National Water Resources Policy 2077
Made 2020-12 · Text as of 2026-10-01
Public law and official guidance, published as research. Not legal, tax or financial advice.
About this law
- Language
- Nepali
- Kind
- policy
- Country
- Nepal
- Subjects
- Water
- Keywords
- water resources management, policy/planning, integrated management, monitoring, data collection/reporting, alternative dispute settlement, water rights, irrigation, sustainable use, hazards
Where to read it
No source link is recorded for this law.
Text
The law's own text, section by section, as held. Each section has its own link.
/fli^«o hn;|f]t gLlt @)&& g]kfn ;/sf/ pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno l;+xb/af/, sf7df8f}+ g]kfn ;/sf/ pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno l;+xb/af/, sf7df8f}+ /fli6«o hn;|f]t gLlt, @)&& k|sflzt ;+VofM @!)) k|lt ;jf{lwsf/ M pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno g]kfn ;/sf/ -dlGqkl/ifb af6 :jLs[t ldltM @)&&÷#÷@( k|fs[lts ;|f]t ;fwgsf] ;+/If0f, ;Dj4{g tyf ax'pkof]uL ljsf; / lbuf] ¿kdf pkof]u ug{sf lgldQ lbzflgb]{z ug{, hn;|f]tsf] If]qdf /x]sf jt{dfg ;jfnx?nfO{ ;Daf]wg ug{ tyf eljiodf pTkGg x'g;Sg] ;d:ofx¿nfO{ Go"gLs/0f ub}{ hn;|f]tsf] clwstd Pj+ lbuf] pkof]u u/L b]znfO{ ;d[4 agfpg of] gLlt Pp6f sf]z]9'Ëf ;fljt x'g] ljZ jf; lnPsf] 5' . ;fy} hn;|f]tsf] If]q;Fu ;DalGwt lgsfox¿aLr k|efjsf/L ;dGjo / ;xsfo{ ug{ tyf hn;|f]tnfO{ efjL k':tf;Ddsf] nflu ;'/lIft /fV gsf] nflu of] gLltn] dfu{bz{g ug]{ ljZ jf; ;d]t lnPsf] 5' . ljleG g If]qut tyf sfg"gL Joj:yf ePtf klg PsLs[t ¿kdf k|:t't gLlt klxnf] k6s Nofpg kfpFbf d Hofb} v'zL ePsf] 5' . o; gLltn] hn;|f]t;Fu ;DalGwt sfg"g tyf cGo If]qut gLlt lgdf{0fdf yk ;xof]u k'Ug] ljZ jf; ;d]t lnPsf] 5' . cGTodf, k|:t't gLlt th{'dfdf ;xof]u k'¥ofpg'x'g] k|b]zsf dGqLHo"x?, g]kfn ;/sf/sf ;lrjx?, ;x;lrjx?, o;df ;+nUg cGo sd{rf/Lx? tyf k|wfgdGqL tyf dlGqkl/ifbsf] sfof{no, /fli6«o of]hgf cfof]u, hn tyf pmhf{ cfof]usf] ;lrjfno, pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno kl/jf/ / o;df of]ubfg k'¥ofpg'x'g] ;DalGwt ;a} lj1x?nfO{ xflb{s wGojfb lbg rfxfG5' . jif{dfg k'g …cgGtÚ dGqL pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno dGtJo dfgjLo hLjg ofkgsf nflu dfq xf]O{gls ;f/f k|f0fL hut\s} cl:tTjsf] lglDt geO{ gx'g] k|fs[lts ;|f]t xf], hn ;Dkbf . k[YjLsf] s"n ;txsf] &! k|ltzt If]qkmn kfgLsf] ;txn] cf]u6]sf] ePtfklg s]jn # k|ltzt dfq :jR5 kfgL /x]sf] 5 . To;dWo] klg clwsf+z kfgL cyf{t hDdf kfgLsf] @=% k|ltzt kfgL t pQ/L tyf blIf0fL „'jx¿df / pRr lxdfnL e]udf :yfoL lxpFsf] ¿kdf hd]/ /x]sf] 5 . s]jn )=% k|ltzt kfgL dfq gbLgfnf tfn tn}ofdf /x]sf] x'Fbf lkpg Pj+ l;+rfO{sf] lglDt k|of]u ug{ ;lsg] kfgLsf] dfqf cToGt} sd 5 . To;df klg kfgLsf] pknAwtf k[YjLsf] ;a} e"efudf ;dfg'kflts ¿kn] 5}g . To;}n] k[YjLdf kfgL k|r'/ dfqfdf xFbfx'b} klg of] Ps cTofjZos t/ b'n{e k|fs[lts ;|f]tsf] ¿kdf /x]sf] kfOG5 . g]kfn e"kl/j]li7t d'n's x'Fbfx'Fb} klg o;sf] pQ/L e"efudf /x]sf cUnf lxdfnox¿af6 lg;[t gbLgfnfx¿sf] ;~hfn / xhf/f}+ tfn÷tn}of, bx÷s'08x¿ /x]sf] x'gfn] hn;|f]tsf] wgL d'n'ssf] ¿kdf kl/lrt 5 . k|fs[lts¿kdf hnrqm af6} lgoldt e08f/0f eO/xg] lxdfn¿kL ljzfn hnfzo h;n] aiff{bsf] ;dodf lxdkftnfO{ ;d]6]/ hn e08f/0f ub{5 eg] ;'Vvf ofddf la:tf/} la:tf/} cfkm} klUnP/ u'¿Tjfsif{0fs} andf ;f/f gbL k|0ffnLdf hnk|jfx u/fpF5 . ToxL pQ/L lxd>[Înf g} g]kfnsf] hn>f]tsf] lglDt k|fs[lts j/bfg xf] . k|fs[lts ¿kdf :jtM pknAw o; ax'pkof]uL ;|f]tnfO{ /fli6«o lxt cg'¿k pkof]uL 9Ëaf6 bLuf] pkof]u tyf Aoj:yfkg ug{ d]/f] egfO{ ;s]df d'n'ssf] cfly{s ljsf; tyf ;d[l4 w]/} 6f9f cjZo 5}g . vfg]kfgL / 3/]n' pkof]unfO{ klxnf] k|fyldstfdf /fv]/ To;kl5 qmdzM l;+rfO, kz' tyf df5fkfng, hnljB't, cf}Bf]lus k|of]hg, hn oftfoft, wfld{s, ;fF:s[lts jf jftfj/0fLo ;+/If0f / ko{6gnfO{ pkof]usf] k|fyldsLs/0fdf /fv]/ hn>f]t dfly ;a} If]qsf] tyf ;a} tx / tKsfsf] kxF'r ;'lglZrt ug{' cfhsf] cfjZostf ag]sf] 5 . Ps} txsf laleG g lgsfox¿ tyf ;+3, k|b]z Pjd\ :yfgLo txsf ;/sfx?aLr hn>f]tsf] ljifonfO{ lnP/ x'g;Sg] ;+efJo ljjfb Pj+ lvrftfgLnfO{ b[li6ut u/L o;sf] :jfldTj Pj+ pkof]u ;DaGwL clwsf/sf] afF8kmfF8sf ;':ki6 cfwf/x¿ tox'g' clxn] ;+3Lo zf;g k|0ffnL clËsf/ u/]sf] d'n'ssf] lglDt csf]{ 68\sf/f] cfjZostf xf] . d"nx¿sf] ;+/If0f, hnk|b'if0fsf] Go"gLs/0f tyf hnf]TkGg k|sf]kx¿sf] Joj:yfkg hn>f]t;Fu hf]l8Psf] csf]{ dxTjk"0f{ kf6f] xf] . oL ;a} cfofdx¿nfO{ dWogh/ ub}{ lgsfout Pj+ txut ;dGjosf] cfwf/df lghL If]qsf] ;d]t ;xeflutf x'g]u/L d'n'ssf] Plss[t hn;|f]tsf] lasf; / Joj:yfkgsf] lglDt g]kfn ;/sf/n] k|:t't /fli6«o hn>f]t gLlt NofPsf] 5 . g]kfndf hn;|f]tsf] pkof]u ;DaGwdf ljleG g If]qut gLltx? k|rngdf /x]sf] eP tfklg ;du| hn;|f]tsf] lasf; / Joj:yfkgnfO{ ;d]6\ g] PsLs[t gLltsf] cefj dx;'; ul/Psf] kl/k|]Iodf xfn} dfq g]kfn ;/sf/af6 :jLs[t ePsf] of] /fli6«o hn;|f]t gLlt, @)&& ;DalGwt ;a}nfO{ pkof]uL x'g] ljZ jf; lnPsf] 5' . cGTodf, of] gLlt tof/ ug{ ;xof]u ug{' x'g] ;a}df xflb{s wGojfb lbg rfxG5' . dw';'wg clwsf/L ;lrj -l;+rfO{ pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO c¶fO; jif{;Dd hn;|f]tsf] ljsf; / Joj:yfkgsf] cfwf/e"t sfg"gL b:tfj]hsf] ?kdf /xL cfPsf] hn;|f]t P]g @)$( nfO{ ;dofg's'n agfpg] lbzfdf pGd'v eO{ /fli6«o hn;|f]t gLlt @)&& hf/L ePsf]df dnfO{ cToGt v'zL nfu]sf] 5 . of] gLlt th{'dfsf] nflu of]ubfg ug{'x'g] ;DalGwt sd{rf/L ;fyLx¿ nufot ;Dk"0f{ ;/f]sf/jfnfx¿nfO{ xflb{s wGojfb lbg rfxG5' . hn;|f]tsf] ;du| ljsf; tyf Joj:yfkgdf ;+ljwfgn] lglb{i6 u/]sf] l;4fGt tyf ;+3Lo, k|fb]lzs / :yfgLo ;/sf/aLr hn;|f]tsf] pkof]u / ljsf;df clwsf/sf] afF8kmfF8sf laifonfO{ j}1flgs 9Ëjf6 ;+af]wg u/L hn;|f]t P]g @)$( nfO{ kl/dfh{g ug{ cfjZos ePsf] x'Fbf o; gLltn] ;f] sfo{ ug{ lgs} dbt ug{ ;Sg] d}n] 7fg]sf] 5' . of] gLltnfO{ sfg"gL b:tfj]hdf ?kfGt/0f u/L kfgL ;DaGwL d"n sfg"g th{'df tyf sfof{Gjog ug{' casf] k|d'v r'gf}lt ePsf] 5 . cfufdL lbgx?df o; gLltsf] sfof{Gjog ug]{ cfjZos ;+3Lo sfg"gL Joj:yfx?sf] dftxtdf /xL hn;|f]tsf] pkof]u, Joj:yfkg / ljsf; ug{ ;Sg] cfwf/ / Joj:yfx¿ k|b]z / :yfgLo ;/sf/ :jo+ n] th{'df ug{ ;Sg] ePsf]n] ;du| hn;|f]tsf] If]qdf o; gLltsf] e"ldsf kl/jt{gsf/L x'g] dnfO{ nfu]sf] 5 . cGtdf,cfufdL lbgx?df /fli6«o hn;|f]t gLlt @)&& sf] sfof{Gjog tyf o;sf nflu cfjZos sfg"gL / ;+:yfut Joj:yf ug]{tkm{ xfdL ;a}sf] k|of; s]lG›t x'g'kb{5 . wGojfb Û lbg]zs'df/ l3ld/] ;lrj -pmhf{ pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno dGtJo g]kfn hn;|f]tsf] b[li6sf]0fn] Pp6f ;DkGg d"n's xf] tyflk o;sf] ;Defjgf / pknAwtfsf] t'ngfdf pkof]uaf6 xfdLn] lng ;Sg'kg]{ hlt cfly{s tyf ;fdflhs nfe lng g;Sg'Ù hn;|f]tsf] kl/df0f tyf u'0f:t/sf] :t/ tLa|¿kn] v:sb} hfg'Ù hnhGo k|sf]kx?sf] dfqf 36\g'sf] ;§f emg} a9\ b} hfg'Ù hn;|f]t dfq xf]Og hnfzo -jf6/ al8h x¿ dfly klg tLa|¿kn] cltqmd0f / lgoGq0f x'Fb} hfg'Ù ;Ldf tyf cGt/fli6«o gbLgfnfx?sf] pkof]u / Joj:yfkgsf] If]qdf l5d]sL b]zx?;Fu ;Gt'lnt Pj+ k|efjsf/L ;dGjo x'gdf sdL x'g'Ù hnoL h}ljs ljljwtf tyf hnoL kof{j/0f dfly ;+s6 pTkG g x'g uO/xg'Ù hn;|f]tsf] plrt Joj:yfkg, ;+/If0f Pj+ lgodg ug{ tyf o; If]qdf p7]sf laafbx?sf] lg¿k0fsf] nflu lhDd]jf/ lgsfo / sfg"gsf] cefj x'g' ;fy} b]zsf] jt{dfg ;+3Lo ;+/rgf cg'¿k hn;|f]t dflysf] If]qflwsf/sf] sfg"gL ¿kdf :ki6tf x'g g;Sg' cflb jt{dfg g]kfnsf] hn;|f]tsf] If]qdf b]vf kl//x]sf k|d'v d'2f Pj+ ;jfnx? x'g . dfly pNn]lvt g]kfnsf] hn;|f]t If]qdf b]lvPsf ljBdfg d'2f Pj+ ;jfnx?nfO{ ;xL 9+un] ;Daf]wg u/L b]znfO{ cfly{s ?kn] ;d[l4 agfpgdf ;xof]u k'¥ofpg cyjf o;sf] nflu ;xL ¿kdf lbzflgb]{z ug{sf nflu l9n} ePklg of] hn;|f]t gLlt @)&& tof/ eO{ g]kfn ;/sf/af6 :jLs[t klg eO{ ;s]sf] cj:yf 5 . hn;|f]t If]qdf ePsf] of] dxTjk"0f{ sfo{af6 d cToGt xlif{t ePsf] 5' / dnfO{ nfU5 o; sfo{af6 hn;|f]t;Fu ;DalGwt cGo ;Dk"0f{ AolQm, lj1 tyf lgsfox?df klg v'zLsf] nx/ 5fPsf] x'g ;Sb5 . d]/f] egfO{ lagf P]g, sfg"g, gLlt :jo+ cfkm} sfof{Gjog x'g g;Sg] ePsf] x'Fbf ca xfdLn] o; gofF gLltn] O+lut ug{ vf]h]sf] dd{ / efjgf cg'¿ksf] hn;|f]t P]g tyf lgodfjnL / lgb]{lzsfx? klg oyf;So rfF8f] u/L tof/ ug{'kg]{ cfjZostf /x]sf] 5 eg] of] gLltnfO{ eljiodf ;do ;fk]If ¿kdf kl/dfh{g ub}{ nUg'kg]{ s'/fnfO{ klg la;{g' ePg . cGTodf, jt{dfg pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfnosf df=dGqL >L aif{dfg k'g Ho"sf] tf/Gtf/sf] ;Nnfx, ;'emfj, lgb]{zg, tyf emsemsfO{ gx'Fbf] xf] t of] gLlt olt rfF8} o; ¿kdf tof/L x'g] cj:yf lyPg . To;}n] o;sf] nflu ;j{k|yd d df=dGqLHo"k|lt xflb{s wGojfb Pj+ xflb{s cfef/ k|s6 ug{ rfxG5' . To;} u/L, of] hn;|f]t gLlt @)&& th{'df ug{df cxf]/fq vl6g' x'g] hn tyf pmhf{ cfof]u / pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfnosf ljåfg ldqx?Ù k|ToIf tyf ck|ToIf ¿kdf ;+nUg x'g' x'g] nufotÙ cfˆgf] dxTjk"0f{ ;'emfj tyf ;Nnfx k|bfg ug{' x'g] tL ;Dk"0f{ JolQm, lj1, k/fdz{bftf Pj+ :jb]zL tyf ljb]zL ;+3 ;+:yfx? nfO{ klg d]/f] Åbob]lv g} d'/L d'/L wGojfb . ;fu/ s'df/ /fO{ ;lrj hn tyf pmhf{ cfof]usf] ;lrjfno != k[i7e"ld ! @= ljutsf k|of;x¿ @ #= jt{dfg cj:yfM @ $= ;d:of tyf r'gf}tLx¿ # %= gLltsf] cfjZostfM $ ^= bL3{sfnLg ;f]rM $ &= nIoM % *= p2]Zox¿ % (= /0fgLltx¿M % !)= gLlt tyf sfo{gLltx¿M ^ /0fgLlt -! ^ /0fgLlt -@ & /0fgLlt -# ( /0fgLlt -$ ( /0fgLlt -% !) /0fgLlt -^ !@ /0fgLlt -& !@ /0fgLlt -* !# /0fgLlt -( !$ /0fgLlt -!) !% /0fgLlt -!! !^ !!= ;+:yfut Joj:yfM !* !@= sfg"gL Joj:yfM !* !#= cg'udg tyf d"Nofª\sgM !* !$= If]qut gLlt tyf gLltsf] kl/dfh{gM !( !%= hf]lvd tyf hf]lvd Go"gLs/0fsf pkfox¿M !( c= hf]lvdx¿ !( cf= hf]lvd Go"gLs/0fsf pkfox¿M !( k]hzLif{s ljifo ;"rL 1 /fli6«o hn;|f]t gLlt, @)&& != k[i7e"ld g]kfndf hn;|f]t cToGt dxTjk"0f{ k|fs[lts ;|f]tsf] ¿kdf /x]sf] 5 . oxfF /x]sf gbLgfnfx¿af6 jflif{s ¿kdf ;/b/ @@% ca{ 3gld6/ kfgL pknAw x'G5 eg] ;/b/ !@ ca{ 3gld6/ kfgL e"ldut hn;|f]tsf] ¿kdf k'ge{/0f x'g] ub{5 . ;fy} xhf/f}sf] ;+Vofdf /x]sf tfn tn}of tyf l;d;f/af6 klg 7"nf] kl/df0fdf kfgL pknAw eO/x]sf] 5 . o;sf cltl/Qm sltko gbLgfnf afXo ;Ldf gbLsf] ¿kdf ;d]t /x]sf] x'Fbf /fli6«o lxt cg'¿k hn;|f]tsf] pkof]u Pjd\ Joj:yfkg ug{ h?