National pathway of Türkiye towards sustainable food systems

2018 Türkiye İsraf FAO istatistiklerine Raporu’na göre Türkiye’de göre Türkiye’de ortalama protein tüketicilerin arzı 2000-2002 %5.4 ’ü arta kalan gıdaları çöpe atmakta, döneminde 103,7 G/KİŞİ/GÜN’den satın alınan gıdaların %23 ’ü ise tüketilmeden 2016-2018 döneminde 109,3 G/KİŞİ/GÜN’e yükselmiştir. 2002-2020 çöpe gitmektedir. döneminde ortalama hayvansal kaynaklı protein arz Gıdanı Koru Sofrana Sahip Çık Kampanyası, çevresel 24,3 G/KİŞİ/GÜN’den sürdürülebilirlik alanında gıda 2016-2018 döneminde kaybını ve gıda israfını azaltmak 37,7 G/KİŞİ/GÜN’e için en çok söz verilen yükselmiştir. kampanya olarak Guiness Rekorunu kırmıştır. 6 Türkiye’deki temel sağlık sorunlarından biri, çocuklar ve yetişkinler arasında yetersiz beslenmeye ve çocuk- larda protein-enerji bakımından yetersiz besin alımıy- la ilişkili olarak obezite görülme sıklığının artmasıdır. Aşırı tuz kullanımı, B1, B2, B6 ve D gibi vitaminlerin ve ayrıca kalsiyum, magnezyum, demir, çinko ve po- tasyum gibi bazı minerallerin eksikliği beslenme kay- naklı sağlık sorunlarının başlıca nedenleridir. Türkiye Tarım sektöründe emisyonlara topraklarının neden olan başlıca tarımsal %65’i etmenler, tarımsal emisyonların kurak ve yarı kurak ve erozyona hassastır. %95’inden fazlasını oluşturan enterik fermantasyon, gübre yönetimi ve tarım topraklarıdır. Türkiye’de orman arazisi 2002-2019 yılları arasında %8,7 artarak 22,6 milyon hektara 2023 yılında 23,4 milyon hektara çıkarılması planlanmaktadır. Türkiye, orman yangınlarına karşı hassas bir bölgede yer almakta ve bu nedenle son zamanlarda oldukça ciddi orman yangınları yaşamaktadır. Türkiye, ormansızlaşma ve orman tahribatını yüksek teknoloji kullanarak azaltmaya yönelik çalışmalara öncelik vermektedir. 2020 yılı sonu itibariyle Türkiye’de ekonomik olarak sulanabilir 8,5 milyon hektar arazinin toplam 6,7 milyon hektarı sulamaya açılmıştır. 7 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI 11. Ulusal Kalkınma Planı’nda da 2023 yılına kadar 2 milyon hektarlık bir artışla sulanan arazinin artırılması hedeflenmektedir 7. sırada Türkiye tarımsal hasıla bakımından dünyada yer almaktadır. Toplam pestisit kullanımı 2018 yılında %11 kadar toplam pestisit kullanımı 60.020 tondan %11’lik bir azalma ile 53.672 tona gerilemiştir. azalmıştır. Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri

17 Bölge Birliği,

1615 Kooperatifi,

200 Hizmet Bürosu,

19 Şirketi, Yaklaşık Kooperatiflerin üye sayısı 3.5 10 bin Çalışanı 35 milyar TL MİLYON Türkiye’deki aktif büyüklüğü ve en büyük çiftçi 800 binden kuruluşudur. fazla üyesi ile 8 Devlet destekli Tarım ve Orman Tarım Sigortaları Bakanlığı’nın 2020 Havuzu sisteminde yılı verilerine göre (TARSİM) organik bitkisel 2020 yılında üretim yapan çiftçi sigortalanma tutarı sayısı 52.590; 83 milyar TL’ye organik bitkisel üretim alanı ulaşmıştır. Sürekli genişleyen 382.665 ha sigorta poliçeleri kapsamı ve organik bitkisel üretim miktarı ile sigorta nüfuzu her yıl artmaktadır. 1.631.943 tondur. Hayvansal üretimde 2002-2020 yıllarında kırmızı et üretiminde 2005 yılından 300 bin ton, beri çiftçi sayısı ve süt üretiminde üretim yaklaşık 12 milyon ton, 3 kat, üretim alanı kanatlı eti üretiminde ise 4 kat artmıştır. 1,4 milyon ton ve yumurta üretiminde 8,2 milyar adet adet artış olmuştur. 9 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI FAO istatistiklerine göre Türkiye 2019 yılında bal üretiminde Çin’den sonra 2’inci sırada yer almaktadır. Ayrıca Türkiye, koloni sayısı ve bal üretimi ile 1’inci bal tüketiminde (kişi başına günlük gram) ise dünyada 1’inci sırada yer almaktadır. Türkiye yaklaşık 42,1 milyon baş koyun ve 12,0 milyon baş keçi toplam 54.113.000 küçükbaş) Avrupa’da 1. dünyada ise ilk 10 ülke arasında yer almaktadır. Türkiye’nin en rekabetçi olduğu bir diğer sektör ise etlik ve yumurta tavukçuluğudur. Türkiye tavuk sayısı bakımından dünyanın ilk 11 ülkesi arasında yer almaktadır; Avrupa’da ise üretim açısından 2. sırada yer almaktadır. Türkiye’de üretici, çiftçi, sektörle ilgili esnaf, yem, ilaç, yan sanayi, ulaşım, pazarlama dâhil olmak üzere yaklaşık 1,5 milyon kişi, Türk tarımının en hızlı büyüyen ve en güçlü sektörlerinden biri olan kanatlı sektöründen geçimini sağlamaktadır. 10 Tarımsal Gıda Ürünleri İmalatı Tarımsal Gıda Ücretli Ortalama İşyeri Sayısı Net Satışlar (TL) Çalışan Gelirler Ürünleri İmalatı (Birim) Sayısı (TL) Gıda Ürünleri 334.010.000.000 51.974 463.725 3.393 İmalatı İçecek Ürünleri 17.282.612.278 753 15.706 5.074 İmalatı Hayvansal 27.502.055.124 6.828 34.313 3.189 Üretim İmalatı Tarım, Ormancılık ve 72.453.142.737 16.493 95.574 3.148 Su Ürünleri Kaynak: Girişimcilik Bilgi Sistemi, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı 11 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI TÜİK ve Tarım ve Orman Bakanlığı istatistik verilerine göre balıkçılık ve su ürünleri üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre %6,1 azalarak 785.811 ton olarak gerçekleşmiş bulunmaktadır. Türkiye’de su ürünleri üretimi 2019 yılında 836.524 ton olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında avcılık yoluyla yapılan üretim 463.168 ton, iken, denize dayalı su ürünleri üretimi 293.175 ton, iç sularda üretim 128.263 ton olarak gerçekleşmiştir. Yetiştirilen en önemli balık türleri ise 127.905 ton ile iç sularda alabalık, Denizlerde 148.907 tonla 109.749 tonla levrek ve çipura olmuştur. 5. AB üye ülkeleri arasında Türkiye toplam su ürünleri üretiminde sırada yer almaktadır. 12 GIDA SİSTEMLERİ ZİRVESİ ULUSAL DİYALOG SÜRECİ 3. Tarım Orman Şurası kapsamında, tarım ve ormancılık alanlarında Türkiye’nin geleceğine ışık tutmak amacıyla toplam 1300 katılımcı ile 21 çalışma grubu oluşturulmuştur. 3. Tarım Orman Şurası sonuçlarına göre Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 2020 yılı başında 46 ana eylem ve bunların alt eylemleri belirlenmiş olup, bu eylemler 2023 yılı sonuna kadar üçer aylık dönemler halinde izlenmektedir.

13 Özel Sektör kuruluşundan 6 adet yanıt eksiksiz olarak ANKET 1 alınmıştır. Başlıca beş eylem alanını kapsayan sorular, İş Dünyası ve Sürdürülebilir Kalkınma Derneği Türkiye (SKD Türkiye) üyelerine gönderilmiştir. 3. Tarım Orman Şurası üyelerinden 258 yanıt ANKET 2 alınmıştır. Bu anket, yerel ve ulusal düzeyde akademi, kamu ve özel sektör, STK’lar ve kar amacı gütmeyen kurumlar vb. kurum ve kuruşlardaki 1000’in üzerinde 3. Tarım Ormanı Şurası üyesine gönderilmiştir. ULUSAL ÇALIŞTAY Gıda sistemlerini dönüştürmek için 500’ün üzerinde sorun ve 1000’in üzerinde çözüm ve eylem önerisi belirlenmiştir. Daha önceki çalışmalara dayalı şekilde bir boşluk analizi gerçekleştirilmesi amacıyla sanal ortamda ulusal bir çalıştay düzenlenmiştir. Katılımcılar, bir konu başlığını tartışmak üzere 5 Eylem Alanı temelinde 5 tartışma grubuna ayrılmıştır. 13 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI GIDA SİSTEMLERİ ZİRVESİ ULUSAL HAZIRLIK SÜRECİ      €   ‚–       ›  › ‡         Œ‹ƒ
 †                                •     €   • €†    Œ‹‹
 
   ˜ƒ    ­  “Œ–—˜™ ­   ‡   œž ­   – ƒ’  Œ ­† ’ – ƒ    €   ­ˆ    ‚ƒ ­ ††ˆ    Œ     „      ƒ­ ’ ‡  Žƒ ‘ ‰Š ‚  †   Š ƒ‹  ‡  
 †                   
               €      ‚“”“• ˜ƒ  š       ­ ’  Œ    ‚‚  ‡  Žƒ ‘ ­ ’  ‡  Žƒ   ‡  
 †
 † ‘ 14 TÜRKİYE’DE GIDA SİSTEMLERİ Yapay Zeka AR-GE ve TEKNOLOJİ Dijital Tarım Büyük Veri EĞİTİM Tarımsal Yayım ÜRETİM Aktif Olmayan Üretici Örgütleri Uzun Tedarik Zinciri Düşük Verimlilik Küçük Ölçekli, Dağınık Tarım İşletmeleri Çiftçilerin Düşük Gelir Düzeyi Yüksek Girdi Fiyatları Düçük Toplam Faktör Verimliliği SOSYAL Üniversiteler ve Tarımsal Yayım Servisleri Tarım Kooperatifleri ÇİFTÇİLİK Ulusal Sıfır Atık Kampanyası Çöp Besleyici Arasındaki Zayıf Bağlantılar Atık ve Güvenilir Gıda KÜMELENME Ticari Ürün Bilincinin Sosyal İçerme Arttırılması KURAKLIK ÇİFTÇİLİK SEL Bitki Sağlığı Biyoçeşitlilik Arazi Kullanımı İklim Değişikliği POLİTİK SİSTEM Ticaret Kirlilik Hayvan Refahı İşçi Refahı BİYOLOJİK SİSTEM Tüketiciler Zayıf İnovasyon ve GIDA BESİNLER Teknoloji Transferi ARZ - TALEP TEDARİK Emek Sosyal Ağ TARIM İŞLEME Enerji GİRİŞ OKURYAZARLIĞI Bilgi ARAZİ ve TOPRAK Sosyal Sistem Su GIDA Tohum YERALTI SUYU Gıda Ağı Güneş Mevzuat TATLI SU ve Kimyasallar DENİZ SUYU Sahiplik Yönetişim EKONOMİK SİSTEM DAĞITIM Gıda Toptancıları Marketler Gıda Firmaları Atık Vergiler Çiftçi Pazarları ve Topluluk Destekli Tarım HoReCa Teşvikler Ticaret Finans Dönüşüm Maliyetleri Çiftçi Tarım ÇEVRESEL Sigortaları ULAŞIM Kredilere TÜKETİM Sera Gazı Emisyonları Doğal Afet Yönetimi EKONOMİ Üretici ve Tüketici Gıda Fiyatları Sınırlı Erişim SAĞLIK Mikro besinler ve Vitaminler Yetersiz Beslenme Anemi Obezite FİNANS Finansmana Erişim Tarımsal Destek TARIMA DAYALI SANAYİ Gıda Değer Zinciri Yetersiz Ar-Ge 15 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Aşağıdaki şekil küresel yoksulluk sınırının altındaki nüfusun oranı, arzın yeterliliği, mikro besin mevcudiyeti, pazara erişim ve tarımsal finansal hizmetler, gıda güvenilirliği, protein kalitesi ve gıda güvenilirliği ağı programları açısından Türkiye’nin güçlü bir ülke olduğunu göstermektedir. TÜRKİYE GIDA GÜVENLİĞİ ENDEKSİ 120 100 80 60 40 20 0 Küresel yoksulluk Arz yeterliliği Mikrobesin Pazara erişim ve Gıda Protein kalitesi Gıda sınırının altındaki mevcudiyeti tarımsal finansal güvenilirliği güvenilirliliği nüfusun oranı hizmetler ağı programları Meyve ve sebzeler ve balık gibi dayanıklı olmayan ürünler açısından üretim, tüketime yönelik olarak çiftliğe oldukça yakın bir alanda yapılabilir. Kooperatifler aracılığıyla pazarlama, geçimlik çiftçilerin pazarlama sorunlarıyla başa çıkmalarının en etkili yollarından biridir. TÜRKİYE’DE ÇİFTLİK BÜYÜKLÜĞÜ VE TOPLAM GELİR PAYI 700000 600000 500000 400000 300000 200000 100000 0 <5 5.<10 10.<20 20.<50 50.<100 100.<200 200.<500 500.<1000 1000.<2500 2500.<5000 >=5000 Tarımsal İşletmelerin Sayısı Toplam Gelir Payı (%) 16 BAZI TARIM ÜRÜNLERİNDE TÜKETİM ÖNGÖRÜLERİ 450 60 400 50 350 300 40 250 30 200 150 20 100 10 50 0 0 Buğday Mısır Pirinç Bitkisel Yağ Şeker Sığır ve Dana Eti Kanatlı

