ve sosyal oluşumları organize etmek, e) Üniversite bünyesinde mevcut olan bilimsel koleksiyonların da dâhil edileceği, standartlara uygun koleksiyon, sergi, araştırma ve eğitim alanlarını içerecek şekilde yeni bir biyolojik çeşitlilik müzesinin kurulmasını sağlamak. Atatürk Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Faaliyet Alanları a) Türkiye’nin de taraf olduğu uluslararası 29/8/1996 tarihli ve 4177 sayılı Kanunla uygun bulunan Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve Türkiye Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejik Eylem Planı hedefleri doğrultusunda ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik unsurları ile ilgili araştırmaların koordinasyonu ve işbirliği halinde yürütülmesine katkı sağlamak, b) Tarım, orman, gıda, veterinerlik, su ürünleri, eczacılık ve tıp açısından öneme sahip olan biyolojik çeşitlilik unsurlarını öncelikli olarak ele almak, tespit etmek ve bunlara ait bilimsel koleksiyon oluşturmak, c) Ekolojik yönden önem arz eden, nesli tehlikede olan, endemik ve nadir türlerin belirlenmesi ve bunların koruma statüleri ile ilgili araştırmalar yürütmek, yayın yapmak, toplumu bilinçlendirmek ve ilgili kurumlarla ortak çalışmalar yapmak, ç) Ülke genelinde ve Doğu Anadolu Bölgesinde bulunan Milli Parklara ait tür envanterlerinin çıkarılmasında taksonomik kapasite anlamında altyapı hizmeti sunmak ve bu tip çalışmalara paydaş olmak, d) İstilacı türler hakkında bilgi oluşturmak, karantina birimlerinin ihtiyaç duyacağı taksonomik teşhis işlemlerinin hızlandırılmasında uluslararası biyolojik çeşitlilik birimleriyle koordinasyonu sağlamak, e) Ekonomik ve ekolojik yönden önemli olan polinatör, biyolojik mücadele etmeni ve bioindikatör grupları taksonomik açıdan öncelikli olarak ele almak, uluslararası işbirlikleri tesis etmek ve bu alandaki uygulamalı bilimlere katkı sağlamak, f) Ulusal biyolojik çeşitlilik koleksiyonunun oluşmasında bölgesel düzeyde katkı sağlamak için doğa inceleme ve araştırmaları yürütmek, bilimsel materyal ve veri toplamak, bu konularda ulusal ve uluslararası katılımlı projeler yürütmek, g) Bilimin toplumla bulaşacağı eğitim alanları olarak tesis edilecek olan zooloji, botanik, entomoloji, paleontoloji ve türlerin özel yaşam alanları olan ekosistemler ile ilgili bilimsel materyal ve görsel verilerin toplanması için projeler yürütmek, örnek değişimi ve geçici sergiler açabilmek için uluslararası merkezlerle işbirliği yapmak, ğ) Taksonomik kapasite artırımı için uluslararası tanınırlığı olan üniversite, enstitü ve doğa tarihi müzeleri ile ortak araştırma, uygulama, eğitim ve yayın faaliyetleri yürütmek, 40 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 h) Başta Üniversite ve diğer bölge üniversiteleri olmak üzere lisans ve özellikle de lisansüstü öğrencilerin tez çalışmaları için altyapı desteği sunmak ve öğrencilerin projelere katılımını sağlamak, ı) Merkezin amaçları doğrultusunda kurs, çalıştay, sempozyum, kongre ve toplantılar düzenlemek, i) Merkezin çalışma konuları kapsamında sonuçların paylaşıldığı bilimsel yayın, kitap ve uluslararası nitelikte dergiler yayımlamak, j) Merkezin öncelikli olarak oluşturacağı müzenin kurulum, işletim sistemleri, büyümesi ve sürekliliği için stratejiler geliştirmek, ulusal ve uluslararası birimlerle işbirliği tesis etmek. 3 Ocak 2010 tarih ve 27804 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Düzce Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Düzce Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları Türkiye’nin biyolojik zenginliklerinin, canlı türlerinin, genetik kaynakların ve ender özellikli doğal alanların belirlenmesi, tanımlanması, doğal alan içerisinde ve doğal alan dışında korunmasını sağlamak, gen kaynaklarının geliştirilmesi, sürdürülebilirlik ilkelerine uygun olarak en verimli şekilde yararlanılması, biyolojik zenginlik, doğal çevre ve doğal kaynak bilincinin yaygınlaştırılması için araştırma, geliştirme ve uygulama etkinliklerinde bulunmaktır. Düzce Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Faaliyet Alanları a) Bölgenin biyolojik çeşitliliğini oluşturan habitatların, canlı türlerinin, genetik kaynakların ve bunlar arasındaki doğal olaylar dizisinin belirlenmesi, tanımlanması, korunması ve geliştirilmesi için çalışmalar yapmak, bu amacı gerçekleştirmek için yurtiçinde ilgili kamu kurum ve kuruluşları ve diğer üniversiteler, vakıflar ve gönüllü kuruluşlar ile ortak çalışmalarda bulunmak; yurtdışında benzer amaçlar doğrultusunda çalışan üniversite birimleri, araştırma merkezleri, bilimsel amaçlı vakıflar, enstitüler, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası kuruluşlar ile işbirliği içinde ortak çalışmalar yapmak, b) Doğal çevrenin ve biyolojik zenginliklerin belirlenmesi, korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilirlik ilkelerine uygun yönde kullanılması için, toplumun her kesiminin bilinçlendirilmesi amacıyla faaliyetlerde bulunmak; bu konularda geziler, toplantılar, yaz okulları ve kurslar düzenlemek, sergiler açmak ve yayınlar yapmak, bu çalışmalarla ilgili sertifikalar vermek, Üniversite personelinin ve öğrencilerinin bu ve benzeri etkinliklere katılmasını teşvik etmek, c) Biyolojik zenginliklerle ilgili görsel ve işitsel her türlü dokümanı sağlayarak, bunlardan Üniversite personelinin, öğrencilerin ve kamuoyunun yararlanmasını gerçekleştirmek, ç) Canlı doğal kaynakların idaresi, işletmesi ve halkın onlardan bilinçli bir şekilde yararlanması yönünde yöntemler ve öneriler geliştirmek; bölgedeki korunan alanların, nadir özellik taşıyan diğer doğal ekosistemlerin, habitatların ve bu ortamlardaki biyolojik zenginliklerin belirlenmesi, bunların yapı, işleyiş ve özelliklerinin araştırılması, geliştirilmesi, korunması ve tanıtılması yönünde ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak, d) Düzce ilinde biyolojik çeşitlilik bakımından zengin olan bir doğal alanın belirlenmesi, buradaki biyolojik zenginliklerin korunması, özelliklerinin araştırılması, e) Türkiye’de ve bölgede ekoturizmin geliştirilmesi ve sürekliliği konusunda, ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde, bilimsel temellere dayalı araştırmalar yapmak ve teknikler geliştirmek, 41 f) Bölgedeki tarım, ormancılık, endüstri ve turizm yatırımlarının, karasal ve sucul ekosistemlere yapabileceği etkileri araştırmak, veriler ve öneriler ortaya koymak, bunlardan en iyi biçimde yararlanma yöntemlerini geliştirmede yardımcı olmak, g) Doğal yaşam alanlarının ve biyolojik zenginliklerin belirlenmesi, tanımlanması, korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilirlik ilkelerine uygun yönde kullanılması için, danışmanlık hizmeti vermek, flora ve fauna ile ilgili raporlar hazırlamak, bu yönde yapılmış çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) raporlarının uygunluğu üzerinde görüş bildirmek, ğ) Doğal yaşam ortamlarında bulunan canlı türlerinin, biyoteknolojik çalışmalarda genetik kaynak olarak değerlendirilmesi yönünde, ulusal ve uluslararası kuruluşlarla birlikte çalışmalarda bulunmak, h) Üniversitelerde araştırma ve uygulama yapacak olan öğretim elemanı ve öğrencilerin yetişmesini teşvik etmek, ı) Merkezin kuruluş amacına uygun olarak diğer çalışmaları yapmak. 11 Ağustos 2008 tarih ve 26964 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Hacettepe Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Hacettepe Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları a) Türkiye’nin doğal biyolojik çeşitliliğini araştırma, koruma, depolama ve eğitim faaliyetleri ile referans merkezi haline gelmek, b) Türkiye toprakları üzerindeki biyolojik çeşitliliğin temel bileşenleri olan canlı türlerini, genetik yapıyı ve ekosistemleri uluslararası anlaşmalar gereği koruma altına almakla yükümlü olması noktasından hareketle; biyolojik çeşitlilik konusunda değişik toplum kesimlerine teorik ve pratik düzeylerde eğitim vermek, temel ve uygulamalı araştırmalar ve projeler yapmak, amaçları doğrultusunda bilgi toplayarak ve depolayarak biyolojik çeşitlilik veri tabanlarını oluşturmak, c) Türkiye’nin biyolojik zenginliklerini içeren herbaryum, müze, arboretum, sera ve gen bankası kurmak, amaçları doğrultusunda ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak ve danışmanlık hizmetleri vermek. Hacettepe Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Faaliyet Alanı a) Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik potansiyelinin ortaya konması yanında, taraf olunan ulusal ve uluslararası anlaşmaların yerine getirilmesinde rol almak ve Türkiye’de biyolojik çeşitlilik çalışmalarının koordinasyon ve işbirliği içinde yürütülmesini sağlamak, b) Türkiye’nin biyolojik zenginlikleri konusunda araştırma projeleri yapmak, konu ile ilgili mercileri teşvik etmek ve yönlendirmek, koordinasyonunu sağlamak, danışmanlık hizmeti vermek, bu konudaki çalışmalara katılarak araştırma ve planlama potansiyelini artırmak ve Türkiye’nin biyolojik zenginlik veri tabanlarını geliştirmek, c) Kamudaki eğitim eksikliğinin giderilmesi ve bilginin güncellenmesi biyolojik çeşitlilik konusunda kamu kuruluşları ve Üniversite arasında işbirliğini artırmak, ç) Halkın Türkiye’deki biyolojik zenginlikleri tanıması ve koruması konusunda çalışmalar yapmak, d) Yurtdışında ve yurtiçinde biyolojik çeşitlilik ile ilgili gelişmeleri izlemek ve bu gelişmeleri aktarmak ve bu konulara ilişkin yayınlar hazırlamak, e) Kamuoyunu biyolojik çeşitlilik konusunda aydınlatmak amacıyla ulusal ve uluslararası nitelikteki panel, kongre, konferans ve bunun gibi toplantılar düzenlemek, temsilci ve/veya konuşmacı getirmek ve yollamak, 42 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 f) Üniversitenin ilgili fakülte, enstitü, yüksekokul ve uygulama-araştırma merkezleri yanında, Üniversite dışındaki kurum ve kuruluşlar ile işbirliği yaparak biyolojik çeşitlilikle ilgili tüm konularda; her düzeyde öğrenci, öğretim elemanı ile diğer personelin eğitiminde yardımcı olmak, bu amaçla uluslararası düzeyde sertifikaya yönelik eğitim ve öğretim programları düzenlemek, g) Yurtiçi ve yurtdışındaki ilgili kişi, kurum ve kuruluşlarla işbirliği halinde çalışmak, ğ) Yönetim Kurulunun kararlaştıracağı diğer faaliyetlerde bulunmak. 16 Mayıs 2018 tarih ve 30423 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Hitit Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Hitit Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları a) Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğini araştırmak, korumak, muhafaza etmek ve bu konularla ilgili eğitim-öğretim faaliyetleri yapmak, b) Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğin temel unsurları olan canlı türlerini, bu türlerin genetik yapılarını ve ekosistemleri uluslararası anlaşmalar gereği koruma altına almakla yükümlü olması noktasından hareketle; biyolojik çeşitlilik konusunda değişik toplum kesimlerine teorik ve pratik düzeylerde eğitim vermek, temel ve uygulamalı araştırmalar ve projeler yapmak, amaçları doğrultusunda bilgi toplayarak ve depolayarak biyolojik çeşitlilik veri tabanlarını oluşturmak, c) Türkiye’nin biyolojik zenginliklerini içeren herbaryum, müze, arboretum, sera ve gen bankası kurmak, amaçları doğrultusunda ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak ve danışmanlık hizmetleri vermek. Hitit Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Faaliyet Alanı a) Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik potansiyelinin ortaya konmasının yanı sıra, taraf olunan ulusal ve uluslararası anlaşmaların yerine getirilmesinde rol almak ve Türkiye’de biyolojik çeşitlilik çalışmalarının koordinasyon ve işbirliği içinde yürütülmesini sağlamak, b) Türkiye’nin biyolojik zenginlikleri konusunda araştırma projeleri yapmak, konu ile ilgili kurum ve kuruluşları teşvik etmek ve yönlendirmek, koordinasyonunu sağlamak, danışmanlık hizmeti vermek, bu konudaki çalışmalara katılarak araştırma ve planlama potansiyelini artırmak ve Türkiye’nin biyolojik zenginlik veri tabanlarını geliştirmek, c) Kamudaki eğitim eksikliğinin giderilmesi ve bilginin güncellenmesi biyolojik çeşitlilik konusunda kamu kuruluşları ve Üniversite arasında işbirliğini artırmak, ç) Halkın Türkiye›deki biyolojik zenginlikleri tanıması ve koruması konusunda çalışmalar yapmak, d) Yurtdışında ve yurtiçinde biyolojik çeşitlilik ile ilgili gelişmeleri izlemek ve bu gelişmeleri aktarmak ve bu konulara ilişkin yayınlar hazırlamak, e) Kamuoyunu biyolojik çeşitlilik konusunda aydınlatmak amacıyla ulusal ve uluslararası nitelikteki panel, kongre, konferans ve bunun gibi toplantılar düzenlemek, temsilci ve/veya konuşmacı getirmek ve yollamak, f) Üniversitenin ilgili fakülte, enstitü, yüksekokul ve uygulama-araştırma merkezleri yanında, Üniversite dışındaki kurum ve kuruluşlar ile işbirliği yaparak biyolojik çeşitlilikle ilgili tüm konularda; her düzeyde öğrenci, öğretim elemanı ile diğer personelin eğitiminde yardımcı olmak, bu amaçla uluslararası düzeyde sertifikaya yönelik eğitim ve öğretim programları düzenlemek, 43 g) Yurtiçi ve yurtdışındaki ilgili kişi, kurum ve kuruluşlarla işbirliği halinde çalışmak, ğ) Yönetim Kurulunun kararlaştıracağı diğer faaliyetlerde bulunmak. 27 Haziran 2020 tarih ve 31168 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Iğdır Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Iğdır Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları Merkezin amacı, özelde Iğdır ve çevresinin genelde ise Türkiye’nin doğal biyolojik çeşitlilik kaynaklarının belirlenmesi, korunması, onlardan en verimli ve sürdürülebilir şekilde yararlanılması; toplumun değişik kesimlerinde biyolojik zenginlik, doğal çevre ve doğal kaynak bilincinin yaygınlaştırılması için araştırma, geliştirme ve uygulama etkinliklerinde bulunulması; ilgili mevzuat doğrultusunda Türkiye›nin biyolojik zenginliklerini içeren herbaryum, insektaryum, müze, arboretum, gen bankası ve benzeri kurulması amaçları doğrultusunda ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılmasıdır. Iğdır Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Faaliyet Alanları a) Iğdır ve çevresinin ve Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik potansiyelinin ortaya konmasına yönelik araştırma projeleri yapmak, konu ile ilgili mercileri teşvik etmek ve yönlendirmek, oluşturulacak lokal veri tabanları ile Türkiye’nin biyolojik zenginlik veri tabanlarının geliştirilmesine katkı sağlamak. b) Biyolojik çeşitliliğe yönelik eğitim eksikliğinin giderilmesi ve bilginin güncellenmesi bağlamında biyolojik çeşitlilik konusunda kamu kuruluşları, sivil toplum kuruluşları ve Üniversite arasında işbirliğini artırmak. c) İnsanların Türkiye’deki biyolojik zenginlikleri tanıması ve koruması konusunda çalışmalar yapmak. ç) Yurt dışında ve yurt içinde biyolojik çeşitlilik ile ilgili gelişmeleri izlemek ve bu gelişmeleri aktarmak ve bu konulara ilişkin yayınlar hazırlamak, araştırma yapmak, ulusal ve uluslararası nitelikte panel, kongre, konferans ve benzeri toplantılar düzenlemek. d) Biyolojik zenginliklerle ilgili görsel-işitsel dokümanlar temin ederek Üniversite öğretim elemanlarının, öğrencilerin ve kamuoyunun bu kaynaklardan yararlanmasını sağlamak. e) Biyoteknolojik çalışmalara materyal temin etmek ve doğal olarak gelişen canlı türlerinin, biyoteknolojik çalışmalarda genetik kaynak olarak değerlendirilmesi yönünde, ulusal ve uluslararası kuruluşlarla birlikte çalışmalarda bulunmak. f) Bölgesel ekoturizmin geliştirilmesine katkı sağlamak amacıyla ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde, bilimsel temellere dayalı araştırmalar yapmak ve teknikler geliştirmek. g) Biyokaçakçılık hakkında toplumu bilinçlendirmek ve bu konuda eğitimler vermek. ğ) Kamplar düzenleyerek ilköğretim ve ortaöğretim düzeyindeki öğrencilere, üniversite öğrencilerine ve yetişkinlere yönelik doğa eğitimleri vermek. h) Biyolojik araştırmalar yapmak üzere ülkemizde bulunan yabancı araştırmacılara rehberlik etmek, çalışmanın ve materyal kullanımlarının (bitki, böcek, sürüngen ve benzeri canlı materyal) kontrolünü sağlamak, bu konu hakkında ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile ortak çalışmalar yapmak. ı) Merkezin kuruluş amacına ve Yükseköğretim Kanununda belirtilen amaç ve ilkelere uygun olan diğer çalışmaları yapmaktır. 