/L 5 . hnljB'tdf ul/g] ljsf;n] /fli6«o cfly{s ljsf;sf] nflu cfjZos pmhf{ pknAw x'g] dfq geO{ cfGtl/s dfu cfk"lt{ u/L art /xg] ljB't lgsf;Laf6 /fli6«o cfDbfgL j[l4df pNn]vgLo of]ubfg k'Ub5 . o;sf ;fy} ;g\ @)#) ;Dd xfl;n ug{'kg]{ lbuf] ljsf;sf nIo / To;df lgwf{/0f ul/Psf sltko /fli6«o nIox¿ xfl;n ug{sf lgldQ hn;|f]tsf] ljsf; / Joj:yfkgsf] k|ToIf of]ubfg /xG5 . g]kfndf hn;|f]tsf] ljsf; dfkm{t ;d[l4 xfl;n ug{ 6]jf k'Ug] b]lvPsf]n] Æ;d[4 g]kfn ;'vL g]kfnLæ sf] /fli6«o cfsf+IffnfO{ jf:tljstfdf kl/0ft ug{ klg pknAw hn;|f]tsf] ljsf; Pjd\ Joj:yfkg ckl/xfo{ ePsf] 5 . lg/Gt/ eO/x]sf] hg;+Vof j[l4 Pjd\ hnjfo' kl/jt{g ;d]tsf] sf/0fn] kfgLsf] ;|f]tdf w]/} rfk a9\b} hfg] lglZrtk|foM 5 . s]xL jif{ otf s'n jflif{s jiff{sf] kl/df0fdf vf;} leGgtf gb]lvP tfklg cltj[li6, cgfj[li6 nufotsf ljkbhGo 36gfdf j[l4 b]lvPsf] 5 . hnjfo' kl/jt{gsf] sf/0f x'g] jfo'd08nsf] tfkqmd j[l4n] lxd/]vf dfly–dfly ;g]{ qmd b]lvPsf] 5 . o;n] ubf{ lxpFsf] ¿kdf x'g] kfgLsf] e08f/0f Ifdtfdf sdL cfpg] cg'dfg ;xh} ug{ ;lsG5 . cfufdL jif{x¿df hg;+Vof j[l4;Fu} ufx{:Yo pkof]u / l;l~rt s[lifsf] nflu a9\bf] kfgLsf] dfu ;Daf]wg ug{'kg]{ r'gf}tL 5 . To;}u/L hn;|f]tdf x'g;Sg] k|b"if0f lgoGq0f u/L kfgLsf] u'0f:t/ sfod ug{'kg]{ yk r'gf}tL klg ;fy;fy} ;fdgf ug{'5 . g]kfnsf] ;+ljwfgn] /fli6«o lxt cg's"n tyf cGt/k':tf ;dGofosf] dfGotfnfO{ cfTd;ft\ ub}{ b]zdf pknAw k|fs[lts ;|f]t ;fwgsf] ;+/If0f / ;Dj4{g u/L lbuf] 2 ¿kdf pkof]u ug]{ gLlt lnPsf] 5 . o;}u/L hn;|f]tsf] ax'pkof]uL ljsf; ug]{, gljs/0fLo pmhf{sf] ljsf; ub}{ pmhf{sf] cfk"lt{ ;'lglZrt ug]{, hnpTkGg ljkb\ lgoGq0f / gbLsf] Joj:yfkg ub}{ lbuf] / e/kbf]{ l;FrfOsf] ljsf; ug]{ k|fjwfg ;+ljwfgdf /x]sf] 5 . ;+j}wflgs Joj:yf adf]lhd ;+3, k|b]z / :yfgLo txaf6 hn;|f]tsf] pkof]u / Joj:yfkgnfO{ lbuf], pknlAwk"0f{ / k|efjsf/L agfpg h?/L 5 . oL tLgj6} txx¿ aLr cfk;L ;dGjosf] cfwf/df sfo{ If]qsf] afF8kmfF6 u/L hn;|f]tsf] ljsf; tyf o;af6 k|fKt x'g] k|ltkmnsf] ljt/0fnfO{ Jojl:yt / k|efjsf/L agfpgsf] nflu pko'Qm gLltut, sfg'gL tyf ;+:yfut Joj:yf ug{ cfjZos ePsf] 5 . @= ljutsf k|of;x¿ ljutdf hn;|f]tsf] clwstd pkof]u, Joj:yfkg Pjd\ ;+/If0f j}1flgs 9+un] u/L b]znfO{ cfly{s ¿kn] ;DkGg agfpg] p2]Zon] ;g\ @))@ df hn;|f]t /0fgLlt / ;g\ @))% df /fli6«o hn of]hgf nfu" ul/Psf] lyof] . tyflk pQm /0fgLlt tyf of]hgf k|efjsf/L ¿kn] sfof{Gjog x'g ;s]g . hn;|f]t P]g, @)$(, hn;|f]t lgodfjnL, @)%), ljB't P]g,@)$(, ljB't lgodfjnL, @)%), vfg]kfgL lgodfjnL, @)%%, l;+rfO lgodfjnL, @)%^ tyf cGo If]qut P]g tyf lgodx¿ lgdf{0fsf ;fy} hnljB't ljsf; gLlt, @)%*, l;FrfO gLlt, @)&), vfg]kfgL tyf ;/;kmfO gLlt, @)&!, hn pTkGg ljkb\ Joj:yfkg gLlt, @)&@ h:tf gLltx¿ th{'df eO{ If]qut ¿kdf hn;|f]tsf] pkof]u, ljsf; tyf ;+/If0fsf nflu k|of;x¿ eO/x]sf 5g\ . plNnlvt gLltut Pjd\ sfg"gL Joj:yfsf] sfof{Gjogaf6 hn;|f]t cGtu{tsf If]qut ljifox¿df /fHon] w]/} pknlAwx¿ xfl;n u/]sf] 5 . kl/jlt{t ;Gbe{df hn;|f]tsf] pkof]u, Joj:yfkg / lgodgsf] nflu dfu{bz{g ug]{ PsLs[t hn;|f]t gLltsf] vfFrf] dx;'; ul/Psf] 5 . #= jt{dfg cj:yfM g]kfnsf] ljB't ljsf;sf] ofqf lj=;+= !(^* df ;'? ePsf] ePtf klg cf=j= @)&^÷&& ;Dddf s'n ljB't h8fg Ifdtf !#(( d]ufjf6 k'u]sf] 5 h;sf] clwsf+z lx:;f hnljB'tn] cf]u6]sf] 5 . ljB't lu|8df hg;+Vofsf] kx'Fr () k|ltzt /x]sf] 5 eg] k|ltJolQm ljB't vkt @^) lsnf]jf6 k|ltjif{ /x]sf] 5 . b]zsf] s'n @^ nfv $! xhf/ x]S6/ s[lifof]Uo hldgdWo] @@ nfv ̂ % xhf/ x]S6/ 3 l;+rfOof]Uo hldg /x]sf]df cf=j= @)&^÷&& sf] cGTo;Dddf !$ nfv *@ xhf/ x]S6/df l;+rfO ;'ljwfsf nflu k"jf{wf/ ljsf; ePsf] 5 . l;+rfO ;]jfsf nflu k"jf{wf/ ljsf; ePsf If]qdWo] sl/a Ps ltxfO If]qdf dfq jif{}el/ l;+rfO ;'ljwf pknAw x'g] cj:yf /x]sf] 5 . Jojl:yt vfg]kfgL k|0ffnLsf] z'?cft lj=;+= !(%! df jL/wf/faf6 ;'? eO{ xfn;Dd (! k|ltzt hg;+VofnfO{ cfwf/e"t :t/sf] vfg]kfgL ;]jfdf kx'Fr k'lu;s]sf] cj:yf 5 . g]kfnsf 7"nf gbLx¿df ;'ne / lskmfotL oftfoftsf] e/kbf]{ ljsNksf] ¿kdf cfGtl/s tyf ;d'b|;Dd kx'Frsf nflu hn oftfoft ljsf; Pjd\ hn dgf]/~hgsf] ;d]t ;Defjgf /x]sf] 5 . hn;|f]tsf] ;d'lrt ljsf; tyf pkof]u, ;+/If0f tyf nfesf] Gofof]lrt ljt/0fsf nflu ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf] yk ;lqmotf ;dGjo / ;xsfo{ x'g h?