Forest Rules, 2079 (2022)

www.lawcommission.gov.np वन ननयमावली, २०७९ प्रमाणीकरण तथा प्रकाशन नमनत २०७९।०३।१६ सं शोधन 1. वन (पहिलो सं शोधन) ननयमावली, 2080 2080।04।32 2. वन (दोस्रो सं शोधन) ननयमावली, 2081 2081।02।31 3. वन (तेस्रो सं शोधन) ननयमावली, 2082 2082।10।08 वन ऐन, २०७६ को दफा ८३ ले ददएको अनधकार प्रयोग गरी नेपाल सरकारले दे िायका ननयमिरु बनाएको छ। पररच्छे द-१ प्रारम्भिक १. संम्िप्त नाम र प्रारभि: (१) यी ननयमिरुको नाम “वन ननयमावली, २०७९” रिे को छ। (२) यो ननयमावली तुरुन्त प्रारभि िुनेछ। २. पररिाषा: हवषय वा प्रसङ्गले अको अथथ नलागेमा यस ननयमावलीमा,- (क) “उपिोक्ता समूिको कोष” िन्नाले ऐनको दफा ३३ बमोम्िमको उपिोक्ता समूिको कोष सभझनु पछथ। (ख) “ऐन” िन्नाले वन ऐन, २०७६ सभझनु पछथ। (ग) “काठ” िन्नाले दुर्थ हफट वा सो िन्दा बढी लभबार् र एक दशमलब पााँच हफट वा सो िन्दा बढी गोलार् िएको म्चरानको रुपमा िान सक्ने गोनलया काठ सभझनु पछथ र सो शब्दले खयर प्रिानतको िकमा िनतसुकै आकार वा नापको काठलाई समेत िनाउाँछ। (घ) “कायथयोिना” िन्नाले वनको सं रिण, सं वर्द्थन, व्यवस्थापन र सदुपयोग लगायतका हवषयवस्तु समावेश िएको कायथयोिना सभझनु पछथ र सो शब्दले निनििन वन कायाथलयको आवनधक योिना सहितको रणनीनतक योिना र वन सं रिण िेत्रको हवशेष कायथयोिनालाई समेत िनाउाँछ। (ङ) “कोष” िन्नाले ऐनको दफा ४५ बमोम्िम स्थापना िएको वन हवकास कोष सभझनु पछथ। 1 www.lawcommission.gov.np

(च) “म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत” िन्नाले ननयम २१ बमोम्िम गदठत म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत सभझनु पछथ। (छ) “दित्तर बित्तर” िन्नाले नदी वा खोलाले बगाई ल्याएको, हकनारा लागेको, अड्केको वा िुबेको वा पुररएको काठ, दाउरा सभझनु पछथ। (ि) “दाउरा” िन्नाले दुर्थ हफटिन्दा कम लभबार् र एक दशमलब पााँच हफटिन्दा कम गोलार् िएको गोनलया काठ सभझनु पछथ र सो शब्दले एक दशमलब पााँच हफटिन्दा बढी गोलार् िए तापनन धोद्रो वा सिेको वा मदिएको िर्थ म्चरानको रुपमा िान नसक्ने खयर बािेकको गोनलया काठलाई समेत िनाउाँछ। (झ) “ननदे शनालय” िन्नाले प्रदे श सरकार अन्तगथत रिे को प्रदे श वन ननदे शनालय सभझनु पछथ। (ञ) “पयाथपयथटन” िन्नाले वातावरण सं रिण र स्थानीय समुदायको हितको प्रनतकूल निुने गरी वनिेत्रमा गररने प्रकृनतमा आधाररत पयथटन गनतहवनध सभझनु पछथ।  (ञ1) “पोल” िन्नाले दस सेम्न्टनमटर िन्दा बढी तीस सेम्न्टनमटरसभम व्यास (निनबएच) िएको खिा बोट सभझनु पछथ।  (ट) “बल्लाबल्ली” िन्नाले दस सेम्न्टनमटर िन्दा बढी तीस सेम्न्टनमटरसभम व्यास (निनबएच) िएको र छ हफट िन्दा बढी लभबार् िएको गोनलया काठ सभझनु पछथ। (ठ) “मिाननदे शक” िन्नाले हविागको मिाननदे शक सभझनु पछथ। (ि) “रािस्व (रोयल्टी)” िन्नाले वन पैदावार नबक्री र राम््िय वनिेत्र कबुनलयती वनको रुपमा उपलब्ध गराए बापत नेपाल सरकारलाई प्राप्त िुने रकम सभझनु पछथ र सो शब्दले वनिेत्र र वन पैदावार प्रयोग गरे बापत नेपाल सरकारलाई नतनुथ, बुझाउनु पने शुल्क, मिसुल, दस्तुर र मूल्यलार्थ समेत िनाउाँछ।  (ि1) “रुख” िन्नाले तीस सेम्न्टनमटर िन्दा बढी व्यास (निनबएच) िएको खिा बोट सभझनु पछथ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 2 www.lawcommission.gov.np (ढ) “वाहषथक स्वीकायथ कटान” िन्नाले वनको वृहर्द् मौज्दात (ग्रोर्ङ्ग स्टक) र वाहषथक उत्पादन िमता (एनुअल यील्ि) को आधारमा ननधाथरण गरी कायथयोिनामा उल्ले ख िएको वाहषथक कटान गनथ सहकने वन पैदावरको पररमाण सभझनु पछथ। (ण) “हवकास आयोिना” िन्नाले ऐनको दफा ४२ बमोम्िमका राम््िय प्राथनमकता प्राप्त आयोिना, लगानी बोिथबाट लगानी स्वीकृत िएको योिना, राम््िय गौरवका आयोिना वा नेपाल सरकारले तोकेको मापदण्ि पूरा गरे का राम््िय प्राथनमकता प्राप्त खननििन्य उद्योग सभझनु पछथ। (त) “सङ्गदठत सं स्था” िन्नाले प्रचनलत कानून बमोम्िम स्थापना िएका उपिोक्ता समूि, सङ्घ, सं स्था, उद्योग, कभपनी, फमथ वा सिकारी सं स्था सभझनु पछथ र सो शब्दले नेपाल सरकारले ऐनको उद्देश्य िानसल गने गरी वन व्यवस्थापन, वृिारोपण, वन उद्यम, वन पैदावारको आपूनतथ वा वन हवकासका लानग स्थापना गरे को सं स्थागत सं रचनालार्थ समेत िनाउाँछ। (थ) “सनमनत” िन्नाले ननयम १०९ बमोम्िमको कायथक्रम छनौट तथा कायाथन्वयन सनमनत सभझनु पछथ। (द) “साझेदारी वन उपिोक्ता समूि” िन्नाले ननयम ५६ बमोम्िमको साझेदारी वन उपिोक्ता समूि सभझनु पछथ। (ध) “सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि” िन्नाले ननयम ४२ बमोम्िमको सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि सभझनु पछथ। पररच्छे द-२ राम््िय वनको िू-उपयोग र सीमा ननधाथरण ३. राम््िय वनको िू-उपयोग पररवतथन नगररने: (१) राम््िय वनको िू-उपयोग पररवतथन गररने छै न।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 3 www.lawcommission.gov.np (२) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन राम््िय सुरिाको लानग वन िेत्रको िूउपयोग पररवतथन गनुथ पने िएमा नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले राम््िय वनको कुनै िेत्रको िू-उपयोग पररवतथन गने स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (२क) उपननयम (२) बमोम्िमको राम््िय सुरिाको लानग राम््िय वनिेत्र प्रयोग गनथ सभबम्न्धत सुरिा ननकायले दे िायका हववरण तथा कागिात समावेश गरी सभबम्न्धत हवषयगत मन्त्रालय माफथत मन्त्रालयमा अनुरोध गनुथ पनेछ - (क) सभबम्न्धत हवषयगत मन्त्रालयबाट राम््िय सुरिाको लानग अत्यावश्यक िएको ननणथय सहितको नसफाररस, (ख) माग गरे को स्थान र चारहकल्ला, (ग) म्िहपएस कोअनिथनेट सहितको नक्सा। (२ख) उपननयम (२क) बमोम्िम अनुरोध िई आएमा स्थलगत प्रनतवेदनसहित निनििनल वन अनधकृतको राय तथा उपिोक्ता समूिबाट व्यवस्थापन गररएको वनको िेत्र िए त्यस्तो समूिको कायथ सनमनतको ननणथय समेत समावेश गरी हविागको राय पठाउन मन्त्रालयले हविागमा ले खी पठाउनु पनेछ। (२ग) उपननयम (२क) र (२ख) बमोम्िमको हववरण तथा कागिात र हविागको राय अध्ययन गदाथ राम््िय सुरिाको लानग राम््िय वनिेत्रको कुनै िाग उपलब्ध गराउन आवश्यक दे खेमा सुरिा ननकायले पालना गनुथपने सतथ तोकी सोको पालना गने प्रनतबर्द्ताको लानग मन्त्रालयले सुरिा ननकायलाई ले खी पठाउन सक्नेछ। (२घ) उपननयम (२ग) बमोम्िम सभबम्न्धत सुरिा ननकायको मुख्यालयको ननणथयबाट प्रनतबर्द्ता प्राप्त िएमा प्रयोग गनथ ददने राम््िय वनिेत्रको ठे गाना, िेत्रफल र पालना गनुथपने सतथसहित मन्त्रालयले त्यस्तो वन िेत्रको िू-स्वानमत्व नेपाल सरकारमा रिने गरी स्वीकृनतका लानग नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्समि प्रस्ताव पेस गनेछ।  (२ङ) वातावरण सं रिण सभबन्धी प्रचनलत कानूनमा अन्यथा व्यवस्था िएकोमा बािेक यस ननयम बमोम्िम उपलब्ध गरार्ने वन िेत्रको रुख िटाउनु पने िएमा हविागको स्वीकृनतमा निनििन वन कायाथलयले रुख िटाउन अनुमनत ददन सक्नेछ। (२च) उपननयम (२ङ) बमोम्िम रुख िटाउाँदा उत्पादन िएको वन पैदावार निनििन वन कायाथलयमा िस्तान्तरण गनुथ पनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 4 www.lawcommission.gov.np (२छ) उपननयम (२ङ) बमोम्िम िटार्एका रुख सङ्ख्याको पााँच गुणाको दरले निनििन वन कायाथलयले तोकेको स्थानमा सभबम्न्धत सुरिा ननकायले वृिारोपण गनुथ पनेछ। (२ि) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन राम््िय वन िेत्रनित्र राम््िय सुरिाका लानग तानलम र स्थलगत अभ्यास गनुथपने िएमा म्िल्ला सुरिा सनमनतको नसफाररसमा निनििनल वन अनधकृतले चार हकल्ला तथा समयावनध तोकी वन, वनस्पनत र वन्यिन्तुलाई िानन नोक्सानी नपुर्याउने सुननम्श्चत गराई अस्थायी पमपमा तानलम र स्थलगत अभ्यास सञ्चालन गनथ स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (२झ) उपननयम (२ि) बमोम्िमको तानलम र स्थलगत अभ्यास सञ्चालन गदाथ सभबम्न्धत स्थानीय सवथसाधारणलाई सूचना तथा िानकारी ददनु पनेछ। (३) उपननयम (2) बमोम्िम िू-उपयोग पररवतथनको स्वीकृनत ददएको िेत्र िुन प्रयोिनको लानग स्वीकृनत ददर्एको िो सोिी प्रयोिनको लानग मात्र उपयोग गनुथ पनेछ। ४. राम््िय वन िेत्रको िोगानधकार उपलब्ध गराउन सक्नेः (१) ननयम ३ को उपननयम (२) बमोम्िम नेपाल सरकारले िू-उपयोग पररवतथन गनथ स्वीकृनत ददएको राम््िय वनिेत्रको िोगानधकार सभबम्न्धत ननकायलाई उपलब्ध गराउन सक्नेछ। यसरी िू-उपयोग पररवतथन गनथ स्वीकृनत ददई िोगानधकार उपलब्ध गराएको हववरण सभबम्न्धत प्रदे श मन्त्रालय र ननदे शनालयलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ।  (1क) नेपाल सरकारको स्वानमत्व िएको ििीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कभपनी नलनमटे िलाई ििीबुटीको खेती नबस्तार तथा प्रशोधन गनथ नेपाल सरकारले राम््िय वनको कुनै िेत्रको िोगानधकार उपलब्ध गराउन सक्नेछ। यसरी िोगानधकार उपलब्ध गराएको हववरण सभबम्न्धत प्रदे श मन्त्रालय र ननदे शनालयलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ।  (2) उपननयम (१) वा (१क) बमोम्िम िोगानधकार प्राप्त गने ननकायले िुन प्रयोिनका लानग िोगानधकार प्राप्त गरे को िो सोिी प्रयोिनका लानग िटाउनुपने पोल र रुखको सङ्ख्याको दस गुणाले िुने सङ्ख्यामा हविाग वा निनििन वन कायाथलयले तोकेको िग्गामा वृिारोपण गरी पााँच वषथसभम सं रिणको व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (३) उपननयम (१) वा (1क) बमोम्िम नेपाल सरकारले राम््िय वनिेत्रको

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 5 www.lawcommission.gov.np िोगानधकार उपलब्ध गराएको अवस्थामा हविागले िोगानधकार प्राप्त गने ननकायसाँग सभझौता गरी अनुसूची-१ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददनु पनेछ। (४) उपननयम (१) वा (1क) बमोम्िम िोगानधकार उपलब्ध गराएको राम््िय वनिेत्रको िग्गामा रिे का रुख आवश्यक िौनतक सं रचना ननमाथण गने क्रममा िटाउनु पने िएमा प्रदे श मन्त्रालयको स्वीकृनत नलएर मात्र िटाउनु पनेछ। (५) िवाई रािार, दुरसञ्चारका टावर, वातावरण, िलवायू पररवतथन, मौसम वा हवपद्साँग सभबम्न्धत अनुसन्धान तथा िानकारी ददने उद्देश्यले नेपाल सरकारको कुनै ननकायले राम््िय वनिेत्रनित्र कुनै सं रचना राख्नु पने िएमा नेपाल सरकारले त्यस्तो सं रचना राख्न आवश्यक पने वन िेत्रको िग्गाको िोगानधकार सं रचना राख्ने ननकायलाई उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (६)  उपननयम (१) वा (1क) को प्रयोिनका लानग उपिोक्ता समूिद्बारा व्यवम्स्थत वन िेत्रमा िोगानधकार प्रदान गनुथ पने िएमा सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिको सिमनत नलनु पनेछ। यसरी उपिोक्ता समूिले सिमनत ददाँदा सो समूिको साधारण सिाले ननणथय गनुथ पनेछ। (७) उपननयम (१) वा (1क) बमोम्िम िोगानधकार प्राप्त गने ननकायले िुन प्रयोिनका लानग राम््िय वनिेत्रको िोगानधकार प्राप्त गरे को िो सोिी प्रयोिनका लानग मात्र उपयोग गनुथ पनेछ। (८) ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम राम््िय वनिेत्रमा प्राप्त िोगानधकारको िक नेपाल सरकारको स्वीकृनत नबना कसै लाई िस्तान्तरण गनथ पार्ने छै न। (९) प्रदे श वन ननदे शकले यस ननयम बमोम्िम िोगानधकार उपलब्ध गरार्एको िग्गाको उपयोग सभबन्धमा अनुगमन गनुथ पनेछ र त्यसरी गररएको अनुगमन सभबन्धी वाहषथक प्रनतवेदन तयार गरी प्रदे श मन्त्रालय र हविागमा पेस गनुथ पनेछ। ५. राम््िय वनको सीमा ननधाथरण: (१) नेपाल सरकारले ऐनको दफा ४ बमोम्िम प्रदे श नित्रको राम््िय वन र अन्तर प्रादे म्शक वनको सीमा ननधाथरण गरी नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननधाथररत वनको सीमाको आधारमा हविागको समन्वयमा मन्त्रालय अन्तगथतको वन अनुसन्धान तथा प्रम्शिण केन्द्रले वनको छत्र नक्सा (क्यानोपी भयाप) तयार गनुथ पनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 6 www.lawcommission.gov.np ६. वनिेत्रमा प्रवेश ननयमन सभबन्धी व्यवस्था: (१) ऐनको दफा ९ को उपदफा (४) को प्रयोिनको लानग निनििनल वन अनधकृतले नेपाल सरकारबाट अनुमनत प्राप्त हवकास आयोिना सञ्चालन गनथका लानग ननम्ित समयावनध र सतथ तोकी सवारी साधन तथा माननसको आवतिावतका लानग वन िेत्रमा प्रवेशको लानग अनुमनत ददन सक्नेछ। (२) ऐनको दफा ९ बमोम्िम प्रवेश ननषेध गररएको वन िेत्रमा स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम वन सं रिण र सं वर्द्थन कायथको लानग निनििनल वन अनधकृतले आवश्यक व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। ७. राम््िय वनको िू-उपयोग योिना: (१) वनको सं रिण, सं वर्द्थन, व्यवस्थापन तथा वातावरण र हवकास बीचको सन्तुलन कायम गनथको लानग ननदे शनालयको परामशथमा निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो कायथिेत्र नित्रको कुनै खास वनिेत्रको िू-उपयोग योिना तिुथमा गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम तिुथमा िएको िू-उपयोग योिना निनििनल वन अनधकृतले स्वीकृनतको लानग प्रदे श मन्त्रालयको सिमनत नलर्थ हविागमा पेस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम प्राप्त िू-उपयोग योिना पररमािथन गनुथ पने दे खेमा पररमािथन समेत गरी वा गनथ लगाई हविागले आफ्नो रायसहित नेपाल सरकारको स्वीकृनतको लानग मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम प्राप्त िू-उपयोग योिना मन्त्रालयले स्वीकृनतको लानग नेपाल सरकार मम्न्त्रपररषद्मा पेस गनेछ र नेपाल सरकार मम्न्त्रपररषद्ले त्यस्तो योिना स्वीकृत गनथ सक्नेछ। (५) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन नेपाल सरकारले आवश्यक ठानेमा कुनै वन िेत्रमा िू-उपयोग योिना तिुथमा गनथ लगार्थ स्वीकृत गनथ सक्नेछ। ८. वनस्पनत उद्यान स्थापना गनथ सक्ने: (१) मन्त्रालयले वनस्पनत सभबन्धी अध्ययन अनुसन्धान गनथको लानग नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी राम््िय वनको कुनै िागलाई ननयम ७ बमोम्िमको िू-उपयोग योिनाको अधीनमा रिी वनस्पनत उद्यान िेत्र तोकी व्यवस्थापन गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमका वनस्पनत उद्यानको सं रिण तथा व्यवस्थापन वनस्पनत हविाग वा सो हविाग अन्तगथतको कायाथलयले गनेछ। (३) यो ननयम प्रारभि िुन ु अम्घ वनस्पनत हविाग वा सो अन्तगथतका कायाथलयले

7 www.lawcommission.gov.np सं रिण र व्यवस्थापन गरे का वनस्पनत उद्यान यसै ननयम बमोम्िम व्यवस्थापन िएको मानननेछ। (४) वनस्पनत उद्यानको स्थापना, सं रिण तथा व्यवस्थापन गने क्रममा सो िेत्रमा रिेका रुख िटाउनु परे मा निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलई िटाउन सहकनेछ र त्यस्तो िेत्रमा उत्पादन िएका वन पैदावारको व्यवस्थापन निनििन वन कायाथलयले गनेछ। (५) वनस्पनत उद्यानको प्रवेश तथा अन्य शुल्क अनुसूची-२ मा उल्लेख िए बमोम्िम िुनेछ। ९. वृिारोपण गनुथ पने: (१) वृिारोपण गरी वन हवकास गनथको लानग मन्त्रालय, हविाग, प्रदे श मन्त्रालय, ननदे शनालय र निनििन वन कायाथलयले वन िेत्रनित्र र बाहिर वृिारोपण गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम वृिारोपण गररएको िेत्रको सं रिण र व्यवस्थापन सभबम्न्धत वन व्यवस्थापन गने समूि वा ननकाय समेतको सििानगतामा निनििन वन कायाथलयले गनेछ। १०. बसोबास वा पुनवाथस गररएका िग्गाका पमख िटाउने सभबन्धी व्यवस्थाेः (१) ऐनको दफा १२ को उपदफा (२) बमोम्िम नेपाल सरकारको स्वानमत्वमा रिे का पमख िटाउनु परे मा निनििनल वन अनधकृतले िााँचबुझ गरी त्यस्ता पमखको म्िहपएस कोअनिथनेट सहितको लगत नभबररङ, मापन तथा मूल्याङ्कन गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको मूल्याङ्कनका आधारमा निनििनल वन अनधकृतले काठ, दाउराको उत्पादन र नबक्री हवतरण सभबन्धी प्रनतवेदन तयार गरी ननदे शनालयमा पेस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम प्राप्त प्रनतवेदन सभबन्धमा ननदे शनालयले आवश्यक िााँचबुझ गरी आफ्नो राय सहित प्रदे श मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम पेस िएको हवषयमा िााँचबुझ गदाथ बसोबास वा पुनवाथस गरार्एको िेत्रमा रिेका प्रस्ताहवत रुख िटाउन उपयुक्त र आवश्यक दे म्खएमा प्रदे श मन्त्रालयले स्वीकृनत ददन सक्नेछ र सोको िानकारी हविागलाई गराउनु पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम प्राप्त स्वीकृनत बमोम्िम नेपाल सरकारको

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 8 www.lawcommission.gov.np स्वानमत्वमा रिे का रुख िटाउने र नबक्री हवतरण गने कायथको अनुगमन प्रदे श वन ननदे शकले गरी सोको प्रनतवेदन प्रदे श मन्त्रालयसमि पेस गनुथ पनेछ। ११. नसमसार िेत्रको संरिण तथा पयाथपयथटन हवकास सभबन्धी व्यवस्था: (१) निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो कायथिेत्र नित्र पने वनिेत्र नित्रको पानीको स्रोतिेत्र‚ पानीको मुिान‚ पोखरी‚ ताल‚ हिमताल‚ खोला-खोल्सी‚ नदी लगायतका नसमसार िेत्रको सं रिण र व्यवस्थापनको उम्चत व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (२) निनििनल वन अनधकृतले रामसार मिासम्न्ध अन्तगथतको अन्तराथहियस्तरमा मित्त्व राख्ने रामसार सूचीमा सूचीकृत नसमसार िेत्र वा राम््िय वनिेत्र नित्रको खास मित्त्वपूणथ नसमसार िेत्रको सं रिण र व्यवस्थापन गरी पयाथपयथटन हवकास गनथ ननयम १४ बमोम्िमको रणनीनतक योिनाको आधारमा छु ट्टै नसमसार व्यवस्थापन योिना तयार गरी ननदे शनालयको स्वीकृनत नलई हविागमा पठाउनु पने छ। यस्तो योिना तयार गदाथ नसमसार िेत्रमा िुन सक्ने पयाथपयथटनको सभिावनाका िेत्रिरु समेत पहिचान गरी उल्ले ख गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको व्यवस्थापन योिनामा हविागले आफ्नो राय सहित मन्त्रालयमा पठाउनेछ र मन्त्रालयले स्वीकृत गरे पनछ त्यस्तो योिना लागू िुनेछ। (४) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन उपिोक्ता समूिद्वारा व्यवस्थापन गररएका वन िेत्रनित्र रिे का नसमसार िेत्रको व्यवस्थापन स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम गनुथ पनेछ। (५) निनििनल वन अनधकृतले प्रदे श मन्त्रालयको सिमनत नलई नसमसार िेत्रको सं रिण‚ व्यवस्थापन र पयाथपयथटन सञ्चालनमा स्थानीय तिसाँग सिकायथ गनथ सक्नेछ। १२. वन व्यवस्थापन तथा वन हवकास कायथ सभबन्धी व्यवस्था: (१) सरकारी वा सावथिननक ननकायले वन हवकास तथा व्यवस्थापन सभबन्धी नसथरी ननमाथण, नबरुवा उत्पादन, वृिारोपण, गोिमेल, नथननङ्ग, प्र ुननङ्ग, कटान मुछान, काठ, दाउरा उत्पादन, वनपथ ननमाथण, स्टोन हपम्चङ्ग, अम्ग्नरे खा ननमाथण, पोखरी ननमाथण, चेकड्याम ननमाथण, सेि िाउस ननमाथण, काठे पुल ननमाथण, अवलोकन टावर ननमाथण, नसमसार सं रिण वा यस्तै प्रकृनतका अन्य कायथ गदाथ कभतीमा रािपत्र अनहित प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन प्राहवनधक कमथचारीले लागत अनुमान तयार गनथ सक्नेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 9 www.lawcommission.gov.np (२) उपननयम (१) बमोम्िम तयार िएको लागत अनुमान निनििनल वन अनधकृतले स्वीकृत गरी कायाथन्वयन गराउन सक्नेछ। (३) स्वीकृत वाहषथक कायथक्रममा परे का वन व्यवस्थापनका कायथ, सब निनििन वन कायाथलय वा निनििन वन कायाथलयको िवन ननमाथण तथा ममथत सभिार कायथ र यस्तै प्रकृनतका अन्य वन हवकास कायथको लानग आवश्यक पने काठ, दाउरा निनििनल वन अनधकृतले प्रदे श वन ननदे शकको सिमनत नलई लगत राखी उपयोग गनथ सक्नेछ। १३. चररचरनको नननमत्त र्िाितपत्र ददन सक्ने: ननषेनधत वनिेत्र बािेकका वनिेत्रमा अनुसूची- ३ बमोम्िमको दस्तुर नलई निनििनल वन अनधकृतले घरपालुवा िन्तु चररचरन गराउन कुनै व्यम्क्तलाई अनुसूची-४ बमोम्िमको ढााँचामा र्िाितपत्र ददन सक्नेछ। पररच्छे द-३ राम््िय वनको व्यवस्थापन तथा वन पैदावार सङ्कलन र नबक्री हवतरण १४. रणनीनतक योिना बनाउनेः (१) हविागले प्रदे शनित्रको राम््िय वन र अन्तर प्रादे म्शक वनको व्यवस्थापनको लानग प्रदे श सरकारसाँगको परामशथमा एकीकृत रणनीनतक योिना तिुथमा गरी नेपाल सरकारको स्वीकृनतका लानग मन्त्रालय समि पेस गनुथ पनेछ। तर कुनै प्रदे शको िकमा छु ट्टै रणनीनतक योिना बनाउनु पने िएमा प्रदे शगत रणनीनतक योिना समेत बनाई पेस गनथ सहकनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम तिुथमा गररने रणनीनतक योिनामा वन, वन्यिन्तु, िैहवक हवहवधता, ििीबुटी, िलाधार, नसमसार िेत्र र काबथन सेवा लगायतका वातावरणीय सेवाको दीघथकालीन सं रिण, व्यवस्थापन तथा सदुपयोगको लक्ष्य, उद्देश्य, रणनीनत, कायथनीनत, िेत्रगत मुख्य कायथक्रम, सं स्थागत सं रचना, स्रोत साधनको व्यवस्था र अनुगमन प्रणाली सहित उपिोक्ता समूि, प्रदे श सरकार र नेपाल सरकारको अनधकार र म्िभमेवारी लगायतका हवषय समावेश गनुथ पनेछ। (३) ऐनको दफा ११ को उपदफा (३) को प्रयोिनको लानग निनििनल वन अनधकृतले उपननयम (१) बमोम्िम पेस िई नेपाल सरकारबाट स्वीकृत िएको रणनीनतक योिनाको आधारमा अनुसूची-५ बमोम्िमका हवषय समावेश गरी आफ्नो कायथ िेत्रनित्रको राम््िय वनको आवनधक योिनासहितको रणनीनतक योिना तिुथमा गरी प्रदे श वन ननदे शकको नसफाररसमा प्रदे श मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ र प्रदे श मन्त्रालयबाट स्वीकृत िएपनछ कायाथन्वयन गनुथ पनेछ।

10 www.lawcommission.gov.np (४) उपननयम (३) बमोम्िम प्रदे श मन्त्रालयबाट स्वीकृत िएको रणनीनतक योिना मन्त्रालयलाई समेत उपलब्ध गराउनु पनेछ। १५. वन संवर्द्थन प्रणाली अवलभबन गनुथ पनेेः (१) यस ननयमावली बमोम्िम राम््िय वनको व्यवस्थापन गदाथ वनको अवस्था अनुसार वनको ददगो व्यवस्थापनको लानग स्थानीय समुदायको परभपरागत ज्ञान‚ प्रथािननत अभ्यास‚ सामुदाहयक सििानगता सहितको ननणथय र सुशासनमा आधाररत रिी उपयुक्त वन सं वर्द्थन प्रणाली (नसम्ल्िकल्चर नसस्टम) अपनाउनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम वन सं वर्द्थन प्रणाली अपनाउाँदा प्राकृनतक वन‚ वातावरण तथा िैहवक हवहवधतालाई समेत मध्यनिर गरी स्थानीय आवश्यकता अनुसार वन व्यवस्थापनको उद्देश्य‚ वनको प्रकार तथा प्रिानत‚ वनको उमेर‚ निरालोपना‚ मोििा‚ वनिेत्रको पुनरोत्पादनको सुननितता र गुणस्तर (सार्ट क्वानलटी) िस्ता हवषयलाई आधार मान्नु पनेछ। १६. ििीबुटीको संरिण तथा व्यवस्थापन: (१) मन्त्रालयले मित्त्वपूण थ तथा उच्च मूल्यका ििीबुटीको सं रिण तथा व्यवस्थापन गनथका लानग प्रिानत हवशेष वा एकीकृत रुपमा कुनै िेत्रलाई ििीबुटी हवशेष िेत्र ननधाथरण गनथ सक्नेछ। (२) निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो कायथिेत्र नित्र रिे को वनिेत्रमा पार्ने मित्त्वपूणथ तथा उच्च मूल्यका ििीबुटीको सं रिण तथा व्यवस्थापनका लानग प्रिानत हवशेष वा एकीकृत रुपमा ििीबुटी पकेट िेत्र ननधाथरण गनथ सक्नेछ। (३) निनििनल वन अनधकृतले ननयम १४ बमोम्िमको रणनीनतक योिनाको अधीनमा रिी उपननयम (२) बमोम्िमको ििीबुटी पकेट िेत्रको स्रोत सवेिण गरी सोको आधारमा ििीबुटी व्यवस्थापन योिना तयार गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िमको ििीबुटी व्यवस्थापन योिना प्रदे श वन ननदे शकले स्वीकृत गरे पनछ लागू िुनेछ। (५) उपननयम (4) बमोम्िम स्वीकृत िएको ििीबुटी व्यवस्थापन योिनाको कायाथन्वयनका लानग निनििनल वन अनधकृतले ििीबुटी व्यवस्थापन समूि गठन गनथ सक्नेछ। (६) निनििन वन कायाथलयले आफ्नो कायथिेत्र नित्र रिे को वन िेत्रमा ििीबुटीको वृिारोपण तथा सं रिणको उम्चत प्रबन्ध गनुथ पनेछ।

11 www.lawcommission.gov.np (७) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन उपननयम (२) बमोम्िमको ििीबुटी पकेट िेत्र सामुदाहयक वन वा साझेदारी वननित्र पने िएमा सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिले आफ्नो कायथयोिनामा ििीबुटीको सं रिण तथा व्यवस्थापन सभबन्धी व्यवस्था समावेश गरी ििीबुटीको सं रिण, व्यवस्थापन र सदुपयोग गनुथ पनेछ। १७. वन पैदावार सङ्कलन गनथ सहकने पररमाणेः (१) प्रत्येक वषथ निनििन वन कायाथलयले आफ्नो कायथिेत्र नित्र पने म्िल्लाको काठ, दाउराको माग र आपूनतथको आकलन गरी उत्पादनको मात्रा ननधाथरण गनुथ पनेछ। (२) वन पैदावार सङ्कलन गदाथ सभबम्न्धत वन व्यवस्थापन पर्द्नत बमोम्िमको स्वीकृत कायथयोिनामा तोहकएको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणमा नबढ्ने गरी सङ्कलन गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) मा िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन बाढी, पहिरो, हिमपात, िावािुरी, आगिनी, कीरा र रोगको सङ्क्रमण िस्ता हवपद्िन्य घटनाका कारण वन पैदावारको िनत िुन गई वन पैदावार सड्ने वा नानसने िएमा त्यस्ता वन पैदावारलाई वनिेत्रबाट सङ्कलन गनथ कायथयोिनाले तोकेको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाण िन्दा बढी कटान गनथ सहकनेछ। (४) उपननयम (३) मा उम्ल्लम्खत हवपद्िन्य घटनाका कारण वन पैदावारको िनत िुन पुगेमा निनििनल वन अनधकृत वा ननिले खटाएको वन अनधकृतले तत्काल स्थलगत ननरीिण गरी घटनाको नमनत र िनतको प्रारम्भिक हववरण सहित म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतलार्थ िानकारी ददनु पनेछ। (५) उपननयम (४) मा उल्ले ख िए बमोम्िम िनत िुन पुगेको वन पैदावारको मापन तथा लगत मूल्याङ्कन गरी निनििनल वन अनधकृतले म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनत र प्रदे श वन ननदे शकको नसफाररसमा प्रदे श मन्त्रालयको स्वीकृनत नलर्थ त्यस्तो वन पैदावार सङ्कलन तथा नबक्री हवतरण गनथ सक्नेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम काठ, दाउरा सङ्कलन िएपनछ कायथयोिनाको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणलार्थ पुनरावलोकन गरी कायथयोिनामा समावेश गनुथ पनेछ। (७) अन्तरप्रादे म्शक वन र वन सं रिण िेत्रमा उपिोक्ता समूिले व्यवस्थापन गरे का वन बािेकका वनबाट उपननयम (३) बमोम्िमको वन पैदावार सङ्कलन गनुथ पने िएमा निनििन वन कायाथलयले ननदे शनालयको नसफाररसमा हविागको स्वीकृनत नलनु

12 www.lawcommission.gov.np पनेछ। १८. वन पैदावारको मूल्य: राम््िय वन िेत्रबाट उत्पाददत वन पैदावारको मूल्यदर दे िाय बमोम्िम िुनेछ:- (क) काठ, दाउराको मूल्यदर अनुसूची-६ बमोम्िम, (ख) ििीबुटीको मूल्यदर अनुसूची-७ बमोम्िम, (ग) काठ, दाउरा र ििीबुटी बािेकका अन्य वन पैदावारको मूल्यदर अनुसूची-८ बमोम्िम। १९. रुखको छपान तथा मूल्याङ्कन गनुथ पने: (१) स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम काठ, दाउरा सङ्कलन गनुथ पूव थ निनििनल वन अनधकृतले कभतीमा रािपत्र अनहित प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन प्राहवनधक कमथचारी खटाई कटान गनुथ पने रुखको छपान तथा मूल्याङ्कन गनुथ पनेछ। (२) रुख तथा काठको मापन, आयतन ननकाल्ने र मूल्याङ्कन गने तररका अनुसूची-९ बमोम्िम िुनेछ। (३) यस ननयम बमोम्िम सङ्कलन गररएका वन पैदावार सुरम्ित स्थानमा राख्नको लानग निनििनल वन अनधकृतले चारहकल्ला खुलाई घाटगद्दी िेत्र तोकी सो स्थानमा त्यस्तो वन पैदावार सुरम्ित रुपमा घाटगद्दी गनुथ पनेछ। (४) वनिेत्रबाट घाटगद्दी स्थलसभम गोनलया काठ ओसारपसार गदाथ प्रत्येक गोनलया काठको दुवैतफथ निनििन वन कायाथलयमा रिे को टााँचा लगाई अनुसूची-१० बमोम्िमको ढााँचामा चलानी पुिी नलएर मात्र ओसारपसार गनुथ पनेछ। (५) यस ननयम बमोम्िम सङ्कलन गररएका काठ, दाउरा सभबम्न्धत निनििनल वन अनधकृतले घाटगद्दी स्थलमा लट छु हट्टने गरी टिर नमलाई पार्नलङ्ग गरी राख्नु पनेछ। २०. वन पैदावार सङ्कलन गने अवनध: (१) राम््िय वनिेत्रबाट काठ, दाउरा सङ्कलन गने अवनध प्रत्येक वषथ असोि महिनाको एक गते देम्ख िेठ मसान्तसभम िुनेछ। (२) निनििनल वन अनधकृतले राम््िय वनिेत्रबाट असोि एक गते देम्ख चै त मसान्तसभम रुख छपान, कटान तथा मुछानको कायथ सभपन्न गररसक्ने गरी भयाद ननधाथरण गनुथ पनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 13 www.lawcommission.gov.np (३) उपननयम (२) बमोम्िम कटान िएका रुखबाट प्राप्त िुन आउने काठ, दाउराको सङ्कलन तथा घाटगद्दी वैशाख मसान्त सभममा गररसक्नु पनेछ। (४) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन हवपद्मा परे का व्यम्क्तलाई िुनसुकै समयमा वनिेत्रबाट काठ, दाउरा सङ्कलन गरी उपलब्ध गराउन सहकनेछ। (५) उपननयम (२) र (३) मा उम्ल्लम्खत अवनधनित्र रुख कटान गरी काठ, दाउरा सङ्कलन तथा घाटगद्दी गनथ नसहकएको उम्चत र पयाथप्त कारण िएमा सो कायथको लानग प्रदे श वन ननदे शकको सिमनतमा निनििनल वन अनधकृतले बढीमा एक महिना अवनध थप गनथ सक्नेछ। साथै त्यस्तो काठ, दाउरा वनिेत्रबाट बाहिर ननकाली घाटगद्दी गनथको लानग समेत निनििनल वन अनधकृतले बढीमा एक महिनाको अवनध थप गनथ सक्नेछ। (६) उपननयम (५) मा उम्ल्लम्खत अवनधनित्र समेत रुख कटान गरी काठ, दाउरा सङ्कलन िुन नसकेमा निनििनल वन अनधकृतले प्रदे श वन ननदे शकको सिमनत नलई कटान गनथ बााँकी रुखको छपान रद्द गनुथ पनेछ। (७) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन ऐनको दफा ४२ बमोम्िम प्रयोग गनथ ददर्एको राम््िय वनिेत्रको िकमा निनििनल वन अनधकृतले प्रदे श वन ननदे शकको सिमनतमा वनिेत्रको पुनरुत्पादन र अन्य रुख नबरुवाको िानन नोक्सानी िुन नददने पयाथप्त व्यवस्था नमलार्थ वषथिरी नै रुख कटान गरी काठ, दाउरा बाहिर ननकाल्ने अनुमनत ददन सक्नेछ। २१. म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत: (१) म्िल्लामा स्थानीय िनतालाई काठ, दाउरा नबक्री हवतरण तथा आपूनतथ गनथ अनुसूची-११ मा उम्ल्लम्खत म्िल्लामा प्रदे श कानून बमोम्िमको एक म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत रिनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम प्रदे श कानूनमा व्यवस्था निएसभमको लानग त्यस्ता म्िल्लामा दे िाय बमोम्िमको म्िल्ला वन पैदावार सनमनत रिनेछेः- (क) निनििनल वन अनधकृत -अध्यि (ख) प्रमुख म्िल्ला अनधकारीले तोकेको अनधकृत प्रनतनननध -सदस्य (ग) म्िल्ला समन्वय अनधकारीले तोकेको अनधकृत प्रनतनननध -सदस्य (घ) म्िल्लाम्स्थत प्रदे श सरकारको लेखा सभबन्धी हवषय िे ने कायाथलयको प्रनतनननध -सदस्य

14 www.lawcommission.gov.np (ङ) निनििनल वन अनधकृतले तोकेको सिायक वन अनधकृत -सदस्य-सम्चव (३) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले निनििनल वन अनधकृतबाट र्िाितपत्र नलई दे िायको प्रयोिनको लानग अनुसूची-१२ बमोम्िमको पररमाणमा नबढ्ने गरी काठ, दाउराको नबक्री हवतरणको व्यवस्था गनेछ:- (क) हवपद्मा परे का पररवारको घर गोठ ननमाथण तथा पुनननथमाथण, (ख) घरकािको रुपमा घर ननमाथण तथा ममथत सभिार, (ग) हकसान पररवार वा कृषक समूिले ननमाथण तथा उपयोग गने कृहष औिार, (घ) धानमथक तथा सांस्कृनतक कायथ र पुराताम्त्त्वक सभपदाको ननमाथण तथा पुनननथमाथण, (ङ) शीतलिर वा हिमपात िएको समयमा सावथिननक स्थानमा न्यानो कायथ, (च) शव दािसं स्कार, वा (छ) िनसििानगतामा गररने साना लागतका हवकास ननमाथण कायथ। (४) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले काठ, दाउरा नबक्री हवतरणको लानग सदरमुकामको साथै उपिोक्तालाई पायक पने गरी अन्य ठाउाँमा निपो राख्नु पनेछ। (५) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले हवपद्मा परे को व्यम्क्तलाई सभबम्न्धत स्थानीय ति र म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतको नसफाररसमा वन पैदावार नबक्री हवतरणको व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (६) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतबाट काठ, दाउरा प्राप्त गने व्यम्क्त वा ननकायले िुन प्रयोिनको लानग काठ, दाउरा प्राप्त गरे को िो सोिी प्रयोिनमा उपयोग गनुथ पनेछ। यसरी प्राप्त गरे को काठ, दाउरा नबक्री हवतरण गनथ पार्ने छै न। (७) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले काठ, दाउराको नबक्री हवतरण व्यवम्स्थत गनथ वाहषथक कायथयोिना तयार गरी प्रदे श मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ र प्रदे श मन्त्रालयबाट स्वीकृत िएपनछ लागू गनुथ पनेछ। तर एकिन्दा बढी प्रदे शमा काठ, दाउराको नबक्री हवतरण गने उद्देश्यले तयार गररएको कायथयोिना िएमा हविागको सिमनत नलनु पनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 15 www.lawcommission.gov.np (८) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले नबक्री हवतरण गरे को काठ, दाउरा बढीमा पैंतानलस ददननित्र उठाई लै िानु पनेछ। (९) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतको घाटगद्दीमा रिे को कुनै काठ, दाउरा दुई वषथसभम पनन नबक्री निएमा म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले प्रदे श वन ननदे शकको सिमनत नलई त्यस्तो काठ, दाउरा नललाम नबक्री गनथ सक्नेछ। (१०) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले नबक्री हवतरण गरे को काठ, दाउराको हववरण र अन्य िए गरे का कामको वाहषथक प्रनतवेदन तयार गरी ननदे शनालय र प्रदे श मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ। (११) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले नेपाल सरकार र प्रदे श सरकारले ददएको ननदे शन पालना गनुथ पनेछ। २२. म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतलाई काठ, दाउरा उपलब्ध गराउने: (१) निनििनल वन अनधकृतले अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य र सङ्कलन खचथ नलई स्थानीय मागका आधारमा म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतलार्थ एकमुष्ट वा हवनिन्न लटमा काठ, दाउरा उपलब्ध गराउनु पनेछ। (२) स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम काठ, दाउरा प्राप्त िुन नसक्ने म्िल्लालाई प्रदे श मन्त्रालयले सभबम्न्धत प्रदे शनित्रका काठ, दाउरा उपलब्ध िुन सक्ने कुनै अन्य म्िल्लाबाट काठ, दाउरा उपलब्ध गराउने व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम सभबम्न्धत प्रदे शनित्रका म्िल्लाबाट समेत काठ, दाउरा उपलब्ध िुन नसक्ने िएमा प्रदे श मन्त्रालयको अनुरोधमा मन्त्रालयले अको कुनै प्रदे शको म्िल्लाबाट काठ, दाउराको आपूनतथ िुने व्यवस्था नमलाउन सक्नेछ। (४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि वा साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले आन्तररक खपत गरी सो समूि बाहिर नबक्री हवतरणको लानग छु टयाएको सालका काठ र दाउरा मध्ये कभतीमा पच्चीस प्रनतशत र साल बािे कका अन्य प्रिानतका काठ, दाउराको िकमा म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतको मागको आधारमा सो सनमनतलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ। यसरी म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतलार्थ काठ, दाउरा उपलब्ध गराउाँदा अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य र सङ्कलन खचथ नलनु पनेछ। तर वनिेत्र न्यून िई वनको पिुाँच कम िएका र िनघनत्व बढी िएका अनुसूची-१३ बमोम्िमका म्िल्लामा कभतीमा पचास प्रनतशत काठ, दाउरा म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ।

16 www.lawcommission.gov.np (५) उपननयम (४) बमोम्िम उपिोक्ता समूिले म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतलाई उपलब्ध गराएको काठ, दाउरा एक वषथ नित्रमा उठाई नलगेमा उपिोक्ता समूिले त्यस्तो काठ, दाउरा नललाम नबक्री गनथ सक्नेछ। (६) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले आफूलार्थ प्राप्त िएको दाउरा प्रदे श मन्त्रालयको सिमनतमा सभबम्न्धत प्रदे शनित्र र हविागको सिमनतमा नेपालिर दािसं स्कार प्रयोिनको लानग उपलब्ध गराउन सक्नेछ। २३. काठ, दाउरा आपूनतथ सभबन्धी हवशेष व्यवस्थाेः (१) राम््ियस्तरका पुराताम्त्त्वक मित्त्वका सांस्कृनतक सभपदा, धानमथक सं रचना, पाटी, सत्तल तथा प्राचीन स्मारक ममथत तथा पुनननथमाथण कायथ, परभपरादे म्ख चनलआएको धानमथक तथा सांस्कृनतक कायथ र बाढी, पहिरो, िूकभप, आगलागी, शीतलिर लगायतका हवपद् व्यवस्थापन कायथको लानग आवश्यक पने काठ, दाउरा हविागको ननणथयको आधारमा निनििन वन अनधकृतले उपलब्ध गराउनु पनेछ। (२) प्रदे शनित्रका धानमथक सं रचना, पाटी, सत्तल तथा प्राचीन स्मारक ममथत तथा पुनननथमाथण कायथ, परभपरादे म्ख चनलआएको धानमथक तथा सांस्कृनतक कायथ र बाढी, पहिरो, िूकभप, शीतलिर, आगलागी लगायतका हवपद् व्यवस्थापन कायथको लानग आवश्यक पने काठ, दाउरा प्रदे श मन्त्रालयको ननणथयको आधारमा निनििनल वन अनधकृतले उपलब्ध गराउनु पनेछ। (३) यस ननयमावलीमा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन परभपरादे म्ख चनलआएको धानमथक तथा सांस्कृनतक कायथको लानग नेपाल सरकारले रोयल्टी नमनािा गरी काठ, दाउरा उपलब्ध गराउन सक्नेछ। तर काठ, दाउराको सङ्कलन तथा ढु वानीमा लागेको खचथ काठ, दाउरा उपयोग गने ननकायले व्यिोनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेका परभपरादे म्ख चनलआएका राम््िय िात्राको लानग नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी रोयल्टी नमनािा गरी आवश्यक पने काठ उपलब्ध गराउन सक्नेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 17 www.lawcommission.gov.np २४. वन पैदावार प्राप्त गनथ ननवेदन ददनु पने: (१) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत गठन निएका म्िल्लामा ननयम २१ को उपननयम (३) को प्रयोिनका लानग वन पैदावार नलन चािने व्यम्क्तले दे िायका हववरण खुलाई निनििनल वन अनधकृत समि ननवेदन ददनु पनेछ:- (क) वन पैदावारको नाम, (ख) वन पैदावार प्राप्त गनथ चािे को िेत्रको नाम, (ग) वन पैदावारको हकनसम र पररमाण, (घ) वन पैदावार नलन चािे को प्रयोिन, (ङ) वन पैदावारको प्रयोग गररने ठाउाँ, (च) वन पैदावार नलन चािने व्यम्क्तको िकमा नागररकताको प्रमाणपत्रको प्रनतनलहप, (छ) सभबम्न्धत स्थानीय तिको नसफाररस पत्र। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले सो सभबन्धमा आवश्यक िााँचबुझ गरी अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्यमा काठ, दाउरा उपलब्ध गराउन सक्नेछ। यसरी प्राप्त गरे को काठ, दाउरा नबक्री गनथ पार्ने छै न। (३) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत गठन निएका म्िल्लामा उपननयम (१) र (२) मा उम्ल्लम्खत प्रयोिन बािे क अन्य प्रयोिनको लानग काठ, दाउराको स्थानीय आपूनतथ गने सभबन्धी व्यवस्था प्रदे श सरकारले ननधाथरण गरे बमोम्िम िुनेछ। २५. काठ, दाउरा नललाम नबक्री: (१) निनििन वन कायाथलय‚ अन्य सरकारी ननकाय, सरकारी स्वानमत्वमा रिेका ननकाय, सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि वा साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम सङ्कलन गरी घाटगद्दीमा रिेका काठ, दाउरा व्यापाररक तथा व्यावसाहयक प्रयोिनका लानग नललाम नबक्री गदाथ नसलबन्दी बोलपत्रको माध्यमबाट पूणथ प्रनतस्पधाथको आधारमा गनुथ पनेछ।  तर पचास ििार रुपैयााँ वा सो िन्दा कम मूल्याहित पररमाणको काठ, दाउरा नललाम नबक्री गनुथपने िएमा िाक बढाबढको हवनधबाट गनथ सहकनेछ।  (1क) उपननयम (१) बमोम्िम नसलबन्दी बोलपत्रबाट नललाम नबक्री गदाथ कभतीमा एिार्स ददनको भयाद ददई राम््ियस्तरको दै ननक समाचारपत्रमा सूचना प्रकाशन