44 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 14 Ağustos 2017 tarih ve 30154 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları Merkezin amacı, özelde Karaman ve çevresinin genelde ise Türkiye’nin doğal biyolojik ve tıbbi aromatik bitki zenginliklerinin, canlı türlerinin, genetik kaynaklarının belirlenmesi, korunması, onlardan en verimli ve sürdürülebilir şekilde yararlanılması; toplumun değişik kesimlerinde biyolojik zenginlik, doğal çevre ve doğal kaynak bilincinin yaygınlaştırılması için araştırma, geliştirme ve uygulama etkinliklerinde bulunmak; Türkiye’nin biyolojik zenginliklerini içeren herbaryum, fungaryum, müze, arboretum, sera ve gen bankası kurmak, amaçları doğrultusunda ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmaktır. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Faaliyet Alanları a) Bölgemizin ve Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik potansiyelinin ortaya konmasına yönelik araştırma projeleri yapmak, konu ile ilgili mercileri teşvik etmek ve yönlendirmek, oluşturulacak lokal veri tabanları ile Türkiye’nin biyolojik zenginlik veri tabanlarının geliştirilmesine katkı sağlamak. b) Biyolojik çeşitliliğe yönelik eğitim eksikliğinin giderilmesi ve bilginin güncellenmesi bağlamında biyolojik çeşitlilik konusunda kamu kuruluşları, sivil toplum kuruluşları ve Üniversite arasında işbirliğini artırmak. c) İnsanların Türkiye’deki biyolojik zenginlikleri tanıması ve koruması konusunda çalışmalar yapmak. ç) Yurtdışında ve yurtiçinde biyolojik çeşitlilik ile ilgili gelişmeleri izlemek ve bu gelişmeleri aktarmak ve bu konulara ilişkin yayınlar hazırlamak, ulusal ve uluslararası nitelikte panel, kongre, konferans vb. toplantılar düzenlemek. d) Biyolojik zenginliklerle ilgili görsel-işitsel dokümanlar temin ederek Üniversite öğretim elemanlarının, öğrencilerin ve kamuoyunun yararlanmasını sağlamak. e) Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğadan toplanması, tarımı, üretimi-işlenmesi, pazarlanması ve kullanım yöntemleri konusunda eğitimler düzenlemek. f) Biyoteknolojik çalışmalara materyal temin etmek ve doğal olarak gelişen canlı türlerinin, biyoteknolojik çalışmalarda genetik kaynak olarak değerlendirilmesi yönünde, ulusal ve uluslararası kuruluşlarla birlikte çalışmalarda bulunmak. g) Bölgesel ekoturizmin geliştirilmesine katkı sağlamak amacıyla ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde, bilimsel temellere dayalı araştırmalar yapmak ve teknikler geliştirmek. ğ) Merkezin kuruluş amacına ve Yükseköğretim Kanununda belirtilen amaç ve ilkelere uygun olan diğer çalışmaları yapmaktır. 28 Nisan 2017 tarih ve 28631 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Amaçları ve Faaliyet Alanları a) Ülkemizin biyolojik zenginliklerinin, genetik kaynaklarının ve ender özellikli doğal alanların belirlenmesi, türlerin doğal alan içinde ve dışında korunmasını sağlamak, gen kaynaklarının geliştirilmesi, sürdürülebilirlik ilkelerine uygun olarak en verimli şekilde yararlanılması, biyolojik zenginlik, doğal çevre ve doğal kaynak bilincinin yaygınlaştırılması için araştırma ve uygulama çalışmalarında bulunmak, 45 b) Ülkemizin deniz ve karasal biyolojik çeşitliliğini araştırma, koruma, saklama ve eğitim faaliyetleri konusunda referans merkezi haline gelmesi için çalışmalarda bulunmak, c) Ülkemizin toprakları üzerindeki biyolojik çeşitliliğin temel bileşenleri olan canlı türlerini, genetik yapıyı ve ekosistemleri uluslararası anlaşmalar gereği koruma altına almakla yükümlü olması noktasından hareketle; biyolojik çeşitlilik konusunda değişik toplum kesimlerine teorik ve pratik düzeylerde eğitim vermek, temel ve uygulamalı araştırmalar ve projeler yapmak, amaçları doğrultusunda bilgi toplayarak ve depolayarak biyolojik çeşitlilik veri tabanlarını oluşturmak, ç) Ülkemizin biyolojik zenginliklerini içeren herbaryum, fungaryum, müze, arboretum, sera ve gen bankası kurmak, amaçları doğrultusunda ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak ve danışmanlık hizmetleri vermek, d) Ülkemizin taraf olduğu ulusal ve uluslararası anlaşmaların yerine getirilmesinde rol almak ve Türkiye’de biyolojik çeşitlilik çalışmalarının koordinasyon ve işbirliği içinde yürütülmesini sağlamak, e) Toplumun ülkemizin biyolojik zenginlikleri tanıması ve koruması konusunda bilinçlendirilmesi çalışmalarına ağırlık vermek ve bu amaç doğrultusunda kamu kurum ve kuruluşları ile işbirliği yapmak, f) Kamuoyunu biyolojik çeşitlilik konusunda aydınlatmak amacıyla ulusal ve uluslararası nitelikteki panel, kongre, konferans ve bunun gibi toplantılar düzenlemek, g) Yurt dışında ve yurt içinde biyolojik çeşitlilik ile ilgili gelişmeleri izlemek ve bu gelişmeleri aktarmak ve bu konulara ilişkin yayınlar hazırlamak, ğ) Üniversitenin ilgili fakülte, enstitü, yüksekokul ve uygulama-araştırma merkezleri yanında, Üniversite dışındaki kurum ve kuruluşlar ile işbirliği yaparak biyolojik çeşitlilikle ilgili tüm konularda; her düzeyde öğrenci, öğretim elemanı ile diğer personelin eğitiminde yardımcı olmak, bu amaçla uluslararası düzeyde sertifikaya yönelik eğitim ve öğretim programları düzenlemek, h) Yönetim Kurulunun uygun gördüğü diğer faaliyetlerde bulunmak. 28 Ekim 2019 tarih ve 30932 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Beşkaza Genetik Kaynaklar ve Yenilikçi Teknolojiler Uygulama ve Araştırma Merkezinin amaçları ve faaliyet alanları: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Beşkaza-Genetik Kaynaklar ve Yenilikçi Teknolojiler Uygulama ve Araştırma Merkezi Amaçları ve Faaliyet Alanları a) Fethiye ve çevresindeki ilçelere, Merkezin çalışma alanları ile ilgili bilimsel alt yapı imkanlarını sunmak ve bilimsel çalışmalara öncülük etmek. b) Yörenin sahip olduğu genetik kaynaklar ve biyolojik çeşitlilik üzerine bilimsel araştırmalar yaparak ulusal ve uluslararası düzeyde ilişkiler kurmak, yörenin ve üretilen ürünlerin tanınırlığının artmasına katkı sağlamak. c) Öncelikle yörenin bitkisel ve hayvansal üretim ve pazarlama potansiyelini artırmak, bölgeye yeni ürünler kazandırmak, ürün çeşitliliğini ve kalitesini artırmak, tarıma dayalı sanayisini geliştirmek, bu hususlarda ilgili kurum ve kuruluşlar ile işbirliği içinde hedefler belirleyerek planlar yapmak ve stratejiler geliştirmek. ç) Araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yürütmek amacıyla gerekli altyapıyı hazırlamak. d) Bitki ve hayvanların genetik ve morfolojik yapılarını tanımlayarak biyoteknolojik girişimlerle ve yenilikçi teknolojilerle üretim ve ıslah çalışmalarında bulunmak, endemik türlerin korunmaları ile ilgili tedbirleri almak. 46 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 e) Merkezin çalışma faaliyetlerine uygun ekolojik, kırsal ve tarım turizmine katkı sağlamak. f) Bitkisel ve hayvansal ürünlerin katma değerini artırmak için gıda, uçucu yağlar, kozmetik, kimya, işleme, paketleme ve raf ömürleri ile ilgili alanlarda yenilikçi araştırmalar yapmak ve yeni ürünler geliştirmek. g) Ürün kalitelerinin belirlenmesi ve geliştirilmesi için genetik, nitel, nicel ve kimyasal analizler yapmak. ğ) Yörenin tarımsal üretim alanlarındaki sorunlara çözüm getirici, verim ve kaliteyi arttırıcı yetiştirme teknikleri ve ıslahı ile ilgili araştırmalar yapmak. h) Yenilikçi teknolojiler ile bitki ve hayvanlar için sağlıklı ve kaliteli üretim metotları geliştirmek. ı) Çevresel faktörlere dayanıklı yeni genotiplerin elde edilmesine yönelik ıslah çalışmaları yapmak. i) Yöresel ve geleneksel ürünlerin ham olarak pazarlanmasının ve ihracının dışında yörede ve ülkemizde işlenmesine yönelik araştırmalar yapmak. j) Pazarlamada karşılaşılan ambalaj, raf ömrü, niş ürün gibi sorunların aşılmasına yönelik çeşitli araştırmalar yapmak. k) Sektörde kullanılabilecek teknolojik cihazların prototiplerinin üretilmesi ile ilgili çalışmalar yapmak, bu amaçla ulusal ve uluslararası işbirliğine gitmek. l) Merkezin faaliyetleri ile ilgili tarım ve tarıma dayalı teknolojilerin geliştirilmesi için yurt içi ve yurt dışında bilimsel faaliyetler yapmak, karşılıklı uzman değişimi ve eğitimi konularında çalışmalar yapmak ve projeler geliştirmek. Ayrıca üniversitelerde biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların korunması ile ilgili gerek lisans gerekse lisansüstü dersler müfredatlarda yer almaktadır. 4.2. Yasal Çerçeve Türkiye’de Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynakların korunması konusunda gerek Anayasa’da gerekse farklı yasal düzenlemelerde birçok hüküm yer almaktadır. Bu kapsamda Türkiye Cumhuriyeti Anayasa’sında Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklarla ilgili ibareler aşağıda belirtilmektedir. Madde 44, “Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini korumak ve geliştirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya yeter toprağı bulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri alır.” Madde 45, “Devlet, tarım arazileri ile çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemek, tarımsal üretim planlaması ilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak maksadıyla, tarım ve hayvancılıkla uğraşanların işletme araç ve gereçlerinin ve diğer girdilerinin sağlanmasını kolaylaştırır. Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin değerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alır.” Madde 56, “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir.” Madde 63, “Devlet, tarih, kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar, bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır” Madde 169, “Devlet, ormanların korunması ve sahalarının genişletilmesi için gerekli kanunları koyar ve tedbirleri alır. Yanan ormanların yerinde yeni orman yetiştirilir, bu yerlerde başka çeşit tarım ve hayvancılık yapılamaz.” ibareleri ile biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların korunması güvence altına alınmıştır. 47 Ayrıca 2016/6 Sayılı Biyolojik Çeşitlilik Araştırma İzinleri Bilgi Sistemi ve Veri Tabanının Yürürlüğe Girmesine Dair Bakanlık Genelgesi biyolojik çeşitlilik ile ilgili bilimsel araştırmalara ilişkin olarak Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünce verilen her türlü araştırma izni, markalama izni ve halkalama izninin; çevrim içi ortamda “Biyolojik Çeşitlilik Araştırma İzinleri Bilgi Sistemi ve Veri Tabanı (ARİBS)” üzerinden yürütülmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir. Bu kapsamda ARİBS üzerinden 2020 yılında 449 adet, 2021 yılında ise 605 adet araştırma izin başvurusu değerlendirmeye alınmıştır. 15 Ağustos 1992 tarih ve 21316 sayılı “Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik” ile ülkemizde mevcut bitki genetik kaynaklarının toplanması ve muhafazası görevi Tarım ve Orman Bakanlığına verilmiştir. Bu kapsamda Tohum Gen Bankalarına tohum kabulü ve kayıt kuralları Ekte verilmiştir. 9 Haziran 2015 tarih ve 29381 sayılı “Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Araştırma Amaçlı Kullanılması Ve Yurt İçine Girişi İle Yurt Dışına Çıkarılması Hakkında Yönetmelik” uyarınca araştırma amaçlı su ürünleri genetik kaynaklarının kullanılması ve yurtdışına çıkarılması ile ilgili gerekli düzenlemeler yapılmakta ve bu konudaki talepler değerlendirilmektedir. 2012 yılında yürürlüğe giren “Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik” ile “Su ürünleri Genetik Kaynaklarının Korunması Ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik” kapsamında; Türkiye iç su ve denizlerinde yaşayan su ürünleri genetik kaynaklarının korunması, sürdürülebilirliği için önlemlerin alınması ve tesciline ilişkin çalışmalar yürütülmektedir. 2 Ağustos 2019 tarihli ve 30850 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 2019/15 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile küresel biyolojik çeşitlilik gündemindeki gelişmelerin takibi, biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilir bir şekilde ekonomiye kazandırılması, Sözleşmenin ve dönem başkanlığının etkin olarak yürütülmesi amacıyla «Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Koordinasyon Kurulu» kurulmuştur. Kurulun çalışma usul ve esaslarını belirlemek maksadıyla hazırlanan «Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Koordinasyon Kurulu Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönerge» 17.11.2020 tarihli ve 2847092 sayılı Bakan Olur’u ile yürürlüğe girmiştir. 4.3. Uluslararası Entegrasyon Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi kapsamında uluslararası entegrasyon değerlendirildiğinde Türkiye uluslararası antlaşmalar, uluslararası komisyonlar, işbirliği programları, uluslararası sözleşmeler gibi aşağıda yer alan birçok uluslararası sürece dahil olmaktadır. Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (BMBÇS) : Sözleşmenin 6. Maddesi gereğince sözleşmeye taraf ülkeler Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP) hazırlamakla veya güncelleştirmekle yükümlüdür. Türkiye’de Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı son olarak 2006-2007 yıllarında ilgili gruplarının katılımıyla yürütülen bir çalışma sonucunda revize edilerek 2008 yılında Bakanlık Makamı Olur’u ile basılmıştır. BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’nin 2010 yılında yapılan 10. Taraflar Konferansında 2020 Aichi Biyolojik çeşitlilik hedefleri (2011-2020 Biyolojik Çeşitlilik Stratejik Planı) kabul edilmiş, tüm tarafların 2014 yılına kadar UBSEP’lerini gözden geçirme, güncelleme ve revize etmesi kararı alınmıştır (COP X/2-Taraflar Konferansı 10/2 kararı). Bu karara istinaden Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü koordinasyonunda gerçekleştirilen toplantı ve çalışmalar neticesinde “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Ek Eylem Planı (2018-2028)” hazırlanmıştır. Bakanlık Makamı’nın onayı ile UBSEP ve UBEP 2018-2028 döneminde hedef ve eylemleri birlikte uygulanacaktır. Sözleşme altında Cartagena Biyogüvenlik Protokolü ve Nagoya Protokolü olmak üzere iki protokol yer almaktadır. Cartagena Biyogüvenlik Protokolü’ne taraf olan Türkiye Nagoya Protokolüne henüz taraf değildir. 48 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Cartagena Biyogüvenlik Protokolü : Protokol yükümlülüğü kapsamında hazırlanan “Biyogüvenlik Kanunu” 26/03/2010 tarih ve 27533 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Biyogüvenlik Kanunu’nun amacı bilimsel ve teknolojik gelişmeler çerçevesinde, modern biyoteknoloji kullanılarak elde edilen genetik yapısı değiştirilmiş organizmalar ve ürünlerinden kaynaklanabilecek riskleri engellemek, insan, hayvan ve bitki sağlığı ile çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla biyogüvenlik sisteminin kurulması ve uygulanması, bu faaliyetlerin denetlenmesi, düzenlenmesi ve izlenmesini sağlamaktır. Biyogüvenlik Kanunu’na ilişkin; “Genetik Yapısı Değiştirilmiş Organizmalar ve Ürünlerine Dair Yönetmelik” ve “Biyogüvenlik Kurulu ve Komitelerin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik” 13 Ağustos 2010 tarih ve 27671 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. “Cartagena Biyogüvenlik Protokolü Ulusal Odak Noktası” ve “Biyogüvenlik Takas Mekanizması Ulusal Odak Noktası” ve “Cartagena Biyogüvenlik Protokolü Acil Önlemler Ulusal Temas Noktası” görevleri TAGEM tarafından yürütülmektedir. Ayrıca Biyogüvenlik Kanunu kapsamına ilişkin iş ve işlemler de bahsi geçen Genel Müdürlük tarafından yürütülmektedir. Gıda ve Tarım İçin Genetik Kaynaklar Komisyonu – CGRFA : Türkiye’de TOB adına TAGEM odak noktası olup, komisyon tarafından yürütülen toplantı, çalıştay ve diğer çalışmalar takip edilerek koordinasyon sağlanmaktadır. Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programı – ECPGR : Türkiye 02.08.2002 tarih ve 4652 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programına (ECPGR) üyedir. Türkiye’de TOB adına TAGEM odak noktası olup, Programda yürütülen toplantı, çalıştay ve diğer çalışmalar takip edilerek koordinasyon sağlanmaktadır. Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Anlaşması – ITPGRFA : Türkiye 4 Kasım 2002 tarihinde Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Antlaşmasını (ITPGRFA) imzalamıştır. ITPGRFA gıda ve tarım için bitki genetik kaynakları açısından zengin Türkiye gibi ülkelere teknoloji transferi, kapasite güçlendirme gibi konularda güçlendirici işbirliğini ve bitki genetik kaynaklarının kullanımından doğan hakların adil ve eşit paylaşımını konu almaktadır. Türkiye’de TOB adına TAGEM odak noktası olup, anlaşma dahilinde yürütülen toplantı, çalıştay ve diğer çalışmalar takip edilerek koordinasyon sağlanmaktadır. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü – WIPO : Türkiye’nin WIPO’ ya katılımı 14 Ağustos 1975 tarih ve 7/10540 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla uygun bulunmuş, 12 Mayıs 1976’dan itibaren de Türkiye örgütün üyesi haline gelmiştir. Günümüzde WIPO’ya üye 188 ülke bulunmaktadır. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) bünyesinde kurulan “Genetik Kaynaklar, Geleneksel Bilgi ve Geleneksel Kültürel İfadeler Hükümetlerarası Komitesi (IGC)” tarafından yürütülmekte olan “Genetik Kaynaklar, Geleneksel Bilgi ve Geleneksel Kültürel İfadelerin Korunması”na ilişkin uluslararası anlaşma müzakerelerinin ülkemiz açısından önemine istinaden; 21. Fikri ve Sınai Mülkiyet Hakları (FSMH) Koordinasyon Kurulu Kararı ile Türkiye’de ilgili kurumların katılımı ile bir çalışma komitesi oluşturulmuştur. Bu çalışma komitesine TAGEM ve Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Türk Patent ve Marka Kurumu olarak, genetik kaynaklarla bağlantılı doğan geleneksel bilgi konusunda ülke çıkarlarını gözetecek şekilde bir politika takip edilerek çalışmalara teknik destek verilmektedir. 49 Avrupa Yeşil Mutabakatında Biyolojik Çeşitlilik : Türkiye AB Yeşil Mutabakatını 2021 yılı içerisinde kabul etmiş olup biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların korunması ile ilgili aşağıda verilen konuları 2030 yılına kadar tamamlaması gerekmektedir. • Tarım alanlarının en az %10’unda biyolojik çeşitlilik açısından zengin tabiat özelliklerinin oluşturulması, • Tarım alanlarının %25’inin organik tarım kapsamında yönetilmesi ve agro-ekoloji uygulamalarının teşvik edilmesi, • Biyolojik çeşitlilik açısından zengin ve farklı ağaçların dikilmesi, • Hedef dışı avın neden olduğu ve deniz tabanına verilen zararların ele alınması konularını içermektedir. CITES Sözleşmesi (Nesli Tehlike Altındaki Türlerin Ticaretine İlişkin Sözleşme) : Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) 22 Aralık 1996 yılında Türkiye’de yürürlüğe girmiştir. CITES Ulusal Uygulama Yönetmeliği, 27.12.2001 tarih ve 24623 Sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanmış ve 20.07.2019 tarihli ve 30837 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanarak da revizesi yapılmıştır ( RESMİ GAZETE, 2019b). CITES Yönetim Mercii; izin belgesi düzenleyen kurumlardır. Türkiye’de CITES Yönetim Merci; Tarım ve Orman Bakanlığıdır. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü; CITES Sözleşmesinin odak noktasıdır ve sözleşme sekretaryası ve ilgili kurumlar arasındaki koordinasyonu, iletişimi, raporlamayı ve eğitimi sağlamaktadır. CITES Ek listelerinde yer alan türlerin canlı ya da ölü parça veya türevlerinin uluslararası ticaretinde (ithalat, ihracat, yeniden ihracat, denizden giriş) CITES İzin Belgesi düzenlenmektedir. CITES Veri Tabanı Sistemi, 1 Ocak 2016 tarihinden itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Bu veri tabanı üzerinden CITES İzin Belgeleri elektronik olarak çok daha hızlı bir şekilde düzenlenmektedir. (citesbasvuru.tarimorman.gov.tr) Bahse konu sisteme; e-devlet üzerinden ulaşılabilmektedir. CITES Veri Tabanı, Ticaret Bakanlığı’nın TPS (Tek Pencere Sistemi)ne de entegre edilmiştir. Türkiye, Sözleşme ile uyumlu olarak CITES Yönetmeliği’ni hazırladığı, yönetim ve bilimsel otoritesi olduğu, CITES İzin Belgesi düzenleyerek ticaretin kontrolünü yaptığı, ülke adına yıllık ve iki yıllık raporları düzenli olarak sekretaryaya ilettiği ve sözleşme şartlarına uygun olarak uygulamalarını yürüttüğü için, bu başarılı ve düzenli çalışmalarından dolayı, A Kategorisinde yer almaktadır. Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi : Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (UNCCD), araziyi “toprak, bitki örtüsü, diğer biyotalar ve sistem içinde çalışan ekolojik ve hidrolojik süreçleri içeren karasal biyo-üretken sistem” olarak tanımlar. Yine Arazi tahribatı UNCCD’de, toprağın erozyonu veya bozulması ve doğal bitki örtüsü kaybı gibi insan faaliyetlerinden kaynaklanan süreçler nedeniyle tarım, menzil veya orman arazilerindeki biyolojik veya ekonomik verimlilik ve karmaşıklığın kaybı olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla, Biyolojik çeşitlilik, toprağın sağladığı hizmetlerin merkezinde olduğu gibi, aynı zamanda toprağın kötü yönetimine karşı da savunmasızdır ve biyolojik çeşitlilik kaybı, arazi tahribatının temel kayıplarından biridir. Bu minvalde, Arazi tahribatının dengelenmesi (ATD) “ekosistem işlevlerini ve hizmetlerini desteklemek ve gıda güvenliğini artırmak için gerekli olan toprak kaynaklarının miktarının ve kalitesinin belirlenen geçici ve mekânsal ölçekler ve ekosistemler içinde sabit kaldığı veya arttığı bir durum” olarak ifade edilmektedir. ATD müdahale hiyerarşisinde, bozulmanın önlenmesine ve azaltılmasına öncelik verilerek, genellikle biyolojik çeşitlilik açısından yüksek ve tehdit altındaki türlerin ve ekosistemlerin korunması için önemli olan korunan alanlar da dâhil olmak üzere verimli arazileri 50 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 korumak ve sürdürülebilir bir şekilde yönetmek için çalışır. Aynı zamanda, restorasyon ve rehabilitasyon, belirli bir ekosistemin işlevlerini ve hizmetlerini ilişkili olduğu biyolojik çeşitlilikle birlikte geri kazanmak için, alan imkan verdiği taktirde başvurulan seçenekler olarak değerlendirilmektedir. ATD müdahale hiyerarşisinin dünya topraklarında daha fazla arazi bozulmasını önlemeye odaklanması, ekosistemlerin mümkün olduğunca doğal bir durumda tutulmasına yardımcı olur. Hem ATD hem de biyolojik çeşitliliğin korunmasının amaçları, tarım arazileri ve yerleşimlere dönüşüm yoluyla ormanlar ve sulak alanlar gibi doğal yaşam alanlarının daha fazla kaybını önlemek ve tarımsal ekosistemler de dâhil olmak üzere ekosistemlerin sürdürülebilir bir şekilde yönetilmesini sağlamaktır. Bu bağlamda, ATD 2011-2020 Biyolojik Çeşitlilik Stratejik Planı ve Aichi Biyolojik çeşitlilik Hedefleri (ABT)’ne de hizmet etmektedir. 4.4. Denetim, İzleme, İyileştirme Türkiye’de yerel çeşitlerin kayıt altına alınması, üretilmesi ve pazarlanması, 3 Eylül 2019 tarihli 30877 sayılı resmi gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre uygulanmaktadır. Bu Yönetmelik çerçevesinde tohumluk olarak üretilen ve pazarlanan yerel çeşitlerin tohumluklarının bu Yönetmeliğe uygun olup olmadığı BÜGEM tarafından görevlendirilecek Tohumluk Kontrolörleri tarafından denetlenir. Bu yönetmelik kapsamında üretilen yerel çeşitlerin, Milli Çeşit Listesi, Alt Liste, Standart Tohumluk Çeşit Listesi, Meyve ve Asma Çeşit Listesi, Süs Bitkileri Çeşit Listesi gibi kayıt listelerinde yer alan bir çeşit olduğundan şüphelenilmesi durumunda alınan numuneler TTSM’ye gönderilir. Denetimlerde alınan tohumluklar TTSM tarafından kontrollere tabi tutulur. Bu kontrollerde çeşidin kayıt listelerinde yer alan bir çeşit olup olmadığı kontrol edilir. Kayıt listelerinde yer alan bir çeşit olduğunun belirlenmesi halinde önceki kayıt listesi geçerli olur ve söz konusu çeşit Yerel Çeşit Kayıt Listesinden silinir. Hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi desteğinde yetki ve denetim 4 Aralık 2020 tarihinde 31324 sayılı resmi gazetede yayımlanan tebliğe göre yapılmaktadır. Denetimle ilgili süreçler ilgili tebliğin 25. Maddesinde aşağıdaki gibi belirtilmektedir. (1) Bu Tebliğin uygulamasında öngörülemeyen durumlar ve oluşabilecek sorunların çözümünde, ilgili Genel Müdürlükler genelge ve talimat çıkarmaya yetkilidir. (2) HAYGEM, bu Tebliğ kapsamında yapılan desteklemelerle ilgili duyuru yapabilir, başvuru formları veya uygulama evraklarına ilişkin örnekler oluşturabilir, bu duyuru ve örnekler, ilgili sistemler üzerinden veya HAYGEM internet sitesinde yayımlanır. Desteklemeye ilişkin iş ve işlemlerin yürütülmesinde yayımlanan bu formların kullanılması esastır. (3) Bu Tebliğ kapsamındaki destekleme uygulamalarında illerde oluşacak problemlerin çözümünde il müdürlükleri yetkilidir. Bu amaçla, gerektiğinde diğer kamu kurum ve kuruluşları, yetiştirici/üretici örgütleri, ilgili oda ve birlikler ile işbirliği yapabilir. (4) İl müdürlükleri, desteklemelerin mevzuat hükümlerine uygun ve hak sahiplerine ödenmesi için gerekli ilave tedbirleri almaya yetkilidir. (5) İl müdürlükleri, yılı içerisinde her destekleme kalemi için destekten yararlanacak yetiştirici/üreticinin rastgele örnekleme yöntemiyle en az %5 (yüzde beş)’i oranındaki işletmede, desteklemelerin mevzuat hükümlerine uygun ve doğru olarak yapılmasına ilişkin denetim yapar. 51 (6) Hayvancılık desteklemelerinde, ortaya çıkabilecek sorunlara ilişkin konularda 27/5/2014 tarihli ve 29012 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çiftçi Kayıt Sistemi Yönetmeliği hükümlerine göre kurulan il/ilçe tahkim komisyonları yetkilidir. Hayvan genetik kaynaklarının yerinde geliştirilmesi (ıslah) konusunda ortaya çıkabilecek sorunların çözümünde Proje Yürütme Kurulu yetkilidir. (7) İl/ilçe müdürlükleri, desteklemeler ile ilgili başvuru zamanı ve şartlarını, yerel imkânları da kullanarak duyurmaya yetkilidir. (8) İl/ilçe müdürlüğü veya yetiştirici/üretici örgütü, destekleme başvurusu yapan gerçek kişilerin Merkezi Nüfus İdaresi Sistemi (MERNİS) sorgulamalarını, desteklemelerin yürütüldüğü Bakanlık veri tabanları üzerinden başvuru tarihi itibarıyla yapar. (9) Hayvancılık desteklemelerinde, yetiştirici/üretici örgütlerine verilen yetki, görev ve sorumlulukları zamanında yerine getirmeyerek yetiştiricinin mağduriyetine sebep olan yetiştirici/üretici örgütleri mağduriyetin giderilmesinden sorumludur. Türkiye’de su ürünlerinde biyolojik çeşitliliğin korunması amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 2012 yılında iki ve 2015 yılında ise bir yönetmelik çıkarılmıştır. Bunlar; “Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik” 29/08/2012 tarih ve 28396 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. “Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Araştırma Amaçlı Kullanılması ve Yurtiçine Girişi ile Yurtdışına Çıkarılması Hakkında Yönetmelik ” 09/06/2015 tarih ve 29381 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmeliğin amacı; su ürünleri genetik kaynakları (SÜGK)’nın araştırma amaçlı kullanılması, yurt içine girişi ve yurt dışına çıkışı ile ilgili usul ve esasları düzenlemektir. Su ürünleri genetik kaynaklarının araştırma amaçlı kullanılması, yurt içine girişi ve yurt dışına çıkışı ile ilgili izinler bu yönetmelik kapsamında verilmektedir. 4.5. Desteklemeler Türkiye’de genetik kaynakların yerinde korunması ve geliştirilmesi için yalnızca hayvancılıkta destekleme uygulaması yapılmaktadır. Söz konusu destekleme 7 Aralık 2021 tarihinde 31682 sayılı resmi gazetede yayımlanan tebliğ Madde 24’e göre, Hayvan Genetik Kaynaklarının Yerinde Korunması ve Geliştirilmesi Desteği esasları doğrultusunda yapılmaktadır. Söz konusu desteklemede hayvansal üretimle iştigal eden, işletmesi ve hayvanları Bakanlık kayıt sistemine kayıtlı yetiştiricilere sözleşmede taahhüt ettikleri destekleme şartlarını yerine getirmeleri halinde ödeme yapılır. Yerinde koruma desteklemesinden yararlanacak yetiştirici, koruma yerinde ikamet eder ve destek aldığı türün farklı ırklarını bir arada yetiştiremez (İpekböceği hariç). Hayvancılıkla uğraşan yetiştiriciler arasından, çocuklarından en az birisi yanında olan, yetiştiricilik dışında bir işle uğraşmayan, tarımsal eğitim görmüş, büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiriciliğini bir arada yapmayanlar tercih edilmektedir. Destekleme kapsamında büyükbaş ve küçükbaş koruma, sığır pedigrili koruma, arı ve ipekböceği koruma başlıkları altında ödeme yapılmaktadır (Tablo 4). 