/L 5 . hn;|f]t cGtu{t hnljB't, l;FrfO, vfg]kfgL h:tf ljleGg If]qut gLltx¿ Pjd\ hn;|f]t P]g tyf cGo If]qut P]g tyf lgodx¿ hf/L eO{ If]qut ¿kdf hn;|f]tsf] pkof]u, ljsf; tyf ;+/If0fsf nflu k|of;x¿ eO/x]sf 5g\ . t/ klg hn;|f]tsf] ;dGjofTds ¿kdf k|efjsf/L Joj:yfkg, pkof]u tyf ;+/If0fsf] cefj /x]sf] 5 . $= ;d:of tyf r'gf}tLx¿ g]kfn ckf/ hn;|f]tsf] e08f/ Pjd\ k|r'/ ;Defjgf ePsf] b]z ePtf klg hn;|f]tsf] j}1flgs Pjd\ Jojl:yt 9Ën] pkof]u / Joj:yfkg x'g g;Sbf o;af6 ck]lIft nfe lng ;lsPsf] 5}g . a9\bf] hg;+Vof, cJojl:yt zx/Ls/0f, ablnbf] hLjg z}nL, hn;|f]tsf] Jofj;flos pkof]uh:tf sf/0fx¿n] ubf{ g]kfnsf gbLgfnf, tfntn}of tyf l;d;f/b]lv ;du| hnfwf/ If]qsf] ;+s'rg tyf cltqmd0fsf] qmd al9/x]sf] 5 . hnjfo' kl/jt{g, lxdIf]qsf] ;+s'rg, lxdtfnx¿sf] ljikmf]6g, cfsl:ds ¿kdf x'g] cltj[li6 / cgfj[li6 h:tf k|fs[lts ljkb\sf] sf/0f jftfj/0fLo ;Gt'ng / dflg;x¿sf] hLjgofkgdf ;d]t k|lts"n k|efjx¿ l;h{gf eO/x]sf 5g\ . kl/0ffd:j?k gbLgfnf tyf tfntn}ofx¿df pknAw x'g] kfgLsf] kl/df0f / u'0f:t/df xf; cfpg'sf ;fy} ltgLx¿sf] k|fs[lts :j¿k tyf cfs[lt -Morphology df ;d]t c;/ kl//x]sf] 5 . o;}u/L sltko :yfgx¿df e"ldut hn;|f]tsf] cTolws bf]xgsf] sf/0f e"ldut hn;tx 36\g'sf ;fy} To;sf] u'0f:t/df qmlds ¿kn] x|f; cfO/x]sf] 5 . clxn] g]kfndf JolQm, Jofj;flos lgsfo tyf ;+3–;+:yfx¿af6 pknAw hn;|f]tsf] pkof]u ug]{ qmd al9/x]sf] 5 . kfgLsf] pknAwtf / pkof]udf x'g] 4 ljifdtfsf sf/0f sltko ufpF, a:tL / zx/x¿df v8]/L / ;'Vvfsf] l:ylt 5 eg] kfgLsf] cefjsf] sf/0fn] ufpFa:tL g} a;fOF ;g{'kg]{ afWotf /x]sf] cj:yf 5 . To;}u/L af9L, klx/f], 8'afg, s6fg, v8]/L tyf ;'Vvf h:tf ljkb ] k|To]s jif{ hgwgsf] Iflt x'g] u/]sf] 5 . hn;|f]tsf] ljsf; tyf pkof]u / To;af6 cfly{s, ;fdflhs, k|fs[lts tyf hnLo h}ljs ljljwtf -Aquatic Biodiversity nufotsf kIfdf k/]sf] k|efjsf ljifodf PsLs[t tYofª\s tyf hfgsf/L /fVg] Joj:yfsf] cefj /x]sf] b]lvG5 . hnjfo' kl/jt{gsf] c;/nfO{ ;d]t Wofgdf /fvL pknAw hn;|f]tsf] ;d'lrt, ax'cfoflds / ;dGjofTds pkof]u ;lxt hnfwf/ Joj:yfkg ug{', hnjfo' kl/jt{gsf gsf/fTds c;/nfO{ Go"gLs/0f ug]{ pkfo ;dod} cjnDag u/L hf]lvd Joj:yfkg ug{', hn pTkGg ljkb\x¿af6 l;lh{t IfltnfO{ Go"gLs/0f ug{', hn;|f]tsf] Joj:yfkg, ljsf; / pkof]u ;DaGwdf cGt/ lgsfo Pjd\ ;+3, k|b]z / :yfgLo txaLr ;dGjo ug{'sf ;fy} /fli6«o lxtnfO{ ;jf]{kl/ /fvL låkIfLo nfe x'g] u/L cGt/b]zLo gbLsf] Joj:yfkg tyf pkof]u ug{' hn;|f]t If]qsf k|d'v r'gf}tLx¿ x'g\ . %= gLltsf] cfjZostfM g]kfnsf] ;+ljwfgdf Joj:yf ePcg'¿k k|fs[lts ;|f]t ;fwgsf] ;+/If0f, ;Da4{g tyf ax'pkof]uL ljsf; / lbuf] ¿kdf pkof]u ug{sf lgldQ lbzflgb]{z ug{, hn;|f]tsf] If]qdf /x]sf at{dfg ;d:ofx¿nfO{ ;Daf]wg ug{ tyf eljiodf pTkGg x'g;Sg] ;d:ofx¿nfO{ Go"gLs/0f ub}{ pknAw hn;|f]tsf] clwstd Pjd\ lbuf] pkof]u u/L b]znfO{ ;d[4 agfpg of] gLltsf] of]ubfg /xg] x'G5 . hn;|f]tsf] If]q;Fu ;DalGwt lgsfox¿aLr k|efjsf/L ;dGjo / ;xsfo{ ug{ tyf g]kfnsf] ;+ljwfg adf]lhd hn;|f]tnfO{ efjL k':tf;Ddsf] nflu ;'/lIft /fVg] ljifodf lbzflgb]{z ug{ of] gLlt cfjZostf /x]sf] 5 . ^= bL3{sfnLg ;f]rM hn;|f]tsf] ax'cfoflds, ;dGoflos Pjd\ lbuf] ljsf; tyf ax'pkof]uaf6 cfly{s ;d[l4 / ;fdflhs ¿kfGt/0f . 5 &= nIoM b]zdf pknAw hn;|f]tsf] ;+/If0f, ;Da4{g / ax'pkof]uL ljsf; Pjd\ lbuf] ¿kdf pkof]u u/L cfly{s ;d[l4 / ;fdflhs ?kfGt/0fsf nflu of]ubfg k'¥ofpg' . *= p2]Zox¿ ! /fli6«o hn pkof]usf] ax'cfoflds cfjZostfx¿sf] ;xh kl/k"lt{sf nflu ;d'lrt k|of]u ug]{ . @ hn;|f]tsf] ax'cfoflds tyf ;dGoflos ljsf; / pkof]u u/L /fli6«o pTkfbg j[l4df of]ubfg k'¥ofpg' . # hn;|f]t If]qsf] ;+/If0f, ljsf;, Joj:yfkg / lgodg ubf{ cWoog, cg';Gwfg, tYo Pjd\ k|df0fsf cfwf/df ug]{ Joj:yfnfO{ ;+:yfut ug{' . $ ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf] ;dGjodf hn;|f]tsf] ;+/If0f, ljsf; tyf pkof]u x'g] Joj:yf ug{' . % gful/ssf cfjZostf kl/k"lt{sf nflu cfjZos kg]{ hn;|f]thGo ;]jf ;'ljwf ;xh, ;'ne, ;'ky / ;dGoflos tj/n] pknAw x'g]u/L hn;|f]t If]qsf] ljsf; ug{' . ^ cfly{s, ;fdflhs tyf jftfj/0fLo kIfdf kg{;Sg] gsf/fTds k|efj Go"g x'g]u/L hn;|f]tsf] ljsf; / pkof]u ug]{ Joj:yf ldnfpg' . & hnpTkGg ljkb\sf] Go"gLs/0f Pjd\ k|efjsf/L Joj:yfkg u/L Iflt Go"gLs/0f ug{' . (= /0fgLltx¿M != gbL a]l;g u'?of]hgfsf] cfwf/df hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ul/g]5 . -p2]Zo ! @= hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ubf{ PsLs[t hn;|f]t Joj:yfkg tyf hn;|f]tsf] ax'p2]ZoLo pkof]unfO{ k|fyldstf lbOg]5 . -p2]Zo @ #= hn;|f]t If]qsf] ;+/If0f, ljsf;, Joj:yfkg tyf lgodgsf nflu plrt ;+:yfut Joj:yf ul/g]5 . -p2]Zo @ 6 $= hn;|f]tsf] ;+/If0f / ljsf;df lghL If]q tyf ;DalGwt ;/f]sf/jfnfx¿sf] ;xeflutf clej[l4 ul/g]5 . -p2]Zo @ %= hn;|f]tsf] If]qdf cWoog, cg';Gwfgsf] lj:tf/ ul/g'sf ;fy} pknAw 1fg tyf tYofª\ssf] clen]vLs/0f, ljZn]if0f tyf k|of]u clej[l4 ul/g]5 . -p2]Zo # ^= hn;|f]t If]q;Fu ;DalGwt ;+:yf tyf hgzlQmsf] Ifdtf ljsf; ul/g]5 . p2]Zo # &= ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf] e"ldsf / bfloTj k|i6 u/L ;dGjofTds tj/n] hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ul/g]5 . -p2]Zo $ *= hn;|f]t cfof]hgfx¿af6 k|efljt If]q tyf ;d'bfox¿sf] ;'/Iff Pjd\ ;+/If0f ul/g]5 . -p2]Zo % (= hn;|f]t cfof]hgfx¿sf] ljsf; ubf{ ;Da4 If]qsf gful/ssf cfwf/e"t cfjZostf kl/k"lt{sf nflu cfjZos pmhf{, vfg]kfgL tyf l;+rfO ;'ljwf ;xh, ;'ne, ;'ky / ;dGoflos tj/n] x'g]u/L ul/g]5 . p2]Zo % !)= ;fdflhs, ;fF:s[lts Pjd\ jftfj/0fLo kIfdf kg{;Sg] gsf/fTds k|efj Go"g x'g]u/L hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ul/g]5 . -p2]Zo ̂ !!= hnfwf/ Joj:yfkgnfO{ k|efjsf/L agfpFb} hnhGo ljkb\x¿sf] lgoGq0f Pjd\ Go"gLs/0f ul/g]5 . -p2]Zo & !)