Environment Act 2015 (No. 333 of 2015)
Made 2015-10-29 · Text as of 2026-10-01
Public law and official guidance, published as research. Not legal, tax or financial advice.
About this law
- Language
- English
- Kind
- Act
- Country
- Niue
- Subjects
- Environment, Fisheries and aquaculture, Forestry, Water, Wild species and ecosystems, Waste and hazardous substances
- Keywords
- framework law, basic legislation, institution, pollution control, environmental impact assessment (EIA), liability/compensation, environmental planning, environmental standards, biosafety, genetically modified organism (GMO), enforcement/compliance, offences/penalties, policy/planning, standards, protection of environment, governance, fishery management and conservation, marine fisheries, fishing authorization, authorization/permit, forestry protection measures, forest management/forest conservation, sustainable development, freshwater pollution, groundwater, biodiversity, protected area, protection of species, marine protected areas, wild flora, cultural heritage, waste management
Where to read it
No source link is recorded for this law.
Text
The law's own text, section by section, as held. Each section has its own link.
Section 2(1) is amended by inserting their appropriate alphabetical order: "infringement notice means a notice alleging the commission of an infringement offence "infringement offence means an offence against this Act or regulations made under this Act that is classified as an infringement offence by regulations made under this Act." The following section is inserted after section 24- "24A Infringement offences 32 Environment Act 2015 "(1) If a person is alleged to have committed an infringement offence, the person may- ,, (a) be proceeded against in the normal manner by the laying of an information against the person; or "(b) be served with an infringement notice by a constable delivering it or a copy of it personally to the person's last known place of residence or business. "(2) An infringement notice must be in the prescribed form and must state- "(a) details of the alleged infringement offence that are sufficient to fairly inform the person of the time, place, and nature of the alleged offence; and "(b) the amount of the infringement fee; and "(c) an address at which the infringement fee may be paid; and "(d) the time within which the infringement fee must be paid; and "(e) that the person has a right to request a hearing; and "(f) what will happen if the person does not pay the fee and does not request a hearing; and "(g) any other prescribed information. "(2) If the person pays the infringement fee within the period stated in the infringement notice, - " (a) no further action may be taken against the person; and "(b) no conviction may be entered against the person for the offence. " (4) If the person does not pay the infringement fee or request a hearing within the period stated in the infringement notice, the Director must serve the person with a reminder notice in the prescribed form that contains the same or substantially the same particulars as the infringement notice. "(5) If the person does not pay the infringement fee or request a hearing within the period stated in the re1ninder notice, proceedings may be commenced against the person by filing the reminder notice with the Court and, for that purpose,- 33 Environment Act 2015 "(a) the reminder notice must be treated as the information for the infringement offence; and "(b) the Court is deemed to have made an order, on the date that the reminder notice is filed, that the defendant pay a fine equal to the amount of the infringement fee together with costs in the prescribed amount, but no conviction is entered against the person- "(6) A person requests a hearing by providing to the Director, within the period specified in the infringement notice or reminder notice, as the case may be, a notice, signed by the person, requesting a hearing and accepting or rejecting liability and, if accepting liability, the reasons, if any, why the Court should impose a lesser fine than the infringement fee for the offence. "(7) A person found guilty at a hearing held for the purposes of subsection (6) is liable to a fine equal to the amount of the infringement fee (unless the Court imposes a lesser amount) together with costs in the prescribed amount, but no conviction is entered against the person. "(8) To avoid doubt, if a person commits an infringement offence and proceedings against the person are taken in the normal manner under subsection (1)(a), the person is liable to pay not the infringement fee but the amount that the Court determines in accordance with section 24. However, nci conviction may be entered against the person."
Section 28 is amended by inserting, as subsection (2), the following subsection - "(2) The regulations may, without limitation,- "(a) create offences for contravention of the regulations and prescribe penalties not exceeding 5 penalty units for such offences: "(b) declare which offences against this Act or regulations made under this Act constitute infringement offences: "(c) prescribe infringement fees for infringement offences (which may be different fees for different offences, including different fees for a first, second, or subsequent offence) not exceeding the lesser of the following- " (i) 5 penalty units; or 34 Environment Act 2015 "(ii) the maximum penalty specified in the section of Ibis Act that creates the offence (in the case of an offence against this Act that is declared to be an infringement offence)." 59 Consequential amendments to Territorial Sea and Exclusive Economic Zone Act 1996 (1) This section amends the Territorial Sea and Exclusive Economic Zone Act 1996.
Section 2(1) is amended by inserting their appropriate alphabetical order: "infringement notice means a notice alleging the commission of an infringement offence "infringement offence means an offence against this Act or regulations made under this Act that is classified as an infringement offence by regulations made under this Act." The heading to Part 1 0 is amended by inserting" AND INFRINGEMENT OFFENCES" after "LIABILITY". The following section is inserted after section 59- "59A Infringement offences "(1) If a person is alleged to have committed an infringement offence, the person may- " (a) be proceeded against in the normal manner by the laying of an information against the person; or "(b) be served with an infringement notice by a constable delivering it or a copy of it personally to the person's last known place of residence or business. "(2) An infringement notice must be in the prescribed form and must state- "(a) details of the alleged infringement offence that are sufficient to fairly inform the person of the time, place, and nature of the alleged offence; and "(b) the amount of the infringement fee; and " (c) an address at which the infringement fee may be paid; and 35 Environment Act 2015 " (d) the time within which the infringement fee must be paid; and " (e) that the person has a right to request a hearing; and "(£) what will happen if the person does not pay the fee and does not request a hearing; and "(g) any other prescribed information. "(2) If the person pays the infringement fee within the period stated in the infringement notice, - " (a) no further action may be taken against the person; and "(b) no conviction may be entered against the person for the offence. " (4) If the person does not pay the infringement fee or request a hearing within the period stated in the infringement notice, the Director must serve the person with a reminder notice in the prescribed form that contains the same or substantially the same particulars as the infringement notice. "(5 ) If the person does not pay the infringement fee or request a hearing within the period stated in the reminder notice, proceedings may be commenced against the person by filing the reminder notice with the Court and, for that purpose, - " (a) the reminder notice must be treated as the bformation for the infringement offence; and "(b) the Court is deemed to have made an order, on the date that the reminder notice is filed, that the defendant pay a fine equal to the amount of the infringement fee together with costs in the prescribed amount, but no conviction is entered against the person. " (6) A person requests a hearing by providing to the Director, within the period specified in the infringement notice or reminder notice, as the case may be, a notice, signed by the person, requesting a hearing and accepting or rejecting liability and, if accepting liability, the reasons, if any, why the Court should impose a lesser fine than the infringement fee for the offence. "(7) A person found guilty at a hearing held for the purposes of subsection (6) is liable to a fine equal to the amount of the 36 Environment Act 2015 infringement fee (unless the Court imposes a lesser amount) together with costs in the prescribed amount, but no conviction is entered against the person. "(8) To avoid doubt, if a person collllllits an infringement offence and proceedings against the person are taken in the normal manner under subsection (l)(a), the person is liable to pay not the infringement fee but the amount that the Court determines in accordance with the relevant penalty provision in this Act that applies when proceedings are taken in the normal manner under subsection (l)(a). However, no conviction may be entered against the person."
Section 60 is amended by inserting the following subsection after subsection (2)- "(3) The regulations may also, without limitation,- " (a) prescribe fees or charges for the purposes of this Act, or a means by which fees or charges for the purposes of this Act may be calculated or ascertained; "(b) create offences for contravention of the regulations and prescribe penalties not exceeding 5 penalty units for such offences: "(c) declare which offences against this Act or regulations made under this Act constitute infringement offences; "(d) prescribe infringement fees for infringement offences (which may be different fees for different offences, including different fees for a first, second, or subsequent offence) not exceeding the lesser of the following- ,, (i) 5 penalty units; or "(ii) the maximum penalty specified in the section of this Act that creates the offence (in the case of an offence against this Act that is declared to be an infringement offence)." 60 Continuation of employment All employees of the Department who were appointed before the cornmencew.ent of this Act are deemed to have been appointed under sections 35 and 38 and, subject to this Act, continue on the terms and conditions of their original appointment. 37 Environment Act 2015 I, TOGIAVALU PIHIGIA, Speaker of the Niue Assembly, certify that the requirements of Artide 34 of the Niue Constitution have been complied with. SIGNED AND SEALED at the Assembly Chambers this :Z cr"l'ctay of October ,. . .,,. , .. 2015. . . . . . . • . ·. ·, - ,·... . ,. ... �,t·,. ~- :4 ¥· f COUNTERSIGNED in the presence of the Speaker --= Clerk of the Niue Assembly This Act is administered by the Environment Department. This Act was passed by the Niue Assembly on the 28 th day of September 2015. 