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 18 www.lawcommission.gov.np गरी उक्त सूचना सोिी ददन वा िोनलपल्ट सभबम्न्धत कायाथलय, प्रदे श मन्त्रालय र ननदे शनालयको वेबसार्टमा समेत राख्नु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम काठ, दाउरा नललाम नबक्रीको लानग अनुसूची-६ मा उम्ल्लम्खत मूल्यलाई न्यूनतम मूल्य कायम गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको नललाम नबक्री प्रहक्रयामा काठ, दाउरामा आधाररत उद्योग सञ्चालन गने िनी प्रचनलत कानून बमोम्िम दताथ तथा नवीकरण िई ननयम १२८ बमोम्िम सूचीकृत उद्योगले मात्र िाग नलन पाउने छन्।  .................................................... (४) उपननयम (३) बमोम्िम प्रनतस्पधाथमा सििागी उद्योगमध्येबाट नललाम नबक्री सदर गने अनधकारीले सबैिन्दा बढी मूल्य रकम सकार गने उद्योगको बोलपत्र स्वीकृत गरी सकार रकमका साथै अन्य नलनु पने सबै रकम बुम्झनलई निनििन वन कायाथलय वा सभबम्न्धत उपिोक्ता समूि वा दुवैको टााँचा लगाई सभबम्न्धत उद्योगसभम काठ, दाउरा ढु वानी गरी लै िान अनुसूची-१४ बमोम्िमको ढााँचामा छोिपुिी ददनु पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम बोलपत्र स्वीकृत िएको उद्योगले बोलपत्र स्वीकृत िएको िानकारी पाएको पैंतानलस ददननित्र सकार रकमका साथै अन्य बुझाउनु पने सबै रकम बुझाई काठ, दाउरा उठाई लै िानु पनेछ। (६) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन सङ्कलनका लानग छपान तथा मूल्याङ्कन गररसकेपनछ प्रदे श मन्त्रालयको सम्चवको सिमनतमा स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम मूल्याङ्कनका आधारमा खिै वा प्राकृनतक प्रकोपका कारण ढलापिा रिेको िए सोिी अवस्थामा यस ननयम बमोम्िम नललाम गनथ सहकनेछ।  (7) उपननयम (६) बमोम्िम खिै वा ढलापिा अवस्थामा नललाम गदाथ सामुदाहयक वन वा साझेदारी वनको िकमा सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिनित्र आन्तररक खपतमा प्रयोग निुने िनी माग सिलनबाट सुननम्ित िएको र उपिोक्ता समूिको साधारण सिाबाट उपिोक्ता समूिनित्र खपत िुन नसक्ने िनी ननणथय िएको िुन ु पनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 19 www.lawcommission.gov.np २६. नललाम नबक्री सदर गने अनधकारी: (१) निनििन वन कायाथलयबाट नबक्री िुने वन पैदावारको नललाम नबक्री सदर गने अनधकार दे िाय बमोम्िमको अनधकारीलाई िुनेछ:- (क) पच्चीस लाख रुपैयााँसभम सकार मूल्य रिे को नललाम नबक्री स्वीकृत गने अनधकार निनििनल वन अनधकृतलाई,  (ख) पच्चीस लाख रुपैयााँ िन्दा बढी सकार मूल्य रिे को नललाम नबक्री स्वीकृत गने अनधकार प्रदे श वन ननदे शकलाई।  (1क) उपननयम (१) को खण्ि (ख) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन प्रदे श वन ननदे शकको पदमा दरबन्दी बमोम्िमको कमथचारी निएको अवस्थामा पच्चीस लाख रुपैयााँ िन्दा बढी सकार मूल्य रिे को नललाम नबक्री प्रदे श मन्त्रालयको सम्चवले स्वीकृत गनुथ पनेछ। (२) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिबाट िुने वन पैदावारको नललाम नबक्री सदर गने अनधकार त्यस्तो उपिोक्ता समूिको कायथसनमनतलाई िुनेछ। (३) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिबाट िुने वन पैदावारको नललाम नबक्री सदर गने अनधकार साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतलाई िुनेछ। २७. म्चरान वा प्रशोधन गरे र नबक्री गनुथ पने: (१) यस ननयमावली बमोम्िम गोनलया काठ खररद गने उद्योगले गोनलया काठ म्चरान वा एक ति प्रशोधन गरे र मात्र नबक्री हवतरण गनुथ पनेछ। (२) यस ननयमावली बमोम्िम छोिपुिी िएका गोनलया काठ म्चरान गरे पनछ स:नमलले निनििन वन कायाथलयबाट ईिाित प्राप्त गरी सो कायाथलयमा दताथ गराएको टााँचा प्रयोग गरी ओसारपसार गनुथ पनेछ। (३) कुनै उद्योगले म्िल्लानित्र म्चरान काठ नबक्री तथा ओसारपसार गदाथ मूल्य अनिवृहर्द् करको नबल नबिकको आधारमा गनथ सक्नेछ। (४) कुनै उद्योगले यस ननयम बमोम्िम खररद गरे को काठ वा दाउरा म्चरान गरी ननम्स्कएको स-साना टुक्रालाई प्रहवनधको प्रयोग गरी िोिेर तयार पारे को काठ निनििन वन कायाथलयबाट प्रमाम्णत गराई नबक्री गनथ सक्नेछन्। (५) यस ननयम बमोम्िम काठ म्चरान गरी नबक्री गने उद्योगले म्चरान काठको त्रैमानसक हववरण निनििन वन कायाथलयमा पेस गनुथ पनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 20 www.lawcommission.gov.np (६) कुनै पनन व्यम्क्त, ननकाय, उद्योग, सङ्घ, सं स्था वा समूिले रुख कटानका लानग स्वचानलत आरा (चेन स) खररद गरे मा निनििन वन कायाथलयमा त्यस्तो स्वचानलत आरा सूचीकृत गनुथ पनेछ। २८. काठ, दाउराको ओसारपसारेः (१) यस ननयमावली बमोम्िम उपलब्ध िएको काठ, दाउरा म्िल्ला बाहिर ओसारपसार गदाथ टााँचा र लोि गररएको सवारी साधनमा हविागले निनििन वन कायाथलयलाई उपलब्ध गराएको नसल लगाई दरहपठ गरार्थ ओसारपसार गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ओसारपसार गररएको काठ, दाउरा ओसारपसारको अम्न्तम गन्तव्य स्थलको निनििन वन कायाथलय वा सब निनििन वन कायाथलयलाई िानकारी गराई अनलोि गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम नसल िई आएको ढु वानीको साधन नबनग्रन गई वा दुघ थटना िई वा त्यस्तै अन्य कारण परी नसल टु ट्न गएको अवस्थामा सो साधनमा रिे को काठ, दाउरा सोिी साधनमा वा अको साधनमा पुनेः लोि गरी ढु वानी गराउनु पदाथ घटना घट्न गएको िेत्रको सब निनििन वन कायाथलयले निनििन वन कायाथलयको सिमनतमा पुनेः नसल लगाई ढु वानी गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (१) बमोम्िम ओसारपसार गररएको काठ, दाउराको हवषयमा कुनै कारणले चेकिााँच वा छाननबन गनुथ पने िएमा ओसारपसारको अम्न्तम गन्तव्य स्थलमा पुगेपनछ निनििन वन कायाथलयको कभतीमा रािपत्र अनहित प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन प्राहवनधक कमथचारीको रोिबरमा चेकिााँच वा छाननबन गनुथ पनेछ। २९. ििीबुटी र अन्य वन पैदावारको सङ्कलन तथा नबक्री हवतरणेः (१) निनििनल वन अनधकृतले सिटापन्न वन्यिन्तु तथा वनस्पनतको अन्तराथहिय व्यापार ननयन्त्रण ऐन, २०७३ बमोम्िमका सिटापन्न वन पैदावार बािे क आफ्नो कायथ िेत्रनित्रको ििीबुटी तथा अन्य वन पैदावार स्वीकृत कायथयोिनाको अधीनमा रिी सङ्कलन गनथ प्रिानत, हकनसम, सङ्कलन गनथ सहकने पररमाण र प्रिानत अनुसार सङ्कलन गने समय समेत तोकी बढीमा एक महिनाको भयाद ददई वषथको एक पटक वा प्रिानत अनुसार पटक पटक गरी सूचना िारी गनुथ पनेछ। (२) कुनै वनिेत्रबाट ननयम १८ को खण्ि (ख) र (ग) बमोम्िमका ििीबुटी तथा वनस्पनतिन्य वन पैदावारको सङ्कलन गनथ चािनेले त्यस्तो ििीबुटी तथा वन पैदावारको हकनसम, सङ्कलन िेत्र, पररमाण र सङ्कलन गने उद्देश्य समेत खुलाई निनििनल वन अनधकृत समि ननवेदन ददनु पनेछ।

21 www.lawcommission.gov.np (३) उपननयम (२) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले सो उपर िााँचबुझ गदाथ माग बमोम्िमको ििीबुटी तथा वनस्पनतिन्य वन पैदावार प्रनतबन्ध नलागेको र स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम सङ्कलन गनथ सहकने पररमाण नित्र रिे को दे म्खएमा अनुसूची-७ वा अनुसूची-८ बमोम्िमको मूल्यदर अनुसार िुने रकम धरौटी नलई अनुसूची-१५ बमोम्िमको ढााँचामा सङ्कलन र्िाित ददनु पनेछ। (४) कुनै वनिेत्रमा रिेको एउटै हकनसमको ििीबुटी सङ्कलनका लानग एक िन्दा बढी ननवेदन परी वाहषथक स्वीकृत पररमाणिन्दा बढी माग िएमा निनििनल वन अनधकृतले सबै ननवेदकसाँग आफूले नतनथ सक्ने अनधकतम मूल्यसहितको नसलबन्दी प्रस्ताव माग गनुथ पनेछ। यसरी प्राप्त नसलबन्दी प्रस्ताव मध्ये सबैिन्दा बढी मूल्य कबुल गने ननवेदकलार्थ उपननयम (३) बमोम्िमको सङ्कलन र्िाित ददनु पनेछ। (५) ििीबुटी तथा वनस्पनतिन्य वन पैदावार सङ्कलन गनथ र्िाित प्राप्त गने व्यम्क्त वा ननकायले निनििन वन कायाथलयको प्रत्यि अनुगमनमा स्वीकृत कायथयोिनामा उम्ल्लम्खत तररका तथा प्रहवनध अनुसार ददगो व्यवस्थापनको आधारमा सङ्कलन गनुथ पनेछ। (६) उपननयम (३) वा (४) बमोम्िमको सङ्कलन र्िाित अनुसारको पररमाणमा नबढ्ने गरी सङ्कलन गररएको ििीबुटी तथा वनस्पनतिन्य वन पैदावारलार्थ निनििनल वन अनधकृतले अनुसूची-१६ बमोम्िमको ढााँचामा छोिपुिी ददनु पनेछ। यसरी छोिपुिी ददाँदा अनुसूची-७ वा अनुसूची-८ बमोम्िम मूल्य नलनु पनेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िम छोिपुिी प्राप्त ििीबुटी तथा वनस्पनतिन्य वन पैदावार ओसारपसार गदाथ वन पैदावार राम्खएको बोरा वा कन्टे नर वा यस्तै प्रकारको िााँिोमा हविागले निनििन वन कायाथलयलाई उपलब्ध गराएको नसल लगाई दरहपठ गरार्थ ओसारपसार गनुथ पनेछ। (८) यस ननयमावलीमा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन नेपाल सरकारको पूणथ वा अनधकांश स्वानमत्व िएको वा नेपाल सरकारको लगानी रिे को ििीबुटी प्रशोधन गने वा ििीबुटीिन्य कुनै पदाथथ उत्पादन गने कभपनी वा सं स्थालाई निनििनल वन अनधकृतले स्वीकृत कायथयोिनाको अधीनमा रिी अनुसूची-७ बमोम्िमको मूल्य नलई त्यस्तो ििीबुटी सङ्कलन गनथ अनुमनत ददन वा नबक्री हवतरण गनथ सक्नेछ। (९) नेपालको अदालतबाट कुनै कसूरमा ऐन बमोम्िम िफत िएका कुनै ििीबुटी वा ििीबुटीिन्य वन पैदावार अदालतबाट िएको आदे शबमोम्िम नेपाल सरकार

22 www.lawcommission.gov.np वा प्रदे श सरकारले कुनै शैम्िक तथा वैज्ञाननक अध्ययन अनुसन्धान गनथ वा प्रशोधन गरी औषनधिन्य प्रयोग गनथ वा धानमथक कायथका लानग नेपाल सरकारको लगानी िएको कभपनी, सं स्था वा सावथिननक सं स्था वा ननकायलाई उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (१०) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन सिटापन्न वनस्पनतको िकमा सिटापन्न वन्यिन्तु तथा वनस्पनतको अन्तराथहिय व्यापार ननयन्त्रण ऐन, २०७३ बमोम्िम िुनेछ। ३०. ििीबुटी र अन्य वन पैदावारको नललाम नबक्री: (१) ननयम २९ मा िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन मन्त्रालयले कुनै खास प्रिानतको ििीबुटीको सङ्कलन तथा नबक्री हवतरण बोलकबोल प्रथाद्वारा सबैिन्दा बढी मूल्य कबोल गनेलाई ददने गरी तोक्न सक्नेछ। (२) मन्त्रालयले अनुसूची-७ र अनुसूची-८ बमोम्िमका ििीबुटी र वनस्पनतिन्य वन पैदावार मध्ये कुनै खास वन पैदावार सो अनुसूची बमोम्िमको मूल्यमा नघट्ने गरी सबैिन्दा बढी रोयल्टी प्रस्ताव गने व्यम्क्त, उद्योग, कभपनी वा सिकारी सं स्थालाई ननम्ित अवनधका लानग ददन सक्नेछ। (३) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन प्रदे श मन्त्रालयले तोकेको प्रिानतका वनस्पनतिन्य वन पैदावार निनििनल वन अनधकृतले बोलकबोल प्रथाद्वारा नबक्री हवतरण गनुथ पनेछ। (४) राम््िय वननित्र रिेको खननििन्य वन पैदावारको िकमा ऐनको दफा ४३ बमोम्िम िुनेछ। (५) राम््िय वन िेत्रनित्र बग्ने नदीबाट नेपाल सरकारले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको मापदण्ि र समयावनधको अधीनमा रिी वातावरणीय अध्ययन प्रनतवेदनबाट तोहकएको पररमाणमा नदीिन्य ढु ङ्गा, नगट्टी वा बालुवा सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयको नसफाररसमा सभबम्न्धत स्थानीय तिले खुला प्रनतस्पधाथको माध्यमबाट सङ्कलन र नबक्री हवतरण गनथ सक्नेछ। (६) राम््िय प्राथनमकता प्राप्त आयोिना, राम््िय गौरवको आयोिना वा लगानी बोिथबाट लगानी स्वीकृत िएको आयोिनाका लानग आवश्यक पने नदीिन्य ढु ङ्गा, नगट्टी वा बालुवा माग िएमा उपननयम (५) बमोम्िम खररद गरी नबक्री गने व्यम्क्त वा सं स्थाले त्यसरी माग िए बमोम्िमको ढु ङ्गा, नगट्टी वा बालुवा त्यस्तो आयोिनालाई उपलब्ध गराएर मात्र अन्यत्र नबक्री गनुथ पनेछ।

23 www.lawcommission.gov.np (७) उपननयम (५) र (६) मा िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन राम््िय प्राथनमकता प्राप्त आयोिना, राम््िय गौरवको आयोिना वा लगानी बोिथबाट लगानी स्वीकृत िएको आयोिनाका लानग राम््िय वन नित्र रिे को कुनै खास स्थानको नदीिन्य ढु ङ्गा, नगट्टी वा बालुवा आवश्यक पने िएमा नेपाल सरकारले अनुसूची-८ बमोम्िमको दस्तुर नलई उपलब्ध गराउन सक्नेछ। ३१. खयर काठ (िरा र ठु टा समेत) को नबक्री: (१) खयरको िरा र ठु टा नबक्री गदाथ तौलको आधारमा र गोनलया नबक्री गदाथ आयतन वा तौलको आधारमा अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य दरमा नघटार्थ नसलबन्दी बोलपत्र प्रहक्रयाद्वारा प्रनतस्पधाथ गराई गनुथ पनेछ। (२) यस ननयमको प्रयोिनका लानग खयरको गोनलया मापन गदाथ पलााँस (स्यापउि) सहित मापन गनुथ पनेछ र पलााँस िटाई िटथउि मात्र बााँकी रिे को अवस्थामा आयतन ननकाल्दा िटथउिको आयतनलाई एक दशमलब चार अिले गुणन गनुथ पनेछ। ३२. वन पैदावारको हवदे श ननकासी र आयात: (१) नेपालबाट वन पैदावार हवदे श ननकासी गदाथ सभबम्न्धत निनििनल वन अनधकृतको नसफाररस नलएर मात्र ननकासी गनुथ पनेछ। तर ऐनको दफा 77 बमोम्िम प्रनतबन्ध लगार्एका वन पैदावार बािे कका वन पैदावारबाट बनेका तयारी माल वस्तु ननकासी गदाथ निनििनल वन अनधकृतको नसफाररस आवश्यक पने छै न। (१क) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेका गैरका्ठ वन पैदावार प्रशोधन नगरी हवदे श ननकासी गदाथ हविागको स्वीकृनत नलनु पनेछ। (२) उपननयम (१) को प्रयोिनको लानग कुनै व्यम्क्त, सं स्था, उद्योग वा कभपनीले यस ननयमावली बमोम्िम सङ्कलन गरे को वन पैदावार मध्ये ऐनको दफा ७७ बमोम्िम हवदे श ननकासीमा प्रनतबन्ध लगाएको वन पैदावार बािे क अन्य वन पैदावार हवदे श ननकासी गनथ ननवेदन ददएमा निनििनल वन अनधकृतले हवदे श ननकासीका लानग सभबम्न्धत िन्सार कायाथलयलाई नसफाररस गनथ सक्नेछ।

 पहिलो सं शोधनद्वारा थप।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 24 www.lawcommission.gov.np तर प्रशोधन नगरी हवदे श ननकासी गनथ प्रनतबन्ध लगार्एका ििीबुटीलाई प्रशोधन गरी हवदे श ननकासी गनथ वनस्पनत हविागको नसफाररसको आधारमा हविागको सिमनत नलनु पनेछ। (३) कुनै व्यम्क्त, सं स्था, उद्योग वा कभपनीले नेपालमा आयात गनथ प्रनतबन्ध लगार्एका बािेकका वन पैदावार आयात गरी नबक्री हवतरण गनथका लानग दे िायका प्रमाणसहित ननवेदन ददएमा सभबम्न्धत निनििनल वन अनधकृतले आवश्यक िााँचबुझ गरी कुनै पनन रोग‚ हकरा वा शत्रु िीव निएको यहकन गरी नेपालनित्र आयात गनथ र्िाित ददन सक्नेछ:- (क) सभबम्न्धत िन्सार कायाथलयको प्रज्ञापनपत्र‚ (ख) ननयाथत गने मुल ुकको उत्पादन िो िन्ने प्रमाणपत्र (उत्पम्त्तको प्रमाणपत्र)‚ (ग) ननयाथत गने मुल ुकले िारी गरे को स्वस्थता प्रमाणपत्र, (घ) ननयाथत गने मुल ुकले िारी गरे को ननयाथत र्िाितपत्र र (ङ) क्वारे न्टार्न स्वीकृत प्रमाणपत्र। (४) वनिन्य नबरुवा आयात गनथ चािने व्यम्क्त वा सं स्थाले ननयाथत गने मुल ुकले िारी गरे को स्वस्थता प्रमाणपत्रसहित रुख प्रिानतको िकमा वन अनुसन्धान तथा प्रम्शिण केन्द्र र अन्य नबरुवाको िकमा वनस्पनत हविागको नसफाररस नलनु पनेछ। (५) यस ननयमावली बमोम्िम आयात गररएको वन पैदावार पुनेः हवदे श ननकासी गनथको लानग ननवेदन ददएमा निनििनल वन अनधकृतले आवश्यक िााँचबुझ गरी त्यस्तो वन पैदावार पुनेः हवदे श ननकासी गनथ सभबम्न्धत िन्सार कायाथलयलाई नसफाररस गनथ सक्नेछ। ३३. पुरानो काठ, दाउराको व्यवस्थापन: (१)  .................... निनििन वन कायाथलयको कायथिेत्र नित्रको हवनिन्न घाटगद्दीमा नललाम नबक्री निई वा अन्य कुनै कारणले लामो समयसभम रिे का पुरानो काठ, दाउरा व्यवस्थापन गनथ दे िाय बमोम्िमको एउटा पुरानो काठ, दाउरा व्यवस्थापन सनमनत रिनेछ:- (क) प्रदे श सम्चव, प्रदे श मन्त्रालय -सं योिक (ख) प्रदे श वन ननदे शक -सदस्य

 दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 25 www.lawcommission.gov.np (ग) प्रमुख कोष ननयन्त्रक, कोष तथा लेखा ननयन्त्रण -सदस्य कायाथलय (घ) म्िल्ला प्रशासन कायाथलयको अनधकृत प्रनतनननध -सदस्य (ङ) निनििनल वन अनधकृत -सदस्य-सम्चव (२) उपननयम (१) बमोम्िमको पुरानो काठ, दाउरा व्यवस्थापन सनमनतको काम, कतथव्य र अनधकार दे िाय बमोम्िम िुनेछ:- (क) काठ, दाउराको पहिचान गरी पररमाण यहकन गने तथा स्रोत खुलेको र नखुलेको वगीकरण गने , (ख) लामो समयसभम काठ, दाउरा घाटगद्दीमा रिनुको कारण पत्ता लगाई निनििनल वन अनधकृतलाई आवश्यक ननदे शन ददने, (ग) दे िाय बमोम्िमको लामो समयसभम घाटगद्दीमा रिे को काठ, दाउराको पुन: नापिााँच र ग्रेनिङ्ग गने, (१) साल प्रिानतको िकमा पााँच वषथिन्दा बढी अवनध िएको, (२) असना, नससौ, हटक प्रिानतको िकमा दुई वषथिन्दा बढी अवनध िएको, (३) अन्य प्रिानतको िकमा एक वषथिन्दा बढी अवनध िएको, (४) दाउराको िकमा एक वषथिन्दा बढी अवनध िएको। (घ) खण्ि (ग) बमोम्िम गररएको नापिााँच र ग्रेनिङ्गको आधारमा काठ, दाउराको अनुसूची-६ बमोम्िमको न्यू नतम मूल्य कायम गने, कुनै काठ, दाउरा सिीगली काम नलाग्ने िई सो अनुसूची बमोम्िमको मूल्यमा नबक्री निुने दे म्खएमा सो िन्दा कम मूल्य कायम गने र काठ, दाउरामा नबक्री निुने लागेमा शू न्य मूल्य कायम गने, (ङ) खण्ि (ग) र (घ) बमोम्िम नापिााँच तथा मूल्याङ्कनको आधारमा तत्काल नबक्री हवतरण गनथ निनििन वन कायाथलयलाई ननदे शन ददने।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 26 www.lawcommission.gov.np (३) उपननयम (२) को खण्ि (ङ) बमोम्िमको ननदे शन िएको नमनतले एक महिनानित्र निनििनल वन अनधकृतले सो उपननयमको खण्ि (घ) बमोम्िमको मूल्यमा त्यस्तो काठ, दाउरा नबक्री हवतरणको व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (४) उपननयम (३) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन उपननयम (2) को खण्ि (घ) बमोम्िम शू न्य मूल्य कायम गरी नललाम नबक्रीको लानग दुर्थ पटक सभम बोलपत्र आह्वान गदाथ पनन कसै ले सकार नगरे मा उपननयम (१) बमोम्िमको सनमनतले त्यस्तो काठ, दाउराको लगत कट्टा गनेछ।  (५) ............. ३४. नमनािा गनथ सक्ने: (१) सङ्कलन िई घाटगद्दीमा रिेको काठ, दाउरा आगलागी वा बाढी पहिरो वा कुनै प्राकृनतक हवपद्को कारणले िानीनोक्सानी िुन गएमा नेपाल सरकारले नमनािा गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको नमनािाको लानग नेपाल सरकार समि पेस गनथका लानग निनििनल वन अनधकृतले दे िाय बमोम्िमका कागिात सं लग्न गरी ननदे शनालय माफथत हविागमा पेस गनुथ पनेछ र हविागले आफ्नो राय सहित मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ:- (क) घटनाको प्रिरी प्रनतवेदन, (ख) म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतको नसफाररस, (ग) प्रदे श सरकारको नसफाररस सहितको ननणथय। ३५. नेपाल वन ननगम नलनमटे िलाई काठ, दाउरा उपलब्ध गराउनेः (१) नेपाल सरकारले तोकेको म्िल्लाका निनििनल वन अनधकृतले नेपाल वन ननगम नलनमटे िलाई सिरी िेत्रमा काठ, दाउरा आपूनतथ गने प्रयोिनको लानग प्रत्येक वषथ सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको कुनै िागलाई प्लट कायम गरी काठ, दाउरा सिलन गनथ ददनु पनेछ। त्यसरी उपलब्ध गराईएको प्लटबाट सिलन िई उत्पादन िएको काठ दाउराको कभतीमा पचास प्रनतशत काठ दाउरा नेपाल वन ननगम नलनमटे िलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ।  २) उपननयम (१) बमोम्िम तोहकएका म्िल्लामा सिलन िएको काठ, दाउरा बािेक त्यस्तो म्िल्लाका निनििन वन कायाथलयलाई यस ननयमावली बमोम्िम प्राप्त िुने काठ, दाउराको कभतीमा पच्चीस प्रनतशत काठ, दाउरा नेपाल वन ननगम नलनमटे िलाई

 दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 27 www.lawcommission.gov.np उपलब्ध गराउनु पनेछ। (३) उपननयम (१) र (२) बमोम्िम निनििनल वन अनधकृतले नेपाल वन ननगम नलनमटे िलाई काठ, दाउरा उपलब्ध गराउाँदा अनुसूची-६ मा उम्ल्लम्खत मूल्य नलई उपलब्ध गराउनु पनेछ। (४) उपिोक्ता समूिले व्यावसाहयक प्रयोिनका लानग समूि बाहिर नबक्री गने काठ, दाउरा मध्ये ननयम २२ को उपननयम (४) बमोम्िम म्िल्ला वन पै दावार आपूनतथ सनमनतलाई उपलब्ध गराउनु पने काठ, दाउरा छु ट्यार् बााँकी रिे को काठ, दाउरा अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्यलाई न्यूनतम मूल्य मानी सोमा सङ्कलन खचथ समेत िोिी िुन आउने रकम नलई आपसी समझदारीको आधारमा नेपाल वन ननगम नलनमटे िलाई उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (५) यस ननयम बमोम्िम नेपाल वन ननगम नलनमटे िले प्राप्त गरे को काठ म्चरान वा प्रशोधन गरे र मात्र नबक्री गनुथ पनेछ। 36. िोम्खमयुक्त रुखको व्यवस्थापन: (१) वनिेत्रिन्दा बाहिर िग्गाधनी प्रमाणपुिाथ िएका वा निएका सरकारी कायाथलय, सनमनत, सं स्थान वा अन्य कायाथलय पररसरमा िोम्खम अवस्थामा रिेका रुख तत्काल निटाएमा सो रुखबाट िनधनको िनत िुने अवस्था दे म्खएमा कभतीमा रािपत्र अनङहकत प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन सेवाको कमथचारीबाट मूल्याङ्कन गराई सभबम्न्धत कायाथलय प्रमुखको सं योिकत्वमा स्थानीय तिको सभबम्न्धत विाको प्रनतनननध सदस्य र नापी कायाथलयको प्राहवनधक कमथचारी सदस्य रिे को सनमनतको नसफाररसको आधारमा सभबम्न्धत कायाथलयले त्यस्तो रुख िटाउन सक्नेछ। (२) वनिेत्रिन्दा बाहिर रिे का चौतारा, चौपारी, नबसौना, बाटो हकनार, पानीको मुिान, धानमथकस्थल वा यस्तै प्रकृनतको अन्य सावथिननकस्थलमा िोम्खमको अवस्थामा रिेका रुख तत्काल निटाएमा सो रुखबाट िनधनको िनत िुने अवस्था दे म्खएमा कभतीमा रािपत्र अनङहकत प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन से वाको कमथचारीबाट मूल्याङ्कन गराई सभबम्न्धत स्थानीय तिले त्यस्तो रुख िटाउन सक्नेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम िटार्एका रुखबाट सभबम्न्धत कायाथलयले प्राप्त गने वन पैदावार र उपननयम (२) बमोम्िम िटार्एका रुखबाट स्थानीय तिले प्राप्त गने वन पैदावार सभबम्न्धत कायाथलय वा सभबम्न्धत स्थानीय तिले सावथिननक सूचना िारी

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 28 www.lawcommission.gov.np गरी नललाम नबक्री गनथ सक्नेछ। त्यसरी नललाम नबक्री गरी प्राप्त रकम रािस्व खातामा दाम्खला गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम नबक्री गररएको वन पैदावार ओसारपसार गनुथ परे मा सभबम्न्धत कायाथलय वा सभबम्न्धत स्थानीय तिको नसफाररस बमोम्िम ओसारपसार गनथ सहकनेछ। तर एक म्िल्लाबाट अको म्िल्लामा ओसारपसार गनुथ परे मा सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयको टााँचा र नसल प्रयोग गनुथ पनेछ। (५) वन िेत्रनित्रको रुख प्राकृनतक कारणले ढली वा बगेर गर्थ कुनै सावथिननक बाटो, लोकमागथ, हवद्युत लार्न, खानेपानी, ढल ननकास, कुलो वा खोला आददमा अवरोध िुन गएमा सभबम्न्धत ननकाय वा स्थानीय तिले त्यस्तो रुख यथाशीघ्र िटाई सुरम्ित स्थानमा घाटगड्डी गरी निनििनल वन अनधकृतलाई िानकारी गराउनु पनेछ। (६) वन िेत्रनित्र रिे का हवद्युत प्रसारण लाईन वा टे नलफोन टावर वा सिक आगमन वा िवाई सुरिाका दृहष्टकोणले िोम्खममा रिे का रुखको िााँगा वा टु प्पो काट्नु पने वा रुख नै िटाउनु पने अवस्था िएमा सभबम्न्धत आयोिना वा ननकायले निनििनल वन कायाथलयलाई िानकारी गराई िााँगा वा टु प्पो काट्न वा रुख िटाउन सक्नेछ। (७) उपननयम (५) वा (६) बमोम्िम प्राप्त वन पैदावार निनििनल वन अनधकृतले यस ननयमावली बमोम्िमको प्रहक्रया पूरा गरी व्यवस्थापन गनुथ पनेछ। ३७. कायाथलय पररसरमा रिेका रुख िटाउने सभबन्धी व्यवस्था: (१) िग्गाधनी प्रमाणपुिाथ िएका सरकारी कायाथलय, सनमनत, सं स्थान तथा अन्य कायाथलयको कायाथलय पररसरनित्र कुनै सं रचना बनाउनु पने िई त्यस्तो पररसरनित्र रिेका रुख िटाउनु पने िएमा सभबम्न्धत कायाथलय वा ननकायले कभतीमा रािपत्र अनङहकत प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन सेवाको कमथचारीबाट मूल्याङ्कन गराई आफ्नो एक ति मानथको ननकायबाट सिमनत नलई िटाउन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको िग्गा वन िेत्रसाँग िोनिएको िएमा नापी कायाथलयबाट नापिााँच गराउनु पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम िटार्ने रुखिपम सभबम्न्धत कायाथलयले खिा पमपमा नै नललाम नबक्री गरी वा कटान गरी उत्पाददत वन पैदावारको नललाम नबक्री वा व्यवस्थापन गनुथ पनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 29 www.lawcommission.gov.np (४) उपननयम (३) बमोम्िम नललाम नबक्री गररएको वन पैदावार ओसारपसार गनुथ परे मा निनििन वन कायाथलयको अनुमनत नलई टााँचा र नसल लगाई ओसारपसार गनुथ पनेछ। ३८. टााँचा तथा नसलको दताथ र प्रयोग: (१) निनििन वन कायाथलयले प्रयोग गने टााँचा र नसल हविागमा दताथ िुनेछ। हविागले निनििन वन कायाथलयलाई उपलब्ध गराएको टााँचा र नसलको हववरण अद्यावनधक गरी राख्नु पनेछ। (२) यो ननयमावली प्रारभि िुन ु अम्घ आफ्नो कायाथलयमा रिे को टााँचा र नसलको हववरण निनििनल वन अनधकृतले  ........................ हविागमा अद्यावनधक गराउनु पनेछ। (३) हविागले आवश्यकताको आधारमा एउटा निनििन वन कायाथलयमा रिेको टााँचा अको निनििन वन कायाथलयलाई प्रयोग गनथको लानग उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (४) यस ननयम बमोम्िमको टााँचा र नसलको प्रयोग कभतीमा रािपत्र अनहित प्रथम श्रे णी वा सो सरिको वन प्राहवनधक कमथचारीले गनेछ। (५) यस ननयम बमोम्िमको टााँचा र नसलको प्रयोग र सुरिाको म्िभमेवारी निनििनल वन अनधकृतको िुनेछ। पररच्छे द-४ सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वन सभबन्धी व्यवस्था ३९. सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको व्यवस्थापन: (१) निनििनल वन अनधकृतले सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको सीमािन समेत गरी ननयम १४ बमोम्िम नेपाल सरकारले स्वीकृत गरे को रणनीनतक योिनाको अधीनमा रिी अनुसूची-१७ बमोम्िमका हवषय समावेश गररएको कायथयोिना तयार गरी ननदे शनालयमा पेस गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननदे शनालयमा प्राप्त कायथयोिनाको अध्ययन तथा प्राहवनधक परीिण गरी स्वीकृनतका लानग नसफाररस गनथ प्रदे श वन ननदे शकको सं योिकत्वमा प्रदे श मन्त्रालयले तोके बमोम्िमको एक प्राहवनधक सनमनत रिनेछ। प्राहवनधक सनमनतले आवश्यकता अनुसार स्थलगत अनुगमन समेत गरी कायथयोिना स्वीकृनतका लानग नसफाररस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको प्राहवनधक सनमनतको नसफाररसको आधारमा प्रदे श वन ननदे शकले आफ्नो रायसहित कायथयोिना स्वीकृनतका लानग प्रदे श मन्त्रालयमा पठाउनु

 दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 30 www.lawcommission.gov.np पनेछ र प्रदे श मन्त्रालयले त्यस्तो कायथयोिना स्वीकृत गनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम स्वीकृत िएको कायथयोिना सं शोधन गनुथ पने िएमा उपननयम (२) बमोम्िमको प्राहवनधक सनमनतको नसफाररससाथ सं शोधन प्रस्ताव सहितको कायथयोिना प्रदे श वन ननदे शकले स्वीकृनतको लानग प्रदे श मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ। (५) यो ननयमावली प्रारभि िुन ुअम्घ स्वीकृत िर्थ कायाथन्वयनमा रिे का चकला वन व्यवस्थापन कायथयोिना यो ननयम बमोम्िम तयार िर्थ स्वीकृत िएको मानननेछ। (६) सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको कायथयोिनाको कायाथन्वयन निनििनल वन अनधकृतले गनेछ। (७) प्रदे श वन ननदे शकले आफ्नो कायथिेत्रनित्र पने सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको कायथयोिनाको अनुगमन गरी प्रदे श मन्त्रालय र हविागमा वाहषथक प्रनतवेदन पेस गनुथ पनेछ। पररच्छे द-५ वन संरिण िेत्र ४०. वन संरिण िेत्रको हवशेष कायथयोिनाेः (१) हविागले ऐनको दफा १५ वा १७ बमोम्िमको वन सं रिण िेत्रको हवशेष कायथयोिना तयार गरी मन्त्रालय समि पेस गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको हवशेष कायथयोिनामा अनुसूची-१८ बमोम्िमका हवषय समावेश गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको कायथयोिना प्राप्त िएपनछ मन्त्रालयले आवश्यक पररमािथन गनुथ पने िए सो समेत गरी त्यस्तो कायथयोिना स्वीकृत गनेछ। (४) ऐनको दफा १५ बमोम्िमको वन सं रिण िेत्रको कायथयोिना स्वीकृत िए पनछ त्यस्तो वन सं रिण िेत्रको चारहकल्ला र िेत्रफल सहितको हववरण मन्त्रालयले नेपाल रािपत्रमा प्रकाशन गनुथ पनेछ। (५) वन सं रिण िेत्रको कायथयोिनाको अवनध कभतीमा दश वषथको िुनेछ र आवश्यकता अनुसार सं शोधन गनथ सहकनेछ। ४१. वन संरिण िेत्रको कायथयोिनाको कायाथन्वयनेः (१) ननयम ४० को उपननयम (३) बमोम्िम स्वीकृत हवशेष कायथयोिनाको कायाथन्वयन सभबम्न्धत निनििनल वन कायाथलयले गनेछ। (२) दुर्थ वा दुर्थिन्दा बढी निनििन वन कायाथलयको कायथिेत्रमा पने ऐनको दफा

31 www.lawcommission.gov.np १५ वा १७ बमोम्िमको वन सं रिण िेत्रको िकमा उपननयम (१) बमोम्िमको हवशेष कायथयोिना कायाथन्वयनको लानग ननदे शनालयले समन्वय गनेछ। (३) ऐनको दफा १५ वा १७ बमोम्िमको वन सं रिण िेत्रमा कायथयोिनामा उल्ले ख िए बमोम्िम पयाथपयथटन गनतहवनध सञ्चालन गनथ सहकनेछ। यसरी पयाथपयथटन गनतहवनध सञ्चालन गदाथ नेपाल सरकारले ननधाथरण गरे को मापदण्ि बमोम्िम गनुथ पनेछ। (४) वन सं रिण िेत्रको वन उपिोक्ता समूिले व्यवस्थापन गरे को बािे कको वनिेत्रबाट कायथयोिना बमोम्िम प्राप्त िुने काठ, दाउरा वन सं रिण िेत्रनित्रका उपिोक्ताले आफ्नो घरकािका लानग प्रयोग गनथ चािे मा अनुसूची-१२ मा उम्ल्लम्खत पररमाणमा नबढ्ने गरी म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतले तोकेको दररे टमा उपलब्ध गराउन सहकनेछ। (५) ननयम ४० बमोम्िम स्वीकृत वन सं रिण िेत्रको हवशेष कायथयोिना कायाथन्वयनका लानग प्रदे श सरकारले आवश्यक सििीकरण गनुथ पनेछ। पररच्छे द-६ सामुदाहयक वन ४२. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको गठन: (१) सामूहिक हितका लानग सामुदाहयक वनको रुपमा कुनै वनको  हवकास, सं रिण, उपयोग र व्यवस्थापन गनथ चािने उपिोक्ताले ऐनको दफा ३१ बमोम्िमको उपिोक्ता समूि गठन गनथ आवश्यक सियोगका लानग सभबम्न्धत सब निनििन वन कायाथलय माफथत वा सोझै निनििन वन कायाथलयमा ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले आवश्यक सियोग उपलब्ध गराउन प्राहवनधक कमथचारीलाई सभबम्न्धत िेत्रमा खटाउन सक्नेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम माग गररएको वनिेत्र सामुदाहयक वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ उपयुक्त िुने दे म्खएमा उपननयम (२) बमोम्िम खहटएको कमथचारीले आवश्यकता अनुसार सभबम्न्धत स्थानीय ति वा अन्तगथतका विा कायाथलय समेतको सियोग नलई सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि गठन गनथ र सोको हवधान तयार गनथ सियोग गनुथ पनेछ। (४) यस ननयम बमोम्िम कुनै वन िेत्रको उपिोक्ता पहिचान गरी समूि गठन

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 32 www.lawcommission.gov.np गदाथ विा, गाउाँपानलका, नगरपानलका, म्िल्ला वा प्रदे शको िौगोनलक सीमानाले कुनै असर पाने छै न। (५) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको हवधानमा अनुसूची-१९ मा उम्ल्लम्खत हवषय समावेश िएको िुन ु पनेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम तयार िएको सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको हवधान त्यस्तो उपिोक्ता समूिको साधारण सिाबाट पाररत गरी समूि दताथको लानग अनुसूची-२० बमोम्िमको ढााँचामा सभबम्न्धत सब निनििन वन कायाथलय माफथत वा सोझै निनििन वन कायाथलयमा ननवेदन ददनु पनेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िम सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि गठनको लानग ननवेदन परे मा र त्यस्तो उपिोक्ता समूि ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम गठन िएको दे म्खएमा निनििनल वन अनधकृतले त्यस्तो सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि दताथ गरी अनुसूची-२१ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददनु पनेछ।  (८) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको कायथ सञ्चालनका लानग समावेशी रुपमा बढीमा एिार्स सदस्यीय कायथसनमनत रिनेछ। कायथसनमनतको अध्यि वा सम्चव पदमध्ये कभतीमा एक पद र उपाध्यि वा कोषाध्यि पदमध्ये कभतीमा एक पद सहित कायथसनमनतमा कभतीमा पचास प्रनतशत महिलाको प्रनतनननधत्व िएको िुन ु पनेछ। (९) कायथसनमनतको पदावनध बढीमा पााँच वषथको िुनेछ र कुनै पनन व्यम्क्त कायथसनमनतको अध्यि पदमा बढीमा दुई कायथकालमात्र ननवाथम्चत वा छनोट िुन पाउनेछ। ४३. कोषको सञ्चालन: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको कोषको खाता उपिोक्ता समूिको कायथसनमनतले तोके बमोम्िम अध्यि वा सम्चव मध्ये एक िना र कोषाध्यिको सं य ुक्त दस्तखतबाट सञ्चालन िुनेछ। कोषको खातामा दस्तखत गनेमध्ये कभतीमा एक िना महिला िुन ु पनेछ। (२) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले कोषको रकम खचथ गदाथ वाहषथक साधारण सिाले स्वीकृत गरे को कायथक्रम र योिना अनुसार मात्र खचथ गनुथ पनेछ। सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको कोषको रकमबाट चन्दा ददन पार्ने छै न।  (2क) उपननयम (२) बमोम्िम कोषको रकम खचथ गदाथ उपिोक्ता समूिको

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 33 www.lawcommission.gov.np कायथसनमनतको बैठकबाट िएको ननणथय बमोम्िम गनुथ पनेछ। (३) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले ऐनको दफा २२ बमोम्िम सञ्चालन गररने कायथक्रम र आभदानी खचथको सभबन्धमा कभतीमा वषथको एक पटक सावथिननक सुन ुवाई गरी साधारण सिाबाट पाररत गरी कायाथन्वयन गनुथ पनेछ। (४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले आफ्नो चल अचल सभपम्त्त, आभदानी र खचथको ले खा तथा अनिलेख दुरुस्त राख्नु पनेछ र आभदानी तथा खचथको प्रचनलत कानून बमोम्िम वाहषथक लेखापरीिण गनुथ पनेछ। (५) निनििनल वन अनधकृत वा ननिले खटाएको कमथचारीले सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले राखेको ले खा र अनिले ख िााँचबुझ गनथ सक्नेछ। ४४. वाहषथक प्रनतवेदन पेस गनुथ पने: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले अनुसूची-२२ बमोम्िमको ढााँचामा आनथथक हववरण र वनको म्स्थनत समेत खुलार्थ समूिले वषथिरी गरे का हक्रयाकलापको वाहषथक प्रनतवेदन प्रत्येक आनथथक वषथ समाप्त िएको तीन महिनानित्र निनििन वन कायाथलय र स्थानीय तिमा पेस गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम वाहषथक प्रनतवेदन पेस गदाथ सो समूिको ले खापरीिण प्रनतवेदन समेत पेस गनुथ पनेछ। ४५. स्थानीय तिमा अनिलेख राख्ने: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले स्थानीय तिमा अनिलेख राख्ने प्रयोिनका लानग आफ्नो समूिको हवधान‚ समूि दताथ प्रमाणपत्रको प्रनतनलहप‚ सामुदाहयक वनको स्वीकृत कायथयोिना र सामुदाहयक वन िस्तान्तरण प्रमाणपत्रको एक एक प्रनत सभबम्न्धत स्थानीय तिमा बुझाउनु पनेछ। (२) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले प्रत्येक आनथथक वषथ समाप्त िएको तीन महिनानित्र दे िाय बमोम्िमका कागिात र हववरण सभबम्न्धत स्थानीय तिमा उपलब्ध गराउनु पनेछ:- (क) ऐनको दफा २२ को उपदफा (१) बमोम्िम सञ्चालन गने हक्रयाकलाप सभबन्धी योिना र लागत हववरण, (ख) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको वाहषथक प्रनतवेदन र ले खापरीिण प्रनतवेदन, (ग) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले नबक्री गरे को वन पैदावारको वाहषथक हववरण। (३) स्थानीय तिले सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिबाट प्राप्त हववरणका