52 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Tablo 4. Hayvan Türlerine Göre Koruma Destek Ödemesi (TL) HAYVAN TÜRÜ DESTEK ÖDEME MİKTARI Büyükbaş Koruma 600 TL / baş Küçükbaş Koruma 90 TL / baş Sığır Pedigrili Koruma 800 TL / Baş İpekböceği Koruma 115 TL / Kg Yaş Koza Arı Koruma 45 TL / kovan Bu kapsamda 6 sığır ırkında, 6 koyun ırkında, 6 keçi ırkında destekleme ödemesi yapılmaktadır. Ayrıca Kafkas arısı ve ipekböceği destekleme kapsamındadır (Tablo 5). 53 Tablo 5. Hayvan Genetik Kaynakları Koruma Desteği Yapılan İller ve Hayvan Sayıları Irk / Tip İl Adı Toplam Desteklenecek Hayvan Sayısı Boz Sığır Irkı Edirne, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Kocaeli 2.500 Boz Sığır Irkı (Pedigri Koruma Desteği) Edirne, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Kocaeli 500 Yerli Kara Sığırı Ankara Antalya Çankırı, Konya, Karaman 3.000 Yerli Kara Sığırı (Pedigri Koruma Desteği) Ankara Antalya Çankırı, Konya, Karaman 500 Yerli Güney Sarısı Adana, Diyarbakır, Hatay, K.Maraş, Mersin, Osmaniye, Ş.Urfa, 3.000 Kilis Sığırı (Güney Anadolu Kırmızısı) Hatay, Mersin, Şanlıurfa 2.000 DAK Artvin, Erzurum, Kars 1.000 Zavot Sığırı Ardahan, Kars 1.000 Kıvırcık Koyunu Kırklareli 1.000 Gökçeada Koyunu Çanakkale 1.500 Sakız Koyunu İzmir 1.000 Karagül Koyunu Tokat 1.000 Hemşin Koyunu Artvin, Erzurum 1.000 Dağlıç Koyunu Afyon, Konya 1.500 Kilis Keçisi Kilis, Hatay 1.000 Honamlı Keçisi Antalya, Isparta 1.000 Abaza Keçisi Artvin 500 Kaçkar Keçisi Artvin 500 Ankara (Tiftik) Keçisi Kırıkkale, Siirt 1.500 Mahalli Keçisi Diyarbakır 1.000 Kafkas Arısı Ardahan, Artvin 12.000 İpekböceği Bursa, Bolu, Eskişehir 150 (kg) 4.6. Örgütlenme Durumu ve Pazarlama Yapısı Türkiye’de biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklarla ilgili illerde yerel yönetimler, kooperatifler, dernekler, yöresel ürünler pazarları ve e-ticaret siteleri mevcut olup buralardan yerel meyve ve sebzeler işlenmemiş ve işlenmiş olarak yurtiçi ve yurtdışına pazarlanmaktadır. Ayrıca düzenlenen tohum takas şenlikleri ile katılımcılara tohum dağıtımı veya katılımcılar arasında tohum değişimi yapılmaktadır. Özellikle Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birlikleri, Damızlık Koyun-Keçi Yetiştiricileri Birlikleri, Damızlık Manda Yetiştiricileri Birlikleri, ve Arı Yetiştiricileri Birlikleri hayvan gen kaynaklarının korunması, araştırılması, tespiti, ıslahı, geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve pazarlanması konularında faaliyet göstermektedir. 54 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Yerel çeşitlerin pazarlanma durumunun şematik hali aşağıda verilmiştir. Şekil 2: Yerel Çeşitlere Yönelik Pazarlama Şeması Kooperatif Belediye Satış Büfeleri Toptancı Üretici E-Satış Perakendeci Tüketici Yöresel Ürün Pazarı Şekil 2. Yerel Çeşitlere Yönelik Pazarlama Şeması 55 05 SORUNLAR 57 5. SORUNLAR Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklarda yaşanan tahribatla ilgili sorunlar • Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının halk elinde varlığının azalması, çiftçi elinde korumaya yönelik programların yetersiz olması ve yok olma tehlikesi altında olması • Doğal habitatta bulunan kültür bitkilerinin yabani akrabalarının yok olma tehlikesi altında olması • Su ürünlerinde birçok türün yok olma tehlikesi altında olması • Su ürünleri genetik kaynaklarına ait habitat ve tür çeşitliliğini koruma stratejilerinin yetersiz olması • Su ürünleri türlerinin doğal ortamı dışına taşınması ve bilinçsiz balıklandırma uygulamalarının olması • Kaybolma riski bulunan yerli ırkların melezleme uygulamalarından dolayı saflığını kaybetmesi • Monokültür ve verime dayalı üretim baskısının genetik kaynakların korunması önünde engel oluşturması • Doğadan toplanan yabani yenebilir türlerin yeterince kültüre alınmaması • Çeşitli nedenlerle doğadan aşırı toplama baskısı nedeniyle türlerin neslinin tehlikeye girmesi • İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • Habitat tahribatı ve HES’lerin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • Ekosistemdeki kirliliğin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • İstilacı ve Yabancı türlerin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • Yerel yenilebilir türlerde biyolojik çeşitlilik açısından kırsal ve kentsel alanlar arasında bir denge olmaması Kayıtlılık ve denetim ile ilgili sorunlar • STK ve Belediyeler bünyesinde bulunan yerel çeşitlerin kayıt altına alınmamış olması ve denetim eksikliği • Tohum takas şenliklerinin kontrolsüz yapılması • Üniversiteler, Kamu Kurumları ve STK’lar tarafından AR-GE çalışmaları için genetik kaynakların (Bitki, Hayvan, Su Ürünleri Genetik Kaynakları Mikroorganizma ve Omurgasızlar Genetik Kaynakları) doğadan izinsiz toplanması • Gen Bankalarından alınan materyal ile ilgili yapılan araştırma sonuçlarının gen bankalarına bildirilmemesi • Önlemlere ve cezai işlem uygulanmasına rağmen Biyokaçakçılık probleminin olması • Genetik kaynakların tespiti, adlandırılması ve tanımlanmasında Moleküler çalışmaların yetersiz olması Farkındalık konusundaki sorunlar • Eğitim ve öğretim programlarında çevre bilinci ve diyet çeşitlendirmesi konularının eksik olması • Nesli tehlikedeki türler, yok olma tehdidi altındaki türler ya da korunması gereken türlerin ex-situ olarak korunup korunmadığının bilgisinin eksik oluşu • Bitki genetik kaynaklarının üretim/yenilenmesi konusunda rehber kitapçıklar ile ilgili eksikliklerin olması 58 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Mevzuatla ilgi sorunlar • Genetik Kaynakların yurtdışına gönderildikten sonra, bu materyalin kullanımı sonucu geliştirilecek ürünlerde fikri mülkiyet hakkı kaybının yaşanması ve bu problemi çözecek kurumsal alt yapı ve mevzuat eksikliği • Biyolojik çeşitlilik konusunda var olan çok sayıda yasal düzenlemenin, uygulama aşamasında görev ve sorumlulukların paylaşımında olumsuzluklara yol açması • Çok sektörlü politika programlarında biyolojik çeşitliliğin ve doğadan toplanan yabani yenilebilir türlerin korunması ve sürdürülebilir kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik yeterli idari cezanın ve yaptırımların bulunmaması Kurumsal yapılanma ile ilgili sorunlar • İşlenmemiş yerel çeşitlerin (tarla bitkileri, meyve ve sebze tohumları) TTSM ve Türk Patent Marka Kurumu tarafından farklı şartlarda tescil edilmesinin piyasada karışıklığa neden olması • Genetik Kaynaklar ve Biyolojik Çeşitlilik çalışmalarında üretilen bilginin materyali sağlayan kurumlar ile paylaşımındaki yetersizlik ve veri tabanının kullanımından kaynaklanan bilgi akışındaki yetersizlikler • Bitki genetik kaynaklarının üretim/yenilenmesi aşamasında teknik konular, işçilik, alan, tüketim malzemeleri vb. hususlarda bütçe ve alt yapı yetersizlikleri • Hayvan Genetik Kaynakları Koruma Desteklemesinde yapılan desteklemelerin yetiştiriciye yetersiz gelmesi nedeniyle üreticilerin projeyi bırakmak istemesi 59 06 POLİTİKA ÖNERİLERİ 61 6. POLİTİKA ÖNERİLERİ 6.1. Mevcut Politikaların Değerlendirmesi Türkiye’de biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların korunmasına yönelik, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığınca 2019 yılında hazırlanan 11. Kalkınma Planı (2019-2023) içerisinde yer alan politika ve tedbirler aşağıda yer almaktadır. • Biyolojik çeşitlilik envanteri tamamlanacak, önemli türler ve özellikli alanlar izlenecek, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulacak, biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayıt altına alınarak AR-GE amaçlı kullanıma sunulacaktır. • Yerel hayvan ırkı ve tohum varlığının yeterli niceliğe ulaşmasını teminen akredite doğa çiftliklerinin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. • Genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklordan oluşan doğal ve kültürel değerlerimizin fikri haklar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. • Ülkemizin genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklor ile ilgili kapasitesinin geliştirilmesi amacıyla envanter çalışması yapılacaktır. • Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi sağlanacak, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydalar ülkemize kazandırılacaktır. • Araştırma ve izleme çalışmalarıyla ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri düzenli olarak güncellenecek, biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgi kayıt altına alınarak AR-GE amaçlı kullanıma sunulacaktır. • Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir. • Genetik kaynaklara erişim ve bu kaynaklar ile geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların eşit ve adil paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulacaktır şeklinde yer almaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı 2019-2023 Stratejik Planında “biyolojik çeşitliliği korumak ve sürdürülebilir yönetimini sağlamak” ana amaçlar arasında yer almış ve bu kapsamda aşağıda belirtilen hususlar hedef olarak belirlenmiştir. • Genetik kaynakları korumak, sürdürülebilir kullanımını sağlamak • 9/8/1983 tarihli ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanununa tabi korunan alanlarda etkin yönetimi sağlamak ve tabiat turizmini geliştirmek • Doğal, tarihi ve kültürel kaynak değerlere sahip alanları tespit ederek korunan alan olarak ilan etmek, sürdürülebilir yönetimini sağlamak • Biyolojik çeşitliliğin korunmasını ve devamlılığını sağlamak, bilinçlendirme çalışmaları yapmak • Yaban hayatı ve av yönetiminde sürdürülebilirliği sağlamak Konu ile ilgili yürütülmekte olan diğer mevcut politikalar aşağıdaki gibidir. • Taraf olduğumuz BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’nin 6. Maddesi gereğince Sözleşmeye taraf ülkeler Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP) hazırlamakla veya güncelleştirmekle yükümlüdür. UBSEP, Biyolojik Çeşitlilik 62 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Sözleşmesi kapsamında alınan kararların hayata geçirilmesinde, ülke önceliklerini yansıtması bakımından taraf devletlerin Sözleşme kapsamındaki uluslararası taahhütlerinin sınırlarını belirlemektedir. Ülkemizin UBSEP’i 2006 2007 yıllarında ilgili gruplarının katılımıyla yürütülen bir çalışma sonucunda revize edilerek 2008 yılında Bakanlık Makamı Olur’u ile basılmıştır. • BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’nin 2010 Yılında yapılan 10. Taraflar Konferansında 2020 Aichi Biyolojik çeşitlilik hedefleri (2011-2020 Biyolojik Çeşitlilik Stratejik Planı) kabul edilmiş, tüm tarafların 2014 yılına kadar UBSEP’lerini gözden geçirme, güncelleme ve revize etmesi kararı alınmıştır (COP X/2-Taraflar Konferansı 10/2 kararı). Bu karara istinaden Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü koordinasyonunda gerçekleştirilen toplantı ve çalışmalar neticesinde “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Ek Eylem Planı (2018-2028)” hazırlanmıştır. Bakanlık Makamının onayı ile UBSEP ve UBEP 2018-2028 döneminde hedef ve eylemleri birlikte uygulanacaktır. • Türkiye’de yerel çeşitlerin kayıt altına alınması, üretilmesi ve pazarlanması, tarla bitkileri, bağ-bahçe bitkileri ve diğer bitki türlerine ait yerel çeşitlerin korunmasını sağlamak ve genetik erozyonlarını engellemek amacıyla; yerel çeşitlerin kayıt altına alınması, tohumluklarının çoğaltımı, pazarlanması, idamesi ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili kurallar getirerek, ticareti yapılacak yerel çeşit tohumluklarının üretimi ve bunların piyasaya arzı ve bu konudaki denetimlere ilişkin usul ve esaslar 3 Eylül 2019 tarihli 30877 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre uygulanmaktadır. • “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi” ile biyolojik çeşitlilikteki kayıpların belirlenmesi, mevcut durumun değerlendirilmesi ve değişimlerin kayıt altına alınabilmesi amacıyla tür, ekosistem ve bölgesel düzeyde “Biyolojik Çeşitlilik İzleme Göstergeleri” belirlenmiştir. Bu çerçevede nesli tehlike altındaki türler ve biyolojik çeşitlilik açısından önemli alanlardan (özellikli alan) seçilen bu göstergeler ile ülkemizde izleme çalışmalarını ulusal ölçeğe taşıyacak olan “Ulusal İzleme Programı”nın ilk parametreleri oluşturulmuştur. 2021 yılı itibariyle 333 flora, 229 fauna ve 276 özellikli alan için izleme çalışmaları yürütülmektedir. • Ülkemizin biyolojik çeşitliliği açısından önemli bir yere sahip olan türlerin belirlenmesi ve nesli tehlikedeki türler veya yok olma tehdidi altındaki korunması amacıyla TOB tarafından 2013-2019 yılları arasında toplam 100 tür için “Tür Koruma Eylem Planı” oluşturulmuştur. Hâlihazırda tür koruma eylem planı mevcut olan türlerin mevcut durumu izlenmekte ve bu türlerin ilerideki konumlarını iyileştirmek için gerekli çalışmalar etkin bir şekilde yürütülmektedir. • Biyolojik çeşitliliğimizin biyokaçakçılık yoluyla istismar edilmesinin ve zarar görmesinin önlenmesi, aynı zamanda ülkemize ait genetik kaynaklardan elde edilebilecek ekonomik, sosyal, bilimsel, teknolojik, tıbbi, ticari ve kültürel potansiyel faydaların ülkemiz menfaatine kullanılmasının sağlanması amacıyla başlatılan bu proje ile; Bakanlığımız taşra teşkilatı personeline yönelik eğitim seminerleri verilmiştir. Jandarma, emniyet ve gümrük birimlerinde görev yapan kolluk kuvvetlerine biyokaçakçılıkla mücadele konusunda teknik bilgilendirme yapılması amacıyla eğitim videosu ve kitapçık hazırlanmıştır. Halkın biyokaçakçılık konusunda bilinçlendirilmesi maksadıyla eğitim videosu, poster ve broşür hazırlanmıştır. Yabancı ziyaretçilerin ülkemizde biyokaçakçılık vakalarında uygulanan idari ve cezai yaptırımlar konusunda bilgilendirilmesine yönelik olarak poster ve broşür bastırılmıştır. Biyokaçakçılık vakalarında idari yaptırımların uygulanmasını kolaylaştırmak ve hızlandırmak maksadıyla genelge taslağı hazırlanmış ve 6 dilde idari yaptırım karar tutanağı hazırlanmıştır. Mevzuata ilişkin eksiklerin giderilmesi, kurumlar arası eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanması, biyokaçakçılığın tespiti ile koruma ve kontrole yönelik önerilerle, halkın ve yabancı ziyaretçilerin bilgilendirilmesini içeren yöntem ve önerilerin geliştirilmesi hususlarında ilgili kurum ve kuruluşlardan temsilcilerin katılımıyla “Biyokaçakçılıkla Mücadele Çalıştayı” düzenlenmiştir.