= gLlt tyf sfo{gLltx¿M /0fgLlt -! gbL a]l;g u'?of]hgfsf] cfwf/df hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLltM != hn;|f]tsf] pkof]u / Joj:yfkgsf] k|fyldstfqmd k|rlnt sfg'g adf]lhd x'g]5 . @= hnjfo' kl/jt{g jf ljz]if kl/l:ylt k/L hn;|f]tsf] r/d cefjsf] l:yltdf hn;|f]tsf] pkof]u / Joj:yfkgsf] k|fyldstfqmd x]/km]/ ug{ ;lsg]5 . 7 #= gbL a]l;gx¿df hnljB't, l;FrfO, vfg]kfgL, pBf]u, ko{6g, dT:okfng, hn oftfoft h:tf hn;|f]t pkof]usf nflu lgdf{0f eO;s]sf / eljiodf lgdf{0f x'g] of]hgfx¿ gbL a]l;g of]hgf tyf hn;|f]t;DaGwL If]qut u'?of]hgf cg';f/ ;DalGwt If]qsf lgsfox¿ dfkm{t lgdf{0f / Joj:yfkg ul/g]5 . $= gbL a]l;gx¿sf] ;do k|efj d"Nof°g, /0fgLlts jftfj/0fLo d"Nof°g, cfof]hgfsf jftfj/0fLo k|efj d"Nof°g jf k|f/lDes jftfj/0fLo k/LIf0f h:tf cWoog / ljZn]if0fsf] cfwf/df hn;|f]tsf] pkof]u / Joj:yfkg ul/g]5 . %= k|To]s gbL a]l;gdf hn;|f]tsf] k|efjsf/L ;+/If0f, lgodg Pjd\ lgoGq0fsf] nflu gbL a]l;g u'?of]hgf tof/ u/L nfu" ul/g]5 . ^= k|To]s gbL a]l;gx¿df hn;|f]tsf] kl/df0f tyf u'0f:t/sf] l:ylt hfgsf/L u/fpgsf] nflu hn cg'kfng k|0ffnLsf] Joj:yf ul/g]5 / ;f]sf] lgoldt cg'udg ug]{ Joj:yf ul/g]5 . &= gbL a]l;g u'?of]hgfnfO{ x/]s bz jif{df cBfjlws ul/g]5 . *= hn;|f]tsf] Jojl:yt pkof]usf] nflu k|To]s gbLx¿df pknAw hn;|f]t pkof]usf] nut -water accounting system , hn afF8kmfF6 k|0ffnL water allocation system Pjd\ cg'kfng k|0ffnL -water auditing system sf] cjnDjg ul/g]5 . /0fgLlt -@ hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ubf{ PsLs[t hn;|f]t Joj:yfkg tyf hn;|f]tsf] ax'p2]ZoLo pkof]unfO{ k|fyldstf lbOg]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]tsf] pkof]u Pjd\ Joj:yfkg ubf{ PsLs[t hn;|f]t Joj:yfkgsf] cjwf/0ff cg'¿k ul/g]5 . @= hn;|f]tsf] pkof]u Pjd\ Joj:yfkg ubf{ vfg]kfgL, l;FrfO, ljB't, ko{6g, hn oftfoft, pBf]u, dT:okfng ;d]tsf ax'p2]ZoLo pkof]unfO{ k|fyldstf lbOg]5 . #= s[lifof]Uo e"lddf jif}{el/ l;rfO ;'ljwf k'¥ofpg], ;j{;'ne ¿kdf vfg]kfgL ;]jf pknAw x'g], jiff{ / ;'VvfofdaLrsf] hnljB't 8 pTkfbg Ifdtfsf] leGgtfnfO{ sd ug]{, af9L ljkb fO{ Go"gLs/0f ug]{, cf}Bf]lus k|of]hg, dT:okfng, gf}sfljxf/ h:tf hnqmL8f nufotsf cGo k|of]hgsf nflu jif]{el/ kfgL pknAw u/fpg] ax'p2]ZoLo, hnfzoo'Qm tyf cGt/ hnfwf/ hn:yfgfGt/0f cfof]hgfx¿sf] ljsf;nfO{ k|fyldstf lbOg]5 . $= hn;|f]tsf] pknAwtf tyf cfjZostf cg';f/ cGt/hnfwf/ hn :yfgfGt/0f of]hgfnfO{ ;d]t Wofgdf /flvg]5 . %= hn;|f]tsf] Jofj;flos pkof]u, ljsf; tyf Joj:yfkgsf] nflu cg'dlt lng' kg]{ Joj:yf ul/g]5 . ^= ;Defjgf tyf cfjZostf cg';f/ ;tx / e"ldut hn;|f]tsf] ;+of]hgfTds pkof]u -Conjunctive use sf nflu k|fyldstf lbOg]5 . &= b]zdf pknAw tftf]kfgLsf] d"nx¿sf] klxrfg u/L ;f]sf] ax'p2]ZoLo pkof]u ul/g]5 . *= gbLgfnfx¿df kfgLsf] dfqf oy]i6 / l:y/ /fVgsf nflu hnfzox¿sf] lgdf{0f u/L jiff{tsf] kfgLnfO{ ;~ro ug]{ Joj:yf ul/g]5 . (= hn;|f]tsf] If]qdf hn;|f]t;Fu ;DalGwt cGt/f{li6«o ;+3 ;+:yfx¿;Fu ;d]t ;xsfo{ ug{ ;lsg]5 . !)= cGt/fli6«o :t/df ePsf hn;|f]t ;DaGwL ;lGw, ;Demf}tf, 3f]if0ff Pjd\ dxf;lGwx¿sf] /fli6«o lxt cg's"n x'g]u/L cfjZostfsf] cfwf/df g]kfn kIf /fi6« x'g ;Sg]5 . !!= b]zsf gbL tyf hnfzox¿nfO{ cfGtl/s hn oftfoftsf nflu klg pkof]u ug{sf nflu cfjZos cWoog u/fO{ ;DefJo 7fpFdf To;sf] ljsf; ul/g]5 . !@= k|d'v gbLx¿af6 hn oftfoftsf] dfWodaf6 ;d'b|;Dd kx'Frsf] Joj:yf ug{ l5d]sL /fi6«;Fusf] ;xsfo{nfO{ tLj|tf lbOg]5 . k|d'v gbLx¿df klxrfg ePsf a[xt cfsf/sf ax'p2]ZoLo cfof]hgfx¿df hn oftfoftnfO{ cfof]hgfsf] Ps cjojsf] ?kdf ;dfj]z ul/g]5 . 9 /0fgLlt -# hn;|f]t If]qsf] ;+/If0f, ljsf;, Joj:yfkg tyf lgodgsf nflu ;+:yfut Joj:yf ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]t If]qsf] cWoog, cg';Gwfg, tYofª\s ;ª\sng, ljZn]if0f, clen]vLs/0f, lgodg tyf ;+/If0fsf] nflu hn tyf pmhf{ cfof]u /xg]5 / To;sf] dftxtdf cfjZostf cg'¿k cGo sfof{nox¿sf] Joj:yf ug{ ;lsg]5 . @= hn;|f]tsf] pkof]u ljsf;, Joj:yfkg tyf ;+/If0f ug{sf nflu ;+3df ljifout lgsfox¿ tyf ltgsf dftxtdf cfjZostf cg'¿k cGo sfof{nox¿ /xg ;Sg]5g\ . #= hn;|f]tsf] pkof]u, ljsf;, Joj:yfkg tyf ;+/If0fsf nflu k|b]z tyf :yfgLo txdf cfjZostf cg';f/ lgsfox¿ :yfkgf ul/g] 5 . $= hn;|f]tsf] Jofj;flos pkof]u u/] afkt pkof]ustf{n] ltg{'kg]{ z'NsnfO{ sfg"gdfkm{t Jojl:yt ul/g]5 . %= cGt/f{li6«o tyf ;Ldf gbLx¿sf] pkof]u Joj:yfkg, ;+/If0f tyf ljjfb ;dfwfg ug{sf nflu ;+:yfut ;+oGqsf] Joj:yf ul/g]5 . ^= ;Ldf gbLx¿sf] pkof]u, Joj:yfkg tyf ;+/If0f Gofof]lrt ljt/0fsf] l;4fGtsf] cfwf/df /fli6«o lxtnfO{ k|fyfldstfdf /fvL cfk;L ;dGjo, ;xsfo{ tyf ;xdltsf] cfwf/df ul/g]5 . /0fgLlt -$ hn;|f]tsf] ;+/If0f / ljsf;df lghL If]q tyf ;DalGwt ;/f]sf/jfnfx?sf] ;xeflutfdf clej[l4 ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]tsf] If]qdf cWoog, cg';Gwfg, pkof]u Joj:yfkg, ;+/If0f ug]{ sfo{x¿df ;/sf/L, cw{;/sf/L, lghL, pkef]Qmf :yfgLo ;d'bfo lj1 ;d"x Pjd\ JolQmx¿nfO{ ;xefuL u/fOg]5 . 