34 www.lawcommission.gov.np आधारमा आफ्नो कायथिेत्र नित्रका सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको अनिले ख अद्यावनधक गरी राख्नु पनेछ र त्यस्तो उपिोक्ता समूिलाई प्रचनलत कानून बमोम्िम आवश्यक सियोग तथा सििीकरण गनुथ पनेछ। ४६. कायथयोिना तिुथमा र वन िस्तान्तरण: (१) ननयम ४२ को उपननयम (७) बमोम्िम दताथ िएको सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले ऐनको दफा १८ को उपदफा (१) बमोम्िम राम््िय वनको कुनै िागलाई सामुदाहयक वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ चािे मा कायथयोिना तयारीका लानग प्राहवनधक सियोग तथा सामुदाहयक वन िस्तान्तरणका लानग अनुसूची-२३ बमोम्िमको ढााँचामा निनििनल वन अनधकृत समि ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम सामुदाहयक वनको कायथयोिना तयार गनथ प्राहवनधक कमथचारी खटाई सभबम्न्धत सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई आवश्यक प्राहवनधक तथा अन्य सियोग उपलब्ध गराउनु पनेछ। (३) यस ननयम बमोम्िम सामुदाहयक वनको रुपमा िस्तान्तरणका लानग वनिेत्र ननधाथरण गदाथ गाउाँ बस्तीबाट सामुदाहयक वनिेत्रको दुरीका साथै सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको वन व्यवस्थापन गने चािना, आवश्यकता र िमता समेतलाई ध्यान ददनु पनेछ। (४) यस ननयम बमोम्िम सामुदाहयक वनको सीमाना ननधाथरण गदाथ विा, गाउाँपानलका, नगरपानलका, म्िल्ला वा प्रदे शको िौगोनलक सीमानाले कुनै असर पाने छै न। (५) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सामुदाहयक वनको कायथयोिना तयार गदाथ स्थानीय तिसाँग परामशथ गनुथ पनेछ। (६) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले ऐन र यस ननयमावली बमोम्िमका कायथ गनथका लानग सभबम्न्धत ननकाय, सङ्घ सं स्था, वन प्राहवनधक वा योग्यता प्राप्त सेवा प्रदायकबाट आवश्यक सियोग नलन सक्नेछ। (७) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सामुदाहयक वनमा ददगो वन व्यवस्थापनको मापदण्ि र उद्देश्य, वनको िै नसयत र त्यस्तो उपिोक्ता समूिको आवश्यकता र व्यवस्थापकीय िमता समेतलाई ध्यान ददई साधारण सिाको सिमनत र ननणथयबाट छनोट िएका ददगो वन व्यवस्थापनका हक्रयाकलाप आफ्नो कायथयोिनामा समावेश गनुथ पनेछ। (८) सामुदाहयक वनको कायथयोिना तयारी गदाथ सििानगतामूलक हवनध अवलभबन

35 www.lawcommission.gov.np गनुथ पनेछ र त्यस्तो कायथयोिना सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको साधारणसिाबाट ननणथय िर्थ पाररत िएको िुन ु पनेछ। (९) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले अनुसूची-२४ मा उम्ल्लम्खत हवषय समावेश गरी सामुदाहयक वनको कायथयोिना तयार गरी स्वीकृनतको लानग निनििनल वन अनधकृत समि पेस गनुथ पनेछ। (१०) उपननयम (९) बमोम्िम स्वीकृनतको लानग पेस िुन आएको सामुदाहयक वनको कायथयोिनामा निनििनल वन अनधकृतले अध्ययन गदाथ कुनै कुरा सुधार गनुथ पने दे खेमा सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिसाँगको परामशथ र सिमनतमा सुधार गरी ऐन र यस ननयमावलीमा उम्ल्लम्खत व्यवस्था र नेपाल सरकारले तोकेका सतथको पालना गने गरी कायथयोिना स्वीकृत गरी अनुसूची-२५ बमोम्िमको ढााँचामा सामुदाहयक वन िस्तान्तरणको प्रमाणपत्र ददनु पनेछ। (११) एउटा म्िल्लामा रिे को कुनै वनिेत्र सीमाना िोनिएको अको म्िल्लाको कुनै सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई सामुदाहयक वनको रुपमा िस्तान्तरण गनुथ पने िएमा वनिेत्र रिे को म्िल्लाको निनििनल वन अनधकृतले त्यस्तो सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि अवम्स्थत रिेको निनििनल वन अनधकृतको नसफाररसमा सामुदाहयक वन िस्तान्तरण गनथ सक्नेछ। (१२) उपननयम (१०) बमोम्िम स्वीकृत िएको कायथयोिनाको कायाथन्वयन सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले गनेछ। (१३) सामुदाहयक वनको कायथयोिनाको अवनध बढीमा दश वषथको िुनेछ। सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले प्रत्येक दश वषथमा वा सो अगावै ऐनको दफा १८ को उपदफा (५) बमोम्िम िुने गरी कायथयोिनामा आवश्यकता अनुसार सं शोधन गनथ सक्नेछ। तर ऐनको दफा ४२ को प्रयोिनका लानग राम््िय वन िेत्र प्रयोग गनुथ पने अवस्थामा बािे क सामुदाहयक वनको कायथयोिना स्वीकृत िएको नमनतले दुई वषथसभम सं शोधन गनथ पार्ने छै न। (१४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले कायथयोिनाको अवनध सहकनु अगावै नयााँ वा सं शोनधत कायथयोिना तयार गरी यस ननयम बमोम्िम स्वीकृत गराई पुरानो कायथयोिनाको अवनध सहकएको ददनदे म्ख नयााँ वा सं शोनधत कायथयोिना कायाथन्वयनमा

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 36 www.lawcommission.gov.np ल्याउनु पनेछ। (१५) निनििनल वन अनधकृत वा ननिले खटाएको वन प्राहवनधक कमथचारीले आफ्नो कायथ िेत्रनित्रको सामुदाहयक वनको ननरीिण, अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गरी निनििन वन कायाथलयमा प्रनतवेदन पेस गनुथ पनेछ। ४७. सामुदाहयक वनको लगत राख्नु पने: (१) निनििनल वन अनधकृतले सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई िस्तान्तरण गरे का सामुदाहयक वनको लगत अद्यावनधक गरी राख्नु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम लगत राख्दा सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको नाम, ठे गाना, उपिोक्ता समूिको कोि, दताथ नमनत, उपिोक्ता घरधुरी सङ्ख्या, कायथसनमनतमा रिेका महिला, पुरुष, आददवासी िनिानत, मधेशी र दनलतको सङ्ख्या, वनको िेत्रफल, वनको हकनसम, वनमा पार्ने मुख्य रुख तथा ििीबुटी प्रिानत आदद हववरण सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको तथ्याि कोि अनुसार िुने गरी राख्नु पनेछ। सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको कोि हविागले अद्यावनधक गनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको लगत निनििनल वन अनधकृतले हविागले तयार गरे को सामुदाहयक वनको िाटाबेसमा प्रहवष्ट गनुथ पने छ। ४८. वन व्यवस्थापन र वन पैदावारको सङ्कलन: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सभबम्न्धत सामुदाहयक वनको व्यवस्थापन स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम गनुथ पनेछ। (२) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले स्वीकृत कायथयोिनामा उल्लेख िएका वन सं रिण, व्यवस्थापन तथा हवकासका वाहषथक कायथ त्यस्तो कायथयोिनामा तोहकएको समयमै सभपन्न िुने व्यवस्था सुननम्ित गनुथ पनेछ। (३) स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम वन व्यवस्थापन गरी वन पैदावारको सङ्कलन गदाथ वाहषथक स्वीकायथ कटानको पररमाणमा नबढ्ने गरी गनुथ पनेछ। (४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम वन पैदावार सङ्कलन गनुथ अम्घ सब निनििन वन कायाथलयको सियोगमा छपान मूल्याङ्कन गरी निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलनु पनेछ।  तर सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिनित्र घरायसी प्रयोिनमा आन्तररक खपतका लानग मात्र स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम वन पैदावार सिलन गने िएमा सवनिनििन वन

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 37 www.lawcommission.gov.np कायाथलयको प्राहवनधक सियोग नलई वन पैदावार सिलन गनथ सहकनेछ र सोको िानकारी सवनिनििन वन कायाथलयले निनििन वन कायाथलयलाई ददनु पनेछ। (५) उपननयम (३) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन बाढी, पहिरो, हिमपात, िावािुरी, आगिनी, कीरा र रोगको सङ्क्रमण िस्ता हवपद्िन्य घटनाका कारण वन पैदावारमा िनत पुग्न गई वन पैदावार सड्ने वा नानसने अवस्था आई परे मा त्यस्तो वन पैदावारलाई वन िेत्रबाट िटाउन वा सङ्कलन गनथ स्वीकृत कायथयोिनाले तोकेको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाण िन्दा बढी कटान गनथ सहकनेछ। (६) उपननयम (५) मा उम्ल्लम्खत हवपद्िन्य घटनाका कारण वन पैदावारमा िनत िुन पुगेमा सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले यथाशक्य नछटो िनतको प्रारम्भिक हववरण सहित निनििनल वन अनधकृतलाई िानकारी गराउनु पनेछ। यस्तो िानकारी प्राप्त िएमा निनििनल वन अनधकृतले तत्काल प्राहवनधक कमथचारी खटाई स्थलगत ननरीिण गरी घटनाको नमनत र िनतको हववरण सहित म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतलार्थ िानकारी ददनु पनेछ। (७) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको अनुरोधमा निनििनल वन अनधकृतले उपननयम (६) बमोम्िम िनत िुन पुगेको वन पैदावारको मापन तथा लगत मूल्याङ्कन गरी म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतको नसफाररसमा ननदे शनालयबाट ननयम अनुसार चेकिााँच िएपनछ त्यस्तो वन पैदावार सङ्कलन तथा नबक्री हवतरण गनथ त्यस्तो सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई अनुमनत ददन सक्नेछ। (८) उपननयम (५) बमोम्िम काठ, दाउरा सङ्कलन िएपनछ कायथयोिनाको वाहषथक स्वीकायथ कटानको पररमाणलार्थ पुनरावलोकन गरी कायथयोिनामा समावेश गनुथ पनेछ। (९) यस ननयममा अन्यन्त्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन प्राकृनतक रुपमा आफैं ढले का रुखको लगत मूल्याङ्कन वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाण िन्दा बढी िएमा आगामी वषथको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणमा नमलान गने गरी निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलर्थ सङ्कलन गनथ सहकनेछ। (१०) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सामुदाहयक वनबाट स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम प्राप्त िुने काठ, दाउरा सङ्कलन गदाथ  उपिोक्ता समूिको कोषको रकम

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 38 www.lawcommission.gov.np प्रयोग गरी वा बैि तथा हवत्तीय सं स्थाको सियोग तथा लगानीमा समूिका सदस्यलाई पररचालन गरी गनुथ पनेछ। (११) उपननयम (१०) बमोम्िम सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिका सदस्यलाई पररचालन गरी काठ, दाउरा सङ्कलन गनथ नसकेमा त्यस्तो उपिोक्ता समूिले नसलबन्दी बोलपत्र आह्वान गरी प्रनतस्पधाथ गराई सबैिन्दा कम मूल्यमा वन पैदावार सङ्कलन गनथ कबोल गने फमथ वा कभपनीलाई अनुसूची-२६ बमोम्िमको ढााँचामा सङ्कलन अनुमनतपत्र ददर्थ सङ्कलन कायथमा लगाउनु पनेछ। तर वन पैदावार सङ्कलन कायथमा सं लग्न िएको फमथ, उद्योग वा कभपनीले त्यस्तो वन पैदावारको नबक्री प्रहक्रयामा िाग नलन पाउने छै न। (१२) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले उपननयम (११) बमोम्िम काठ, दाउरा सङ्कलन गदाथ स्वीकृत म्िल्ला दर रे टमा नबढ्ने गरी खचथ गनुथ पनेछ। (१३) यस ननयम बमोम्िम सङ्कलन गरे को काठ, दाउरा सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले स्वीकृत कायथयोिनामा व्यवस्था िए बमोम्िमको सुरम्ित स्थानमा घाटगद्दी गनुथ पनेछ। (१४) काठ, दाउरा बािे कको ििीबुटी र अन्य वन पैदावारको सङ्कलनको लानग सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले अनुसूची-२६ बमोम्िमको ढााँचामा सङ्कलन अनुमनतपत्र ददर्थ सङ्कलन गनुथ पनेछ। ४९. वन पैदावारको नबक्री हवतरण र अनुमनतपत्र: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले ननयम ४८ बमोम्िम सङ्कलन गरी घाटगद्दी स्थलमा िभमा िएको काठ, दाउरा नापिााँच गरी आन्तररक खपत प्रयोिनका लानग आफ्नो समूिको सदस्यलार्थ नबक्री हवतरण गदाथ अनुसूची-२७ बमोम्िमको ढााँचामा तीन प्रनत रनसद बनाई एक प्रनत खररद गने व्यम्क्तलाई र एक प्रनत सभबम्न्धत सब निनििन वन कायाथलयलार्थ ददई बााँकी एक प्रनत समूिको कायाथलयमा राख्नु पनेछ।  (१क) उपननयम (१) बमोम्िम आन्तररक खपतको लानग नबक्री हवतरण िएको काठ सभबम्न्धत उपिोक्ता समूि बाहिर नबक्री हवतरण गनथ पाईने छै न। तर परभपरागत सीपको प्रयोग गरी त्यस्तो काठ दाउराबाट घरायसी रुपमा उत्पाददत वस्तु नबक्री गनथ सहकनेछ। (२) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको घाटगद्दी स्थलमा िभमा िएको काठ,

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 39 www.lawcommission.gov.np दाउरा उपननयम (१) बमोम्िम समूिनित्र नबक्री हवतरण गरी बााँकी रिे को काठ, दाउरा मध्ये ननयम २२ को उपननयम (४) बमोम्िम म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतको लानग छु ट्याई बााँकी रिे को काठ, दाउरा त्यस्तो उपिोक्ता समूिको साधारण सिाले ननणथय गरी निनििनल वन अनधकृतको सिमनतमा ननयम २५ बमोम्िम समूि बाहिर नललाम नबक्री गनथ सक्नेछ। (३) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले काठ, दाउरा, ििीबुटी तथा अन्य वन पैदावार आफ्नो समूि बाहिर नबक्री हवतरण गदाथ अनुसूची-२७ बमोम्िमको ढााँचामा तीन प्रनत रनसद काट्नु पनेछ। (४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले आफ्नो उपिोक्ता समूि वा समूिका सदस्यले एकल वा सामूहिक रुपमा आफैंले स्थापना र सञ्चालन गरे को वन सभबन्धी लघु उद्यम वा घरे ल ु उद्योगका लानग अनुसूची-६, अनुसूची-७ र अनुसूची-८ बमोम्िमको मूल्य र सङ्कलन खचथमा नघट्ने गरी सामुदाहयक वनको वन पैदावार उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (५) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले स्वीकृत कायथयोिनामा उल्लेख गरी गररबीको रे खामुनन रिेका वा प्राकृनतक हवपद्मा परे का उपिोक्तालाई सिुनलयत दरमा वा ननेःशुल्क काठ, दाउरा उपलब्ध गराउन र अन्य सिुनलयत प्रदान गनथ सक्नेछ। (६) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले वन पैदावार नबक्री हवतरण गरे का रनसद सुरम्ित रुपमा राख्नु पनेछ। (७) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूििन्दा बाहिर व्यापाररक वा व्यावसाहयक प्रयोिनका लानग नबक्री गरे को सामुदाहयक वनको काठ, दाउरा ओसारपसार गदाथ सकारकताथ वा खररदकताथले निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलर्थ निनििन वन कायाथलय र सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको सं य ुक्त टााँचा लगाई त्यस्तो उपिोक्ता समूिबाट अनुसूची-२८ बमोम्िमको ढााँचामा ओसारपसार अनुमनतपत्र नलई ओसारपसार गनुथ पनेछ। (८) सामुदाहयक वनको स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम प्राप्त िुने काठ, दाउरा बािेकका वन पैदावार सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि िन्दा बाहिर नबक्री गरी ओसारपसार गदाथ निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलर्थ त्यस्तो उपिोक्ता समूिको

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 40 www.lawcommission.gov.np अध्यिले अनुसूची-२८ बमोम्िमको ढााँचामा ओसारपसार अनुमनतपत्र ददनु पनेछ। (९) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले वन पैदावार उत्पादन र नबक्री हवतरणको अद्यावनधक हववरण आफ्नो कायाथलयमा व्यवम्स्थत रुपमा राखी त्रैमानसक रुपमा सब निनििन वन कायाथलय माफथत निनििन वन कायाथलयमा पेस गनुथ पनेछ। ५०. टााँचाको दताथ र प्रयोग: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले काठ, दाउरा सङ्कलन तथा नबक्री हवतरण प्रयोिनको लानग कटान िुने रुख तथा काठमा प्रयोग गनथ अनुसूची- २९ बमोम्िमको ढााँचामा टााँचा बनाई निनििन वन कायाथलयमा दताथका लानग ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले टााँचाको नमुना िेरी टााँचाको हववरण दोिोरो नपने गरी ननेःशुल्क रुपमा सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको टााँचा दताथ गररददनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम दताथ िएका सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको टााँचाको हववरण तयार गरी निनििनल वन अनधकृतले ननदे शनालय र हविागमा पठाउनु पनेछ। (४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले रुख छपान, ढु वानी तथा ओसारपसार र नबक्री हवतरण गदाथ उपननयम (२) बमोम्िम दताथ िएको टााँचा लगाउनु पनेछ। (५) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको टााँचाको प्रयोग र सुरिाको म्िभमेवारी त्यस्तो उपिोक्ता समूिको अध्यिको िुनेछ। कुनै कारणवश टााँचा िराएमा वा नोक्सान िएमा सो कुराको तत्काल िानकारी निनििन वन कायाथलयलाई ददई पुरानो टााँचा रद्द गराई नयााँ टााँचा दताथ गराउनु पनेछ। (६) निनििन वन कायाथलयले उपननयम (५) बमोम्िम रद्द गरे को पुरानो टााँचाको हववरण सहितको िानकारी हविाग‚ सबै प्रदे श अन्तगथतका ननदे शनालय र सबै निनििन वन कायाथलयलाई ददनु पनेछ। ५१. वन उद्यम सञ्चालन गनथ सक्नेः (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले वनिेत्र बाहिर प्रचनलत कानून बमोम्िम वन उद्यम दताथ गरी स्वीकृत कायथयोिनाले ननददथष्ट गरे का वन पैदावारमा आधाररत वन उद्यम सञ्चालन गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम वन उद्यम सञ्चालन गनथ चािने सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सामुदाहयक वनबाट उपलब्ध िुनसक्ने वन पैदावारको सभिाव्य पररमाण र वन उद्यम सभबन्धी हक्रयाकलापसहित व्यावसाहयक योिना तयार गरी वन उद्यम दताथ

41 www.lawcommission.gov.np गदाथ निनििनल वन अनधकृतबाट नसफाररस नलनु पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम दुई वा दुईिन्दा बढी सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सं य ुक्त रुपमा वन उद्यम सञ्चालन गनथ चािे मा सभबम्न्धत सामुदाहयक वन र ननिी वनबाट वन उद्यमका लानग उपलब्ध िुन सक्ने वन पैदावारको सं य ुक्त हववरण, वन उद्यम सभबन्धी हक्रयाकलाप, सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि बीच लागत र लािको बााँिफााँटको खाका सहित व्यावसाहयक योिना तयार गरी वन उद्यम दताथ गदाथ निनििनल वन अनधकृतबाट नसफाररस नलनु पनेछ। (४) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले वन उद्यमको माध्यमबाट गररबी ननवारण गनथका लानग सामुदाहयक वनमा स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िमको मुख्य प्रिानतको छत्र घनत्व (क्राउन किर) नघट्ने, पुनरोत्पादनमा ह्रास नआउने र सं वेदनशील वनिेत्र तथा िैहवक हवहवधताको सं रिण िुने गरी ििीबुटी तथा गैरकाष्ठ वन पैदावारको खेती गनथ सक्नेछ। (५) ऐनको दफा ७६ बमोम्िम सामुदाहयक वनमा कृहष वन प्रणाली अवलभबन गदाथ कृहषिन्य र वनिन्य रुख प्रिानतका फलफूल उत्पादन िुने रुखनबरुवा लगाउनु पनेछ। यसरी रोहपएको वनिन्य पमख प्रिानतले न्यूनतम पचास प्रनतशत छत्र घनत्व ढाक्नु पनेछ। तर सामुदाहयक वनमा म्चया र कहफ लगाउन पार्ने छै न। (६) उपिोक्ता समूिले आफैं वा स्थानीय ति वा सङ्घ सं स्था वा ननिी िेत्र वा सिकारीसाँगको साझेदारीमा सं रम्ित िेत्र बाहिर वन्यिन्तु पालन गनथको लानग ऐनको दफा ३४ को उपदफा (३) बमोम्िम मन्त्रालयले तोकेको मापदण्िका आधारमा उपिोक्ता समूिले छु ट्टै कायथयोिना बनाई सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयको नसफाररस सं लग्न गरी स्वीकृनतका लानग हविागसमि पेस गनुथ पनेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िम प्राप्त कायथयोिना प्रचनलत कानून बमोम्िमको मापदण्ि अनुकूल िए निएको िााँच गरी मापदण्ि अनुकूल िएको दे म्खएमा नतस ददननित्र स्वीकृत गनथ सक्नेछ। (८) उपननयम (७) बमोम्िम कायथयोिना स्वीकृत गनथ ननमल्ने दे म्खएमा हविागले नतस ददननित्र कारणसहितको िानकारी ददनु पनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 42 www.lawcommission.gov.np (९) उपननयम (७) बमोम्िम कायथयोिना स्वीकृत िएपनछ प्रचनलत कानून बमोम्िम र्िाित ददने ननकायले वन्यिन्तु पालन गनथ र्िाित ददन सक्नेछ। (१०) उपननयम (९) बमोम्िम र्िाित ददने ननकायले मन्त्रालयले तोकेको मापदण्ि पालना िए निएको सभबन्धमा अनुगमन गनथ सक्नेछ। ५२. सामुदाहयक वनमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन सभबन्धी व्यवस्था: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले नेपाल सरकारले बनाएको मापदण्िको आधारमा स्वीकृत कायथयोिनामा समावेश गरी सामुदाहयक वनमा अनुसूची-३० बमोम्िमका पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गनुथ अम्घ प्रचनलत कानून बमोम्िम स्वीकृनत नलनु पने ननकायको स्वीकृनत नलनु पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले स्थानीय ति वा सिकारी सं स्थासाँगको साझेदारीमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गनथ चािे मा सामुदाहयक वनको स्वीकृत कायथयोिनाको अधीनमा िुने गरी छु ट्टै पयाथपयथटन व्यवस्थापन योिना तयार गरी प्रचनलत कानून बमोम्िम स्वीकृनत नलनु पने ननकाय र सभबम्न्धत निनििनल वन अनधकृतबाट स्वीकृनत नलई पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गनथ सक्नेछ। (४) सामुदाहयक वनमा वन्यिन्तु पालन बािे कका पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गदाथ सामुदाहयक वनको हवद्यमान िै नसयत र वातावरणमा प्रनतकूल प्रिाव नपने सुननम्ितता िुने गरी कुल वनिेत्रको बढीमा पााँच प्रनतशत वा पााँच िेक्टर मध्ये िुन घटी िुन्छ सोिी पररमाणमा नबढ्ने गरी पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालनका लानग वनिेत्र प्रयोग गनथ सहकनेछ। तर पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालनका लानग कुनै िौनतक सं रचना ननमाथण गनुथ परे मा वनिेत्रको आधा िे क्टर िन्दा बढी िेत्रफलमा िौनतक सं रचना बनाउन पार्ने छै न। (५) उपननयम (१), (२), (३) र (४) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन सं रम्ित वन्यिन्तुको प्रिनन्स्थल, मुख्य वासस्थान, िैहवकमागथ, िूियको दृहष्टकोणले िोम्खमिेत्र तथा स्वीकृत कायथयोिनाले सं वेदनशील िनी हकटान गरे को वनिेत्रमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गनथ पार्ने छै न।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 43 www.lawcommission.gov.np (६) सामुदाहयक वनमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गदाथ ऐन र यस ननयमावलीले ननषेध गरे का कायथका साथै अनुसूची-३० बमोम्िम ननषेध गररएका कायथ गनथ पार्ने छै न। (७) सामुदाहयक वनमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालनका लानग सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले प्रचनलत कानून बमोम्िम स्थानीय ति, हवनिन्न ननकाय वा सङ्घ सं स्थाबाट आवश्यक सियोग नलन सक्नेछ।  (८) उपननयम (३) बमोम्िम साझेदारीमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गररएकोमा बािेक यस ननयम बमोम्िम सामुदाहयक वन िेत्रमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन िएकोमा सभबम्न्धत उपिोक्ता समूि बािे क अन्य ननकाय, सङ्घ सं स्था, सनमनत वा व्यम्क्तले कुनै पनन शुल्क वा दस्तुर लगाउन वा सिलन गनथ पाउने छै न। ५३. सामुदाहयक वनको केिी िाग गररबीको रे खामुननका उपिोक्तालार्थ उपलब्ध गराउन सक्ने: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सामुदाहयक वनको हवकास, सं रिण तथा उपयोग गरी आयआिथन गनथको लानग सामुदाहयक वनको कुनै िाग त्यस्तो उपिोक्ता समूिनित्रका गररबीको रे खामुनन रिेका उपिोक्ताको छु ट्टै समूि बनाई प्रयोग गनथ ददन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम सामुदाहयक वनको िग्गा प्रयोग गनथ ददने हवषय सभबम्न्धत सामुदाहयक वनको स्वीकृत कायथयोिनामा उल्लेख िएको िुन ु पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको गररबीको रे खामुनन रिे का उपिोक्ता पहिचान गनथको लानग नेपाल सरकारको सभबम्न्धत ननकायले प्रदान गरे को गररब पररवार सभबन्धी पररचयपत्रलार्थ आधार मान्नु पनेछ। त्यस्तो पररचयपत्र निएको अवस्थामा उपिोक्ताको स्वानमत्वमा रिे को िनमन र सो िनमनमा िएको उत्पादनबाट पररवारलाई खान पुग्ने अवनध, रोिगारी र आयआिथनको अवस्था, पशुपन्छी सङ्ख्या, आनथथक तथा सामाम्िक अवसरमा पिुाँच आदद कुराको आधारमा उपिोक्ताको सभपन्नता स्तरीकरण गनुथ पनेछ। (४) यस ननयम बमोम्िम गररबीको रे खामुननका उपिोक्तालाई आयआिथनका लानग सामुदाहयक वनको कुनै िाग उपलब्ध गराउाँदा त्यस्ता उपिोक्ता मध्ये अनतहवपन्न, िूनमिीन, सीमान्तकृत, एकल महिला र दनलत पररवारलाई प्राथनमकता ददनु पनेछ। (५) उपननयम (३) र (४) बमोम्िम पहिचान िएका उपिोक्ता घरधुरीलाई उपननयम (१) बमोम्िम वन िेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ ददाँदा एकल रुपमा वा सामूहिक

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 44 www.lawcommission.gov.np रुपमा आयआिथनका लानग सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले उपयुक्त ठानेको त्यस्तो सामुदाहयक वन िेत्रको कुनै िाग ददन सक्नेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम वन िेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ ददाँदा सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि र गररबीको रे खामुनन रिे का घरधुरीको समूिबीच अनुसूची-३१ बमोम्िमको ढााँचामा सभझौता गनुथ पनेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िम सभझौता गदाथ त्यस्तो वन िेत्रमा त्यस्ता घरधुरीले सञ्चालन गरे को आयआिथनका हक्रयाकलापबाट प्राप्त आय सभबम्न्धत घरधुरीले पाउने व्यवस्था गनुथ पनेछ। (८) उपननयम (१) बमोम्िम गररबीको रे खामुनन रिे का उपिोक्तालाई वन िेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ ददाँदा ननयम ४६ को उपननयम (१३) बमोम्िम सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिको कायथयोिनाको अवनधसभमको लानग मात्र ददनु पनेछ। (९) उपननयम (८) बमोम्िमको अवनध समाप्त िए पनछ गररबीको रे खामुनन रिेका उपिोक्तालाई पूनेः वन िेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ ददाँदा उपननयम (३) बमोम्िम गररबीको अवस्था िेरी गररबीको रे खामुनन नै रिे का उपिोक्तालाई प्रयोग गनथ ददनु पनेछ। ५४. सामुदाहयक वनमा गनथ निुने कायथ: (१) सामुदाहयक वनमा ऐन, यस ननयमावली तथा स्वीकृत कायथयोिनाले ननषेध गरे का कुनै पनन कायथ गनुथ वा गराउनु िुाँदैन। तर स्वीकृत कायथयोिनाको अधीनमा रिी वन पैदावारको घाटगद्दी ननमाथण गरी घेरबार गनथ, समूिको दै ननक कायथ सञ्चालनको लानग सो कायथयोिनामा तोहकएको स्थानमा समूिको कायाथलय िवन ननमाथण गनथ, वनको सं रिणका लानग टिरा वा छाप्रो वा मचान बनाउन सहकनेछ। (२) ऐन र यस ननयमावलीमा व्यवस्था िए बमोम्िम बािे क नेपाल सरकारको स्वीकृनत ननलर्थ सामुदाहयक वनको िग्गा कसै लाई पनन प्रयोग गनथ ददन िुाँदैन। (३) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले आफूलाई िस्तान्तरण गरे को सामुदाहयक वनमा कुनै पनन हकनसमको अनतक्रमण िुन नददने व्यवस्था नमलाउनु पनेछ र कुनै अनतक्रमण िएकोमा निनििन वन कायाथलयको समन्वयमा िटाउनु पनेछ। ५५. सामुदाहयक वन हफताथ नलने सभबन्धी व्यवस्था: (१) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले सामुदाहयक वनमा स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम कायथ सञ्चालन गनथ नसकेकोमा वा त्यस्तो कायथयोिना हवपरीतको कायथ गरे को वा वातावरणमा उल्ले खनीय प्रनतकूल प्रिाव पने कुनै कायथ गरे को वा ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम तोकेका सतथ पालना नगरे को

45 www.lawcommission.gov.np िन्ने िानकारी प्राप्त िएमा निनििनल वन अनधकृतले यथाशक्य चााँिो प्राहवनधक कमथचारी खटाई स्थलगत ननरीिण गरी यथाथथ हववरण प्राप्त गने व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम स्थलगत ननरीिण गनथ खटार्एको कमथचारीले वनिेत्रको ननरीिण समेतको आधारमा प्रनतवेदन तयार गरी निनििनल वन अनधकृत समि पेस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम पेश गररएको प्रनतवेदनबाट उपननयम (१) बमोम्िमको अवस्था दे म्खएमा सो सभबन्धमा निनििनल वन अनधकृतले त्यस्तो सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई बढीमा पन्र ददनको भयाद ददई स्पष्टीकरण माग गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले पेस गरे को स्पष्टीकरण सन्तोषिनक निएमा वा स्थलगत प्रनतवेदनका आधारमा सामुदाहयक वन हफताथ नलन उम्चत दे म्खएमा निनििनल वन अनधकृतले सामुदाहयक वन हफताथ नलन र त्यस्तो उपिोक्ता समूिको दताथ खारे ि गनथ सक्नेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम सामुदाहयक वन हफताथ नलएको र सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको दताथ खारे ि गरे को िानकारी पन्र ददननित्र सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिलाई ददनु पनेछ। (६) उपननयम (४) बमोम्िम सामुदाहयक वन हफताथ नलने र सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको दताथ खारे ि गने गरी गररएको ननणथय उपर म्चत्त नबुझ्ने सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले त्यस्तो ननणयथको सूचना पाएको नमनतले पैं नतस ददननित्र प्रदे श वन ननदे शक समि पुनरावेदन ददन सक्नेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िमको पुनरावेदन परे को नमनतले नब्बे ददननित्र प्रदे श वन ननदे शकले ननणथय गरी सभबम्न्धत पिलार्थ िानकारी ददनु पनेछ। यस सभबन्धमा प्रदे श वन ननदे शकले गरे को ननणथय अम्न्तम िुनेछ। पररच्छे द-७ साझेदारी वन ५६. साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको गठन: (१) ननयम १४ बमोम्िमको रणनीनतक योिनाले तोकेको वन िेत्रलार्थ साझेदारी वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ सहकनेछ। (२) उपननयम (१) को प्रयोिनका लानग सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको कुनै िाग साझेदारी वनको रुपमा हवकास र सं रिण गनथ चािने वनिेत्रको नम्िकै वा वनबाट टाढा

46 www.lawcommission.gov.np रिेका परभपरागत उपिोक्ताले ऐनको दफा २४ र दफा ३१ बमोम्िम साझेदारी वन उपिोक्ता समूि गठन गनथ आवश्यक सियोगका लानग सब निनििन वन कायाथलय माफथत वा सोझै निनििन वन कायाथलयमा ननवेदन ददनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले यथाशक्य चााँिो आवश्यक सियोग उपलब्ध गराउन प्राहवनधक कमथचारीलाई सभबम्न्धत िेत्रमा खटाउनु पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम खहटएको कमथचारीले उपिोक्ताले माग गरे को वनिेत्र साझेदारी वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ उपयुक्त िुने दे खेमा सभबम्न्धत स्थानीय ति वा अन्तगथतका विा कायाथलय समेतको सियोग नलई साझेदारी वन उपिोक्ता समूि गठन गनथ र सोको हवधान तयार गनथ उपिोक्तालाई सियोग गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम उपिोक्ता पहिचान गरी साझेदारी वन उपिोक्ता समूि गठन गदाथ विा, गाउाँपानलका, नगरपानलका, म्िल्ला वा प्रदे शको िौगोनलक सीमानाले कुनै असर पाने छै न। (६) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको हवधानमा अनुसूची-३२ मा उम्ल्लम्खत हवषय समावेश िएको िुन ु पनेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िम तयार िएको साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको हवधान त्यस्तो उपिोक्ता समूिको साधारण सिाबाट पाररत गरी समूि दताथको लानग अनुसूची-२० बमोम्िमको ढााँचामा सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयमा ननवेदन ददनु पनेछ। (८) उपननयम (७) बमोम्िम साझेदारी वन उपिोक्ता समूि दताथको लानग ननवेदन परे मा र त्यस्तो उपिोक्ता समूि ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम गठन िएको दे म्खएमा निनििनल वन अनधकृतले त्यस्तो साझेदारी वन उपिोक्ता समूि दताथ गरी अनुसूची-३३ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददनु पनेछ। (९) साझेदारी वन उपिोक्ता समूि एक प्रनतनननधमूलक सं स्था िुनेछ। (१०) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिमा दे िाय बमोम्िमका सदस्य रिनेछन्:- (क) ननयम ६० बमोम्िम ननधाथरण गररएको साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्रनित्र पने प्रत्येक विाको विास्तरीय उपिोक्ता िेलाबाट छनोट िएका दुईिना महिला, उपलब्ध िएसभम दनलत, आददवासी िनिानत र मधेशीबाट एक-एकिना सहित िभमा सातिना,

47 www.lawcommission.gov.np (ख) ननयम ६० बमोम्िम ननधाथरण गररएको साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्रनित्र पने प्रत्येक स्थानीय तिको कायथपानलकाबाट एकिनाको दरले छनोट िएका प्रनतनननध, (ग) ननयम ६० बमोम्िम ननधाथरण गररएको साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्रनित्र पने प्रत्येक विाको विा अध्यिले तोकेको विा सदस्य एक िना। (११) उपननयम (१०) को खण्ि (क) बमोम्िमका सदस्य नेपाल सरकार, प्रदे श सरकार वा स्थानीय तिबाट आनथथक लाि प्राप्त गने व्यम्क्त िुन ु िुाँदैन। (१२) उपननयम (१०) को खण्ि (क) बमोम्िमका सदस्य मध्येबाट छनोट िएको व्यम्क्त साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको अध्यि िुनेछ। (१३) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको अध्यि तथा सदस्यको पदावनध सो समूिको हवधानको अधीनमा रिी बढीमा पााँच वषथको िुनेछ। (१४) कुनै पनन व्यम्क्त साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको अध्यि पदमा बढीमा दुई कायथकाल मात्र छनोट िुन पाउनेछ। ५७. साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतेः (१) साझेदारी वनको व्यवस्थापनका लानग ऐनको दफा २३ बमोम्िमका साझेदारिरुको तफथबाट ननणथय गनथको लानग दे िाय बमोम्िमको एउटा साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत रिनेछ:- (क) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको अध्यि -अध्यि (ख) साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्रनित्र पने प्रत्येक स्थानीय तिको कायथपानलकाबाट छनोट िएका प्रनतनननध सदस्य -उपाध्यि मध्येबाट छनोट िएको एकिना (ग) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिका सदस्य मध्येबाट साधारण सिाले छनोट गरे का कभतीमा तीन िना महिला, उपलब्ध िएसभम दनलत, आददवासी िनिानत र -सदस्य मधेसीबाट एक-एक िना सहित बढीमा ते ह्रिना (घ) साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्रनित्र रिे का प्रत्येक -सदस्य विाबाट छनोट िएका ननवाथम्चत प्रनतनननध मध्येबाट छनोट िएका एकिना (ङ) निनििनल वन अनधकृतले तोकेको सिायक वन

48 www.lawcommission.gov.np अनधकृत -सदस्य-सम्चव (२) साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतको दै ननक कायथ सञ्चालन तथा साझेदारी वनको स्वीकृत कायथयोिना कायाथन्वयन गनथ साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतको अध्यिको अध्यितामा दे िाय बमोम्िमको कायाथन्वयन एकार् रिनेछ:- (क) साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतको अध्यि -अध्यि (ख) उपननयम (१) को खण्ि (ग) बमोम्िमका सदस्यिरुले आफू मध्येबाट छनोट गरे का कभतीमा दुई िना महिला -सदस्य सहित चार िना (ग) उपननयम (१) को खण्ि (घ) बमोम्िमका सदस्यिरुले -सदस्य आफू मध्येबाट छनोट गरे को एक िना (घ) सभबम्न्धत सब निनििन वन कायाथलयको सिायक -सदस्य-सम्चव वन अनधकृत (३) साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतका पदानधकारी र सदस्यको पदावनध बढीमा पााँच वषथको िुनेछ र पदावनध सहकनु अगावै नयााँ पदानधकारी र सदस्यको चयन गरी म्िभमेवारी िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम म्िभमेवारी िस्तान्तरण निएमा नयााँ पदानधकारी र सदस्य चयन निुाँदासभम निनििनल वन अनधकृतले साझेदारी वनको कायथयोिनाको कायाथन्वयन गनेछ र तीन महिनानित्र व्यवस्थापन सनमनत गठन गरी म्िभमेवारी िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। ५८. साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको कोष सञ्चालन सभबन्धी व्यवस्था: (१) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको कोषको खाता त्यस्तो उपिोक्ता समूिको अध्यि र ननयम ५७ को उपननयम (१) बमोम्िमको साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतको सदस्य मध्येबाट सो सनमनतले छनोट गरे को व्यम्क्तको सं य ुक्त दस्तखतबाट सञ्चालन िुनेछ। (२) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले कोषको रकम सो समूिले स्वीकृत गरे को कायथक्रम र योिनामा मात्र खचथ गनुथ पनेछ। यसरी सो कोषको रकम खचथ गदाथ निनििन वन कायाथलयबाट कायथक्रम स्वीकृत गराएर मात्र गनुथ पनेछ। (३) ननयम ५७ को उपननयम (१) बमोम्िमको साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत र सोिी ननयमको उपननयम (२) बमोम्िमको कायाथन्वयन एकार्को कायथ सञ्चालन खचथ साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको कोषबाट ब्यिोररनेछ।

49 www.lawcommission.gov.np (४) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले आफ्नो चल अचल सभपम्त्त र आभदानी र खचथको ले खा तथा अनिले ख प्रचनलत कानून बमोम्िम सावथिननक ननकायको प्रयोिनको लानग स्वीकृत ढााँचामा दुरुस्त राख्नु पनेछ। (५) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको आभदानी र खचथको वाहषथक ले खापरीिण प्रचनलत कानून बमोम्िम गनुथ पनेछ। (६) निनििनल वन अनधकृत वा ननिले खटाएको कमथचारीले साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले राखेको ले खा र अनिले ख आवश्यकता अनुसार िााँचबुझ गनथ सक्नेछ। ५९. वाहषथक प्रनतवेदन पेस गनुथ पने: (१) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले अनुसूची-२२ बमोम्िमको ढााँचामा आनथथक हववरण र वनको म्स्थनत समेत खुलार्थ समूिले वषथिरी गरे का हक्रयाकलापको वाहषथक प्रनतवेदन प्रत्येक आनथथक वषथ समाप्त िएको तीन महिनानित्र निनििन वन कायाथलय र स्थानीय तिमा पेस गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम वाहषथक प्रनतवेदन पेस गदाथ साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले ले खापरीिण प्रनतवेदन समेत पेस गनुथ पनेछ। ६०. िेत्र ननधाथरण र कायथयोिना तिुथमा: (१) निनििनल वन अनधकृतले स्थानीय तिको परामशथमा तथा साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको सििानगतामा दे िायका हवषयलाई आधार नलर्थ साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्र ननधाथरण गनुथ पनेछ:- (क) ननयम १४ बमोम्िमको रणनीनतक योिनाले साझेदारी वनको रुपमा व्यवस्थापन िुन सक्ने िनी पहिचान गरे का िेत्र, (ख) ऐनको दफा २३ को उपदफा (१) बमोम्िमका उद्देश्यका लानग उपयुक्त िुन सक्ने वनिेत्र। (२) ऐनको दफा २३ को उपदफा (१) बमोम्िमको उद्देश्य िानसल गनथका लानग निनििनल वन अनधकृतले स्थानीय तिसाँगको परामशथ र साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको सििानगतामा अनुसूची-३४ मा उम्ल्लम्खत हवषयवस्तु समावेश िुने गरी साझेदारी वनको कायथयोिना तयार गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम तयार िएको कायथयोिना साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले पाररत गरी साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतको नसफाररसमा निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो राय सहित स्वीकृनतको लानग प्रदे श वन ननदे शक समि पेस गनुथ पनेछ।

50 www.lawcommission.gov.np (४) उपननयम (३) बमोम्िम प्राप्त कायथयोिना प्रदे श वन ननदे शकले प्राहवनधक परीिणको लानग ननयम ३९ को उपननयम (२) बमोम्िमको प्राहवनधक सनमनतमा पेस गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम कायथयोिना प्राप्त िएकोमा प्राहवनधक सनमनतले आवश्यकता अनुसार स्थलगत ननरीिण गरी कायथयोिनाको प्राहवनधक परीिण गरी नसफाररससाथ स्वीकृनतको लानग प्रदे श वन ननदे शक समि पेस गनुथ पनेछ र प्रदे श वन ननदे शकले प्रदे श मन्त्रालयको सिमनत नलई कायथयोिना स्वीकृत गनुथ पनेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम स्वीकृत कायथयोिनामा कुनै सं शोधन गनुथ पने िएमा साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत र निनििन वन कायाथलयको नसफाररसमा प्रदे श वन ननदे शकले सं शोधन गनथ सक्नेछ। तर प्रदे श वन ननदे शकले आवश्यक ठानेमा सं शोधन गनुथ अम्घ प्राहवनधक परीिणको लानग ननयम ३९ को उपननयम (२) बमोम्िमको प्राहवनधक सनमनतमा पठाउन सक्नेछ। (७) साझेदारी वनको कायथयोिनाको अवनध बढीमा दश वषथको िुनेछ। कायथयोिनाको अवनध सहकनु अगावै नयााँ कायथयोिना तयार गरी यस ननयम बमोम्िम स्वीकृत गरार्थ पुरानो कायथयोिनाको अवनध सहकएको ददनदे म्ख नयााँ कायथयोिना कायाथन्वयनमा ल्याउनु पनेछ। ६१. कायथयोिनाको कायाथन्वयनेः (१) साझेदारी वनको स्वीकृत कायथयोिनाको कायाथन्वयन साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतले गनेछ। (२) साझेदारी वनको कायथयोिनाको कायाथन्वयन गदाथ साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतले स्वीकृत कायथयोिनाको अधीनमा रिी वाहषथक कायथक्रम तयार गरी ननयम १२२ बमोम्िमको म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनतलाई िानकारी ददई गनुथ पनेछ। (३) साझेदारी वनको स्वीकृत कायथयोिना कायाथन्वयनको लानग निनििन वन कायाथलयले आवश्यक पने कमथचारी खटाउनु पनेछ। (४) साझेदारी वनको कायथयोिनाको तयारी तथा कायाथन्वयनका लानग व्यवस्थापन सनमनतले वन प्राहवनधक, हवनिन्न ननकाय र सङ्घ सं स्थाबाट सियोग नलन तथा सेवा खररद गनथ सक्नेछ।

51 www.lawcommission.gov.np ६२. साझेदारी वनको लगत राख्ने: (१) साझेदारी वनको कायथयोिना स्वीकृत िएपनछ ननदे शनालयले लगत राखी सोको हववरण र एक प्रनत कायथयोिना हविाग र प्रदे श मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ। (२) निनििनल वन अनधकृतले साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको लगत अद्यावनधक गरी राख्नु पनेछ र हविागले तयार गरे को साझेदारी वनको िाटाबेसमा प्रहवष्ट गनुथ पनेछ। ६३. वन व्यवस्थापन गरी वन पैदावारको सङ्कलन: (१) स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम वन व्यवस्थापन गरी वन पैदावारको सङ्कलन गदाथ वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणमा नबढ्ने गरी गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन बाढी, पहिरो, हिमपात, िावािुरी, आगिनी, कीरा र रोगको सङ्क्रमण िस्ता हवपद्िन्य घटनाका कारण वन पैदावारमा िनत पुग्न गई वन पैदावार सड्ने वा नानसने अवस्था िएमा त्यस्तो वन पैदावारलाई वनिेत्रबाट सङ्कलन गनथ स्वीकृत कायथयोिनाले तोकेको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणको िदले बाधा पुर्याएको माननने छै न। (३) उपननयम (२) मा उम्ल्लम्खत हवपद्िन्य घटनाका कारण वन पैदावारमा िनत िुन पुगेमा निनििनल वन अनधकृत वा ननिले खटाएको वन अनधकृतले तत्काल स्थलगत ननरीिण गरी घटनाको नमनत र िनतको प्रारम्भिक हववरण सहित म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतलार्थ िानकारी ददनु पनेछ। (४) निनििनल वन अनधकृतले उपननयम (३) मा उल्ले ख िए बमोम्िमको िनत िुन पुगेको वन पैदावारको मापन तथा लगत मूल्याङ्कन गरी म्िल्ला हवपद् व्यवस्थापन सनमनतको नसफाररसमा ननदे शनालय माफथत प्रदे श मन्त्रालयको स्वीकृनत नलर्थ सङ्कलन तथा नबक्री हवतरण गनथ सक्नेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम काठ, दाउरा सङ्कलन िएपनछ कायथयोिनाको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणलार्थ पुनरावलोकन गरी वन कायथयोिनामा समावेश गनुथ पनेछ। (६) यस ननयममा अन्यन्त्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन प्राकृनतक रुपमा आफैं ढले का रुखको लगत मूल्याङ्कन वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाण िन्दा बढी िएमा आगामी वषथको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणमा नमलान गने गरी निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलई सङ्कलन गनथ सहकनेछ।