“Biyokaçakçılıkla Mücadele Çalıştay” çıktılarından faydalanılarak, biyokaçakçılıkla mücadeleye yönelik çalışmalarda devamlılık ve kurumsallaşma sağlanması amacıyla “Biyokaçakçılıkla Mücadele Eylem Planı” hazırlanmıştır. Sahil Güvenlik Birimlerine biyokaçakçılıkla mücadele 63 seminerleri verilmiştir. Biyokaçakçılık vakalarının takibini kolaylaştırmak üzere veri tabanı da içeren “Biyokaçakçılık Bilgi Paylaşım Sistemi” kurulmuştur. Öğrencilere yönelik “Biyokaçakçılıkla Mücadele Animasyon Film” yaptırılmıştır. Havaalanları gibi, yabancı ziyaretçilerin ülkemize yoğun olarak giriş yaptığı yerlerde yayımlanmak üzere İngilizce ve Türkçe olarak kısa bilgilendirme filmi yaptırılmıştır. Biyokaçakçılık ile mücadelede çalışmaları, Biyokaçakçılıkla Mücadele Eylem Planı kapsamında devam ettirilmektedir. • Milli Ağaç Islahı ve Tohum Üretimi Programı, Tohum Kaynakları Eylem Planı ve Orman Genel Müdürlüğünce belirlenen eylem planları kapsamınca çalışmalar yürütülmektedir. • Türkiye’de öncelikli ekosistemler ve sıcak noktalardan başlayarak orman ekosistemleri içinde yeni korunan alanların kurulması, mevcut korunan alanların yönetim planlarının tamamlanması ve bu alanların etkin yönetimi için gerekli idari ve lojistik altyapının güçlendirilmesi, orman ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını desteklemek için orman yönetimi planları ve uygulama kurallarının bütünleştirilmesi ve uygulanmaya konması çalışmaları devam etmektedir. • Orman biyolojik çeşitliliğinin durumu ve gidişatının daha iyi değerlendirilebilmesi için araştırma sonuçlarının ve izleme programından elde edilen bilgilerin karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların kullanımına açılması Orman Genel Müdürlüğünce yürütülen politikalardır. • 10 Ocak 2017 tarihli ve 29944 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı tescil işlemleri TÜRKPATENT tarafından yürütülmektedir. Sucul biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için aşağıdaki politikalar uygulanmaktadır. • Türler bazında zaman, yer, av aracı kullanımı konusunda yasak, sınırlama ve yükümlülükler getirilmekte, gerekli hallerde türlerin avcılığı tamamen yasaklanmakta ve koruma altına alınmaktadır. • Av filosu sınırlı tutulmakta, avlanabilir stok miktarları ve kotalar belirlenmektedir. • İstilacı türler ile mücadele kapsamında sucul türlerin izinsiz taşınması yasaklanmış olup tehdit oluşturan istilacı türler ile ilgili tedbirler uygulamaya konulmaktadır. • Sucul canlıların izinsiz olarak yurt dışına çıkışı ve girişi yasaklanmıştır. • Uluslararası anlaşma/sözleşmelere yerel sucul biyolojik çeşitliliğimizin korunması yönünde görüş ve katkı sağlanmaktadır. • Ekoturizm, botanik turizmi, doğal bitkilerin peyzajda kullanımı ile ilgili çalışmalar sürmektedir. 6. 2. 2021-2025 Dönemi Politika Önerileri Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklarda yaşanan tahribatın azaltılmasına yönelik politika önerileri • Nesli tehlike altında olan türlerin belirlenmesi ve koruma stratejilerinin oluşturulması • Genetiği değiştirilmiş yöntemlerle elde edilen ürünlerin doğal ekosistemler üzerinde oluşabilecek olumsuz etkilerin (gen kaçışı gibi) önlenmesi • Ellerinde yerel tohum bulunan STK ve çiftçiler kendi imkanları ile olumsuz şartlarda muhafaza ettikleri tohumların çimlenme gücünü kaybetmeden gen bankalarına kazandırılması • Gıda ve tarım biyolojik çeşitliliğin ana kaynakları olan tüm doğal ekosistemlerin (ormanlar, makiler, bozkırlar, sulak 64 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 alanlar vb.) biyolojik çeşitliliğinin korunması ile ilgili önlemlerin, doğal kaynakları kullanan tüm sektörlerin üst planlarına entegre edilmesi (tarım, hayvancılık, ormancılık, madencilik, turizm, enerji ve ulaştırma), • Bozkırların sürdürülebilir kullanımını, özellikle otlatma yönetimini düzenleyen Mera Kanunu’nun etkili bir şekilde uygulanması, • Doğa dostu tarım faaliyetlerinin desteklenmesi ile yoğun tarımın olumsuz etkisinin azaltılması, • Korunan alanların; nesli tehlike altındaki bozkır türlerini daha çok kapsayacak şekilde genişletilmesi ve arttırılması, • Çevresel etki değerlendirme çalışmalarında bozkırlara yönelik ayrıntılı analizler yapılması, • Tahrip edilmiş bozkırların ekolojik restorasyon ilkelerine göre yenilenmesi, • Bozkır ekosistemlerinin değerine ve korunmasına yardımcı bilimsel çalışmaların yapılması ve elde edilen bilgilerden daha önce yapılmış çalışmalar da dahil koruma ve kullanmada faydalanılması • Meraların biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için mera ekolojisi, bitki besleme ve ekosistem sürdürülebilirliği konularında eğitimlere ağırlık verilmesi • İklim değişikliğine bağlı olarak besin zincirinde meydana gelen değişimlerin izlenmesi • İmkanlar dahilinde nesli tehlike altında olan türlerin anaçlarının canlı olarak muhafaza altına alınması • Yerli evcil hayvan genetik materyallerinin yapay yöntemlerle de korunmasının sağlanması • Türkiye’deki deniz ve iç su ekosistemlerinde görülen biyolojik çeşitlilik kayıplarının en aza indirilmesine yönelik çalışmaların yapılması • Su ürünlerinde yerinde (in-situ) koruma programlarının yaygınlaştırılması • Su ürünleri genetik kaynaklarının yaşam alanı dışında canlı (ex-situ) olarak ve gen bankalarında koruma, yöntem ve teknolojilerinin geliştirilmesi Yasal düzenlemelere yönelik politika önerileri • Biyolojik çeşitlilik konusunu her yönüyle ele alan, kurumların görev ve sorumluluklarını net bir şekilde ortaya koyan ve Avrupa Birliği’ne katılım müzakereleri çerçevesinde yükümlülüklerimizi de dikkate alan çerçeve bir kanun çıkarılması • Gen Bankalarından araştırıcılara yapılan tohum dağıtımları Materyal Transfer Anlaşmasına (MTA) dayalı olarak yapılmaktadır. Yapılacak mevzuat düzenlemeleri ile anlaşmadaki maddelere yaptırım kazandırılması • Genetik kaynakların korunması ve biyokaçakçılıkla mücadelenin etkin biçimde yürütülmesi için mevzuat geliştirilmesi • Biyolojik çeşitliliğin ve doğadan toplanan yabani yenilebilir türlerin korunmasının ve sürdürülebilir kullanımının ana hatlarını oluşturan politikalara ve ekoturizmi odağına alan politikalara üst politika belgelerinde daha fazla yer verilmesi • Genetik kaynaklar ve genetik kaynaklarla bağlantılı geleneksel bilgiye dayalı buluşlara ilişkin haksız patentlerin önüne geçmek amacıyla patent uzmanlarının erişimine açılmış veritabanlarının oluşturulması ve fayda paylaşımının ilgili kuruluşlar tarafından sağlanması ve takibinin yapılması Kurumsal alt yapıların geliştirilmesi ve kurumsal işbirliklerinin artırılmasına yönelik politika önerileri • Ülkemizde doğal habitatın korunmasından Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü sorumludur. Bitki ıslahında son derece önemli olan kültür bitkilerinin yabani akrabalarının bulundukları habitatlarda korunması (in-situ) ve tohum 65 örneklerinin tohum gen bankalarında muhafazalarının (ex situ) sağlanabilmesi için TAGEM Tohum Gen bankaları ile Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün ortak çalışmalar yürütmesi ve karşılıklı veri/bilgi alışverişi yapılması • Ulusal Su Ürünleri Gen Bankası ve Biyoteknoloji Merkezininin ilgili üniversitelerle işbirliklerinin sağlanması • Bitki genetik kaynaklarının üretim/yenileme çalışması için bütçe, işçi, ekipman vb. eksikliklerin tamamlanması • Genetik kaynakların tespiti, adlandırılması ve tanımlanması amacıyla yürütülen Moleküler çalışmalar için gerekli ekipman ve sarf malzemesi genellikle yurt dışından temin edildiğinden, çalışmaların yaşanan kur dalgalanmalarından etkilenmemesi için ilave proje bütçelerinin oluşturulması • Moleküler çalışmalarda kullanılan merkezlerin ortak kullanımı, yetişmiş uzman kadrolarının güçlendirilmesi • Nesli tehlikedeki türler, yok olma tehdidi altındaki türler ya da korunması gereken türler, için TAGEM Gen Bankaları çalışanlarına, Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanının kullanıcı tanımlı olarak yararlanma imkanı sağlanarak ex-situ koruma altında olmayan türlerin tespit edilmesi ve gen bankalarında koruma altına alınması • Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Koordinasyon Kurulunun 26.02.2020 tarihinde gerçekleştirilen toplantısında Uluslararası Biyolojik Çeşitlilik Politikaları ve Projeleri Alt Kurulu, Ulusal Bazda Sözleşmenin Yürütülmesi Alt Kurulu, Biyolojik Çeşitliliğin Sürdürülebilir Yönetimi ve Ekonomiye Kazandırılması Alt Kurulu, Teknoloji, Araştırma, Geliştirme ve Eğitim Alt Kurulu ve Hukuk Alt Kurulu kurulması kararı alınmıştır. Alt kurullarının aktif çalıştırılması ve çalışmalarının takip edilmesi, ayrıca veri paylaşım alt yapılarının oluşturulması • Toplama, koruma ve kullanım stratejilerinin teknolojik gelişmeler ışığında değerlendirilmesi, bitkisel ve hayvansal kaynaklarının koruma maliyetlerinin belirlenerek önceliklendirme çalışmalarının yürütülmesi İzin ve denetim mekanizmalarının etkinliğinin artırılmasına yönelik politika önerileri • Tarım ve Orman Bakanlığı dışında STK ve Belediyeler gibi tüzel kişilerin kurduğu tohum koleksiyonları ve gen bankalarının kuruluş standartlarının belirlenmesi, bakanlık izin ve denetimine tabi tutulması • Genetik kaynakların doğadan toplanmasında TOB’dan izin alınması ve gerekli denetim mekanizmasının oluşturulması • Doğadan veya çiftçi şartlarında toplanan tohumların bir örneğinin toplama bilgileri ile birlikte, gen bankalarına gönderilmesi • Tohum takas şenlikleri faaliyetleri yürütülürken TOB’dan izin alınması ve tüm faaliyetlerin TOB yetkililerinin gözetiminde yapılması • Araştırma izin işlemlerinde kullanılmakta olan ARİBS (Araştırma İzinleri Bilgi Sistemi)’in merkezi bir sistem haline dönüştürülmesi • Gen Bankalarından alınan materyal ve bu materyal ile ilgili yapılan çalışma sonuçlarının takibinin gerçekleştirilmesi • Ex-situ koleksiyonlar başta olmak üzere genetik materyalin yurtdışına gönderilirken (ITPGRF kapsamı gibi) materyal transfer anlaşmalarına, genetik kaynağı izleme prosedürleri (tohum örnekleri için DNA barkodlaması v.s) getirilerek, amacı dışında kullanımının engellenmesi • İzinsiz balık taşınması ve bilinçsiz balıklandırmanın önüne geçilmesi • Bitki Genetik Kaynaklarında yerel çeşitlerin çiftçi şartlarında muhafazasının sürdürülebilmesi için, yerel çeşit envanterinin güncellenmesi, yöresel kullanımları ile ilgili yerel bilginin kayıt altına alınması 66 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 • Mevcut imkânlar değerlendirilerek koruma çalışmalarının ihtiyaç duyulan türlerde mi yoksa tüm genetik kaynaklar üzerinde mi yürütülmesi gerektiği konularında etkinlik çalışmalarının yürütülmesi Mevcut imkânlar değerlendirilerek koruma çalışmalarının ihtiyaç duyulan türlerde mi yoksa tüm genetik kaynaklar üzerinde mi yürütülmesi gerektiği konularında etkinlik çalışmalarının yürütülmesi Farkındalığın artırılmasına yönelik politika önerileri • Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yerel çeşit ile ilgili çalışmalar yürüten STK ve Belediyelere yönelik farkındalık çalışmalarının yapılması • Tohum takas şenliklerinin mevcut işleyişi ile bitki hastalık ve zararlıların yayılmasına, genetik erozyona ve biyokaçakçılığa yol açabileceği hususunda gerekli bilinçlendirmenin yapılması • Bitki genetik kaynaklarının üretim/yenilenmesi çalışmaları için bitki gruplarına göre ilgili uzman kişilerce rehber kitapçıkların hazırlanması • Toplumsal farkındalığın oluşması yönünde kamuoyunun biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların korunması hususunda bilgilendirilmesi • Biyokaçakçılıkla ilgili eğitim ve bilinçlendirme faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi • Biyolojik çeşitliliğin orman amenajman planlarına entegrasyonu çalışmaları ve amacı hakkında halkın bilgi seviyesinin ve duyarlılığının artırılmasına yönelik çalışmaların artırılması • Kamu eliyle koruma yöntemlerinin yanında ulusal bilincin güçlendirilmesi çalışmaları ile genetik kaynaklar üzerinde yeni bir yönetim ekonomisi sisteminin hayata geçirilmesi Destekleme mekanizmalarına yönelik politika önerileri • Hayvancılıkta uygulanan halk elinde korumaya yönelik desteklemelerin kapsamının genişletilmesi ve bitki genetik kaynakları yerinde koruma programlarının desteklenmesi • Yerli ırkların saf yetiştiriciliğinin sağlanması ve yetiştirici düzeyinde cazip hale getirilmesi amacıyla öncelikle suni tohumlama uygulamalarında kullanılacak sperma üretiminin gerekli birimlerce tedarik edilmesi ve yerli ırklarda uygun ırk tohumlamasına göre destekleme modeli oluşturulması • Birim hayvan başına artan maliyetler göz önüne alınarak desteklemelerin artırılması • Nesli tükenme tehlikesi altında olan yerli evcil hayvanlarımızın yetiştiriciliğini yapan üreticilerin desteklenmesi • Üreticilerin ekonomik kaygılarının giderilmesi amacıyla yerel çeşit kullanımının özendirilmesi konusunda destekleme politikalarının genişletilmesi • Serbest piyasa ekonomisi ve tüketim alışkanlıklarının etkisiyle şekillenen günümüz piyasa koşullarıyla genetik kaynakları değerlemek mümkün değildir. Koruma yollarından bir tanesi olan üretimin sürdürülmesi yöntemi ekonomik kaygılardan olumsuz etkilenmektedir. Kamu eliyle koruma maliyeti düşünüldüğünde destekleyici koruma araçlarından olan üretimin sürdürülmesi yönteminin desteklenmesi gerekmektedir. 