38 JL Fakatufono Tobi ma e Takatakaimotu 2015 Numela 333 Tau Matakupu 1 Higoa 3 2 Kamataaga 3 Valal Tau Fakamaamaaga 3 Fakakakanoaga 3 4 Kakano he holia he foliaga fakatakatakaimotu 7 5 Koe Fakatufono Tohi nai ke fakave ki ai e Fakatufon o 7 6 Tau fekau ke mailoga ki ai 7 7 Nakai fakagahua e Fakatufono Tohi ke he falu a tau gahua kua taute ai he magaaho nai 8 Vala2 Puipuiaga fakatakatakaimotu Tau fakamooliaga atihake 8 Kua lata ke fai fakamooliaga atihake ma e falu a gahua he magaaho nai kua fakalauia e takatakaimotu 8 9 Tau taofiaga ke he foakiaga he fakamooli atihake 10 10 Kua lata he tagata fakamooli ke fakai!oa ke he Faahi Gahua e tau hikil1ikiaga ha ko e falu a fekau foki l0 11 Ke nakai fakagahua e falu a gahua he fakamooli atihake 10 12 Tau gahua kua lauia ai e atihakeaga mo e mouaaga he fakaataaga 11 Tau foliaga fakatakatakaimotu 13 Talagaaga he tau foliaga fakatakatakaimotu 12 14 Tau gahua kua lauia e fakaaogaaga he fonua 12 15 Uta keheaga he tau kiva mo e falu foki 12 16 Tau gahua ke fakakelea aki e tau tokaaga vaimagalo 12 17 Tau gahua ke lauia e tau matakavi tahi 13 18 Tau gahua kua lauia e tau manu momoui 13 19 Tau gahua kua lauia e tau lakau J3 20 Tau gahua ke lauia e mea he matagi mo e pulagi 13 21 Puipuiaga he tau leo hoha 14 _· 1 Fakakeheaga he tau moko momoui 22 Atihakeaga, fakaaogaaga mo e tiviaga he tau moko momoui kua fakakehe 14 Tau Matakavi Puipui 23 Puipuiaga he tau Matakavi J4 24 Tau matakavi puipui mo e tau fakaveaga fakatakatakaimotu 15 1 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 Tau vahega liikau puipui 25 Tau vahega lakau puipni 15 26 Tau vahega lakau puipui mo e tau fokaveaga fakatakatakaimotu 16 Fakafehagaiaga he Fakatufono Tohi mo e falu a matafakatufono pihia Joki mo e tau fakatokatokaaga fakamatafakatufono 27 Fakafehagaiaga he Fakatufono Tohi mo e falu a matafakatufono pihia foki mo e tau fakatokatokaaga fakamatafakatufono 16 Vala3 Fakaaogaaga 28 Ko e agahala ka niikai muitua ke he Fakatufono Tohi 17 29 Tau agahala laulahi 18 30 Tau agahala fakatauhele 18 31 Tau lagomatai ma e lauiaaga fakatakatakaimotu 20 32 Tau lagomatai ke lata ma e tau lauiaaga fakatakatakaimotu he tau magaaho i fnua 2I 33 Tau fekau ke mailoga ki ai 21 34 Falu agahala foki ke lata mo e tau lauiaaga fakatakatakaimotu 22 35 Tau fakahala gahua ke he maaga 23 36 Falu a tonuhiaaga gahua mo e tau lagomataiaga 23 Vala4 Fakagahuaaga Faahi Gahua Takatakaimotu 23 37 Ke fakatumau e Faahi Gahua Takatakaimotu 23 38 Tau gahua he Faahi Gahua 23 39 Falu a gahua atu foki he Faahi Gahua ma e tau maveheaga fakalalolagi 25 40 Kau gahua he Faahi Gahua 26 41 Maiolo he Ulufakatonu ke foaki e tau gahua 26 42 Hokotaki lagataha he tau 26 43 Puipuiaga ke lata mo e tagata gahua 27 Tau ofisa takatakaimotu 44 Fifiliaga he tau ofisa takatakaimotu 27 45 Fakamai!ogaaga he tau ofisa takatakaimotu 27 46 Tau malolo he tau ofisa takatakaimotu ke taute e tau tiviaga 28 47 Tau fakamooliaga mo e tau taliaaga ke taute e tau tiviaga 29 48 Maiolo he tau ofisa takatakaimotu ke taofi mo e uta kehe e tau koloa fakamooli 29 49 Malolo he tau ofisa takatakaimotu ke taofi mo e uta kehe falu a vahega veve 29 50 Koe malolo ke fakagahua ke he Tohi Gahua 30 Vala5 Tau tupe totogi mo e ke liu totogi atu 51 Maeke he Fono lkipule ke fatifati e tau tupe totogi 31 52 Tau tupe totogi ke lata mo e tau koloa fakaaoga 31 2 Fakatufono Tobi ma e Takatakaimotu 2015 Vala6 Falu matakupu foki 53 Tau la fakatufono 32 54 Totogi he Kautaha 33 55 Lauia e Kautaha ke he ha Ulumoumou 33 56 Tau Utakeheaga 33 57 Tau Fakahuiaga Mahuiga ma e Fakatufono tohi ke lata ia ma e ai 2012 34 58 Tau Hikihikiaga ke lata mo e tau Matafakatufono Vala Tahi mo e Futi Iika ha Niue 36 59 Tau Hikihikiaga ke lata mo e tau Matafakatufono Vala Tahi ha Niue 38 60 Matutakiaga ke gahua 41 Ko e Fakatufono Tohi ke lata ma e puipuiaga mo e Ievekiaga he takatakaimotu ha Niue mo e, ke lata ma e hagaaoaga ia, · (a) Ke fakamooli e tauteaga he tau foliaga fakatakatakaimotu ke fuafua aki e tau gahua kua Iauia ai e takatakaimotu ha Niue; mo e (b) ke mailoga kua fai onoonoaga e tau faahi gahua oti he fakatufono mo e tau hukui he tau tagata ke he tau fekau fakatakatakaimotu he tau magaaho ka taute ai e tau fifiliaga kaeke kua fai po ke maeke ke fai lauiaaga ke he takatakaimotu ha Niue. Kua taute fakamatafakatufono ai he Forro Ekepule e tau matakupu na i lalo 1 Higoa Koe Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 e Fakatufono Tohi nai. 2 Kamataaga Ke fakagahua e Fakatufono Tohi nai he aho ka mole atu e aho ne fakamooli ai ko e matafakatufono tuga ne tohia ai ke he Matakupu 34 he Tohi Fakave. Valal Tau Fakamaamaaga 3 Fakakakanoaga Ki loto he Fakatufono Tohi nai, a to kehe mai kaeke kua fakakite mai pihia - 3 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 Holia fakatakatakaimotu haia e kakano kua fakakite mai he matakupu 4 Fakafiliaga kakano ko e fakafiliaga ha Niue Faahi Gahua kakano - (a) Ko e Faahi Gahua Takatakaimotu ne fakatu ki lalo hifo he matakupu 5 he Fakatufono Tohi Takatakaimotu 2003 mo e fakatumau agaia ke he matakupu 32 he Fakatufono Tohi nai; po ke (b) ha faahi gahua fokike taute e fakaholoaga gahua he Fakatufono Tohi nai Fakamooli atihake kakano ko e fakamooli atihake ne kua foaki ma e gahua, kakano ko e fakamooli atihake ke taute po ke matutaki atu e gahua kaeke kua taute pihia IDufakatonuko e Ulufakatonu he Faahi Gahua Takatakaimotu po ke Ulufakatonlt he Faahi Gahua ne fakagahua e Fakatufono Tohi nai, kaeke kua taute pihia Takatakaimotu - (a) Kakano ko e tau mena momoui oti mo e gahua tumau; mo e (b) putoia - (i) fonua, tau matakavi tahi, tau vai magalo mo e matagi (ii) takatakaimotu mo e ha lautolu a tau valavala, putoia e tau tagata mo e tau maaga (iii) ko e tau mena momoui oti mo e gahuahua mitaki ke he tau matakavi ke maeke he tau tagata ke fakaaoga mo e fiafia ki ai, fulufuluola mitaki, mo e tau aga fakamotu mo e tau fakafiafia (iloa lahi ko e tau gahua mahuiga) Ofisa takatakaimotu kakano ko e tagata kua moua e kotofa nai he magaaho ia ki Jalo hifo he matakupu 38 Lauiaaga fakatakatakaimotu kakano ko e lauiaaga ke he taha he tau matakupu 12 ke he 20 Fakakelea he takatakaimotu kakano kua eke fakakelea mo e popo e tau koloa he takatakaimotu Fuafuaaga he tau gahua takatakaimotu, kakano ko e fuafuaaga he tau gahua ne lauia poke amamanaki ke lauia e takatakaimotu. Tau la fakatufono fakatakatakaimotu kakano ko e tau la fakatufono kua taute ki lalo hifo he matakupu 11(1), 21, 23, poke 46 Foliaga fakatakatakaimotu ( a) kakano ko e foliaga ne kua taute fakala fakatufono ki lalo hifo he matakupu 11(1); (b) putoia ai; (i) ko e la fakatufono ne kua taute ki lalo hifo he matakupu 21 ke puipui aki e tau vala kelekele; mo e 4 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (ii) ko e la fakatufono ne kua taute ki lalo hifo he matakupu 23 ke puipui e taha vahcga poke fa]u a vahega lakau; mo e (iii) ha fakaholoaga gahua vaouhi kua taute fakamatafakatufono. Tokaaga vaimagalo (a) kakano ko e ha tokaaga vaimagalo ke he ha fonua; mo e (b) nakai fakakaupa e laulahiaga he palatafa (a) ke putoia ai e - (i) vaimagalo he lalofonua; mo e (ii) tokaaga he vaimagalo he lalofonua; mo e (iii) taha pu vai po ke vaikeli kua fai matutakiaga ke he taha vaimagalo he la!ofonua Tu tokotaha hagaao ke he fuafuaaga he tau gahua takatakaimotu, kakano ko e fuafuaaga ne kua taute ni ki lalo hifo he tau la fakatufono fakatakatakaimotu Fakailoaaga fakatauhele kakano ko e fakailoaga kua fai talahauaga kua fai agahala fakatauhele ne kua taute agahala fakatauhele kakano ko e agahala kua holia ke he Fakatufono Tohi nai ne kua talahau ai ko e agahala fakatauhele ke he poke ka muitua ke he matakupu 26(6) Fonua- (a) kakano ko e fonua fakatufono mo e fonua Niue; ti (b) putoia ai e - (i) mataafaga (ki lalo hifo he fakakakanoaga he matakupu 2 he Fakatufono Tohi Tau Maila Tahi ha Niue 1996); mo e (ii) kelekele po ke fonua he uhotoka he tau maila tahi oti ha Niue;mo e (iii) ha tupuaga he uhotoka he tau vala tahi ha Niue (tuga e uluulu poke tofola) ko e taha vala mai he taha magaaho ke he taha magaaho, po ke lavea ke eaea hake ki Iuga he puke tahi; mo e (iv) taha lakau kua tupu he fonua; mo e (v) taha £ale, ha talagaaga, poke ha mena foki kua piki mau ke hefonua Moko moui kua fakakehe (a) Kakano ko e ha moko moui kua fai mena kua fakakehe aki ke he tau puhala lafilafi he vahanai (tau puhala ne nakai fakaaoga ke he tau aga fakamotu ke fakapa loga mo e fifili kua molea atu e tau kaupaaga tupuaga fakatufugatia po ke tau kaupaaga Jiu Iafilafi; mo e (b) putoia ai foki e tau fua he fonua (tuga e talo) ne kua fakakehe ke moua loga e tau talo po ke nakai kai he tau moko po ke moua he tau gagao 5 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 Matakavi tahi kakano (a) ko c tau vala tahi ha Niue (b) ko c tau vala tahi 200 maila mamao ha Niue Ikipule kakano ko e lkipule kua leveki e Faahi Gahua Moko- (a) Kakano ko e moko ne kua maeke ke fifitaki mo e pikitia e tau mena ne kua tauteute aki e tau mena momoui oti; mo e (b) Putoia ai foki e - (i) Tau moko kua nakai maeke ke fanafanau; mo e (ii) Tau moko kehekehe ne maeke ke utaviko e tau gagao, tau moko ikiiki lalahi ne maeke ke fifitaki atu ke he tau mena momoui mo e falu moko foki ne maeke ke pikitia e tau gagao;moe (iii) Tau moko ikiiki lalahi; mo e (iv) Ke fakatatai atu ke he veveheaga (c), ko e tau moko ne maeke ke fakafanau ni a ia (pete ni ko e maeke ke taute fakakatoa po ke falu vala ni); mo e (v) Tau valavala he moko ne maeke ke moua katoa poke nakai; moe (vi) Tau vala moko ne nakai katoatoa; ka e (c) Nakai lalafi aki e tau koloa maopoopo he tino tagata poke ha vala tino tagata Fakahikuaga putoia ai e logonaaga Ke tauteute kakano ke tauteute i Joto he la matafakatufono tuga ne kua fakamooli he fakatufono tohi nai. Matakavi leveki kakano ko e matakavi fonua ne kua talahau ko e matakavi leveki ki lalo hifo he matakupu 21. Tau vahega lakau puipui kakano ko e taha vahega lakau kua talahau ko e vahega lakau puipui ki lalo hifo he matakupu 23 Matapatu Iekua fakatakatakaimotu kakano ko e lekua kua lauia lahi ai e takatakaimotu, tau malolo tino he tau tagata, po ke tupu olaola he tau manu mo e tau lakau i lalo hifo he matakupu 7 Gahua fakalaulahi fakatekiteki kakano ko e tau gahua ne kua lata mo e atuhau nai ka e nakai fakakelea e tau gahua he atuhau i mua ke moua ha lautolu a tau monuina mai he tau koloa takatakaimotu mo e lagomatai ke he tau vahega takatakaimotu taki taha tapu kakano ko e matakavi po ke vala fonua ne kua mahuiga ke he tau Niue ha ko e tau manatu fakataputapu kua ha.ha ki ai tau veve- (a) kakano ko e tau veve ne kua tiaki poke tolo ke he vao; mo e (b) putoia ai - (i) e tau te vai 6 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (ii) ko e ha. veve he ha veve ne kua talahau ai ke he falu a talahauaga (rnga e tau veve mai he tau tagata, tau veve mai he tau manu, tetemoko, tau veve rnai he tau koloa hila , tau veve kona poke tau veve malona mai he tau matakavi talagi poke tau veve mai he moumou koloa). 