52 www.lawcommission.gov.np (७) साझेदारी वनबाट काठ, दाउरा सङ्कलन गदाथ ननयम १९ बमोम्िम छपान तथा मूल्याङ्कन गरी गनुथ पनेछ। ६४. वन पैदावारको उपयोग तथा नबक्री हवतरण: (१) साझेदारी वनबाट उत्पाददत काठ, दाउरा मध्ये सत्तरी प्रनतशत काठ, दाउरा त्यस्तो साझेदारी वनको उपिोक्ता समूिलार्थ उपलब्ध गरार्थ बााँकी तीस प्रनतशत काठ, दाउरा निनििनल वन अनधकृतले ननयम २५ बमोम्िम नललाम नबक्री गनुथ पनेछ। (२) काठ, दाउरा बािेकका बल्लाबल्ली‚ ििीबुटी तथा वनस्पनतिन्य वन पैदावार साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको िुनेछ। यस्ता वन पैदावारको सङ्कलन तथा उपयोग स्वीकृत कायथयोिनामा उल्ले ख िए बमोम्िम िुनेछ। (३) स्वीकृत कायथयोिनाको कायाथन्वयनबाट प्राप्त उपननयम (१) बमोम्िम साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको हिस्सामा परे को काठ, दाउरा त्यस्तो उपिोक्ता समूिको आन्तररक खपतलाई प्राथनमकता ददई अनुसूची-६ मा उम्ल्लम्खत मूल्यमा नघटाई नबक्री हवतरण गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम नबक्री हवतरण गदाथ समूिनित्र खपत निई बााँकी रिेको काठ, दाउरामात्र साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलई अनुसूची-६ मा उम्ल्लम्खत मूल्यमा नघटाई ननयम २५ बमोम्िम पूण थ प्रनतस्पधाथको आधारमा त्यस्तो उपिोक्ता समूि बाहिर नललाम नबक्री गनथ सक्नेछ। (५) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिलार्थ प्राप्त िुने काठ, दाउरा बािे कका वन पैदावार त्यस्तो उपिोक्ता समूिले समूिनित्र नबक्री हवतरण गदाथ वन पैदावारको लगत राखी अनुसूची-३५ बमोम्िमको ढााँचामा तीन प्रनत रनसद काटी वन पैदावार उपलब्ध गराउनु पनेछ। (६) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले त्यस्तो उपिोक्ता समूि बाहिर नबक्री गरे को वन पैदावार ओसारपसार गनथ निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलई अनुसूची-२८ बमोम्िमको ढााँचामा अनुमनतपत्र ददनु पनेछ। (७) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले समूिबाहिर वन पैदावार नबक्री हवतरण गदाथ अनुसूची-३५ बमोम्िमको ढााँचाको रनसद काटी चलानी पुिी ददनु पनेछ। (८) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले वन पैदावार नबक्री हवतरण गरे का रनसद सुरम्ित राख्नु पनेछ। (९) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले नबक्री हवतरण िएको वन पैदावारको लगत

53 www.lawcommission.gov.np तथा आभदानी र खचथको हिसाब दुरुस्त राख्नु पनेछ। (१०) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले वनिेत्र बाहिर प्रचनलत कानून बमोम्िम वन पैदावारमा आधाररत उद्योग सञ्चालन गनथ सक्नेछ। ६५. टााँचाको दताथ र प्रयोग: (१) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले काठ, दाउरा सङ्कलन तथा नबक्री हवतरण प्रयोिनको लानग कटान िुने पमख र काठमा प्रयोग गनथका लानग अनुसूची- २९ बमोम्िमको ढााँचामा टााँचा बनाई निनििन वन कायाथलयमा दताथका लानग ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले टााँचाको नमुना िे री टााँचाको हववरण दोिोरो नपने गरी ननेःशुल्क रुपमा साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको टााँचा दताथ गररददनु पनेछ। निनििन वन कायाथलयले दताथ िएका टााँचाको अद्यावनधक हववरण तयार गरी ननदे शनालय र हविागमा पठाउनु पनेछ। (३) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको टााँचाको प्रयोग र सुरिाको म्िभमेवारी त्यस्तो उपिोक्ता समूिको अध्यिको िुनेछ। (४) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको टााँचा कुनै कारणवश िराएमा वा नोक्सान िएमा त्यस्तो उपिोक्ता समूिले निनििन वन कायाथलयलाई सोको तत्काल िानकारी ददनु पनेछ। यस्तो अवस्थामा साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले पुरानो टााँचा रद्द गराई नयााँ टााँचा बापत दुईििार पााँचसय रुपैयााँ दस्तुर बुझार्थ निनििन वन कायाथलयमा नयााँ टााँचा दताथ गराई प्रयोग गनुथ पनेछ। यसरी प्राप्त िएको रकम प्रदे श सम्ञ्चत कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम रद्द गरे को पुरानो टााँचा र दताथ गरे को नयााँ टााँचाको िानकारी निनििन वन कायाथलयले हविाग, सबै प्रदे श अन्तगथतका ननदे शनालय र सबै निनििन वन कायाथलयलाई ददनु पनेछ। (६) साझेदारी वनबाट उत्पाददत साझेदारी वन उपिोक्ता समूि बाहिर नबक्री हवतरण िुने काठ, दाउराको ओसारपसार गदाथ साझेदारी वन उपिोक्ता समूि र निनििन वन कायाथलय दुवैको टााँचा प्रयोग गनुथ पनेछ। ६६. साझेदारी वनमा गनथ निुने कायथ: (१) साझेदारी वननित्र ऐन, यस ननयमावली र स्वीकृत कायथयोिनाले ननषेध गरे का कुनै पनन कायथ गनुथ वा गराउनु िुाँदैन। (२) नेपाल सरकारको स्वीकृनत बािेक साझेदारी वनको िग्गा कसै लाई पनन प्रयोग गनथ ददन िुाँदैन। (३) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिले साझेदारी वननित्र कुनै पनन प्रकारको

54 www.lawcommission.gov.np अनतक्रमण िुन नददने व्यवस्था नमलाउनु पनेछ र अनतक्रमण िएको िेत्र निनििन वन कायाथलयको समन्वयमा तत्काल िटाउनु पनेछ। (४) कुनै साझेदारी वन उपिोक्ता समूि वा ननयम ५७ बमोम्िमको साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतले स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम कायथ सञ्चालन गनथ नसकेमा, त्यस्तो कायथयोिना हवपरीतको कायथ गरे मा, वातावरणमा उल्लेखनीय प्रनतकूल प्रिाव पने कुनै कायथ गरे मा वा ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम तोकेका सतथ पालना नगरे मा प्रदे श वन ननदे शकले सो हवषयमा िााँचबुझ गरी त्यस्तो समूि वा सनमनत हवघटन गनथ सक्नेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम साझेदारी वन उपिोक्ता समूि वा साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत हवघटन गनुथ अम्घ त्यस्तो समूि वा सनमनतलाई पन्र ददनको भयाद ददई स्पष्टीकरण माग गनुथ पनेछ। (६) उपननयम (४) बमोम्िम साझेदारी वन उपिोक्ता समूि हवघटन िएमा निनििनल वन अनधकृतले अको उपिोक्ता समूि गठन गने व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। (७) उपननयम (४) बमोम्िम साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत हवघटन िएमा निनििनल वन अनधकृतले साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको अध्यि पररवतथन गनथ लगाई साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत गठन गने व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। पररच्छे द-८ कबुनलयती वन ६७. कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदा प्रस्ताव माग गनुथ पने: (१) निनििनल वन अनधकृतले ननयम १४ बमोम्िमको रणनीनतक योिनाको अधीनमा रिी ऐनको दफा २६ को उपदफा (१) बमोम्िमको कबुनलयती वन उपलब्ध गराउन सहकने वनिेत्रको हववरण वाहषथक रुपमा अद्यावनधक गरी हविाग तथा प्रदे श मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको हववरणमा दे िायको वन िेत्रलार्थ समेट्नु पनेछ:- (क) झािी बुट्यान िएको, (ख) बीस प्रनतशतिन्दा कम छत्र घनत्व िएको, (ग) अनतक्रमण िएको िेत्र वा अनतक्रमण िटाई हफताथ नलएको िेत्र वा अनतक्रमण िुनसक्ने, (घ) प्राकृनतक हवपद्का कारण िनत िई पुनस्थाथपना वा पुनेःउकास िएको, (ङ) िू–सं रिणको हिसाबले सं वेदनशील तथा सं रिण गनुथ पने,

55 www.lawcommission.gov.np  (च) वन तथा प्राकृनतक सं रचनामा कुनै हकनसमको पररवतथन नगरी पयाथपयथटनको लानग उपयुक्त रिे को, (छ) ननयम १४ को उपननयम (३) बमोम्िमको रणनीनतक योिनाले कबुनलयती वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ सहकने गरी तोकेको।  (2क) उपननयम (१) र (२) मा िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन सामुदाहयक वन, धानमथक वन र सांस्कृनतक, धानमथक वा आध्याम्त्मक रुपमा मित्वपूण थ रिेका वन िेत्रलाई कबुनलयती वनको रुपमा उपलब्ध गरार्ने छै न। (३) हविागले उपननयम (१) बमोम्िम प्राप्त हववरणको आधारमा आवश्यकता अनुसार स्थलगत अनुगमन समेत गरी राम््िय वनको त्यस्तो िाग कबुनलयती वनको रुपमा प्रदान गनथ उपयुक्त िुने दे खेमा सो सभबन्धी आवश्यक हववरण खुलाई हवनिन्न वनिेत्रको लानग (प्रत्येक वषथ िदौ तथा माघ महिनाको पहिलो िप्तामा गरी दुई पटक) राम््ियस्तरको दै ननक पनत्रकामा तीस ददने सूचना प्रकाशन गरी नसलबन्दी प्रस्ताव आह्वान गनुथ पनेछ। यस्तो प्रस्ताव आह्वान सभबन्धी सूचना हविाग, प्रदे श मन्त्रालय, ननदे शनालय र निनििन वन कायाथलयको वेबसार्टमा समेत राख्नु पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम आह्वान गरे को प्रस्तावमा सििागी िुन चािने र्च्छु क सङ्गदठत सं स्थाले अनुसूची-३६ मा उम्ल्लम्खत हवषय समावेश गरी प्राहवनधक प्रस्ताव र आनथथक तथा व्यावसाहयक प्रस्ताव तयार गरी हविागमा पेस गनुथ पनेछ। ६८. प्रस्तावको मुल्यािन गने: (१) ननयम ६७ बमोम्िमको प्रस्ताव पेस िुन आएमा हविागले स्थलगत अनुगमनको लानग प्राहवनधक टोली खटाउनु पनेछ। सो टोलीले प्राहवनधक प्रस्तावमा उम्ल्लम्खत हववरणलाई वनिेत्रको स्थलगत वस्तुम्स्थनतसाँग नििार्थ आवश्यक िााँचबुझ गरी उपयुक्तताको आधारमा हविागलाई नसफाररस गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको टोलीले कबुनलयती वन प्रदान गनथ उपयुक्त छ िनी नसफाररस गरे मा हविागमा प्राप्त प्रस्तावको मूल्याङ्कन गनथको लानग दे िाय बमोम्िमको मूल्याङ्कन सनमनत रिनेछ:- (क) उपमिाननदे शक, हविाग -अध्यि (ख) सभबम्न्धत प्रदे श वन ननदे शक -सदस्य

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 56 www.lawcommission.gov.np (ग) उपसम्चव, कोष तथा ले खा ननयन्त्रकको कायाथलय -सदस्य (घ) उपसम्चव (ले खा), हविाग -सदस्य (ङ) उपसम्चव (प्राहवनधक), प्रदे श मन्त्रालय -सदस्य (च) सभबम्न्धत निनििनल वन अनधकृत -सदस्य (छ) कानून अनधकृत, हविाग -सदस्य (ि) मिाननदे शकले तोकेको हविागको अनधकृत -सदस्य-सम्चव (३) उपननयम (२) बमोम्िमको मूल्याङ्कन सनमनतको बैठकमा आवश्यकता अनुसार हवषय हवज्ञलाई आमन्त्रण गनथ सहकनेछ। (४) उपननयम (२) बमोम्िमको मूल्याङ्कन सनमनतले प्राहवनधक प्रस्तावको मूल्याङ्कन गदाथ अनुसूची-३७ मा उम्ल्लम्खत आधारमा गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम मूल्याङ्कन गदाथ प्राहवनधक प्रस्तावमा असी प्रनतशत वा सो िन्दा बढी अि प्राप्त गनेको आनथथक तथा व्यावसाहयक प्रस्ताव खोली व्यावसाहयक योिनाको आधारमा अनुसूची-३८ बमोम्िमको वा सो िन्दा बढी रोयल्टी रकम प्रस्ताव गने उपयुक्त एक प्रस्तावकलाई कबुनलयती वन प्रदान गनथ नसफाररस गनुथ पनेछ र हविागले सो नसफाररस सहित मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम हविागबाट पेस िएकोमा मन्त्रालयले सो उपर आवश्यक िााँचबुझ गदाथ ब्यिोरा मनानसब लागेमा त्यस्तो कबुनलयती वन उपलब्ध गराउन नेपाल सरकार समि स्वीकृनतको लानग पेस गनेछ र नेपाल सरकारले उपयुक्तताको आधारमा त्यस्तो स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (७) यस ननयम बमोम्िम उपलब्ध िुने कबुनलयती वनको िेत्रफल बढीमा पचास िेक्टर िुनेछ। ६९. कबुनलयती वनको अवनध र कायथयोिना: (१) ननयम ६८ को उपननयम (६) बमोम्िम नेपाल सरकारबाट कबुनलयती वन प्रदान गनथ स्वीकृनत िएमा हविागले त्यस्तो सङ्गदठत सं स्थालाई ऐन र यस ननयमावलीको पररनधनित्र रिी कबुनलयती वनको कायथयोिना तयार गनथ लगाउनु पनेछ। (२) कबुनलयती वनको कायथयोिना स्वीकृत गनुथ अम्घ कबुनलयती वन नलन चािने सङ्गदठत सं स्थाले प्रचनलत कानून बमोम्िम वातावरणीय अध्ययन गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको कबुनलयती वनको कायथयोिना पेस िएमा हविागले त्यस्तो कायथयोिना स्वीकृत गरी सतथ तोकी अनुसूची-३९ बमोम्िमको ढााँचामा

57 www.lawcommission.gov.np कबुनलयतनामा गराई बढीमा तीस वषथ अवनधको लानग अनुसूची-४० बमोम्िमको ढााँचामा कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र ददनेछ। यस्तो प्रमाणपत्र वाहषथक रुपमा नवीकरण गनुथ पनेछ। (४) हविागले उपननयम (३) बमोम्िम सतथ तोक्दा प्रस्तावकले दे िाय बमोम्िमका कायथ गनथ नपाउने गरी ननषेध गनुथ पनेछ:- (क) वनिेत्रनित्र बग्ने नदीनाला, खोलाको स्रोत थुनछे क गनथ वा फकाथउन, (ख) वनस्पनतको हवकासमा अवरोध पुर्याउन, िीविन्तुको वासस्थानमा िानन नोक्सानी पुर्याउन, प्राकृनतक वा िौनतक स्वरुप नबगानथ वा नसमसार िेत्रको पयाथवरणीय म्स्थनतमा प्रनतकूल असर पुर्याउन, (ग) कबुनलयतमा नलएको बािे क अन्य वनिेत्र अनतक्रमण गनथ, (घ) िलचर वा अन्य कुनै हकनसमका िनावर पशुपन्छी वा िीविन्तुलाई िानन नोक्सानी िुने गरी कुनै हकनसमको हवषादी प्रयोग गनथ, (ङ) ढु ङ्गा, नगट्टी, बालुवा वा माटो म्झक्न वा खानी सञ्चालन गनथ, (च) वररपररका स्थानीय बानसन्दाको सामाम्िक तथा सांस्कृनतक रीनतररवाि र सांस्कृनतक तथा धानमथकस्थलमा अवरोध पुग्ने कायथ गनथ वा गराउन, (छ) बाटोघाटो‚ खोलानाला र पानीका स्रोतको ननवाथध उपयोग िस्ता परभपरागत अनधकारको उपयोगमा व्यवधान उत्पन्न गनथ वा गराउन, (ि) स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम तोहकएको िेत्र बािे क अन्यत्र रात नबताउन, क्याभप गनथ, आगो बाल्न, िोिल्ला गनथ वा आवाि ननकाल्ने कायथ गनथ, (झ) वन्यिन्तु वा स्थानीय समुदायलाई असर पने गरी कुनै कायथ गनथ, (ञ) कबुनलयती वननित्रको बाटोमा कालोपत्रे गनथ। (५) कबुनलयती वनमा स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िमको पूवाथधार ननमाथण गदाथ बाटो बािेक कबुनलयती वनको िेत्रफलको दश प्रनतशत वा पााँच िेक्टरमा िुन कम िुन्छ सोिी िेत्रफलमा मात्र गनुथ पनेछ।

58 www.lawcommission.gov.np (६) कबुनलयती वनको कायथयोिना सं शोधन गनुथ परे मा हविागले मन्त्रालयको सिमनत नलई कायथयोिनामा आवश्यक सं शोधन गनथ सक्नेछ। (७) कबुनलयती वनको अवनध समाप्त िएपनछ कबुनलयती वनमा रिे को चल अचल सभपम्त्त मन्त्रालय माफथत नेपाल सरकारलाई बुझाउनु पनेछ। यसरी हफताथ आएको कबुनलयती वन मन्त्रालय आफैंले व्यवस्थापन गनथ वा प्रनतस्पधाथ गराई कुनै सङ्गदठत सं स्थालाई व्यवस्थापन गनथ ददन सक्नेछ। तर कबुनलयती वन नलएको सङ्गदठत सं स्थाले सोिी कबुनलयती वन पुनेः नलन चािेमा त्यस्तो वनिेत्र पुनेः मूल्याङ्कन गरी नेपाल सरकारले बढीमा थप तीस वषथसभमको लानग प्रदान गनथ सक्नेछ। (८) कबुनलयती वन प्राप्त गने सङ्गदठत सं स्थाले सभझौतामा उम्ल्लम्खत भयादनित्र स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िमको कायथ सुरु गनुथ पनेछ। (९) सभझौतामा उम्ल्लम्खत भयादनित्र स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िमको कायथ सुरु गनथ नसकेमा सोको मनानसब कारण दे खार्थ ननवेदन ददएमा हविागले कबुनलयती वनको कायथ सुरु गने भयाद बढीमा छ महिनाको लानग थप गनथ सक्नेछ र सो भयादनित्र पनन त्यस्तो कायथयोिना बमोम्िमको कायथ सुरु नगरे मा कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थासाँग िएको सभझौता स्वत: खारे ि िई त्यस्तो कबुनलयती वन सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनमा पररणत िुनेछ। (१०) उपननयम (3) बमोम्िम कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र उपलब्ध गराएपनछ हविागले त्यसको लगत राखी सोको िानकारी मन्त्रालय, प्रदे श मन्त्रालय, ननदे शनालय र निनििन वन कायाथलयलार्थ ददनु पनेछ। (११) यस ननयम बमोम्िम उपलब्ध िुने कबुनलयती वनमा अनुसूची-४१ बमोम्िमका पयाथपयथटनका कायथक्रम सञ्चालन गनथ सहकनेछ। ७०. कबुनलयती वनको वाहषथक रोयल्टी: (१) ननयम ६९ बमोम्िम ददर्ने कबुनलयती वनको न्यूनतम वाहषथक रोयल्टी अनुसूची-३८ मा उल्ले ख िए बमोम्िम िुनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको रोयल्टीको अनतररक्त ननयम ६९ बमोम्िम कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाले कबुनलयती वनले प्रदान गने वस्तु वा सेवा नबक्री गरे बापत िारी गने नबलहविकको पााँच प्रनतशत रकम सं रिण शुल्क बापत नेपाल सरकारलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ। (३) ननयम ६९ बमोम्िम कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाले प्रत्येक आनथथक

59 www.lawcommission.gov.np वषथको असार मसान्तसभममा सभझौतामा उल्ले ख िए बमोम्िमको वाहषथक रोयल्टी हविागमा बुझाउनु पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िमको भयादनित्र रोयल्टी नबुझाउने सङ्गदठत सं स्थासाँग िएको कबुनलयती वनको सभझौता हविागले खारे ि गनथ सक्नेछ। तर त्यस्तो सङ्गदठत सं स्थाले भयादनित्र रोयल्टी बुझाउन नसकेको मनानसब माहफकको कारण खुलाई सभझौता खारे ि िएको तीन महिनानित्र मन्त्रालयमा पुनरावेदन गरे मा मन्त्रालयले उपननयम (१) बमोम्िम लाग्ने रोयल्टी रकममा शत प्रनतशत थप िररबाना नलई सभझौता कायम राख्न सक्नेछ। ७१. कबुनलयती वनको संरिण: (१) ननयम ६९ बमोम्िम कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदाका बखत त्यसमा रिेका रुखको स्वानमत्व नेपाल सरकारको िुनेछ। कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाले त्यस्ता रुख नबरुवा लगायत कबुनलयती वनको सं रिणको उम्चत व्यवस्था गनुथ पनेछ। (२) कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदाका बखत त्यसमा रिे का रुख नबरुवाको सवेिण तथा मूल्याङ्कन गरी सोको बढीमा बीस प्रनतशतसभमको रकम कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाबाट धरौटी नलनु पनेछ। (३) कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाले कबुनलयती वनको सं रिणको लानग कुनै सियोग माग गरे मा निनििन वन कायाथलयले आवश्यक सियोग उपलब्ध गराउन र अन्य ननकाय समि सियोगका लानग नसफाररस गनथ सक्नेछ। (४) कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदाका बखत त्यसमा रिे का रुख ढले मा सङ्गदठत सं स्थाले निनििन वन कायाथलयलाई िानकारी गराउनु पनेछ। यसरी रुख ढलेको िानकारी प्राप्त िएमा निनििन वन कायाथलयले त्यस्ता रुख यस ननयमावली बमोम्िम सङ्कलन गनुथ पनेछ। (५) कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदाका बखत त्यसमा रिे का रुख कबुनलयती वनको स्वीकृत कायथयोिना कायाथन्वयन गदाथ वा अन्य कुनै मनानसब कारणले िटाउनु पने िएमा हविागको ननदे शनमा निनििन वन कायाथलयले िटाउन सक्नेछ। ७२. वन पैदावारको उत्पादन र उपयोग: (१) ऐनको दफा २६ को उपदफा (१) को खण्ि (क), (ख) र (ग) को प्रयोिनको लानग प्रदान गररएको कबुनलयती वनको वन पैदावार स्वीकृत कायथयोिनामा उम्ल्लम्खत पररमाणमा त्यस्तो कायथयोिनामा उम्ल्लम्खत सतथको अधीनमा रिी उपयोग वा नबक्री हवतरण गनथ सहकनेछ।

60 www.lawcommission.gov.np (२) कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाले कबुनलयती वनमा वृिारोपण गरे को वन पैदावारको प्रिानत र पररमाण खुलाई निनििन वन कायाथलयमा प्रनतवेदन पेस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको कबुनलयती वनको वन पैदावार सङ्कलन, नबक्री हवतरण र ओसारपसार गदाथ निनििन वन कायाथलयको टााँचा र नसल प्रयोग गरी ओसारपसार गनुथ पनेछ। ७३. गररबीको रे खामुनन रिेका िनताका लानग कबुनलयती वन उपलब्ध गराउन सहकने: (१) ऐनको दफा २६ को उपदफा (२) को प्रयोिनको लानग निनििनल वन अनधकृतले गररबीको रे खामुनन रिेका िनताका लानग कबुनलयती वन समूि गठन गरी राम््िय वनको कुनै िाग कबुनलयती वनको रुपमा उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम कबुनलयती वन नलन चािने समूिले निनििन वन कायाथलयमा समूि गठन तथा कायथयोिना तयार गनथ ननवेदन ददनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम ननवेदन ददाँदा कबुनलयती वन समूिमा कभतीमा पााँच घरधुरीको सििानगता िुन ु पनेछ र सोको लानग घरधुरी पहिचान गदाथ निनििनल वन अनधकृतले स्थानीय तिको सभबम्न्धत विा कायाथलयको परामशथ नलन सक्नेछ। (४) उपननयम (२) बमोम्िम कबुनलयती वन नलन चािने व्यम्क्तको मानव हवकास सूचकािको परीिण गरी गररबीको रे खामुनन रिे को यहकन गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (२) बमोम्िम माग गररएको वनिेत्र कबुनलयती वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ उपयुक्त िुने दे म्खएमा निनििन वन कायाथलयले कबुनलयती वन समूि गठन तथा कायथयोिना तयार गनथ प्राहवनधक कमथचारी खटाउनु पनेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम खहटएको कमथचारीले कबुनलयती वन समूि गठन गरी समूिको सििानगतामा अनुसूची-४२ मा उम्ल्लम्खत हवषय समावेश िुने गरी कायथयोिना तयार गनुथ पनेछ। (७) यस ननयम बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिको कायथयोिना त्यस्तो समूिको ननणथयसहित निनििन वन कायाथलयमा स्वीकृनतका लानग पेस गनुथ पनेछ। (८) निनििनल वन अनधकृतले यस ननयम बमोम्िमको कबुनलयती वन समूि गठनको लगत राखी कबुनलयती वन समूिको कायथयोिना स्वीकृत गरी अनुसूची-४३ बमोम्िमको ढााँचामा कबुनलयतनामा गराई अनुसूची-४४ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददनु पनेछ।

61 www.lawcommission.gov.np  (९) यस ननयम बमोम्िम गररबीको रे खामुननका िनतालाई बढीमा पन्र वषथको लानग कबुनलयती वन उपलब्ध गरार्नेछ।  (9क) उपननयम (९) बमोम्िमको अवनध पूरा िएपनछ गररबीको रे खामुनन रिेका सोिी घरधुरीका िनतालाई कबुनलयती वनको रुपमा त्यस्तो वन िेत्रको िग्गा बढीमा पन्र वषथको लानग पुनेः उपलब्ध गराउन सहकनेछ। (१०) निनििनल वन अनधकृतले यस ननयम बमोम्िम कबुनलयती वन समूि र कबुनलयती वन समूिलाई उपलब्ध गराएको वनिेत्रको िग्गाको मोठ राख्नु पनेछ र यसको वाहषथक हववरण ननदे शनालयमा पठाउनु पनेछ। (११) यस ननयम बमोम्िम कबुनलयती वन समूिलाई उपलब्ध गराईएको कबुनलयती वनको िकमा वाहषथक रोयल्टी लाग्ने छै न। (१२) यस ननयम बमोम्िमका कबुनलयती वन समूिका घरधुरी सदस्य छु ट्टी निन्न िएमा कबुनलयती वनको उपयोग गने प्रयोिनका लानग एकाघरकै माननने छ। कुनै सदस्यले कबुनलयती वन समूि छोिी गएमा ननिको कबुनलयती वन समूिको सदस्यता स्वत: रद्द िुनेछ। (१३) उपननयम (३) बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिमा रिे को घर पररवारको सङ्ख्या पााँच िन्दा कम िएमा त्यस्तो वन िेत्र कबुनलयती वनको रुपमा कायम रिने छै न। ७४. पुनेः कबुनलयती वन उपलब्ध गराउन सहकनेः (१) ननयम ७३ को उपननयम (९) बमोम्िमको अवनध समाप्त िए पनछ गररबीको रे खामुननका िनताले पुनेः कबुनलयती वन नलन चािेमा त्यस्ता िनताको समूिलाई पूनेः कबुनलयती वन उपलब्ध गराउन सहकनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम पुनेः कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदा कबुनलयती वन नलन चािने व्यम्क्तिरुको मानव हवकास सूचकािको परीिण गरी गररबीको रे खामुनन रिेको यहकन गरे र मात्र गराउनु पनेछ। (३) यस ननयम बमोम्िम गररबीको रे खामुनन रिे का िनतालाई पुनेः कबुनलयती वन उपलब्ध गरार्एमा सोको अनिले ख अद्यावनधक गरी राख्नु पनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 62 www.lawcommission.gov.np ७५. कबुनलयती वनको व्यवस्थापन: (१) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वनमा रिे का वन पैदावारको सं रिण र उपयोग स्वीकृत कायथयोिनामा उल्ले ख िए बमोम्िम िुनेछ। (२) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिले प्रचनलत कानूनको अधीनमा रिी स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम वन उद्यम र वनमा आधाररत पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गनथ सक्नेछ। (३) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूि गठन तथा कायथयोिना तयार गनथ र प्रिावकारी रुपमा कायाथन्वयनको लानग सभबम्न्धत स्थानीय तिले आनथथक तथा प्राहवनधक सियोग उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (४) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिले स्वेच्छाले कबुनलयती वन हफताथ गनथ चािेमा निनििनल वन अनधकृतले कबुनलयती वन हफताथ नलर्थ सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको रुपमा व्यवस्थापन गनुथ पनेछ। (५) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिले स्वीकृत कायथयोिनाको हवपरीत कायथ गरे कोमा कबुनलयती वन हफताथ नलनु परे मा निनििनल वन अनधकृतले ननयम ७८ बमोम्िमको प्रहक्रया पूरा गरी कबुनलयती वन हफताथ नलन सक्नेछ। (६) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिलाई कबुनलयती वन उपलब्ध गराउाँदाका बखत त्यसमा रिेका रुखको सं रिण गरे बापत त्यस्ता पमख नबक्री गदाथ प्राप्त िुने रकमको पचास प्रनतशत रकम सभबम्न्धत कबुनलयती वन समूिलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ। ७६. कबुनलयती वन समूिको टााँचाको दताथ र प्रयोग: (१) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिले अनुसूची-२९ बमोम्िमको ढााँचामा टााँचा बनाई निनििन वन कायाथलयमा दताथ गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम निनििन वन कायाथलयले दताथ िएका टााँचाको हववरण तयार गरी त्यस्तो हववरण ननदे शनालय र हविागमा समेत पठाउनु पनेछ। (३) ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिले रुख छपान, ढु वानी तथा ओसारपसार र नबक्री हवतरण गदाथ उपननयम (१) बमोम्िमको टााँचा लगाउनु पनेछ। (४) उपननयम (१) बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिको टााँचाको प्रयोग र सुरिाको म्िभमेवारी त्यस्तो कबुनलयती वन समूिको अध्यिको िुनेछ। कुनै कारणबाट टााँचा िराएमा वा नोक्सान िएमा निनििन वन कायाथलयमा सोको तत्काल िानकारी ददई पुरानो टााँचा रद्द गराई नयााँ टााँचा दताथ गराई प्रयोग गनुथ पनेछ।

63 www.lawcommission.gov.np (५) उपननयम (४) बमोम्िम रद्द गरे को पुरानो टााँचा र दताथ गरे को नयााँ टााँचाको िानकारी निनििन वन कायाथलयले हविाग, सबै प्रदे श अन्तगथतका ननदे शनालय र सबै निनििन वन कायाथलयलाई ददनु पनेछ। ७७. कबुनलयती वनमा गनथ निुने कायथ: कबुनलयती वनमा ऐन तथा यस ननयमावली बमोम्िम ननषेनधत कायथको अनतररक्त दे िाय बमोम्िमका कुनै कायथ गनथ वा गराउन पार्ने छै न:- (क) कबुनलयती वनले चचे को िग्गा नबक्री गनथ, नधतो राख्न वा कुनै हकनसमले स्वानमत्व वा िक िस्तान्तरण गनथ, (ख) कबुनलयती वनमा स्वीकृत कायथयोिना हवपरीत अनतक्रमण गनथ, घरछाप्रो बनाउन वा खेती गनथ, (ग) स्वीकृत कायथयोिनाले गनथ िुने िनी तोके बािे कका अन्य कायथ गनथ वा गराउन। ७८. कबुनलयती वन हफताथ नलन सहकने: (१) ऐनको दफा २७ मा उम्ल्लम्खत कारणका अलावा यस ननयमावली बमोम्िम कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्था वा समूिले पालना गनुथ पने सतथ पालना नगरे को िनी कसै ले उिुर गरे मा वा कुनै स्रोतबाट कबुनलयती वनमा ननषेनधत कायथ गरे को िन्ने सूचना प्राप्त िएमा निनििन वन कायाथलयले प्राहवनधक कमथचारी खटाउनु पनेछ र त्यसरी खहटई गएका कमथचारीले ननयम ६९ बमोम्िम कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्थाको प्रनतनननधको वा ननयम ७३ बमोम्िमको कबुनलयती वन समूिको प्रनतनननधको रोिबरमा स्थलगत ननरीिण गरी सोको प्रनतवेदन पेस गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम पेस िएको स्थलगत ननरीिण प्रनतवेदनबाट कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्था वा समूिले ननषेनधत कायथ गरे को दे म्खन आएमा निनििनल वन अनधकृतले सभबम्न्धत कबुनलयती वन नलने सङ्गदठत सं स्था वा कबुनलयती वन समूिलाई बढीमा पन्र ददनको भयाद ददई सफार् पेस गने मौका ददनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम सङ्गदठत सं स्था वा समूिले पेस गरे को सफार् सन्तोषिनक निएमा त्यस्तो सफार् पेस िएको नमनतले पैंतीस ददननित्र निनििनल वन अनधकृतले प्रमाणपत्र खारे ि गरी कबुनलयती वन हफताथ नलन सक्नेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम निनििनल वन अनधकृतले कबुनलयती वन हफताथ नलएको िानकारी मन्त्रालय, प्रदे श मन्त्रालय, ननदे शनालय र हविागलाई गराउनु पनेछ।

64 www.lawcommission.gov.np पररच्छे द-९ धानमथक वन ७९. धानमथक वन िस्तान्तरण: (१) प्रचनलत कानून बमोम्िम स्थाहपत कुनै धानमथक ननकाय, समूि वा समुदायले परापूव थ कालदे म्खको धानमथक स्थल र त्यस्तो िेत्रको वररपररको राम््िय वन सं रिण गनथका लानग धानमथक वनको रुपमा नलन चािेमा कायथयोिना सहित निनििनल वन अनधकृत समि ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले ननवेदनसाथ पेस िएको कायथयोिनामा आवश्यक िााँचबुझ गरी धानमथक वन िस्तान्तरण गनथ उपयुक्त िुने दे खेमा त्यस्तो कायथयोिना स्वीकृत गरी अनुसूची-४५ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददई त्यस्तो वनिेत्रलाई धानमथक वनको रुपमा िस्तान्तरण गनथ सक्नेछ। (३) निनििनल वन अनधकृतले उपननयम (२) बमोम्िम धानमथक वनको रुपमा िस्तान्तरण गररएको वनको लगत तयार गरी एक एक प्रनत प्रदे श मन्त्रालय, हविाग र ननदे शनालयमा पठाउनु पनेछ र त्यस्तो हववरण हविागले तयार गरे को िाटाबेसमा प्रहवष्ट गनुथ पनेछ। (४) धानमथक वनिेत्रमा धानमथक ननकाय, समूि वा समुदायले स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िमको कायथ मात्र गनुथ पनेछ। (५) धानमथक ननकाय, समूि वा समुदायले धानमथक वनमा सनातन तथा परभपरादे म्ख चनलआएको धानमथक तथा सांस्कृनतक मित्त्वका कायथ र प्रथा परभपरा सञ्चालन गनथका लानग साहवकदे म्ख नै रिेका धानमथक सं रचनाको पुनननथमाथण र ममथत गनथ तथा शौचालय र पानी ट्यािी ननमाथण गनथ सक्नेछ। यस्ता सं रचनाको ननमाथण गदाथ निनििनल वन अनधकृतको स्वीकृनत नलई धानमथक वनको वन पैदावार प्रयोग गनथ सहकनेछ। (६) धानमथक वननित्र स्वीकृत कायथयोिनाले तोके बमोम्िम उपननयम (५) बमोम्िमका सं रचना बािेक अन्य िौनतक पूवाथधार ननमाथण गनथ पार्ने छै न। (७) धानमथक वनमा ऐनको दफा ४२ बमोम्िमको हवकास आयोिना ननमाथण तथा सञ्चालनको क्रममा प्राप्त िएका वन पैदावार र िावािुरी, बाढी पहिरोबाट ढले का रुखबाट प्राप्त िएका वन पैदावार निनििनल वन अनधकृतले सङ्कलन गरी सुरम्ित स्थानमा घाटगद्दी गनुथ पनेछ। (८) धानमथक वननित्र रिे को िोम्खमयुक्त रुख िटाउन अनुरोध िई आएमा

65 www.lawcommission.gov.np निनििनल वन अनधकृतले िटाउन सक्नेछ। (९) उपननयम (७) र (८) बमोम्िमको वन पैदावार निनििनल वन अनधकृतले ननयम २५ बमोम्िम नललाम नबक्री गनुथ पनेछ। ८०. धानमथक वनमा गनथ निुने कायथ: धानमथक वनमा ऐन, यस ननयमावली र स्वीकृत कायथयोिनाले ननषेध गरे का कायथको अनतररक्त दे िाय बमोम्िमका कायथ गनथ िुाँदैन:- (क) धानमथक वनको िग्गालाई ननिी िग्गाको रुपमा दताथ गनथ, िािामा ददन, नधतो बन्धकी राख्न वा अरु कुनै हकनसमले िक वा स्वानमत्व िस्तान्तरण गने कायथ गनथ, (ख) धानमथक वनको िू-उपयोग स्थायी रुपमा पररवतथन गने कायथ गनथ, (ग) वनिेत्र मास्न र िू-िय तथा वातावरणीय हवनाश िुने कुनै कायथ गनथ, (घ) प्रचनलत कानून हवपरीत सं रम्ित वन्यिन्तु पक्रन वा मानथ वा िानन नोक्सानी पुर्याउने कायथ गनथ, (ङ) वन अनतक्रमण तथा वन अनतक्रमणलाई प्रोत्सािन िुने कुनै कायथ गनथ, (च) ढु ङ्गा, नगट्टी, बालुवा, चट्टान, माटो र अन्य खानी तथा खननि पदाथथ ननकाल्न वा ओसारपसार गनथ। पररच्छे द-१० ननिी वन ८१. ननिी वन दताथ: (१) ननिी वन दताथ गराउन चािने कुनै व्यम्क्त वा सं स्थाले ऐनको दफा ३५ बमोम्िमको नसफाररस नलनका लानग दे िाय बमोम्िमका कागिात सं लग्न गरी अनुसूची-४६ बमोम्िमको ढााँचामा सब निनििन वन कायाथलय वा निनििन वन कायाथलयमा ननवेदन ददनु पनेछ:- (क) ननिी वन दताथ गराउन चािे को िग्गाको आफ्नो िक िोग र स्वानमत्व रिे को आधारसहितको िग्गाधनी प्रमाणपुिाथको प्रनतनलहप, (ख) सं स्थाको िकमा सं स्था दताथको प्रमाणपत्रको प्रनतनलहप, सं स्थाको नवीकरण खुल्ने कागिात र सं स्थाको भ्याट वा प्यान सभबन्धी कागिात, (ग) मालपोत नतरे को रनसदको प्रनतनलहप, (घ) नापी कायाथलयले प्रमाम्णत गरे को नक्सा र हफल्िबुकको प्रनतनलहप,

66 www.lawcommission.gov.np (ङ) नागररकताको प्रमाणपत्रको प्रनतनलहप। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा सब निनििन वन कायाथलय वा निनििन वन कायाथलयले सो उपर आवश्यक िााँचबुझ गरी त्यस्तो ननिी वन दताथ गनथ उपयुक्त िुने दे खेमा आफ्नो नसफाररस सहित ननिी वन दताथको लानग सभबम्न्धत स्थानीय तिमा ले खी पठाउनु पनेछ। यसरी िााँचबुझ गदाथ सब निनििन वन कायाथलय वा निनििन वन कायाथलयले आवश्यकता अनुसार नापी कायाथलयको सियोग नलन सक्नेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम पेस िुन आएको प्रनतवेदन सहितको नसफाररस पत्र समेतको आधारमा स्थानीय तिले त्यस्तो ननिी वन दताथ गरी अनुसूची-४७ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददर्थ सोको िानकारी निनििन वन कायाथलयलाई ददनु पनेछ। (४) स्थानीय तिले दताथ िएका ननिी वनको अद्यावनधक लगत राख्नु पनेछ। (५) निनििनल वन अनधकृतले ननिी िग्गामा वृिारोपण गनथ तथा ननिी वनको व्यवस्थापन गनथ आवश्यक प्राहवनधक सियोग उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (६) ऐनको दफा ३६ को उपदफा (३) बमोम्िम स्वीकृनत नलई ननिी वनको वन पैदावार स्थानीय तिनित्र ओसारपसार गदाथ स्थानीय तिले त्यस्तो वन पैदावारमा पहिचान गनथ सहकने म्चन्ि वा सिेत लगाई ददनु पनेछ। (७) ऐनको दफा ३६ को उपदफा (4) बमोम्िम ननिी वनको वन पैदावार एक स्थानीय तिबाट अको स्थानीय तिमा ओसारपसार गदाथ खररदकताथले निनििन वन कायाथलयमा िएको टााँचा तथा नसल प्रयोग गरी ओसारपसार गनुथ पनेछ। ८२. ननिी िग्गामा कृहष वन र ििीबुटी खेती सभबन्धी व्यवस्था: (१) ननिी वन धनीले ननिी िग्गामा कृहष वन र ििीबुटी खेती गदाथ प्रचनलत वातावरण सभबन्धी कानून र ििीबुटी खेती तथा प्रशोधन सभबन्धी अन्य प्रचनलत कानूनमा तोहकएका मापदण्िको पालना गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननिी िग्गामा कृहष वन र ििीबुटी खेती गदाथ नछमेकी िग्गावालाको कृहष प्रणालीमा असर पाने कायथ गनुथ िुाँदैन। (३) ननिी िग्गामा खेती गररएका अनुसूची-४८ मा उम्ल्लम्खत काष्ठ, ििीबुटी तथा अन्य वन पैदावार अन्य कृहष उपि सरि सङ्कलन, नबक्री हवतरण र ओसारपसार गनथ सहकनेछ। (४) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन ननिी िग्गामा लगार्एका सिटापन्न वनस्पनतको िकमा सिटापन्न वन्यिन्तु तथा वनस्पनतको

67 www.lawcommission.gov.np अन्तराथहिय व्यापार ननयन्त्रण ऐन, २०७३ बमोम्िम िुनेछ। ८३. ननिी वनमा वन्यिन्तु पालन गनथ सक्ने: ननिी वन धनीले प्रचनलत राम््िय ननकुञ्ज तथा वन्यिन्तु सं रिण सभबन्धी कानून बमोम्िम ननिी वनमा वन्यिन्तु पालन गनथ सक्नेछ। पररच्छे द-११ सावथिननक िग्गामा वन हवकास तथा सिरी वन ८४. सावथिननक िग्गामा वन हवकास सभबन्धी व्यवस्था: (१) स्थानीय तिले राम््िय वन बािेक ऐनको दफा ३७ को उपदफा (१) बमोम्िम सावथिननक िग्गामा वनको हवकास, सं रिण र व्यवस्थापन गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको वनको हवकास, सं रिण र व्यवस्थापन गदाथ स्थानीय तिले उपिोक्ता समूि माफथत समेत गनथ सक्नेछ। यस्तो उपिोक्ता समूि स्थानीय तिमा दताथ गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको उपिोक्ता समूिको वन व्यवस्थापन कायथयोिना तयारी तथा कायाथन्वयनको लानग निनििन वन कायाथलय वा सब निनििन वन कायाथलयले आवश्यक प्राहवनधक तथा अन्य सियोग उपलब्ध गराउनु पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िमको वन व्यवस्थापन कायथयोिना स्थानीय तिले स्वीकृत गरी उपिोक्ता समूिसाँग सभझौता गरी सावथिननक िग्गामा वन व्यवस्थापन गनथ अनुसूची-४९ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददनु पनेछ। स्थानीय तिले यस्ता उपिोक्ता समूिको अद्यावनधक हववरण राखी सोको िानकारी निनििन वन कायाथलयलाई ददनु पनेछ। (५) सावथिननक िग्गामा वन व्यवस्थापन गदाथ स्वीकृत वन व्यवस्थापन कायथयोिना बमोम्िम प्राप्त िुने वन पैदावार सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिले स्थानीय तिसाँगको सभझौता बमोम्िम मूल्य ननधाथरण गरी नबक्री हवतरण गनथ सक्नेछ। (६) सावथिननक िग्गामा रिे को वनको वन पैदावार कटान गदाथ निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलनु पनेछ र वन पैदावार ओसारपसार गदाथ निनििन वन कायाथलयको टााँचा तथा नसल प्रयोग गरी ओसारपसार गनुथ पनेछ। (७) सावथिननक िग्गामा रिे को वनको वन पैदावार नबक्री हवतरणबाट प्राप्त रकम मध्ये कभतीमा पच्चीस प्रनतशत रकम वन व्यवस्थापन कायथमा खचथ गरी बााँकी रकम सभबम्न्धत स्थानीय ति र उपिोक्ता समूिबीच िएको सभझौता बमोम्िम बााँिफााँट गनुथ पनेछ।

68 www.lawcommission.gov.np (८) उपननयम (१) बमोम्िम सावथिननक िग्गामा हवकास िएको वनिेत्र सभबम्न्धत स्थानीय तिले सामुदाहयक वनको रुपमा व्यवस्थापन गनथ नसफाररस गरे मा निनििनल वन अनधकृतले उपिोक्ता समूि गठन गरी वन व्यवस्थापन कायथयोिना तयार गरी सामुदाहयक वनको रुपमा मान्यता ददन सक्नेछ। ८५. सावथिननक िग्गामा रिेका रुख िटाउने सभबन्धी अन्य व्यवस्था: (१) सावथिननक िग्गामा रिेका ऐनको दफा ३७ को उपदफा (३) बमोम्िमका तथा अन्य रुख हवकास आयोिना सञ्चालनका लानग िटाउनु पने िएमा रुख वा िग्गाको व्यवस्थापन गरररिे को ननकायले गरे को ननणथय र ननयम ३६ को उपननयम (१) बमोम्िमको सनमनतको नसफाररसको आधारमा निनििनल वन अनधकृतले त्यस्तो आयोिना सञ्चालन गने कायाथलयलाई िटाउन स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम प्राप्त िुने वन पैदावार निनििनल वन अनधकृतले ननयम २५ बमोम्िम नललाम नबक्री गनेछ। तर त्यस्तो सावथिननक िग्गा उपिोक्ता समूिबाट व्यवस्थापन िएको अवस्थामा त्यस्तो वन पैदावार उपिोक्ता समूिलाई िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। ८६. सिरी वनको हवकास र व्यवस्थापन: (१) स्थानीय तिले आफ्नो िेत्रानधकारनित्रको सिरनित्र पने राम््िय वन बािे कको कुनै सरकारी, सावथिननक वा सङ्घ सं स्थाको स्वानमत्वमा रिे को खाली िग्गा, खुला चौर, पती िग्गा, सिक हकनार, निर हकनार, नदी तथा ताल तलैयाको हकनार, सांस्कृनतक तथा धानमथक िेत्र एवं खेल मैदान वररपरर रिे को िग्गामा सिरी वनको स्था0पना, हवकास तथा व्यवस्थापन गनथ सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको िग्गामा स्थानीय तिले सिरी वनको हवकास तथा व्यवस्थापनको लानग निनििनल वन अनधकृतसाँग समन्वय गरी सिरी वन व्यवस्थापन योिना तयार गरी प्रदे श मन्त्रालयको सिमनत नलर्थ लागू गनुथ पनेछ। तर त्यस्तो िग्गा अन्य ननकायको स्वानमत्वमा रिे को िएमा व्यवस्थापन योिना तयार गदाथ सभबम्न्धत ननकायको समेत सिमनत नलनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको व्यवस्थापन योिनाको आधारमा स्थानीय तिले सिरी वनको हवकास‚ सं रिण तथा िे रचाि गनथ सभबम्न्धत विा कायाथलयलार्थ म्िभमा ददन वा प्रचनलत कानून बमोम्िम दताथ िएका स्थानीयस्तरमा रिेका सङ्घ सं स्था वा समूि वा ननिी िेत्रसाँग साझेदारी गनथ सक्नेछ। (४) सिरी वनमा स्वीकृत व्यवस्थापन योिनामा उम्ल्लम्खत पयाथपयथटन गनतहवनध