2030 (kg/kişi) 2018-20 (kg/kişi) % Değişim (2018-20 tahmini-2030)

2030 İÇİN TARIMSAL ÜRETİM VE PROJEKSİYONLARI Kanatlı Sığır ve Dana Eti Şeker Bitkisel Yağ Proteinli Yemek Soya fasulyesi Pirinç Diğer Kaba Taneliler Mısır Buğday 0% 10 % 20 % 30 % 40 % 50 % 60 % 70 % 80 % 90 % 100 % 2018-20 tahmini 2030 Sağlık Bakanlığı (2019) tarafından yapılan bir araştırmaya göre, gıda yetersizliğinden dolayı yeterli yiyecek bulamamaktan endişe duyan bireylerin oranı %23,4; sağlıklı ve besleyici gıda ile beslenemediğini belirtenlerin oranıı ise % 22,7 olarak bulunmuştur. Sağlık açısından yetişkin nüfusta (18 yaş ve üzeri) obezite yaygınlığı 2016 yılında %32,1 iken; bu rakam 2000 yılında %22,2’dir. 17 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Türkiye’nin 11. Kalkınma Planı, Gıda Güvenliği ve Beslenme sorunları için önem arz eden 2023 yılına kadar ulaşılması gereken bazı hedefleri ortaya koymaktadır. Kırmızı et, yağlı tohumlar, arazi toplulaştırma ile net sulanan tarımsal alan, mera ıslahı ve arazi yönetim alanının artması planda ulaşılacak hedeflerden bazılarıdır. Et sektörü açısından, Türkiye’de kırmızı et ve kanatlı eti üretimi artışı bulunmaktadır. TARIM SEKTÖRÜNDE HEDEFLER (%) 11. KALKINMA PLANI Ormanların Toplam Ülke 29,0 30,0 Alanına Oranı Sığır Varlığında Kültür 49,0 56,0 Irklarının Oranı Merkezi Yönetim Bütçesinden Sağlanan Tarımsal Desteklerin 6,8 Tarımsal Katma Değere Oranı 7,2 Sulama oranı 64,0 68,0 0,0 30,0 40,0 60,0 80,0 100,0 120,0 140,0 160,0 180,0 2018 2023 Kaynak: Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019 18 TARIM SEKTÖRÜNDE HEDEFLER (MİLYON HA/TON), 11. KALKINMA PLANI Net Sulanan Tarım Alanları (Milyon Hektar, Kümülatif) 3,3 5,3 Tescil Işlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı (Milyon, Hektar, 3,6 6,2 Kümülatif) Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Milyon, 8,2 8,5 Hektar, Kümülatif) Yağlı Tohum Üretimi (Milyon Ton) 4,0 5,4 Kırmızı Et Üretimi (Milyon Ton) 1,1 1,7 0,0 5,0 10,0 15,0 20,0 2018 2023 Kaynak: Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019 TARIM SEKTÖRÜNDE HEDEFLER 11. KALKINMA PLANI Mera Islah ve Yönetim Alanı (Bin, Hektar, Kümülatif) 6,8 518 Basınçlı Sulama Sistemi Kurulu Alan 4,0 (Bin, Hektar, Yıllık) 200 Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretim Miktarı (Bin, Ton, Yıllık) 700 1200 0,0 500 1000 1500 2000 2500 3000 2018 2023 Kaynak: Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019 19 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI GÜNLÜK ÖNERiLEN VİTAMİN ALIMI (%) 5 yaş 5 yaş ve üzeri ve üzeri kadın erkek ViTAMiN B2 82 109,3 ViTAMiN A 212,4 243,8 ViTAMiN B1 87,7 100,4 ViTAMiN C 135 128,2 ViTAMiN B6 83,2 91,6 ViTAMiN E 150 149,1 F O L A T 110,1 139,4 ViTAMiN D 16,9 23,7 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2020 GÜNLÜK ÖNERiLEN MİNERAL ALIMI (%) BAKIR FOSFOR DEMİR KALSİYUM 113,4 122,7 167,4 221,4 71,5 107,5 92,8 113,5 POTASYUM ÇİNKO MAGNEZYUM 62,5 76,4 78 89,1 87,7 93,1 5 yaş 5 yaş ve üzeri ve üzeri kadın erkek Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2020 20 BİTKİSEL ÜRÜN DENGE TABLOSU, 2019-20 18,0 200 16,0 180 Hasat ve Hasat Sonrası Kayıplar (%) 14,0 160 Yeterlilik Derecesi (%) 12,0 140 10,0 120 8,0 100 6,0 80 4,0 60 2,0 40 0,0 20 Narenciye Fındık / Toplam Patates Mısır Çay Kuru Pamuk Pirinç Nohut (Toplam) (Toplam) Sebze Bakliyat (tohum) Denge Hasat Kayıpları (%) Tablosu Hasat Sonrası Kayıplar (%) Yeterlilik Derecesi (%) Kaynak: TURKSTAT, Bitkisel Ürün Denge Tabloları, 2019-2020 Çiftçilerden tüketiciye ulaşana kadar gıdanın birçok aşamasında önemli kayıplar yaşanmaktadır. Üretici tarafında ise bazı girdilerin yanlış uygulanması söz konusu olup ayrıca geleneksel tarım uygulamaları yaygındır. Tüketim cephesinde ise gıda israfı da yüksektir. Türkiye, 2013 yılında tüketim aşamasında ekmek israfını önlemek ve sağlıklı ekmek tüketimini teşvik etmek amacıyla ulusal düzeyde Ekmek İsrafını Önleme Kampanyası başlatmıştır. 2014 yılında FAO, ekmek israfını önleme kampanyasını bir kamu kurumu aracılığıyla yürütülen en kapsamlı uygulama olarak değerlendirmiş ve gıda kaybı ve israfını azaltmak için dünya çapında iyi uygulama örneği olarak ilan etmiştir. http://www.ekmegevefa.com 21 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Mayıs 2020’de Türkiye, FAO ile işbirliği içinde Gıdanı Koru Kampanyasını başlatmıştır. (https://gidanikoru.com) Kampanyanın amaçları şunlardır; Gıda Gıda kayıpları Gıda kayıpları Ulusal Sıfır kayıpları ve ve israfı konusunda iyi Atık projesini konusunda uygulamaları israfı ile hem desteklemek ulusal hem de kamu yaygınlaştırarak farkındalığını bölgedeki diğer uluslararası ülkeler için iyi düzeyde artırmak mücadele bir rol model etmek oluşturmak 22 TÜRKIYE’NİN ÇEVRESEL GÖSTERGELERİ Su stresi göstergesi payı Yeraltı suyunun çekiminde tarımın payı (%) Tarımsal alanlarda sulanan arazinin payı (%) Sera gazı emisyonlarında tarımın payı (%) Toplam enerji kullanımında tarımın payı (%) Fosfor dengesi (kg/ha) Azot dengesi (kg/ha) 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 70,0 80,0 90,0 2019 2000 Kaynak: OECD, 2021 TÜRKİYE’DE PESTİSİT KULLANIMI, 2006-2020 70000 60000 50000 40000 30000 20000 10000 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Böcek Mantar Herbisitler Akarisitler Rodentisitler ve Molluskisitler Diğer (*) Öldürücüler Öldürücüler Kaynak: TURKSTAT, 2021 23 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI GÜBRE TÜKETİMİ (TON), 2005-2019 Toplam Bitki Besin Maddesi Fiziksel Toplam Diğer 20-20-0 Diamonyum fosfat Üre Amonyum Nitrat (%26 N) Amonyum Sülfat 0 1.000.000 2.000.000 3.000.000 4.000.000 5.000.000 6.000.000 7.000.000 2019 2005 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, 2020 SEKTÖRLERE GÖRE SERA GAZI EMİSYONLARI (CO2 EŞDEĞERI), 1990-2019 600,0 160,0 500,0 140,0 400,0 120,0 100,0 300,0 80,0 200,0 60,0 40,0 100,0 20,0 0 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 0,0 Enerji Endüstriyel Süreçler ve Ürün Kullanımı Tarım Atık Değişim (%) 24 TARIM SEKTÖRÜ EMISYONLARINA GENEL BAKIŞ, 1990-2018 70000 14,0 12,0 60000 10,0 50000 8,0 6,0 40000 4,0 2,0 30000 0,0 20000 -2,0 -4,0 10000 -6,0 -8,0 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Anız yakma (kt CO2) Üre Uygulaması (kt CO2 eşd.) Tarım Toprakları (kt CO2 eşd. ) Çeltik Yetiştiriciliği (kt CO2 eşd.) Gübre Yönetimi (kt CO2 eşd.) Enterik Fermantasyon (kt CO2 eşd.) Toplam Tarım (kt CO2 eşd.) Kaynak: TURKSTAT, 2021 25 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Hedefler

1 (AT1) Güvenilir ve Besleyici Gıdaya Özellikle Hassas Eylem Grupların Adil Erişiminin Geliştirilmesi Alanı Herkes için güvenilir ve Halk Sağlığının, Gıda Güvenliğinin besleyici gıdaya gıdaya İyileştirilmesi ve Yenilikçi Yöntemlerle Denetim erişim ve Kontrollerin Güçlendirilmesi Tarım ve Gıda Sektöründe Tedarik ve Değer

2 (AT2) Zincirinin Sürdürülebilirliğinin Teşvik Edilmesi Eylem ve Gıda Kaybı ve İsrafının Azaltılması Alanı Sürdürülebilir Tüketim Modeline Geçiş Tüketicilerde Bilinçliliğin Arttırılması ve Sürdürülebilir Tüketimin Teşvik Edilmesi İklim Değişikliğine Uyumlu Üretim Modellerinin