4 Kakano he holia he foliaga fakatakatakaimotu (1) Ke lata ma e tau hagaaoaga he Fakarnfono Tohi nai, ko e tagata kua taute mena ke he puhala ke holia e foliaga fakatakatakaimotu kaeke (ke he magaaho kua tauteute ai ke taute, taute po ke fakafehagaiaga mo e tau mena ke rntupu mai ha ko e tauteaga he gahua ne kua puipui he foliaga) ko e tagata - (a) kua taute e ia e mena kua nakai fakagofua mai he foliaga; poke (b) kua taute e mena kua fai fakahikuaga (fakahako po ke nii.kai fakahako) poke putoia ai e fakahikuaga kua nii.kai fakagofua he foliaga; po ke (c) nakai rnaeke poke nii.kai manako ke fakaaoga e ha puhala kua ha i ai ke mailoga aki e fakahikuaga kua nakai fakagofua he foliaga ke nakai fakahoko; poke (d) nakai maeke poke nakai manako ke taute e ha mena ke Iata ma e foliaga; poke (e) nii.kai maeke po ke nii.kai manako ke taute taha mena ke fai fakahikuaga mai e nii.kai rnaeke po ke nakai rnanako ia (fakahako po ke nakai fakahako) kua ha I ai po ke putoia ai e taha fakahikuaga kua nakai fakagofua he foliaga; poke (£) nii.kai rnaeke po ke nakai ma nako ke fakaaoga e ha puhal a kua ha i ai ke mailoga aki kua fai fakahikuaga kua moua mai he foliaga. (2) Ko e matakupu nai, ko e gahua kua puipui he foliaga kakano ko e vahega gahua kua fakamahino mai he foliaga fakatakatakaimotu ko e rnatapatu fekau he foliaga haia. 5 Fakatufono Tohi nai ke fakave ki ai e Fakatufono Koe FakatufonoTohi nai ke fakave ki ai e Fakarnfono 6 Tau fekau ke mailoga ki ai Kua lata he tau tag aga oti ne fai kotofaaga mo e pule i lalo hifo he Fakarnfono nai ke mailoga, ke he tau mena nai: (a) tau gahua leveki mo e lagomatai atu ke he tau koloa takatakaimorn (b) fakaaogaaga mitaki mo e fakalaulahi he tau koloa fonua mo e takatakaimorn 7 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (c) tau manatu ke he fakalaulahi fakakitekite ke he takatakaimotu (d) levekiaga he vai mai he tau kiva kehekehe (e) levekiaga he tau akau motu mo e tau manu motu oti mo e tau matakavi ne tutupu ai a lautolu (f) levekiaga he tau t6afa mo e tau matahala tahi mai he tau gahua fakahanoa mo e fakalaulahi (g) levekiaga he tau matakavi tapuina mo e mahuiga ke lata mo e taoga Niue mai he tau gahua fakahanoa mo e fakalaulahi (h) matutakiaga he tau tagata Niue mo e tau mahani fakamotu mo e taoga he tagata ke he tau vala kelekele mo e tau matakavi tapuina (i) ko e levekiaga mo e fakaaogaaga fakamitaki he tau koloa takitaha ne potaia ke he takatakairnotu G) laveaki atu ke he tau fakaholoaga ne kua talia e Niue kc matutaki atu ki ai mo e falu motu kehekehe he lalolagi 7 Nakai fakagahua e Fakatufono Tohi ke he falu a tau gahua kua taute ai he magaaho nai Nakai fakagahua e Fakatufono Tohl nai ke he ha gahua kua - (a) maopoopo to kamata e Fakatufono Tohi nai; poke (b) kua fakamooli ki lalo hifo he Fakatufono Tohi Takatakaimotu 2003; po ke (c) kua kamata fakamatafakatufono to kamata e Fakatufono Tohi nai moe (i) fai po ke liga ke fai kitiaaga kua tatai po ke teitei tatai e tau foliga, mamafa mo e lahi ka fakatatai atu ke he falu he tau gahua kua fai tonuhia fakamatafakatufono ke taute to kamata e Fakatufono Tohi nai; poke (ii) nakai fai fakaokiokiaga tali mai he kamata, ke he 6 e tau mahina he leva (ko e magaaho katoa po ke vala magaaho he mole atu e kamataaga ia.) Vala2 Puipuiaga fakatakatakaimotu Tau Jakamooliaga atihake 8 Kua lata ke fai fakamooliaga atihake ma e falu a gahua he magaaho nai kua fakalauia e takatakaimotu (1) Fakaaoga e matakupu nai ke he gahua kaeke - (a) 1 poke loga e tau talahauaga kua putoia tuga a na i lalo; (i) to fai poke liga fai lekua fakatakatakairnotu kelea lahi; 8 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimolu 2015 (ii) ki Joto he foliaga fakatakatakaimotu ko e matagahua to eke ia mo gahua ke aua ia nekc kamata po ke matutaki atu ato ni.oua fakamua e fakamooliaga atihake; (iii) ki Joto he foliaga fakatakatakaimotu ko e gahua to eke ia ke maeke po ke liga maeke ke fai lekua fakatakatakaimotu kua kelea !ahi; (iv) to holia po ke liga to holia he gahua e foliaga fakatakatakaimotu; mo e (b) ko e falu a gahua ne nakai - (i) fakagahua tuga ne tohia ki Joto he matakupu 6; poke (ii) ha matagahua ne toka ki Joto he matakupu 10(1)- (2) Nakai maeke e ha tagata ke kamata e ha gahua kua muitua ki ai e taha vala he matakupu nei a to moua fakamua e fakamooliaga atihake ke kamata aki. (3) Nakai maeke e ha tagata ke fakamatutaki atu e ha gahua kua muitua ki ai e taha vala he matakupu nei a to moua fakamua e fakamooliaga atihake ke taute aki po ke fakamatutaki atu. (4) Fakamooliaga atihake ma e gahua kua fakahagaao ki ai e matakupu nai- (a) kua lata ni ke taute tohi ole ke moua aki muitua ke he tau la fakatufono fakatakatakaimotu, mo e (b) maeke ke foaki - (i) mo e fai fakaveaga po ke nakai fai fakaveaga (putoia fakalataha ai e fakaveaga ke maeke he fakaveaga ke fakahui, po ke lalafi ki luga foki e taha po ke loga atu e tau fakaveaga, he magaaho ka fakagahua ai e fakamooliaga); mo e (ii) he Faahi Gahua po ke Ikipule, muitua ni ke he tau fakatokaaga he tau Iii fakatufono. (5) Kua Iata foki ke taute e taha kitekiteaga mo e onoonoaga fakatakatakaimotu ne kua tu tokotaha ke he tau mena ke Iauia ai e takatakaimotu ha ko e gahua fakalataha mo e taha vala foki he tauteaga ke moua aki e fakamooliaga atihake. (6) Koe fuafuaaga ke he tau mena ke lauia ai e takatakaimotu - (a) kua lata ke taute muitua ke he tau Iii fakatufono mo e (b) liga ko e - (i) tauteaga lagataha, ke ha i ai e fuafuaaga he kamataaga; po ke (ii) tauteaga ua e vala, ke fai fufuaaaga he kamataaga mo e katoatoaaga (7) Ke niikai foaki e fakamooli atihake ma e ha gahua kua fai tonuhia mai he matakupu nai a to kehe mai kaeke kua taute fakamua e fuafuaagake he tau mena ke lauia ai e takatakaimotu. 9 Pakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 9 Tau taofiaga ke he foakiaga he fakamooli atihake (1) Ka moua e tohi ole ke lata mo e fakarriooli atihakc, kua lata he Ulu Fakatonu ke fakailoa atu ke he tau tagata oti 2 e faahi tapu ke - (a) fakakite e tau gahua ke !ata mo e tohi ole; mo e (b) tuku atu ke he tau tagata ne manako ke fakailoa ke he Ulu Fakatonu ko e talia poke nakai talia mo e tau kakano kua fifili pihia; mo e (c) fakakite e aho fakahiku ke Iata mo e tau fakailoaaga ke moua mo e higoa he tagata ke tohia e tau fakailoaaga ki ai pihia mo e matakavai ke fakafano atu e tau fakailoaaga nai. (2) Maeke ke Ulu Fakatonu ke - (a) ole atu ke he tagata ne nakai talia poke tagata ne tohi ole ke fakakite atu falu fakamaamaaga foki; mo e, (b) fakatolomaki atu e onoono ke he tau manatu totoko po ke talia ato moua oti e tau fakailoaaga nai ke he tau magaaho ne kua fafati, ua talia ke onoono atu ke he fakailoaga totoko po ke tau manatu nekua fakakite. (3) Ato moua taha fakahikuaga ke he tohi ole ne kua fai manatu totoko kua moua ki ai, kua Iata he IBu Fakatonu ke fakamakamaka ke moua taha fifiliaga ke he tau manatu ne kua fakakite mai he taofiaga he fekau, ti taute e taha tutalaaga auloa mo e tagata tohi ole mo ia ne manako ke taofi ke kitia ko e maeke nakai ke talia ke he tau manatu fakakite he magaaho ne totoko ai. 10 Kua lata he tagata fakamooli ke fakailoa ke he Faahi Gahua e tau hikihikiaga ha ko e falu a fekau foki (1) Fakagahua e matakupu nai kaeke kua lata e tagata kua toka ai e fakamooli atihake ma e gahua ke fakailoa, fakatutala, po ke fakailoa e ha talahauaga ke he Ulufakatonu po ke Faahi Gahua ha ko e fakaveaga he fakamooliaga atihake, (2) Kua lata he tagata kua toka ai e fakarriooli atihake, ke fakailoa fakamafiti ke he Faahi Gahua e ha hikiaga ke he tau fekau ne kua fai talahauaga ke moua aki e ha fakailoaga kua fakailoa, fakatutala po ke hokotaki ne kua niikai mooli, nakai maopoopo poke fakavaia. 11 Ke nakai fakagahua e falu a gahua he fakamooli atihake (1) Maeke he Ulufakatonu ke taofi fakaku e fakamooli atihake ne kua foaki ma e ha fakamooli atihake, ke he ta.ha tohi ke fakailoa ke he tagata kua toka ai e fakarriooli atihake, kaeke kua fai tuaha a ia kua fakatauhele po ke ligaliga ke fakatauhele e taha fakaveaga he fakamooliaga. JO Fakatufono Tohi ma e Takatakairnotu 2015 (2) Ko ia e tagata fai fakamooli atihake ne kua fai fakailoaaga ki lalo hilo he taha vala he matakupu (1) kc fakaokioki e gahua a to fai fakakiteaga a ia kua talia ki ai e Ulufakatonu to ta.ute e ia e gahua muitua ke he tau fakaveaga he fakamooliaga. (3) Kaeke kua nakai fakamakona e loto he Ikipule ki lalo hilo he 15 e tau aho gahua he moua e fakailoaaga ki lalo hifo he tah vala he matakupu (1) poke ha magaaho atu foki nI kua fakaata ki ai he Ikipule, maeke he Ikipule ke he taha fakailoaaga tohi ki a ia kua fai tohi ke uta kehe e fakamooliaga (pete he kua foaki he Ulufakatonu po ke Ikipule e fakamooliaga) 12 Tau gahua kua lauia ai e atihakeaga mo e mouaaga he fakaataaga (1) Nakai fakagahua e matakupu 7 ke he gahua kaeke - (a) ko e gahua kua poaki fakamahino fakamatafakatufono pauaki kehe mai mo e Fakatufono Tohi nai. (b) kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, tau la fakatufono po ke taha matafakatufono kehe mai mo e Fakatufono Tohi nai e gahua. (2) Kaeke kua fai malolo e Fono Ikipule po ke ha faahi gahua he fakatufono po ke taha ofisa he faahi gahua he fakatufono ki lalo hifo he ha matafakatufono, ke taute e ha fakamooliaga, ha laisini po ke ha fakaataaga foki ke he ha tagata kua fakamooli e tagata ia ke taute e gahua kua fai po ke liga to fai lekua fakatakatakaimotu kua kelea lahi, ko e mena ia, kaeke kua lata ke taute pihia fakamua to foaki e fakaataaga - (a) kua lata e Fono Ikipule ke mafola e manamanatuaga- (i) ko e holia he ha foliaga fakatakatakaimotu kua lata, to nakai moua mai ha ko e foakiaga he fakaataaga: po ke (ii) ko ia kua moua e fakaataaga, ke muitua ke he foliaga fakatakatakaimotu he magaaho ka taute ai e gahua. (b) kua lata he faahi gahua po ke ofisa gahua ke moua mai e fakamooliaga he Ulufakatonu pete kua fakakite po ke nakai fakakite fakamahino mai he matafakatufono ke moua fakamua e fakamooliaga he Ulufakatonu to foaki e fakaataaga. (3 ) Maeke he Ulufakatonu ke taute e fakamooliaga ke kata ma e taha vala he matakupu (2)(e) kaeke kua makona a ia ko e _ (a) Holia he ha foliaga fakatakatakaimotu, to nakai tupu mai ha ko e mouaaga he fakaataaga; po ke (b) Ko ia kua moua e fakaataaga, ke muitua ke he foliaga fakatakatakaimotu. 11 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 Tau Joliaga fakatakatakaimotu 13 Talagaaga he tau foliaga fakatakatakaimotu (1) Maeke he Fono Ikipule ke talaga e tau la fakatufono ke taute taha Joliaga ke fakamatutaki fekau he foliaga aki e taha po ke loga he tau gahua tuga ne kua. tohia ai he tau la fakatufono ke eke ia mo matapatu fekau. (2) Maeke e foliaga ke tohia e tau vala he takatakaimotu kua lali ke puipui. (3) Maeke he fakaveaga ke fakamahino - (a) e tau gahua nakai lata ke kamata po ke matutaki ka e nakai fai fakamooliaga atihake (ke Iata ma e fakaaogaaga he matakupu7(1)(a)(ii); mo e (b) tau gahua ke taute ka e nakai lata ke moua e fakamooliaga atihake (ma e tau fakaaogaaga he matakupu 10(1). (4) kua nakai lata e fakaveaga ke nakai felauaki mo e falu he ha fakaveaga (fakalataha mo e fakailoaaga puipui vahega lakau po ke fakailoaaga matakavi puipui). 14 Tau gahua kua lauia e fakaaogaaga he fonua Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua na i lalo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu po ke ha fakamooliaga atihake: (a) ma e ha fakaaogaaga he fonua ke he puhala kua fakatauhele atu ke he fakaveaga fakatakatakaimotu; po ke (b) ke he tauteaga he ha mena ke he puhala kua fakatauhcle atu ke he fakaveaga fakatakatakaimotu kua taute ke puipui aki e fonua. 15 Uta keheaga he tau kiva mo e falu foki (1) Nakai fakagofua e taha tagata ke uta e tau kiva po ke falu foki, fakalataha mo e tau veve ke he puhala ke holia aki taha foliaga fakatakatakaimotu a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu po ke ha fakamooliaga atihake. (2) Kua nakai lata e tagata ke uta kehe po ke moumou e tau lapa simeni kona ke he puhala kua fakatauhele e taha fakaveaga fakatakatakaimotu a to kehe mai kaeke kua fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai poke tau la fakatufono e uta keheaga poke moumouaga. 16 Tau gahua ke fakakelea aki e tau tokaaga vaimagalo Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua na i lalo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu po ke ha fakamooliaga atihake e gahua: 12 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (a) Ke taute taha mena ke he, ki loto, mo e po ke hagaao ia ke he tob,aga vaimagalo ke he puhala ke holia aki e taha foliaga fakatakatakaimotu; po ke (b) taute e taha tauteaga ke he puhala ke tauhele atu ke he foliaga fakatakatakaimotu ne kua taute ma e puipuiaga he fonua. 