69 www.lawcommission.gov.np सञ्चालन गनथ सहकनेछ। (५) सिरी वनमा वृिारोपण गदाथ िलवायु पररवतथन न्यू नीकरण, िल तथा वायू का कारण िुने हवपद् िोम्खम न्यू नीकरणमा सियोगी िुने सौन्दयथवर्द्थक प्रिानतका नबरुवा रोपण गनथ प्राथनमकता ददनु पनेछ। (६) राम््िय वनिेत्र बािेकका उपननयम (१) बमोम्िमका िेत्रमा हविागले सभबम्न्धत स्थानीय तिसाँगको साझेदारीमा सिरी वनको सं रिण र हवकास गनथ सक्नेछ। (७) यस ननयम बमोम्िम सिरी वन हवकास गदाथ स्थानीय तिलाई प्राप्त रकम स्थानीय सम्ञ्चत कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। पररच्छे द-१२ हवकास आयोिनालाई राम््िय वनिेत्र प्रयोग गनथ ददने सभबन्धी व्यवस्था ८७. राम््िय वन िेत्र नपने गरी हवकास आयोिना तिुथमा गनुथ पनेेः (१) हवकास आयोिनाको तिुथमा गदाथ सभिव िएसभम राम््िय वनिेत्र नपने गरी गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको आयोिना तिुथमाको लानग सभिाव्यता अध्ययन गदाथ ऐनको दफा ४२ बमोम्िमका हवकास आयोिना सञ्चालन गनथ राम््िय वनिेत्र प्रयोग गनुथ बािे क अन्य कुनै पनन हवकल्प निएमा सभबम्न्धत वन व्यवस्थापन पर्द्नत बमोम्िम त्यस्तो वन व्यवस्थापन गने ननकाय वा समूिको परामशथ तथा सििानगतामा न्यूनतम वनिेत्र मात्र प्रयोग गने र न्यू नतम पमख नबरुवा मात्र िटाउनु पने हवकल्पको अध्ययन तथा हवश्ले षण र आवश्यक पने वनको िेत्रफल हकटान िएको तथा म्िहपएस कोअनिथनेटसहितको नक्सा समावेश िएको सभिाव्यता अध्ययन प्रनतवेदन तयार गनुथ पनेछ। (३) यस ननयम बमोम्िम हवकास आयोिना सञ्चालन गनथ वनिेत्र प्रयोग गनुथपने िएमा उपननयम (२) बमोम्िमको प्रनतवेदन आफ्नो ननकाय वा सं यन्त्रबाट स्वीकृत गनुथ पूव थ सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलनु पनेछ।  (४) ऐनको दफा ४२ बमोम्िमका आयोिनाको कायाथन्वयनको लानग राम््िय वनिेत्रको यहकन गदाथ त्यस्तो आयोिना वा योिनाको कायाथन्वयनको लानग स्थायी वा अस्थायी पमपमा आवश्यक पने रार्ट अफ वे, सेक्युररटी पेररनमटर, िररत पेटी‚ ननमाथण सामग्री िण्िारण, ओसारपसार र मक व्यवस्थापनका लानग पिुाँच मागथ‚ उत्पाददत वस्तु ओसारपसारका लानग चाहिने सिक िस्ता िेत्र पहिचान गरी यहकन गनुथ पनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 70 www.lawcommission.gov.np (५) यस ननयम बमोम्िम वनिेत्र आवश्यक पनथ गई प्रचनलत कानून बमोम्िम वातावरणीय अध्ययन गदाथ सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयसाँग समन्वय गरी अध्ययन गनुथ पनेछ। त्यसरी तयार िुने वातावरणीय अध्ययन प्रनतवेदनमा निनििन वन कायाथलयबाट प्रमाम्णत िएको वनको िेत्रफल र रुख तथा पोलको लगत समावेश गनुथ पनेछ। ८८. राम््िय वनिेत्र प्रयोगको लानग ननवेदन ददनेः (१) हवकास आयोिनाका लानग ननयम ८७ बमोम्िमको सभिाव्यता अध्ययन प्रनतवेदनबाट राम््िय वनिेत्र प्रयोग गनुथपने दे म्खएमा हवकास आयोिनाले दे िायका हववरण समावेश गरी राम््िय वनिेत्र प्रयोग गनथ स्वीकृनतको लानग सभबम्न्धत हवषयगत मन्त्रालय वा ननकाय माफथत मन्त्रालयमा ननवेदन ददनु पनेछ  (क) राम््िय प्राथनमकता प्राप्त आयोिनाको िकमा त्यस्तो आयोिना नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको योिना वा आयोिना िएको प्रमाण, लगानी बोिथबाट लगानी स्वीकृत िएको योिनाको िकमा लगानी बोिथबाट त्यस्तो योिना स्वीकृत िएको ननणथय, राम््िय गौरवको आयोिनाको िकमा सो आयोिना राम््िय गौरवको आयोिना िएको पुहष्ट गने प्रमाण वा खननििन्य उद्योगको िकमा नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले तोकेको मापदण्ि पूरा गरे को राम््िय प्राथनमकता प्राप्त खननििन्य उद्योग िएको प्रमाण, (ख) ननयम ८७ बमोम्िमको सभिाव्यता अध्ययन प्रनतवेदन, (ग) सं म्िप्त वातावरणीय अध्ययन वा प्रारम्भिक वातावरण परीिण गनुथपने हवकास आयोिनाको िकमा सो सभबन्धी स्वीकृत प्रनतवेदन, (घ) वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ्कन गनुथपने हवकास आयोिनाको िकमा स्वीकृत िेत्र ननधाथरण प्रनतवेदन र कायथसूची,

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 71 www.lawcommission.gov.np (ङ) वनिेत्र आवश्यक पने तथ्यपरक आधार र कारणसहितको हवषयगत मन्त्रालय वा ननकायको राय, (च) प्रयोग गनुथपने राम््िय वनको यहकन स्थान, िेत्रफल, चारहकल्ला, हववरण र म्िहपएस कोअनिनेटसहितको नक्सा, (छ) नेपाल सरकारको ननकाय वा नेपाल सरकारको अनधकांश स्वानमत्वमा रिे को ननकाय वा ननिी िेत्रको स्वानमत्वको आयोिना िए त्यस्तो स्वानमत्व खुल्ने कागिात, (ि) हवकास आयोिनासाँग सभबम्न्धत अन्य आवश्यक कागिात। (२) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन लगानी बोिथबाट स्वीकृत िुने योिनाको िकमा सो बोिथ माफथत मन्त्रालयमा ननवेदन ददनु पनेछ। (३) यस ननयममा अन्यत्र िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन ऐनको दफा ४२ को उपदफा (२) बमोम्िम प्रदे श सरकार आफैं वा मातितका ननकायबाट वा स्थानीय तिले सञ्चालन गने प्राथनमकता प्राप्त आयोिना वा योिनाको लानग उपननयम (१) को खण्ि (ख), (च) र (ि) मा उम्ल्लम्खत कागिात, वनिेत्र अवश्यक पने तथ्यपरक आधार र कारणसहितको प्रदे शको हवषयगत मन्त्रालयको राय तथा स्वीकृत वातावरणीय अध्ययन प्रनतवेदनका अनतररक्त प्रदे श वा स्थानीय तिको प्राथनमकता प्राप्त आयोिना िो िनी प्रदे श सरकार, मम्न्त्रपररषद्को ननणथय सं लग्न राखी प्रदे शको सभबम्न्धत हवषयगत मन्त्रालयले प्रदे श मन्त्रालयमा ले खी पठाउनु पनेछ। ८९. हववरण माग गने: (१) हवकास आयोिनाको लानग राम््िय वनिेत्रको कुनै िाग प्रयोग गनथ स्वीकृनतको लानग माग िईआएमा मन्त्रालयले स्थलगत िेररहफकेसनको लानग हविागमा लेखी पठाउनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम स्थलगत िेररहफकेसनको लानग ले म्ख आएमा हविागले स्थलगत िेररहफकेसन गरी अनुसूची-४९क. बमोम्िमको ढााँचामा रायसहितको हववरण पेस गनथ सभबम्न्धत प्रदे श मन्त्रालय माफथत निनििन वन कायाथलयमा ले खी पठाउनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 72 www.lawcommission.gov.np (३) ननयम ८८ को उपननयम (३) बमोम्िम प्रदे श मन्त्रालयमा आयोिनासाँग सभबम्न्धत कागिात प्राप्त िएपनछ स्थलगत िेररहफकेसन गरी अनुसूची-४९क. बमोम्िमको ढााँचामा रायसहितको हववरण पेस गनथ सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयमा लेखी पठाउनु पनेछ। (४) उपननयम (२) वा उपननयम (३) बमोम्िम अनुस ुची-४९क. बमोम्िमको ढााँचामा हववरण माग िर्आएमा सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयले स्थलगत पमपमा िेररहफकेसन गरी सोिी अनुसूची बमोम्िमको ढााँचामा हववरण र अनुसूची-५० बमोम्िमको ढााँचामा हवकास आयोिना कायाथन्वयन गदाथ वनिेत्रबाट िटाउनु पने लगत हववरण सभबम्न्धत हवकास आयोिनाको सियोगमा तयार गरी माग िएको राम््िय वनिेत्रको कुनै िाग उपिोक्ता समूिको व्यवस्थापनमा रिे को िए उपिोक्ता समूिको कायथ सनमनतको ननणथय तथा हवकास आयोिना अनुसार अन्य हववरण आवश्यक िए सोसमेत सं लग्न राखी सभबम्न्धत प्रदे श मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ र सो मन्त्रालयले त्यस्तो हववरण हविागमा पठाउनु पनेछ। ८९क. स्वीकृत वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ्कन प्रनतवेदन पेस गनुथपने  ननयम ८८ को उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन पेस गने हवकास आयोिनाले वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ्कन गनुथपने िएमा ननयम ८९ बमोम्िमको हववरण हविागमा प्राप्त िुाँदाको बखतमा प्रचनलत कानून बमोम्िम वातावरणीय प्रिाव मूल्याङ्कन प्रनतवेदन स्वीकृत गराई हविागमा पेस गनुथ पनेछ। ९०. नेपाल सरकारले स्वीकृनत ददन सक्ने: (१) राम््िय वनिेत्रको कुनै िाग प्रयोग गने सभबन्धमा हविागले ……………………….. ननयम ८९ बमोम्िम प्रदे श मन्त्रालयबाट प्राप्त हववरण अध्ययन गरी आवश्यक परे मा स्थलगत अनुगमन समेत गरी आफ्नो रायसहित मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ। (२) मन्त्रालयले उपननयम (१) बमोम्िम प्राप्त हववरण तथा कागिात अध्ययन गदाथ राम््िय वनिेत्रको कुनै िाग प्रयोग गनथ ददन …………………….उपयुक्त िुने दे खेमा यस ननयमावली बमोम्िम त्यस्तो हवकास आयोिनाले पालना गनुथ पने सतथ तोकी सो पालना गने प्रनतबर्द्ताको लानग सो आयोिनालाई लेखी पठाउन सक्नेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको प्रनतबर्द्ता हवकास आयोिनाबाट प्राप्त िएमा

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप।  तेस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 73 www.lawcommission.gov.np प्रयोग गनथ ददने राम््िय वनिेत्रको ठे गाना, िेत्रफल, ……………………. र हवकास आयोिनाले पालना गनुथ पने सतथसहित मन्त्रालयले त्यस्तो वन िेत्रको िू-स्वानमत्व नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद् रिने गरी स्वीकृनतका लानग नेपाल सरकार समि पेस गनेछ। (३क) यस ननयमावलीमा अन्यत्र िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन यो उपननयम प्रारभि िुन ुिन्दा अगानि तत्काल प्रचलनमा रिे को कानून बमोम्िम रुख तथा पोल वा बल्लाबल्लीको लगत लगायतका हववरण तयार गरी निनििन वन कायाथलयबाट स्थलगत िेररहफकेसन िएका आयोिनाको िकमा हविागबाट कारबािी अगानि बढाई उपननयम (३) बमोम्िम नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्को स्वीकृनत नलई हविागसाँग सभझौता गनथ सहकनेछ। (३ख) सं वत् २०८२ साल साउन १४ गते िन्दा अगानि सभझौता िर्सकेका आयोिनाको िकमा सभझौतामा वनिेत्र प्रयोग गरे बापत रकम िभमा गने उल्ले ख िएकोमा सोिी सभझौता बमोम्िम रुख र पोलको छपान लगत अद्यावनधक गररएको सङ्ख्याको आधारमा कोषमा िभमा िुने रकमको ननधाथरण गनुथ पनेछ। (४) यस ननयम बमोम्िम राम््िय वन िेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ स्वीकृनत पाएको हवकास आयोिनाको अवनध समाप्त िएको र आयोिना सं रिण एवं व्यवस्थापन गनथ कुनै पनन सङ्गठनात्मक सं रचना निएको अवस्थामा त्यस्तो राम््िय वन िेत्र र सोमा नननमथत िौनतक सं रचनाको सं रिण र व्यवस्थापन नेपाल सरकारले ननधाथरण गरे बमोम्िम िुनेछ।  ९१. हवकास आयोिनाले वनिेत्र कायम गने प्रयोिनको लानग सट्टा िनाथ स्वपमप उपलब्ध गराएको िग्गाको व्यवस्थापन : (१) सं वत् २०८२ साल साउन १४ गते िन्दा अगानि हवकास आयोिनाले वनिेत्रको िग्गा प्रयोग गनथका लानग नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्बाट िग्गा सट्टा नलने गरी ननणथय िएकोमा वा हविागसाँग सभझौता िएकोमा त्यस्तो आयोिना वा उद्योगको िकमा सोिी ननणथय अनुपमप यो ननयम प्रारभि िुन ु अम्घ प्रचलनमा रिे को ननयम बमोम्िम िग्गा सट्टा नलन सहकनेछ। (२) यो ननयम प्रारभि िुन ु अम्घ प्रचलनमा रिे को कानून बमोम्िम सञ्चालन िएको हवकास आयोिना वा उपननयम (१) बमोम्िमका आयोिनाले वनिेत्र प्रयोग गरे बापत सट्टा िनाथ स्वपमप उपलब्ध गराउने िग्गा सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयले

 तेस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 74 www.lawcommission.gov.np वनिेत्र कायम गने प्रयोिनको लानग पहिले हवकास आयोिनाको नाममा रम्िस्िे सन पाररत गरी तत्काल नेपाल सरकारको नाममा रम्िस्िे सन पाररत गनथ सभबम्न्धत मालपोत कायाथलयमा लेखी पठाउनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम ले खी आएमा सभबम्न्धत मालपोत कायाथलयले त्यस्तो िग्गा सभबम्न्धत हवकास आयोिनाको नाममा रम्िस्िे सन पाररत गनुथ पनेछ र यसरी हवकास आयोिनाको नाममा रम्िस्िे सन पाररत िए पनछ तत्काल नेपाल सरकारको नाममा रम्िस्िे सन पाररत गरी राम््िय वनिेत्र कायम गरी सोको अनिले ख राख्नु पनेछ र सोको िानकारी सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलय तथा सभबम्न्धत स्थानीय तिलाई गराउनु पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम राम््िय वनिेत्र कायम िएपनछ सभबम्न्धत मालपोत कायाथलयले सो िग्गाको मालपोतको लगत र स्थानीय तिले सो िग्गाको करको लगत तत्कालै कट्टा गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम राम््िय वनिेत्र कायम िएको िग्गाको हववरण सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयले हविाग माफथत मन्त्रालयलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ। (६) यस ननयम बमोम्िम राम््िय वनिेत्र कायम िएको िग्गाको हववरण मन्त्रालयले नेपाल रािपत्रमा प्रकाशन गनुथ पनेछ। ९२. …………………………. ९३. रकम िभमा गनुथ पनेेः (१) ऐनको दफा ४२ को उपदफा (१) बमोम्िम हवकास आयोिनाले दे िायको रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ - (क) ऐनको दफा ४२ को उपदफा (४) बमोम्िम ननिी िग्गाको व्यवस्था गनथको लानग आवश्यक पने अनुसूची- ५१ बमोम्िमको रकम। (ख) खण्ि (क) बमोम्िमको िग्गामा वृिारोपण गरी पााँच वषथसभम रुख िुकाथउन तथा सभिार गनथ र आयोिना सञ्चालन गदाथ िटार्ने रुखको पााँच गुणाको दरले

 तेस्रो सं शोधनद्वारा खारे ि गररएको।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 75 www.lawcommission.gov.np वृिारोपण गरी पााँच वषथसभम रुख िुकाथउन तथा सभिार गनथको लानग आवश्यक पने अनुस ुची-५१क. बमोम्िमको रकम। (२) ऐनको दफा ४२ को उपदफा (५) बमोम्िमको आयोिनाले िनत वनिेत्र प्रयोग गने िो कभतीमा त्यनत नै िेत्रमा वृिारोपण गरी पााँच वषथसभम रुख िुकाथउन र सभिार गनथ अनुसूची-५१क. बमोम्िमको रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (३) ऐनको दफा ४२ को उपदफा (६) बमोम्िम हवद्युत प्रसारण वा हवतरण र सञ्चार सेवा आयोिनाको िकमा राम््िय वनको कुनै िागमा टावर राख्नुपने िएमा त्यस्तो टावरले ओगटे को िेत्र (टावर प्याि) को लानग ऐनको दफा ४२ को उपदफा (४) बमोम्िम ननधाथररत रकमको दश प्रनतशत रकम तथा त्यस्तो प्रसारण लार्न वा हवद्युत मागथको अनधकार िेत्र (रार्ट अफ वे) बराबरको िेत्रमा वृिारोपण गनथ र िटार्ने रुखको पााँच गुणाको दरले वृिारोपण गरी पााँच वषथसभम रुख िुकाथउन र सभिार गनथको लानग आवश्यक पने अनुसूची-५१क. बमोम्िमको रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (४) ऐनको दफा ४२ बमोम्िमका आयोिनाले ननयम ८७ को उपननयम (४) बमोम्िम अस्थायी पमपमा प्रयोग गनुथपने वनिेत्र बापत अनुसूची-३८ बमोम्िमको रकम सङ्घीय सम्ञ्चत कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम अस्थायी प्रयोिनका लानग नलर्एको िग्गाको प्रयोिन सहकए पनछ हवकास आयोिनाले वन पुनस्थाथपनाको कायथ आफैंले गरी निनििन वन कायाथलयलाई िस्तान्तरण गनुथ पनेछ र आफैंले गनथ नसक्ने िएमा वन पुनस्थाथपना बापतको हविागले ननधाथरण गरे को अनुमाननत लागत रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। ९४. सभझौता गनेेः (१) ननयम ९३ बमोम्िमको रकम कोषमा िभमा गरे पनछ मात्र हविागले त्यस्तो हवकास आयोिनासाँग राम््िय वनको कुनै िाग प्रयोग गनथ सतथसहित सभझौता गरी अनुसूची-५२ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र प्रदान गनुथ पनेछ। तर गैर नाफामूलक सरकारी बिुवषीय आयोिनाको िकमा हकस्ताबन्दीमा रकम बुझाउने गरी सभझौता गनथ सहकनेछ र यसरी सभझौता िएकोमा पहिलो हकस्ताको रकम िभमा गरे पनछ हविागले सभझौता गनथ सक्नेछ।  (१क) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन नेपाल सरकारले ननमाथण गने आयोिनाको िकमा अथथ मन्त्रालयले सो आनथथक वषथनित्र रकम िभमा गने

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 76 www.lawcommission.gov.np सुननम्ितता ददएमा त्यसको आधारमा सो उपननयम बमोम्िमको सभझौता गरी प्रमाणपत्र ददन सहकनेछ। (१ख) उपननयम (१) बमोम्िमको सभझौता गनुथ अम्घ हविागले आयोिना सञ्चालनको क्रममा िटाउनुपने रुख नबरुवाको हववरण मन्त्रालयमा पठाई मन्त्रालयबाट स्वीकृनत नलनु पनेछ। (१ग) उपननयम (१) बमोम्िमको सभझौता गरे को िानकारी हविागले प्रदे श मन्त्रालयमा ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम हवकास आयोिनाले िभमा गरे को रकमको स्रे स्ता हविागले दुरुस्त राख्नु पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको सभझौताको पालना िए निएको सभबन्धमा हविागले प्रदे श सरकार अन्तगथतका कायाथलयको समन्वय र सिकायथमा ननयनमत अनुगमन गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (१) बमोम्िमको सभझौताका सतथ हवकास आयोिनाले पालना नगरे मा हविागले अवनध तोकी त्यस्तो सतथ पालना गनथ सभबम्न्धत आयोिनालाई ननदे शन ददनु पनेछ र त्यस्तो ननदे शनको पालना गनुथ त्यस्तो आयोिनाको कतथव्य िुनेछ। ९५. सभझौता गररसकेको हवकास आयोिनाले रकम बुझाउन सक्ने: (१) यस पररच्छे दमा अन्यत्र िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन यो ननयमावली प्रारभि िुन ुिन्दा अम्घ प्रचनलत कानून बमोम्िम सट्टािनाथ बापतको िग्गा उपलब्ध गराउने गरी हविागसाँग सभझौता िएको हवकास आयोिनाले यो ननयमावली प्रारभि िुाँदासभम पनन त्यस्तो सट्टािनाथ बापतको िग्गा उपलब्ध गराउन नसकेको िएमा सट्टािनाथ िग्गा उपलब्ध गराउन नसक्ने कारण खोली ऐनको दफा ४२ को उपदफा (५) बमोम्िमको रकम बुझाउन हविाग समि ननवेदन ददन सक्नेछ। तर यो ननयमावली प्रारभि िुाँदा सभझौता िएको छ महिनामात्र िएका हवकास आयोिनाले िग्गा उपलब्ध गराउन नसक्ने िएमा ननयम ९१ र ९३ बमोम्िमको प्रहक्रया पूरा गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको ननवेदन सभबन्धमा हविागले आवश्यक िााँचबुझ गरी ब्यिोरा मनानसब िएमा त्यस्तो हवकास आयोिनालार्थ रकम बुझाउन अनुमनत ददन सक्नेछ। यसरी रकम बुझाउन अनुमनत ददएको ब्यिोरा मन्त्रालयलाई यथाशीघ्र िानकारी

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 77 www.lawcommission.gov.np गराउनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम अनुमनत प्राप्त िएमा सभबम्न्धत हवकास आयोिनाले  त्यसरी रकम िभमा गनुथ अम्घ वनिेत्र प्रयोग गरे को अवनधको अनुसूची-३८ बमोम्िमको रोयल्टी रकम रािश्व खातामा र अनुसूची-५१ बमोम्िमको रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ र सोको िानकारी हविाग र मन्त्रालयलाई ददनु पनेछ।  (3क) उपननयम (१) बमोम्िम सट्टािनाथ बापत िग्गा उपलब्ध गराउन नसकेका आयोिनाले यो उपननयम प्रारभि िए पनछ सट्टािनाथ बापतको िग्गा उपलब्ध गराएमा सट्टा िनाथ बापतको िग्गा उपलब्ध गराउनु अम्घ वन िेत्र प्रयोग गरे को अवनधको अनुसूची-38 बमोम्िमको रोयल्टी रकम रािस्व खातामा िभमा गनुथ पनेछ। (४) हवकास आयोिनाले िग्गा उपलब्ध गराउन नसकेको कारणबाट सभझौता बमोम्िमको सतथ पालना नगरे को वा ननयम ९३ को उपननयम (१) बमोम्िमको रकम िभमा नगरे को िएमा उपननयम (३) बमोम्िमको रकम िभमा गदाथ सो रकम समेत एकमु्ट कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (५) यो ननयमावली प्रारभि िुन ु अम्घ सभझौता िएका हवकास आयोिनाले सभझौता बमोम्िमको सतथ पालना नगरे को वा रकम नबुझाएको िएमा हविागले स्थलगत अनुगमन समेत गरी लगत कायम गरी ननयम ९३ बमोम्िमको रकम बुझाउन लगाउनु पनेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम अनुगमन गदाथ सट्टािनाथ बापतको िग्गामा वृिारोपण नगररएको वा आंम्शक पमपमा मात्र गररएको वा वनिेत्रको िग्गा प्रयोग गदाथ िटार्एका रुख नबरुवा बापतको वृिारोपण नगररएको वा आंम्शक पमपमा मात्र गररएको पार्एमा ननयम ९३ को उपननयम (१) बमोम्िम िुने रकमको हिसाब गरी त्यस्तो हवकास आयोिनालाई हविागले सोको समेत लगत कायम गरी त्यस्तो रकम कोषमा िभमा गनथ लगाउनु पनेछ। ९६. िनत न्यूनीकरणका उपाय अपनाउनु पने: (१) हवकास आयोिनाले वातावरणीय अध्ययन प्रनतवेदनमा उल्लेख िएका िनत न्यू नीकरणका उपाय आफ्नै खचथमा कायाथन्वयन गनुथ पनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 78 www.lawcommission.gov.np (२) उपननयम (१) बमोम्िमका िनत न्यू नीकरणका उपाय हवकास आयोिनाबाट प्रिाहवत वन उपिोक्ता समूि वा स्थानीय समुदायको सििानगतामा कायाथन्वयन गनथ प्राथनमकता ददनु पनेछ। (३) हवकास आयोिनाले पूवाथधार ननमाथण गदाथ वन्यिन्तु‚ नतनको वासस्थान र आवतिावतमा असर नपने गरी वन्यिन्तु मै त्री पूवाथधार ननमाथण गनुथ पनेछ। ९७. िनतपूनतथ उपलब्ध गराउने: (१) राम््िय वनको कुनै िाग प्रयोग गनथ स्वीकृनत पाई हवकास आयोिना सञ्चालन गने क्रममा रुख नबरुवा िटाउाँदा कुनै व्यम्क्त, समूि वा स्थानीय समुदायको पमख नबपमवामा िनत िुन गएमा िनत िएको वन पैदावारको मूल्याङ्कन गरी िुन आउने रकम त्यस्तो आयोिनाले सभबम्न्धत व्यम्क्त, समूि वा स्थानीय समुदायलाई िनतपूनतथ बापत उपलब्ध गराउनु पनेछ। (२) राम््िय वनको कुनै िाग प्रयोग गनथ स्वीकृनत पाई हवकास आयोिना सञ्चालन गदाथ वनमा आम्श्रत कुनै व्यम्क्त, समूि वा समुदायको िीहवकोपािथनमा प्रनतकूल असर परे मा वा कुनै िानन नोक्सानी िएमा हवकास आयोिनासाँग सभबम्न्धत हवषयगत मन्त्रालय, प्रदे श सरकार वा स्थानीय तिले सो आयोिनाको तफथबाट त्यस्तो िानन नोक्सानीको उम्चत िनतपूनतथको व्यवस्था नमलाउनु पनेछ। ९८. वनिेत्रमा प्रवेश: (१) राम््िय वनिेत्रमा नेपाल सरकारबाट अनुमनत प्राप्त हवकास आयोिना सञ्चालन गनुथ अम्घ सभबम्न्धत हवकास आयोिना सञ्चालकले त्यस्तो आयोिना सञ्चालनको लानग प्राप्त अनुमनत, हविागसाँग गरे को सभझौता,  ............... र अन्य कागिातसहित वनिेत्रमा प्रवेशको लानग निनििन वन कायाथलयमा ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले सो उपर आवश्यक िााँचबुझ गरी राम््िय वनिेत्रमा हवकास आयोिना सञ्चालनको लानग प्रवेश गनथ र्िाित ददनु पनेछ। ९९. खननि कायथका लानग वनिेत्रको प्रयोग सभबन्धी व्यवस्था: (१) ऐनको दफा ४२ को उपदफा (१) बमोम्िम नेपाल सरकारले तोकेको मापदण्ि पूरा गरे का राम््िय प्राथनमकता प्राप्त खननििन्य उद्योग सञ्चालन गनथ वा ऐनको दफा ४३ को उपदफा (१) बमोम्िम गररएको अन्वेषणको आधारमा सो दफाको उपदफा (२) बमोम्िम सुन, चााँदी, तामा, फलाम िस्ता खननि पदाथथ उत्खनन गनथका लानग माग िई आएमा नेपाल सरकार,

 दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 79 www.lawcommission.gov.np मम्न्त्रपररषद्ले राम््िय वनको कुनै िाग प्रयोग गनथ स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम खननि पदाथथ उत्खनन् गनथ चािनेले दे िायका कागिात सहित खानी तथा िू-गिथ हविाग माफथत उद्योग, वाम्णज्य तथा आपूनतथ मन्त्रालयमा ननवेदन ददनु पनेछ:- (क) प्रचनलत कानून बमोम्िम खानी उत्खनन् गनथ प्राप्त र्िाितपत्र, (ख) वातावरणीय अध्ययन प्रनतवेदन, (ग) मार्ननङ स्कीम, (घ) उत्खनन् गने वनिेत्रको ठे गाना, चारहकल्ला र िेत्रफल, (ङ) औद्योनगक कच्चा पदाथथको रुपमा त्यसरी उत्खनन् गररएको खननि पदाथथ प्रयोग िुने आयोिना वा उद्योगको हववरण, (च) औद्योनगक कच्चा पदाथथको रुपमा खननि पदाथथ प्रयोग िुने उद्योगको उद्योग दताथ प्रमाणपत्र, (छ) खननि पदाथथ उत्खनन् गनथका लानग माग िएको राम््िय वनिेत्रको कुनै िाग उपिोक्ता समूिको व्यवस्थापनमा रिे को िए उपिोक्ता समूिको कायथ सनमनतको ननणथय। (ि) नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्ले तोकेको मापदण्ि पूरा गरे को िनी खननि पदाथथ उत्खनन गनथ चािे को आनधकाररक व्यम्क्तले गरे को स्वघोषणा।  (३) ऐनको दफा ४३ को उपदफा (२) को प्रनतबन्धात्मक वाक्यांश बमोम्िम राम््िय प्राथनमकता प्राप्त आयोिना वा लगानी बोिथबाट स्वीकृत आयोिना वा राम््िय गौरवको आयोिना वा नेपाल सरकारले तोकेको मापदण्ि पूरा गरे का राम््िय प्राथनमकता प्राप्त उद्योगका लानग आवश्यक कच्चा पदाथथ उत्खनन गनथ ननवेदन ददाँदा उपननयम (२) मा उम्ल्लम्खत कागिातका अनतररक्त दे िाय बमोम्िमका कागिात पेस गनुथ पनेछ- (क) लगानी बोिथबाट लगानी स्वीकृत िएको आयोिनाको िकमा आयोिना हवकास सभझौतासहित बोिथको ननणथय, (ख) राम््िय गौरवको आयोिनाको िकमा सोको आनधकाररक प्रमाण कागिात।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 80 www.lawcommission.gov.np (४) उपननयम (२) वा (३) बमोम्िम ननवेदन परे मा लगानी बोिथबाट स्वीकृनत आयोिनाको िकमा बोिथले र अन्य आयोिनाको िकमा उद्योग, वाम्णज्य तथा आपूनतथ मन्त्रालयले आवश्यक कागिात र नसफाररस सहित मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ। १००. खननि कायथका लानग वनिेत्र प्रयोग गनथ स्वीकृनत ददने: (१) ननयम ९९ बमोम्िमको नसफाररस सहितको ननवेदन प्राप्त िएमा मन्त्रालयले ननयम ८९ बमोम्िमको प्रहक्रयाद्वारा हविाग माफथत हववरण माग गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम माग िएको हववरण प्राप्त िए पनछ सो सभबन्धमा अध्ययन गरी हविागले सो सभबन्धमा आफ्नो रायसहित मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ र मन्त्रालयले त्यसरी प्राप्त हववरण समेतको आधारमा त्यस्तो खननि पदाथथ उत्खनन गनथका लानग वनिेत्र प्रयोग गनथ ददन उपयुक्त िुने दे खेमा सोको स्वीकृनतको लानग नेपाल सरकार समि प्रस्ताव पेस गनथ सक्नेछ। यसरी पेस गररएको प्रस्ताव नेपाल सरकारले स्वीकृत गनथ सक्नेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम खननि पदाथथ उत्खनन गनथका लानग स्वीकृनत प्राप्त िएपनछ खननि पदाथथ उत्खनन गनेले ननयम ९३ बमोम्िमको रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (2) बमोम्िम खननि पदाथथ उत्खनन गनथका लानग स्वीकृनत प्राप्त ननकायले प्रनत वषथ खानी उत्खनन गनथ प्रयोग िुने वनिेत्रको आधारमा रुख कटानको योिना र खानी उत्खनन िर्सकेको िेत्रमा िररयाली कायम गनथ गररने वृिारोपणको योिना तयार गरी हविागमा पेस गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (३) बमोम्िमको रकम र उपननयम (४) बमोम्िमको योिना प्राप्त िएपनछ मापदण्िमा उम्ल्लम्खत हवषय र नेपाल सरकार, मम्न्त्रपररषद्को ननणथयमा उम्ल्लम्खत सतथको अधीनमा रिी हविागले त्यस्तो खननि पदाथथ उत्खनन गनथका लानग स्वीकृनत प्राप्त गरे को ननकायसाँग सभझौता गरी अनुसूची-५२ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र ददनु पनेछ। (६) राम््िय वनबाट ननकानलने खननििन्य वन पैदावारको िकमा प्रचनलत खानी तथा खननि पदाथथ सभबन्धी ऐन तथा ननयमावलीमा तोहकए बमोम्िमको मूल्य रकम खानी तथा िूगिथ हविागमा बुझाउनु पनेछ र सो रकमको थप दश प्रनतशत रकम

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  पहिलो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 81 www.lawcommission.gov.np वातावरणीय से वा शुल्क बापत खानी तथा िूगिथ हविाग माफथत वन हवकास कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। तर सं वत् २०८० साल साउन ३२ गते िन्दा अगानि नतनथ बुझाउन बााँकी रिे को रकमको िकमा सो नमनतिन्दा अगानि कायम रिे को ननधाथररत दर बमोम्िम नै रकम नतनुथ बुझाउनु पनेछ। (७) ऐन तथा यस ननयमावली बमोम्िम खननि पदाथथ उत्खनन गनेले वन्यिन्तु‚ नतनको वासस्थान र आवतिावतमा असर नपने गरी उत्खनन गनुथ पनेछ। (८) खननि पदाथथ उत्खनन कायथको अनुगमन तथा ननयमन सभबम्न्धत उद्योग र निनििन वन कायाथलयको सििानगतामा खानी तथा िू-गिथ हविागले वाहषथक पमपमा गनुथ पनेछ र सोको प्रनतवेदन हविाग र सभबम्न्धत प्रदे श मन्त्रालयमा समेत पठाउनु पनेछ। (९)  हविाग वा प्रदे श मन्त्रालय वा ननदे शनालय वा निनििन वन कायाथलयले िुनसुकै समयमा खानी िेत्रको अनुगमन तथा ननरीिण गनथ सक्नेछ र यसरी अनुगमन तथा ननरीिण गररएकोमा सोको प्रनतवेदन खानी तथा िू-गिथ हविागलाई समेत ददनु पनेछ। (१०) उपननयम (८) वा (९) बमोम्िम अनुगमन र ननरीिण गरी ददएको ननदे शन खानी तथा खननि पदाथथ उत्खनन गने ननकायले पालना गनुथ पनेछ। १०१. ननिी खानी िेत्रको सीमाना ननधाथरण: (१) वन िेत्रसाँग िोनिएको ननिी िग्गामा खानी सञ्चालन गनथ अनुमनत प्राप्त गरे को कुनै व्यम्क्त वा सं स्थाले खानी सञ्चालन गनुथ अम्घ सीमाना यहकन गरे र मात्र खानी सञ्चालन गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) को प्रयोिनका लानग वन िेत्र र ननिी िग्गाको सीमाना ननधाथरण गनथको लानग दे िाय बमोम्िमको सनमनत रिनेछेः- (क) नापी अनधकृत, नापी कायाथलय -सं योिक (ख) अनधकृत प्रनतनननध, खानी तथा िू-गिथ हविाग -सदस्य (ग) अनधकृत प्रनतनननध, म्िल्ला प्रशासन कायाथलय -सदस्य (घ) निनििनल वन अनधकृतले तोकेको सिायक वन -सदस्य अनधकृत

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  पहिलो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 82 www.lawcommission.gov.np (ङ) अनधकृत प्रनतनननध, सभबम्न्धत प्रिरी कायाथलय -सदस्य (च) खानी रिेको िेत्रको स्थानीय तिको विा अध्यि -सदस्य (छ) ननिी िग्गाधनी वा खानी सञ्चालक -सदस्य (३) खानी सञ्चालनका लानग वनिेत्र र ननिी िग्गा छु ट्याउाँदा वनिेत्रको सीमानाबाट ननिी िग्गामा कभतीमा दश नमटरको मध्यवती िेत्र (बफर िोन) राखे र मात्र खानी सञ्चालन गनुथ पनेछ। १०२. रुख िटाउने सभबन्धी व्यवस्थाेः (१) ननयम ९४ को उपननयम (१) वा ननयम १०० को उपननयम (५) बमोम्िमको सभझौता निनििन वन कायाथलयमा प्राप्त िएपनछ निनििन वन कायाथलयले त्यस्तो आयोिना वा उद्योग सञ्चालनका लानग िटाउनु पने रुखको छपान मूल्याङ्कन गरी कटान र्िाित उपलब्ध गराउनु पनेछ। रुखको छपान मूल्याङ्कन कायथका लानग सभबम्न्धत ननकायले आवश्यक प्राहवनधक िनशम्क्त उपलब्ध गराउनु पनेछ। (२) ऐनको दफा ४२ वा 43 बमोम्िम हवकास आयोिना वा उद्योगलाई प्रयोग गनथ ददर्एको वनिेत्रमा त्यस्तो आयोिना वा उद्योग सञ्चालनको क्रममा सभझौतामा उल्लेख िएिन्दा बढी रुख िटाउनु पने िएमा हविागले आवश्यक िााँचबुझ गदाथ स्वीकृनत प्राप्त िटाउने रुख सङ्ख्याको दश प्रनतशतिन्दा बढी थप रुख िटाउनु पने दे म्खएमा वातावरण सं रिण सभबन्धी प्रचनलत कानून बमोम्िमको प्रहक्रया पूरा गरी त्यस्तो रुख िटाउन स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (3) ऐनको दफा ४२ बमोम्िम स्वीकृनत प्राप्त िएका वा वन ऐन, २०४९ प्रारभि िुन ु अम्घ नेपाल सरकारबाट रार्ट अफ वे कायम िएका सिक वा निर हवस्तारको क्रममा राईट अफ वे नित्रका रुख िटाउनु पने िएमा सभबम्न्धत ननकायको नसफाररसमा हविागले आवश्यक िााँचबुझ गरी त्यस्तो रुख िटाउन स्वीकृनत ददन सक्नेछ। (४) उपननयम (२) वा (३) बमोम्िमको स्वीकृनत प्राप्त िए पनछ त्यस्तो आयोिना वा उद्योगले उपननयम (२) वा (३) बमोम्िमका थप रुख बापत ननयम ९३ बमोम्िम लाग्ने थप रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ।

 पहिलो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 83 www.lawcommission.gov.np १०३. वन पैदावारको व्यवस्थापन गनुथ पने: (१) यस पररच्छे द बमोम्िम रुख िटाउन स्वीकृत पाएको ननकायले आफ्नै खचथमा पमख, नबपमवा तथा अन्य वन पैदावार कटान, मुछान तथा सङ्कलन गरी निनििनल वन अनधकृतले तोहकददएको स्थानमा घाटगद्दी गनुथ पनेछ। तर त्यस्ता रुखिपम छपान मूल्याङ्कनको आधारमा एक ति मानथको ननकायको स्वीकृनत नलई निनििन वन अनधकृतले खिै अवस्थामा नललाम नबक्री गनथ बाधा पने छै न।  (१क) उपननयम (१) बमोम्िम घाटगद्दी िएको काठ, दाउरा बाटोको पिुाँच निएको कारण उपयोग िुन नसक्ने अवस्था सृिना िएमा वा िानननोक्सानी िएमा सभबम्न्धत आयोिनाले अनुस ुची-६ बमोम्िमको मूल्य नतनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमका कायथ निनििन वन कायाथलयको वन अनधकृतको रोिबरमा सभपन्न गरी निनििन वन कायाथलयलार्थ वन पैदावार िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। (३) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिले व्यवस्थापन गरे को वनको िकमा उपननयम (१) बमोम्िमको कायथ गदाथ सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिको कायथसनमनतका प्रनतनननध समेतको रोिबरमा गरी सभबम्न्धत उपिोक्ता समूिलाई वन पैदावार िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। तर सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि गठन िुन ु अगावै ऐनको दफा ४२ बमोम्िमका हवकास आयोिनालाई प्रयोग गनथ ददईएका वनको िकमा उपननयम (१) बमोम्िम प्राप्त वन पैदावार नेपाल सरकारको िुनेछ। (४) उपननयम (१) बमोम्िम काठ, दाउरा सङ्कलन िएपनछ कायथयोिनाको वाहषथक स्वीकायथ कटान पररमाणलार्थ पुनरावलोकन गरी कायथयोिनामा समावेश गनुथ पनेछ। (५) ननयम ९० बमोम्िम राम््िय वन िेत्र नित्र हवकास आयोिना सञ्चालन गदाथ ढु ङ्गा, नगट्टी वा बालुवा ननम्स्कएमा सभबम्न्धत आयोिनाले अनुसूची-८ बमोम्िम नदीिन्य वन पैदावारको लानग ननधाथरण गररए बमोम्िमको दस्तुर बुझाई प्रयोग गनथ सक्नेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम ननम्स्कएको ढु ङ्गा, नगट्टी वा बालुवा सभबम्न्धत आयोिनाले प्रयोग नगरे मा निनििन वन कायाथलयको नसफाररसमा सभबम्न्धत स्थानीय तिले खुला प्रनतस्पधाथको आधारमा नबक्री गनुथ पनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 84 www.lawcommission.gov.np (७) यस ननयमावली बमोम्िम रुखिपम िटाउाँदा िहवतव्यिन्य कारणले अनुमनत प्राप्त रुख नबरुवा बािे क अन्य रुख नबरुवामा िानन नोक्सानी िुन गएमा निनििन वन कायाथलयले गरे को मूल्याङ्कनको आधारमा हविागले ननधाथरण गरे को त्यस्तो िानन नोक्सानी बापतको रकम त्यस्तो हवकास आयोिना वा उद्योगले कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। पररच्छे द-१३ वातावरणीय सेवा १०४. वातावरणीय सेवा सभबन्धी व्यवस्था: (१) वनिेत्रको स्रोत प्रयोग गने र त्यस्तो वन व्यवस्थापन गने ननकाय वा सं स्थाबीच सभझौता गरी वातावरणीय सेवाको ि ुक्तानी सभबन्धी व्यवस्था गररनेछ। (२) निनििनल वन अनधकृतले वन‚ िैहवक हवहवधता, िलाधार तथा िलचक्र प्रणालीको सं रिण र व्यवस्थापन गरी वातावरणीय सेवा प्रवाि गनेलाई वातावरणीय सेवाको उपयोग गने व्यम्क्त, समूि, सङ्गदठत सं स्था वा अन्य ननकायबाट वातावरणीय सेवा उपयोग गरे बापतको ि ुक्तानीको व्यवस्था नमलाउन सक्नेछ। (३) िैहवक हवहवधता, िलाधार, िलचक्र प्रणाली र पयाथपयथटनमा आधाररत वातावरणीय सेवाको व्यवस्थापन गरी त्यस्तो सेवा नबक्री गनथ चािने वन उपिोक्ता समूिले आफ्नो स्वीकृत वन व्यवस्थापन कायथयोिनामा सो सभबन्धी व्यवस्था गरी वा वातावरणीय सेवा सभबन्धी कायथयोिना बनाई निनििन वन कायाथलयमा पेस गनुथ पनेछ र सो कायाथलयले स्वीकृत गरे कोमा त्यस्तो कायथयोिना लागू गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िमको वातावरणीय सेवा नसिथना गने वन उपिोक्ता समूिले वातावरणीय सेवा खररद गनथ चािने स्वदे शी खररदकताथसाँग ननम्ित अवनधका लानग सभझौता गरी काबथन सेवा बािेकको वातावरणीय से वाको नबक्री गनथ सक्नेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िमको रकम वातावरणीय सेवा प्रवाि गने र उपयोग गने बीचको आपसी समझदारीमा ननधाथरण िुनेछ। (६) िलाधार र िलस्रोतमा आधाररत िलहवद्युत, खानेपानी, पयाथपयथटन िस्ता आयोिनाले कुनै वन उपिोक्ता समूि वा अन्य स्थानीय समुदायले व्यवस्थापन गदै आएको काबथन सेवा बािे कको वातावरणीय सेवा खररद गनथ चािे मा सभबम्न्धत उपिोक्ता समूि तथा स्थानीय समुदायको सिमनत र सििानगतामा वातावरणीय सेवा व्यवस्थापन