67 Üretim ve pazarlama olanaklarının artırılmasına yönelik politika önerileri • Yöresel yenilebilir biyolojik çeşitliliğin ve biyogıdaların değerini artırarak yaygın olarak tüketiminin sağlanması ve böylece kırsal ve kentsel kesim arasında daha iyi bir denge kurulmasına katkıda bulunarak kırsal gelişiminin hızlandırılması • Biyolojik çeşitlilik ve doğadan yabani yenilebilir türlerin beslenme çeşitliliği ve ekonomik yararları konusunda farkındalık çalışmaları yapılarak kültüre almanın teşvik edilmesi • Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması çalışmaları yürütülürken gelecekteki potansiyel kullanımlarını da öngörecek şekilde çeşit yelpazesinin planlanması • Doğadan aşırı toplatma baskısı nedeniyle nesli tehlikeye giren türlerin üretim ve sürdürülebilir kullanım olanaklarının artırılması • Yürütülmekte olan halk ilacı-etnobotanik projesinden elde edilen verilerin eczacılık-ilaç sektörüne altlık olması için gerekli işbirliği çalışmalarının yapılması • 3.Tarım Orman Şurası sonuç bildirgesinde belirtilen “Ülkemizin genetik kaynaklar hazinesinden olan ata (yerel) tohum çeşitlerinin korunması, geliştirilmesi ve ticarete kazandırılması, coğrafi işaretli ürünler, markalaşma ve katma değerli üretim ile pazar çeşitliliğinin artırılması, coğrafi işaretlerin yönetişim ve denetleme süreçlerinin gözden geçirilerek mevzuatın tamamlanması, doğal kaynakların ve biyolojik çeşitliliğin tespit, korunma, geliştirme ve izlenme çalışmalarının sürdürülmesi” hükümleri doğrultusunda gerekli çalışmaların yapılması Uluslararası entegrasyonun sağlanmasına yönelik politika önerileri • Mevzuattan kaynaklanan ve diğer alt yapı eksikliklerinin biran önce tamamlanarak Nagoya Protokolüne taraf olma sürecine gidilmesi AR-GE çalışmalarına yönelik politika önerileri • Balıkçılığa kapalı alanların ve hassas ekosistemlerin belirlenmesine yönelik araştırmaların artırılması ve yapılan çalışmaların sonuçlarının daha hızlı şekilde karar almadan ve uygulamadan sorumlu yetkili Genel Müdürlüğe (BSGM) iletilmesi • Su ürünlerinde hedef türlere (ekolojik ve ticari öneme sahip) ait habitat özelliklerinin ve habitat kullanımlarının belirlenmesi • Su kaynaklarında hidrolojik değişikliğe neden olacak eylemler yapılırken habitat ve ortamda yayılış gösteren biyolojik çeşitlilik özelliklerinin ortaya konulması • Su ürünlerinde yeni türlerin deneme üretimleri veya yerli türlerin havzalarının değiştirilmesinden önce risk analizlerinin yapılması • İstilacı türlerin biyolojik çeşitliliğe ve habitatlara olan etkisinin belirlenmesi • İstilacı ve yerli veya yabancı türlerle ilgili mücadele yöntemleri ve bu türlerin yayılımlarının engellemesine yönelik yönetim planlarının oluşturulması için araştırma programlarının arttırılması • Gerek bitkisel üretim gerekse hayvansal üretimde, başta biyolojik çeşitlilik uygulama merkezleri bulunanlar olmak üzere üniversiteler ve TOB arasındaki AR-GE iş birliklerinin artırılması 68 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 Çevresel faktörlerin etkilerine yönelik politika önerileri • Ekosistemdeki kirliliğin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilerini azaltmak açısından ekosistemler üzerine kirlilik etkilerinin izlenmesi • Kirlilik riski olan bölgelerde ortamın taşıma kapasitesinin belirlenmesi • Sularda (İçsu-Deniz) kirletici unsurların tespiti ve bertaraf edilmesine yönelik kapsamlı çalışmalar yapılması ve ilgili kurumlara iletilmesi • Her türlü üretim sürecinde çevre dostu uygulamaların yaygınlaştırılması, kontrol ve etkin denetim mekanizmasının çalıştırılması • Habitat tahribatı ve HES’lerin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar üzerindeki olumsuz etkileri azaltabilmek için ekolojik su ihtiyacını sekteye uğratmayacak su paylaşımının sağlanması • Yabancı ve yayılışı değiştirilen türlerin yayılış yolları ve bu türlerin yerel türler üzerindeki etkilerinin belirlenmesi 69 Tablo 6. Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi Eylem Tablosu No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 1 Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının halk elinde varlığının azalması, çiftçi elinde korumaya yönelik programların yetersiz olması ve yok olma tehlikesi • Hayvancılıkta uygulanan halk elinde korumaya yönelik desteklemelerin kapsamı genişletilmeli, bitki genetik kaynakları yerinde koruma programlarının desteklenmesi • Bitki Genetik Kaynaklarında yerel çeşitlerin çiftçi şartlarında muhafazasının sürdürülebilmesi için, yerel çeşit envanterinin güncellenmesi, yöresel kullanımları ile ilgili yerel bilginin kayıt altına alınması • Pazarlama olanaklarının artırılması • Yerel çeşitler için var olan envanterin yenilenmesi • Pazar olanaklarının artırılmasına yönelik çalışmaların yapılması (katma değerli üretim, tanıtım, mevzuat düzenlemesi vs.) • Yerel çeşit üreten çiftçiyi destekleyebilmek için 18/4/2006 tarihli 5488 sayılı Tarım Kanunun ilgili maddelerinde düzenleme yapılmasının ve Yerel Çeşitlerin Kayıt Altına Alınması, Üretilmesi ve Pazarlanmasına dair Yönetmelik maddelerinde çiftçiyi korumaya yönelik istisna maddelerinin eklenmesi TOB TAGEM BÜGEM TRGM SGB 2021-2025 2 Doğal habitatta bulunan kültür bitkilerinin yabani akrabalarının yok olma tehlikesi altında olması Ülkemizde doğal habitatın korunmasından Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü sorumludur. Bitki ıslahında son derece önemli olan kültür bitkilerinin yabani akrabalarının bulundukları habitatlarda korunması (in-situ) ve tohum örneklerinin tohum gen bankalarında muhafazalarının (ex situ) sağlanabilmesi için TAGEM Tohum Gen bankaları ile Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün ortak çalışmalar yürütmesi ve karşılıklı veri/bilgi alışverişi yapılması • Kültür bitkilerinin yabani akrabalarının in-situ ve ex-situ muhafazalarının yapılabilmesi için Tohum Gen bankaları ile Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün ortak projeler yürütmesi • Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanınındaki söz konusu türlere ait verilerin ihtiyaç halinde TAGEM Tohum Gen bankaları ile paylaşılması, • TAGEM’deki mevcut veri tabanlarının Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı ile entegrasyon imkanlarının sağlanması TOB TAGEM BÜGEM DKMP 2022-2025 70 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 3 STK ve Belediye bünyesinde bulunan yerel çeşitlerin kayıt altına alınmamış olması ve denetim eksikliği • Tarım ve Orman Bakanlığı dışında STK ve Belediyeler gibi tüzel kişilerin kurduğu tohum koleksiyonları ve gen bankalarının kuruluş standartlarının belirlenmesi, bakanlık izin ve denetimine tabi tutulması • Toplanan tohumların bir örneğinin toplama bilgileri ile birlikte, gen bankalarına gönderilmesi • Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yerel çeşit ile ilgili çalışmalar yürüten STK ve Belediyelere yönelik bilinçlendirme çalışmalarının yapılması • Tohum gen bankaları kuruluş ve çalışma standartlarının belirlenmesi ile ilgili alt mevzuatların belirlenmesi • Belediyeler ve STK’ların elinde bulunan tüm yerel çeşitlerin kayıt altına alınması ve gerekli denetim mekanizmasının oluşturulması • TAGEM Tohum Gen Bankaları tarafından yerel çeşit olarak tohum kabulü yapacak STK, Belediye vb. yapılara farkındalık eğitimlerinin verilmesi TOB TAGEM BÜGEM Belediye Başkanlıkları STK’lar 2021-2025 4 Tohum takas şenliklerinin kontrolsüz yapılması • Tohum takas şenlikleri faaliyetleri yürütülürken TOB’dan izin alınması ve tüm faaliyetlerin TOB yetkililerinin gözetiminde yapılması • Tohum takas şenliklerinin mevcut işleyişi ile bitki hastalık ve zararlıların yayılmasına, genetik erozyona ve biyokaçakçılığa yol açabileceği hususunda gerekli bilinçlendirmenin yapılması • Tohum takas şenliklerinin ülke menfaatlerine uygun olarak yürütebilmesi için ilgili mevzuatın hazırlanması • İl Tarım ve Orman Müdürlükleri çalışanlarına genetik kaynakların önemi, sürdürülebilir kullanımı konularında her yıl hizmet içi eğitimlerin verilmesi TOB BÜGEM DKMPGM İç İşleri Bakanlığı 2021-2025 5 Üniversiteler, Kamu Kurumları ve STK’lar tarafından AR-GE çalışmaları için genetik kaynakların (Bitki, Hayvan, Su Ürünleri Genetik Kaynakları Mikroorganizma ve Omurgasızlar Genetik Kaynakları) doğadan izinsiz toplanması • Genetik kaynakların doğadan toplanmasında TOB’dan izin alınması ve gerekli denetim mekanizmasının oluşturulması • Araştırma izin işlemlerinin dijital bir sistem üzerinden yürütülmesi • İzinsiz toplama işlemi yapanların hukuki sorumluluklarına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılması • Genetik kaynakların doğadan toplanmasının izin ve denetim sürecinde kullanılan ARİBS (Araştırma İzinleri Bilgi Sistemi)’in merkezi bir sistem haline dönüştürülmesi TOB TAGEM DKMPGM BÜGEM BSGM Üniversiteler STK’lar 2022-2023 71 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 6 Gen Bankalarından alınan materyal ile ilgili yapılan çalışma sonuçlarının gen bankalarına bildirilmemesi • Gen Bankalarından araştırıcılara yapılan tohum dağıtımları Materyal Transfer Anlaşmasına (MTA) dayalı olarak yapılmaktadır. Yapılacak mevzuat düzenlemeleri ile anlaşmadaki maddelere yaptırım gücü kazandırılması • Gen Bankalarından alınan materyal ve bu materyal ile ilgili yapılan çalışma sonuçlarının takibinin gerçekleştirilmesi • Tohum dağıtımı sırasında kurumların karşılıklı olarak imzaladıkları MTA’ya yaptırım gücü kazandırılması için mevzuatta düzenleme yapılması • Envanter çıkarılarak çalışmalar hakkında geri bildirimde bulunmayan kişi ve kurumların listelenmesi amacıyla takip sisteminin oluşturulması • Üniversite, TÜBİTAK ve araştırma enstitülerinde TAGEM gen bankalarından alınan materyal ile yürütülen projelerin sonuç raporlarının kabul edilmesi için, materyale ait çalışma sonuçlarının ilgili gen bankasına gönderilmesi şartı aranması TOB TAGEM 2021-2025 7 İşlenmemiş yerel çeşitlerin (tarla bitkileri, meyve ve sebze tohumları) TTSM ve Türk Patent Marka Kurumu tarafından farklı şartlarda tescil alabilmesinin piyasada karışıklığa neden olması Kurumlar arası işbirliğinin sağlanması Kurumlar arası işbirliğinin sağlanması ve karışıklığın giderilmesi amacıyla “Yetkili kurum çalışanlarının ortak sorgulama yapabileceği bir dijital sorgulama ortamının oluşturulması” TOB Türk Patent Marka Kurumu 2022-2025 72 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 8 Genetik Kaynakların yurtdışına gönderildikten sonra, bu materyalin kullanımı sonucu geliştirilecek ürünlerde fikri mülkiyet hakkı kaybının yaşanması ve bu problemi çözecek kurumsal alt yapı ve mevzuat eksikliği • Ex-situ koleksiyonlar başta olmak üzere genetik materyalin yurtdışına gönderilirken (ITPGRF kapsamı gibi) materyal transfer anlaşmalarına, genetik kaynağı izleme prosedürleri (tohum örnekleri için DNA barkodlaması v.s) getirilerek, amacı dışında kullanımının engellenmesi • Yurt dışına gönderilecek tohum örneklerinin DNA Barkodlarının oluşturulduktan sonra yurtdışına gönderebilmesi, • Mevzuattan kaynaklanan ve diğer alt yapı eksikliklerinin biran önce tamamlanarak Nagoya Protokolüne taraf olma sürecine gidilmesi • Mevzuat ile teşvik, yaptırım ve caydırıcı cezaların uygulanmasının sağlanması • Morfolojik ve moleküler karakterizasyon ile barkodlama ve veritabanı çalışmalarının hızlandırılması, bu çalışmaların gerçekçi olması ve belirtilen hedeflere ulaşılması için strateji ve programlamanın bu doğrultuda yapılması, genetik kaynak projelerinde amaç hedef ve moleküler yöntemler konularında standartların belirlenmesi, türler arasında bir önceliklendirme yapılması, moleküler ve morfolojik karakterizasyon için TAGEM ve TÜBİTAK desteklemelerinde konunun önceliklendirilmesi, gerektiğinde güdümlü projelerin yapılması • Ulusal ve uluslararası bilimsel yayınların takibinin yapılması • Gerekli takip mekanizmasının kurulması • Dağıtım sırasında imzalanan Materyal Transfer anlaşmasına tarafların uymasının sağlanması için gerekli yaptırım kazandırılması TOB TAGEM DKMP Üniversite, TÜBİTAK Özel Sektöre Bağlı Laboratuvarlar 2022-2025 73 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 9 Su ürünlerinde birçok türün yok olma tehlikesi altında olması • Balıkçılığa kapalı alanların ve hassas ekosistemlerin belirlenmesine yönelik araştırmaların artırılması ve yapılan çalışmaların sonuçlarının daha hızlı şekilde karar almadan ve uygulamadan sorumlu yetkili Genel Müdürlüğe (BSGM) iletilmesi • İmkanlar dahilinde nesli tehlike altında olan türlerin anaçlarının canlı olarak muhafaza altına alınması • Türkiye’deki deniz ve iç su ekosistemlerinde görülen biyolojik çeşitlilik kayıplarının en aza indirilmesi • Ulusal Su Ürünleri Gen Bankası ve Biyoteknoloji Merkezininin ilgili üniversitelerle işbirliklerinin sağlanması • Su ürünleri genetik kaynakları veri tabanı oluşturulması ve periyodik olarak izlenmesi • Balıkçılığa kapalı koruma bölgeleri oluşturulması • Nesli tehlike altında olan türlerin belirlenmesi ve koruma stratejilerinin oluşturulması • Türe özgü koruma yöntemlerinin belirlenmesi • Su ürünleri türlerinin stok durumları izlenmeli ve yönetim planları hazırlanmalı • Ulusal Su Ürünleri Gen Bankası ve Biyoteknoloji Merkezinin etkin şekilde faaliyet gösterebilmesi için ihtiyaç duyulan uzman kadronun yetiştirilmesi • Türkiye’deki deniz ve iç su ekosistemlerinde görülen biyolojik çeşitlilik kayıplarının en aza indirilmesi için aşırı ve izinsiz avcılık, su kirliliği, habitat tahribatı, bilinçsiz balıklandırma, HES’ler gibi konularda gerekli yaptırımların artırılması • İstilacı türler, bilinçsiz balık taşınması ve balıklandırma uygulamaları, aşırı avcılık habitat tahribatı konularında farkındalık çalışmalarının yapılması ve gerekli eğitimin verilmesi • Su ürünleri genetik kaynaklarını koruma altına alan kurumların altyapı ve bütçe olanaklarının geliştirilmesi TOB BSGM, TAGEM, DKMP Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler 2022-2025 74 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 10 Su ürünleri genetik kaynaklarına ait habitat ve tür çeşitliliğini koruma stratejilerinin yetersiz olması • Hedef türlere (ekolojik ve ticari öneme sahip) ait habitat özelliklerinin ve habitat kullanımlarının belirlenmesi • Yerinde (in situ) koruma programlarının yaygınlaştırılması • Su ürünleri genetik kaynaklarının yaşam alanı dışında canlı (ex situ) olarak ve gen bankalarında koruma, yöntem ve teknolojilerinin geliştirilmesi • Ekonomik ve endemik türlere ait biyolojik ve genetik verilerin toplanması • Ekonomik ve endemik türlere ait habitat özelliklerinin belirlenmesi, • Gen bankalarının çözüm önerileri doğrultusunda geliştirilmesi • Ex situ koruma ortamlarının oluşturulması için gereken çalışmaların desteklenmesi TOB Üniversiteler 2022-2025 11 Su ürünleri türlerinin doğal ortamı dışına taşınması ve bilinçsiz balıklandırma uygulamalarının olması • İzinsiz balık taşınması ve bilinçsiz balıklandırma uygulamalarının engellenmesi • Yeni türlerin deneme üretimleri veya yerli türlerin havzalarının değiştirilmesinden önce risk analizlerinin yapılması • Balıklandırma çalışmalarının tek elde toplanması, yetkili olmayan kurumlara cezai müeyyide uygulanması • Balıklandırma yapılacak sulak alanlarda balıklandırma öncesi ve sonrasında mevcut canlı kompozisyonu ve ortamın biyoekolojik özelliklerinin belirlenmesi, • Endemizm oranı yüksek olan bölgelerin korunması TOB BSGM TAGEM Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Belediyeler, STK’lar 2022-2025 75 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 12 Kaybolma riski bulunan yerli ırkların melezleme uygulamalarından dolayı saflığını kaybetmesi • Yerli ırkların saf yetiştiriciliğini sağlaması ve yetiştirici düzeyinde cazip hale getirilmesi amacıyla öncelikle suni tohumlama uygulamalarında kullanılacak sperma üretiminin gerekli birimlerce tedarik edilmesi ve yerli ırklarda uygun ırk tohumlamasına göre destekleme modeli oluşturulması • Yerli evcil hayvan genetik materyallerinin yapay yöntemlerle de korunması Buzağı destekleme ödemelerinde belirtilen ‘Etçi veya kombine ırk boğaların sperması ile suni tohumlama sonucu doğan veya bu ırkların Bakanlıktan izinli tabii tohumlama boğalarının tohumlamasından doğan buzağılara destekleme ödemesi yapılır’ ibaresine benzer ibarelerle destekleme modelleri oluşturulması, • “Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkezi” nce sperma üretiminin yapılması, • Saha eğitiminin yapılması,(yetiştirici) • E-ıslah sistemine boğaların tanımlanması • E-ıslah sisteminde verilerin analiz ve raporlaması • Yerli evcil