17 Tau gahua ke lauia e tau matakavi tahi Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua na i !alo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu po ke ha fakamooliaga atihake e gahua: (a) Ke taute taha mena ke he, ki Joto, mo e po ke hagaao ia ke he tau matakavi tahi ke he puhala ke holia aki taha foliaga fakatakatakaimotu; poke (b) Ke taute taha mena ke he puhala ke holia aki taha foliaga fakatakatakaimotu ne taute ke puipui aki e tau matakavi tahi. 18 Tau gahua kua lauia e tau manu momoui Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua na i lalo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu poke ha fakamooliaga atihake: (a) Kua taute e ha tauteaga, ki loto, mo e po ke hagaao ia ke he tau manu "ke he puhala ke holia aki e taha foliaga fakatakatakaimotu; poke (e) Kua taute e ha tauteagake he puhala ke holia aki taha foliaga fakatakatakaimotu ne taute ke puipui aki e tau manu. 19 Tau gahua kua lauia e tau lakau Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua nil. i lalo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Toh nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu poke ha fakamoo!iaga atihake: (a) Kua taute e ha tauteaga, ki loto, mo e po ke hagaao ia ke he tau lakau ke he puha!a ke holia aki e taha foliaga fakatakatakaimotu; po ke (b) Kua taute e ha tauteaga ke he puhala ke holia aki e taha foliaga fakatakatakaimotu ne taute ke puipui aki e tau lakau. 20 Tau gahua ke lauia e meii he matagi mo e pulagi Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua na i lalo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu po ke ha fakamooliaga atihake: (a) Kua taute e ha tauteaga, ki loto, mo e po ke hagaao ia ke he tau lakau ke he puhala ke holia aki e taha foliaga fakatakatakaimotu; poke 13 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (b) Kua taute e ha tauteaga ke he puhala ke holia aki e taha foliaga fakatakatakaimotu ne taute ke puipui aki e tau lii.kau_ 21 Puipuiaga he tau leo hoha Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e taha he tau gahua nii. i lalo a to kehe mai kaeke kua fakakite fakamahino mai he Fakatufono Tohi nai, ha la fakatufono fakatakatakaimotu poke ha fakamooliaga atihake. Fakakeheaga he tau molw momoui 22 Atihakeaga, fakaaogaaga mo e tiviaga he tau moko momoui kua fakakehe (1) Nakai fakagofua e ha tagata ke taute e ha gahua hagaao ia ke he atihake, tau tivi ke he fonua, tau fakaaogaaga, fakatupuaga po ke talagaaga he moko moui kua fakakehe a to kehe mai kaeke kua fai fakamooliaga tohi e tagata mai he lnufakatonu mo e faahi gahua ne fakagahua e Fakatufono Tohi Puipuiaga Gahua Fonua (faahi gahua ne leveki) 1984 ko e moua e gahua mo e fai fakaveaga poke nakai fai fakaveaga. (2) Ko e tagata kua taute po ke iloa e fakaholaaga nii.kai pauaki he moko moui kua fakakehe ke fakailoa fakamafiti ke he Faahi Gahua mo e tau Pule he Tokagamotu, mo e kua lata he Ulufakatonu fakalataha mo e tau Pule he Tokagamotu- (a) ke tau_te e tau lagatau oti kua lata ke he magaaho ia ke lata ma e fakaholaaga (ke mailoga e fakaveaga puipui kaeke kua fai malona lahi nakai lata ke fakaaoga e nakai katoatoa he tau iloaaga fakasaiene ke eke ia mo taha kakano uho ke nakai fakaaoga e tau puhala tau mukamuka ke puipui aki e takatakaimotu mai he tau malona); mo e (b) fakailoa fakamafiti ke he Ikipuie. Tau Matakavi Puipui 23 Puipuiaga he tau Matakavi (1) Ma e tau fakaaogaaga kua tohia ai ke he taha vala he matakupu (2), maeke he Fono lkipule ke taute, - (a) Ke he haana a fifiliaga, e ha vala fonua ke eke mo fonua puipui; (b) Ha ko e ole he Matakau Fono Takitaki Maaga, ke he taha vala fonua i lalo hifo he matakau ke eke mo fonua puipui, ka e taute pihia ni kaeke kua fai fakamooliaga tohi e laulahi he magafaoa he vaia fonua ia. (c) Tau matakavi poke tau vala fonua ne kua tapu. (2) Maeke he Fono Ikipule ke taute e taha matakavi ke eke ia mo matakavi puipui ma e taha po ke loga he tau fakaaogaaga nii. i lalo: (a) puipui saiene: 14 Fakatufono Tobi ma e Takatakaimotu 2015 (b) puipui fonua kehekehe e tau fakaaogaaga (c) puipui tau m,ena m,om,oui m,o e fakafiafia (d) puipui he tau foliga fakatufugatia fakamahino (e ) puipui ke he tau tauteaga fakaholo gahua (£) puipui he foliga fonua mo e tahi po ke fakafiafia: (g) fakaaogaaga fakalatalata mo e tumau he tau koloa tufugatia (3) Matakavi fonua kua fakamooli ko e fonua puipui ki lalo hifo he matakupu nai kua puipui ke he laulahi tuga kua tohia ai he tau la fakatufono; (4) Ka e nakai ke fakakaupii. e taha vala he matakupu (2), maeke he puipuiaga ke- (a) Katoatoa, ko e mena ia nii.kai maeke ha tagata ke hii atu ke he fonua ti nakai fakagofua foki e ha gahua he tau gahua ke taute ki luga he fonua puipui; po ke (b) Taha vala, ko e mena ia fakagofua e tau tagata ke oatu ke he fonua ti maeke foki e tau gahua ke taute ke he puhala kua fakamahino mai he fakailoaaga. (5) Ke nakai ha i ai ha fakauaua, maeke e puipuiaga taha vala he fonua puipui ke fai matutakiaga ke he ha fekau, fakalataha mo e tau gahua na i lalo: (a) Fakaataaga ke hoko atu ke he fonua; mo e (b) Tau gahua kua maeke po ke nakai maeke ke taute ki luga he fonua; fakalataha mo e tau gahua kua fai matutakiaga ke he ta.mate po ke uta kehe mai he ha koloa mai he fonua; mo e (c) Ko e tau magaaho ke taute ai e tau gahua ki !uga he fonua (kaeke kua fai tapikiaga ke he magahala he tau, mahina, magaaho he aho po ke ha mena foki). 24 Tau matakavi puipui mo e tau fakaveaga fakatakatakaimotu Ko e tau Iii fakatufono kua taute ki lalo hifo he matakupu 21 ke puipui aki e vala fonua po ke matakavi tapu, mo e kaeke kua lata, ko e tau mena oti ki luga he vala fonua ia, ke lata ma e tau mena oti ke tuga ni ko e fakaveaga fakatakatakaimotu ne kua taute ki lalo hifo he Fakatufono Tohi nai ma e ha gahua kua taute ai ke he fonua puipui. Tau vahega liilaiu puipui 25 Tau vahega lakau puipui (1) Ma. e tau hagaaoaga ke leveki aki e takatakaimotu ha Niue, maeke he Forio lkipule ke taute, - (a) Haana a tau fifiliaga, ke eke e tau vahega lakau mo e tau magafaoa lakau taha ko e tau lakau puipui: 15 Fakatufono Tobi ma e Takatakaimotu 2015 ( b) Ke he manako he Matakau Pono Takitaki Maaga, maeke e ha vahega lakau po k<> tau magafaoa lakau taha ke eke mo lakau puipui ki loto he maga poke taha matakavi he maaga, ka e uta nI ke he fakamooliaga tohi mai he laulahi he magafaoa kua fai fonua poke fai vala fonua ki loto he maaga. (2) Tau la fakatufono ne kua taute ma e fakagahuaaga he taha vala he matakupu (1) kua maeke ke taute e taha vahega lakau poke tau magafaoa lakau kua - (a) Puipui katoatoa; poke (b) Puipui muitua kc he tau mena kua fakakite mai he tau la fakatufono. 26 Tau vahega lakau puipui mo e tau fakaveaga fakatakatakaimotu Tau la fakatufono kua taute ki lalo hifo he matakupu 23 ke puipui e taha vahega lakau po ke tau magafaoa lakau ke lata ma e tau mena oti ke tuga ni ko e fakaveaga fakatakatakaimotu ne kua taute ki lalo hifo he Fakatufono Tohi nai ma e ha gahua. Fakafehagaiaga he Fakatufono Tohi mo e Jalu a matafakatufono pihia Joki mo e tau fakatokatokaaga fakamatafakatufono 27 Fakafehagaiaga he Fakatufono Tohi mo e falu a matafakatufono pihia foki mo e tau fakatokatokaaga fakamatafakatufono (1) Kaeke kua nakai felauaki e Fakatufo no Tohi nai mo e falu a matafakatufono, kua malol6 e Fakatufono Tohi nai. (2) Kaeke kua nakai fe!auaki e tau la fakatufono fakatakatakaimotu mo e ha la fakatufono, kua malol6 e tau la fakatufono fakatakatakaimotu. (3) Ke he ha matafakatufono kc fakamooli po ke fakaata fakamua he U1ufakatonu to fakagahua, maeke he U1ufakatonu ke taute pihia, kaeke ke he ha lalafiaga atu ke he ha fakaveaga kua fakamahino he matafakatufono, kua makona foki haana a loto koe- (a) ha foliaga fakatakatakaimotu kua lata, tonakai fai tau hele ha ko e haana a fakamooliaga po ke fakaataaga; poke (b) ko ia e tagata kua age ki ai e fakamooliaga pokc fakaataaga, kua lata a ia ke muitua ke he foliaga fakatakatakaimotu. (4) Nakai fakakaupa po ke lauia e manako ke muitua ke he Fakatufono Tohi nai ha ko e manako ke muitua mo e ha tauteaga kua fakatoka he ha matafakatufono po ke ha fakatufono (fakatai, fakamooliaga he £ale, laiseni ne kua utakehe po ke laiseni hele akau). 16 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 Vala3 Fakaaogaaga 28 Ko e agahala ka nakai muitua ke he Fakatufono Tohi (1) ko e tagata kua holia e taha foliaga fakatakatakaimotu po ke holia e matakupu7(1) ku.a agahala a ia mo eke fakahala ke he - (a) kaeke ko e tagata tokotaha - (i) k!c! totogi e tau tupe nakai molea e 500 uniti fakahala po ke nakai molea 2 e tau ke tuku ke he £ale puipui, po ke tau mena ua nai; mo e (ii) ke !ata ma e agahala fakamatutaki, fai fakahala tupe foki ke nakai molea e 100 uniti fakahala ma e tau aho takitaha po ke taha vala he aho kua fakarnatutaki ai e agahala; po ke (e) kaeke ko e taha matakau kautaha - (i) ke totogi e tau tupe nakai molea e 15 000 uniti fakahala; mo e (ii) ke !ata ma e agahala fakamatutaki, fai fakahala tupe foki ke nakai molea e 100 uniti fakahala ma e tau aho takitaha po ke taha va!a he aho kua fakamatutaki ai e agahala; mo e (2) Ko e tagata kua nakai muitua po ke nakai talia ke muitua ke he matakupu 8(2), kua agahala a ia mo e ke fakahala- (a) ke totogi e tau tupe nakai molea e 500 uniti fakahala poke nakai molea 2 e tau ke tuku ke he £ale puipui, poke tau mena ua nai; po ke (b) kaeke ko e taha matakau kautaha ke totogi e tau tupe nakai molea e 1 000 uniti fakahala. (3) Ko e tagata kua holia ke he foliaga he fakatakatakaimotu po ke nakai muitua ke he matakupu 20(1) kua agahala a ia mo e ke fakahala ke he - (a) kaeke ko e tagata tokotaha - (i) ke totogi e tau tupe nakai molea e 5000 uniti fakahala po ke nakai molea 2 e tau ke tuku ke he £ale puipui, po ke tau mena ua nai; mo e (ii) ke lata ma e agahala fakamatutaki, fai fakahala tupe foki ke nakai molea e 500 uniti fakahala ma e tau aho takitaha po ke taha vala he aho kua fakamatutaki ai e agahala; po ke (b) kaeke ko e taha matakau kautaha - (i) ke totogi e tau tupe nakai molea e 10 000 uniti fakahala; mo e (ii) ke lata ma e agahala fakamatutaki, fai fakahala tupe foki ke nakai molea e 1 000 uniti fakahala ma e tau aho takitaha po ke taha va!a he aho kua fakamatutaki ai e agahala; mo e (4) Ko e.tagata kua nakai muitua poke nakai talia ke muitua ke he matakupu 20(2) po ke tau poakiaga mai he ofisa gahua he 17 Fakatufono Tohi mac Takatakaimotu 2015 takatakaimotu ki lalo hifo he matakupu 40 ke he 43 kua agahala ke totogi e tau tupe nakai m.olea e 100 uniti fakahala. (5) Lalafi ki luga ke he ha fakahala kua fakatoka ki lalo hifo he taha vala he matakupu (1) ke he (3), maeke he Fakafilaga ke poaki atu ke he tagata ke totogi e ha tauteaga lagom.atai kua taute he Faahi Gahua po ke ha Faahi Gahua foki he Fakatufono po ke ha matakau pule ke fakahagahaga mitaki e tau mena ka tutupu mai ha ko e holia po ke nakai muitua. (6) Koe "tau agahala fakatauhele e tau agahala na i lalo: (a) Ko e agahala he taha vala he matakupu (3) ke lata ma e holia he taha foliaga fakatakatakaimotu ke lata ma e tau leo hoha: (b) ha agahala foki he Fakatufono Tohi nai ne kua talahau mai fakala fakatufono ne tau.te ki lalo hifo he Matakupu 46 ke eke ia mo agahala fakatauhele. 29 Tau agahala laulahi (1) Kua agahala e tagata ka - (a) nakai tuku atu e fakailoaaga tuga ne kua fakatoka i la!o hifo he fakatufono nai poke tau la fakatufono takatakaimotu; po ke (b) foaki atu po ke tuku taha mena fakaohoohoatu ke he taha tagata ne kua fakagahua e tau mata fakatufono mo e tau pule i lalo hifo he fakatufono nai po ke tau la fakatufono takatakaimotu ne liga ke iloa ko e lali ke fakaohooho ke moua e fifiliaga mitaki mai he tagata ia i la!o hifo he fakatufono nai po ke tau la fakatufono takatakaimotu; poke (c) nakai muitua ke he tau matakupu ne kua talia ki ai ke he tau fakaholoaga ne kua foaki atu ki lalo hifo he fakatufono nai po ke tau la fakatufono takatakaimotu; po ke (d) nakai muitua mo e tau matakupu ne kua lilifu mai he Faahi Fakafili ki lalo hifo he fakatufono nai po ke tau la fakatufono takatakaimotu. (2) Ko e tagata ne kua agahala ke he tau puhala ne kua fakakite he palatafa (a) ke he (d) na i luga he matakupu (1) kua lata ke - (a) totogi e tau tupe ke he 100 uniti fakahala; po ke (b) tuku he £ale puipui ke nakai molea e 12 mahina; po ke (c) uta ua e tau fakahala ne kua fakakite he palatafa (a) mo e (b). 