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 85 www.lawcommission.gov.np योिना तिुथमा गरी स्वीकृनतका लानग निनििन वन कायाथलयमा पेस गनुथ पनेछ। (७) उपननयम (६) बमोम्िम स्वीकृत कायथयोिना वा योिना बमोम्िम नसिथना िुने वातावरणीय सेवाको नबक्रीबाट उपिोक्ता समूि वा अन्य स्थानीय समुदायले प्राप्त गरे को रकम मध्ये कभतीमा पचास प्रनतशत रकम वातावरणीय सेवाको अनिवृहर्द् सभबन्धी हक्रयाकलापमा खचथ गरी बााँकी रिे को रकम सभबम्न्धत िेत्रका बानसन्दाको आय आिथन र वातावरण मै त्री सामुदाहयक हवकासका कायथमा उपयोग गनुथ पनेछ। (८) निनििन वन कायाथलयले प्रदे श मन्त्रालयको सिमनतमा वातावरणीय सेवाको रकम ननधाथरण र नबक्री तथा सोबाट प्राप्त लािको सदुपयोग सभबन्धी कायथयोिना तिुथमा गरी प्रदे श मन्त्रालयमा पेस गनुथ पनेछ र प्रदे श मन्त्रालयबाट स्वीकृत िएपनछ त्यस्तो कायथयोिना कायाथन्वयन गनथ सक्नेछ। (९) यस ननयम बमोम्िम वातावरणीय सेवाको व्यवस्थापन गने सन्दिथमा निनििन वन कायाथलयले समन्वयकारी िूनमका ननवाथि गनुथ पनेछ। १०५. वातावरणीय सेवा शुल्क लाग्नेः ऐनको दफा ४२ बमोम्िम राम््िय वनिेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ स्वीकृत प्राप्त मुनाफा कमाउने हवकास आयोिना वा उद्योगले मुनाफा प्राप्त िुन सुरु िएपनछ वातावरणीय सेवा बापत मुनाफाको एक प्रनतशत रकम कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। १०६. वातावरणीय सेवा प्रदान गनथ चािने ननिी वनको धनीले पालन गनुथ पने सतथ: (१) ऐनको दफा ४४ को उपदफा (२) बमोम्िम वातावरणीय सेवामा सं लग्न िुन चािने ननिी वन धनीले वातावरणीय सेवा सभझौतामा उम्ल्लम्खत सतथका अनतररक्त दे िाय बमोम्िमका सतथको पालना गनुथ पनेछ:- (क) एकल वा सामूहिक रुपमा आपसमा िोनिएको िग्गामा कभतीमा दुर्थ िे क्टर िेत्रफलको ननिी वन दताथ गरे को, (ख) ननिी वनको व्यवस्थापन कायथयोिना बनाई कायाथन्वयनमा ल्याएको। (२) ननिी वन धनीले वातावरणीय सेवामा सं लग्न िुाँदा पालना गनुथ पने अन्य सतथ निनििनल वन अनधकृत तथा ननिी वनको धनी बीच िएको सभझौतामा उल्लेख िए बमोम्िम िुनेछ।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 86 www.lawcommission.gov.np (३) ऐनको दफा ४४ को उपदफा (२) को प्रयोिनको लानग निनििन वन कायाथलयले एक वषथमा एक पटक पहिलो त्रैमानसक अवनधनित्र प्रस्ताव आह्वान गररसक्नु पनेछ। १०७. काबथन सेवा सभबन्धी व्यवस्था: (१) ऐन र प्रचनलत वातावरण सं रिण ऐन बमोम्िम काबथन व्यापारमा िाग नलन मन्त्रालयले मन्त्रालय अन्तगथतको कुनै ननकाय माफथत नेपालिरको वनिेत्र नित्रको काबथन सम्ञ्चनत वृहर्द् तथा उत्सिथन न्यू नीकरणका कायथक्रम बनाई लागू गनथ वा गराउन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको कायथक्रमको तयारी र कायाथन्वयन गदाथ हवद्यमान प्राकृनतक वन तथा िैहवक हवहवधता र पाररम्स्थनतकीय प्रणालीको सं रिण तथा ददगो व्यवस्थापन, स्थानीय समुदायको सामाम्िक, आनथथक तथा सांस्कृनतक अनधकार, परभपरागत तथा प्रथािननत ज्ञान र अभ्यास तथा नवीनतम ज्ञानको उपयोगमा प्रनतकूल प्रिाव नपने कुराको सुननम्ितता गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको कायथक्रम मन्त्रालयले मन्त्रालय अन्तगथतको कुनै ननकाय माफथत प्रदे श मन्त्रालय‚ ननदे शनालय, निनििन वन कायाथलय, उपिोक्ता समूि, सभबम्न्धत स्थानीय समुदाय र स्थानीय तिको सििानगतामा कायाथन्वयन गनेछ। (४) उपननयम (१) बमोम्िमको कायथक्रम कायाथन्वयनबाट वन िेत्रमा वृहर्द् िएको काबथन सम्ञ्चनत तथा उत्सिथन न्यू नीकरणको पररमाणलाई नेपाल सरकारले अन्तराथहिय रुपमा स्वीकृत काबथन व्यापारको प्रहक्रयाको माध्यमबाट ननम्ित अवनधका लानग नबक्री गनथ सक्नेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम वनिेत्रनित्र सम्ञ्जत िएको काबथन व्यापारका लानग मन्त्रालयले काबथन खररदकताथ समि अवधारणा पत्र पठाउनुका साथै प्रारम्भिक चरणको कायथ अगानि बढाउन सक्नेछ। (६) उपननयम (४) बमोम्िम काबथन सेवा नबक्री गनुथ अम्घ मन्त्रालयले ननधाथरण गरे को प्रहक्रया अवलभबन गरी वन उपिोक्ता समूि र अन्य प्रिाहवत स्थानीय समुदायलाई िानकारी गराई प्रिाहवत स्थानीय समुदायको पूव थ सुसूम्चत सिमनत नलनु पनेछ। (७) उपननयम (१) बमोम्िमको कायथक्रम कायाथन्वयन गदाथ िएको काबथन सम्ञ्चनत वृहर्द् तथा उत्सिथन न्यूनीकरणको प्रनत एकार् मूल्य नेपाल सरकार र काबथन

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 87 www.lawcommission.gov.np सेवाको खररदकताथ मुल ुक वा अन्तराथहिय सङ्घ सं स्थाका बीच िएको सभझौता बमोम्िम िुनेछ। (८) यस ननयम बमोम्िम काबथन व्यापारबाट प्राप्त िुने लाि रकमको कभतीमा असी प्रनतशत रकम अथथ मन्त्रालय माफथत कोषमा िभमा िुनेछ। (९) काबथन सेवा बापत कोषमा प्राप्त रकम बााँिफााँटका लानग मन्त्रालयले ननयम ११५ को अधीनमा रिी उपननयम (१) बमोम्िमको कायथक्रम लागू िएका िेत्रका स्थानीय ति, सभबम्न्धत ननिी वन धनी, वन उपिोक्ता समूि र प्रिाहवत स्थानीय समुदायको सििानगतामा लािको बााँिफााँट सभबन्धी योिना तयार गरी नेपाल सरकार, प्रदे श सरकार, स्थानीय ति, उपिोक्ता समूि, स्थानीय समुदाय तथा ननिी वन धनी बीच बााँिफााँट गनुथ पनेछ। पररच्छे द-१४ कोषको सञ्चालन १०८. कोषको सञ्चालन: (१) ऐनको दफा ४५ बमोम्िमको वन हवकास कोष हविागमा रिनेछ।  (२) कोषको बैि खाता ननयम ११२ को उपननयम (२) बमोम्िम खटार्एको उपमिाननदे शक र हविागको आनथथक प्रशासन शाखा प्रमुखको सं य ुक्त दस्तखतबाट सञ्चालन िुनेछ। (३) कोषको आय-व्यय सभबन्धी वाहषथक हववरण सावथिननक गनुथ पनेछ। (४) यस ननयम बमोम्िम कोषमा रिे को रकमको हिसाब राख्दा ऐनको दफा ४२ को उपदफा (४), (५) र (६) बमोम्िम प्राप्त रकम, काबथन व्यापारबाट प्राप्त रकम तथा अन्य स्रोतबाट प्राप्त रकमको अलग अलग हिसाब राख्नु पनेछ। १०९. कायथक्रम छनौट तथा कायाथन्वयन सनमनतेः (१) कोषको रकम प्रयोग गरी सञ्चालन गररने कायथक्रमको छनौट गनथ तथा त्यस्तो कायथक्रम कायाथन्वयनको लानग सििीकरण गनथ दे िाय बमोम्िमको एक कायथक्रम छनौट तथा कायाथन्वयन सनमनत रिनेछेः- (क) सम्चव, मन्त्रालय - अध्यि (ख) सिसम्चव, अथथ मन्त्रालय - सदस्य

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 88 www.lawcommission.gov.np  (ख१) सिमिाले खा ननयन्त्रक, मिाले खा ननयन्त्रक कायाथलय - सदस्य (ग) सम्चव, सभबम्न्धत प्रदे शको वन तथा वातावरण हवषय िे ने मन्त्रालय - सदस्य (घ) मिाननदे शक, राम््िय ननकुञ्ज तथा वन्यिन्तु सं रिण हविाग - सदस्य  (घ1) मिाननदे शक - सदस्य  (घ2) प्रमुख, रे ि कायाथन्वय केन्द्र - सदस्य (ङ) उपिोक्ता समूि मध्येबाट सनमनतले मनोनयन गरे का एकिना महिला सहित दुई िना - सदस्य  (च) ननयम 112 को उपननयम (2) बमोम्िम खटार्एको उपमिाननदे शक - सदस्य-सम्चव (२) उपननयम (१) को खण्ि (ग) बमोम्िमको सदस्यलाई सभबम्न्धत प्रदे शसाँग सभबम्न्धत हवषयमा छलफल वा ननणथय गररने बैठकमा बोलाउनु पनेछ। (३) उपननयम (१) को खण्ि (ङ) बमोम्िमका सदस्यको पदावनध तीन वषथको िुनेछ। (४) दे िायको अवस्थामा मनोननत सदस्यको पद ररक्त िएको मानननेछेः- (क) ननिले पदबाट राम्िनामा ददई सनमनतले स्वीकृत गरे मा, (ख) ननिको पदावनध समाप्त िएमा, (ग) ननि कुनै फौिदारी अनियोगमा अदालतबाट कसुरदार ठिररएमा, (घ) ननि नबना सूचना लगातार तीन पटकसभम सनमनतको बैठकमा अनुपम्स्थत िएमा, (ङ) ननिको मृत्यु िएमा। (५) सनमनतको सम्चवालय हविागमा रिनेछ। ११०. सनमनतको काम, कतथव्य र अनधकारेः सनमनतको काम, कतथव्य र अनधकार दे िाय बमोम्िम िुनेछेः-

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 89 www.lawcommission.gov.np (क) प्रदे श सरकार वा स्थानीय तिबाट सञ्चालन िुने कायथक्रमको लानग वाहषथक बिेट ननधाथरण गरी कायथक्रमका लानग प्रस्ताव माग गने, (ख) कोषबाट सञ्चालन िुने योिना तथा कायथक्रमको लानग वाहषथक बिेटको नसनलङ्ग ननधाथरण गने, (ग) कायथक्रम र बिेट स्वीकृत गरी कायाथन्वयन गने वा गराउने, (घ) बिुवषीय योिना तथा कायथक्रम स्वीकृत गने र सोको लानग स्रोत सुननम्ित गने, (ङ) दीघथकालीन नीनत र रणनीनत तिुथमा गरी मन्त्रालयमा पेस गने, (च) सङ्घ, प्रदे श, स्थानीय ति र सभबम्न्धत सरोकारवाला ननकायसाँग समन्वय र सिकायथ गने, (छ) वनको ददगो व्यवस्थापनका लानग वन उपिोक्ता समूि, स्थानीय समुदाय र सङ्घ सं स्थालाई प्रोत्सािन गने, (ि) िररयाली प्रवर्द्थनका लानग व्यम्क्त‚ सङ्घ सं स्था तथा ननिीिेत्रलाई प्रोत्सािन गने, (झ) कोषको रकम प्रयोग गरी सञ्चालन गररएका योिना तथा कायथक्रमको ननयनमत अनुगमन र मूल्याङ्कन गने वा गराउने, (ञ) कोषको रकम प्रयोग गरी कायथक्रम सञ्चालन गने सभबन्धमा आवश्यक कायथहवनध ननधाथरण गने, (ट) कोषको उद्देश्य प्रानप्तका लानग गनुथ पने अन्य आवश्यक कायथ गने वा गराउने। १११. सनमनतको बैठक र ननणथयेः (१) सनमनतको बैठक सनमनतको अध्यिले तोकेको नमनत, समय र स्थानमा वषथको कभतीमा दुई पटक र आवश्यकता अनुसार बस्नेछ। (२) सनमनतको बैठकको अध्यिता अध्यिले गनेछ। (३) सनमनतको सदस्य-सम्चवले बैठकमा छलफल िुने हवषय बैठक बस्नुिन्दा तीन ददन अगावै सदस्यलाई िानकारी गराउनु पनेछ। (४) सनमनतको बैठकमा कुल सदस्य सङ्ख्याको पचास प्रनतशत िन्दा बढी सदस्य उपम्स्थत िएमा बैठकको गणपूरक सङ्ख्या पुगेको मानननेछ। (५) सनमनतको बैठकमा बिुमतको राय मान्य िुनेछ र मत बराबर िएमा बैठकको अध्यिको मत ननणाथयक िुनेछ।

90 www.lawcommission.gov.np (६) सनमनतको बैठकको ननणथय सदस्य-सम्चवले प्रमाम्णत गनेछ।  ११२. कमथचारी सभबन्धी व्यवस्थाेः (१) कोषको सम्चवालयलाई आवश्यक पने कमथचारी हविागले उपलब्ध गराउनु पनेछ। (२) हविागले कोषको सम्चवालय प्रमुखको रुपमा काम गनथ एक िना उपमिाननदे शकलाई खटाउने छ र ननिले कोषको दै ननक कायथ सञ्चालन गनेछ। ११३. सनमनतको सदस्य-सम्चवको काम, कतथव्य र अनधकारेः सनमनतको सदस्य-सम्चवको काम, कतथव्य र अनधकार दे िाय बमोम्िम रिनेछेः- (क) सनमनतको ननणथय कायाथन्वयन गने वा गराउने, (ख) कोषमा रकम िभमा गनथ सििीकरण गने , (ग) वाहषथक योिना, कायथक्रम तथा बिेट तयार गरी सनमनतबाट स्वीकृत गरार्थ कायाथन्वयन गने वा गराउने, (घ) प्रचनलत कानून बमोम्िम कोषको रकम खचथ गने, नेपाल सरकारको ले खाप्रणाली बमोम्िम ले खा राख्ने र ले खापरीिण गने वा गराउने, (ङ) कोषबाट सञ्चानलत कायथक्रमको ननयनमत अनुगमन गरी प्रगनत हववरण वषथको दुईपटक सनमनत समि पेस गरी समीिा गने। ११४. कोषको रकम खचथ गने िेत्र: (१) कोषको रकम खचथ गदाथ दे िाय बमोम्िमका वन हवकासका कायथमा खचथ गररनेछेः- (क) वनको सं रिण, सं वर्द्थन र व्यवस्थापन गनथ, (ख) वनिेत्र बाहिर िग्गाको व्यवस्था गरी वनको हवकास गनथ, (ग) नसथरी स्थापना‚ नबरुवा उत्पादन वा खरीद र वृिारोपण गनथ, (घ) वन अनतक्रमण िटाई वृिारोपण गनथ, (ङ) सावथिननक िग्गा, नदी उकास िेत्रमा वृिारोपण तथा व्यवस्थापन गनथ, (च) वन उद्यान र सिरी वन हवकास कायथक्रम सञ्चालन गनथ, (छ) ननिी वन तथा कृहष वनको हवकास र हवस्तारको लानग नबरुवा उपलब्ध गराउन, (ि) वृिारोपण आयोिना सञ्चालन गनथ,

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 91 www.lawcommission.gov.np (झ) प्राकृनतक पुनरोत्पादनको सं रिण तथा व्यवस्थापन गनथ, (ञ) िै नसयत नबग्रेको प्राकृनतक वनिेत्रको सुधार तथा पुनरुत्थान गनथ, (ट) हवकास आयोिनाबाट प्रिाहवत वनको सं रिण र व्यवस्थापन गनथ‚ (ठ) च ुरे , सं रम्ित िलाधार, सिक तथा नदी हकनार, पहिरोका िोम्खम िेत्र लगायतका वातावरण सं रिणको दृहष्टकोणबाट अनत सं वेदनशील िेत्रको पुनरुत्थान गनथ, (ि) पानी मुिान सं रिण र नसमसार िेत्रको सुधार तथा ममथत सभिार गनथ, (ढ) िैहवक हवहवधता तथा वनस्पनतको आनुवंम्शक स्रोतको स्वस्थानीय र परस्थानीय सं रिण तथा सं वर्द्थन गनथ तथा नमचािा प्रिानतको ननयन्त्रण तथा व्यवस्थापन गनथ, (ण) मानव वन्यिन्तु द्वन्द्व व्यवस्थापनका कायथक्रम सञ्चालन गनथ, (त) िलवायु पररवतथन न्यूनीकरण तथा अनुकूलनका कायथक्रम सञ्चालन गनथ, (थ) वन िढे लो ननयन्त्रण, व्यवस्थापन र आवश्यक उपकरणको आपूनतथ गनथ, (द) वन, वातावरण, वन्यिन्तु तथा िैहवक हवहवधता सभबन्धी अध्ययन अनुसन्धान गनथ‚ (ध) सं रिणको लानग आवश्यक पने तथा िोम्खममा रिे का बस्ती स्थानान्तरण गरी सो िग्गालाई राम््िय वनिेत्रमा पररणत गनथ, (न) प्रदे श सरकार, स्थानीय ति‚ वन उपिोक्ता समूि तथा हवनिन्न सङ्घ सं स्थासाँगको सिकायथ र साझेदारीमा वन हवकासका कायथ गनथ। (२) उपननयम (१) मा िुनसुकै कुरा ले म्खएको िए तापनन ऐनको दफा ४२ को उपदफा (५) बमोम्िम कोषमा प्राप्त रकम दे िाय बमोम्िम खचथ गनुथ पनेछेः- (क) ऐनको दफा ४२ को उपदफा (५) बमोम्िमको प्रयोिनका लानग वनिेत्र हवकास गनथ िग्गा प्राप्त गदाथ लाग्ने मुआब्िा ददन,

92 www.lawcommission.gov.np (ख) खण्ि (क) बमोम्िम िग्गा प्राप्त गदाथ िोम्खममा रिे का वा सं रिणको दृहष्टले उपयुक्त िएका बस्ती स्थानान्तरण गनथ र मुआब्िा ददन, (ग) खण्ि (क) को प्रयोिनको लानग िग्गा खररद गरी वन हवकास गनथ। (३) यस ननयम बमोम्िम कोषको रकम प्रयोग गदाथ सनमनतले प्राथनमकताक्रम ननधाथरण गरी सोको आधारमा कायथक्रम छनौट गरी कायाथन्वयन गनुथ वा गराउनु पनेछ। (४) यस ननयम बमोम्िम कोषको रकम पररचालन गरी कायथक्रम सञ्चालन गदाथ कायथक्रमको ददगोपनाको लानग सङ्घ, प्रदे श र स्थानीय ति अन्तगथतका ननकायले आपसी साझेदारीमा कायथक्रम सञ्चालन गनथ प्राथनमकता ददनु पनेछ। (५) कोषको प्रशासननक खचथ कोषको कुल बिेटको पााँच प्रनतशतिन्दा बढी िुने छै न। ११५. काबथन व्यापारबाट प्राप्त रकमको बााँिफााँट: (१) यस ननयमावलीमा अन्यत्र िुनसुकै कुरा लेम्खएको िए तापनन कोषमा िभमा िएको िलवायु पररवतथन अनुकूलन र काबथन सम्ञ्चनत तथा उत्सिथन न्यूनीकरणबाट प्राप्त लािको बााँिफााँट दे िाय बमोम्िम िुनेछेः (क) कोषको व्यवस्थापनको लानग -दश प्रनतशत (ख) वन व्यवस्थापनमा सं लग्न ननकाय वा उपिोक्ता समूिको लानग -असी प्रनतशत (ग) कायथक्रम िेत्रनित्र रिे का ननिी वन धनीका लानग -पााँच प्रनतशत (घ) उपिोक्ता समूिमा नरिे का वनमा आम्श्रत घरधुरीका लानग -पााँच प्रनतशत (२) उपननयम (१) को खण्ि (ख) बमोम्िमको उपिोक्ता समूिलाई प्राप्त िुने रकम काबथन उत्सिथन न्यूनीकरण कायथक्रम सभबन्धी दस्तावेिमा उल्ले ख िएको कायथक्रममा खचथ गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) को खण्ि (ख) बमोम्िमको वन व्यवस्थापनमा सं लग्न ननकायलाई प्राप्त िुने रकम काबथन उत्सिथन न्यू नीकरण कायथक्रम सभबन्धी दस्तावेिमा समावेश िई सनमनतबाट स्वीकृत कायथक्रममा खचथ गनुथ पनेछ।

93 www.lawcommission.gov.np  (४) उपननयम (२) र (३) बमोम्िमको कायथक्रम कायाथन्वयन गदाथ रे ि कायाथन्वयन केन्द्र माफथत गनुथ पनेछ। ११६. प्रदे श सरकार माफथत कायथक्रम कायाथन्वयन गनथ सक्ने: (१) कोषको रकम प्रयोग गरी सञ्चालन गररने कायथक्रम प्रदे श सरकार माफथत समेत सञ्चालन गनथ सहकनेछ। (२) सनमनतले प्रदे श सरकार माफथत सञ्चालन िुने कायथक्रमको लानग वाहषथक बिेटको सीमा ननधाथरण गरी योिना तिुथमा गनथ सबै प्रदे शमा पठाउनु पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िम तोहकएको वाहषथक बिेटको सीमानित्र रिी प्रत्येक प्रदे शले कायथक्रम प्रस्ताव गरी सनमनत समि पेस गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम पेस िएको कायथक्रम सनमनतले स्वीकृत गरी कायाथन्वयनका लानग प्रदे श सरकारलाई पठाउनु पनेछ। (५) उपननयम (४) बमोम्िम स्वीकृत िएको कायथक्रम प्रदे श सरकारले कायाथन्वयन गरी सोको प्रगनत हववरण र सो आनथथक वषथनित्र खचथ िुन नसकेको बााँकी रकम कोषमा हफताथ गनुथ पनेछ। ११७. कोषको रकमबाट सञ्चालन गनथ निुने कायथेः कोषको रकमबाट दे िाय बमोम्िमका कायथक्रम सञ्चालन गररने छै नेः- (क) कमथचारीलाई तलब, ित्ता र औषनध उपचार सभबन्धी खचथको ि ुक्तानी गनथ, (ख) कोषको कायथमा खहटएका कमथचारी बािे कलाई भ्रमण ित्ता ि ुक्तानी गनथ, (ग) फननथचर वा सवारी साधन खरीद तथा ममथत गनथ, िवन ननमाथण तथा ममथत गनथ, (घ) चन्दा, उपिार तथा आनथथक सियोग ददन, (ङ) हवदे श भ्रमण गनथ, (च) सनमनतले स्वीकृत गरे का कायथक्रम बािेकका अन्य कायथमा खचथ गनथ। पररच्छे द-१५ वन सुरिा  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।

94 www.lawcommission.gov.np ११८. वन सुरिा सभबन्धी व्यवस्थाेः (१) निनििनल वन अनधकृतले वन सुरिाको लानग तथा ऐन तथा यस ननयमावली हवपरीत िुन सक्ने कायथ ननयन्त्रणका लानग ननयनमत वन गस्ती पररचालन गनुथ पनेछ। (१क) वन, वन्यिन्तु, वनस्पनत, िैहवक हवहवधताको सुरिाको लानग वनिेत्रनित्र सुरिाकमी बस्ने वा वन कायाथलयको नननमत्त आवश्यक पने स्थायी प्रकृनतको िवन ननमाथण गनुथ पने िएमा मन्त्रालयको स्वीकृनत नलई ननमाथण गनथ सहकनेछ। (२) निनििनल वन अनधकृतले ननयम १४ को उपननयम (३) बमोम्िमको रणनीनतक योिनामा वन सुरिाको हवषय समेत समावेश गनुथ पनेछ र सो रणनीनतक योिनाको अधीनमा रिी वाहषथक सुरिा योिना तयार गरी कायाथन्वयन गनुथ पनेछ। (३) उपिोक्ता समूिले आफूले व्यवस्थापन गरे को वनको सुरिाको व्यवस्था नमलाउनु पनेछ र त्यस्तो वन िेत्रमा िुने कसुर ननयन्त्रणका लानग उपिोक्ता समूिले सियोग माग गरे मा निनििनल वन अनधकृतले आवश्यक सियोग गनुथ पनेछ। (४) राम््िय वनको सुरिाको लानग प्रत्येक म्िल्लामा दे िाय बमोम्िमको एक म्िल्ला वन सुरिा समन्वय सनमनत रिनेछ:- (क) प्रमुख म्िल्ला अनधकारी -अध्यि (ख) म्िल्ला म्स्थत सुरिा ननकायका प्रमुखिरु -सदस्य (ग) निनििनल वन अनधकृत -सदस्य-सम्चव (५) कुनै म्िल्लामा एक िन्दा बढी निनििन वन कायाथलय िएमा म्िल्लाको सदरमुकाममा रिेको निनििन वन कायाथलयको निनििनल वन अनधकृत उपननयम (४) बमोम्िमको सनमनतको सदस्य-सम्चवको रुपमा र अन्य निनििनल वन अनधकृत सदस्यको रुपमा रिनेछन्। (६) राम््िय वनको सुरिाको लानग निनििन वन कायाथलयबाट अनुरोध िर्थ आएमा स्थानीय प्रशासन र सुरिा ननकायले आवश्यक सियोग उपलब्ध गराउनु पनेछ। (७) प्रदे श वन ननदे शकले राम््िय वनको सुरिाको सभबन्धमा निनििन वन कायाथलयबाट िएको हक्रयाकलापको ननयनमत अनुगमन गरी आवश्यक समन्वय‚ सििीकरण र सियोग गनुथ पनेछ। (८) निनििनल वन अनधकृतले ऐनको दफा ६८ को उपदफा (१) र (२)

 पहिलो सं शोधनद्वारा थप। 95 www.lawcommission.gov.np बमोम्िम िफत वा बरामद िएका वन पैदावार वा मालबस्तु नललाम नबक्री गदाथ ननयम २५ बमोम्िम नसलबन्दी बोलपत्रको माध्यमबाट पूण थ प्रनतस्पधाथको आधारमा गनुथ पनेछ। ११९. वन अनतक्रमण ननयन्त्रण सभबन्धी व्यवस्था: (१) निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो कायथिेत्र नित्रको वनिेत्रमा िएको अनतक्रमण िटाउनु पनेछ। (२) वन अनतक्रमण ननयन्त्रणमा निनििनल वन अनधकृतलाई सििीकरण तथा सियोग गनथका लानग प्रत्येक म्िल्लामा दे िाय बमोम्िमको एक वन अनतक्रमण ननयन्त्रण सनमनत रिनेछ:- (क) प्रमुख म्िल्ला अनधकारी -सं योिक (ख) म्िल्ला समन्वय अनधकारी -सदस्य (ग) प्रमुख, म्िल्ला प्रिरी कायाथलय -सदस्य (घ) प्रमुख, म्िल्लाम्स्थत सशस्त्र प्रिरी बल, नेपाल -सदस्य (ङ) प्रमुख, नापी कायाथलय -सदस्य (च) सभबम्न्धत म्िल्लाबाट प्रदे श सिामा प्रनतनननधत्व िएका -सदस्य रािनीनतक दलका म्िल्ला म्स्थत प्रनतनननध (छ) सभबम्न्धत स्थानीय तिको अध्यि वा प्रमुखले तोकेको -सदस्य प्रनतनननध (ि) सभबम्न्धत वन उपिोक्ता समूिको अध्यि -सदस्य (झ) निनििनल वन अनधकृत -सदस्य-सम्चव (३) कुनै म्िल्लामा एक िन्दा बढी निनििन वन कायाथलय िएमा म्िल्लाको सदरमुकाममा रिेको निनििन वन कायाथलयको निनििनल वन अनधकृत उपननयम (२) बमोम्िमको सनमनतको सदस्य-सम्चवको रुपमा र अन्य निनििनल वन अनधकृत सदस्यको रुपमा रिनेछन्। (४) उपननयम (२) बमोम्िमको वन अनतक्रमण ननयन्त्रण सनमनतले निनििनल वन अनधकृतलाई वन अनतक्रमण िटाउन आवश्यक सियोग गनुथका साथै अनतक्रमण िटाउाँदाका बखत आवश्यक सुरिाको प्रबन्ध गनुथ पनेछ। (५) निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो कायथिेत्रनित्रको वन अनतक्रमणको अवस्था सहितको तथ्याि र अनतक्रमण ननयन्त्रणको प्रगनत प्रदे श मन्त्रालय‚ हविाग र उपननयम (२) बमोम्िमको वन अनतक्रमण ननयन्त्रण सनमनत समि पेस गनुथ पनेछ। (६) अनतक्रमण िटाएको वन िेत्रमा निनििनल वन अनधकृतले यथाशीघ्र

96 www.lawcommission.gov.np वृिारोपण गरी वनको सं रिण तथा व्यवस्थापन गनुथ पनेछ। १२०. वन िढे लो ननयन्त्रण सभबन्धी व्यवस्थाेः (१) निनििनल वन अनधकृतले आफ्नो कायथिेत्रमा वन िढे लो लाग्न नददन उम्चत प्रबन्ध गनुथ पने छ र वन िढे लो लागेमा तत्काल ननयन्त्रणको व्यवस्था गनुथ पनेछ। निनििनल वन अनधकृतले िढे लो ननयन्त्रणका लानग िढे लो ननयन्त्रण सं यन्त्र गठन गनथ सक्नेछ। (2) वन िढे लो ननयन्त्रणको लानग स्थानीय प्रशासन र सुरिा ननकायले निनििनल वन अनधकृतलार्थ आवश्यक सियोग उपलब्ध गराउनु पनेछ। (३) उपिोक्ता समूिले आफ्नो वनिेत्रमा वन िढे लो लाग्न नददन र वन िढे लो लागेमा तत्काल ननयन्त्रणको व्यवस्था गनुथ पनेछ। उपिोक्ता समूिले िढे लो ननयन्त्रणका लानग वन िढे लो ननयन्त्रण स्वयं सेवी उपसमूि वा एकार् गठन गनथ सक्नेछ। (४) ननिी वन धनी वा िग्गावालाले आफ्नो ननिी वन वा िग्गामा लागेको आगो वा िढे लो अन्यत्र फैनलन नददने व्यवस्था गनुथ पनेछ। (५) निनििनल वन अनधकृतले वन िढे लो ननयन्त्रणका लानग गररएको व्यवस्थाको हववरण ननदे शनालय, हविाग र प्रदे श मन्त्रालयलाई यथाशीघ्र उपलब्ध गराउनु पनेछ। (६) हविागले िौगोनलक सूचना प्रणाली (म्िहपएस) मा आधाररत वन िढे लो सूचना प्रणाली वा यस्तै हकनसमको अन्य प्रहवनधको हवकास गरी वन िढे लो लागेको िानकारी सभबम्न्धत निनििनल वन अनधकृतलाई तत्काल प्रवाि गने व्यवस्था नमलाउन सक्नेछ। (७) प्रदे श मन्त्रालयले वन िढे लोको अवस्था िेरी म्िल्ला वन सुरिा समन्वय सनमनतको नसफाररसमा वन िढे लो िोम्खम िेत्र घोषणा गरी रोकथाम र ननयन्त्रणका लानग हवशेष व्यवस्था गनथ सक्नेछ। (८) नेपाल सरकारले वन िढे लोको कारणबाट धन िनको िनत िएमा उम्चत राित र घार्ते को उपचारको व्यवस्था नमलाउन सक्नेछ। पररच्छे द-१६ अन्तरति समन्वय १२१. अन्तरति वनिेत्र समन्वय: (१) सङ्घ, प्रदे श र स्थानीय ति (समन्वय तथा अन्तरसभबन्ध) ऐन, २०७७ बमोम्िमको हवषयगत सनमनतले वनिेत्रको सं रिण, सं वर्द्थन तथा व्यवस्थापनमा अन्तरति समन्वय र सिकायथ गनेछ।

97 www.lawcommission.gov.np (२) वन व्यवस्थापन र वातावरणीय सेवा सभबन्धी कायथक्रम कायाथन्वयको लानग उपननयम (१) बमोम्िमको हवषयगत सनमनतले आवश्यकता अनुसार छु ट्टै सं यन्त्र बनाउन वा कायथटोली गठन गनथ सक्नेछ। १२२. म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनत: (१) म्िल्लामा रिे का वन स्रोत, िैहवक हवहवधता र प्राकृनतक वातावरणको सं रिण, व्यवस्थापन तथा ददगो उपयोगका साथै हवकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम राख्ने कायथमा सििीकरण तथा समन्वय गनथ प्रत्येक म्िल्लामा दे िाय बमोम्िमको एक म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनत रिनेछ:- (क) म्िल्ला समन्वय सनमनतका प्रमुख -अध्यि (ख) म्िल्ला सदरमुकाम िएको स्थानीय तिको प्रमुख वा -सदस्य उपप्रमुख (ग) प्रमुख म्िल्ला अनधकारीले तोकेको अनधकृत प्रनतनननध -सदस्य (घ) म्िल्ला समन्वय अनधकारी -सदस्य (ङ) प्रमुख, राम््िय ननकुञ्ज, वन्यिन्तु आरि, म्शकार आरि -सदस्य वा सं रिण िेत्र कायाथलय (च) प्रमुख, बृित िलाधार व्यवस्थापन कायाथलय वा िलाधार -सदस्य व्यवस्थापन कायाथलय (छ) प्रमुख, वनस्पनत अनुसन्धान केन्द्र -सदस्य (ि) म्िल्लानित्र रिे का वनसाँग सभबम्न्धत उद्योगी मध्ये -सदस्य अध्यिले मनोनयन गरे को प्रनतनननध एक िना (झ) म्िल्लानित्र रिे को वन उपिोक्ता समूिका प्रनतनननध (दुई -सदस्य िना महिला सहित बढीमा पााँच िना) (ञ) निनििनल वन अनधकृत -सदस्य-सम्चव (२) कुनै म्िल्लामा एक िन्दा बढी निनििन वन कायाथलय िएमा म्िल्लाको सदरमुकाममा रिेको निनििन वन कायाथलयको निनििनल वन अनधकृत उपननयम (१) बमोम्िमको सनमनतको सदस्य-सम्चवको रुपमा र अन्य निनििनल वन अनधकृत सदस्यको रुपमा रिनेछन्। (३) उपननयम (१) बमोम्िमको म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनतको बैठक सो सनमनतको अध्यिले तोकेको नमनत, समय र स्थानमा वषथको कभतीमा एक पटक र आवश्यकता अनुसार बस्नेछ।

98 www.lawcommission.gov.np (४) उपननयम (१) बमोम्िमको म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमतको बैठकमा आवश्यकता अनुसार सरोकारवाला ननकायका प्रनतनननध र हवज्ञलाई आमन्त्रण गनथ सहकनेछ। (५) उपननयम (१) बमोम्िमको म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमतको बैठकको कायथहवनध सो सनमनत आफैंले ननधाथरण गरे बमोम्िम िुनेछ। १२३. म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनतको काम, कतथव्य र अनधकार: (१) ननयम १२२ बमोम्िमको म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनतको काम, कतथव्य र अनधकार दे िाय बमोम्िम िुनेछ:- (क) म्िल्लानित्रको वन, वन्यिन्तु तथा िलाधारको सं रिण, व्यवस्थापन र हवकासका लानग सििीकरण गने, (ख) म्िल्लाको वन हवकास योिना, आवनधक तथा वाहषथक हवकास योिना, ऐन र यस ननयमावली बमोम्िम योिना तिुथमा र कायथक्रम तथा आयोिनाको कायाथन्वयनमा समस्या िएमा समाधान गनथ सििीकरण गने , (ग) वन सं रिण तथा व्यवस्थापनका क्रममा आईपने समस्या समाधानका लानग समन्वय तथा सििीकरण गने, (घ) वन हवकास योिना तथा वाहषथक हवकास योिना कायाथन्वयनको अनुगमन, मूल्याङ्कन तथा सुपररवेिण गरी प्रनतवेदन तयार गने र समीिा गने, (ङ) वन िेत्रको ददगो हवकासका लानग स्थानीय तिसाँग समन्वय गने , (च) वन उपिोक्ता समूिसाँग सभबम्न्धत समस्या समाधानका लानग सििीकरण गने वा गराउने, (छ) वन उपिोक्ता समूिको िेत्र र वन सीमा सभबन्धी हववाद िएमा समाधानका लानग सििीकरण गने। (२) ननयम १२२ बमोम्िमको म्िल्ला वनिेत्र समन्वय सनमनतबाट हवद्यमान वन व्यवस्थापन पर्द्नतमा प्रनतकूल प्रिाव पाने र वन िेत्रको िू-उपयोग पररवतथन िुने गरी कुनै पनन ननणथय गररने छै न। पररच्छे द-१७ हवहवध

99 www.lawcommission.gov.np १२४. बेवाररसी तथा दित्तर बित्तर काठ, दाउराको व्यवस्थापन: (१) निनििन वन कायाथलयले आफ्नो कायथिेत्रनित्र रिेका बेवाररसी तथा दित्तर बित्तर काठ, दाउरा सङ्कलन गरी सुरम्ित स्थानमा घाटगद्दी गनुथ पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम घाटगद्दीमा रिे का बेवाररसी तथा दित्तर बित्तर काठ, दाउराको पूरा हववरण र लगत खोली निनििनल वन अनधकृतले त्यस्तो काठ, दाउराको िकदाबी गनथको लानग तीस ददनको अवनध तोकी सभबम्न्धत स्थानीय ति र निनििन वन कायाथलयमा सूचना टााँस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (२) बमोम्िमको सूचनामा उम्ल्लम्खत काठ, दाउरामा िकदाबी गने व्यम्क्त, उपिोक्ता समूि, सङ्घ सं स्था वा ननकायले त्यस्तो सूचनामा तोहकएको अवनध नित्र दे िायका प्रमाण कागिात सहित आफ्नो िकदाबीको ननवेदन निनििन वन कायाथलयमा पेस गनुथ पनेछ:- (क) काठ, दाउरा प्राप्त गरे को वा काठ, दाउराको स्वानमत्व प्रमाम्णत िुने प्रमाण कागिात, (ख) सभबम्न्धत विा कायाथलयको नसफाररस पत्र, (ग) अन्य कुनै िकदाबी साहवत िुने प्रमाण। (४) उपननयम (३) बमोम्िम िकदाबीका लानग ननवेदन परे मा निनििनल वन अनधकृतले प्राहवनधक कमथचारी खटार्थ सो सभबन्धमा अध्ययन गरी िकदाबी पुग्ने वा नपुग्ने यहकन राय सहितको प्रनतवेदन पेस गनथ लगाउनु पनेछ। त्यस्तो अध्ययन प्रनतवेदनको आधारमा निनििनल वन अनधकृतले िकदाबी ननवेदन उपर ननणथय गनुथ पनेछ। (५) उपननयम (३) बमोम्िम परे को ननवेदनको आधारमा निनििनल वन अनधकृतले कसै को िकदाबी पुग्ने गरी ननणथय गरे मा त्यस्तो काठ, दाउरा सङ्कलन गदाथ लागेको खचथ नलई सभबम्न्धत व्यम्क्त, उपिोक्ता समूि, सङ्घ सं स्था वा ननकायलाई त्यस्तो काठ, दाउरा म्िभमा ददनु पनेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम िकदाबी पुग्ने ननणथय िई प्राप्त गरे को काठ, दाउरा व्यावसाहयक प्रयोिनका लानग नबक्री गनुथ परे मा निनििन वन कायाथलयको सिमनत नलनु पनेछ। (७) उपननयम (१) बमोम्िमको काठ, दाउराको सभबन्धमा निनििनल वन अनधकृतले कसै को िकदाबी नपुग्ने गरी ननणथय गरे मा त्यस्तो ननणथय उपर म्चत्त नबुझ्नेले

100 www.lawcommission.gov.np त्यस्तो ननणथय िएको नमनतले पैं तीस ददननित्र प्रदे श वन ननदे शक समि ननवेदन ददन सक्नेछ र त्यस्तो हवषयमा प्रदेश वन ननदे शकले गरे को ननणथय अम्न्तम िुनेछ। (८) उपननयम (१) बमोम्िम घाटगद्दी गररएका काठ, दाउरा मध्ये िकदाबी नपरे को वा िकदाबी नपुग्ने ननणथय िएका काठ, दाउरा निनििनल वन अनधकृतले ननयम २५ बमोम्िम नललाम नबक्री गनुथ पनेछ। यसरी गररएको नललाम नबक्रीबाट प्राप्त रकम सभबम्न्धत प्रदे शको प्रदे श सम्ञ्चत कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। १२५. अध्ययन अनुसन्धानको लानग वन िेत्र प्रयोग गनथ ददन सक्ने: (१) मन्त्रालयले वन सभबन्धी कुनै अनुसन्धानात्मक कायथ गनथको लानग राम््िय वनको कुनै िागलार्थ वन अनुसन्धान प्लट तोकी सोको सं रिण र व्यवस्थापनको लानग वन अनुसन्धान तथा प्रम्शिण केन्द्रलार्थ त्यस्तो वनिेत्र प्रयोग गनथ ददन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम प्रयोग गनथ ददर्एको वनिेत्रको सं रिण र व्यवस्थापन गदाथ सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयसाँग समन्वय गनुथ पनेछ। (३) मन्त्रालयले वन हवषयसाँग सभबम्न्धत अध्ययन अनुसन्धान गने प्रयोिनको लानग राम््िय वनको कुनै िाग स्वदे शी हवश्वहवद्यालयलाई प्रयोग गनथ ददन सक्नेछ। यसरी प्रयोग गनथ ददर्एको वनिेत्र उपिोक्ता समूिद्वारा व्यवम्स्थत िएमा त्यस्तो उपिोक्ता समूिको सिमनत नलनु पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम प्रयोग गनथ ददर्एको वनिेत्रमा िुने अध्ययन अनुसन्धान तथा सो िेत्रको सं रिण र व्यवस्थापन निनििन वन कायाथलय र वन अनुसन्धान तथा प्रम्शिण केन्द्रको समन्वयमा गनुथ पनेछ। (५) अनुसन्धान प्रयोिनका लानग उपननयम (१) वा (३) बमोम्िमको वनिेत्रको रुख कटान गनुथ पने िएमा स्वीकृत अनुसन्धान प्रस्तावको आधारमा मन्त्रालयले रुख कटानको अनुमनत ददन सक्नेछ। (६) उपननयम (५) बमोम्िम कटान गररएका रुखको हववरण निनििन वन कायाथलयमा ददनु पनेछ र निनििन वन कायाथलयले ऐन तथा यस ननयमावली बमोम्िम सोको व्यवस्थापन गरी प्राप्त रकम रािस्वमा िभमा गनुथ पनेछ। १२६. वन बीउ उद्यान सभबन्धी व्यवस्था: (१) ऐनको दफा ७५ बमोम्िम वन हवकासको लानग मन्त्रालयले गुणस्तरीय वन बीउ उत्पादन गनथ राम््िय वनको कुनै िागलाई वन बीउ उद्यानको रुपमा घोषणा गनथ सक्नेछ।

101 www.lawcommission.gov.np १२६क. अन्य प्रिावकारी उपाय सभबन्धी व्यवस्था  राम््िय वनको कुनै िेत्रनित्र वा सं रम्ित िेत्र बाहिरको सावथिननक वा ननिी िेत्रनित्र िैहवक हवहवधता सं रिणको दृहष्टकोणले मित्त्वपूण थ िेत्रमा िैहवक हवहवधता सं रिण तथा व्यवस्थापनका लानग मन्त्रालयबाट ननधाथररत मागथदशथन बमोम्िम हविागले अन्य प्रिावकारी उपाय पहिचान गरी सरोकारवाला ननकायको सििानगता िुने गरी व्यवस्थापन गनथ गराउन सक्नेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको वन बीउ उद्यानको सं रिण र व्यवस्थापन हविागसाँगको समन्वयमा निनििन वन कायाथलयले गनेछ। (३) वन बीउको सङ्कलन र अध्ययन अनुसन्धानका लानग आधुननक प्रहवनध र स्थानीय बानसन्दाको परभपरागत ज्ञानको उपयोग गनथ सहकनेछ। १२७. वन व्यवस्थापनमा संलग्न िुने िनशम्क्त व्यवस्थापन गने: (१) वनिेत्रबाट वन पैदावार सङ्कलन गने र्िाितपत्र प्राप्त गरे का उपिोक्ता समूि‚ व्यम्क्त, फमथ, उद्योग‚ कभपनी वा आयोिनाले वन व्यवस्थापन तथा वन पैदावारको सङ्कलनदे म्ख प्रशोधनसभमको कायथमा श्रनमकको रुपमा सं लग्न िुने िनशम्क्त व्यवस्थापन गदाथ दे िाय बमोम्िमका कायथ गनुथ पनेछेः- (क) वन श्रनमकको अनिले ख राख्ने र पररचय पत्र उपलब्ध गराउनु पने , (ख) वन पैदावार सङ्कलन कायथ गराउनु अम्घ सङ्कलन कायथमा सं लग्न िुने व्यम्क्तलाई वन पैदावारको ददगो सङ्कलनका अभ्यासको बारे मा तानलम प्रदान गनुथ पने, (ग) वन पैदावार सङ्कलन कायथमा सं लग्न िुने िनशम्क्तलाई वन पैदावार सङ्कलनका क्रममा िुनसक्ने िोम्खम न्यू नीकरणका उपाय अपनाउनु पने, (घ) वन पैदावार सङ्कलनमा खहटएका िनशम्क्तलार्थ आफ्नो सुरिा गने सभबन्धी तानलम प्रदान गनुथ पने, (ङ) वन पैदावार सङ्कलनमा खहटएका िनशम्क्तको प्रत्येक समूिलार्थ प्राथनमक उपचारको सामान उपलब्ध गराउनु पने र समूिको कभतीमा एकिनालाई आधारिूत प्राथनमक उपचारको तानलम ददने व्यवस्था गनुथ पने।

 तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 102 www.lawcommission.gov.np (२) वन पैदावार सङ्कलन सभबन्धी काम गने कमथचारी तथा श्रनमकको लानग सभबम्न्धत ननकायले सरसफाई र सुरिाको उम्चत प्रबन्ध नमलाउनु पनेछ। (३) यो ननयम प्रारभि िुाँदाका बखत वन व्यवस्थापन कायथमा सं लग्न िर्रिे का िनशम्क्तलार्थ समेत यो ननयम प्रारभि िएको एक वषथनित्र यस ननयम बमोम्िमको तानलमको व्यवस्था गनुथ पनेछ। १२८. काठ, दाउरामा आधाररत उद्योग सूचीकृत िुन ु पने: (१) प्रचनलत कानून बमोम्िम काठ, दाउरालाई कच्चा पदाथथको रुपमा प्रयोग गने गरी दताथ िएका उद्योगले त्यस्तो उद्योग सञ्चालन गनुथ अम्घ निनििन वन कायाथलयमा सूचीकृत िई अनुसूची-५३ बमोम्िमको ढााँचामा प्रमाणपत्र नलनु पनेछ।  (२) उपननयम (१) बमोम्िम सूचीकृत िुनका लानग ननवेदन पेस गदाथ उद्योग दताथ प्रमाणपत्र र उद्योग स्थापना िई सञ्चालनमा रिे को आनधकाररक प्रमाण वा सो व्यिोरा खुल्ने गरी सवनिनििन वन कायाथलयले ददएको पत्र पेस गनुथ पनेछ। (३) उपननयम (१) बमोम्िम निनििन वन कायाथलयमा सूचीकृत उद्योगले नेपालिर िुने वन पैदावारको नललाम नबक्री प्रहक्रयामा िाग नलन पाउनेछ। (४) उपननयम (१) बमोम्िम सूचीकृत स:नमलले आफ्नो स:नमलमा म्चरान िएको काठ नबक्री तथा ओसारपसार गदाथ प्रयोग गनथ निनििन वन कायाथलयमा पााँचसय रुपैयााँ नतरी टााँचा दताथ गनुथ पनेछ र त्यस्तो टााँचा प्रत्येक वषथ नवीकरण गनुथ पनेछ। यसरी प्राप्त िएको रकम प्रदे श सम्ञ्चत कोषमा िभमा गनुथ पनेछ। (५) यस ननयम बमोम्िम सूचीकृत उद्योगले प्रत्येक वषथ कर च ुक्ता प्रमाणपत्र प्राप्त गरी सोको िानकारी तथा आफूले वषथिरी गरे को वन पैदावारको कारोबारको अद्यावनधक हववरण  निनििन वन कायाथलयमा पेस गरी उपननयम (१) बमोम्िमको प्रमाणपत्र अद्यावनधक गनुथ पनेछ। (६) यस ननयम बमोम्िम काठ, दाउरामा आधाररत उद्योग स्थापना तथा सञ्चालनका लानग वनिेत्र र उद्योग बीचको दुरी प्रदे श सरकारले ननधाथरण गरे बमोम्िम िुनेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 103 www.lawcommission.gov.np  (७) यो उपननयम प्रारभि िुन ु अम्घ प्रचनलत कानून बमोम्िम काठ, दाउरालाई कच्चा पदाथथको रुपमा प्रयोग गने गरी दताथ िएका तर यस ननयम बमोम्िम सूचीकृत निएका उद्योगसमेत उपननयम (१) बमोम्िम सूचीकृत िई प्रमाणपत्र नलनु पनेछ।  (८) उपननयम (१) बमोम्िम सूचीकृत निएको वा उपननयम (५) बमोम्िम अद्यावनधक निएको उद्योगले काठ, दाउराको नललाम प्रहक्रयामा िाग नलन पाउने छै न। १२९. मानव वन्यिन्तु सिअम्स्तत्व व्यवस्थापन सभबन्धी व्यवस्था: (१) मानव वन्यिन्तु द्वन्द्वको प्रिावमा पने उपिोक्ता समूिले आ-आफ्नो िेत्रमा िुने मानव वन्यिन्तु सिअम्स्तत्व व्यवस्थापनका लानग वन व्यवस्थापनबाट प्राप्त गने आयको ननम्ित अंश छु ट्याउनु पनेछ। (२) उपिोक्ता समूिले उपननयम (१) बमोम्िम छु ट्याएको रकमबाट ऐनको दफा ३३ को उपदफा (४) बमोम्िम वन्यिन्तुबाट िुने िनतको राित प्रदान गनथ र मानव वन्यिन्तु सिअम्स्तत्व व्यवस्थापनको कायथ गनथ सक्नेछ। (३) मानव वन्यिन्तु सिअम्स्तत्व व्यवस्थापनका लानग हवनिन्न िौगोनलक िेत्रमा गरे का प्रयास र उपलम्ब्धका साथै हवद्यमान समस्या र अवलभबन गनुथ पने उपाय पहिचान गरी कायथयोिना सहित प्रत्येक वषथ ननदे शनालयले हविाग तथा प्रदे श मन्त्रालय समि र हविागले मन्त्रालय समि प्रनतवेदन पेस गनुथ पनेछ। १३०. प्रनतबन्ध लगाउन सक्ने: नेपाल सरकारले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी िैहवक हवहवधता वा कुनै प्रिानतको सं रिण वा वातावरण सं रिणको प्रयोिनको लानग अनुसूची- ६‚ अनुसूची-७ र अनुसूची-८ मा उम्ल्लम्खत वन पैदावार मध्ये कुनै वन पैदावारको सङ्कलन, कटान, उपिोग, ओसारपसार, नबक्री हवतरण र हवदे श ननकासीमा प्रनतबन्ध लगाउन सक्नेछ। १३१. वन पैदावारको नबगो कायम गने: दे िायका वन पैदावारको नबगो दे िाय बमोम्िम कायम गररनेछ:- (क) वनिेत्रमा िानीनोक्सानी िई ठु टामात्र िएको तर काठ फेला नपरे को अवस्थामा नबगो कायम गनुथ पदाथ अनुसूची-९ बमोम्िम ठु टाबाट काठको आयतन ननकाली अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य दरले गुणन गरी,

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 104 www.lawcommission.gov.np (ख) ठु टा फेला नपरी काठमात्र फेला परे मा तीन वटा नगण्िालाई एउटा रुख मानी सबैिन्दा ठू लो गोलार्को नगण्िाको सबैिन्दा मोटो छे उलाई ठु टाको गोलार् मानी आयतन ननकाली अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य दरले गुणन गरी, (ग) केिी काठ र ठु टा फेला परे को अवस्थामा ठु टालाई नै आधार मानी आयतन ननकाली अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य दरले गुणन गरी, (घ) ठु टा फेला नपरी म्चरान काठमात्र फेला परे को अवस्थामा म्चरान काठलाई अनुसूची-९ बमोम्िम गोनलया काठको आयतनमा पररणत गरी अनुसूची-६ बमोम्िमको मूल्य दरले गुणन गरी, (ङ) ििीबुटीको नबगो कायम गदाथ फेला परे को वा बरामद िएको पररमाणलाई अनुसूची-७ बमोम्िमको मूल्य दरले गुणन गरी, (ङ१) खननििन्य वन पैदावारको िकमा प्रचनलत खानी तथा खननि पदाथथ सभबन्धी ऐन तथा ननयमावलीमा तोहकए बमोम्िमको मूल्य दरले गुणन गरी, (च) ििीबुटी बािे कका अन्य वन पैदावारको िकमा अनुसूची-८ बमोम्िमका मूल्य दरले गुणन गरी। १३२. निनििन वन कायाथलयसाँग समन्वय गनुथ पनेेः कुनै ननकाय वा सं स्थाले सामाम्िक उत्तरदाहयत्व अन्तगथत सावथिननक सिक हकनारा, अन्य सावथिननक स्थान वा वन िेत्रमा वृिारोपण गदाथ सभबम्न्धत निनििन वन कायाथलयसाँग समन्वय गनुथ पनेछ। १३३. प्रनतनलहप नलन सहकने: (१) यस ननयम बमोम्िम प्राप्त गरे को प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा, नष्ट िएमा वा अरु कुनै प्रकारले काम नलाग्ने िई सोको प्रनतनलहप नलनु परे मा त्यस्तो प्रमाणपत्र िारी गने ननकाय समि ननवेदन ददनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िम ननवेदन परे मा सभबम्न्धत ननकायले दे िाय बमोम्िमको दस्तुर नलई त्यस्तो प्रमाणपत्रको प्रनतनलहप ददनु पनेछेः- (क) राम््िय वन िेत्रको िोगानधकारको प्रमाणपत्र -एक ििार रुपैयााँ (ख) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि दताथको प्रमाणपत्र -पच्चीस रुपैयााँ (ग) सामुदाहयक वन िस्तान्तरण प्रमाणपत्र -पच्चीस रुपैयााँ (घ) साझेदारी उपिोक्ता समूि दताथको प्रमाणपत्र -एक ििार रुपैयााँ

 पहिलो सं शोधनद्वारा थप। 105 www.lawcommission.gov.np (ङ) कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र -पााँच ििार रुपैयााँ (च) गररबीको रे खामुननका िनताको लानग उपलब्ध गरार्एको कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र -पच्चीस रुपैयााँ (छ) धानमथक वन दताथको प्रमाणपत्र -पााँच सय रुपैयााँ (ि) ननिी वन दताथको प्रमाणपत्र -पच्चीस रुपैयााँ (झ) सावथिननक िग्गामा वन व्यवस्थापन गनथ ददर्एको प्रमाणपत्र -एक सय रुपैयााँ (ञ) राम््िय वन िेत्र प्रयोग गने प्रमाणपत्र -पााँच ििार रुपैयााँ (ट) काठ, दाउरामा आधाररत उद्योग सूचीकृत प्रमाणपत्र -एक ििार रुपैयााँ (ठ) यस ननयमावली बमोम्िमको अन्य प्रमाणपत्र -एक ििार रुपैयााँ १३४. अनुगमन तथा मूल्याङ्कन र प्रनतवेदन सभबन्धी व्यवस्था: (१) निनििन वन कायाथलयले आफ्नो कायथिेत्र नित्रका सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वन, वन सं रिण िेत्र, सामुदाहयक वन, साझेदारी वन, कबुनलयती वन, सावथिननक िग्गाको वन, सिरी वन, ननिी वन लगायतका वन िेत्रसाँग सभबम्न्धत प्रगनत हववरण तयार गरी त्रैमानसक पमपमा ननदे शनालय र हविागमा पठाउनु पनेछ। (२) उपननयम (१) बमोम्िमको प्रनतवेदन हविाग र ननदे शनालयले अध्ययन गरी आवश्यकता अनुसार निनििन वन कायाथलयलाई पृष्ठपोषण ददन सक्नेछ र यसरी हविाग र ननदे शनालयले प्रदान गरे को पृष्ठपोषण लागू गने दाहयत्व निनििन वन कायाथलयको िुनेछ। (३) प्रदे श मन्त्रालय, हविाग, ननदे शनालय र निनििन वन कायाथलयले आफ्नो कायथिेत्रनित्र िएका वन सं रिण, व्यवस्थापन, सदुपयोग, वन मुद्दा सभबन्धी हववरणका साथै प्रशासन तथा हवकास कायथको प्रगनत हववरण अनुगमनका सूचक अनुसार मन्त्रालयले ननधाथरण गरे को स्वचानलत हवद्युतीय व्यवस्थापन सूचना प्रणालीमा प्रहवष्ट गनुथ पनेछ। (४) उपननयम (३) बमोम्िम ननधाथररत सूचकको ननयनमत अनुगमन तथा प्रनतवेदन तयार गरी निनििन वन कायाथलय, प्रदे श मन्त्रालय र हविागले आवनधक समीिा गनुथ पनेछ र अनुगमन प्रनतवेदन निनििनल वन अनधकृतले प्रदे श वन ननदे शक समि, प्रदे श वन ननदे शकले प्रदे श मन्त्रालयको सम्चव र मिाननदे शक समि र मिाननदे शकले मन्त्रालयको सम्चव समि पेस गनुथ पनेछ। (५) मन्त्रालय, हविाग र प्रदे श मन्त्रालयले आफ्नो िेत्रानधकारनित्रका नीनत तथा कायथक्रम कायाथन्वयनको आवनधक मूल्याङ्कन गरार्थ सुधारको लानग पृष्ठपोषण नलनु

106 www.lawcommission.gov.np पनेछ। १३५. तथ्याि उपलब्ध गराउनु पने: (१) राम््िय वनसाँग सभबम्न्धत हवषयमा प्रदे श सरकारसाँग समन्वय गने काम हविागले गनेछ। (२) हविागले माग गरे को वनसाँग सभबम्न्धत कुनै पनन तथ्याि वा हववरण हविागले तोकेको अवनधनित्र हविागबाट ननधाथररत ढााँचामा निनििन वन कायाथलयले हविागलाई उपलब्ध गराउनु पनेछ र सोको िानकारी ननदे शनालय र प्रदे श मन्त्रालयलाई गराउनु पनेछ। (३) निनििन वन कायाथलयले आफैंले वा समुदायमा आधाररत वन व्यवस्थापन पद्दनतबाट उत्पादन िएको काठ, दाउरा र अन्य वन पैदावारको सङ्कलन‚ नबक्री हवतरण‚ रािस्व लगायतका आवश्यक हववरण ननदे शनालय माफथत प्रदे श मन्त्रालयमा र हविाग माफथत मन्त्रालयमा मानसक‚ त्रैमानसक‚ अधथवाहषथक र वाहषथक रुमा पेस गनुथ पनेछ | १३५क. हवद्युतीय माध्यमबाट कायथ सभपादन गनथ सहकने  ऐन तथा यस ननयमावलीको अधीनमा रिी काठ दाउराको नललाम नबक्री सभबन्धी र हवकास आयोिनालाई वनिेत्रको प्रयोगको स्वीकृनत सभबन्धी कायथसभपादन हवद्युतीय माध्यमबाट समेत गनथ सहकनेछ। १३६. अनुसूचीमा िेरफेर गने अनधकार: नेपाल सरकारले नेपाल रािपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी यस ननयमावलीको अनुसूचीमा आवश्यक िे रफेर गनथ सक्नेछ। १३७. खारे िी तथा बचाउ: (१) वन ननयमावली, २०५१ खारे ि गररएको छ। (२) वन ननयमावली, २०५१ बमोम्िम िए गरे का काम कारबािी यसै ननयमावली बमोम्िम िए गरे को मानननेछ।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 107 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१ (ननयम ४ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) राम््िय वनिेत्रको िोगानधकार ददएको प्रमाणपत्रको ढााँचा नेपाल सरकार वन तथा वातावरण मन्त्रालय वन तथा िू-सं रिण हविाग

प्रमाणपत्र नभबर: नमनत: राम््िय वनिेत्र िोगानधकारको प्रमाणपत्र नामेः ठे गानाेः प्रयोिनेः अवनधेः नेपाल सरकारको ननणथय नमनतेः क्र.स. म्िल्ला स्थानीय तिको वनको नाम िेत्रफल कैहफयत नाम (िे क्टर) प्रमाणपत्र प्रदान गनेको,- दस्तखतेः नामेः पदेः ................ नमनतेः द्रष्टव्येः (१) यो प्रमाणपत्र नेपाली कागिमा तयार गनुथ पनेछ र हविागले यस्तो प्रमाणपत्रको मोठ तयार गरी राख्नु पनेछ। (२) यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन एक ििार रुपैयााँ लाग्नेछ।  दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 108 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२ (ननयम ८ को उपननयम (५) साँग सभबम्न्धत) वनस्पनत उद्यान प्रवेश तथा अन्य शुल्क (क) राम््िय वनस्पनत उद्यान, गोदावरी क्र.स. हववरण शुल्क दर रु. प्रवेश शुल्क १.१ स्वदे शी नागररक प्रनतव्यम्क्त १० वषथ मुननका २०/– १० वषथ मानथका ५०/– १.२ साकथ मुल ुकको नागररक प्रनतव्यम्क्त १० वषथ मुननका १०0/– १ १० वषथ मानथका २००/– १.३ अन्य हवदे शी मुल ुकको नागररक प्रनतव्यम्क्त १० वषथ मुननका २००/– १० वषथ मानथका ५००/– १.४ हवद्याथी प्रवेश शुल्क (हवद्यालय लगायत अन्य शैम्िक सं स्थाबाट २०/– आनधकाररक पत्र सहित अध्ययन प्रयोिनको लानग प्रनतव्यम्क्त) पाहकथङ्ग शुल्क साईकल (थान) ५/– मोटर साईकल (थान) २५/– २ टे भपो (थान) ४०/– कार, म्िप, भ्यान (थान) ५०/– नमननबस (थान) १००/–– बस, िक (थान) २००/– ३ क्यामरा/निम्िटल क्यामरा (थान) ३०/– ४ निनियो क्यामरा (थान) २००/– चलम्चत्र सुहटङ्ग/भयुम्िक निनियो तथा अन्य सुहटङ्ग ५ सानो पदाथको लानग (प्रनतददन) ५,000/-

109 www.lawcommission.gov.np स्वदे शी लगानीको चलम्चत्र (ननिी) (प्रनतददन) १०,०००/– स्वदे शी सं य ुक्त लगानीका चलम्चत्र (प्रनतददन) १५,०००/– साकथ मुल ुकका लगानीका चलम्चत्र (प्रनतददन) २५,०००/– अन्य हवदे शी लगानीका चलम्चत्र (प्रनतददन) ३०,०००/– हववाि तथा अन्य फोटोसुट (प्रनतददन) २,०००/– हवद्युतीय सवारीमा उद्यान पररक्रमा शुल्क ६.१ स्वदे शी नागररक प्रनतव्यम्क्त (प्रनतपटक) १० वषथ मुननका 100/- १० वषथ मानथका 200/- ु को नागररक (प्रनतपटक) ६.२ साकथ मुलक १० वषथ मुननका 200/- ६ १० वषथ मानथका 400/- ६.३ अन्य हवदे शी मुल ुकको नागररक (प्रनतपटक) १० वषथ मुननका 500/- १० वषथ मानथका 1,000/- ६.४ हवद्याथी (हवद्यालय लगायत अन्य शैम्िक सं स्थाबाट आनधकाररक 100/- पत्र सहित अध्ययन प्रयोिनको लानग प्रनतव्यम्क्त‚ प्रनतपटक) ७ अस्थायी पसल (दै ननक शुल्क) 50/- (ख) वृन्दावन वनस्पनत उद्यान िे टौिा र पवथतीय वनस्पनत उद्यान दामन, मकवानपुर क्र.स. हववरण शुल्क दर रु. प्रवेश शुल्क १.१ स्वदे शी नागररक प्रनतव्यम्क्त १० वषथ मुननका १५।- १० वषथ मानथका २५।- १.२ साकथ मुल ुकको नागररक प्रनतव्यम्क्त १० वषथ मुननका ५०।- १० वषथ मानथका १००।- 110 www.lawcommission.gov.np १.३ अन्य हवदे शी मुल ुकको नागररक प्रनतव्यम्क्त १० वषथ मुननका १००।- १ १० वषथ मानथका २५०।- १.४ हवद्याथी प्रवेश शुल्क (हवद्यालय लगायत अन्य शैम्िक १०।- सं स्थाबाट आनधकाररक पत्र सहित अध्ययन प्रयोिनको लानग प्रनतव्यम्क्त) पाहकथङ्ग शुल्क सार्थकल ( थान ) ५।- मोटर सार्थकल ( थान ) १०।- २ अटो ( थान ) १५।- कार, म्िप, भ्यान ( थान ) २५।- बस,िक( थान ) १००।- 3 क्यामरा/निम्िटल क्यामरा ( थान ) १५।- 4 निनियो क्यामरा ( थान ) १००।- चलम्चत्र सुहटङ्ग/भयुम्िक निनियो तथा अन्य सुहटङ्ग सानो पदाथको लानग (प्रनतददन ) २,०००।- स्वदे शी लगानीको चलम्चत्र (ननिी) (प्रनतददन ) ४,०००।- 5 स्वदे शी सं य ुक्त लगानीको चलम्चत्र (प्रनतददन ) ७,०००।- साकथ मुल ुकका लगानीका चलम्चत्र (प्रनतददन ) १०,०००।- हववाि तथा अन्य फोटोसुट (प्रनतददन ) ५००।- 6 सभमाननत वृिारोपण (प्रनतनबरुवा) २,०००।-

(ग) ढकेरी वनस्पनत उद्यान, बााँके र दे वरीया वनस्पनत उद्यान, कैलाली क्र.स. हववरण शुल्क दर रु. १.१ प्रवेश शुल्क (प्रनतव्यम्क्त) १ १० वषथ मुननका १०/- १० वषथ मानथका २०/- 111 www.lawcommission.gov.np १.२ हवद्याथी प्रवेश शुल्क (हवद्यालय लगायत अन्य शैम्िक सं स्थाबाट १०/- आनधकाररक पत्र सहित अध्ययन प्रयोिनको लानग) चलम्चत्र सुहटङ्ग/भयुम्िक निनियो तथा अन्य सुहटङ्ग २ चलम्चत्र सुहटङ्ग प्रनतददन ५,000/- भयुम्िक निनियो सुहटङ्ग प्रनतददन २,०००/- द्रष्टव्य: (१) यस अनुसूचीमा उम्ल्लम्खत शुल्क दरमा मूल्य अनिवृहर्द् कर समेत समावेश गररएको छ। (२) ज्येष्ठ नागररकको िकमा उम्ल्लम्खत प्रवेश शुल्कको पच्चीस प्रनतशत मात्र शुल्क लाग्नेछ। 112 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३ (ननयम १३ साँग सभबम्न्धत) चररचरन दस्तुर क्र.स. िनावर एक महिनाको छ महिनाको एक वषथको लानग लानग (रुपैयााँमा) लानग (रुपैयााँमा) (रुपैयााँमा) १ िात्ती प्रत्येकको २००।- – – २ उाँट प्रत्येकको १५०।- – – ३ घोिा प्रत्येकको ४।- १२।- ३०।- ४ गधा, खच्चि] प्रत्येकको ३।५० ८।- २०।- ५ िैँ सी, रााँगा, याक, चौँरी गार्थ, ३।- ६।- १५।- झोना (नाक) प्रत्येकको ६ गोरु प्रत्येकको २।- ५।- ८।- ७ िेिा, च्याङ्ग्रा प्रत्येकको १।५० ४।५० ७।- ८ खसी, बोका प्रत्येकको १।- ४।- ६।- ९ मािुरी प्रनत घारको ५।- – –

द्रष्टव्येः (१) राम््िय वनिेत्रमा नेपाली नागररकको घरपालुवा िन्तुलाई मात्र चररचरन गनथ ददर्नेछ। (२) गाई चररचरन गनथ कुनै दस्तुर लाग्ने छै न। 113 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४ (ननयम १३ साँग सभबम्न्धत) चररचरन गराउन ददर्ने र्िाितपत्रको ढााँचा प्रदे श सरकार ....................... मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ....................... निनििन वन कायाथलय, ..............................। नमनतेः १. र्िाितपत्र प्राप्त गनेको नाम, थर, वतन : २. चररचरन गराउन र्िाित ददर्एको िनावरको नाम र सङ्ख्या : ३. चररचरन गराउन र्िाित ददर्एको वन िेत्रको चार हकल्ला : ४. चररचरन गने समय : ५. चररचरन दस्तुर : ६. चररचरन गनथ र्िाित ददर्एको अवनध : ............................... निनििनल वन अनधकृत नाम: बोधाथथ/कायाथ थ: (१) ............... सब निनििन वन कायाथलय। (२) निनििन वन कायाथलय, ..................... ले खा शाखा। 114 www.lawcommission.gov.np अनुसू ची-५ (ननयम १४ को उपननयम (३) साँ ग सभबम्न्धत) निनििन वन कायाथलयको आवनधक योिनासहितको रणनीनतक योिनामा समावेश िुन ु पने हवषय १. पररचय २. हवगतका वन व्यवस्थापन योिना कायाथन्वयनको समीिा ३. वन पैदावारको माग र आपूनतथको अवस्था ४. दूरदृहष्ट‚ लक्ष्य तथा उद्देश्य र प्रिेपण ५. वन व्यवस्थापनका रणनीनतिरु ६. वनको सीमािन (क) वनको प्रकार (फरे ष्ट टार्प) (ख) वनको िेत्रफल (ग) वन िेत्रको स्रोतको अवस्था (घ) प्रमुख नदी, खोला तथा िलाधार िेत्र (ङ) नसमसार िेत्र ७. वन सं रिण तथा सुरिा सभबन्धी व्यवस्था (क) अनतक्रमण तथा चोरी ननकासी ननयन्त्रण (ख) वन िढे लो ननयन्त्रण तथा व्यवस्थापन (ग) नमचािा प्रिानत ननयन्त्रण (घ) रोग तथा हकराबाट ननयन्त्रण (ङ) चोरी म्शकार तथा अवैध व्यापार ननयन्त्रण (च) वन तथा वन्यिन्तु अपराध ननयन्त्रण (छ) अन्य सुरिा सभबन्धी व्यवस्था ८. िैहवक हवहवधता सं रिण तथा प्रवर्द्थन (क) वन्यिन्तु तथा वनस्पनतको प्रिातीय िैहवक हवहवधता र वासस्थानको हवश्लेषण (ख) वंशाणुगत स्रोतको सं रिण (ग) वन्यिन्तुको आवतिावत तथा िैहवक मागथ व्यवस्थापन (घ) लोपोन्मुख तथा दुलथि वन्यिन्तु र वनस्पनत प्रिानतको सं रिण तथा व्यवस्थापन (ङ) मानव वन्यिन्तु द्वन्द्व व्यवस्थापन

115 www.lawcommission.gov.np (च) हवशेष मित्त्वका िेत्रको सं रिण (छ) वनिेत्र नित्र रिेका धानमथक, सांस्कृनतक तथा पुराताम्त्त्वक मित्त्वका सभपदािरुको सं रिण ९. िलस्रोत तथा िलाधार सं रिण (क) पानीको स्रोत तथा पानीका मुिान सं रिण तथा व्यवस्थापन (ख) पानीको सं रिण तथा सं रिण पोखरी ननमाथण (ग) िू तथा िलाधार सं रिण (घ) खोला हकनार सं रिण तथा िू-िय ननयन्त्रण (ङ) नसमसार सं रिण तथा व्यवस्थापन १०. वातावरण सं रिण तथा िलवायु पररवतथन ननयन्त्रण (क) वातावरणीय सेवा मूलप्रवािीकरण (ख) वनको ियीकरण र प्रदू षण ननयन्त्रण (ग) िलवायु पररवतथन न्यू नीकरण र काबथन सम्ञ्चनत (घ) रे ि प्लस (ङ) िलवायुिन्य िोम्खम न्यू नीकरण तथा अनुकूलनका उपायिपम ११. वन व्यवस्थापन पर्द्नत (क) सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वन (ख) सामुदाहयक वन (ग) साझेदारी वन (घ) गररबका लानग कबुनलयती वन (ङ) धानमथक वन (च) वन सं रिण िेत्र १२. व्यावसाहयक कबुनलयती वन र पयाथपयथटन १३. सावथिननक िग्गाको वन‚ सिरी वन तथा ननिी वन १४. सब निनििन वन कायाथलय अनुसार वनको िेत्रफल र वन व्यवस्थापन पर्द्नत १५. वनस्रोत सवेिण, हवश्लेषण, वन सं वर्द्थन प्रणाली अनुसार व्यवस्थापन (क) वनस्रोत सवेिणको तररका र नक्सािन (ख) वृहर्द् मौज्दात र राम््िय वनस्रोत सवेिणसाँगको तादात्भयता (ग) पुनरोत्पादनको अवस्था 116 www.lawcommission.gov.np (घ) वन व्यवस्थापन पर्द्नत अनुसार वन वृहर्द् मौज्दात (ङ) वन व्यवस्थापन पर्द्नत अनुसार वाहषथक प्रानप्त (च) वन बाली कटान चक्र तथा पुनरोत्पादन तररका (छ) काबथन मौज्दातको हवश्लेषण १६. वन सं वर्द्थन प्रणाली (क) प्राकृनतक पुनरोत्पादन, (ख) नबरुवा उत्पादन र वृिारोपण योिना (ग) वन सं वर्द्थन प्रणाली छनोट गने हवनध (घ) वन सं वर्द्थन प्रणालीको नसफाररस (ङ) वन सं वर्द्थन प्रणाली अनुसार वन बाली उत्पादन तथा पुनरोत्पादन चक्र १७. ििीबुटी तथा अन्य वन पै दावारको सं रिण तथा व्यवस्थापन १८. वृिारोपण गने िेत्रको पहिचान तथा वृिारोपण योिना १९. वन अनुसन्धान तथा वन बीउ बगैँचा सभबन्धी व्यवस्था २०. सामाम्िक-सांस्कृनतक तथा आनथथक हवश्लेषण २१. वन पैदावार उत्पादन तथा आपूनतथ (क) वन पैदावारिरुको सङ्कलन, नबक्री हवतरण (1) काष्ठ वन पैदावार (2) ििीबुटी तथा गैरकाष्ठ वन पैदावार (3) अन्य वन पैदावार (ख) वन पैदावार ओसारपसार (ग) वन पैदावारमा आधाररत उद्योग २२. वन व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (क) वन सं रिण व्यवस्थापन प्रणालीमा समूि र निनििन स्तरका सूचकिपम (ख) वन हवकास तथा वृिारोपण सभबन्धी सूचकिरु (ग) वन पैदावार उत्पादन, नबक्री हवतरण तथा ओसारपसार सभबन्धी सूचकिपम (घ) वन पैदावारमा आधाररत उद्योग, रोिगारी सभबन्धी सूचकिपम (ङ) िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी सूचकिरु (च) िलस्रोत तथा िलाधार सं रिण सभबन्धी सूचकिरु (छ) वातावरण सं रिण सभबन्धी सूचकिरु

117 www.lawcommission.gov.np (ि) लै हङ्गक तथा सामाम्िक समावेशीकरण सभबन्धी सूचकिपम (झ) निनििन तथा म्िल्लास्तरको वन व्यवस्थापन सूचना प्रणालीको स्वचालन २३. वन सं रिण तथा व्यवस्थापनमा आधुननक प्रहवनधको प्रयोग २४. वन सं रिण तथा व्यवस्थापन सभबन्धी अन्य व्यवस्था २५. योिना कायाथन्वयन गनथ आवश्यक स्रोत तथा िनशम्क्त २६. अनुगमन‚ मूल्याङ्कन तथा प्रनतवेदन 118 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-६ (ननयम १८ को खण्ि (क), ननयम २२ को उपननयम (१) र (४), ननयम २४ को उपननयम (२), ननयम २५ को उपननयम (२), ननयम ३१ को उपननयम (१), ननयम ३३ को उपननयम (२) को खण्ि (घ), ननयम ३५ को उपननयम (३) र (४), ननयम ४९ को उपननयम (४), ननयम ६४ को उपननयम (३) र (४), ननयम 103 को उपननयम (१क), ननयम १३० र ननयम १३१ को खण्ि (क), (ख), (ग), (घ) साँग सभबम्न्धत) काठ, दाउराको मूल्य दर (क) गोनलया काठको मूल्य काठको प्रिानत स्तर क्र.स. प्रनत घनहफट मूल्य रु. नेपाली नाम वैज्ञाननक नाम (ग्रेि) ए १,25०।- बी 10००।-  १ िङ्गली नससौ Dalbergia sissoo सी 6००।- िी ३5०।- ए १,25०।- बी 9००।-  २ साल Shorea robusta सी 6००।- िी 30०।- ए ७००।- ३ चााँप Magnolia spp. बी ५००।- सी ३००।- ए ४००।- ४ असना Terminalia tomentosa बी ३००।- सी १००।- ५ कमाथ Haldina cordifolia ए ४००।-

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 119 www.lawcommission.gov.np बी ३००।- सी १००।- ए ४००।- ६ िामुन Syzygium spp. बी ३००।- सी १००।- ए ७००।- ७ नससौ (वृिारोपण) Dalbergia sissoo बी ५००।- ए 2५०।-  ८ खोटे सल्ला Pinus roxburghii बी 1५०।- ए 2००।-  ९ गोब्रे सल्ला Pinus wallichiana बी 1००।- ए ३००।- १० टुनी Toona ciliata बी २००।- ए ३००।- ११ कालो र रातो नसररस Albizia spp. बी २००।- ए ३००।- १२ गभिारी Gmelina arborea बी २००।- ए 2००।-  १३ उम्त्तस Alnus nepalensis बी 15०।- ए 2००।-  १४ पाटे सल्ला Pinus patula बी 1००।- १५ सनतसाल Dalbergia latifolia — १,६००।- Pterocarpus १६ हवियसाल — १,०००।- marsupium ए ८००।-  १७ सागवान Tectona grandis बी 600।- १८ ओखर Juglans regia — ५००।-  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 120 www.lawcommission.gov.np १९ दार Debregeasia saeneb — ५००।- Desmodium २० सन्दन/पािन — ३००।- oojeinense २१ िरो Terminalia chebula — २००।- २२ बरो Terminalia bellirica — २००।- २३ फल्दु Mitragyna parvifolia — २००।- २४ कटुस Castanopsis indica — २००।- २५ म्चलाउने Schima wallichii — २००।- २६ सौर Betula alnoides — २००।- २७ दठङ्ग्रे सल्ला Tsuga dumosa — २००।- २८ अन्य सल्ला Larix spp. — २००।- Abis pindrow & Abis २९ तालीसपत्र — २००।- spectsbilis ३० दे वदार Cedrus deodara — २००।- ३१ स्प्र ुस Picea spp. — २००।- ३२ ाँ आप Magnifera indica — २००।-  ३३ मसला Eucalyptus spp. — १2५।- ३४ नसमल Bombax ceiba — १५०।- ३५ सेतो नसररस Albizia spp. — १००।- Hymenodictyon ३६ ि ुड्कुल — १००।- orixense ३७ गुटेल Mallotus repandus — १००।- ३८ पपलर Populus spp. — १००।- ३९ हटकुल - — १००।- ४० बााँझी Anogeissus latifolia — १००।- Lagerstroemia ४१ बोटधगेरो — १००।- parviflora खयर (आयतन ननकाल्दा १,०००।- ४२ Acacia catechu — लभबार्लाई पनन अम्न्तम ३३।- प्रनत हकलोग्राम

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 121 www.lawcommission.gov.np र्न्चसभम नाप्ने) ३,०००।- ४३ श्वेत चन्दन (श्रीखण्ि) Santalum album — १००।- प्रनत हकलोग्राम ४४ अन्य िात (मानथ उल्ले ख िए दे म्ख बािेक) — १००।- (ख) िरा ठु टाको मूल्य प्रिानत क्र.स. मूल्य रु. नेपाली नाम वैज्ञाननक नाम १ खयर Acacia catechu ४०।- प्रनत हकलोग्राम २ साल Shorea robusta १५०।- प्रनत ठु टा ३ अन्य - ५०।- प्रनत ठु टा (ग) बल्लाबल्लीको मूल्य प्रिानत क्र.स. प्रनत घनहफट मूल्य रु. नेपाली नाम वैज्ञाननक नाम १ सागवान (हटक) Tectona grandis १७०।- २ साल Shorea robusta २५०।- ३ चााँप Magnolia spp. २५०।- ४ नससौं Dalbergia sissoo 2००।- ५ खोटे सल्ला Pinus roxburghii १२५।- ६ असना Terminalia tomentosa १५०।- ७ कमाथ Haldina cordifolia १५०।- ८ िामुन Syzygium spp. १५०।- ९ कालो र रातो नसररस Albizia spp. 100।- १० टुनी Toona ciliate 100।- ११ गोब्रे सल्ला Pinus wallichiana 100।- १२ गभिारी Gmelina arborea 100।- १३ उम्त्तस Alnus nepalensis 100।-  पहिलो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 122 www.lawcommission.gov.np १४ पाटे सल्ला Pinus patula 100।- १५ मसला Eucalyptus spp. ६०।- १६ अन्य िात (मानथ उल्ले ख िए दे म्ख बािे क) प्रनत घनहफटको लानग खण्ि (क) मा उम्ल्लम्खत गोनलया काठको मूल्यको पचास प्रनतशतले िुन आउने मूल्य" (घ) दाउराको मूल्य प्रिानत क्र.स. प्रयोिन मूल्य रु. नेपाली नाम वैज्ञाननक नाम १२,०००।- प्रनत चट्टा (क) साल Shorea robusta १।५० प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र लप्सटप्स समेत) १२,०००।- प्रनत चट्टा (ख) नससौ Dalbergia sissoo/Tectona १।५० प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र र हटक grandis १ व्यापाररक लप्सटप्स समेत) ८,०००।- प्रनत चट्टा (ग) साल र अन्य प्रिानत नमम्श्रत १।०० प्रनत हकलोग्राम ४,०००।- प्रनत चट्टा (घ) अन्य - ०।५० प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र लप्सटप्स समेत) २,०००।- प्रनत चट्टा (क) साल Shorea robusta ०।२५ प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र शव दाि लप्सटप्स समेत) २ सं स्कार १,०००।- प्रनत चट्टा (ख) अन्य - ०।१५ प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र लप्सटप्स समेत) ३ घरकाि (क) साल Shorea robusta ५,०००।- प्रनत चट्टा

123 www.lawcommission.gov.np ०।७५ प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र लप्सटप्स समेत) २,५००।- प्रनत चट्टा (ख) अन्य - ०।५० प्रनत हकलोग्राम (म्चरुवा र लप्सटप्स समेत) द्रष्टव्येः (१) हवपद्मा परे का पररवारलाई ददर्ने काठमा मानथ उम्ल्लम्खत मूल्यको दश प्रनतशत मात्र मूल्य नलर्नेछ। (२) खिा रुख र ठु टाबाट काठ, दाउरा मूल्याङ्कन गदाथ स्तर ननधाथरण िएको प्रिानतको काठको िकमा “बी” स्तरको मूल्य, स्तर ननधाथरण निएको प्रिानतको काठको िकमा मानथ उल्ले ख िए बमोम्िमको मूल्य र दाउराको िकमा व्यापाररक प्रयोिनको लानग ननधाथररत मूल्यको आधारमा मूल्याङ्कन गरी नबगो कायम गररनेछ। तर “ए” र “बी” स्तर मात्र िएको प्रिानतको िकमा “ए” स्तरको मूल्यको आधारमा मूल्याङ्कन गरी नबगो कायम गररनेछ। (३) प्राकृनतक रुपमा आएको नससौलाई िङ्गली नससौ मानननेछ र िङ्गली वा वृिारोपणको नससौ नछु हटने अवस्था परे मा िङ्गली नससौको लानग ननधाथररत मूल्यको आधारमा मूल्याङ्कन गरी नबगो कायम गररनेछ।  (४) वन पैदावार हवकास सनमनतले आफैँ लगाई िुकाथएको प्रिानतको िकमा मानथ उम्ल्लम्खत रािस्व दरको पचास प्रनतशत रकम मात्र रािस्व खातामा दाम्खला गनुथ पनेछ।  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 124 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-७ (ननयम १८ को खण्ि (ख), ननयम २९ को उपननयम (३), (६) र (८), ननयम ३० को उपननयम (२), ननयम ४९ को उपननयम (४) र ननयम १३० र ननयम १३१ को खण्ि (ङ) साँग सभबम्न्धत) ििीबुटीको नाम र मूल्य दर मूल्य दर प्रनत क्र.स. नेपाली नाम वैज्ञाननक नाम हकलोग्राम (रु.) (क) िरा तथा गानो िानत Aconitum heterophylloides Acotinum १ अनतस 15।- heterophyllum/Delphinium himalayai २ अनन्तमूल Hemidesmus indicus 10।- ३ अश्वगन्धा Withania somnifera २५।– ४ असारे फूल/धोहवनी Mussaenda spp. 8।- ५ आरनिक्स Rdix tinosporae 10।- Citrullus colocynthis/ ६ र्न्द्रे णी 10।- Trichosanthes wallichiana Dryopteris cochleata, ७ उन्यू 10।- Huperzia javanica ८ ऐँसेल ु Rubus ellipticus १५।– ९ कच ुर Curcuma aromatica 5।- १० कपुरकचरी Hedychium spicatum २।- ११ काकोली/वन लसुन Fritillaria cirrhosa 5।- १२ कामराि, मयुरखुट्टे Helminthostachys zeylanica 6।- १३ कालो ननगुरो Dryoathyrium boryanum २।- १४ कुकुरिार्नो Smilax spp. 10।- १५ कुकुरतरुल, वनतरुल, भ्याकुर Dioscorea spp. 15।- १६ कुम्चला Strychnos nux-vomica 7।- Neopicrorhiza १७ कुट्की ४०।- scrophulariiflora १८ कुथ Saussurea costus 5।- १९ कुररलो/सतावरी Asparagus spp. 5।- २० क्रेमास्तरा Cremastra appendiculata 10।-

125 www.lawcommission.gov.np Chrysopogon zizanioides, २१ खसखस/उशीर/िेहटिेर 10।- Vetiveria zizanioides २२ म्खरौले (मेदा)/म्खरौला/सेतकम्चनी Polygonatum spp. २५।– २३ गन्धाईनो Angelica glauca ५।– २४ गन्नार्नो Pleurospermum spp. ३।– २५ गुिरगानो/ननमी लिरा Stephania spp. ७।- २६ गुिो/गुिुची/गुड्की Tinospora sinensis 5।- २७ गोकुलधुप Commiphora mukul 5।- २८ गोलकााँक्री Solena amplexicaulis 5।- २९ च ुत्रो/दारुिल्दी Berberis spp. 8।- ३० िटामसी Nardostachys jatamansi ७५।- ३१ िमानेमान्द्रो Mahonia napaulensis 5।- ३२ िेठीमधु (येष्ठीमधु) Glycyrrhiza glabra १५।– ३३ िोरपाते बेली गानो Psammosilene tunicoides १५।– ३४ झुलो Gerbera macrophyla 5।- ३५ टुकीफूल Taraxacum spp. 5।- ३६ ठू लो/बुढो ओखती Astilbe rivularis ७।– ३७ िार्सोमा Dysosma versipellis १०।– ३८ निली सतुवा Trillidium govanianum ४०।- ३९ नागरमोथे, मोथे Cyperus spp. 5।- ४० नारु Silene spp. ५।– Delphinium denudatum/Aconitum ४१ ननरमसी/ननरनबषी 60।- palmatum/Aconitum orochryseum Rheum austral, Rheum ४२ पदमचाल/अमलवेद 10।- emodi ४३ पदमपु्कर/नननार्िनि Iris decora ५।– Bergenia pacumbis/Bergenia ४४ पाखनवेद/पाषाणिेद 7।- ciliate ५००।- ४५ पााँच औ ँले Dactylorhiza hatagirea प्रनतगोटा। ४६ हपपला/हपपली Piper longum 10।- ४७ बज्रदन्ती Potentilla spp. 5।- ४८ बायिनि Hippolytia dolichophylla ५।–

126 www.lawcommission.gov.np ४९ बोझो Acorus calamus 5।- ५० िूतकेश Selinum wallichianum 5।- ५१ मनमरा Parnassia nubicola 70।- ५२ मुसली (कालो) Curculigo orchioides १०।- ५३ मुसली (सेतो) Chlorophytum spp. १०।- ५४ रास्गरी/िूर्सरो Roscoea spp. 5।- ५५ लघुपत्र Podophyllum hexandrum ७।- ५६ वन प्याि Allium spp. 15।- ५७ वन िले दो Curcuma angustifolia 5।- ५८ वनमुला Dipsacus inermis 15।- ५९ वनलसुन Allium wallichii 30।- ६० वनलसुन/म्खरौँले Lilium nepalense 30।- ६१ वााँको/सपथको मकै Arisaema spp. २।– ६२ बाटुल ्पाते Cissampelos pareira 2।- ६३ हवदारीकन्द Pueraria phaseoloides 2।- ६४ हवलौने Maesa chisia 5।- ६५ हवष, हवषमा Aconitum spp. 10।- ६६ हवषफेि Polypodiodes amoena 10।- ६७ वेत लौरी Cheilocostus speciosus 5।- ६८ शटी/गार्सरो Hedychium spicatum 5।- ६९ सतुवा Paris polyphylla ५०।- ७० सपथगन्धा/चााँदमरुवा Rauvolfia serpentina ५०।- ७१ सातगााँठे Panax pseudoginseng 50।- ७२ नसस्नु Urtica spp. 2।- ७३ सुगन्धवाल Valeriana jatamansi २५।- ७४ सुनिााँठेगानो Gastrodia elata १०।- (ख) बोक्रा िानत १ अाँगेरी Lyonia ovalifolia 5।- २ अिुथन Terminalia arjuna 10। ३ अशोक Saraca asoca २।- ४ ओखर Juglans regia 100।- ५ काफल Myrica esculenta १००।- ६ कुटनमरो/काल्च ुरी Litsea monopetala 5।- 127 www.lawcommission.gov.np ७ कोर्रालो/कचनार Bauhinia variegata 5।- ८ खमारी Gmelina arborea 1५।- ९ नगनेरी Premna barbata 1५।- १० च ुत्रो/दारुिल्दी Berberis spp. १०।- ११ छनतवन Alstonia scholaris/A.neriifolia 10।- १२ िमानेमान्द्रो/केशरी/िमानेच ुत्रो Mohania nepaulensis 5।- १३ टटे लो/टोटला Oroxylum indicum 5।- १४ टााँकी Bauhinia purpurea 5।- १५ दार/दारनगठी Boehmaria rugulosa 1५।- १६ धू पी Juniperus spp. 25।- १७ ननम Azadirachta indica 5।- 18 नेपाली दालम्चनी/नसन्कौली Cinnamomum tamala १०।- १९ पलास Butea monosperma 2५।- २० पातली Stereospemum suaveolenis 10।- २१ पावन/काठे काउलो Machilus duthiei ३0।- २२ पैंय ु Prunus cerasoides 10।- २३ बकार्नो Melia azedarach 2।- २४ बबुल Acacia nilotica 10।- २५ िोिपत्र Betula utilis 20।- २६ िोलाथ/मालु Bauhinia vahlii 2।- २७ लोध Symplocos racemosa १०।- Holarrhena २८ वनम्खरो/कुटि/र्न्द्र िौ pubescens/Holarrhena 5।- antidecentrica २९ वनसुिो Viburnum spp. 10।- ३० हवलौने Maesa chisia 10।- ३१ सल्ला Pinus spp. 2।- ३२ नसप्लीकान Creatave nurvala १५।- ३३ सेतो काउलो Persea odoratissima ३0।- (ग) पात/िााँठ िानत १ अखेनो, घोिेमच्चो Thymus linearis ३।- २ अदुवाघााँस/िातकटु वा Carex spp. १।-

128 www.lawcommission.gov.np अमलवेद/पदमचाल च ुल्ठे ३ Rheum australe ५।- अनमलो/काराि च ुल्ठी ४ असुरो/अिुस/वासक Justicia adhatoda 1।- ५ उन्यू Dryopteris cochleata 3।- ६ ऐसेल ु Rubus ellipticus १५।- ७ कररपत्ता Murraya koenigii २।- ८ गुिमार Gymnema sylvestre 5।- ९ गुिोलिरा/गुिुची Tinospora sinensis ५।- १० गेम्न्टयना Gentiana spp. १०।- ११ म्घउकुमारी Aloe vera ५।- १२ चरर अनमलो Oxalis corniculata ५।- १३ च ुत्रो Berberis spp. ८।- १४ च ुभलानी Skimmia laureola १।- १५ िगर/म्िगर/वन सुपारी Caryota urens २।- १६ िेठीमधु (येष्ठीमधु) Glycyzrrhiza glabra १5।- १७ िोरपाते वेली गानो Psammosilene tunicoides १५।- १८ टोकला‚ टोटला - १।- १९ दठगुरेसल्ला/दठङ्ग्रेसल्ला Tsuga dumosa २।- २० िाले च ुक Hippophae spp. २।- २१ तानलसपत्र Abies spectabilis ५।- २२ नतते पाती Artemisia spp. २।- २३ तेिपात Cinnamomum tamala ३।- २४ दुधेलिरा/सरीवा Cryptolepis dubia २।- २५ धनसं ग्रे/मनछनो/पटपटे Gaultheria fragrantissima २।- २६ धू पी Juniperus spp. २।- २७ ननरगुण्िी Pitax nirgundi २।- २८ ननसोद Opurculina turpethum १०।- २९ नुनहढकी Osyris lanceolata १।- ३० पानी अमला Nephrolepis cordifolia 3।- ३१ पामारोिा Cymbopogon martini १।- ३२ बोिोरी Cordia spp. ५।- ३३ नििेत्ती Elcholtzia fruticosa ५।- ३४ मम्िठो Rubia manjith ७।- 129 www.lawcommission.gov.np ३५ मलाटा Macaranga spp. १।- ३६ मसला Eucalyptus spp. १।- ३७ मेकोनोम्प्सस Meconopsis spp. १०।- ३८ लेमनग्रास Cymbopogon flexuosus १।- ३९ लौठसल्ला Taxus spp. ५०।- ४० हवियसाल Pterocarpus marsupium १०।- ४१ नसकाकाई Acacia rugata ३।- ४२ नसिोनेला Cymbopogon winterianus १।- ४३ नसस्नु Urtica spp. १।- ४४ सुनपाती Rhododendron anthopogon 7।- ४५ सोमलता Ephedra spp. ५।- ४६ हिं ग ुवा/म्चयापाते Camellia kissi १।- (घ) फूल र िूवा िानत 1 असुरो/अिुस/वासक Justicia adhatoda १।- 2 आ ाँकको िूवा Calotropis spp. ४।- ३ उम्त्तसको फूल Alnus nepalensis ३।- ४ कमलगट्टा Nelumbo nucifera २।- ५ कोर्रालो/कचनार Bauhinia variegata १।- ६ गुरााँस/म्चमाल Rhododendron spp. ५।- ७ टटे लोफूल/टोटला Oroxylum indicum ३।- ८ टुकीफूल Taraxacum spp. ७।- ९ धाँयरो Woodfordia fruticosa १।- १० नागेश्वर/नारे श्वर Mesua ferrea ५।- ११ पदमपु्कर/नननार्िनि Iris decora ३।- Anaphalis १२ बुकीफूल १।- spp./Pseudognaphalium spp. १३ मौवा (तराई) Madhuca latifolia ५।- १४ मौवा (पिािी) Engelhardtia spicata २।– १५ रुखकमल Magnolia grandiflora २५।– १६ नसमलको फूल Bombax ceiba ३।– १७ नसमलको िूवा Bombax ceiba ४।– १८ सुनपाती Rhododendron anthopogon ५।– (ङ) फल र वीि िानत