10 @= hn;|f]tsf] If]qdf ;/sf/L, lghL / :yfgLo ;d'bfox¿n] ug]{ sfo{x¿ Pjd\ ;fem]bf/Ldf ul/g] sfo{nfO{ sfg"gL Joj:yf u/L lgwf{/0f ul/g]5 . #= hn;|f]tsf] If]qdf lghL ;xeflutf Pjd\ ;fj{hlgs lghL ;fem]bf/L Joj:yfnfO{ k|fyldstf lbOg]5 . $= lghL If]qaf6 cWoog, ljsf; Pjd\ Joj:yfkg ul/Psf cfof]hgfx¿df pkof]u eO/x]sf] kfgLsf] ljj/0f Pj+ tYofª\s tf]lsPsf] u'0f:t/df ;DalGwt ;/sf/L lgsfodf pknAw u/fpg lhDd]jf/ agfOg]5 . %= hn;|f]tsf] If]qdf ;xefuL ePsf JolQm tyf lgsfox¿ tyf tL dfkm{t ;+rflnt sfo{x¿sf] lgoldt cg'udg Pjd\ lgodg ul/g]5 . ^= hn;|f]t If]qdf lghL If]q ;d]tsf] nufgL cfslif{t ug{ cfjZos gLltut ;'wf/ ul/g] 5 . &= hn;|f]t If]q;Fu ;DalGwt lgsfox¿sf] aLrdf cfk;L ;dGjo tyf ;xsfo{sf] Joj:yf ul/g]5 . *= gbL lgoGq0f Pjd\ Joj:yfkgaf6 psf; ePsf hldgsf] pkof]u nfe nfutsf] cfwf/df ul/g]5 . /0fgLlt -% hn;|f]tsf] If]qdf cWoog, cg';Gwfgsf] lj:tf/ ul/g'sf ;fy} pknAw 1fg tyf tYofª\ssf] clen]vLs/0f, ljZn]if0f tyf k|of]u clej[l4 ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]tsf] If]qdf cWoog tyf cg';Gwfg ug]{ sfo{nfO{ k|fyldstf lbOg]5 . @= hn;|f]tsf] If]qdf cWoog, cg';Gwfg, ;+/If0f ug]{ JolQm tyf lgsfox¿n] ;DalGwt ;/sf/L lgsfoaf6 cfjZos ;xdlt jf cg'dlt lng'kg]{ Joj:yf ul/g]5 . #= hn;|f]tsf] If]qdf ePsf ;Dk"0f{ cWoog, cg';Gwfg, pkof]u tyf Joj:yfkg ;DaGwL sfo{x¿sf] PsLs[t ¿kdf tYofª\s Pjd\ ljj/0fx¿sf] ;+sng / clen]vLs/0f ug]{ sfo{nfO{ Jojl:yt ul/g]5 . 11 $= k|To]s gbL a]l;gdf /x]sf] hn;|f]tsf] pknAwtf, kl/df0f, u'0f:t/, ljBdfg pkof]u, efjL cfjZostf / cfk"lt{ l:ylt;DaGwL ljj/0f tyf tYofª\s tof/ u/L cBfjlws ul/g]5 . %= k|To]s gbL a]l;gsf] hn;|f]tdf e}/x]sf] bf]xg tyf k|b"if0f / vf]nfgfnf tyf tfntn}ofx¿sf] cfs[ltdf kl//x]sf] c;/ ;DaGwL ljj/0f tyf tYofª\s tof/ u/L cBfjlws ul/g]5 . ^= k|To]s gbL a]l;gdf /x]sf] hnr/, jg:klt tyf hn;|f]tdf cfl>t aGohGt'x¿sf] cfjZos ljj/0f tyf tYofª\s /flvg]5 . &= hn;|f]tsf] pkof]u, Joj:yfkg tyf ;+/If0f / lgodg;DaGwL cWoog tyf cg';Gwfgsf nflu pknAw Ifdtf, gjLgtd k|ljlw tyf df]8]nx¿sf] ljsf; tyf k|of]u ul/g]5 . *= hn;|f]tsf] If]qdf ePsf ;Dk"0f{ ljj/0f tyf tYofª\snfO{ ljB'tLo k|0ffnLdf clen]vLs/0f ug]{ Joj:yf ul/g]5 . (= z}lIfs ;+:yf, cw{;/sf/L tyf u}x|;/sf/L nufot lghL If]qsf lgsfox¿n] hn;|f]t If]qdf u/]sf cWoog cg';Gwfgx¿sf] tYofª\s ;ª\sng Pjd\ u'0f:t/ k/LIf0f u/L ltgsf] PsLs[t ¿kdf clen]v /fVg] Joj:yf ul/g]5 . !)= hn;|f]tsf] If]qdf ePsf cWoog, cg';Gwfg tyf lgisif{x¿nfO{ k|;f/– k|rf/ tyf k|sfzg ul/g]5 . !!= hn;|f]t ;DaGwL cfof]hgfx¿sf] cWoogsf] qmddf hn;|f]t ;DaGwL h}ljs ljljwtfsf] kIfnfO{ klg ;dfj]z ul/g]5 . !@= hn;|f]tsf] cWoog, cg';Gwfg, ljsf;, Joj:yfkg, lgodg / ;+/If0fsf] If]qdf pTs[i6 sfd ug]{ JolQm jf ;+:yfnfO{ plrt k|f]T;fxg ul/g]5 . !#= hn;|f]tsf] cWoog, cg';Gwfg, pkof]u, Joj:yfkg / ;+/If0f If]qdf ;xefuL x'g] JolQm jf ;+:yfx¿nfO{ hn;|f]t;DaGwL lgsfox¿af6 sfddf bf]xf]/f]kg gx'g] u/L ;xdlt jf cg'dlt lbg] Joj:yf ul/g]5 . 12 /0fgLlt -^ hn;|f]t If]q;Fu ;DalGwt ;+:yf tyf hgzlQmsf] Ifdtf ljsf; ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]t If]q;Fu ;DalGwt JolQm Pjd\ ;+3–;+:yfx¿sf] 1fg, ;Lk, Ifdtf / lj1tfnfO{ yk ;'b[9Ls/0f ub}{ nlug]5 . @= hn;|f]tsf] cfjZostf / dxTj ;DaGwdf ljleGg dfWodx¿ k|of]u u/L Jofks 1fg ;Dk|]if0f ug{'sf ;fy} hgr]tgfsf] clej[l4 ul/g]5 . #= hn;|f]tsf] cfjZostf, dxTj, pkof]u, ;+/If0f tyf lgodgsf] af/]df tflnd, uf]i7L, ;]ldgf/, cGt/lqmof, h:tf sfo{qmdx¿dfkm{t :yfgLo ;d'bfo, /fhgLltsdL{, gful/s ;dfh, of]hgfsf/ / lg0f{ostf{ aLr Jofks hgr]tgfsf] clej[l4 u/fOg]5 . $= hn;|f]tsf] cfjZostf, dxTj, pkof]u, ;+/If0f tyf lgodgsf] af/]df ljBfno txb]lv ljZjljBfno tx;Ddsf z}lIfs kf7\oqmdx¿df ;dfj]z u/L cWoog cWofkg u/fpg] Joj:yf ul/g]5 . %= hn;|f]tsf] u'0f:t/ k/LIf0fsf nflu cfjZos k|of]uzfnfx¿sf] :yfkgf ug]{ Joj:yf ul/g]5 . /0fgLlt -& ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf] e"ldsf / bfloTj k|i6 u/L ;dGjofTds tj/n] hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]tsf] If]qdf ;+3, k|b]z / :yfgLo tx aLrdf gLltut tyf sfo{ut ;dGjo, ;xsfo{ / ;xhLs/0f ug{ cfjZos ;+oGqsf] Joj:yf ul/g]5 . @= hn;|f]tsf] pkof]u, Joj:yfkg, lgodg / ;+/If0f ug{sf] nflu ;+3, k|b]z / :yfgLo txaLr bfloTj tyf sfo{If]qsf] afF8kmfF6 sfg"gdfkm{t k|i6 ul/g]5 . 13 #, hn;|f]t If]q;Fu ;DalGwt lgsfo tyf ;/f]sf/jfnf lgsfox¿sf] aLrdf ;dGjo, ;xsfo{ tyf sfo{If]qsf] afF8kmfF6 ul/g]5 . $= hn;|f]tsf] Jofj;flos pkof]uaf6 k|fKt x'g] cfDbfgLnfO{ sfg"g adf]lhd ;DalGwt ;d'bfo tyf ;/sf/L lgsfox¿sf] aLrdf afF8kmfF6 Pjd\ ljt/0f ug]{ Joj:yf ul/g]5 . /0fgLlt -* hn;|f]tsf] cfof]hgfx¿af6 k|efljt If]q tyf ;d'bfox¿sf] ;'/Iff Pjd\ ;+/If0f ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]t cfof]hgfx¿n] cf]u6]sf] :yfg, If]q / ;+/rgfx¿sf] e/kbf]{ ;'/Iff Pjd\ ;+/If0fsf] Joj:yf ul/g]5 . @= hn;|f]t;Fu ;DalGwt cfof]hgfx¿sf] lgdf{0fsf] sf/0fn] k|efljt dfgj ;d'bfox¿sf] ;'/Iff / ;+/If0fsf] Joj:yf ul/g]5 . #= ;8s, l;+rfO, ;x/L ljsf;, pBf]u, Jofj;flos ejg h:tf ef}lts k"jf{wf/ lgdf{0f sfo{ ubf{ hn;|f]t;DaGwL ljBdfg, lgdf{0ffwLg tyf u'?of]hgf adf]lhd lgdf{0f x'g] cfof]hgfsf ;+/rgfx¿, cfof]hgf:yn tyf If]qx¿df k|lts"n c;/ gkg]{ u/L ul/g]5 . $= hn;|f]t ;DaGwL ljBdfg, lgdf{0ffwLg tyf eljiodf lgdf{0f x'g] cfof]hgfsf ;+/rgfx¿, cfof]hgf:yn tyf If]qx¿sf] 8«OË l8hfOg, gfk gS;fx¿ / ef}lts ;DklQ;DaGwL ljj/0fx¿ cBfjlws u/L ;'/lIft ¿kn] /flvg]5 . %= hn;|f]tsf clt dxTjk"0f{ Pjd\ ;+j]bgzLn If]qx¿nfO{ hn;|f]t ;+/lIft If]q 3f]if0ff ul/g]5 . ^= hn;|f]t cfof]hgfx¿sf] lj:t[t cfof]hgf k|ltj]bg tof/ ubf{ g} cfof]hgfaf6 k|efljt x'g] ;d'bfox¿sf] ;fdflhs, cfly{s tyf ;fF:s[lts kIfdf kg]{ c;/x¿sf] cWoog ljZn]if0f ul/g]5 . &= cfof]hgfaf6 k|efljt e} k"0f{¿kdf lj:yflkt x'g] JolQm tyf ;d"xnfO{ adf]lhd plrt k'gaf{; tyf k'g+:{yfkgf ul/g]5 . k|rlnt sfg"g adf]lhd plrt kga{f; tyf k'g:{yfkgf ul/g]5 . 