30 Tau agahala fakatauhele (1) kaek� kua fai tuaha kua holia e ia kua lalago ki ai e agahala e fakatauhele fakatakatakaimotu 18 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (a) ke fakaholo ke he puhala mahani mau ke taute e taha fakamatalaaga ki a ia; poke (b) tuku atu taha fakailoaaga tohi ke taatu fakatagata he leoleo e fakailoaaga nai ke he tagta po ke haana a kaina nofo fakahiku po ke pisinisi. (2) Kua lata e fakailoaaga fakatauhele ke tohia ke he laupepa pauaki mo e kua lata ke ha i ai e tau mena nai - (a) fakamatalaaga kua hi.take he agahala fakatauhele kua talahau ai ke fakailoa ke he tagata e magaaho, matakavi mo e fakamaamaaga he agahala; mo e (b) tau tupe ke totogi ma e fakatauhele; mo e (c) matakaina ke totogi ki ai e tupe nai; (d) tau magaaho kua lata ke totogi ai e tupe nai; mo e (e) fakamatalaaga ke he tonuhia he tagata ke ole ke moua taha fanogonogoaga; mo e (f) fakamatalaaga ke he tau mena ka tutupu kaeke ke nakai totogi e tupe fakave mo e nakai ole ke moua taha fanogonogoaga; mo e (g) he ha koloa (3) Kaeke kua totogi he tagata e tupe fakatauhele ke he tau magaaho fafati tuga kua ha i ai ki loto he fakailoaaga fakatauhele,- (a) to nakai fai mena foki ke taute atu ke he tagata; mo e (b) to nakai fai agahala ke fakamau hifo ke he higoa he tagata. (4) Kaeke ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele po ke ole ke taute taha fanogonogoaga ke he tau magaaho kua fafati mai he fakailoaaga fakatauhele, ko e illufakatonu ke taute e taha tohi fakamanatu ke taatu ke he tagata ke he laupepa pauaki kua ha I ai e tau talahauaga ne kua tatai po ke teitei tatai mo e fakailoaaga fakatauhele. (5) Kaeke ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele po ke taute e ole ke taute taha fanogonogoaga ke he tau magaaho kua fafati mai he fakai!oaaga faakatauhele, to fai tauteaga ai ke he tagata ke he tuku atuaga he tohi fakamanatu ke he Fakafiliaga, ti ko e mena ia,- (a) kua eke tuai e fakailoaaga fakatauhele mo talahauaga ma e agahala fakatauhele; mo e (b) kua talahau ai kua taute he Fakafiliaga e poakiaga, ke he aho ne taute ai e fakailoaaga fakatauhele, ke totogi e ia kua lalago ki ai e agahala e tau tupe kua tatai mo e tupe fakatauhele fakalataha mo e tau totogi kua fakakite mai ka e nakai fakamau hifo haana a agahala. !9 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 20 l 5 (6) Kua taute he tagata e taha ole ke he Faahi Gahua ke fai fakafiliaga, ki lalo hifo he tau magaaho fafati he fakailoaaga fakatauhele po ke fakailoaaga fakamanatu, kaeke kua pihia, ke fakamooli he tagata e fakailoaaga ma e fakafiliaga ke talia po ke nakai talia e liability ti kaeke ke talia e liability, ke fakakite e tau kakano, kaeke kua fai, ko e ha ne kua lata ai he fakafiliaga ke fafati e fakahala tokolalo mai he tupe totogi fakatauhele ke Iata ma e agahala. (7) Ko ia kua agahala he fanogonogoaga ne taute muitua ke he taha vala he matakupu (6) ke totogi e tau tupe kua tatai mo e tupe fakatauhele (a to kehe mai kaeke kua tuku he fakafi!iaga e taha totogiaga tokolalo) fakalataha mo e tau tupe faf ati ka e nakai fakamau hifo haana a agahala. (8) Ke puipui aki e fakauaua, kaeke kua taute he tagata e agahala fakaatauhele ti kua taute e tau fakaholoaga mahani mau ki a ia ki lalo hifo he taha vala he matakupu (1)(a) ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele ka ko e tupe kua fifi!i ki ai e Fakafiliaga muitua ke he matakupu 26. To niikai fakamau hifo haana a agahala. 31 Tau lagomatai ma e lauiaaga fakatakatakaimotu (1) Maeke he tagata (tagata taute tohi ole) ke taute taha fakaholoaga ke he Fakafiliaga ke moua oti po ke falu he tau fakamagaloaga ne tohi ai he taha vala he matakupu (2) ke he ha tagata foki (ko e tagata kua Iago ki ai e agahala) kaeke kua fai kakano ke tuaha kua holia e ia e taha lauiaaga fakatakatakaimotu. (2) Maeke he Fakafiliaga ke fakagahua oti po ke falu he tau matakupu nii i lalo hagaao ke he fakaholoaga kua taute ki lalo hifo he taha vala he matakupu (1); (a) poakiaga ke niikai fakahoko e gahua (b) Tau malona mo e tau mena kua nakai ha. i ai ha ko e lauiaaga (ko e lauiaaga); (c) ko e fakamooliaga ko ia ne Iago ki ai e agahala ne taute e lauiaaga; (d) e poakiaga ke taute e ia kua Iago ki ai e agahala e taha fakamolemole ke he tau tagata ma e Iauiaaga. (e) e poakiaga ko e ha fakahikuaga he lauiaaga kua tohia ai ke uta kehe: (f) e poakiaga ke taute taha tokaaga tupe ke lata ma e tau tupe muka kua moua mai he tau lauiaaga: (g) e poakiaga ke lata ma e uta keheaga he ha koloa ne taute ai e lauiaaga ki a ia haana e ko!oa, mo e kua toka ai po ke ke he levekiaga he tagata kua Iago ki ai e agahala: (h) e ha poakiaga foki kua lata e Fakafiliaga ke fakaaoga. 20 Fakatufono Tohi mac Takatakaimotu 2015 32 Tau lagomatai ke lata ma e tau lauiaaga fakatakatakaimotu he tau magaaho i mua (1) Maeke he tagata (tagata taute tohi ole) ke taute taha fakahoioaga ke he Fakafiliaga ke moua oti po ke falu he tau fakahagahaga mitaki ne tohia ai he taha vala he matakupu 2 ke he ha tagata foki (ko e tagata kua Iago ki ai e agahala) kaeke kua manatu a ia kua Iago ki ai e agahala ke holia taha lauiaaga fakatakatakaimotu. (2) Maeke he Fakafiliaga ke foaki oti poke faiu he tau mena na i lalo hagaao ia ke he tau fakatokaaga kua taute ki lalo hlfo he taha vala he matakupu (1): (a) poakiaga ke nakai fakahoko e gahua (b) Tau malona mo e tau mena kua nakai a i ai ha ko e lauiaaga (ko e lauiaaga); (c) e poakiaga ko e lauiaaga he tau magaaho i mua ko e Iauiaaga fakatakatakaimotu: (d) e poakiaga ke lata ma e uta keheaga he ha koioa ne taute ai e lauiaaga ki a ia haana e koloa, mo e kua toka ai po ke ke ke he Ievekiaga he tagata kua Iago ki ai e agaha!a. (e) e poakiaga foki kua lata e fakafiliaga ke fakaaoga. 33 Tau fekau ke mailoga ki ai Ko e fifi!iaga ko e fakahagahaga mitaki ke foaki ki lalo hifo he matakupu 28(2) po ke 29(2) ma.eke he Fakafiliaga ke mailoga (ke he lahi mo e hokulo he tau mena kua tonuhia ki ai) oti po ke falu he tau matakupu na i lalo: (a) ko e mailoga nakai po ke kua lata ke mailoga he tagata kua Iago ki ai e agahala, ko e tauteaga, po ke nakai taute po ke nakai talia ke taute kua eke ia po ke to eke ia mo lauiaaga fakatakatakaimotu. (b) ke Iauia fefee e moui haana kua !ago ki ai e agahala ha ko e lauiaaga fakatakatakaimotu po ke tau magaaho i mua: (c) ha tauteaga he tagata kua Iago ki ai e agahala ke tukutukuhlfo aki e mamafa he lauiaaga po ke lauiaaga he tau magaaho i mua: (d) ha tupe ke totogi po ke ha hagahaga kelea ne liga kua fakafita ki ai he magaaho ne tauteute ai e tau talahauaga ke he fekau: (e) ha tupe ke totogi poke ha hagahaga kelea ke fakaoti poke liu ki tua aki e ha fakahikuaga he lauiaaga po ke lauiaaga he tau magaaho i mua: (f) kua fai tauteaga foki nakai e ha faahi ne kua taute ke fakahagahaga mitaki aki e fekau. 21 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 34 Falu agahala foki ke lata mo e tau lauiaaga fakatakatakaimotu (1) Maeke he Fakafiliaga Lahi ha Niue ke lalafi atu kc he falu fakalaha foki ne kua foaki i lalo hifo he fakatufono nai mo e fai manatu ke he agahala mo e tau mena ne tutupu he magaaho he agahala ai, ke fifili - (a) ke fakaata e Fakatufono, tau tagata nonofo he matakavi ia po ke ha tagata ne kua lauia ha ko e agahala ne kua tupu mo e tau malona he takatakaimotu po ke tau malolo tino: (b) ke liuaki atu e tau mena ne kua malona ke he haana a tuaaga fakamua: (c) ·ke fakafoou e takatakaimotu ne kua lauia mo e totogi he tagata po ke matakau ne kua agahala ki ai: (d) ke he tagata po ke matakau ne kua agahala ke totogi atu ke he tau matakau ne kua lauia he agahala, e tau tupe katoa po ke vala tupe ha ko e tau gahua ne kua taut eke fakapuipui ha kua nakai taute e tau gahua tonu asi agahala: (e) ke he tagata ne agahala ke fakaoti e gahua ne kua tauten eke lauia ke he agahala kua matutaki atu po ke tumau ke taute: (f) fakakite atu ke he tagata ne agahala ke taute e tau gahua ne kau poaki he Fakafi!iaga ko e tau gahua mitaki ke lata mo e tuli he lekua po ke kalo kehe mai he tau mena keleane lauia e takatakaimotu ha kua agahala ai: (g) fakakite atu ke he tagata ne agahala ke totogi e tau tupe ke he Faahi Gahua po ke Fakafiliaga ke maeke ke muitua ke he tau fifiliaga ne kua taute i lalo he matakupu nai: (h) fakakite e utakeheaga he tau koloa tuga e tau matini, tau vakalele po ke tau motoka ne fakaaoga ke taute aki e agahala: (i) poaki atu ke he tagata ne kua agahala ke muitua ke he tau fifiliaga ne kua lata mo e agahala ne ta!ia he Fakafiliaga kua tonu mo e hako, ka e uta ke he tau mena ne kua taute he magaaho ia. (2) Ka pehe kua fakahala e tagata ne kua agahala i lalo he matafakatufono nai, maeke he Fakafiliaga ke tuku age ki ai, he magaaho ne taute e fifiliaga, ke totogi tupe ke he tagata ne kua molona e tau koloa ha ko e lekua ne kua tupu ke fakahagahaga mitaki aki. (3) Ka nakai totogi e tau tupe ne kua talia i lalo he matakupu (1) mo e (2) ke he magaaho kua fafati ki ai, to fai fifiliaga mai he Fakafiliaga ke fakahala aki e tagata tuga ni kua fita he taute he Fakafiliaga. 22 Fakamfono Tohi ma e Takatakaiinotu 2015 (4) Maeke he Fakafiliaga ke lalafi atu falu fakahala foki ke he tau fakahala i lalo hifo he matafakatufono nai hi.ga e tau tupe totogi ke lata mo e tau aho takitaha ne kua rnatutaki atu e agahala ne kua taute ato talitonu e tagata ke he tau matafakatufono.] 35 Tau fakahala gahua ke he maaga (1) Magaaho ka fakahala ai e taha tagata, maeke he matakau talagi fakahala ke tuku ke he Fakafiliaga e fakaholoaga ke lata mo e fakahala gahua ke he maaga mo e ataina ke taute pihia. (2) Maeke he Fakafiliaga ke fakahala e tagata ke gahua ke he maaga ka e nakai totogi tupe, poke !alafi atu ke he fakahala totogi tupe. (3) Maeke he Fakafiliaga ke poaki atu ke he tagata ne kua fakahala he gahua ke he rnaaga ke taute e tau gahua i !alo hifo he tau levekiaga he taha rnatakau po ke fakapotopotoaga mo e taute e tau gahua hagaao ke he takatakairnotu. (4) Maeke he Fakafiliaga ke fafati ko e Ulu Fakatonu, Leoleo poke ha tagata ke he ka leveki e fakahala gahua ke he maaga.] 36 Falu a tonuhiaaga gahua mo e tau lagomataiaga Nakai lauia e ha tonuhiaaga gahua po ke falu a lagornataiaga ha ko e Vala nai, pete kua fakakolokolovao po ke fakatagata ne kua tohia ai ke he falu a rnatafakatufono po ke tau fakatufono tohi. Vala4 Fakagahuaaga Faahi Gahua Takatakaimotu 37 Ke fakatuniau e Faahi Gahua Takatakaimotu Kua fakaturnau agaia e Faahi Gahua Takatakairnotu ne fakatu he matakupu 5 he Fakatufono Tohi 2003. 