3 (AT3) İyileştirilmesi Eylem Alanı Su Kaynaklarının Verimli Kullanılması Yeterli Ölçekte Doğaya Uyumlu Üretimin Arttırılması Doğal Kaynakların Sürdürülebilir Kullanılması Tarım-Gıda Sektöründe Dezavantajlı Gruplar Eylem Alanı 4(AT4) için (kadınlar, gençler, mevsimlik işçiler, geçici koruma altındakiler, çocuklar vb.) Daha Kapsayıcı Politika ve Tedbirler Adil Geçim Geliştirilmesi Kaynaklarının Geliştirilmesi Kırsal Hayatın Canlandırılması Eylem Alanı 5 (AT5) İklim Değişikliği, Doğal Afetler ve Beklenmeyen Krizlere Karşı Gıda Sistemlerinin Hassasiyetler, Şoklar Dayanıklılığının Arttırılması ve Streslere Karşı Dayanıklılık Sğlanması 26 GÜVENİLİR VE BESLEYİCİ GIDAYA ÖZELLİKLE HASSAS GRUPLARIN ADİL ERİŞİMİNİN GELİŞTİRİLMESİ T ürkiye okul beslenmesi, okul yemeği ve okul gıda programlarını uygulamaya devam edecektir. Türkiye ayrıca coğrafi işaretli yerel ürünleri, sağlıklı ve güvenilir gıdanın uygun fiyatlarla sunulması, gıda fiyatlarındaki dalgalanmaları önleyici tedbirlerin uygulanması, gıda değer zincirinin dijitalleştirilmesi ve gıda değer zincirinin tüm aşamalarında üreticiler ve tüketiciler için erişilebilirlik ve şeffaflığın artırılması, biyo-ekonomi ve döngüsel ekonomi yaklaşımlarının yaygınlaştırılması, gıdaların raf ömrünün uzatılması ve kullanımlarının yaygınlaştırılması için Ar-Ge ve Ür-Ge çalışmaları yapılması ve tek tip gıda tüketimi yerine sağlıklı ve dengeli bir gıda tüketimi için alternatif temel gıdaların teşvik edilmesinin teşvik edilmesi bu hedef kapsamındaki temel önceliklerdir. HALK SAĞLIĞININ, GIDA GÜVENLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ VE YENİLİKÇİ YÖNTEMLERLE DENETİM VE KONTROLLERİN GÜÇLENDİRİLMESİ T ÜBİTAK, gıda yem güvenilirliği ve kalitesine, gıda ve yem üretiminde ve ürün geliştirmede modern tekniklerin kullanılmasına, depolama ve paketleme tekniklerinin geliştirilmesi, yeni analiz yöntemlerin uygulanması, gıda atıklarının ve geleneksel gıdaların değerlendirilmesine odaklanmaktadır. Gıda sistemlerini daha sürdürülebilir sistemlere dönüştürmek, uzun vadeli bir odaklanma ve tutarlı bir dizi taahhüt ve eylem gerektirir. Yetersiz beslenme, sağlık ve çevre sorunlarının tümü temelde birbiriyle bağlantılıdır. Bu alanlardaki politika tutarlılığının güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu hedef kapsamındaki temel öncelikler, dijital teknoloji ve çözümlerin yaygın olarak kullanılması yoluyla gıda izlenebilirlik altyapısının geliştirilmesi, pestisit kalıntılarının izlenmesi, gıda ürünlerinde taklit ve tağşişlere etkin ve hızlı müdahale edilmesi, balıkçılık için daha etkili izleme ve denetim sistemlerinin oluşturulması, su ürünleri yetiştiriciliğinin teşvik edilmesi ve gıda tedarik zincirindeki tüm kilit aktörlerin gıda güvenilirliği ve kalite yönetim sistemleri konusunda eğitilmesidir. 27 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI TARIM VE GIDA SEKTÖRÜNDE TEDARİK VE DEĞER ZİNCİRİNİN SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİNİN TEŞVİK EDİLMESİ VE GIDA KAYBI VE İSRAFININ AZALTILMASI K üçük ölçekli gıda üreticileri için daha sağlam iklim finansmanı mekanizmalarının geliştirilmesi ve desteklenmesi, gıda zincirlerinin sürdürülebilirliği için son derece kritiktir. Sosyo-ekonomik değişimlere karşı çok kırılgan ve çok düşük gelirli bu gruba çiftçilerin yanı sıra, besiciler, balıkçılar, gıda işleyicileri, orman köylüleri de dâhildir. Türkiye’de hasat ve hasat sonrası kayıplar %10’un üzerindedir. Gıda kayıplarının ve israfının azaltılması, gıda güvenliğinin sağlanmasına önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm sektörleri ve tüm gıda ürünlerini kapsayan ve gıda kayıp ve israfını azaltmaya yönelik gıda bankacılığı uygulamalarını ele alan en kapsamlı girişimi ‘Gıdanı Koru Sofrana Sahip Çık’ Kampanyasıdır. Mayıs 2020’de Türkiye, FAO ile işbirliği içinde Gıdanı Koru Sofrana Sahip Çık Kampanyasını başlatmıştır. Türkiye, gıda kaybı ve israfının azaltılması konusunda çevresel sürdürülebilirlik alanında en çok söz verilen kampanya olarak Guinness Rekorunu da kırmıştır.