hayvan genetik materyallerinin ağırlıklı olarak dondurularak koruma altına alındığı gen bankalarının oluşturulması TOB TAGEM HAYGEM 2022-2025 13 Hayvan Genetik Kaynakları Koruma Desteklemesinde yapılan desteklemelerin yetiştiriciye yetersiz gelmesi nedeniyle üreticilerin projeyi bırakmak istemesi • Birim hayvan başına artan maliyetler göz önüne alınarak desteklemelerin artırılması • Nesli tükenme tehlikesi altında olan yerli evcil hayvanlarımızın yetiştiriciliğini yapan üreticilerin desteklenmesi • Hayvan Genetik Kaynakları Koruma Desteklemesine yönelik bütçe artırımının yapılması • Nesli tükenme tehlikesi altında olan yerli evcil hayvanlarımızı yetiştiren üreticiler için ayrı birim fiyatı belirlenerek destekleme kapsamına alınması TOB TAGEM TRGM Hazine ve Maliye Bakanlığı 2022-2025 14 Bitki genetik kaynaklarının üretim/yenilenmesi aşamasında teknik konular, işçilik, alan, tüketim malzemeleri vb. hususlarda bütçe ve alt yapı yetersizlikleri • Bitki genetik kaynaklarının üretim/ yenileme çalışması için bütçe, işçi, ekipman vb. eksikliklerin tamamlanması • Altyapı eksiklerinin giderilerek bütçenin artırılması • Ulusal ve uluslararası fonlardan kaynak kullanmaya yönelik projeler hazırlanması TOB Hazine ve Maliye Bakanlığı TÜBİTAK CBSBB 2022-2025 76 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 15 Monokültür ve verime dayalı üretim baskısının genetik kaynakların korunması önünde engel oluşturması • Toplumsal bilincinin oluşması yönünde kamuoyunun biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların korunması hususunda bilgilendirilmesi • Üreticilerin ekonomik kaygılarının giderilmesi amacıyla yerel çeşit kullanımının özendirilmesi konusunda destekleme politikalarının genişletilmesi • Kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla tüm iletişim kaynakları kullanılarak yoğun bir şekilde tanıtım ve özendirme faaliyetleri yürütülmesi • Üretim planlamaları dikkate alınarak genetik kaynakların korunması amacıyla tarımsal destekleme kalemlerinin arttırılarak genetik kaynakları koruyacak şekilde genişletilmesi, TOB TRGM BUGEM HAYGEM TAGEM STK 2022-2025 16 İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • İklim değişikliğine bağlı olarak besin zincirinde meydana gelen değişimlerin izlenmesi, • Nesli tehlike altında olan türlerin belirlenmesi ve koruma stratejilerinin oluşturulması • Genetik kaynaklar envanteri çıkarılarak özellikle nesli tehlike altında olan türlerin gen bankalarında korunmasının sağlanması • İklim değişikliğinin ve ilgili uyum faaliyetlerinin sucul ekosistemlere ve sucul ekosistemdeki canlılara muhtemel etkisinin tespit edilmesi • Tür ve bölge temelli yönetim planları hazırlanması • İklim değişikliği ile mücadele konusunda öneriler geliştirerek akıllı tarım uygulamaları, ikim zirai modelleme, risk haritaları gibi konularda uygulaması ve AR-GE çalışmaları yapmak üzere Ulusal Platformların oluşturulması TOB TAGEM BSGM SYGM DKMPGM TÜBİTAK 2022-2025 77 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 17 Ekosistemdeki kirliliğin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • Ekosistemler üzerine kirlilik etkilerinin izlenmesi • Kirlilik riski olan bölgelerde ortamın taşıma kapasitesinin belirlenmesi • Sularda (İçsu-Deniz) kirletici unsurların tespiti ve bertaraf edilmesine yönelik kapsamlı çalışmalar yapılması ve ilgili kurumlara iletilmesi • Her türlü üretim sürecinde çevre dostu uygulamaların yaygınlaştırılması, kontrol ve etkin denetim mekanizmasının çalıştırılması • İzleme ve denetleme için hukuki altyapının güçlendirilmesi • Kirlilik indikatörü türlerin belirlenerek izlenmesi • Etkilenecek türlerin belirlenmesi TOB TAGEM BSGM SYGM T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 2022-2025 18 Habitat tahribatı ve HES’lerin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • Su kaynaklarında hidrolojik değişikliğe neden olacak eylemler yapılırken habitat ve ortamda yayılış gösteren biyolojik çeşitlilik özelliklerinin ortaya konulması • Ekolojik su ihtiyacını sekteye uğratmayacak su paylaşımının sağlanması, • HES’lerin yukarı yağış havzalarındaki genetik materyalin toplanarak koruma altına alınması • Yeni türlerin deneme üretimleri veya yerli türlerin havzalarının değiştirilmesinden önce RİSK analizlerinin yapılması • Hedef türlere (ekolojik ve ticari öneme sahip) ait habitat özelliklerinin ve habitat kullanımlarının belirlenmesi • Tüm HES’leri yeniden gözden geçiren bir eylem planı ve projeler yapılarak işin bütçelendirilmesi. • Endemizm oranı yüksek olan bölgelerin korunması, • Su ürünleri genetik kaynakları veri tabanı oluşturulması ve periyodik olarak izlenmesi • Balıkçılığa kapalı koruma bölgeleri oluşturulması • Kritik habitatların korunması, bu bölgelerde her türlü (HES, Dere ıslahı vb) yapılaşmanın yasaklanması • Göl yatağı ve deniz kıyı alanlarının doldurularak alan kazanma faaliyetlerinin yasaklanması TOB TAGEM BSGM SYGM DKMPGM T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı STK HES İşletmecileri 2022-2025 78 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 19 İstilacı ve Yabancı türlerin biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakları olumsuz etkilemesi • İstilacı türlerin biyolojik çeşitliliğe ve habitatlara olan etkisinin belirlenmesi • Yabancı ve yayılışı değiştirilen türlerin yayılış yolları ve bu türlerin yerel türler üzerindeki etkilerinin belirlenmesi • İstilacı ve yerli veya yabancı türlerle ilgili mücadele yöntemleri ve bu türlerin yayılımlarının engellemesine yönelik yönetim planlarının oluşturulması için araştırma programlarının arttırılması, • Ülkemize giren yabancı türlerin istilacılık potansiyelinin izlenmesi • İstilacı özellikteki türlerin kültür üretimlerinin tam kontrollü kapalıdevre sistemlerde yapılması. • Periyodik olarak deniz ve iç sulardaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik verilerin toplanması değişimlerin incelenmesi, • İstilacı türlerin halk sağlığı, turizm ve balıkçılık üzerine oluşturacağı olumsuz etkileri konusunda farkındalığın artırılması • İstilacı türler ile mücadelenin destek kapsamına alınması • İstilacı ve yabancı türlerin popülasyonlarının kontrol altında tutulmasına yönelik avlama stratejilerinin oluşturulması • İstilacı türlerle mücadele edecek yerel türlerle balıklandırma yapılması TOB TAGEM DKMPGM BSGM SYGM Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Sağlık Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler 2022-2025 20 Genetik Kaynaklar ve Biyolojik Çeşitlilik çalışmalarında üretilen bilginin sorumlu kurumlar ile paylaşımı ve veri tabanının yokluğundan kaynaklı bilgi akışındaki yetersizlikler • Kurumlar arası işbirliğinin oluşturulması, • Biyolojik çeşitlilik alt kurullarının aktif çalıştırılması ve çalışmalarının takip edilmesi • Veri paylaşımını düzenleyen mevzuat eksikliğinin giderilmesi • Biyolojik çeşitlilik kuruluna bağlı alt kurullarının aktif olarak toplanmasının sağlanması • Dijital tabanlı veri paylaşım mekanizmasının oluşturulması • UBÇKK ile biyolojik çeşitlilik faaliyetlerinin eşgüdümlü ve eşgüdümlü yürütülmesi • Veri paylaşımının yasal sınırlarının belirlenmesi ve bu çerçevede bilgilerin paylaşımının sağlanması, aykırı davrananlara cezai müeyyide uygulanmasını kapsayan mevzuat hazırlanması TOB TAGEM DKMPGM BÜGEM BSGM OGM SYGM Çevre Şehircilik ve iklim Değişikliği Bakanlığı TÜBİTAK Üniversiteler 2022-2025 79 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 21 Genetik kaynakların tespiti, adlandırılması ve tanımlanmasında Moleküler çalışmaların yetersiz olması • Genetik kaynakların tespiti, adlandırılması ve tanımlanması amacıyla yürütülen Moleküler çalışmalar için gerekli ekipman ve sarf malzemesi genellikle yurt dışından temin edildiğinden, çalışmaların yaşanan kur dalgalanmalarından etkilenmemesi için ilave proje bütçelerinin oluşturulması, • Moleküler çalışmalarda kullanılan merkezlerin ortak kullanımı, yetişmiş uzman kadrolarının güçlendirilmesi • Enstitülerde yapılan proje çalışmalarında moleküler karakterizasyon çalışmalarına öncelik verilmesi • Ekipman ve sarf malzemesi bakımından yüksek bütçeli projeler olan Moleküler çalışmalar için ulusal ve uluslararası projeler hazırlanarak fon bulunması • Gerekli alt yapı, personel ve eğitim ihtiyacının tespiti ve karşılanması, • Bakanlık alt yapısının yeterli kalmadığı durumlarda üniversiteler, TÜBİTAK ve akredite laboratuvarlardan hizmet alımı yoluyla işlemlerin yürütülmesi TOB TAGEM Üniversiteler, TÜBİTAK CBSBB Özel Sektör Laboratuvarları 2022-2025 22 Önlemlere ve cezai işlem uygulanmasına rağmen Biyokaçakçılık probleminin devam etmesi • Eğitim ve bilinçlendirme faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi • Genetik kaynakların korunması ve biyokaçakçılıkla mücadelenin etkin biçimde yürütülmesi için mevzuatta düzenleme yapılması • Yasal düzenlemelerde biyokaçakçılığın suç olarak tanımlanması • Halkın biyokaçakçılık vakaları hakkında bilinçlenmesi için farkındalık çalışmaları yapılması • Genetik kaynakların korunması ve biyokaçakçılıkla mücadele konularında bilinçlendirme amaçlı öğretmen eğitimlerinin gerçekleştirilmesi TOB TAGEM DKMPGM BSGM Milli Eğitim, Milli Savunma, Dış İşleri, İç İşleri, Turizm İlgili Bakanlıklar, STK 2022-2025 23 Biyolojik çeşitlilik konusunda var olan çok sayıda yasal düzenlemenin, uygulama aşamasında görev ve sorumlulukların paylaşımında sorunlara yol açması • Biyolojik çeşitlilik konusunu her yönüyle ele alan ve kurumların görev ve sorumluluklarını net bir şekilde ortaya koyan çerçeve bir kanun çıkarılması • Biyolojik Çeşitliliği Koruma Kanununun ilgili tüm kurumların katılımıyla hazırlanması TOB İlgili Bakanlıklar Üniversiteler TÜBİTAK STK 2022-2025 80 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 24 Çok sektörlü politika programlarında biyolojik çeşitliliğin ve doğadan toplanan yabani yenilebilir türlerin korunması ve sürdürülebilir kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik yeterli hükümlerin bulunmaması • Biyolojik çeşitliliğin ve doğadan toplanan yabani yenilebilir türlerin korunmasının ve sürdürülebilir kullanımının ana hatlarını oluşturan politikalara ve ekoturizmi odağına alan politikalara üst politika belgelerinde daha fazla yer verilmesi • Biyolojik çeşitliliğin ve doğadan toplanan yabani yenilebilir türlerin korunmasının ve sürdürülebilir kullanımı konularının kalkınma planları, stratejik planlar gibi üst politika belgesi hazırlık süreçlerinde değerlendirilmesi TOB 2022-2025 25 Yöresel yenilebilir biyolojik çeşitlilik açısından kırsal ve kentsel alanlar arasında bir denge olmaması • Yöresel yenilebilir biyolojik çeşitliliğin ve biyogıdaların değerini artırmak kırsal ve kentsel alanlar arasında daha iyi bir denge kurulmasına katkıda bulunarak kırsal gelişmeyi hızlandırılmalıdır. • Yerel işletmeleri, çiftçilerin ve toplayıcıların geçimlerini iyileştirmek ve geliştirmek amacıyla doğadan toplanan ürünlerin kültüre alınması ve değer zincirinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılması • Bu konu ile ilgili olarak 18/4/2006 tarihli 5488 sayılı Tarım Kanunu ve 8/11/2006 tarihli ve 5553 sayılı Tohumculuk Kanununa madde eklenmesi ve geçimlik ihtiyacını karşılayan çiftçilere ilişkin istisnai yasal düzenlemelerin (vergi muafiyeti vs.) oluşturulması TOB 2022-2025 26 Doğadan toplanan yabani yenebilir türlerin yeterince kültüre alınmaması • Biyolojik çeşitlilik ve yabani yenilebilir türlerin beslenme çeşitliliği ve ekonomik yararları konusunda bilinçlendirme çalışmaları yapılarak kültüre almanın teşvik edilmesi • Kültüre almanın ekonomik, sağlık ve beslenme açısından faydalarına yönelik AR-GE çalışmalarının yapılması • Gerekli bilinçlendirme faaliyetlerinin uygulanması TOB TAGEM EYDB 2022-2025 27 Öğretim programlarının içeriğinde var olan çevre bilinci ve diyet çeşitlendirmesi konularının kapsamının yeterli olmaması İlgili öğretim programlarında; • Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı, • Ortaya çıkan istihdam fırsatları vb. konularına yer verilmesi • Okullarda biyolojik çeşitlilik, küresel iklim değişimi, biyokaçakçılık vb. konularla ilgili müfredatın zenginleştirilmesi ve eğitim çalışmalarının yapılması TOB MEB 2022-2025 81 No Sorun Alanı Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş Zaman 28 Nesli tehlikedeki türler, yok olma tehdidi altındaki veya korunması gereken türlerin ex situ olarak korunup korunmadığının bilgisinin eksik oluşu • Nesli tehlikedeki türler, yok olma tehdidi altındaki veya korunması gereken türler için TAGEM’deki mevcut veri tabanlarının Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı ile entegrasyon imkanlarının sağlanarak ex-situ koruma altında olmayan türlerin tespit edilmesi • TAGEM’deki mevcut veri tabanlarının Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı ile entegrasyonunun sağlanması • Ex-situ koruma altında olmayan türlerin kurumlar arası işbirliği ile gen bankalarında muhafaza edilmesi TOB Üniversiteler, TÜBİTAK 2022-2025 29 Çeşitli nedenlerle doğadan aşırı toplatma baskısı nedeniyle türlerin neslinin tehlikeye girmesi Söz konusu türlerin üretim olanaklarının araştırılması Bahse konu üretim çalışmalarının kurumlar arası işbirliği ile planlanarak gerçekleştirilmesi TOB Üniversiteler 2022-2025 30 Sürdürülebilir arazi yönetiminin yeterince yaygınlaştırılamaması Sürdürülebilir arazi yönetimi ve çölleşme/ arazi tahribatıyla mücadelede biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile iklim değişikliği sorununu çözmeye katkı sağlanması • Sürdürülebilir arazi yönetimi ve çölleşme/ arazi tahribatıyla mücadele çalışmalarında karbon depolama işlevlerini dikkate alan proje ve proje dışı uygulamaların gerçekleştirilmesi ve izlenmesi • İklim değişikliğine uyum sağlamayı da dikkate alan sürdürülebilir tarım tekniklerinin yaygınlaştırılması • Sürdürülebilir arazi yönetimi ve çölleşme/ arazi tahribatıyla ilgili örnek uygulamalar yoluyla tutulan karbon miktarının tespit edilmesi ve karbon stoklarındaki değişimlerin izlenmesi • Çölleşme/arazi tahribatıyla mücadele uygulamalarında doğa temelli çözümler içeren yöntemlerin (rüzgâr perdeleri, anıza doğrudan ekim, yeşil şeritler vb.) kullanılmasının sağlanması TOB TRGM, OGM, BÜGEM, TAGEM, TKDK Çevre Şehircilik ve iklim Değişikliği Bakanlığı (ÇEM, ÇYGM) 2022-2023 83 07 KAYNAKLAR 85 7. KAYNAKLAR AB, 2021a. Avrupa Yeşil Mutabakatı (https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal en) (Erişim 18 Aralık 2021) AB, 2021b. AB Çiftlikten Çatala Stratejisi (https://ec.europa.eu/food/horizontal-topics/farm-fork-strategy en) (Erişim 18 Aralık 2021) AB, 2021c. AB Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi (https://www.abbilgi.eu/tr/assets/docs/15.-green-deal-eu-biodiversity-strategy tr-final.pdf) (Erişim 18 Aralık 2021) CBD, 2021. Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (https://www.cbd.int/) (Erişim 18 Aralık 2021) CGRFA, 2021. Gıda ve Tarım İçin Genetik Kaynaklar Komisyonu (CGRFA), (https://www.fao.org/cgrfa/en/) (Erişim 18 Aralık 2021) CİTES, 2021. CITES Sözleşmesi (Nesli Tehlike Altındaki Türlerin Ticaretine İlişkin Sözleşme), (https://cites.org/eng/disc/ what.php) (Erişim 18 Aralık 2021) ÇMUSEP, (2019), Çölleşmeyle Mücadele Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı 2019-2030, Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü Yayınları, ISBN: 978-605-7599-44-5 Ankara. ECPGR,2021. Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programı (ECPGR), (https://www.ecpgr.cgiar.org/) (Erişim 18 Aralık 2021) FAO, 2019. Türkiye’nin Biyolojik Çeşitliliği: Genetik Kaynakların Sürdürülebilir Tarım ve Gıda Sistemlerine Katkısı. Ankara. 222 s. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. (http://www.fao.org/3/ca1517tr/ca1517tr.pdf) (Erişim 18 Temmuz 2021) FAO, 2021a. Genetik Kaynaklar ve Biyolojik Çeşitlilik. (http://www.fao.org/nr/biodiv/biodiv-home/en/) (Erişim 6 Ağustos 2021) FAO,2021b. Gıda ve Tarım İçin Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Anlaşması (ITPGRFA) (https://www.fao.org/plant treaty/en/) (Erişim 18 Aralık 2021) ÖNEN, H. 2015. Türkiye İstilacı Bitkiler Kataloğu. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, TAGEM, Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire başkanlığı. ANKARA, 533 Sayfa. ISBN:978-605-9175-05-0 RESMİ GAZETE, 1992. 15 Ağustos 1992 tarih ve 21316 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmeliğin” 5. Maddesi, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2001. 27 Aralık 2001 tarih ve 24623 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmış ve 20.07.2019 tarihli ve 30837 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak da revizesi yapılan Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme Ulusal Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2004. 15 Ocak 2004 tarih ve 5042 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun” (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2004. 12 Aralık 2004 tarih ve 25668 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Yerli Hayvan Irk ve Hatlarının Tescili Hakkında Tebliğ” (Erişim 10 Ağustos 2021 86 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 RESMİ GAZETE, 2006. 31 Ekim 2006 tarih ve 5553 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Tohumculuk Kanunu” (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2008. 11 Ağustos 2008 tarih ve 26964 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Hacettepe Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2010. 3 Ocak 2010 tarih ve 27804 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Düzce Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2010. 26 Mart 2010 tarih ve 5977 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Biyogüvenlik Kanunu” (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2010. 11 Haziran 2010 tarih ve 5596 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda Ve Yem Kanunu, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2010. 13 Ağustos 2010 tarih ve 27671 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Biyogüvenlik Kurulu ve Komitelerin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik” (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2012. 17 Ağustos 2012 tarih ve 28387 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ‘Orman Genel Müdürlüğü Ormancılık Araştırma Enstitü Müdürlüklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik’(Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2012. 18 Ağustos 2012 tarih ve 28388 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ‘Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik” (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2012. 29 Ağustos 2012 tarih ve 28396 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ‘Su ürünleri Genetik Kaynaklarının Korunması Ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik” (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2015. 9 Haziran 2015 tarih ve 29381 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ‘Su Ürünleri Genetik Kaynaklarının Araştırma Amaçlı Kullanılması ve Yurt İçine Girişi İle Yurt Dışına Çıkarılması Hakkında Yönetmelik (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2017. 10 Ocak 2017 tarih ve 29944 sayılı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu , (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2017. 21 Mart 2017 tarih ve 30014 sayılı Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi Ve İhracatına İlişkin Yönetmelik,(Erişim 1 Kasım 2021) RESMİ GAZETE, 2017. 28 Nisan 2017 tarih ve 28631 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2017. 14 Ağustos 2017 tarih ve 30154 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2018. 16 Mayıs 2018 tarih ve 30423 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Hitit Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2018. 10 Temmuz 2018 tarih ve 30474 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 1 nolu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin, 416 ’ncı maddesi, (Erişim 10 Ağustos 2021) 87 RESMİ GAZETE, 2019. 11 Mayıs 2018 tarih ve 30418 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Atatürk Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2019a. 3 Eylül 2019 tarihli 30877 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yerel Çeşitlerin Kayıt Altına Alınması, Üretilmesi ve Pazarlanmasına Dair Yönetmelik. (Erişim 17Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2019b. Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşmenin Uygulanmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (https://www.resmigazete.gov.tr/ eskiler/2019/07/20190720-8.htm) (Erişim 17Aralık 2021) RESMİ GAZETE, 2019. 28 Ekim 2019 tarih ve 30932 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Beşkaza-Genetik Kaynaklar ve Yenilikçi Teknolojiler Uygulama ve Araştırma Merkezi Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2020. 27 Haziran 2020 tarih ve 31168 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmeliğe göre Iğdır Üniversitesi Biyolojik Çeşitlilik Uygulama ve Araştırma Merkezinin Uygulama Yönetmeliği, (Erişim 10 Ağustos 2021) RESMİ GAZETE, 2021. 7 Aralık 2021 tarihinde 31682 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi desteği, (Erişim 17Aralık 2021) TBBDM, 2021a. Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (http://www.tbbdm.gov.tr/Dosyalar/ biyolojikCesitlilikSozlesmesi.pdf) (Erişim 17Aralık 2021) TBBDM, 2021b. Biyogüvenlik Kurulu ve Komitelerin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik (http://www.tbbdm.gov. tr/Dosyalar/gdo kurul yonetmelik.sflb.pdf) (Erişim 17Aralık 2021) T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI STRATEJİ VE BÜTÇE BAŞKANLIĞI, 2019. 11.Kalkınma Planı (2019-2023), (https://www. sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2019/07/OnbirinciKalkinmaPlani.pdf) (Erişim 18 Aralık 2021) T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI, 2007. Türkiye’nin Biyolojik Çeşitliliği ve Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi, UNEP/ GEF Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesini Uygulama Projesi. Tanıtım Kitapçığı, 2007, Ankara. (http://www.nuhungemisi.gov.tr/ Content/Documents/ubsep-turkce.pdf) (Erişim 18 Temmuz 2021) T.C. DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI, 2021. Biyolojik Çeşitlilik. (http://www.mfa.gov.tr/biyolojik-cesitlilik.tr.mfa) (Erişim 4 Temmuz 2021) T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI 2021. Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü Verileri, ANKARA T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI 2021. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü Verileri, ANKARA T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI ,TAGEM 2015. Hayvan Genetik Kaynakları Ulusal Strateji ve Eylem Planı (2015-2020), ANKARA. T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI 2021. Tohum Tescil ve Sertifikasyon Müdürlüğü Verileri, ANKARA T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI 2021. Orman Genel Müdürlüğü Verileri , ANKARA. T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI 2021. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Verileri, ANKARA. T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI 2021. Strateji Geliştirme Başkanlığı Verileri, ANKARA 88 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 TÜRKPATENT, 2021. Türk Patent Enstitüsü Coğrafi İşaretli Ürünler İstatistikleri Veri tabanı, (https://ci.turkpatent.gov. tr/), (Erişim 18 Ağustos 2021) WİPO, 2021. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) (www.wipo.int) (Erişim 18 Aralık 2021) GAZİANTEP BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI, 2021. Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar çalışmaları. GAZİANTEP. KAHRAMANMARAŞ BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI, 2021. Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar çalışmaları. KAHRAMANMARAŞ. KOCAELİ BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI, 2021. Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar çalışmaları. KOCAELİ. MERSİN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI, 2021. Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar çalışmaları. MERSİN. SAMSUN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI, 2021. Biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar çalışmaları. SAMSUN 89 08 EKLER 91 8. EKLER Ek.1. Tohum Gen Bankalarına Tohum Kabulü ve Kayıt Kuralları: Tohum Gen Bankalarına tohum göndermek isteyen kişi veya kuruluşlar, örneklerini aşağıda belirtilen kurallara göre hazırlamalılardır: a. Tohum Teslim Kontrol Listesi ve Tohum Kayıt Formu eksiksiz doldurulmalıdır. Tohum Teslim Kontrol Listesi: 15.08.1992 tarih ve 21316 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmeliğin” 5. Maddesi gereğince, Tohum Gen Bankalarına teslim edilecek tohum örnekleri, talimatname okunup incelendikten sonra aşağıdaki kontrol listesinde bulunan maddelere göre kontrol edilerek gönderilmelidir. Açıklama kısmına HAYIR seçeneği işaretlenen maddelerin gerekçeleri yazılmalıdır. Aksi takdirde materyal Türkiye Tohum Gen Bankası’na kabul edilmemektedir. Gen Bankalarına Gönderilecek Tohumlar İçin Kontrol Listesi ve Tohum Gen Bankalarına Tohum Gönderecekler Tarafından Doldurulacak Tohum Kayıt Formu ekler kısmında Tablo 7 ve Tablo 8 olarak verilmiştir. b. Tohumlar meyvelerinden ayıklanmış ve temizlenmiş olmalıdır. Tohum Gen Bankalarına ilaçlı tohum kabul edilmemektedir. c. Mümkünse tohumların canlılığı basit çimlendirme yöntemiyle belirlenmeli ve çimlenme oranı yüzde olarak belirtilmelidir. d. Hazırlanan örnekler büzgülü bez torbalara konulup materyalin adı, numarası, miktarı vb. bilgiler yazılarak etiketlenmelidir. Aynı etiket bez torbanın içine de konulmalıdır. e. Tohumlar bez torba için çok küçükse (örneğin sebze tohumları) zarflara konulmalı ve yine aynı şekilde etiketlenmelidir. Bu aşamada zarfların ağızlarının açılıp tohumların dökülmesi ve diğer örneklerle karışmasını engellemek için gerekli önlemler alınmalıdır. f. Gen bankaları standartlarına göre ex situ (yeri dışında) muhafaza için belirli kurallar bulunmaktadır (FAO 2013). Kurallara göre muhafazaya alınacak tohumlar 3 kopya halinde saklanmalı ve miktarları tane ağırlıklarına göre hesaplanarak asgari miktarda materyal muhafazaya alınmalıdır. Tohum Talebi: Tohum Gen Bankalarından araştırma projeleri, tezler ve ıslah çalışmalarına kaynak sağlamak amacıyla tohum talebinde bulunulabilir. Başvurunun üniversitelerde Bölüm Başkanı veya Dekan, araştırma enstitülerinde ise Enstitü Müdürü tarafından kurumsal olarak yapılması gerekmektedir. Kişisel başvurular değerlendirilmemektedir. Tohum miktarı dağıtıma uygunsa taraflar arasında Standart Materyal Transfer Anlaşması (MTA) imzalanır ve talep edilen tohum teslim edilir. Herbaryum Örneği Kabul ve Kayıt Kuralları Tohum Gen Bankalarına herbaryum örneği göndermek isteyen kişi veya kuruluşlar, örneklerini aşağıda belirtilen kurallara göre hazırlamalılardır: 92 | Biyolojik Çeşitlilik ve Genetik Kaynaklar Politika Belgesi | 2021-2025 a. Herbaryum örneklerini uygun olarak hazırlamak için; http://herbaryum.tagem.gov.tr/HerbaryumHakinda.aspx linki incelenebilir. b. Herbaryum Örneği Teslim Kontrol Listesi ve Herbaryum Kayıt Formu eksiksiz doldurulmalıdır. c. Örneklerin herbaryuma ulaşması esnasında ıslanması veya bozulmasını engellemek için gereken önlemler alınmalıdır. d. Bitki örnekleri, A3 boyutunda beyaz Bristol kartona yapıştırılmalı ve sağ alt köşesinde Sistematik bilgiler (Familya, sistematik adı), Toplama tarihi, Toplama numarası, Toplayanın adı, Teşhis edenin adı, Toplama yeri (il, ilçe, köy vb.), habitatı (yol kenarı, kayalık, çayır, step, su içi, tarla içi, tarla kenarı gibi), enlem, boylam, deniz seviyesine göre yükseklik (m), bakı içeriği verilen etiket bulunmalıdır. e. Kartonlara yapıştırılan örneklerin korunması için pelür kağıdından kılıf yapılmalıdır. f. Posta veya kargo yoluyla gönderilen herbaryum örneklerinin listesi Herbaryum Örneği Teslim Formunda verilen bilgilerle aynı olduğundan emin olunarak doldurulmalıdır. Aşağıda posta adresleri verilen iki gen bankasından hangisine örnek gönderilmişse materyal listesi de resmi belgeye ek olarak postalanmalı aynı zamanda ilgili gen bankasının e-posta adresine de dijital olarak gönderilmelidir. Tablo 7. Gen Bankalarına Gönderilecek Tohumlar İçin Kontrol Listesi TOHUM TESLİM KONTROL LİSTESİ EVET HAYIR AÇIKLAMA Tohumlar temizlendi mi? Tohumlara canlılık testi (basit çimlendirme, tetrazolium testi vb.) uygulandı mı? Tohumların sayısı veya ağırlığı muhafaza için gerekli asgari miktarı tutuyor mu?* Materyalin ambalajı üzerine gerekli bilgiler (toplama numarası ve tarihi, botanik adı vb.) yazıldı mı? Materyale ait bilgiler liste halinde ttgb@tagem.gov.tr ya da etae@gthb.gov.tr adresine gönderildi mi? Materyale ait bilgiler ıslak imzalı olarak Gen Bankası’na ulaştırıldı mı? Materyal bilgileri (sayısı, adı, adet, gramajı vb.) ile Gen Bankası’na gönderilen liste ile uyumlu mu? 93 Tablo 8. Tohum Gen Bankalarına Tohum Gönderecekler İçin Tohum Kayıt Formu ADI Yerel Adı Botanik Adı Familya Toplama Tarihi Toplayan İli İlçesi Yöresi Habitat Bilgisi Yükseklik Toplama No Enlem Boylam Teşhisi Yapan Geldiği Kurum/Kişi Türkiye Florası Karesi IUCN Kategorisi Bakı Fotoğraf No Popülasyonun Sıklığı Endemizm Durumu Not (Diğer Bilgiler) +90 312 307 60 00 +90 312 307 61 90 https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM Dumlupınar Bulvarı Eskişehir Yolu 10.km Üniversiteler Mh. 06800 Çankaya / ANKARA