38 Tau gahua he Faahi Gahua (1) Koe tau gahua he Faahi Gahua hanai- (a) ke fakagahua mo e fakaholo e Fakatufono Tohi nai: (b) ke fakagahua mo e fakaholo e ha matafakatufono foki he ha vala he ha matafakatufono kua tonuhia ki ai e Faahi Gahua, fakalataha mo e Fakatufono Tohi Tau Manu Nonofovao 1972 mo e Fakatufono Tohi Vai 2012: (c) ke lagornatai e Fakatufono Niue ke talaga - (i) e tau hagaaoaga fakatakatakaimotu mo e tau ko!oa fakaholo gahua;moe (ii) tau fakaveaga moe tau fakatufono fakatakatakaimotu 23 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (d) ke talaga mo e fakaholo, fakalataha mo e falu a faahi gahua, e tau fakaholoaga gahua ke lata ma e - (i) taha fakaholoaga gahua fakatakatakaimotu mo e fakaholoaga ma e tau koloa fakatufugatia; mo e (ii) tau Jiu kitekiteaga ke he tau lekua fakatakatakaimotu; mo e (iii) fakaholoaga ma e tau kiva; mo e (iv) levekiaga he tau kiva; mo e (v) puipuiaga he tufugatia; mo e (vi) levekiaga he tau matakavi agamotu mo e tupu fakaholo; mo e (vii) tau puhala ke fakafe]au aki e lukihikiaga he matagi fakalataha mo e tau fakaholoaga kua fai matutakiaga ke hemo e tau matematekelea fakatufugatia; mo e (viii)puipuiaga mo e fakaaogaaga he tau moko moui kua fakakehe: (e) ke lagaki hake e tau mailogaaga fakatakatakaimotu, taute e tau fakatataaga he tau talahaauaga ma e tau tagata, mo e Iagaki hake mo e taute e tau fakaakoaga fakatakatakaimotu: (f) ke liu kitekite ke he tau fakatufono tohi (fakalataha mo e Fakatufono Tohi nai) mo e, kaeke kua lata, ke pulega e tau fakahui mo e tau la fakatufono: (g) ke muitua mo e fakamooli e tau fakatufono mo e tau fakaveaga fakatakatakaimotu: (h) ke kitekite e tfilagaaga he tau fakaveaga mo e tau fakaholoaga auloa hagaao ia ke he tau fekau fakatakatakaimotu mo e tau takitaki he tau tagata mo e tau matakau mai i fafo he fakatufono, mo e taute e tau hatakiaga, fakatata mo e Iagomatai ke he fakagahuaaga he tau fakaveaga mo e tau fakaholoaga gahua ia: (i) ke lagaki hake e tau fakaakoaga he takatakaimotu ke he tau -, kumikumiaga, tau totouaga, tau fakaputuputuaga mo e fakamaopoopoaga he tau talahauaga: 0) ke taute e tau fakaakoaga fakatakatakaimotu mo e tau hokotaki: (k) ke lagaki hake e putoiaaga he tau tagata ke he tau fifiliaga he tau manatu fakatakatakaimotu: (1) ke fakaohooho mo e lagomatai e tau lotomatala, tau mena foou mo e tau pulotu ke he tau aga mo e tau mahani fakamotu kua hataki e tau puipuiaga, tau fakamitakiaga mo e tau fakaholoagaa he takatakaimotu: (m) ke takitaki e muituaaga mo e mo e fakagahuaaga he tau maveheaga kehekehe ke he takatakaimotu: (n) ke taute e tau gahua oti kua puhala mai he Fakatufono Tohi nai. 24 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (2) ke lata ma e fakagahuaaga he tau gahua ne fakamahino mai he taha vala he matakupu (1), haia he Faahi Gahua e tau malol6 ia. (3) ke kalo mai mo e fakauaua, ko e magaaho ka fakagahua ai e tau gahua ki lalo he taha vala he matakupu (1), kua lata he Faahi Gahuake- (a) fakagahua e fakaveaga laulahi he Fakatufono hagaao ia ke he puipuiaga mo e levekiaga he takatakaimotu ha Niue: mo e (b) muitua ke he ha poakiaga fakaveaga kua taute he Fono Ikipule ne kua nakai felauaki mo e Fakatufono Tohi nai po ke ha matafakatufono foki. 39 Falu a gahua atu foki he Faahi Gahua ma e tau maveheaga fakalalolagi (1) Ha i ai foki ke he Faahi Gahua e tau gahua nai - (a) gahua ke fakatutala mo e fakamatutaki mo e falu a faahi gahua mo e tau eisini he fakatufono ke kitia - (i) e tau maveheaga takatakaimotu kua fakamooli ki ai (MEAs) e matakau he lalolagi kua lata a Niue ke matutaki atu ki; mo e (ii) tau gahua ha Niue kaeke kua matutaki atu ke he tau maveheaga ia po ke MEAs; mo e (b) hagaao ke he tau maveheaga takatakaimotu he Ialolagi kua matutaki a Niue ki ai, ko e tau gahua na i lalo: (i) ke mailoga e aoga he tau hukui ha Niue ke he tau fono he tau motu kua putoia ke he tau maveheaga ia mo e falu a fonoaga foki: (ii) ke matutaki mo e falu a matakau fakaatumotu mo e fakalalolagi ke mailoga kua mafola e tau gahua oti ha Niue ki lalo hifo he tau maveheaga mo e MEAs: (iii) ke fakaholo mo e kaufakalataha ke he tau matagahua kua hagaao ke fakagahua e falu matakupu he tau maveheaga ia mo eMEAs: (iv) ke tufatufa e tau talahauaga ke he tau matapatu fekau he tau maveheaga ia mo e taute e tau mailogaaga ke he tau tagata ke he tau fakatokatokaaga he tau maveheaga ia mo e MEAs: (v) ke fakamaopoopo e tau hokotaki oti kua lata mo e fakamatutaki atu ke he Ikipule hagaao ke he fakagahuaaga he tau maveheaga ia mo e MEAs: (vi) ke fetautuiaki e tau talahauaga mo e taute e tau maopoopoaga kua manako ki ai e tau maveheaga ia mo e MEAs: 25 Fakatufono Tobi ma e Takatakaimotu 2015 (vii) ke pulega e tau fakatufono kua lata ke huhui po ke fakamooli ke maeke ke fakagahua fakamitaki ee tau maveheaga takatakaimotu ia mo e MEAs: (viii)gahua fakalataha mo e tau faahi gahua he fakatufono mo e tau takitaki he tau tagata ke fakagahua e tau gahua ki lalo hifo he tau fakaveaga ia mo e MEAs. (2) Ma e tau hagaaoaga ke taute e tau gahua kua tohia he taha vala he matakupu (1) haia he Faahi Gahua e tau malol6 oti kua lata. (3) Nakai fakakaupa he taha vala he matakupu (1) e tau gahua, tau malolo mo e tuaga he ha faahi gahua foki po ke ha takitaki he tau tagata hagaao ia ke he ha maveheaga takatakaimotu fakalalolagi. 40 Kau gahua he Faahi Gahua (1) Hai ·ai ke he Faahi Gahua e Ulufakatonu mo e tau ofisa gahua oti kua lata ke fakagahua aki e Fakatufono Tohi nai, kua kotofa ai he Kau Pule Gahua he Fakatufono. (2) Ko e tau gahua he Ukufakatonu ke - (a) fakaholo e fakagahuaaga he Fakatufono Tohi nai; mo e (b) kitekite e halo mitaki, gahua mitaki mo e tau fakaholoaga tupe he Faahi Gahua; mo e (c) fakatoka mo e fakafoou e tau matapatu gahua he Faahi Gahua; mo e (d) foaki e tau hatakiaga ke he tau tagata ke Iata a ia ke tuku atu ki ai e tau fekau ke he takatakaimotu mo e tau gahua he Faahi Gahua; moe (e) taute e tau gahua oti kua lata ke fakagahua mo e fakaholo fakamitaki aki e tau gahua ia. 41 Maiolo he Ulufakatonu ke foaki e tau gahua (1) Maeke he Ulufakatonu ke foaki falu he haana a tau malol6 gahua (putoia -, ai e malolo ke taute e falu he haana a tau gahua) ke he falu - (a) a ofisa he Faahi Gahua po ke ha tagata gahua he faahi gal1ua he fakatufono; po ke (b) takitaki he tau tagata. (2) Nakai foaki he Ulufakatonu haana a tau malolo gahua ke foaki atu foki. 42 Hokotaki lagataha he tau (1) A to hoko e aho 31 Masi he tau tau takitaha, kua lata he Ulufakatonu ke tuku atu e taha hokotaki tohi ke he Ikipule hagaao ke he tau gahua he Faahi Gal1ua he tau kua mole atu. 26 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (2) Kua lata he Ikipule ke tuku atu e hokotaki nai ke he Pono Ekepule ka liu ke fono foki. 43 Puipuiaga ke lata mo e tagata gahua Ko e Ulu fakatonu, tau ofisa takatakaimotu mo e tau tagata gahua he Faahi Gahua kua puipui a !autolu mai he fakahala ha ko e tau gahua ne taute fakamooli ki lalo hifo he m.,7,tafakatufono nai po ke tau la fakatufono takatakaimotu. Tau ofisa takatakaimotu 44 Fifiliaga he tau ofisa takatakaimotu (1) Maeke he Kau Pule Gahua he Fakatufono, ke he puhala tohi ke fifili 1 po ke loga e ofisa gahua takatakaimotu. (2) Lalafi atu foki, maeke e Kau Pule Gahua, ke he puhala tohi, ke he tagata tokotaha, ke kotofa e falu he tau ofisa gahua takatakairnotu na i lalo ke eke mo tau ofisa gahua takatakaimotu ke taute e tau gahua he ofisa gahua takatakaimotu tuga kua fakamahino mai he fakailoaaga: (a) tau leoleo (b) tau ofisa faahi puipui moko (c) tau ofisa oko tukuhau (d) tau ofisa futi ika (e) tau tagata tivi mo e kitekite mai he faahi malolo tino (£) falu a ofisa gahua kua gahua ke he fakatufono. (g) ko e ha tagata ni kua kitia he Faahi Gahua Komisina kua lata tonu ke fakagahua mo e maeke ke taute mo e kautu e tau gahua ka tuku atu kia ia. 45 Fakamailogaaga he tau ofisa takatakaimotu (1) Kua lata he Ulufakatonu ke foaki age ke he tau ofisa gahua takatakaimotu takitaha ne kua kotofa ki lalo hifo he matakupu 38(1) poke 38(2) e taha kalapepa fakamailoga. (2) Kaeke kua lata ke taute pihia, kua lata he ofisa takatakaimotu ke fakakite haana a kalapepa fakamailoga - (a) ke he tau magaaho takitaha a to gahua ai ki lalo hifo he fakatufono Tohi nai; mo e (b) he ha magaaho kua rnanako ai ke taute pihia mai he taha tagata kua lauia he magaaho kua gahua ai e ofisa ki lalo hifo he fakatufono tohi nai. (3) Kua lata tonu ni ma e tau hagaaoaga ke rnuitua mo e taha vala he matakupu (2) kaeke kua kotofa e ofisa gahua takatakaimotu ki lalo hifo he(a) ke he (£) matakupu 38(2) ke fakakite e ha 27 Fakatufono Tohi ma e Takatakairnotu 2015 kalapepa fakamailoga kua toka ai ke Iata ma e haana a matapatu kotofaaga kua tohia ai he matakupu ia - (a) ka kua lata ke fakamooli muitua ke he kotofaaga he ofisa gahua ki lalo hifo he Fakatufono Tohi nai poke (b) maeke he ofisa ke fakakite ke he falu a puhala foki kua gahua fakamatafakatufono a ia ko e ofisa takatakaimotu. 46 Tau maloHi he tau ofisa takatakaimotu ke taute e tau tiviaga (1) Maeke he ofisa takatakaimotu ke tivi e ha matakavi (ka e nakai ko e kaina nofo) kaeke kua fai tuaha a ia kua - (a) ko e tau mena kua lata ke taute, kua taute tuai po ke kua amaamanaki ke taute he matakavi ia ha ko e lauiaaga he Fakatufono Tohi nai; poke (b) ha i ai ke he matakaavi ia e taha mena ke kitia aki e lauiaaga he Fakatufono Tohi nai (pete kua katoatoa poke fai talahauaga ha kua nakai fai fakamooliaga po ke laisini kua lata (ha puhala ni kua fakamatafeiga aki). (2) Ka fai tohi ale ke moua e talia kua fita he taute kae nakai la fai fifiliaga i lalo hifo he matafakatufono nai po ke tau la fakatufono takatakaimotu kua maeke he he ofisa takatakaimotu ke tivi e matakavi ne kua tuahii. ko e ama naki ke fai tauteaga i ai. (3) Ko e tagata haana e matakavi po ke tagata kua nofo ai he magaaaho kua taute po ke aamanaki ke taute haana a malolo tivi ki lalo hifo he Fakatufono Tohi nai po ke ha Fakatufono Tohi foki- (a) ke tuku age ke he ofisa- ( e) nakai lata ke fai fakaatautonu poke ha talahauaga (ke he piihala tali ke he huhu po ke ha mena ni) ne kua liga ke fakakelea aki a ia (4) Fakamua to lata e tagata ke fai tali ke he tau hiihii po ke fai fakatautonu po ke fai talahauaga, kua lata he ofisa gahua ke talaage ke he tagata haana a tau tonuhia ki lalo hifo he taha va.Ja he matakupu (3)(e). (i) e tau lagomatai oti ke maeke he ofisa gahua ke taute haana a malolo gahua; mo e (ii) e tau talahauaga oti hagaao ke he tauteaga he malolo gahua kua manako ki ai e ofisa gahua; ka e (5) Fakamua to huhii ke he tagata ke tali e tau huhO. po ke tali atu poke tau fakailoaga, kua lata he ofisa takatakaimotu ke fakailoa ke he tagata haana, taane po ke fifine e tau tonuhia i lalo hifo he vala kupu (4)(b). 28 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 47 Tau fakamooliaga mo e tau taliaaga ke taute e tau tiviaga (1) Ko e tau fa krunooliaga po ke tau ta!iaaga oti kua foaki ki lalo hifo he Fakatufono Tohi nai poke tau la fakatufono ne tuku age e tonuhia ke he ha ofisa takatakaimotu ke tivi e ha matakavi kua hagaao ki ai e fakrunooliaga po ke taliaaga (ka e nakai ko e kaina nofo) kaeke kua iloa kua fai gahua kua taute ke he matakavi ia ha ko e !auiiaga he Fakatufono Tohi. (2) Ko e malolo ke tivi ne foaki ki !alo hifo he taha vala he matakupu (1) kua putoia fakalataha ai mo e matakupu 40, ti nakai lauia poke fakakaupa e tau mena ia. 48 Maiolo he tau ofisa takatakaimotu ke taofi mo e uta kehe e tau koloa fakamooli (1) Maeke he ofisa takatakaimotu ke uta kehe e ha koloa (ko e koloa ne uta kehe) ka e nakai fa i tohi fakaata ke veu e kaina mai he Fakafiliaga kaeke - (a) tuku age e koloa (i) ne uta kehe ke he Ofisa; po ke (ii) kua maeke ke kitia maali ai he magaaho ka taute ai e tivi ne taute ki lalo lilio he Fakatufono Tohi nai poke ha Fakatufono Tohi foki; mo e (2) Kua lata e ofisa takatakaimotu ke - (a) taute falu a tauteaga ke - (i) talaage ke he tagata haana e koloa e tau kakano (poke tagata kua toka ai e koloa) ne uta kehe ai; mo e (ii) tuku age ke he tagata haana e koloa e taha fakamooliaga (receipt) ke lata ma e koloa kua uta kehe; mo e (b) tuku ke he taha tokaaga rnitaki e koloa ne kua uta kehe; mo e (c) taute e ko!oa kua uta kehe ke he puhala kua tatai tuga ni kua uta kehe ki lalo hifo he pule tonuh.ia he toh.i fakaata ke veu e kaina ki lalo hifo he taha vala he matakupu 284 he Fakatufono Tohi ha Niue 1966. 49 Maiolo he tau ofisa takatakaimotu ke taofi mo e uta kehe falu a vahega veve (1) Maeke he ofisa takatakaimotu, ka e nakai fai poakiaga mai he fakafiliaga po ke fai toh.i ke veu e kaina, ke taofi po ke uta kehe mai he taha fonua auloa po ke fonua tagata e ha koloa kua tohia ai he taha va!a he rnatakupu (2) kaeke kua fai tuaha e Ulufakatonu ko e koloa (a) Kua tiaki; mo e (b) Kua nakai maeke ke fakaaoga ke he haana a fakaaogaaga pauaki. 