17 Ocak 2013 tarihinde Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip ERDOĞAN tarafından ulusal ölçekte “Ekmek İsrafını Önleme Kampanyası” başlatılmıştır. Bu kampanyanın amacı ekmek israfını ve israftan kaynaklanan ekonomik kayıpları önlemek, daha sağlıklı kepekli ekmek tüketimini teşvik etmek ve bu konularda toplumsal farkındalık yaratmaktır. Kampanya sonuçlarını değerlendirmek için yapılan araştırmaya göre günde 5,95 milyon somun ekmek olan ekmek israfı, Kampanya’nın da etkisiyle günde 4,9 milyon somuna düşürülmüştür. Böylece günde 1 milyon 50 bin, yılda 384 milyon ekmek çöpe atılmaktan kurtulmuştur. Türkiye, gıda israfıyla mücadele için sosyal medya ve diğer araçlar aracılığıyla tüketicileri bilinçlendirmeye devam edecektir. Temel öncelikler, tüketim düzeyinde gıda kaybı ve israfını azaltmak, önlemek ve etkin bir şekilde yönetmektir. Gıda ürünlerinde soğuk zincirin sağlanması için gerekli teknolojik altyapının ve blok zincir uygulamalarının geliştirilerek gıda tedarik ve değer zincirinin kısaltılması, bu hedef kapsamında bir diğer odak noktası olacaktır. 28 TÜKETİCİLERDE BİLİNÇLİLİĞİN ARTTIRILMASI VE SÜRDÜRÜLEBİLİR TÜKETİMİN TEŞVİK EDİLMESİ T ürkiye, Sağlıklı Beslenme ve Fiziksel Aktivite Programı yürütmüştür. Sağlık Bakanlığı tarafından çok sektörlü bir yaklaşımla hazırlanan Yetişkin ve Çocukluk Çağı Obezitesinin Önlenmesi ve Fiziksel Aktivite Eylem Planı (2019-2023) uygulanmaktadır. Türkiye’de Okul Gıda Programı, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından Milli Eğitim Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı işbirliği ile yürütülmektedir. Okullarda sağlıklı beslenme ve aktif yaşam bilincinin artırılması ve bu konudaki iyi uygulamaların desteklenerek okul sağlığının geliştirilmesi hedeflenmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı ile Türk Standartları Enstitüsü (TSE) arasında imzalanan işbirliği protokolü uyarınca, beslenme kalitesini ölçmek için standart bir yol geliştirme “Eğitim Kurumlarında Sağlıklı Beslenme Alışkanlıklarının Geliştirilmesi ve Fiziksel Aktivitenin Artırılması İçin Kontrol Rehberi” ile okul çağındaki çocukların büyüme ve gelişimini izleme çalışmaları devam etmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü tarafından “Yetişkinlerin Gıda Okuryazarlığının Artırılması (2020-2022)” başlıklı Erasmus+ projesi yürütülmüştür. Bu projede, yemek pişirerek ve ürettikleri ürünleri satarak evin geçimine katkıda bulunmaya çalışan emekliler, ev hanımları ve işsizlerden oluşan hedef kitle, yetişkinlere yönelik gıda okuryazarlığı eğitiminden faydalanacaktır. Ayrıca daha sağlıklı beslenme tercihleri yapabilecekler, kendine yeterlilik kazanabilecekler ve daha fazla ve insana yaraşır iş fırsatı yaratarak ekonomi gelişebilecektir. Türkiye, besleyici gıdalarda yanlış bilgilendirmeyi/bilgi kirliliğini önlemek için ulusal ve küresel aktörlerle işbirliği içinde gıda israfıyla mücadele için sosyal medya ve diğer araçlar aracılığıyla tüketicileri bilinçlendirmeye devam edecektir. Su ürünleri ortalama tüketiminin artırılması, gıda kaynaklı hastalıkların azaltılması (özellikle hassas gruplarda obezite, yetersiz beslenme, mikro besin eksikliği ile mücadele dâhil), tüketici bilincinin artırılması, sürdürülebilir tüketimin teşvik edilmesi ve gıda okuryazarlığının artırılması temel önceliklerdir. Önümüzdeki on yılda besinlerin çeşitlendirilmesi tarım ve sağlık politikaları açısından önemli olacaktır. 29 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUMLU ÜRETİM MODELLERİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ T arımda akıllı teknolojilerin kullanımının artırılması ve tarımsal gıda sistemi aktörleri arasında dijitalleşmenin yaygınlaştırılması, yol haritasının ulaşmayı amaçladığı bir diğer önemli kilometre taşıdır. Türkiye dijital erişimde büyük gelişme göstermiştir. Türkiye, ağ kapsama alanı, performans ve kullanılabilirlikteki iyileştirmeleri ile 150 ülke arasında dijital erişimde 5. sırada yer almaktadır. Vatandaşların %97’sinin mobil aboneliği bulunmaktadır. Bu kapsama oranı, dijital çözümleri Türkiye’nin gıda sistemine entegre etmek için birçok fırsat sunmaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı koordinasyonunda, tarımsal hizmetlerin iyileştirilmesi için Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemleri, Çiftlik Muhasebe Veri Ağı, Arazi Parsel Tanımlama Sistemi, Entegre İdare ve Kontrol Sistemi, Tarım Bilgi Ağı, Çiftçi Kayıt Sistemi, Hayvan Kayıt Sistemi, Tarım Arazileri Kayıt Sistemi ve Kırsal Veri Tabanını içeren çeşitli ulusal veri setleri ve dijital hizmetler oluşturulmakta ve kullanılmaktadır. Bu sistemler aynı zamanda ürün doğrulama ve izlenmesini, ulusal araştırma programlarını, harita ve uydu görüntüsü üretimini ve diğer önemli Bakanlık operasyonlarını da desteklemektedir. Türkiye böylece bu veri setlerinin iyileştirilmesine ve gıda sistemlerinin verimliliğini, adilliğini ve karlılığını artırırken, aynı zamanda çevresel etkiyi de azaltarak, değer zinciri boyunca tüm paydaşlara fayda sağlayacak ihtiyaç duyulan yeni sistemlerin oluşturulmasına devam ediyor olacaktır. Türkiye, iklim değişikliğinin gıda arzı üzerindeki kısa, orta ve uzun vadeli etkileri konusunda araştırma ve modelleme çalışmalarına devam edecektir. Türkiye, tarım havzaları bazında iklim değişikliğinin bitkisel üretim ve hayvancılık üzerindeki etkilerini belirlemeye yönelik araştırma faaliyetlerine devam edecektir. Kaynak kullanımını optimize ederek tarımsal üretimi artıracak ürün deseninin belirlenmesi, tarım havzalarına uygun bitki tür ve çeşitlerinin belirlenmesi, iklim ve toprak talebine göre en uygun gübreleme ve sulama yöntemlerinin planlanması ve çiftçiler ile paylaşılması temel önceliklerden bazılarıdır. Diğer önemli öncelikler, biyolojik çeşitliliğin ve hayvan gen kaynaklarının korunması, iklim değişikliğine yüksek uyum sağlayan yeni hayvan ırklarının geliştirilmesidir. İklim değişikliğine dayanıklı yerel çeşitlerin yaygınlaştırılması ve üretim süreçlerinin iklim değişikliğine uygun olarak gerçekleştirilmesi ve tarım programının gözden geçirilerek sürdürülebilirliğinin sağlanması diğer kilit önceliklerdir. Türkiye kararlı adımlarla biyo-ekonomi, biyo- kütle ve döngüsel ekonomi yaklaşımlarını dâhil ederek organik tarım ve iyi tarım uygulamalarını yaygınlaştırmaya devam edecektir. 30 SU KAYNAKLARININ VERİMLİ KULLANILMASI T ürkiye’deki su potansiyelinin yaklaşık %74’ünü kullanan tarım sektöründe su tasarrufu, Türkiye’nin en önemli öncelikli politikalarından biridir. Bu, su kaynaklarının koruma ve kullanma dengesi gözetilerek etkin, verimli kullanımı ve sürdürülebilir ve esnek yönetimi için önemlidir. Basınçlı, kapalı sistem, modern sulama projelerinin yaygınlaştırılması, sulama amaçlı kullanılan su tasarrufunun en etkin yolu olarak öne çıkmaktadır. Öte yandan, suyun miktarında ve kalitesinde meydana gelen her değişiklik tarımsal üretimi etkilemektedir. Ortadoğu’da Mavi Barış Girişimi, suyun bir işbirliği aracı olduğu vizyonuyla 2009 yılında kurulmuş bölgesel bir girişimdir ve üye ülkeleri Irak, Lübnan, Ürdün, Türkiye, Suriye ve İran’dır. Ürdün Prensi Hassan Bin Talal, Politika Danışma Kurulunun başkanı ve yönetim kuruluna başkanlık etmektedir. 2019 yılı itibarıyla Türkiye Su Enstitüsü girişimin “Koordinasyon Merkezi” olmuştur. WATERMED 4.0 (2019-2022) projesi, iklim değişikliğinden önemli ölçüde etkilenmesi beklenen Akdeniz’de tarımda kullanılan su miktarını (konvansiyonel/alternatif su kaynakları) arttırmayı ve akıllı teknolojileri devreye sokarak daha verimli ve sürdürülebilir bir noktaya getirmeyi hedeflemektedir. “Kirli Suyu Düşük Maliyetli ve Verimli Güneş Enerjisi İle Arıtarak İçme Suyu Elde Etme” başlıklı proje kapsamında, artan nüfus ve iklim değişikliği nedeniyle su sıkıntısı yaşayan yoksul ülkeler (özellikle Afrika için) için çok düşük maliyetli ve basit teknolojiye sahip bir içme suyu dezenfeksiyon sistemi geliştirilmiştir. Su Şurası, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından kamu, özel sektör ve üniversitelerden ve STK’lardan temsilciler ile oluşturulmuştur. Türkiye, 2023 vizyonunda da belirtildiği gibi 2018-2023’te 2 milyon hektar sulanan arazi açmayı hedeflemektedir. Bu, tarım arazilerinin verimliliğini olumlu etkileyecektir. Türkiye, kırsal kalkınma hibe programları aracılığıyla modern sulama tekniklerine yatırım yapmaya devam edecektir. Su kaybı ve israfını önleyici tedbirlerin alınması ve hedef grupların optimum su kullanımı konusunda bilinçlendirilmesi, yeraltı suyu dahil su kaynaklarının verimli kullanılması ve su kirliliğinin önlenmesi, tarım ürünleri için su ayak izinin hesaplanması, ekonomik olarak sulanabilen arazilerin modern yöntemlerle sulanmasının yaygınlaştırılması, temel önceliklerdir. 31 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI DOĞAL KAYNAKLARIN SÜRDÜRÜLEBİLİR KULLANILMASI T ürkiye, gıda sistemlerinin dönüşümüne önemli katkı sağlayacak arazi toplulaştırması çalışmalarına devam edecektir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından geliştirilen izleme sistemleri kullanılarak, erozyona duyarlı tarım alanlarının tanımlanması ve bu alanlarda erozyon kontrol yöntemlerinin daha etkin uygulanması, yenilenebilir enerjinin verimli kullanılması öncelikli alanlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Teraslama ve dikim gibi yöntemlerin yaygınlaştırılarak erozyonun azaltılması, ulusal temel toprak haritalarının güncellenmesi ve buna bağlı olarak arazi kullanım ve üretim planlarının hazırlanması ve takibi, fauna için üretim istasyonlarının kurulması ve desteklenmesi diğer önemli öncelikli alanlardır. TARIM-GIDA SEKTÖRÜNDE DEZAVANTAJLI GRUPLAR İÇİN (KADINLAR, GENÇLER, MEVSİMLİK İŞÇİLER, GEÇİCİ KORUMA ALTINDAKİLER, ÇOCUKLAR VB.) DAHA KAPSAYICI POLİTİKA VE TEDBIRLER GELİŞTİRİLMESİ T ürkiye, küçük ölçekli tarım işletmeleri tarafından yürütülen çiftçilik faaliyetlerine yatırım yapmaya devam edecektir. Türkiye, kırsal göçü azaltmak ve doğal yaşam ortamını sağlamak için bir genç çiftçi programı uygulamıştır. Bu program, 18-40 yaş arası, kırsalda ikamet eden/ikamet etmek isteyen ve tarımsal faaliyetlerle uğraşan/tarımsal faaliyet sergilemek isteyen gerçek kişileri desteklemektedir. Türkiye, tarım sektöründe çalışan kadınları güçlendirmeye yönelik politikaları sürdürecektir. Özellikle gençler ve kadınlar olmak üzere dezavantajlı gruplarda kırsal ve tarımsal gıda sektörlerinde kayıt dışı işçileri kayıt altına almak ve gizli işsizliği önlemek ve insana yakışır iş fırsatlarının çeşitlendirilmesi için mevcut sosyal koruma politikalarının uyarlanması ve yeni sosyal politikaların geliştirilmesi önemli öncelikler arasında yer almaktadır. Türkiye, özel eğitim programları ve destek mekanizmaları aracılığıyla küçük ölçekli tarımsal işletmeler ile kırsal kesimdeki kadınlar ve gençler arasında dijital okuryazarlığı ve akıllı uygulamaların kullanımını yaygınlaştıracaktır. Beslenmeye erişimde güçlük çeken yaşlı, engelli, evsiz ve hasta insanlar için aşevi uygulaması ulusal ve yerel yönetimlerle sürdürülecektir. 32 KIRSAL HAYATIN CANLANDIRILMASI K ırsal yoksulluk ve finansal ve sosyal teşviklerin geliştirilmesine olan ihtiyaç, kentsel kalkınma için de sorunlara neden olan kırsaldan kente göçün en önemli nedenlerinden biri olmaya devam etmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı 2019-2023 Stratejik Planının 1. amacı, kırsalda yaşayan kesimin refahını artırmak, tarımsal üretimde verim ve kaliteyi artırarak istikrarlı bir gıda arzını sağlamaktır. Ana hedefler, kırsaldan kente göçü azaltmak, küçük ölçekli tarımsal işletmeler, kooperatifler ve küçük işletmelerin finansmana erişimini iyileştirmektir. Bunu, iç su balıkçılığı, el sanatları, tarıma dayalı sanayi ve kırsal kesimde yerel yemek kültürü ve yerel mutfağı içeren kırsal turizm gibi alternatif gelir yöntemlerini çeşitlendirerek kırsal yoksulluğun azaltılması izleyecektir. Son olarak yöresel ürünler ve yöresel mutfaklar için geleneksel üretim yöntemlerini koruyarak coğrafi işaret sayısını artırmak ve tedarik zincirlerindeki konumunu güçlendirmek diğer amaçlar arasında yer almaktadır. 