14 *= cfof]hgfaf6 k|efljt Pjd\ lj:yflkt ;d'bfox¿nfO{ k'gaf{; tyf k'g:{yfkgf ubf{ oyfzSo lghx¿n] ckgfO/x]sf] ;fljs adf]lhds} k]zf / Joj;fosf] lg/Gt/tf x'g] u/L Joj:yf ldnfOg]5 . (, cfof]hgfaf6 k|efljt Pjd\ lj:yflkt ;d'bfox¿nfO{ Ifdtf cg';f/sf] ;Dej eP;Dd cfof]hgfaf6 k|fKt x'g] /f]huf/L Pjd\ z]o/sf] Joj:yf ul/g]5 . !)= cfof]hgfaf6 k|efljt Pjd\ lj:yflkt ;d'bfox¿nfO{ hLljsf]kfh{g / cfocfh{g ug{sf] nflu pko'Qm Jofj;flos Pjd\ ;Lkd"ns tflndx¿ k|bfg ul/g]5 . /0fgLlt -( hn;|f]t cfof]hgfx¿sf] ljsf; ubf{ ;Da4 If]qsf gful/ssf cfwf/– e"t cfjZostf kl/k"lt{sf nflu cfjZos pmhf{, vfg]kfgL tyf l;+rfO ;'ljwf ;xh, ;'ne, ;'ky / ;dGoflos tj/n] x'g]u/L ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hn;|f]tsf] pkof]usf] nflu lgdf{0f x'g] of]hgfx¿ th{'df ubf{ hn;|f]t u'?of]hgfaf6 cfly{s, ;fdflhs tyf jftfj/0fLo b[li6sf]0fn] clwstd nfe tyf kmfObf k|fKt x'g] of]hgfx¿sf] lgdf{0fnfO{ pRr k|fyldstf lbOg]5 . @= /fli6«o lxtnfO{ ;jf]{kl/ /fvL /fli6«o k|fyldstfsf] cfwf/df hn;|f]tsf] ljsf;, Joj:yfkg tyf ;+/If0f ul/g]5 . #= hn;|f]tsf] cefj ePsf ;'Vvf 6f/ tyf If]qx¿df kfgLsf] cfk"lt{sf] nflu jiff{tsf] kfgL ;+sng -kf]v/L, 6\of+sL, 3}6f cflb sf ;fy} kfgL lnlˆ6ª h:tf gjLgtd\ k|ljlwsf] k|of]unfO{ k|fyldstf lbOg]5 . $= hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ug]{ df}h'bf k|ljlw tyf oGqx¿sf] Ifdtfdf yk j[l4 tyf :t/f]Gglt ul/g]5 . %= hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkgsf] lgldQ lgdf{0f ul/g] ef}lts ;+/rgfx¿sf] nflu pko'Qm l8hfOg tyf dfkb08x¿ tof/ u/L nfu" ul/g]5 . 15 ^= lkpg] kfgL, 3/fo;L k|of]u, dT:okfng, l;FrfO, kz'kG5L, ljB't, pBf]u, ko{6g h:tf If]qdf pkof]u ul/g] kfgLsf] u'0f:t/sf] dfkb08 tof/ u/L nfu" ul/g]5 . /0fgLlt -!) ;fdflhs, ;fF:s[lts Pjd\ jftfj/0fLo kIfdf kg{ ;Sg] gsf/fTds k|efj Go"g x'g]u/L hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkg ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hnjfo' kl/jt{gaf6 pTkGg x'g;Sg] c;/ Pjd\ k|efjx¿;Fu cg's"ng x'g] k|s[ltsf] of]hgf tyf sfo{qmdx¿ ;~rfng ul/g]5 . @= hn;|f]tdf cfl>t hnr/, jg:klt Pjd\ jGohGt'x¿sf] klxrfg u/L ltgLx¿sf] ;+/If0fsf] nflu cfjZos kfgLsf] Joj:yf ul/g]5 . #= hn;|f]tsf] k|b"if0f ug]{ k|b"ifsn] cfjZos Ifltk"lt{ ltg{'kg]{ Joj:yf ul/g]5 . $= hn;|f]tsf] pkof]u tyf Joj:yfkgsf nflu lgdf{0f ul/g] ef}lts ;+/rgfx¿ ;'/lIft, lbuf], u'0f:t/Lo Pjd\ jftfj/0fd}qL agfOg]5 . %= hn;|f]tsf] pkof]u ubf{ gbLgfnfx¿df Go"gtd dfqfdf 5f]8\g'kg]{ kfgLsf] kl/df0f tyf kfgLsf] Go"gtd u'0f:t/sf] ;DaGwdf cfjZos dfkb08 tof/ ul/g]5 . ^, hn;|f]tsf] ljsf;, Joj:yfkg Pjd\ ;~rfng ubf{ dflyNnf] tyf tNnf] t6Lo If]qdf kg{ ;Sg] hf]lvd tyf c;/sf] d"Nof°g u/L plrt Joj:yfkgsf pkfox¿ cjnDag ul/g]5 . &= jftfj/0fdf k|lts"n c;/ gkg]{ u/L gbLgfnf, tfn tn}ofdf ePsf 9'Ëf, df6f], lu§L, afn'jf h:tf gbLhGo kbfy{x¿sf] plrt pkof]u, Joj:yfkg, lgoGq0f / lgodg ul/g]5 . *, dfgjLo cltqmd0faf6 gbLgfnf tyf tfntn}ofsf] :j¿k÷cfs[lt laufg]{ jf gi6 ug]{u/L ul/g] sfo{nfO{ lgoGq0f ul/g]5 . (= e"ldut hn;|f]tsf] k'ge{/0f x'g] :yfgx¿sf] klxrfg u/L To:tf If]qx¿df ef}lts k"jf{wf/ lgdf{0f, a:tL ljsf; tyf xflgsf/s kbfy{x¿sf] k|of]unfO{ lgoGq0f ul/g]5 . 16 !)= e"ldut hn;|f]tsf] cTolws bf]xgnfO{ lgoGq0f ug{ cfjZos dfkb08 agfO{ nfu" ul/g]5 . !!= e"ldut hn;|f]tsf] ;txnfO{ 36\g glbgsf nflu k'ge{/0f ug]{ Joj:yf ul/g]5 . !@= gbLgfnf, d"n, l;d;f/, tfntn}of h:tf hn;|f]tnfO{ k|b"lift agfpg] u/L kmf]x/d}nf kmfNg tyf 9n ld;fpg] h:tf sfo{x¿nfO{ lgoGq0f ul/g]5 . !#= pBf]uwGbf tyf zx/x¿af6 lgisf;g ul/g] k|b"lift kfgLnfO{ k|zf]wg u/]/ dfq gbLgfnf, d"n, l;d;f/, tfntn}of h:tf hn;|f]tx¿df ld;fOg]5 / ;f]sf nflu k|zf]lwt kfgLsf] u'0f:t/sf] cfjZos dfkb08 agfO{ nfu" ul/g]5 . !$= k|zf]lwt kfgLnfO{ cfjZostf cg';f/ k'g/k|of]u ug{ k|f]T;fxg ul/g]5 . !%, hnLo h}ljs ljljwtf tyf jftfj/0f ;+/If0fsf] b[li6sf]0fn] j}slNks pmhf{sf] pTkfbg Pjd\ k|of]unfO{ k|f]T;fxg ul/g]5 . /0fgLlt -!! hnfwf/ Joj:yfkgnfO{ k|efjsf/L agfpFb} hnhGo ljkb\sf] lgoGq0f Pjd\ Go"gLs/0f ul/g]5 . gLlt tyf sfo{gLlt != hnhGo ljkb\x¿sf] lgoGq0f Pjd\ Go"gLs/0fsf nflu PsLs[t hnfwf/ Joj:yfkgnfO{ k|fyldstf lbOg]5 . @= k|To]s gbL a]l;g :t/sf] af9L, 8'afg, s6fg ;DaGwL gS;f / e"–Ifo tyf klx/f] hf]lvd gS;f tof/ ul/g]5 / ;f] gS;fsf] cfwf/df hnhGo ljkbx¿sf] lgoGq0f Pjd\ Joj:yfkgsf of]hgfx¿ nfu" ul/g]5 . #= af9L, klx/f], 8'afg, s6fg, e"–Ifo tyf klx/f] h:tf hf]lvdk"0f{ :yfgx¿df ePsf ufpFj:tL tyf ;d'bfox¿nfO{ ;'/lIft :yfgdf ;fg{sf nflu ;DalGwt lgsfox¿sf] ;dGjodf To:tf :yfgx¿sf] klxrfg tyf 5gf}6 ul/g]5 . 