29 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 20 15 (2) Ko e tau koloa kua talahau rnai he taha vala he vala (1) ko e ha peleo, ha koloa, ha koloa toho pdeoafi, ha lapa setalate, ha lapa hila laii, ha fua kese, whiteware poke ha koloakornopiuta. (3) Maeke he Ulufakatonu ke tiaki e ha koloa kua uta kehe ki lalo hifo he rnatakupu nai ke he puhala kua kitia e ia kua lata tonu rno eke niikai fai fakatautonu ke rnoua he ha tagata rna e koloa. (4) Ki lalo he vala nai - Tau koloa kornopiuta hagaao ke he ha kornopiuta, ha lapa komopiuta, ha rnasini fakafanau. lagaki, ha tivi po ke ha koloa komopiuta Tau koloa hila hagaao ke he tau lapa kaitunu, tau filisa, tau rnasini unu poke tau urnu fakamafana kai. 50 Ko e rnalolo ke fakagahua ke he Tohi Gahua (1) Koe Ofisa Gahua Takatakaimotu kua nakai maeke a iake hu atu ke he kaina ha ko e tau kakano ne tohia ai he Matakupu 40 ke he 43, a to fai kehe ai ni ka - (a) fakagofua ke he tohi mai he tagata he kaina po koi a ne nofo ai he kaina; po ke (e) i lalo hifo he pule ke he Tohi Ole kua foaki ai ha ko e poaki rnai he Matakupu nei ha Tohi Ole mai he Ofisa Gahua. (2) Ke lata ma e falu a vahega foki, to liga rnaeke he Ofisa Takataki Motu ke tohi ole aia ke moua e Tohi Gahua i lalo hifo he Matakupu nei kaekekua talitonu e Ofisa ko e Ofisa liga nakai maeke ke fa kaaoga e ha malolo i lalo hifo he Matakupu 40 ke he 43 mo e nakai fai Tohi Gahua, fakatai pehe ha kua - (a) nakai fai tagata ne nofo ai ke foaki age e ataina ke he £ale kua loka po ke kaeke kuanakai fai hala ke hu atuki ai; po ke (b) kua nakai talia he tagata ke hu atu e Ofisa Gahua ke he kaina po ke kua fai kakano lahi m oe talitonu ko e tagata to nakai talia e ia e Ofisa ke hu atu ki ai, poke (c) kua puipui he tagata e Ofisa ke fakagahua e tau rnalolo ia, poke (d) kua faikakano uhokua talitonuko e fakaohooho he Ofisa ke fakagahuahua fa!u he tau malolo mo e nakai moua e Tohi Gahua to liga kua mournou e kakano he tau rnalolo ne toka ai po ke fakalavelave mo e totoko atu ki ai. (3) Ko e taha Ofisa rnai he Fakafiliaga liga to maeke a ia ke taute e poakiaga mo e foaki atu e Tohi Gahua i lalo hifo he Matakupu nei kaeke kua talia e ia e fakarnooliaga he tohi muitua aike he 30 Fakatufono Tohi mac Takatakaimotu 2015 omrn;moaga he Ofisa Takatakaimotu ko e Tohi Gahua kua lata ke rnoua rnuitua ke he puipui (1) po ke (2), kaeke kua pihia e tauteaga ia. (4) Ko e Tohi Gahua i lalo hifo he matakupu nei to liga fakaata e Ofisa Takatakairnotu ke fakagahua e malolo i lalo hifo he Matakupu 40 ke he 4, 46 ke he 49 mo e kua fakamahino mai he Tohi Gahua, mo e ko e Tohi Gahua ia to pa mo e fakaoti mai ai he 14 e aho tali mai he aho ne foaki age ai ka e kehe ai ni kaeke kua fakaloa atu he Ofisa Fakafili e magaaho ke nakai molea e 14 e aho. (5) I lalo he Matakupu nei, ko e Ofisa Fakafili kakano ko ia ko e Iki Fakafili he Hopo Tokoluga po ke, kaeke ko e Iki Fakafili kua naka.i nofo a ia i Niue, ko e Komisina he Fakafiliaga Tokoluga po ke 2 e Iki Fakafili he Mafola. Vala5 Tau tupe totogi mo eke liu totogi atu 51 Maeke he Pono Ikipule ke fatifati e tau tupe totogi (1) Liga to maeke he Fono Ikipule ke fakamahino mai e tau tukuhau falanaka ni ke he puhala totogi ma e tau koloa hagahagakelea kua tamai ai ki Niue, po ke ha puhala ni ne kua fakagahua aki e tau koloa hagahagakelea ia ke moua (a) kua fakakelea po ke maeke ke fakake!ea faka!ahi aki e takatakaimotu he magaaho ka eke ai mo veve; po ke (b) ke lata ia kaeke kua fai mitaki ue atu ki Niue ha ko e tukutuku hifo, liu fakaaoga, Jiu tavili po ke liu moua mai he tau koloa. (2) Ko e tau koloa nai kua lata e tau tupe ke totogi atu ki ai ke tohia fakamahino. (3) Ke totogi e tupe nai ke he Faahi Gahua Tamai mo e Uta Koloa mai he Motu ka e ki luga he ha tupe totogi kua lata ke totogi ki lalo hifo he Fakatufono Tohi Tau Koloa Tamai mo e Uta Kehe mai he Motu 1966. (4) Ko e Faahi Gahua Tanaki Tupe ha Niue ke toka kehe e tau tupe totogi ki lalo hifo he matakupu nai ke maeke he tau tupe nai ke kitia mitaki. (5) Ko e tau tupe ne moua ki lalo hifo he taha vala he matakupu (1) ke toka kehe ke he taha fakaputuaga tupe he Fakatufono he Faahi Gahua Tanaki Tupe ha Niue - 52 Tau tupe totogi ke lata mo e tau koloa fakaaoga (1) Ke lata mo e levekiaga po ke fakahagahaga mitaki he takatakaimotu ha Niue, maeke he Fono Ikipule ke tauteute - 31 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (a) e tau totogi ke Iata mo e tau_ koloa kua Jiu fakaaofauscd items for which·a refund may be given; and (b) katoatoa he tau tupe totogi; mo e (c) tau fakatokatokaaga ke fakahagahaga mitaki a to maeke e koloa ke moua mai taha tupe (fakatai pehe, ke fakamea fakamua e koloa mo e taatu ai ke he taha matakavi pauaki) (2) Ko e tau la fakatufono ne tauteute ke lata mo e hagaaoaga he matakupu nai kua toka ke he Ulufakatonu ke fakatonutonu poke fakahakohako ke he haana kitiaaga. Vala6 Falu matakupu fold 53 Tau la fakatufono (1) Maeke he Fono Ikipule ke taute e tau Iii fakatufono ma e tau hagaaoaga he Fakatufono Tohi nai. (2) Mua atu, ke taute e tau Iii fakatufono ke lata ma e tau hagaaoaga oti po ke falu he tau hagaaoaga nii i lalo: (a) tauteute he puhala ke moua aki e fakamooliaga atihake ke lata mo e fakaataaga ke he taha matagahua; (b) tohia ai e tau fakaveaga he fuafuaaga he tau mena kua fakalauia aki e takatakaimotu ma e tau gahua takitaha, putoia ai e - (i) tau talahauaga ki Joto he fuafuaaga mo e (ii) tau magaaho kua lata ke fakaaoga ua e fuafuaaga he kamataaga mo e fuafuaaga katoatoa; mo e (iii) ko ia ke taute e fuafuaaga: (c) tauteute ai e tau laupepa ke fakaaoga ma e tau hagaaoaga he Fakatufono Tohl nai: (d) ko e tau fakamahino mai ke totogi tupe to totogi ai muitua ne ke he tau totogi i !ala hifo he Mata Fakatufono Tohi nai, mo e ko e Faahi Gahua ke totogi mai he tagata ne taute Tupe Ole ke lata ia mo e totogi kua Iata ai o e fuafuaaga ke lata ai mo c tau mena kua tohia ai ki looto he Togi Ole. (e) fakamooli e tau agahala he Fakatufono Tohi nai kua ha i ai e tau agahala fakatauhele: (f) tauteute e tau totogi fakatauhele niikai molea e 5 e uniti fakahala ma e tau agahala nai (ne kua maeke ke pehe ko e tau tupe ke lata ma e tau agahala kehekehe, fakalataha mo e tau tupe totogi ke lata ma e agal-iala fakamua, ke ua aki mo e falu a agahala atu foki): (g) tauteute e tau fekau hagaao ke he kitiaaga, fakaholoaga mo e puipuiaga he tau moko momoui kua fakakehe: 32 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (h) taute ke lata ma e falu a fekau foki kua fakatokatoka he Fakatufono Tohi nai kua tonuhia ma e fakagahuaaga katoatoa po ke kua lata ma e haana a gahuahuaaga mitaki. (3) Maeke he tau la fakatufono ne kua talaga ki Jalo hifo he matakupu nai ke tauteute e tau fakahala ma e agahala ne kua holia ke he tau tupe nakai molea e 500 uniti fakahala. (4) Muitua e taha vala he matakupu (3) ke he taha vala he matakupu (2) (£). 54 Totogi he Kautaha (1) Kaeke ke nakai muitua e Kautaha ke he Matakupu he Fakatufono Tohi nai, ko e ha tagata ni kua eke mo Ulu Fakatonu he kautaha po ke koi a ne takitaki ke he kautaha, kua nakai fakamooli mo e muitua ia ke he Matakupu ia, ka e kehe ai ni ka pehe ko e tagata kua talia he Fakafiliaga e tagata ia - (a) kua nakai fai, moua po ke ha i ai e lotomatala mitaki he kaumaha!a he kautaha ke muitua ke he matakupu nei; poke (b) kµa nakai mau tauteute a ia ke lata ia mo e puhala gahua he kautaha ha kua nakai fakamooli mo e muitua ai ke he matakupu nei, po ke, haia he tuaga ia, mo e fakaaoga ai e tau puhala tonu ke puipui aki e kaumahala ke muitua kia ai e kautaha ia. (2) Kaeke ke nakai muitua e kautaha ke he Matakupu he Fakatufono Tohi naiu, ko e tau tagata takitaha nei ne Takitaki e kautaha poke koi a ne takitaki atu ke ke he kautaha liga to Iago ni ke he fakahala kua muitua po ke nakai muitua e kautaha po ke kua nakai fakahala e kautaha. (3) Ko e Iago agaia ni e kautaha ke he ha agahala kua taute ai ko e muitua po ke nakai he tau Ulu Fakatufono po ko lautolu kia takitaki atu ke he Kautaha. 55 Lauia e Kautaha ke he ha Ulumoumou Ko e ha kautaha ni ka taute ha agahala ki lalo hifo he FakatufonoTohi nai, ha agahala po ke ha mena taha ke lauia ai e kautaha nei, tuga e taute taha foliage ke he tau puipuiaga po ke ha mena ni kua toka ai he tau puipuiaga ma e ulumoumou ke he kautaha ia. 56 TauUtakeheaga (1) Koe Fakatufono Tohi 2003 (Environment Act 2003) ke uta kehe. (2) Koe Fakatufono Tohi ma e Puipuiaga he tau mena momoui oti 2006 mo e La Fakatufono Puipu.i he tau Aolagi 2007 kua matutaki ai ke tuga ni kua ha ha i ai ki lalo hifo he Fakatufono Tohi nai mo e to maeke ai ke fakahui poke utakehe ai muitua ni ke he Fakatufono Tohi nai. 33 Fakarufono Tohi ma e Takatakairnoru 2015 57 Tau Fakahuiaga Mahuiga ma e Fakatufono tohi ke lata ia ma e ai 2012 (1) Koe matakupu nei kua fakahui ai e Fakatufono Tohi ke lata ia ma e Vai2012. (2) Ko e Matakupu 2(1) kua fakahui aim o e tuku ai e fakaveaga fakamatatohi ai: ko e fakailoaaga ma e agahala fakalavelave kakano ko e fakailoaaga agahala ke he Komisina kua fai agahala kua holia ai ko e agahala kua holia ai kakano ku e agahala ai ke he Fakatufono Tohi nai po ke la Fakatufono kua taute ai i lalo hifo he Fakatufono Tohi nai kua tohia ai ko e agahala kua holia muitua ai ke he Fakatufono Tohi nai. (3) Matakupu 30(2) kua fakahui ai e tau kupu nai "fakaaogaaga he vai ma e ha gahua, puotia ai e ke lata ia mo e ka mole atu e matakau ne fakagahua e vai. (4) Matakupu 42 kua fakahui ai o e tuku ai e puipui nei he mole e puipui (2): "(3) Ko ia ne toka ai e laiseni he puipuiaga he vai to liga lauia ia he fakahala ke he tukuhau he gahua muitua ai ke he laiseni mo e to liga lauia ai foki e totogi i loto he La Faktufono ne tohia ai he Fakatufono Tohi nai". (5) Kua utakehe tuai e Matakupu 54 mo e tuku ai e Matakupu nei - "54 Koe tau agahala kua holia "(1) Kaeke kua agahala e tagata ha kua taute e ia taha agahala kua holia, ko e tagata ia liga to - "(a) lauia tuai a ia ke he tauteaga kua mahani ai ke he tau fakailoaaga kua lauia e tagata ia; po ke "(b) kua moua e ia e fakailoaaga ma e agahala kua holia mai he leoleo po ke lagaki he fakailoaaga kua moua e ia ke he matakavi fakahiku ne nofo ai a ia po ke haana pisinisi. "(2) Ko e fakailoaaga ma e agahala kua holia kua lata ke tohia ai ke he pepa pauaki mo e tohia ai pehe nei "(a) tau fakai!oaaga laulahi ke lata mo e agahala kua holia ke fakailoa fakamitaki ke he tagata ke he magaaho, matakavi mo e tupumaiaga he agahala; mo e "(b) e tupe ke totogi aki e agahala kua holia; mo e "(c) ko e matakavi ne nofo ai ke totogi ki ai e tupe he agahala kua holia; mo e "(d) e magaaho kua fakakaupa ke totogi ai e agahala kua holia; mo e "(e) kua moue he tagata e tonuhia ke ole atu ke liu fakanogonogo; mo e 34 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 "(f) ko e heigoa e men aka tupu mai kaeke kua nakai totogi he tagata e tupe ia rno e nakai ole atu ke liu fakanogonogo foki; mo e "(g) ko e falu a tau fakailoaaga ni ka tohia fakamahino mai. "(3) Kaeke kua totogi he tagata e tupe ma e agahala kua holia ke he magaaho tonu ia kua tohia ai he fakailoaaga ma e agaha!a kua holia e ia, " (a) nakai fai mena foki ke lauaia e tagata; mo e "(b) nakai fai fakahala ke lauia e tagata ma e agahala haana. "(4) Kaeke kc nakai totogi he tagata e tupe ma e agahala kua holia po ke ole ke liu fakanogonogo ke he magaaho kua fafati ai ki loto he fakailoaaga ko e IBu Fakatonu kua lata ke fakamanatu age e ia ke he tagata ke he taha tohi pauaki, po ke fakailoaaga ne o tatai ni mo e fakailoaaga ke lata mo e agahala kua holia. "(5) Kaeke ke nakai totogi he tagata e tupe ma e agahala kua holia e ia, po ke ole ke fakanogonogo he magaaho ne kua fafati ai he fakailoaaga ke fakamanatu mai he Fakafiliaga mo e, ke lata mo e tauteaga ia, "(a) kua lata he fakailoaaga fakamanatu ia ke taute ni e tau fakailoaaga ke lata mo e agahala kua holia; mo e "(b) ko e Fakafiliaga kua taute tuai e poakiaga, ke lata ma e aho ne kua liu fakamanatu ai e fakailoaga kua toka, kua totogi ai he tagata e fakahala ke tatai ni mo e tupe kua fafati kia ai, ka e nakai fai fakahala ke lata mo e tagata. "(6) Ole he tagata ke liu fakanogonogo ai ke he Ulu Fakatonu, ke he magaaho kua fafati mai he fakailoaaga ma e agahala kua holia po ke fakailoaaga fakamanatu age, kua lata ke taute pihia ai, ko e fakailoaaga, kua fakamooli he tagata e ole ke fakanogonogo mo e talia po ke nakai talia e fakahala, tau kakano, kaeke kua fai, ko e ha e Fakafiliaga ne tuku ai e fakahala tokolalo rnai he tupe ma e agahala kua holia ma e fakahala. "(7) - Ko e tagata kua fakamooli e ia haana agahala ke liu fakanogonogo ke lata ia mo e puipui (6) kua agahala ia ke he fakahala tatai ni mo e tupc ke totogi ma e agahala kua holia (ka e kehe ai ni kaeke kua tuku ke Fakafiliaga e totogi tokolalo hifo) fakalataha mo e totogi i loto he tupe kua fafati pauaki ai, ka e nakai fai fakahala kua tuku ai ke lata mo e tagata'. 