33 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ, DOĞAL AFETLER VE BEKLENMEDİK KRİZLERE KARŞI GIDA SİSTEMLERİNİN DAYANIKLILIĞININ OLUŞTURULMASI T ürkiye, sanal pazarlamaya yönelik e-ticaret uygulamalarına (DİTAP Dijital Tarım Platformu) ve yenilikçi yönetim modelleri geliştirerek ve dikey ve yatay işbirliği ile Ar-Ge altyapısını güçlendirerek tarımda dijital dönüşümü hızlandırmaya yatırım yapmaktadır. Bu çerçevede önemli öncelikler arasında aşağıdaki konular yer almaktadır. Arazi mülkiyeti, arazi bankacılığı, toplum temelli mekanizmaların geliştirilmesi, gıda sistemlerinin iklim değişikliğine ve doğal afetlere karşı gıda sistemlerinin dayanıklılığının güçlendirilmesi, Kovid-19’un bir sonucu olarak geçim kaynaklarının kaybı nedeniyle gıda arzındaki kesinti ve gelir kaybına karşı alınan önlemlerin gözden geçirilmesi. Diğer acil durumlar için gıda güvenliğinin güçlendirilmesi, %95 daha az su kullanılarak daha fazla mahsulün elde edildiği iklim değişikliğine karşı dikey tarım uygulamaları da dâhil olmak üzere kentsel tarım faaliyetlerini teşvik ederek gelecekteki krizlere karşı gıda arzı dayanıklılığının sağlanması. Sürdürülebilir tarımı teşvik etmek, iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerini en aza indirerek tarımda sürdürülebilirliği sağlamak ve rekabet gücünü korumak, iklim değişikliğine uyum sağlamak, su yönetimi, çevresel dayanıklılığı güçlendirmek. Yenilikçi yönetim modelleri, işbirliği ve Ar-Ge altyapısı geliştirerek, bitkisel ürünlerin dayanıklılığını artırarak, ulusal ve uluslararası aktörler arasında ağ, işbirliği ve yönetişim geliştirerek tarımda dijital dönüşümü hızlandırmak. Tarımda meteorolojik tahmin sistemleri, erken uyarı sistemleri ve tescil ile güçlendirilmiş önlemler ve sigorta sistemi, tarımsal girdilerde tedarik yönetim sisteminin iyileştirilmesi. Sonuç olarak, yenilikçi yöntemlerle tarımsal üretimde verimliliğin ve sürdürülebilirliğin sağlanması, güvenilir gıda arzı ve sağlıklı tüketim ile sürdürülebilir gıda sistemlerinin geliştirilmesi, dijitalleşmeden faydalanarak iklim değişikliğine dayanıklı yeni üretim modellerin geliştirilmesi, hassas grupların öneminin vurgulanması, Türkiye’nin Ulusal Yol Haritasının temel hedefleri olacaktır. Türk gıda sistemlerinin dönüşümünde belirlenen bu dikey hedefler, dijitalleşme, tarımsal yayım ve yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası kuruluşlar arasında işbirliği gibi yatay hedeflerle desteklenecektir. 34 Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri 408. Hayvancılık geliştirilecektir. 410. Gıda güvenilirliğini teminen denetimler etkinleştirilecek, bitki ve hayvan hastalık ve 11. Kalkınma zararlıları ile mücadele hizmetleri geliştirilecektir. Planı (2019-2023) 411. .Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. Tarımda Milli Birlik Projesi’nin hayata geçirilerek tohumdan sofraya gıda değer zinciri, Yeni Ekonomi gıda güvenliği ve uluslararası rekabet önceliğinde yeniden yapılandırılacaktır. Atıl tarım Programı (2019-2021) arazilerinin tarımsal üretime kazandırılması için gerekli kurumsal ve hukuki altyapı oluşturulacaktır. Hazine ve Maliye 2.3.a Tarlada ve koşullarda kalan ürünler Dijital Tarım Pazarı’nda (DİTAP) açılacak özel Bakanlığı bölümde alıcılarla buluşturulacaktır. Ekonomi Reform 2.3.d. Gıda israfını önlemek için Gıda Bankacılığı Sistemi cazip hale getirilerek Paketi (2021) yaygınlaştırılacaktır. 1. Tohumdan sofraya dijital değer zincirinin kurulması 4. Gıdada taklit ve tağşiş cezalarının caydırıcılığı için mevzuat düzenlemesi yapılması ve uygulamaya konulması 3. Tarım Ormanı 5. Gıdada bilgi kirliliğinin önlenmesi ve gıda okuryazarlığının arttırılması Şurası - 2024’e Kadar Ana Eylemler 17. Ar-Ge ve inovasyonda kamu, özel sektör ve üniversite iş birliğinin geliştirilmesi AT1: 18. Deneyim ve teknik bilgi değişimi amaçlı uluslararası projelerin teşvik edilmesi Herkes için 32. Küçükbaş hayvan sayısının artırılarak kırmızı et üretimindeki küçükbaş et payının Güvenli ve artırılması Besleyici Gıdaya Erişimin A1: Kırsal alanda refahı yükseltmek, tarımsal üretimde verim ve kaliteyi artırarak istikrarlı Sağlanması Tarım ve Orman gıda arzını sağlamak Bakanlığı A2: Üretimden tüketime kadar gıda, yem güvenilirliğini sağlamak, bitki, hayvan sağlığı ve Stratejik Planı refahına yönelik gerekli tedbirleri almak (2019 – 2023) A7: Kurumsal kapasiteyi geliştirmek A. Bütünsel sağlık yaklaşımı yönetimi ve sağlıklı beslenmenin geliştirilmesinde iş Yetişkin ve Çocukluk birliklerinin güçlendirilmesi Çağı Obezitesinin Önlenmesi ve Fiziksel B. Sağlıklı beslenme çevreleri oluşturulması Aktivite Eylem C. Yaşam boyu sağlıklı beslenme kazanımlarının dezavantajlı gruplar başta olmak üzere Planı (2019-2023) desteklenmesi ve eşitsizliklerin giderilmesi (Yetişkinler İçin Eylem Planı) D. Sağlık hizmetlerinin reorganizasyonu; entegre sağlık hizmeti sunumu (beslenmeyle ilgili bilgi ve danışmanlık verilmesi, erken tanı, tedavi rehabilitasyon hizmetleri) Yetişkin ve Çocukluk A. Hayata sağlıklı bir başlangıcın desteklenmesi Çağı Obezitesinin B. Okullarda ve okul öncesinde sağlıklı çevrelerin teşvik edilmesi Önlenmesi ve Fiziksel Aktivite Eylem C. Ailelerin bilgilendirilmesi ve güçlendirilmesi Planı (2019-2023) (Çocukluk Obezitesi D. Sağlıklı seçeneklerin kolay seçenek olmasının sağlanması Eylem Planı) E. Çocuklara yönelik pazarlama baskısının azaltılması Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi Öncelik 1.1 Tarım ve gıda sektörlerinin rekabet gücünün geliştirilmesi (2021-2023) 35 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri 403. Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır. 411. Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, 11. Kalkınma israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi Planı (2019-2023) sağlanacaktır. 413. Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır. 414. Yerel ve bölgesel düzeyde üretimi yapılan tarımsal ürünleri hak ettiği katma değere eriştirecek mekanizmalar oluşturulacaktır. 2.3.a Tarlada ve hallerde kalan ürünler Dijital Tarım Pazarı (DİTAP)’na açılacak özel bölümde alıcılarla buluşturulacaktır. Hazine ve Maliye 2.3.c. Sebze ve meyve zayiatının azaltılması için soğuk zincir oluşturulmasına destek Bakanlığı verilecektir. Ekonomik Reform Paketi (2021) 2.3.d. Gıda israfının önüne geçmek amacıyla Gıda Bankacılığı Sistemi cazip hale getirilerek yaygınlaştırılacaktır. 2.3.e. Sosyal medya ve diğer iletişim araçlarıyla tüketicilerin gıda israfı konusunda farkındalığı artırılacaktır. AT2: Sürdürülebilir 6. Gıda kayıp ve israfının önlenmesine ilişkin altyapının oluşturulması Tüketim Modeline Geçiş 7. Küçükbaş hayvan eti tüketiminin özendirilmesi ve pazar payının artırılması 17. Ar-Ge ve inovasyonda kamu, özel sektör ve üniversite iş birliğinin geliştirilmesi 3. Tarım Ormanı Şurası- 2024’e Kadar 18. Deneyim ve teknik bilgi değişimi amaçlı uluslararası projelerin teşvik edilmesi Ana Eylemler 28. Sıfır atık hedefine ulaşmak için atıkların değerlendirilmesine yönelik Ar-Ge projelerinin desteklenmesi 33. Yetiştiricilikte ve avcılıkta alternatif su ürünleri türleri ile üretim ve verimliliğin sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde artırılması Tarım ve Orman A2: Üretimden tüketime kadar gıda, yem güvenilirliğini sağlamak, bitki, hayvan sağlığı ve Bakanlığı Stratejik refahına yönelik gerekli tedbirleri almak Planı (2019-2023) A7: Kurumsal kapasiteyi geliştirmek Stratejik Hedef 1. Gıda Kaybı ve İsrafını Önlemek ve Azaltmak Gıda Kayıp ve İsrafının Önlenmesi, Stratejik Hedef 2. Doğrudan İnsan Tüketimi için Gıdayı Kurtarma ve Yeniden Dağıtma Azaltılması ve İzlenmesine İlişkin Stratejik Hedef 3. Eskiden Gıda Maddesi Mevzuatına Tabi Olan Artık Gıda Olarak Ulusal Strateji Belgesi Kullanılmayan Maddelerin Hayvan Yemi Olarak Kullanılması ve Eylem Planı Stratejik Hedef 4. Gıda Kayıpları Ve İsrafının Geri Dönüşümünün Sağlanması Yetişkin ve Çocukluk Çağı Obezitesinin Önlenmesi ve Fiziksel B. Sağlıklı beslenme çevreleri oluşturulması Aktivite Eylem Planı (2019-2023) 36 Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri Yetişkin ve Çocukluk B. Okullarda ve okul öncesinde sağlıklı çevrelerin teşvik edilmesi Çağı Obezitesinin Önlenmesi ve Fiziksel Aktivite Eylem D. Sağlıklı seçeneklerin kolay seçenek olmasının sağlanması Planı (2019-2023) (Çocukluk Obezitesi AT2: Eylem Planı) E. Çocuklara yönelik pazarlama baskısının azaltılması Sürdürülebilir Tüketim Ulusal Kuraklık Modeline Geçiş Stratejisi ve Eylem Amaç3/H-3.1 Toplumun bilgilendirilmesi için eğitimler düzenlemek. Planı (2017-2023) Hedef 5.6. Tarımsal üretimde atık ve artık yönetiminin iyileştirilmesi Yeşil Mutabakat Hedef 5.7. Gıda kayıp ve israfının azaltılması Eylem Planı (2021) Hedef 5.8. AB Tarladan Sofraya Stratejisi ve Biyoçeşitlilik Stratejilerine ilişkin farkındalık yaratılması 405. Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. 406. Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 407. Bitki üretim arttırılacaktır. 11. Kalkınma 408. Hayvancılık geliştirilecektir. Planı (2019-2023) 409. Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır. 412. Tarımsal üretimde yerel hayvan ırkı ve tohum alanında biyolojik çeşitliliğimiz korunacak ve sürdürülebilir hale getirilmesi sağlanacaktır. 415. Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. AT3: 416. Tarımsal araştırma faaliyetlerinde kamu, üniversite, özel sektör ve sanayi kesimi Yeterli Ölçekte arasındaki koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek tarımsal Ar-Ge çalışmalarının etkinliği ve Doğaya Uyumlu niteliği artırılacaktır. Üretimin Arttırılması Tarım ürünleri için sağlıklı bir arz ve verim tahminlerine olanak sağlayan erken uyarı sistemi Yeni Ekonomi kurulacaktır. Programı (2019-2021) Atıl durumdaki tarım arazilerinin tarımsal üretime kazandırılması için gerekli kurumsal ve yasal altyapı oluşturulacaktır. 2.3.b. Üretim, lojistik ve perakende sektörüne yönelik rehber dokümanlarla yönlendirmeler yapılacaktır. 2.3.f. Tarımsal üretim planlamasına katkı sağlamak, üretimde öngörülebilirliği artırmak ve Hazine ve Maliye fiyat dalgalanmalarının önüne geçmek için çiftçi ve sanayicinin yazılı akite olan güvenini Bakanlığı artıracak sözleşmeli tarım mekanizmaları geliştirilecektir. Ekonomik Reform Paketi (2021) 2.3. g. İşlenmemiş gıda fiyatlarında aracılık maliyetlerini de düşürecek olan Hal Yasası Teklifi TBMM’ye sunulacaktır. 4.1.e. Enerji Verimliliği Kanunu’nda yapılacak değişiklikle binalar ile tarım ve hizmet sektörleri de enerji verimliliği destekleri kapsamına dahil edilecektir. 