17 $= af9L, klx/f], 8'jfg, s6fg h:tf hnhGo ljkb\x?sf] k|efjsf/L lgoGq0f Pj+ Go"gLs/0f ug{sf nflu gbLgfnfx¿df afFw, t6aGw nufot hnfzox¿sf] lgdf{0f ul/g]5 . ;fy} cfjZostf cg'¿k cGt/ hnfwf/ :yfgfGt/0f ug]{ sfo{sf] Joj:yf ul/g]5 . %= e"–Ifo tyf klx/f] h:tf hnhGo ljkb\ lgoGq0f Pj+ Go"gLs/0fsf] nflu gjLgtd Pj+ k/Dk/fut 1fg, ;Lk / k|ljlwx?sf] pkof]u ul/g]5 . ^= cltj[li6, cgfj[li6, ;'Vvf, v8]/L, lxdtfn lj:kmf]6g, gbLgfnf y'lgP/ PSsf;L km'6\g] h:tf ck|Tofl;t ¿kdf cfOkg]{ hf]lvdx¿sf] k|efjaf6 ;'/lIft x'g] pko'Qm pkfo tyf k|ljlwx¿sf] cjnDag ul/g]5 . &= hf]lvdo'Qm cj:yfdf /x]sf lxdgbL tyf lxdtfnx¿sf] l:yltx¿sf] cWoog tyf cg';Gwfg u/L ;f]sf] tYofª\s Pj+ ljj/0fx¿nfO{ cwfjlws ul//fVg] Joj:yf ul/g]5 . *= hnhGo ljkb\;DaGwL cfktsfnLg cj:yfnfO{ Wofg lbO{ clt cfjZos tf/, 9'Ëf, afF;, 6]6«fkf]8, k/s'kfOg, Ans, hfnL, af]/f, afn'jf h:tf ;fdfu|Lx¿nfO{ k"j{ tof/L cj:yfdf /fVg] Joj:yf ul/g]5 . (= hnjfo';DaGwL tYofª\snfO{ cBfjlws u/L /flvg]5 . ;fy} e/kbf{] tYof°sf nflu gbL a]l;g If]qx¿df cfjZostf cg';f/ hndfkg / df};d dfkg;DaGwL s]Gb|x¿sf] :yfkgf tyf pks/0fx¿ h8fg ul/g]5 . !), hn tyf df};d;DaGwL k"jf{g'dfgnfO{ e/kbf{] / ljZjf;of]Uo agfpg k|efjsf/L k|0ffnLsf] Joj:yf ul/g]5 . !!= hnjfo' kl/jt{gaf6 pTkGg x'g;Sg] c;/ Pjd\ k|efjx¿;Fu cg's"ng ug{sf nflu jiff{tsf] kfgL ;ª\sng, ;–;fgf kf]v/L lgdf{0f, yf]kf tyf kmf]x/f l;+rfO, lnlˆ6Ë k|ljlw, kfOk k|ljlw, 6g]n v]tL, s[lqd jiff{t\ tyf er{'cn jf6/ k|of]u h:tf k/Dk/fut Pj+ gjLgtd k|ljlwx¿sf] cjnDag ul/g]5 . 18 !@= k|To]s gbLgfnfx¿df af9L tyf 8'afg If]qsf] klxrfg ul/g]5 / To:tf hf]lvd If]qx¿df a:tL ljsf; tyf lgdf{0f sfo{nfO{ /f]s nufOg]5 . !#= cfktsfnLg ¿kdf tTsfn ug{'kg]{ hnpTkGg ljkb\sf] lgoGq0f tyf Joj:yfkg ug{ :yfgLo ;d'bfosf] Ifdtf j[l4 ul/g]5 . !$= ;DalGwt lgsfo;Fusf] ;dGjodf r'/] kxf8df x'g] 9'Ëf lu§L afn'jfsf] cJojl:yt pTvggnfO{ lgoGq0f ul/g]5 . !%= hnfwf/ If]qx¿df lgdf{0f ul/g] ef}lts k"jf{wf/ lgdf{0fsf sfo{x¿ jftfj/0fd}qL agfOg]5 . !^= hnfwf/ If]qdf ePsf jg hËnx¿sf] ;+/If0f ul/g]5 / jg hËn gePsf vfnL hldgx¿df j[Iff/f]k0f ul/g]5 . !&, hnfwf/ If]qdf ePsf gbLgfnf, d"n, l;d;f/, tfntn}of, 9'Ë]wf/f h:tf kfgLsf ;|f]tx¿sf] klxrfg u/L ;+/If0f ul/g]5 . !!= ;+:yfut Joj:yfM hn;|f]tsf] pkof]u, ljsf;, Joj:yfkg tyf ;+/If0fsf nflu ;+3, k|b]z / :yfgLo txdf plrt ;+:yfut k|aGw ul/g]5 . o; gLltsf] sfof{Gjogsf nflu ;+3Lo txdf dGqfno, ljefu, cfof]u, k|flws/0f, cfof]hgf / ;ldlt /xg] 5g\ . k|b]z:t/df dGqfno, lgb]{zgfno tyf ljifout sfof{nox¿ / :yfgLo txdf ;DalGwt sfof{nox¿sf] Ifdtf ljsf; u/L kl/rfng ul/g]5 . !@= sfg"gL Joj:yfM o; hn;|f]t gLltsf] k|efjsf/L sfof{Gjogsf nflu cfjZos kg]{ sfg"gx¿ th{'df tyf kl/dfh{g ul/g]5 . !#= cg'udg tyf d"Nof°gM o; hn;|f]t gLltsf k|fjwfgx¿sf] sfof{Gjogsf] cg'udg tyf d"Nof°g ljleGg txaf6 x'g]5 . o;sf] cg'udg ;du| ¿kdf pmhf{, hn;|f]t tyf l;+rfO dGqfno Pjd\ hn tyf pmhf{ cfof]uaf6 ul/g]5 . o;sf cltl/Qm k|b]z / :yfgLo txn] 19 ;d]t cfk\mgf] If]qleq gLlt sfof{Gjogsf] cg'udg ug]{5g\ . o; gLltsf] sfof{Gjog l:ylt / o;sf] ;fGble{stf, k|efjsfl/tf tyf ;+efJo k|efjsf] d"NofÍg /fli6«o of]hgf cfof]udfkm{t ;f]em} jf t];|f] kIfsf] ;+nUgtfdf u/fOg]5 . !$= If]qut gLlt tyf gLltsf] kl/dfh{gM o; hn;|f]t gLltsf] k|efjsf/L sfof{Gjogsf nflu cfjZos If]qut gLltx¿ ;d]t th{'df ug{ ;lsg]5 . o; /fli6«o hn;|f]t gLlt cg's"n gePsf cGo gLltx¿ o; gLlt cg'¿k x'g]u/L kl/dfh{g ul/g]5 . !%= hf]lvd tyf hf]lvd Go"gLs/0fsf pkfox¿M c= hf]lvdx¿ s ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf ljleGg lgsfox¿aLrsf] ;dGjo tyf ;xsfo{df dfq gLltn] /fv]sf p2]Zox¿ xfl;n x'g] ePsfn] o:tf] sfo{k4lt ckgfO{ ljsf; lgdf{0f sfo{ ;~rfng ug{' . v hn;|f]tsf] ax'cfoflds lx;fan] PsLs[t ¿kdf ;+/If0f / ljsf; ug{ 7"nf] ;fwgsf] cfjZos kg]{ / o;sf nflu kof{Kt ;fj{hlgs jh]6 ljlgof]hg / ljb]zL ;xof]u tyf nufgL ;d]t kl/rfng ug{' . u hn;|f]tsf] ljsf; / pkof]u;DaGwL If]qut sfo{qmd ;~rfng ug]{ dGqfno tyf lgsfodf cfjZos kg]{ ;+:yfut Ifdtf / hgzlQm ljsf; tyf pgLx¿sf] ;]jf lg/Gt/tf . cf= hf]lvd Go"gLs/0fsf pkfox¿M s ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf ljleGg lgsfox¿aLrsf] ;dGjo, ;xsfo{ tyf ;xhLs/0fsf nflu ;Ifd ;+oGqsf] Joj:yf ul/g'sf ;fy} hn;|f]tsf] pkof]u, Joj:yfkg, lgodg / ;+/If0fsf nflu ;+3, k|b]z / :yfgLo txaLr lhDd]jf/L tyf sfo{If]q lgwf{/0f ul/g]5 . 20 v hn;|f]tsf] PsLs[t ¿kdf ljsf; / ;+/If0f ug{ cfjZos kg]{ ;|f]t ;fwg tyf nufgL ;+3, k|b]z / :yfgLo txsf] k|fyldstf x'g]5 . ;fy} ;DefJo j}b]lzs ;|f]tsf] ;d]t clwstd kl/rfng ul/g]5 . u hn;|f]tsf] ljsf; / pkof]u ;DaGwL If]qut sfo{qmd ;~rfng ug]{ lgsfodf cfjZos kg]{ ;+:yfut Ifdtf ;'b[9 ug{'sf ;fy} hgzlQmsf] Ifdtf ljsf; ul/g]5 . hn;|f]t If]qdf ePsf cWoog, cg';Gwfg tyf o; If]qsf lj1x¿sf] ljj/0f cWofjlws u/L o; gLltsf] sfof{Gjog ug{ ;xof]u lnOg]5 .