35 Fakatufono Tobi ma e Takatakairnotu 2015 "(8) Ke nakai moua e tuaha, kaeke kua lauia e tagata he agahalakua holia mo e fai tauteaga ai ke lata mo e tagata i lalo hifo he puipui (l)(a), kua nakai lata he tagata ke totogi e tupe ma e agahala kua holiaka ko e tupe ne kua fafati ai he Fakafiliaga muitua ai ke he Matakupu 52. Ka e pete ia, Makai fai fakahala ke lauia ai e tagata". (6) Koe Matakupu 66 kua fakahui aim o e utakehe e palatafa © ka e hukui aki e tau palatafa nei - "(c) fakai!oa ai ko e ha e fe tau fakahala ne totoko atu ke he Fakatufono Tohi nei poke tau la Fakatufono kua taute ai i lalo hifo he Fakatufono Tohike lata mo e agahala kua holia; "(cc) ko e tupe ke lata mo e agahala ku aholia kua fakamahino mai ko e nakai molea e lima e unitike lata mo e tau agahala kua holia (ka e ligako e ke he mai e tupe ia ke lata mo e agahala kehe, lauia e totogi tupe kc lata mo e fakamua, uaaki mo e falu a fakahala foki):" 58 Tau Hikihikiaga ke lata mo e tau Matafakatufono Vala Tahi mo e Futi Iika ha Niue Ko e vala nei ke hiki e la Ma tafakatufono Vala Tahi mo e Futi Ika ha Niue. Ko e vala 2(1) kua hiki ke putoia e fakapapahiaga: "fakailoaaga ke lata mo e agahala fakatauhele kakano ko e fakamooli ne kua foaki muitua ke he tau holiaaga la matafakatufono "agahala fakatauhelekakano ko eholiaaga matafakatufono tohi kua lalago ki ai e agahala fakatauhe!e fakatakatakaimotu Ko e vala nai ke putoia e matakupu 24 - "24A Tau agahala fakatauhele (1) kaeke kua fai tuaha kua holia e ia kua lalago ki ai e agahala e fakatauhele fakatakatakaimotu (a) ke fakaholo ke he pii.hala mahani mau ke taute e taha fakamatalaaga ki a i a; po ke (b) tuku atu taha fakailoaaga tohi ke taatu fakatagata he leoleo e fakailoaaga nai ke he tagta po ke haana a kaina nofo fakahiku po ke pisinisi. (2) Kua lata e fakailoaaga fakatauhele ke tohia ke he laupepa pauaki mo e kua lata ke ha i ai e tau mena nai 36 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (a) fakarnatalaaga kua lata ke he agahaia fakatauhele kua talahau ai ke fakailoa ke he tagata e magaaho, matakavi mo e fakamaamaaga he agahala; mo e (b) tau tupe ke totogi ma e fakatauhele; mo e (c) matakaina ke totogi ki ai e tupe nai; (d) tau magaaho kua lata ke totogi ai e tupe nai; mo e (e) fakamatalaaga ke he tonuhia he tagata ke ole ke moua taha fanogonogoaga; mo e (f) fakamatalaaga ke he tau mena ka tutupu kaeke ke nakai totogi e tupe fakave mo e nakai ole ke moua taha fanogonogoaga; mo e (g) he ha koloa (3) Kaeke kua totogi he tagata e tupe fakatauhele ke he tau magaaho fafati tuga kua ha I ai ki Joto he fakailoaaga fakatauhele,- (a) to nakai fai mena foki ke taute atu ke he tagata; mo e (b) to nakai fai agahala ke fakamau hifo ke he higoa he tagata. (4) Kaeke ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele poke ole ke taute taha fanogonogoaga ke he tau magaaho kua fafati mai he fakaiioaaga fakatauhele, ko e Ulufakatonu ke taute e taha tohi fakamanatu ke taatu ke he tagata ke he laupepa pauaki kua ha I ai e tau talahauaga ne kua tatai po ke teitei tatai mo e fakailoaaga fakatauhele. (5) Kaeke ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele po ke taute e ole ke taute taha fanogonogoaga ke he tau magaaho kua fafati mai he fakailoaaga faakatauhele, to fai tauteaga ai ke he tagata ke he tuku atuaga he tohi fakamanatu ke he Fakafiliaga, ti ko e mena ia,- (a) kua eke tuai e fakailoaaga fakatauhele mo talahauaga ma e agahala fakatauhele; mo e (b) kua talahau ai kua taute he Fakafiliaga e poakiaga, ke he aho ne taute ai e fakailoaaga fakatauhele, ke totogi e ia kua lalago ki ai e agahala e tau tupe kua tatai mo e tupe fakatauhele fakalataha mo e tau totogi kua fakakite mai ka e nakai fakamau hifo haana a agahala. (6) Kua taute he tagata e taha ole ke he Faahi Gahua ke fai fakafiliaga, ki lalo hifo he tau magaaho fafati he fakailoaaga fakatauhele po ke fakailoaaga fakamanatu, kaeke kua pihia, ke fakamooli he tagata e fakailoaaga ma e fakafiliaga ke talia po ke nakai talia e liability ti kaeke ke talia e liability, ke fakakite e tau kakano, ka eke kua fai, ko e ha ne kua lata ai he fakafiliaga ke 37 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 fafati e fakahala tokolalo mai he tupe totogi fakatauhele ke lata ma e agahala. (7) Ko ia kua agahala he fanogonogoaga ne taute muitua ke he taha vala he matakupu (6) ke totogi e tau tupe kua tatai mo e tupe fakatauhele (a to kehe mai kaeke kua tuku he fakafiliaga e taha totogiaga tokolalo) fakalataha mo e tau tupe fafati ka e nakai fakamau hifo haana a agahala. (8) Ke puipui aki e fakauaua, kaeke kua taute he tagata e agahala fakaatauhele ti kua taute e tau fakaholoaga mahani mau ki a ia ki lalo hifo he taha vala. he matakupu (l)(a) ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele ka ko e tupe kua fifili ki ai e Fakafiliaga muitua ke he matakupu 26. To nakai fakamau hifo haana a agahala. Koe vala nai ke putoia e matakupu 28 ko e hikiaga ke putoia e matakupu (2): "(2) Ko e la fakatufono, to nakai fai fakakaupaaga "(a) tauteute e tau totogi fakatauhele nakai molea e 5 e uniti fakahala ma e tau agahala nai (ne kua maeke ke pehe ko e tau tupe ke lata ma e tau agal1ala kehekehe, fakalataha mo e tau tupe totogi ke lata ma e agahala fakamua, ke ua aki mo e falu a agahala atu foki): "(b) fakamooli e tau agahala he Fakatufono Tohi nai kua ha i ai e tau agahala fakatauhele: "(c)tohia e tau totogi ma e tau agahala kua holia (ko e tau totogi tupe ma e tau agahala kehekehe, lauia ai e tau totogi kehekehe fakamua, uaaki, po ke falu agahala ka mui mai ai) mo e nakai molea. e tokolalo hifo he tau totogi nai- (i) 5 e uniti fakal1ala; (ii) Maeke he tau la fakatufono ne kua talaga ki lalo hifo he matakupu nai ke tauteute e tau fakahala ma e agahala ne kua holia ke he tau tupe nakai molea. 59 Tau Hikihikiaga ke lata mo e tau Matafakatufono Vala Tahi ha Niue (1) Ko e vala nei ke hiki e la Matafakatufono Vala Tahi ha Niue. Koe vala 2(1) kua hiki ke putoia e fakapapahiaga: "fakailoaaga ke lata mo e agahala fakatauhele kakano ko e fakamooli ne kua foaki muitua ke he tau la matafakatufono "agahala fakatauhele kakano ko e holiaaga matafakatufono tohi kua lalago ki ai e agal1ala e fakatauhele fakatakatakaimotu Koe mataulu he vala 10 kua hiki ke putoia "MOE AGAHALA FAKATAUHELE" kua lalafi he mole atu e kupu "TONUHIA KE FAKAHALA". 38 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimorn 20 I 5 Ko e vala nai ke putoia e matakupu 59 - "59A Tau agahala fakatauhele (1) kaeke kua fai tuaha kua holia e ia kua lalago ki ai e agahala e fakatauhele fakatakatakaimotu (a) ke fakaholo ke he puhala mahani mau ke taute e taha fakamatalaaga ki a ia; po ke (b) tuku atu taha fakailoaaga tohi ke taatu fakatagata he Ieoleo e fakailoaaga nai ke he tagta po ke haana a kaina nofo fakahiku po ke pisinisi. (2) Kua lata e fakailoaaga fakatauhele ke tohia ke he laupepa pauaki mo e kua lata ke ha i ai e tau mena nai - (a) fakamatalaaga kua lata ke he agahala fakatauhele kua talahau ai ke fakailoa ke he tagata e magaaho, matakavi mo e fakamaamaaga he agahala; mo e (b) tau tupe ke totogi ma e fakata.uhele; mo e (c) matakaina ke totogi ki ai e tupe nai; (d) tau magaaho kua lata ke totogi ai e tupe nai; mo e (e) fakamatalaaga ke he tonuhia he tagata ke ole ke moua taha fanogonogoaga; mo e (f) fakamatalaaga ke he tau mena ka tutupu kaeke ke nakai totogi e tupe fakave mo e nakai ole ke moua taha fanogonogoaga; mo e (g) he ha koloa (3) Kaeke kua totogi he tagata e tupe fakatauhele ke he tau magaaho fafati tuga kua ha i ai ki Joto he fakailoaaga fakatauhele,- (a) to nakai fai mena foki ke taute atu ke he tagata; mo e (b) to nakai fai agahala ke fakamau hifo ke he higoa he tagata. (4) Kaeke ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele po ke ole ke taute taha fanogonogoaga ke he tau magaaho kua fafati mai he fakailoaaga fakatauhele, ko e U1ufakatonu ke taute e taha tohi fakamanatu ke taatu ke he tagata ke he laupepa pauaki kua ha I ai e tau talahauaga ne kua tatai po ke teitei tatai mo e fakailoaaga fakatauhele. (5) Kaeke ke niikai totogi he tagata e tupe fakatauhele po ke taute e ole ke taute taha fanogonogoaga. ke he tau magaaho kua fafati mai he fakailoaaga faakatauhele, to fai tauteaga ai ke he tagata ke he tuku atuaga he tohi fakamanatu ke he Fakafi!iaga, ti ko e mena ia,- (a) kua eke tuai e fakailoaaga fakatauhele mo talahauaga ma e agahala fakatauhele; mo e 39 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 (b) kua talahau ai kua taute he Fakafiliaga e poakiaga, ke he aho ne taute ai e fakailoaaga fakatauhele, ke totogi e ia kua lalago ki ai e agahala e tau tupe kua tatai mo e tupe fakatauhele fakalataha mo e tau totogi kua fakakite mai ka e nakai fakamau hifo haana a agahala. (6) Kua taute he tagata e taha ole ke he Faahi Gahua ke fai fakafiliaga, ki la!o hifo he tau magaaho fafati he fakailoaaga fakatauhele po ke fakailoaaga fakamanatu, kaeke kua pihia, ke fakamooli he tagata e fakailoaaga ma e fakafiliaga ke talia po ke nakai talia e liability ti kaeke ke talia e liability, ke fakakite e tau kakano, kaeke kua fai, ko e ha ne kua lata ai he fakafiliaga ke fafati e fakahala tokolalo mai he tupe totogi fakatauhele ke lata ma e agahala_ (7) Ko ia kua agahala he fanogonogoaga ne taute muitua ke he taha va]a he matakupu (6) ke totogi e tau tupe kua tatai mo e tupe fakatauhele (a to kehe mai kaeke kua tuku he fakafiliaga e taha totogiaga tokolalo) fakalataha mo e tau tupe fafati ka e nakai fakamau hifo haana a agahala. (8) Ke puipui aki e fakauaua, kaeke kua taute he tagata e agahala fakaatauhele ti kua taute e tau fakaholoaga mahani mau ki a ia ki lalo hifo he taha vala he matakupu (l)(a) ke nakai totogi he tagata e tupe fakatauhele ka ko e tupe kua fifili ki ai e Fakafiliaga muitua ke he matakupu 26. To nakai fakamau hifo haana a agahala. Ko e va!a nai ke putoia e matakupu 60 ko e hikiaga ke putoia e matakupu (2): "(3) Koe la fakatufono, to nakai fai fakakaupaaga - "(a) tauteute e tau totogi fakatauhele ke lata ia mac Fakatufono Tohi nai, po ke kakano ko e tau tupe totogi po ke totogi ke lata ai mo e Fakatufono Tohi nai to lafilafi ai poke fakamooli ai: (b) talaga e tau agahala ke lat a ia mo e moumouaga he tau La Fakatufono mo e tohia e tau totogi he agahala ke nakai molea e lima e iuniti ma e agahala ia: (c) fakailoa ko e tau agahala fe kua totoko mai ke he Fakatufono Tohi nai poke tau La Fakatufono kua tohia i lalo hifo he Fakatufono Tohi nai: (d) tohia e tau totogi ma e tau agahala fakatauhele (ne kua liga to kehe mai e totogi ma e tau agahala kehekehe, lauia ai e tau totogi kehekehe fakarnua, uaaki, poke tau agahala ka rnumui mai ai) ke nakai mole e tote hifo he totogi nai- (i) 5 e uniti fakahala; (ii) ko e totogi kua gata mai ni he tupe fafati I loto he Fakatufono Tohi nai( lauia ai e agahala i lalo hifo he Fakatufono Tohi nai kua fakailoa ai ko e agahala fakalavelave)." 40 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 60 Matutakiaga ke gahua Ko e tau tagata gahua he Faahi Gahua ne gahua fakamua to fakagahua e Fakatufono Toh.i nai, kua lauia a lautolu ke he tau rnatakupu 35 mo e 38 mo e kua lata ni ke rnuitua ke he tau fakatokatokaaga toka tuai he tau tohi gahua ha lautolu. 41 Fakatufono Tohi ma e Takatakaimotu 2015 Ko au ko, TOGIAVALU PIHIGIA, ko e Fakatonu Fono he Fono Ekepule ha Niue, kua fakarnooli rno e rnuitua ko e tau fakaveaga he Matakupu 34 he Tohi Fakave ha Niue. FAKAMOOLI MO E FAKAMAILOGA he Fale Pono he Aho rnahina Cke..+t?rpo; 2015. Fakato FAKAMOOLI FOKI ki rnua he Fakatonufono Tohi Kupu he Pono Ekepule a Niue Koe Faahi Gahua Takatakaimotu ke fakagahua e Fakatufono Tohi nai. Kua fakamooli ai he Fono Ekepule ha Niue e Fa katufono Tohi nai he Aho 28 he mahina Sepetema 2015. 42