37 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri 1. Tohumdan sofraya dijital değer zincirinin kurulması 2. Sözleşmeli üretim ile alternatif destekleme modelinin oluşturulması ve uygulanması 8. Damızlık Düve Üretim Merkezi Projesi kapsamında 7 adet düve merkezinin daha kurularak toplam sayının 32 adede ulaştırılması 9. İpekböcekçiliği Üretim Havzası Projesi kapsamında toplu besleme evleri yapılması ve dut bahçesi kurulması 10. Tarım ve orman ürünlerinde markalaşma altyapı çalışmalarının tamamlanması 11. Tarım ve ormancılıkta meteorolojik bilginin üretimin her aşamasında etkin kullanılması 13. Endüstriyel amaçlı kullanılacak lif bitkilerinin üretiminin arttırılması 14. Orman yangınlarına müdahalede yüksek teknoloji ve yapay zekâ uygulamalarının kullanılması 16. Orman içi ve kenarındaki mesken ve işyeri ruhsatlandırılmalarında yangın güvenliği açısından gerekli yasal düzenlemelerin oluşturulması 17. Ar-Ge ve inovasyonda kamu, özel sektör ve üniversite iş birliğinin geliştirilmesi 18. Deneyim ve teknik bilgi değişimi amaçlı uluslararası projelerin teşvik edilmesi 19. Tarım ve ormanla ilgili tüm mevzuatın bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesi, basit bir mevzuat yapısının oluşturulması 21. Su Kanununun çıkarılması AT3: Yeterli Ölçekte 3. Tarım Ormanı 22. Atıl tarım arazilerinin üretime kazandırılması için arazi bankacılığı ve birlikte üretim gibi Doğaya Uyumlu Şurası - 2024’e Kadar alternatif modellerin oluşturularak yaygınlaştırılması ve miras mevzuatı geliştirilerek tarım Üretimin Ana Eylemler arazilerindeki intikal sorununun çözülmesi Arttırılması 23. Toprak ve su kaynaklarının Sürdürülebilir Yönetim İlkeleri çerçevesinde kullanılması 25. Çölleşme ve erozyonla mücadelenin etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesi 26. Doğa turizmi potansiyelimizin ortaya çıkarılarak doğa turizminde uluslararası marka haline gelinmesi 27. Mera, yayla ve kışlakların tespit ve tahdit çalışmalarının tamamlanması 28. Sıfır atık hedefine ulaşmak için atıkların yeniden kullanımına yönelik Ar-Ge projelerinin desteklenmesi 29. Lisanslı depoculuğun geliştirilmesi, elektronik ürün ticaretinin yaygınlaştırılması 30. Manda sayısı ve verimliliğinin arttırılması 31. Buzağı ölümleri ve döl verimi istatistiklerinde uluslararası ortalamalara ulaşılması 33. Yetiştiricilikte ve avcılıkta alternatif su ürünleri türleri ile üretim ve verimliliğin sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde artırılması 34. Yerli ve milli tohumculuğun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması 35. Yerli (Ata) tohum çeşitlerinin korunması, geliştirilmesi ve ticarete kazandırılması 36. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Eylem Planı ile üretimin ve pazarlama imkanlarının artırılması 37. Organik ve organomineral gübre üretiminin ve kullanımının teşvik edilerek kimyasal gübre ithalatının ve çevre kirliliğinin azaltılması, biyolojik ve biyoteknik mücadelenin yaygınlaştırılması 38 Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri 38. Evcil hayvan genetik kaynaklarımızın korunması ve ıslahının yapılması 39. Tarım ve ormancılıkta yerli genetik kaynakların ve biyoçeşitliliğin tespit, korunma, ıslah ve yaygınlaştırılması çalışmalarının artırılması, genetik kaynak veri tabanı projesi 40. Veteriner Biyolojik Ürünlerin ve İlaç Etkin Maddelerinin teknoloji ve Ar-Ge yatırımlarının teşvik edilmesi ile üretilmesi 41. Ulusal orman envanterinin tamamlanması 3. Tarım Ormanı 42. Ülkemizin uluslararası orman fidanı üretim ve pazarlama merkezi haline getirilmesi Şurası - 2024’e Kadar Ana Eylemler 43. Kadastrosu kesinleşen ormanların tescil işlemlerinin tamamlanarak orman sınırları dışına taşınacak yerlerin tahsisi ve belirlenmesinde yaşanan mülkiyet sorunlarının giderilmesi 44. Arazi kullanım planları ile tarımsal arazi kullanım planlarının hazırlanması, detaylı toprak etütlerinin tamamlanması 45. Arazi toplulaştırma projelerinin on yıl içerisinde tamamlanması 46. Yeni sulama yatırımlarının ve rehabilitasyon projelerinin önceliklendirilmesi A1: Kırsal alanda refahı yükseltmek, tarımsal üretimde verim ve kaliteyi artırarak istikrarlı AT3: gıda arzını sağlamak Yeterli Ölçekte A3: Balıkçılık ve su ürünleri kaynaklarını korumak, sürdürülebilir işletimini sağlamak Doğaya Uyumlu Tarım ve Orman Üretimin Bakanlığı Stratejik Planı (2019-2023) A4: Toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimini sağlamak Arttırılması A6: Biyolojik çeşitliliği korumak ve sürdürülebilir yönetimini sağlamak A7: Kurumsal kapasiteyi geliştirmek T1-Traktörlerin ve biçerdöverlerin daha enerji verimli versiyonlarla yenilenmesinin teşvik edilmesi T2-Enerji verimli sulama yöntemlerine geçilmesi Ulusal Enerji T3-Tarım sektöründe enerji verimliliği projelerinin desteklenmesi Verimliliği Eylem Planı (2017-2023) T4-Tarımsal üretimde yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının özendirilmesi T5-Biyokütle elde etmek için tarımsal yan ürün ve atık potansiyelinin belirlenmesi ve kullanımının teşvik edilmesi T6-Su Ürünleri Sektöründe enerji verimliliğinin desteklenmesi Amaç 1 Havzaların sürdürülebilir yönetimi için yasal ve kurumsal kapasitelerin güçlendirilmesi, kurumlar ve paydaşlar arasında eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanması. Ulusal Havza Yönetim Amaç 2: Havzaların su kaynaklarının sürdürülebilir olarak yönetimi ve kullanımı. Stratejisi (2014-2023) Amaç 4: Havzaların biyolojik çeşitliliğinin, doğal ve kültürel peyzaj kaynak değerlerinin korunması ve yönetimi ile ekosistem hizmetlerinin sürdürülebilirliğinin sağlanması. 39 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri AMAÇ T3. Tarım Sektöründe Bilgi Altyapısını ve Kapasiteyi Geliştirmek AMAÇ O3. Orman, Mera, Tarım ve Yerleşim Gibi Arazi Kullanımları ve Değişimlerinin İklim Değişikliğini Olumsuz Yönde Etkilemesini Sınırlandırmak AMAÇ UT2. Tarımda İklim Değişikliği Etkilerinin Belirlenmesi ve İklim Değişikliğine Uyumun Sağlanması İçin Ar–Ge Çalışmalarının ve Bilimsel Çalışmaların Geliştirilmesi ve Yaygınlaştırılması AMAÇ UT3. Tarımsal Su Kullanımının Sürdürülebilir Bir Şekilde Planlanması AMAÇ UT4. Toprak ve Tarımsal Biyoçeşitliliğin İklim Değişikliğinin Etkilerine Karşı İklim Değişikliği Korunması Eylem Planı (2011- 2023) AMAÇ UO1. İklim Değişikliğine Uyum Yaklaşımının Ekosistem Hizmetleri, Biyolojik Çeşitlilik ve Ormancılık Politikalarına Entegre Edilmesi AMAÇ A1. Etkin Atık Yönetiminin Sağlanması AMAÇ US1. İklim Değişikliğinin Etkilerinin Uyumun Su Kaynakları Yönetimi Politikalarına Entegre Edilmesi AMAÇ US3. Su Kaynaklarının Yönetiminde İklim Değişikliğinin Etkilerine Uyumun Sağlanması İçin Ar - Ge ve Bilimsel Çalışmaların Geliştirilmesi ve Yaygınlaştırılması AT3: AMAÇ US4. İklim Değişikliğine Uyum İçin Su Havzalarındaki Su Kaynaklarının Bütüncül Doğaya Uyumlu Yönetimi Üretimin Yeterli Ölçekte Öncelik 1.1 Tarım ve gıda sektörlerinin rekabet gücünün geliştirilmesi Artırılması Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi Öncelik 2.1 Toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması (2021-2023) Öncelik 2.2 Tarım arazilerinin kullanımında etkinliğin sağlanması Öncelik 2.3 Orman kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması Maksat 1/H-1.1 Kuraklık yönetimi ile ilgili mevzuat geliştirmek Maksat 1/H-1.2 yönetimi ile ilgili politika belirlemek, ulusal koordinasyonu ve uluslararası işbirliğini sağlamak Maksat 2/H-2.1 Kuraklık yönetiminde araştırma, planlama ve uygulama çalışmaları yapmak Ulusal Kuraklık Maksat 2/H-2.2 İlgili kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen kuraklık ile ilgili yatırımların Stratejisi ve Eylem ve faaliyetlerin koordinasyonunu sağlamak ve önceliklendirmek. Planı (2017-2023) Maksat 2/H-2.3 Coğrafi Bilgi Sistemi tabanlı ”Ulusal Kuraklık Veri Tabanı” oluşturmak. Maksat 2/H-2.4 Tarımsal ürün verimi sigorta sistemi geliştirmek. Maksat 3/H-3.1 Toplumun bilgilendirilmesi için eğitimler düzenlemek Maksat 4/H-4.1 Bilimsel araştırmalar ve modelleme çalışmalarıyla iklim değişikliğinin kuraklık üzerine muhtemel etkilerini tespit etmek. 40 Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri Hedef 1.2. Ulusal bir karbon fiyatlandırma mekanizmasına yönelik değerlendirme çalışmalarının sürdürülmesi HEDEF 2.1. Ülkemizde sanayinin yeşil dönüşümünün ve döngüsel ekonominin geliştirilmesi Hedef 2.3. Sürdürülebilir tüketim ve üretim kapsamında entegre kirlilik önleme ve kontrol çalışmaları Hedef 2.4. Üretimde ve tüketimde suların sürdürülebilir kullanımı ile atık suların yeniden kullanımının geliştirilmesi Hedef 2.5. Sürdürülebilir Ürün İnisiyatifine uyum çalışmaları Hedef 2.7. Endokrin Bozucu Kimyasalların azaltılması Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2021) Hedef 5.1. Pestisit ve anti-mikrobiyallerin kullanımının azaltılması Hedef 5.2. Organik tarımın geliştirilmesi Hedef 5.3. Kimyasal gübre kullanımının azaltılması Hedef 5.4. Arazi toplulaştırma faaliyetleri Hedef 5.5 Tarımda yenilenebilir enerji kullanımının artırılması Hedef 5.6. Tarımsal üretimde atık ve artık yönetiminin geliştirilmesi AT3: Doğaya Uyumlu Hedef 5.8. AB Tarladan Sofraya Stratejisi ve Biyoçeşitlilik Stratejilerine ilişkin farkındalık Üretimin yaratılması Yeterli Ölçekte Hedef 7.2. İklim değişikliğinin karasal ve denizel alanlar ile spesifik su kaynaklarına olan Artırılması etkilerinin ekosistem Tabanlı yaklaşım ve uygulamalar marifetiyle değerlendirilmesi Stratejik Hedef 1: Etkilenmiş ve etkilenmesi muhtemel ekosistemlerin koşullarını Çölleşmeyle iyileştirmek, çölleşme/arazi tahribatıyla mücadele etmek, sürdürülebilir arazi yönetimini Mücadele Ulusal teşvik etmek ve Arazi Tahribatının Dengelenmesine (ATD) katkıda bulunmak Stratejisi ve Eylem Planı (2019-2030) Stratejik Hedef 4: BMÇMS’nin etkili bir şekilde uygulanmasıyla küresel faydalar sağlanmasına katkı vermek 1. Su Kaynakları Yönetimi 2. Su Kaynakları Veri Durumu 3. Su Kaynaklarının Miktar, Kalite ve Ekosistemler Açısından Korunması ve İyileştirilmesi 4. Arz-Talep Dengesi ve Su Tahsisi Ulusal Su Planı (2019- 5. Finans, Bütçe ve İşletme 2023) 6. Su Verimliliği 7. Sosyo-Ekonomik Analizler 8. Bilgi ve Karar Destek Sistemleri 9. Su Güvenliği 10. Su Politikası 41 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri 404. Tarımsal desteklerin etkinliği artırılacaktır 413. Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin 11. Kalkınma olarak yer alması sağlanacaktır Planı (2019-2023) 414. Yerel ve bölgesel düzeyde üretimi yapılan tarımsal ürünleri hak ettiği katma değere eriştirecek mekanizmalar oluşturulacaktır 417. Tarımda üreticilerin gelirini korumaya yönelik faaliyetler desteklenecektir 418. Tarımsal eğitim ve yayım faaliyetlerinin etkinliği artırılacak ve yaygınlaştırılacaktır. Hazine ve Maliye Bakanlığı 2.3.f. Tarımsal üretim planlamasına katkı sağlamak, üretimde öngörülebilirliği artırmak ve fiyat dalgalanmalarının önüne geçmek için çiftçi ve sanayicinin yazılı akite olan güvenini Ekonomik Reform artıracak özleşmeli tarım mekanizmaları geliştirilecektir Paketi (2021) 2. Sözleşmeli Üretim - Alternatif Destekleme Modelinin Oluşturulması ve Uygulanması 12. Kamu, Özel Sektör ve Üniversite İşbirliğinin Geliştirilmesi – Ar-Ge ve İnovasyon 18. Tecrübe ve bilgi alışverişi için uluslararası projeleri teşvik etmek. 20. Büyükşehir Belediyelerinde mahallelerin kırsal ve kentsel olarak yeniden tanımlanması 3. Tarım Orman 22. Atıl tarım arazilerinin üretime kazandırılması için arazi bankacılığı ve birlikte üretim gibi Şurası - 2024’e Kadar alternatif modellerin oluşturularak yaygınlaştırılması ve miras mevzuatı geliştirilerek tarım AT4: Ana Eylemler arazilerindeki intikal sorununun çözülmesi Adil Geçim Kaynaklarının 24. Aile işletmeciliğinin sürdürülebilirliğini sağlamak için kadın ve gençlerde girişimciliğin Geliştirilmesi desteklenmesi 43. Kadastrosu kesinleşen ormanların tescil işlemlerinin tamamlanarak orman sınırları dışına taşınacak yerlerin tahsisi ve belirlenmesinde yaşanan mülkiyet sorunlarının giderilmesi A1: Kırsal alanda refahı yükseltmek, tarımsal üretimde verim ve kaliteyi artırarak istikrarlı gıda arzını sağlamak A7: Kurumsal kapasitenin geliştirilmesi Tarım ve Orman Strateji 1: Kadınların daha da güçlendirilmesi hedefi çerçevesinde mevzuatın yeniden Bakanlığı Stratejik değerlendirilmesi ve etkin uygulama için gerekli iyileştirmelerin yapılması Planı (2019-2023) Strateji 3: Kadınların ekonomik konumunun güçlendirilmesi ve özellikle ücretsiz aile işçiliği olmak üzere kayıt dışılıkla mücadele için ekonomik ve sosyal politikalar geliştirilmesi. Strateji 6: Özel politika gerektiren kadınların ekonomik hayata katılımına yönelik çalışmaların artırılması Öncelik 1.2 Kırsal ekonominin çeşitlendirilmesi Öncelik 3.1 Fiziki altyapının geliştirilmesi Ulusal Kırsal Öncelik 4.1 Beşerî ve sosyal sermayenin geliştirilmesi Kalkınma Stratejisi (2021-2023) Öncelik 4.2 Yoksulluğu azaltma çalışmalarının güçlendirilmesi Öncelik 5.1 Kamunun hizmet sunum kapasitesinin geliştirilmesi Öncelik 5.2 Yerel ve kırsal kalkınmaya yönelik girişimlerin güçlendirilmesi 42 Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri Yeşil Mutabakat Hedef 5.4. Arazi toplulaştırma faaliyetleri AT4: Eylem Planı (2021) Adil Geçim Çölleşmeyle Kaynaklarının Mücadele Ulusal Stratejik Hedef 3: Kırılgan nüfus ve ekosistemlerin dayanıklılığını artırmak için kuraklığın Geliştirilmesi Stratejisi ve Eylem etkilerini azaltmak, uyum sağlamak ve yönetmek Planı (2019-2030) 405. Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. 406. Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 11. Kalkınma 407. Bitkisel üretim artırılacaktır Planı (2019-2023) 408. Hayvancılık geliştirilecektir. 409. Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır 412. Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır 415. Sürdürülebilir orman yönetimi ile ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. Yeni Ekonomi Tarım ürünleri için sağlıklı bir arz ve verim tahminlerine olanak sağlayan erken uyarı sistemi Programı (2019-2021) kurulacaktır. 1. Tohumdan sofraya dijital değer zincirinin kurulması 3. Tarım ve ormancılıkta bölge veya havza bazlı yönetim modeline geçilmesi AT 5: 6. Gıda kayıp ve israfının önlenmesine ilişkin altyapının oluşturulması Hassasiyetler, Şoklar ve 8. Damızlık Düve Üretim Merkezi Projesi kapsamında 7 adet düve merkezinin daha Streslere Karşı kurularak toplam sayının 32 adede ulaştırılması Dayanıklılık Sağlanması 9. İpekböcekçiliği Üretim Havzası Projesi kapsamında toplu besleme evleri yapılması ve dut bahçesi kurulması 11. Tarım ve ormancılıkta meteorolojik bilginin üretiminin her aşamasında etkin kullanılması 3. Tarım Orman 12. Yabancı ülkelerde stratejik anlamda üretimin teşvik edilmesi için arazi kiralamalarına Şurası- 2024’e Kadar devam edilmesi Ana Eylemler 14. Orman yangınlarına müdahalede ileri teknoloji ve yapay zekâ uygulamalarının kullanılması 15. Odun dışı orman ürünlerinin çeşitlendirilmesi, orman alanlarının katma değeri artırıcı şekilde ağaçlandırılması ve tarımsal ormancılığın teşvik edilmesi 16. Orman içi ve kenarındaki mesken ve işyeri ruhsatlandırılmalarında yangın güvenliği açısından gerekli yasal düzenlemelerin oluşturulması 17. Ar-Ge ve inovasyonda kamu, özel sektör ve üniversite iş birliğinin geliştirilmesi 18. Deneyim ve teknik bilgi değişimi amaçlı uluslararası projelerin teşvik edilmesi 21. Su Kanununun çıkarılması 23. Toprak ve su kaynaklarının Sürdürülebilir Yönetim İlkeleri çerçevesinde kullanılması 43 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri 25. Çölleşme ve erozyonla mücadelenin etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesi 27. Mera, yaylak ve kışlakların tespit ve tahdit çalışmalarının tamamlanması 30. Manda sayısı ve verimliliğinin artırılması 34. Yerli ve milli tohumculuğun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması 3. Tarım Orman Şurası- 2024’e Kadar 35. Yerel (Ata) tohum çeşitlerinin korunması, geliştirilmesi ve ticarete kazandırılması Ana Eylemler 37. Organik ve organomineral gübre üretiminin ve kullanımının teşvik edilerek kimyasal gübre ithalatının ve çevre kirliliğinin azaltılması, biyolojik ve biyoteknik mücadelenin yaygınlaştırılması 41. Ulusal orman envanterinin tamamlanması 46. Yeni sulama yatırımlarının ve rehabilitasyon projelerinin önceliklendirilmesi Tarım ve Orman A6: Biyolojik çeşitliliği korumak ve sürdürülebilir yönetimini sağlamak Bakanlığı Stratejik Planı (2019-2023) A7: Kurumsal kapasiteyi geliştirmek Stratejik Hedef 1: Etkilenmiş ve etkilenmesi muhtemel ekosistemlerin koşullarını iyileştirmek, çölleşme/arazi tahribatıyla mücadele etmek, sürdürülebilir arazi yönetimini teşvik etmek ve Arazi Tahribatının Dengelenmesine (ATD) katkıda bulunmak AT 5: Stratejik Hedef 2: Etkilenmiş ve etkilenmesi muhtemel nüfusun yaşam koşullarını Hassasiyetler, iyileştirmek Şoklar ve Çölleşmeyle Streslere Karşı Mücadele Ulusal Stratejik Hedef 3: Kırılgan nüfus ve ekosistemlerin dayanıklılığını artırmak için kuraklığın Dayanıklılık Stratejisi ve Eylem etkilerini azaltmak, uyum sağlamak ve yönetmek Sağlanması Planı (2019-2030) Stratejik Hedef 4: BMÇMS’nin etkili bir şekilde uygulanmasıyla küresel faydalar sağlanmasına katkı vermek Stratejik Hedef 5: Ulusal ve uluslararası aktörler arasında etkili bir ortaklık oluşturarak sözleşmenin uygulanmasını desteklemek için gerekli mali/mali olmayan kaynakları harekete geçirmek; bu doğrultuda Türkiye olarak ikili, bölgesel ve küresel düzeyde iş birliğinde öncülük etmek, bilgi ve deneyimini diğer taraflarla paylaşmak Hedef 1: Havzaların sürdürülebilir yönetimi için yasal ve kurumsal kapasitelerin güçlendirilmesi, kurumlar ve paydaşlar arasında eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanması Hedef 2: Havzaların su kaynaklarının sürdürülebilir olarak yönetimi ve kullanımı Hedef 3: Havza alanlarında ve doğal kaynaklarında tahribatın ve erozyonun önlenmesi, bozuk havza alanlarının ıslahı ve sürdürülebilir kullanımı Hedef 4: Havzaların biyolojik çeşitliliğinin, doğal ve kültürel peyzaj kaynak değerlerinin Ulusal Havza Yönetim korunması ve yönetimi ile ekosistem hizmetlerinin sürdürülebilirliğinin sağlanması Stratejisi (2014-2023)) Hedef 5: Havzalarda yaşayan halkın bilinçlendirilmesi, yaşam kalitesinin ve refah düzeyinin yükseltilmesi ve doğal kaynaklar üzerine baskılarının azaltılması. Hedef 6: Havza yönetiminde doğal afetler ve zararlarına karşı önlem ve mücadele mekanizmalarının entegrasyonu, geliştirilmesi ve etkinleştirilmesi Hedef 7: Havza yönetimine iklim değişikliğinin muhtemel etkilerinin ve bu etkilere uyumun dahil edilmesi, uyum ve mücadele mekanizmalarının geliştirilmesi. 44 Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri AMAÇ T1. Tarım sektörünün yutak kapasitesini artırmak AMAÇ T2. Tarım sektöründen kaynaklanan sera gazı emisyonlarının sınırlandırmak AMAÇ T3. Tarım sektöründe bilgi altyapısını ve kapasiteyi geliştirmek AMAÇ O1. Ormanlarda tutulan karbon miktarını artırmak AMAÇ 02. Ormansızlaşmayı ve orman zararlarını azaltmak AMAÇ O3. Orman, mera, tarım ve yerleşim gibi arazi kullanımları ve değişimlerinin iklim değişikliğini olumsuz yönde etkilemesini sınırlandırmak AMAÇ O4. Arazi kullanımı ve ormancılık konularında iklim değişikliği ile mücadeleye yönelik yasal ve kurumsal yapıyı güçlendirmek AMAÇ UT1. İklim değişikliğinin etkilerine uyum yaklaşımının tarım sektörü ve gıda güvencesi politikalarına entegre edilmesi AMAÇ UT2. Tarımda iklim değişikliği etkilerinin belirlenmesi ve iklim değişikliğine uyumun sağlanması için Ar-Ge çalışmalarının ve bilimsel çalışmaların geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması AMAÇ UT3. Tarımsal su kullanımının sürdürülebilir bir şekilde planlaması AMAÇ UT4. Toprak ve tarımsal biyoçeşitliliğin iklim değişikliğinin etkilerine karşı korunması AT 5: AMAÇ UT5. Tarımda uyum seçenekleri konusunda Türkiye’de kurumsal kapasite ve Hassasiyetler, kurumlar arası işbirliğinin geliştirilmesi İklim Değişikliği Şoklar ve Eylem Planı (2011- Streslere Karşı AMAÇ UO1. İklim değişikliğine uyum yaklaşımının ekosistem hizmetleri, biyolojik çeşitlilik 2023) Dayanıklılık ve ormancılık politikalarına entegre edilmesi Sağlanması AMAÇ UO2. İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetleri üzerindeki etkilerinin belirlenmesi ve izlenmesi AMAÇ A1. Etkin atık yönetiminin sağlanması AMAÇ US1. İklim değişikliğinin etkilerinin uyumun su kaynakları yönetimi politikalarına entegre edilmesi AMAÇ US2. Su kaynakları yönetiminde iklim değişikliğine uyum alanındaki kapasitenin, kurumlar arası işbirliğinin ve eşgüdümün güçlendirilmesi AMAÇ US3. Su kaynaklarının yönetiminde iklim değişikliğinin etkilerine uyumun sağlanması için Ar - Ge ve bilimsel çalışmaların geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması AMAÇ US4. İklim değişikliğine uyum ̇için su havzalarındaki su kaynaklarının bütüncül yönetimi AMAÇ US5. Yenilenebilir enerji kaynaklarının iklim değişikliğinin etkileri ve iklim değişikliğine dayanıklılığı artırmaya yönelik ekosistem hizmetlerinin sürdürülebilirliği dikkate alınarak planlanması AMAÇ UA1. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin yönetimi için tehdit ve risklerin belirlenmesi AMAÇ UA2. İklim değişikliğine bağlı doğal afetlere müdahale mekanizmalarının güçlendirilmesi 45 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI Eylem Alanı Plan Adı Planın Politika / Tedbir / Hedef / Eylem ve Stratejileri Ulusal Kırsal Öncelik 2.1 Toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması Kalkınma Stratejisi (2021-2023) Öncelik 3.1 Fiziksel altyapının geliştirilmesi Maksat 1/H-1.1 Kuraklık yönetimi ile ilgili mevzuat geliştirmek. Maksat 1/H-1.2 Kuraklık yönetimi ile ilgili politika belirlemek, ulusal koordinasyonu ve uluslararası işbirliğini sağlamak. Maksat 2/H-2.1 Kuraklık yönetiminde araştırma, planlama ve uygulama çalışmaları yapmak. Ulusal Kuraklık Maksat 2/H-2.2 İlgili kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen kuraklık ile ilgili yatırımların Stratejisi ve Eylem ve faaliyetlerin koordinasyonunu sağlamak ve önceliklendirmek. Planı (2017-2023) Maksat 2/H-2.3 Coğrafi Bilgi Sistemine dayalı bir "Ulusal Kuraklık Veritabanı" oluşturmak. Maksat 2/H-2.4 Tarımsal Ürün Verimi Sigorta Sistemi geliştirmek Maksat 3/H-3.1 Toplumun bilgilendirilmesi için eğitimler düzenlemek Maksat 4/H-4.1 Bilimsel araştırmalar ve modelleme çalışmalarıyla iklim değişikliğinin kuraklık üzerine muhtemel etkilerini tespit etmek. Hedef 1.2. Ulusal bir karbon fiyatlandırma mekanizmasına yönelik değerlendirme AT 5: çalışmalarının sürdürülmesi Hassasiyetler, Şoklar ve Hedef 2.1. Ülkemizde sanayinin yeşil dönüşümünün ve döngüsel ekonominin geliştirilmesi Streslere Karşı Dayanıklılık Hedef 2.3. Sürdürülebilir tüketim ve üretim kapsamında entegre kirlilik önleme ve kontrol Sağlanması çalışmaları Hedef 2.4. Üretimde ve tüketimde suların sürdürülebilir kullanımı ile atık suların yeniden kullanımının geliştirilmesi Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2021) Hedef 2.5. Sürdürülebilir Ürün İnisiyatifine uyum çalışmaları Hedef 2.7. Endokrin Bozucu Kimyasalların azaltılması Hedef 5.1. Pestisit ve anti-mikrobiyallerin kullanımının azaltılması Hedef 5.2. Organik tarımın geliştirilmesi Hedef 5.3. Kimyasal gübre kullanımının azaltılması Hedef 7.2. İklim değişikliğinin karasal ve denizel alanlar ile spesifik su kaynaklarına olan etkilerinin ekosistem tabanlı yaklaşım ve uygulamalar marifetiyle değerlendirilmesi 3. Su kaynaklarının miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunması ve iyileştirilmesi 4. Arz-talep dengesi ve su tahsisi Ulusal Su Planı 2019- 5. Finans, bütçe ve işletme 2023 7. Sosyo-ekonomik analizler 9. Su güvenliği 46 3. TARIM ORMAN ŞURASININ 2024 YILINA KADAR UYGULANACAK ANA EYLEMLERI

1 Tohumdan sofraya dijital değer zincirinin kurulması

2 Sözleşmeli üretim ile alternatif destekleme modelinin oluşturulması ve uygulanması

3 Tarım ve ormancılıkta Bölge veya Havza Bazlı Yönetim Modeline Geçilmesi Gıdada taklit ve tağşiş cezalarının caydırıcılığı için mevzuat düzenlemesi yapılması ve uygulamaya 4 konulması

5 Gıdada bilgi kirliliğinin önlenmesi ve gıda okuryazarlığının arttırılması

6 Gıda kayıp ve israfının önlenmesine ilişkin altyapının oluşturulması

7 Küçükbaş hayvan eti tüketiminin özendirilmesi ve pazar payının artırılması Damızlık Düve Üretim Merkezi Projesi kapsamında 7 adet düve merkezinin daha kurularak 8 toplam sayının 32 adede ulaştırılması İpekböcekçiliği Üretim Havzası Projesi kapsamında toplu besleme evleri yapılması ve dut bahçesi 9 kurulması

10 Tarım ve orman ürünlerinde markalaşma altyapı çalışmalarının tamamlanması

11 Tarım ve ormancılıkta meteorolojik bilginin üretimin her aşamasında etkin kullanılması Yabancı ülkelerde stratejik anlamda üretimin teşvik edilmesi için arazi kiralamalarına devam 12 edilmesi

13 Endüstriyel amaçlı kullanılacak lif bitkilerinin üretiminin arttırılması

14 Orman yangınlarına müdahalede yüksek teknoloji ve yapay zekâ uygulamalarının kullanılması Odun dışı orman ürünlerinin çeşitlendirilmesi, orman alanlarının katma değeri artırıcı şekilde 15 ağaçlandırılması ve tarımsal ormancılığın teşvik edilmesi Orman içi ve kenarındaki mesken ve işyeri ruhsatlandırılmalarında yangın güvenliği açısından 16 gerekli yasal düzenlemelerin oluşturulması

17 Ar-Ge ve inovasyonda kamu, özel sektör ve üniversite iş birliğinin geliştirilmesi

18 Deneyim ve teknik bilgi değişimi amaçlı uluslararası projelerin teşvik edilmesi Tarım ve ormanla ilgili tüm mevzuatın bütüncül olarak değerlendirilmesi, yalın bir mevzuat 19 yapısının oluşturulması Büyükşehir belediyelerinde mahallelerin kırsal ve kentsel olarak yeniden tanımlanması, kırsal 20 mahallelerde köy tüzel kişiliği yapısının korunması

21 Su Kanununun çıkarılması Atıl tarım arazilerinin üretime kazandırılması için arazi bankacılığı ve birlikte üretim gibi alternatif 22 modellerin oluşturularak yaygınlaştırılması ve miras mevzuatı geliştirilerek tarım arazilerindeki intikal sorununun çözülmesi

23 Toprak ve su kaynaklarının Sürdürülebilir Yönetim İlkeleri çerçevesinde kullanılması 47 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI 3. TARIM ORMAN ŞURASININ 2024 YILINA KADAR UYGULANACAK ANA EYLEMLERI Aile işletmeciliğinin sürdürülebilirliğini sağlamak için kadın ve gençlerde girişimciliğin 24 desteklenmesi

25 Çölleşme ve erozyonla mücadelenin etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesi Doğa turizmi potansiyelimizin ortaya çıkarılarak doğa turizminde uluslararası marka haline 26 gelinmesi

27 Mera, yaylak ve kışlakların tespit ve tahdit çalışmalarının tamamlanması Sıfır atık hedefine ulaşmak için atıkların değerlendirilmesine yönelik Ar-Ge projelerinin 28 desteklenmesi

29 Lisanslı depoculuğun geliştirilmesi, elektronik ürün ticaretinin yaygınlaştırılması

30 Manda sayısı ve verimliliğinin artırılması

31 Buzağı ölümleri ve döl verimi istatistiklerinde uluslararası ortalamalara ulaşılması

32 Küçükbaş hayvan sayısının artırılarak kırmızı et üretimindeki küçükbaş eti payının artırılması Yetiştiricilikte ve avcılıkta alternatif su ürünleri türleri ile üretim ve verimliliğin sürdürülebilirlik 33 ilkeleri çerçevesinde artırılması

34 Yerli ve milli tohumculuğun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması

35 Yerel (Ata) tohum çeşitlerinin korunması, geliştirilmesi ve ticarete kazandırılması

36 Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Eylem Planı ile üretimin ve pazarlama imkanlarının artırılması Organik ve organomineral gübre üretiminin ve kullanımının teşvik edilerek kimyasal gübre 37 ithalatının ve çevre kirliliğinin azaltılması, biyolojik ve biyoteknik mücadelenin yaygınlaştırılması

38 Evcil hayvan genetik kaynaklarımızın korunması ve ıslahının yapılması Tarım ve ormancılıkta yerli genetik kaynakların ve biyoçeşitliliğin tespit, korunma, ıslah ve 39 yaygınlaştırılması çalışmalarının artırılması, genetik kaynak veri tabanı projesi Veteriner Biyolojik Ürünlerin ve İlaç Etkin Maddelerinin teknoloji ve Ar-Ge yatırımlarının teşvik 40 edilmesi ile üretilmesi

41 Ulusal orman envanterinin tamamlanması

42 Ülkemizin uluslararası orman fidanı üretim ve pazarlama merkezi haline getirilmesi Kadastrosu kesinleşen ormanların tapuya tescilinin tamamlanarak, orman sınırı dışına çıkarılacak 43 yerlerin tayin ve tespiti (2/B) çalışmalarında yaşanan mülkiyet sorunlarının giderilmesi Arazi kullanım planları ile tarımsal arazi kullanım planlarının hazırlanması, detaylı toprak 44 etütlerinin tamamlanması

45 Arazi toplulaştırma projelerinin on yıl içerisinde tamamlanması

46 Yeni sulama yatırımlarının ve rehabilitasyon projelerinin önceliklendirilmesi 48 1. SU ŞURASI SONUÇ BİLDİRGESİ

1 Su Verimliliği Strateji Belgesi ve Havza Bazlı Su Verimliliği Eylem Planları hazırlanacaktır. Belediyelerce içme suyu sistemlerinde %35 seviyesinde olan su kaybı oranı %25 seviyesinin altına indirilecek. Bunun yanında sürdürülebilir su hizmetleri sağlanabilmesi amacıyla 2023 2 yılından itibaren tam maliyet esaslı su ve atık su fiyatlandırması ile ilgili çalışmalara başlanarak suyun tasarruflu kullanımını hedefleyen kademeli tarifeler ile düşük gelirli hane gruplarını gözeten sosyal ve adil su tarifeleri uygulanacaktır. Avrupa Yeşil Mutabakatı kapsamında, kullanılmış suların uygun kaliteye getirilerek başta 3 tarımsal sulama olmak üzere yeniden kullanımı sağlanacak, sektör ve havza bazında su ayak izi belirlenecek, sanayide su verimliliği uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Su yönetiminde havza bazlı ve bütüncül yapılanmanın güçlendirilmesi ve havza ölçekli yönetim 4 planlarının etkinliğinin arttırılması maksadıyla 2023 yılına kadar gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. Su kaynaklarımızın korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir yönetiminin sağlanması maksadıyla, 25 havza için havza ölçekli yönetim planları tamamlanıp uygulanmaya konulacak 5 ve alt ölçekli planlamalar dâhil su ile ilgili bütün faaliyetlerde havza yönetim planlarına uyulacaktır. Su yönetiminde parçalı yapıyı giderecek, mevcut hukuki yapıdaki boşlukları ortadan kaldıracak,

6 Avrupa Birliği çevre ve iklim değişikliği faslında yer alan su kalitesine ilişkin mevzuata uyum sağlayacak nitelikte bir Su Kanunu yürürlüğe konulacaktır. Suyun sürdürülebilir, etkin, verimli ve bütüncül kullanımı; su kaynaklarının korunması izlenmesi 7 ile ilgili strateji ve politikalar; Kalkınma Planı, Ulusal Su Planı gibi bütün ulusal planlarda yer alacaktır. İçme suyu arıtma tesisleri, bundan sonra suyun karakteristik özellikleri ve bölgeye uygunluğu 8 dikkate alınarak projelendirilecek ve işletilecektir. Kaynaktan musluğa su güvenliği planlarının hazırlanması ve uygulamaya geçilmesi 9 sağlanacaktır. Atıksu arıtma tesisleri, geri kazanım potansiyeli ve deşarj edildiği alıcı ortamın kullanım 10 maksatları dikkate alınarak, bundan sonra Nehir Havzası Yönetim Planları ile uyumlu bir şekilde projelendirilecektir. Su kaynaklarımızın kalitesini korumak maksadıyla alıcı ortam bazlı deşarj standartlarına geçiş 11 sağlanacak, sularımızın miktar ve kalitesini iyileştirmek için nehir havzası yönetim planlarındaki tedbirler uygulanacaktır. Yeraltı ve yerüstü su kaynaklarımızın kalite ve miktar olarak korunması, izlenmesi için 2022 12 yılından itibaren gerekli olan bütçe ve altyapı eksiklikleri giderilerek mükerrerlikleri önleyecek şekilde kurumlar arası koordinasyon etkin hale getirilecektir. Ulusal Su Bilgi Sistemi yaygınlaştırılacak, verilerin elde edilmesinde ve paylaşılmasında 13 standardizasyon sağlanarak su ile ilgili bütün çalışmalarda karar destek sistemlerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. 49 S Ü R D Ü R Ü L E B İ L İ R G I DA S İ S T E M L E R İ N E D O Ğ R U TÜRKİYE’NİN ULUSAL YOL HARITASI 1. SU ŞURASI SONUÇ BİLDİRGESİ Paris Anlaşmasının Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde onaylanması ile önem kazanan iklim 14 değişikliğine uyum faaliyetleri, iklim değişikliğinin su kaynaklarına etkileri analiz edilerek hız kazanacaktır. Taşkın ve kuraklık yönetiminde kriz yönetiminden risk yönetimine geçiş sağlanarak Ülkemizdeki 15 tüm havzalarda Taşkın ve Kuraklık Yönetim planları 2023 yılına kadar tamamlanacak ve bu planlarda belirlenen tedbirlerin uygulanması sürekli takip edilecektir. Taşkın ve kuraklık afetleri ile ilgili tahmin ve erken uyarı sistemleri kurulacak ve bu afetler 16 öncesinde gerekli uyarılar yapılarak önlemler alınacaktır. 2022 yılından başlanarak toplumun tüm kesimlerinin sürece dâhil edilmesi ile iklim değişikliği kapsamında, çölleşme, erozyon, su ve toprak koruma hususunda eğitim ve farkındalık 17 çalışmalarıyla iklim değişikliğine karşı direncin artırılması sağlanacaktır. Tüm çalışmalarda iklim değişikliğinin etkileri öncelikli olarak değerlendirilecektir. Ekonomik olarak sulanabilir arazilerin modern sulama yöntemleriyle sulanması 18 yaygınlaştırılacaktır.

19 Sulama projelerinde özel sektörü de içine alan yeni finansman modelleri geliştirilecektir.

20 Havza su potansiyeline göre ürün deseni belirlenerek suya göre tarım yaklaşımı esas alınacaktır. Sulama tesislerinin, dijital teknolojilerle uzaktan kontrol ve otomasyonu sağlanarak tasarruflu 21 su kullanımı hedeflerine ulaşılacaktır. Sulamada enerji giderlerinin azaltılmasına yönelik tedbirler artırılacaktır. Ülkemizin aktif deprem kuşağında olması sebebiyle barajların emniyetli bir şekilde işletilmesi 22 için gerekli yasal mevzuat geliştirilecektir. Ülkemizin su depolama kapasitesini artırmak için uygun olan yerlerde baraj yapımlarına devam 23 edilip mevcut barajların ekonomik ömürlerinin uzatılması için gerekli önlemler alınacaktır. Yeraltı barajları ve yeraltısuyu suni besleme yapılarının planlanması ve ivedilikle tamamlanması 24 sağlanacaktır. 2022 yılından başlanarak toplumun her kesiminin su, meteoroloji ve iklim değişikliği 25 okuryazarlığının geliştirilmesi açısından eğitim/bilinçlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. İklim değişikliğine bağlı olarak yaşanan meteorolojik afetlere karşı önceden tedbir alınabilmesi 26 için şehir planlamalarında ve zirai faaliyetlerde meteorolojik verinin kullanımı arttırılacaktır. Yukarı havzalardaki restorasyon amaçlı uygulamalarda yerel bilgi ve tecrübeyi dikkate alarak, 27 tabiat temelli çözümlere öncelik verilecektir.

28 Su yönetimine ilişkin AR-GE çalışmalarının desteklenmesi ve geliştirilmesi sağlanacaktır. 50 www.tarimorman.gov.tr