130 www.lawcommission.gov.np १ अंिेर Ricinus communis २।– २ अपमागथ/दनतवन Achyranthtu aspera २।– ३ अमला Phyllanthus emblica २।– ४ असना/साि Terminalia tomentosa २।– ५ र्न्द्रिौ Holarrhena pubescens १।– Citrullus ६ र्न्द्रे णी colosynthis/Trichosanthes ८।– wallichiana ७ उम्त्तस Alnus nepalensis ५०।– ८ ओखर फल Juglans regia १०।– ९ ओखर फलको बोक्रा Juglans regia ५।– १० औले लौठ (िैत ुन) Olea spp. १०।– ११ कञ्जा Pongamia pinnata ३।– १२ कड्िा/करञ्जा Caesalpinia bondus ३।– १३ कन्टकारी Solanum xanthocarpum १।– १४ कस्मदथ Cassia occidentalis ५।– 1५ कार्यो फल/टकाली Pavetta tomentosa ५।– १६ काउसो Mucuna pruriens २।– 1७ काक्नासा Martynia annua २।– १८ कालादाना Ipomoea spp. ७।– १९ कालीकाठको दाना Myrsine semiserrata ५।– २० कुम्चला Strychnos nux-vomica २।– २१ कुसुम Schleichera oleosa २।– २२ कोर्रालो/कचनार Bauhinia variegata १।– २३ कौनिल्ला Coix lachryma (jobi) २।– २४ खमारी Gmelina arborea ५।– २५ खयर Acacia catechu २५।– २६ खोटे सल्लाको बीउ Pinus roxburghii २००।– २७ गोख्र ुकााँिा Tribulus terrestris २।– २८ चभपावती/चााँप Magnolia champaca ५०।– २९ म्चउरी Diploknema butyracea ३।– ३० म्चलाउनेको गेिा Schima wallichii १।– ३१ िङ्गली आरु (च ुली) Prunus davidiana ५।– 131 www.lawcommission.gov.np ३२ िङ्गली गुलाब Rosa sericea ५।– ३३ िङ्गली िीरा (वन म्िरा) Carum carvi ५।– ३४ िङ्गली ज्वानो Apium graveolens ५।– ३५ िामुन Syzygium cumini १।– ३६ टाप्रे Senna tora १।– ३७ हटमुर Zanthoxylum armatum १०।– ३८ िाले च ुक Hippophae spp. ५।– ३९ ढटे लो Prinsepia utilis ५।– ४० ढाले कटुस Castanopsis indica १।– ४१ नतगेिी - १०।– ४२ थाकलको फल Phoenix spp. २।– ४३ दे वदार Cedrus deodara १००।– ४४ धतुरो Datura spp. २।– ४५ धू पीको गेिा Juniperus spp. ३।– ४६ नागवेली Lycopodium japonicum ५०।– ४७ नागेश्वर/नारे श्वर Mesua ferrea ५।– ४८ ननमको बीउ Azadirachta indica १।– ४९ पलााँस Butea monosperma ५।– Entada ५० पाङ्ग्रा/ले क पाङ्ग्रा ५।– phaseoloides/Aesculus indica ५१ पानी अमला Nephrolepis cordifolia ३।– ५२ हपपला/हपपली Piper longum १०।– ५३ हपयारको फल Buchanania latifolia १०।– ५४ पैंय ुको फल Prunus cerasoides २।– ५५ बकार्नो Melia azedarach १।– ५६ बयर Ziziphus mauritiana २।– ५७ बरो Terminalia bellirica २।– ५८ बाक्ची Psoralia corylifolia ५।– ५९ बीरे न्द्रफूलको फल Jacaranda mimosifolia ५।– ६० बेत Calamus spp. ५।– ६१ बेल Aegle marmelos २।– ६२ िलायो Semecarpus anacardium ३।– ६३ िूिेत्रो/िूलेत्रो Butea minor ५।–

132 www.lawcommission.gov.np ६४ मरोरफली Helicteris isora २।– ६५ माल्कागुनो Celastrus paniculatus ५।– ६६ मैनाफल Randiadum etorum २।– ६७ मौवा (तराई) Madhuca latifolia ३।– ६८ मौवा (पिािी) Engelhardtia spicata ३।– ६९ रतीगेिी/लालगेिी Abrus precatorius ५।– ७० रािवृि Cassia fistula २।– ७१ रामफल/आटी/सररफा Annona reticulata २।– ७२ ररठ्ठा Sapindus mukorossi ३।– ७३ रुखकमलको फल Magnolia grandiflora २५।– ७४ रुद्राि, िद्राि Elaeocarpus sphaericus १०।– ७५ रोहिणी/नसं द ुरे Mallotus philippensis ५।– ७६ लताकस्तुरी Abelmoschus moschatus ५।– ७७ लप्सी Choerospondias axillaris ३।– ७८ लिरे उन्यू Lygodium Japonicum ५।– Herpetospermum ७९ वन करे ला ५।– pedunculosum ८० म्शवनलङ्गी Bryonia laciniosa ५।– ८१ सम्िवन Jatropha curcas २।– ८२ सनतसाल Dalbergia latifolia ३०।– ८३ सालको बीउ Shorea robusta १०।– ८४ नसकाकाई/रसुल्ला Acacia concinna ४।– ८५ नसमलको फल Bombax ceiba ३।– ८६ नसल्टीमुर Lindera neesiana २।– ८७ नससौको कोसा Dalbergia sissoo १५।– ८८ सीताफल Annona squamosa २।– Cinnamomum ८९ सुगन्धकोहकला/मलायागेिी glanduliferum/Cinnamomum १५।– tenuipile ९० िरो Terminalia chebula २।– (च) नबरुवा िानत १ अपमागथ{/दनतवन Achyranthtu aspera २।– २ अम्स्थसमिकथ Cissus quadrangularis ५।– ३ आकाशवेली Cuscuta reflexa २।– 133 www.lawcommission.gov.np ४ एक्लेवीर Lobelia pyramidalis ५।– ५ कााँस Sacchrum spontaneum २।– ६ कालमेग Andrographis paniculata ७।– ७ काली कुर्या ५।– ८ कालो दुवो २।– ९ कुमकुम Didymocarpus cinereus ५।– १० गाईनतिारे Inula cappa ५।– ११ गुच्ची च्याउ Morchella spp. ५००।– १२ गेम्न्टयना Gentiana spp. १०।– १३ गोरखमुण्िी Sphaernthus indica २।– १४ गोल्को - ५।– १५ घोिताप्रे/ब्राभिी Centella asiatica २।– १६ चावा Piper chaba १०।– १७ म्चरार्तो Swertia spp. १५।– १८ िलब्रामी Bacopa monnieri २।– १९ झ्याउ Lichen ५०।– २० टाप्रे Senna tora १।– २१ नतते पाती Artemisia spp. १।– २२ द्रोणपु्पी Leucas cephalotes २।– २३ नागवेली Lycopodium japonicum १५।– २४ हपप्लामुल - २।– २५ पुिार्नो - ५।– २६ पुददना Mentha spp. २।– २७ पुननथवा Boerhavia diffusa ८।– २८ हप्रस्नपम्णथ Uraria picta २।– २९ िूनम अमला Phyllanthus niruri ५।– ३० िूईकस्तुरी Chenopodium ambrosioides १५।– ३१ िृं गराि Eclipta prostrata ५।– ३२ मेकोनोपनसस Meconopsis spp. १०।– ३३ यासाथग ुभबा (याचथग ुभबू) Ophiocordyceps spp. ३१,०००।– ३४ रगतनसं गे - ५।– ३५ रातो च्याउ Ganoderma lucidum ५०।– ३६ लज्िावती Mimosa pudica २।– 134

www.lawcommission.gov.np ३७ वनालु/कस्तुरी/लताकस्तुरी Abelmoschus moschatus १५।– ३८ हवहिकााँिा Solanum nigrmum २।– ३९ शंखपु्पी Evolvulusal sinoides ५।– ४० साधारण च्याउ Wild mushroom १०।– ४१ सालपम्णथ Uraria picta २।– ४२ नसमझार Rotala rotundifolia १०।– ४३ नसलाम्िनेला Selaginella spp. १।– सुनाखरी/सुनगािा/िीवन्ती/गामािोल ४४ Orchid ५००।– (पााँचऔले बािे क) Viscum album , V. ४५ ििच ुर ३।– articulatum ४६ िलिले Rumex nepalensis ३।– ४७ हिमाली गुलाब - ७।– (छ) गम, रे म्िन, लोिावन िानत १ अगरउि (काठ) Aquilaria spp. ५०।– Insect gall on Pistacia २ काकरनसं गी २०।– integerrima ३ मर्न Bee wax ५।– ४ मि (िङ्गली) Bee honey २०।– ५ लािा/लोिवान Lac gum ४०।– ६ म्शलाम्ित Rock exudate/Asphaltum ५०।– ७ सल्लाको खोटो Pinus spp. १२।– ८ सालधुप Shorea robusta १५।– ९ नसमल Bombax ceiba १५।– १० हिङ्ग Ferula asafoetida ५०।– द्रष्टव्येः (१) गैरकानूनी तवरले ल्यार्एको नेपालमा नपार्ने प्रिानतको िकमा सभबम्न्धत मुल ुकको रािस्वको पााँच गुणा मूल्य कायम गररनेछ। (२) मानथ उम्ल्लम्खत ििीबुटी िररयो वा सुकेको िुनसुकै अवस्थामा िएपनन मूल्य एउटै रिनेछ। 135 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-८ (ननयम १८ को खण्ि (ग), ननयम २९ को उपननयम (३) र (६), ननयम ३० को उपननयम (२) र (७), ननयम ४९ को उपननयम (४), ................, ननयम १०३ को उपननयम (५), ननयम १३० र ननयम १३१ को खण्ि (च) साँग सभबम्न्धत)

अन्य वन पैदावारको मूल्य दर (क) वनस्पनतिन्य वन पैदावार क्र.स नेपाली नाम वैज्ञाननक नाम एकार् मूल्य प्रनत . हकलोग्राम(रु.) १ अगेली Edgeworthia gardneri प्रनत हकलोग्राम ७।– २ अनिसो/अम्भलसो Thysanolaena latifolia प्रनत हकलोग्राम २।– 3 अल्लो Girardinia diversifolia प्रनत हकलोग्राम ७।– ४ ाँ ला खस्र ुको आख् Quercus semecarpifolia प्रनत गोटा २।– ५ गोल्चे (गािा) - प्रनत हकलोग्राम १०।– ६ म्िभबु Allium hypsistum प्रनत हकलोग्राम १०।– 7 ठोट्ने Aconogonum molle प्रनत हकलोग्राम १।– 8 िण्िी, सण्ठी, नरकट, खरखिाई, - प्रनत िारी १।– वनमारा िाट िस्ता झािी 9 ते न्दुपात Diospyros spp. प्रनत हकलोग्राम ३।– 10 थाकल Phoenix spp. प्रनत िारी १।– ११ ननगालो Drepanostachyum spp. प्रनत गोटा १।– 1२ ननगालोको टुसा Drepanostachyum spp. प्रनत ५ गोटा १।– 1३ नेपाली रक्तचन्दन (काठ) Daphniphyllum प्रनत हकलोग्राम 15।– himalayense १४ फुरु (तेलाईलीको गााँठा- Live - प्रनत गोटा ३०।– Knot) 1५ िलायो पात Semecarpus प्रनत हकलोग्राम 1।– anacardium  पहिलो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 136 www.lawcommission.gov.np १६ िोलाथ पात Bauhinia vahlii प्रनत हकलोग्राम 1।– 1७ मालानगरी Cinnamomum प्रनत हकलोग्राम २0। glanduliferum/C tenupile 1८ रक्तचन्दन Pterocarpus santalinus प्रनत हकलोग्राम 8००।– 1९ बााँस Dendrocalamus spp. प्रनत गोटा ५0।– २० बााँसको तामा Dendrocalamus spp. प्रनत गोटा 3।– 21 वेत Calamus spp. प्रनत हकलोग्राम २५।– 22 वनकस/वाहवयो/सवाईघााँस Eulaliopsis binata प्रनत हकलोग्राम 1।– 2३ लोक्ता Daphne spp. प्रनत हकलोग्राम 5।– 2४ सल्लाको ाँ ला आख् Pinus spp. प्रनत हकलोग्राम ५।– 2५ सल्लाको नसभटा Pinus spp. प्रनत हकलोग्राम ५।– 2६ सालको पात Shorea robusta प्रनत हकलोग्राम 1।– २७ सल्लाको पात/सल्लेहपर Pinus spp. प्रनत िारी २।–

(ख) .................. (ग) नदीिन्य वन पैदावार क्र.स. नेपाली नाम एकार् मूल्य (रु.) १ (क) ढु ङ्गा प्रनत घन हफट १०।– (ख) नगट्टी वा ग्राभ्रेल वा बोल्िर वा मस्कट (ग) बालुवा प्रनत घन हफट ९।– प्रनत घन हफट ७।– २ पानी (सङ्कलन गरी नबक्री हवतरण गने प्रयोिनका प्रनत ट्यािर २५०।– लानग) द्रष्टव्येः (१) यस अनुसूचीको प्रयोिनको लानग "िारी" िन्नाले "तीस हकलोग्राम" सभझनु पछथ।  पहिलो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 137 www.lawcommission.gov.np (२) खण्ि (क) मा उम्ल्लम्खत वनस्पनतिन्य वन पैदावार िररयो वा सुकेको िुनसुकै अवस्थामा िएपनन मूल्य एउटै रिनेछ। (३) खण्ि (ग) बमोम्िमको वन पैदावारको िकमा प्रचनलत कानून बमोम्िम अन्य सरकारी ननकायमा एक पटक रोयल्टी नतरी सकेको िए सोको लानग दोिोरो रोयल्टी नलईने छै न।  पहिलो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 138 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-९ (ननयम १९ को उपननयम (२) र ननयम १३१ को खण्ि (क) र (घ) साँग सभबम्न्धत) रुख तथा काठको मापन, आयतन ननकाल्ने र मूल्याङ्कन गने तररका १. रुख नाप्ने तररका: (क) रुखको प्रिानत पहिचान गनुथ पनेछ। (रुखको आयतन ननकाल्नका लानग एक्सल नसट प्रयोग गदाथ प्रिानत अनुसार तानलका १ को क्रमसङ्ख्या बमोम्िमको अिमा ले ख्न ु पनेछ)। (ख) रुखको िायनमटर मापन गदाथ िमीनबाट रुखको १.३ नमटरको उचाईमा सेम्न्टनमटरमा मापन गनुथ पनेछ। (ग) रुखको उचाई मापन गदाथ रुखको फेददे म्ख टु प्पोसभमको उचाई (टोटल िाईट) नमटरमा मापन गनुथ पनेछ। (घ) रुखको दिाथ ननभन बमोम्िम वगीकरण गनुथ पछथ:- (१) पहिलो दिाथेः काण्िको अनुमाननत ७० प्रनतशत िन्दा बढी िाग काठ आउन सक्ने रुख (१ ले ख्ने)। (२) दोस्रो दिाथेः काण्िको अनुमाननत ५० प्रनतशत िन्दा माथी ७० प्रनतशत सभम िाग काठ आउन सक्ने रुख (२ ले ख्ने)। (३) तेस्रो दिाथेः काण्िको अनुमाननत १० प्रनतशत दे म्ख ५० प्रनतशत सभम िाग काठ आउन सक्ने रुख (३ ले ख्ने)। (४) चौथो दिाथेः रुखको कुल उचाई ३ नमटर िन्दा कम िएको रुख वा ाँ ी िएकाले गोनलया काठ प्राप्त गनथ बाङ्गोहटङ्गो काण्ि िएको, धोद्रो वा गााँठा-गुठ नसहकने वा पहिलो‚ दोस्रो र ते स्रो दिाथमा नपने पमख (४ ले ख्ने)। २. रुखको आयतन ननकाल्ने तररकाेः पारानमटर प्रयोग गरी आयतन ननकाल्ने (क) मान (पारानमटर) प्रयोग गरी आयतान ननकाल्न मन्त्रालयको वन सिे िण तथा तथ्याि मािाशाखाबाट प्रकाशन गररएको Volume Equations and Biomass Prediction of Forest Trees of Nepal ,Sharma and Pukala,1990 लाई आधार नलनु पनेछ।

139 www.lawcommission.gov.np (ख) रुखको काण्िको आयतन ननकाल्नको लानग तानलका १ मा उल्ले ख िएका हवनिन्न रुखको प्रिानत अनुसारको मानिरु (पारानमटर) तथा सभबम्न्धत रुखको िायनमटर र रुखको उचाई प्रयोग गनुथ पछथ। (ग) काठ र दाउराको आयतन ननकाल्न दे िाय बमोम्िम गनुथ पछथ :- (१) काण्िको आयतन (Stem Volume) (अ) ननभन सूत्र प्रयोग गरी काण्िको आयतन ननकाल्नु पछथेः- Ln (V) = a + b* Ln (d) + c* Ln (h) वा V = EXP [a + b* Ln (d) + c* Ln (h) ] यिााँ, V िन्नाले रुखको काण्िको आयतन (Stem Volume) िे का नमटरमा: घन नमटरमा लान १००० ले िाग गने a, b, c िन्नाले रुखको प्रिानत अनुसार तलको तानलका-१ मा ददर्एका मानिरु (values) d िन्नाले िनमनबाट रुखको १.३ नमटर उचार्मा नाहपएको िायनमटर (dbh) h िन्नाले रुखको फेददे म्ख टु प्पोसभम नाहपएको रुखको उचार् नमटरमा (आ) काण्िको आयतन ननकाल्ने प्रयोिनको लानग a, b, c को मान तानलका १ बमोम्िम िुनेछेः तानलका १: रुखको प्रिानत अनुसारको a, b, c‚ a1 र b1 का मानिरु (values) क्र.स. रुखको िात (प्रिानत) काण्िको आयतन ननकाल्न १० से.नम. टप (पारानमटर) िायनमटर आयतन ननकाल्न (अनुपात ननकाल्न ) वैज्ञाननक नाम नेपाली नाम a b c a1 b1 १ Abies spp दठन्ग्रे सल्ला -२.४४५३ १.७२२० १.०७५७ ५.४४४३ -२.६९०२ २ Acacia खयर -२.३२५६ १.६४७६ १.०५५२ ५.४४०१ -२.४९१० catechu ३ Adina िल्दु, कमाथ -२.५६२६ १.८५९८ ०.८७८३ ५.४६८१ -२.४९१० cardifolia ४ Albizia spp म्शरीष -२.४२८४ १.७६०९ ०.९६६२ ४.४०३१ -२.२०९४ 140 www.lawcommission.gov.np

५ Alnus उम्त्तस -२.७७६१ १.९००६ ०.९४२८ ६.०१९० -२.७२७१ nepalensis ६ Anogeissus धौटी -२.२७२० १.७४९९ ०.९१७४ ४.९५०२ -२.३३५३ latifolia ७ Bombax नसमल -२.३८६५ १.७४१४ १.००६३ ४.५५५४ -२.३००९ ceiba ८ Cedrela टुनी -२.१८३२ १.८६७९ ०.७५६९ ४.९७०५ -२.३४३६ toona ९ Dalbergia नससौ -२.१९५९ १.६५६७ ०.९८९९ ४.३५८० -२.१५५९ sissoo १० Eugenia िामुन -२.५६९३ १.८८१६ ०.८४९८ ५.१७४९ -२.३६३६ jambolana ११ Hymenodicty ि ुिकुल -२.५८५० १.९४३७ ०.७९०२ ५.५५७२ -२.४९६० on excelsum १२ Lagerstroemi बोि धं गेरो -२.३४११ १.७२४६ ०.९७०२ ५.३३४९ -२.४४२८ a parviflora १३ Michelia चााँप -२.०१५२ १.८५५५ ०.७६३० ३.३४९९ -२.०१६१ champaca १४ Pinus खोटे सल्लो -२.९७७० १.९२३५ १.००१९ ६.२६९६ -२.८२५२ roxburghii १५ Pinus गोब्रे सल्लो -२.८१९५ १.७२५० १.१६२३ ५.७२१६ -२.६७८८ wallichiana १६ Quercus spp खस्रू -२.३६०० १.९६८० ०.७४६९ ४.८५११ -२.४४९४ १७ Schima म्चलाउने -२.७३८५ १.८१५५ १.००७२ ७.४६१७ -३.०६७६ wallichii १८ Shorea साल -२.४५५४ १.९०२६ ०.८३५२ ५.२०२६ -२.४७८८ robusta १९ Terminalia असना -२.४६१६ १.८४९७ ०.८८०० ४.५९६८ -२.२३०५ alata २० Trewia गुटेल -२.४५८५ १.८०४३ ०.९२२० ५.३४७५ -२.४७७४ nudiflora २१ Tsuga spp -२.५२९३ १.७८१५ १.०३६९ ५.२७७४ -२.६४८३ २२ तराईका अन्य प्रिानतिरु -२.३९९३ १.७८३६ ०.९५४६ ४.८९९१ -२.३४०६ २३ पिािका अन्य प्रिानतिरु -२.३२०४ १.८५०७ ०.८२२३ ५.५३२३ -२.४८१५ उदािरण, 141 www.lawcommission.gov.np यदद एउटा सालको रुखको िायनमटर (dbh)= ६० से.मी. र उचाई = २५ नमटर छ िने यसको काण्िको आयतन ननकाल्नका लानग तानलका १ बाट सालको a, b र c का मानिरु नलाँदा:- a = -२.४५५४ ; b = १.९०२६ र c = ०.८३५२ d= ६० से.मी. h= २५ नम. िएकोले, सूत्रमा राख्दा, काण्िको आयतन (घन नमटर) = (EXP(-२.४५५४+१.९०२६*LN(६०)+०.८३५२*LN(२५)))/१०००) काण्िको आयतन (घन नमटर) = ३.०५०० िुन आउाँछ। (२) िााँगाको आयतन : िााँगाको आयतन ननकाल्दा रुखको प्रिानत र रुखको िायनमटर अनुसार तानलका २ अनुसारका मानिरु (पारानमटर) प्रयोग गरी ाँ तानलका ३ को सूत्रबाट प्राप्त मान (value) ले रुखको काण्िको आयतनसग गुणन गरी िााँगा (Branch) को आयतन ननकाल्नु पछथ। तर िााँगा निएका रुखको िकमा िााँगा (Branch) को आयतन ननकाल्नु पदै न। िााँगािरुको आयतन =िााँगाको अनुपात X काण्िको आयतन तानलका २: रुखको प्रिानत र यसको िायनमटर (dbh) अनुसार काण्िको आयतनको तुलनामा िुने िााँगा (Branch) को आयतन ननकाल्न प्रयोग िुने मानिरु (पारानमटर) क्र.स. रुखको िात (प्रिाती) पारानमटर वैज्ञाननक नाम स्थानीय सानो (s) मझौला (m) ठु लो (b) नाम १ Abies spp ०.४३६ ०.३७२ ०.३५५ २ Alnus nepalensis उम्त्तस ०.८०३ १.२२६ १.५१० ३ Dalbergia sissoo नससौ ०.६८४ ०.६८४ ०.६८४ ४ Pinus roxburghii खोटे सल्ला ०.१८९ ०.२५६ ०.३०० ५ Pinus wallichiana गोब्रे सल्ला ०.६८३ ०.४८८ ०.४१० ६ Quercus spp खस्रू ०.७४७ ०.९६० १.०६० ७ Schima wallichii म्चलाउने ०.५२० ०.१८६ ०.१६८ ८ Shorea robusta साल ०.०५५ ०.३४१ ०.३५७

142 www.lawcommission.gov.np ९ कोणधारी अन्य प्रिानतिरु ०.४३६ ०.३७२ ०.३५५ १० चौिापाते अन्य प्रिानतिरु ०.४४३ ०.५११ ०.७१० तानलका ३ : िायनमटर (Diameter Class ) अनुसार िााँगाको अनुपात ननकाल्ने सूत्र (Sharma and Pukala, 1990) क्र.स. अनुपात ब्यास (Diameter Class) सुत्र (Formula) (R-Value) १ R १० से.नम. िन्दा सानो सानो (s) २ R १० से.नम. दे म्ख ४० से.नम. =[(d-१०)*m+(४०- सभम d)*s]/३० ३ R ४० से.नम. दे म्ख ७० से.नम. =[(d-४० )*b+(७०- सभम d)*m]/३० ४ R ७० से.नम. िन्दा मानथ ठू लो (b) उदािरण: मानथको उदािरणमा ददर्एको सालको रुखको िााँगाको आयतन ननकाल्दा ; साल प्रिानतको िायनमटर (d) = ६० से.मी. रिे कोले िााँगा अनुपात (R-value) ननकाल्न- ६० सेम्न्टनमटर िायनमटर रिे कोले तानलका ३ को क्रमसङ्ख्या ३ (४० से.नम. दे म्ख ७० से.नम. सभम) मा पने िुाँदा तलको सूत्र प्रयोग गनुथ पने िुन्छ:- अनुपात (R-Value) = [(d-४०)*b+(७० -d)*m]/३० यिााँ, d= ६० (रुखको िायनमटर) b= ०.३५७ (तानलका ३ बाट सालको b को मान नलाँदा ) m= ०.३४१ (तानलका ३ बाट सालको m को मान नलाँदा) यी मानिरुलाई सूत्रमा राख्दा- = ((६०-४०)*०.३५७+ (७०-६०)*०.३४१)/३० = ०.३५२ 143 www.lawcommission.gov.np यसरी सालको रुखको िायनमटर ६० से.मी. िएमा िााँगाको आयतन र काण्िको आयतनको अनुपात ०.३५२ िुन आउाँछ | अब, सो रुखको काण्िको आयतन ३.०५० घन नमटर िएकोले (मानथको उदािरणबाट), िााँगािरुको आयतन = िााँगाको अनुपात (R - value) X काण्िको आयतन िााँगािरुको आयतन = ०.३५२ X ३.०५० (घन नमटर)= १.०७३६ (घन नमटर) (३) रुखको आयतन (Tree Volume): काण्िको आयतनमा िााँगािरु (Branches) को आयतन िोिे मा रुखको आयतन िुन्छ | यदद एउटा सालको रुखको िायनमटर (dbh)= ६० से.मी. र उचाई = २५ नमटर छ िने (मानथको उदािरणबाट) रुखको कुल आयतन = काण्िको आयतन + िााँगािरुको आयतन = ३.०५०० + १.०७३६ = ४.१२३६ घन नमटर िुन आउाँछ। (४) काठको ग्रस आयतन (Gross Timber Volume): काठको ग्रस आयतन ननकाल्न रुखको काण्िको आयतनबाट उक्त रुखको १० सेम्न्टनमटर टप आयतन घटाउनु पने िुन्छ | (काठको ग्रस आयतन = काण्िको आयतन - १० से.नम. टप िायनमटरको आयतन) रुखको १० से.नम. टप िायनमटरको आयतन ननकाल्न काण्िको आयतनलाई १० से.नम. टप िायनमटरको अनुपातले गुणन गनुथ पछथ। (१० से.नम. टप िायनमटरको आयतन = काण्िको आयतन x १० से.नम. टप िायनमटरको अनुपात) ननभन सुत्रको प्रयोग गरी १० से.नम. टप िायनमटरको अनुपात ननकाल्नु पछथ :- (Ln(V1/V)= a1+b1* Ln(d)) वा Ratio = EXP (a1+ b1* Ln(d)) यिााँ,

144 www.lawcommission.gov.np Ratio िन्नाले १० से.नम. िायनमटर िन्दा मानथको िागको आयतन र रुखको काण्िको आयतन (Stem Volume) अनुपात (Ratio) a 1, b 1 िन्नाले रुखको प्रिानत अनुसार तानलका- १ मा ददर्एका मानिरु (values) d िन्नाले रुखको िायनमटर (िनमनबाट १.३ नमटर उचार्मा नाहपएको िायनमटर (dbh)-सेम्न्टनमटरमा) उदािरण‚ मानथको उदािरणमा सालको रुखको िायनमटर (dbh)= ६० से.मी. रिे कोले १० से.नम. िायनमटर िन्दा मानथको िागको आयतन (१० से.नम. टप िायनमटर) र काण्िको आयतनको अनुपात (Ratio) आयतन ननकाल्नका लानग; मानथको तानलका १ बाट सालको a1 र b1 का मानिरु - a1= ५.२०२६ र b1 = -२.४७८८ d= ६० से.मी. सूत्रमा राख्दा, १० से.नम. िायनमटर िन्दा मानथको िागको आयतनको अनुपात (Ratio) =(EXP((a1)+( b1)*LN(d))) = (EXP((५.२०२६)+(-२.४७८८)*LN(६०))) = ०.००७१०८५१९ अब मानथको उदािरणबाट सालको रुखको (िायनमटर= ६० से.मी. र उचाई = २५ नमटर) काण्िको आयतन ३.०५०० घन नमटर रिे कोले , १० से.नम. व्यास िन्दा मानथको िागको काण्ि आयतन = काण्िको आयतन x १० से.नम. िायनमटर िन्दा मानथको िागको आयतनको अनुपात = ३.०५०० घन नमटर * ०.००७१०८५१९ = ०.०२१६८१ घन नमटर िुन आउछ। काठको ग्रस आयतन ननकाल्न काण्िको आयतनबाट १० से.नम. व्यास िन्दा मानथको िागको काण्िको आयतन घटाउनु पछथ। (काठको ग्रस आयतन = काण्िको आयतन - १० से.नम. व्यास िन्दा मानथको िागको काण्िको आयतन) = ३.०५०० - ०.०२१६८१ 145 www.lawcommission.gov.np यसरी काठको ग्रस आयतन = ३.०२८३ घन नमटर (५) काठको ग्रस आयतनबाट नेट आयतन र दाउरा ननकाल्दा दे िाय बमोम्िम गनुथ पछथ :- (अ) पहिलो दिाथको रुखबाट आउने काठको ग्रस आयतनबाट काठको नेट आयतन ननकाल्दा पहिलो दिाथको रुखको काठको ग्रस आयतनको ८० प्रनतशत नेट आयतन कायम गनुथ पछथ। (आ) दोस्रो दिाथको रुखबाट आउने काठको ग्रस आयतनबाट काठको नेट आयतन ननकाल्दा दोस्रो दिाथको रुखको काठको ग्रस आयतनको ६० प्रनतशत नेट आयतन कायम गनुथ पछथ। (र्) तेस्रो दिाथको रुखबाट आउने काठको ग्रस आयतनबाट काठको नेट आयतन ननकाल्दा ते स्रो दिाथको रुखको काठको ग्रस आयतनको ३० प्रनतशत नेट आयतन कायम गनुथ पछथ। (र्थ) चौथो दिाथको िकमा सभपूण थ रुखको आयतन (कुल आयतन) लाई दाउराको आयतनमा हिसाब गनुथ पछथ। अब मानथको उदािरणबाट सालको रुख (िायनमटर= ६० से.मी. र उचाई = २५ नमटर) दोस्रो दिाथको रिे को र काठको ग्रस आयतन ३.०२८३ घन नमटर रिे कोले मानथको दोस्रो दिाथबाट काठको ग्रस आयतनको साठी प्रनतशत काठको नेट आयतन कायम गनुथ पछथ। काठको ग्रस आयतन मध्ये काठको नेट आयतन = ३.०२८३ * ०.६० =१.८१७० घन नमटर (६) खयर प्रिानतको िकमा रुखबाट आउने काण्िको सभपूण थ आयतनलाई काठको नेट आयतन मानननेछ। (७) दाउराको आयतन र चट्टा: (अ) दाउराको आयतन ननकाल्न रुखको आयतनबाट काठको नेट आयतन घटाउनु पछथ। दाउराको आयतन = रुखको आयतन - काठको नेट आयतन यिााँ‚ मानथको उदािरणबाट,

146 www.lawcommission.gov.np रुखको आयतन = ४.१२३६ घन नमटर र काठको नेट आयतन =१.८१७० घन नमटर रिे कोले दाउराको आयतन = ४.१२३६ – १.८१७० = २.३०६६ घन नमटर (आ) चौथो दिाथको रुखको सभपूण थ आयतन (कुल आयतन) लार् दाउराको आयतनमा हिसाब गनुथ पछथ | (र्) दाउराको आयतनको घन नमटर लाई चट्टामा बदल्न १०५.९४/१००० (०.१०५९४४) ले गुणन गनुथ वा ९.४३८९ ले िाग गनुथ पछथ | मानथको उदािरणबाट, चट्टाको सङ्ख्या = २.३०६६ x ०.१०५९४४ = ०.२४४४ यसरी मानथको उदािरणबाट सालको रुखको िायनमटर= ६० से.मी. र उचाई = २५ नमटर तथा दोस्रो दिाथको रिे को अवस्थामा उक्त्त रुखबाट काठ (Timber) १.८१७० घन नमटर र दाउरा ०.२४४४ चट्टा आउने दे म्खयो |  द्रष्टव्य: कायम िएको दाउरा चट्टालाई म्झाँिानमिा कटाई चट्टाको खुद (नेट) आयतन कायम गनथ ०.५ ले गुणन गनुथ पनेछ। (८) मापनको एकाई : घननमटरलाई घनहफट (क्युनबक हफट) मा पररवतथन गदाथ ३५.३१४७ ले गुणन गनुथ पछथ। (9) बोक्रा : बोक्राको हिसाव आवश्यकता परे मा मन्त्रालयको वन सिे िण तथा तथ्याि मािाशाखाबाट प्रकाशन गररएको प्रकाशन नभबर ४७ (Volume Equations and Biomass Prediction of Forest Trees of Nepal, Sharma and Pukala, 1990) को टे बल ५, टे बल ६ र टे बल ७ लाई आधार नलई काठ र दाउरामा रिेको बोक्राको मात्रा यहकन गनुथ पनेछ | (१०) मानथको सुत्र अनुसार खिा रुखबाट काठ, दाउराको आयतन ननकाल्ल वन अनुसन्धान तथा प्रम्शिण केन्द्रबाट तयार पाररएको Exel-Sheet वा software प्रयोग गनथ सहकन्छ। ३. काठ, दाउराको मापन गने तररकाेः  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप। 147 www.lawcommission.gov.np (क) गोलार् मापन :- गोलार् मापन गदाथ बोक्रा कटाएर मापन गनुथ पछथ। (१) फेददे म्ख टुप्पो पहट्ट घट्दै गएको गोनलयाको िकमा बीच िागमा गोलार् मापन गनुथ पछथ। (२) गोनलयाको फेद‚ बीच िाग र टुप्पो समान निएको अवस्थामा गोनलयाको दुबै छे उ र बीचमा गोलार् मापन गरी औसत नाप ननकाल्नु पछथ। (३) गोनलयाको बीच िागमा कुनै ठू लो गााँठो वा खाल्िो िएमा त्यस िागलाई छोिे र नम्िकको दुई िागमा मापन गरी औसत नाप ननकाल्नु पछथ। (४) गोनलया असमान रुपले फैनलएको वा सााँघ ुरो िएको छ िने तीन ठाउाँमा (दुई वटा छे उमा र बीच िागमा) गोलार् मापन गरी गोलार् ननकाल्नु पछथ। (५) गोलार् मापन गदाथ नम्िकको र्न्चमा ७ लार्न िन्दा मानथ १ र्न्च र नपुगेमा ० र्न्च कायम िुने गरी र्न्चमा मापन गरी हफटमा पररवतथन गनुथ पछथ। (६) गोनलयामा पंम्ख िएको अवस्थामा पंम्ख (बिे स) कटाई गोनलयाको मापन गनुथ पछथ। (७) गोनलयाको बाहिरर िाग मदिएको िएमा मदिएको िाग कटाएर गोलार् मापन गनुथ पछथ। (ख) लभबार् मापनेः- गोनलयाको लभबार् मापन गदाथ ४" सभम तलको हफट‚ ४" दे म्ख ८" सभम ०.५ हफट र ८" िन्दा मानथ िएमा मानथको हफटमा मापन गनुथ पछथ। (ग) म्चरान काठ मापन :- म्चरान काठको मापन गदाथ दे िाय बमोम्िमको गनुथ पनेछ : (१) लभबार्:- म्चरान काठको लभबार् मापन गदाथ छड्के िागलाई कटाएर नम्िकको ईन्चमा मापन गनुथ पछथ। (२) चौिार् र उचार्:- म्चरान काठको चौिार् र उचार् मापन गदाथ बाहिरी िागको सिेको वा मदिएको िागलाई कटाएर नम्िकको र्न्चसभम मापन गनुथ पनेछ। (घ) दाउरा मापन :- दाउरा मापन गदाथ चट्टामा मापन गनुथ पनेछ र २० हफट × ५ हफट × ५ हफटको थुप्रो (३३३.३३ घनहफट) लाई एक चट्टा मानननेछ। (ङ) मापनको एकार् :- काठको मापन गदाथ हफट वा र्न्चमा मापन गरी आयतन ननकाल्दा घनहफटमा ननकाल्नु पछथ। ४. काठको आयतन ननकाल्ने तररकाेः-

148 www.lawcommission.gov.np  (क) गोनलया काठको आयतन ननकाल्ने तररकाेः गोनलया काठको आयतन ननकाल्दा क्वाटथर गथथ सूत्र अनुसार घन हफटमा दे िाय बमोम्िम ननकाल्नु पछथेः- क्वाटथर गथथ सू त्रेः– आयतन = लभबार् × (गोलार्)२ १६ Volume = Length × (Girth)2 16 द्रष्टव्येः (१) क्वाटथर गथथ सूत्रबाट गोनलयाको आयतन ननकाल्दा खिा रुखको मूल्यािनको ७८.५ प्रनतशत आयतन कायम िुन आउाँछ। (२) यो खण्ि प्रारभि िुन ु अम्घ सिलन िई घाटगद्दीमा रिे का तर नबक्री प्रहक्रयामा नगएका गोनलया काठको िकमा क्वाटथर गथथ सुत्र अनुसार पुनेःमूल्यािन गनुथ पनेछ। (ख) म्चरान काठको आयतन ननकाल्ने तररकाेः म्चरान काठको आयतन ननकाल्दा ननभन अनुसार घनहफटमा ननकाल्नु पछथ। म्चरान काठको आयतन= लभबार् (हफटमा)*चौिार् (र्न्चमा)*उचार् (र्न्चमा) १४४ ५. गोनलया काठको धोद कट्टी गने तररका :- (क) धोद िन्नाले गोनलया काठको ररङ्ग िएको वा सिे को वा मदिएको वा पोचो िएको वा म्चररएको वा प्वाल परे को कारणले म्चरान आउन नसक्ने िाग सभझनु पछथ। (ख) गोनलया काठको एकापहट्टको छे उमा मात्र धोद िएको अवस्थामा गोनलयाको लभबार्को आधािाग सभम धोद रिे को मान्नु पछथ। धोदको िेत्रफल (क्रस सेक्सनल एररया) ननकाल्दा सबैिन्दा लामो र सबैिन्दा छोटो सार्ि नापी औसत ननकाली धोदको िेत्रफल ननकाल्नु पछथ। (ग) गोनलयाको दुवै पहट्टको छे उमा धोद िएको अवस्थामा गोनलयाको लभबार् बराबर धोदको लभबार् मान्नु पछथ । धोदको िेत्रफल (क्रस सेक्सनल एररया) ननकाल्दा दुवै पट्टीको सबैिन्दा लामो र सबैिन्दा छोटो सार्ि नापी औसत ननकाली धोदको िेत्रफल ननकाल्नु पछथ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 149 www.lawcommission.gov.np (घ) धोदको िेत्रफल (क्रस सेक्सनल एररया) लाई धोदको लभबार्ले गुणन गरी धोदको आयतन ननकाल्नु पछथ। (ङ) िुन सुत्रबाट गोनलयाको आयतन ननकानलएको िो त्यिी सुत्रबाट धोदको आयतन ननकाल्नु पछथ। (च) धोद सहितको गोनलयाको आयतनमा धोदको आयतन घटाई गोनलयाको वास्तहवक आयतन ननकाल्नु पछथ। ६. गोनलया काठको गुणस्तर (ग्रेि) ननधाथरण :- (क) साल प्रिानत: (१) “ए” ग्रेि:- गोलार् ५ हफट िन्दा बढी िई लभबार् ६ हफट िन्दा बढी िएको, सामान्य हकरा लागेको वा प्रनत ६ हफट लभबार्मा २ वटा सभम प्वाल िएको, ५ प्रनतशतसभम धोद िएको‚ सोझो गोनलया काठ। (२) “बी” ग्रेि:- गोलार् ४ हफट िन्दा बढी िई लभबार् ४ हफट िन्दा बढी िएको, हकरा लागेको वा प्रनत ४ हफट लभबार्मा ५ वटासभम प्वाल िएको, म्चररएको, ५ हफट िन्दा बढी गोलार् िएकोमा २५ प्रनतशतसभम धोद िएको र ४ हफट दे खी ५ हफटसभम गोलार् िएकोमा ५ प्रनतशतसभम धोद िएको, गााँठो िएको, बोक्रा नित्र पसेको गोनलया काठ। (३) “सी” ग्रेि:- गोलार् २ हफट ६ र्न्च िन्दा बढी िई लभबार् ३ हफटिन्दा बढी िएको‚ “ए” र “बी” ग्रेिमा नपरे को गोनलया। (४) “िी” ग्रेि:- "ए", "बी", "सी" ग्रेि र बल्लाबल्लीमा नपरे को म्चरान काठ ननस्कन सक्ने गोनलया काठ। (ख) िङ्गली नससौ प्रिानत:- (१) “ए” ग्रेि :- गोलार् ४ हफट िन्दा बढी िई लभबार् ४ हफट िन्दा बढी िएको, सामान्य हकरा लागेको वा प्रनत ४ हफट लभबार्मा २ वटा सभम प्वाल िएको, ५ प्रनतशतसभम धोद िएको‚ सोझो गोनलया काठ। (२) “बी” ग्रेि :- गोलार् ३ हफट िन्दा बढी िई लभबार् ४ हफट िन्दा बढी िएको, हकरा लागेको वा प्रनत ४ हफट लभबार्मा ५ वटासभम प्वाल िएको, म्चररएको, ४ हफट िन्दा बढी गोलार् िएकोमा २५ प्रनतशतसभम धोद िएको र ३ हफट दे खी ४ हफट सभम गोलार् िएकोमा ५ प्रनतशतसभम धोद िएको, गााँठो िएको, बोक्रा नित्र पसेको गोनलया काठ।

150 www.lawcommission.gov.np (३) “सी” ग्रेि :- गोलार् २ हफट ६ र्न्च िन्दा बढी िई लभबार् ३ हफटिन्दा बढी िएको “ए” र “बी” ग्रेिमा नपरे को गोनलया। (४) “िी” ग्रेि:- "ए", "बी" र "सी" ग्रेिमा नपरे को म्चरान काठ ननस्कन सक्ने गोनलया काठ। (ग) चााँप, िामुन, कमाथ र असना प्रिानत:- (१) “ए” ग्रेि :- गोलार् ५ हफट िन्दा बढी िई लभबार् ७ हफट िन्दा बढी िएको, सामान्य हकरा लागेको वा प्रनत ७ हफट लभबार्मा २ वटा सभम प्वाल िएको, ५ प्रनतशतसभम धोद िएको‚ सोझो गोनलया काठ। (२) “बी” ग्रेि :- गोलार् ४ हफट िन्दा बढी िई लभबार् ५ हफट िन्दा बढी िएको, हकरा लागेको वा प्रनत ५ हफट लभबार्मा ५ वटासभम प्वाल िएको, म्चररएको, ५ हफट िन्दा बढी गोलार् िएकोमा पच्चीस प्रनतशतसभम धोद िएको र ४ हफट दे खी ५ हफट सभम गोलार् िएकोमा ५ प्रनतशतसभम धोद िएको, गााँठो िएको, बोक्रा नित्र पसेको गोनलया काठ। (३) “सी” ग्रेि:- "ए", "बी" ग्रेिमा नपरे को गोनलया काठ। (घ) टुनी, नसररस (कालो र रातो), उम्त्तस र गभिारी प्रिानत:- (१) “ए” ग्रेि :- गोलार् ५ हफट वा सो िन्दा बढी िएको गोनलया। (२) “बी” ग्रेि :- गोलार् ५ हफट िन्दा कम िएको गोनलया। (ङ) सागवान र वृिारोपण नससौ प्रिानत:- (१) “ए” ग्रेि :- गोलार् ४ हफट वा सो िन्दा बढी िएको। (२) “बी” ग्रेि :- गोलार् ४ हफट िन्दा कम िएको। (च) सल्ला प्रिानत:- (१) “ए” ग्रेि : गोलार् ५ हफट वा सो िन्दा बढी िएको र लभबार् ७ हफट वा सो िन्दा बढी िएको गोनलया। (२) “बी” ग्रेि : गोलार् ५ हफट िन्दा कम िएको वा लभबार् ७ हफटिन्दा कम िएको गोनलया। ७. नबगो कायम गने तररकाेः- (क) ठु टाबाट आयतन कायम गरी नबगो कायम गने तररकाेः  दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।

151 www.lawcommission.gov.np (१) िङ्गल नोक्सानी िई ठु टासभम िएको तर काठ फेला नपरी ठु टाबाट नबगो कायम गदाथ दे िाय बमोम्िम गनुथ पछथेः- (अ) ठु टाको गोलार् मापन गदाथ िनमनबाट एकफूट मानथ ठु टाको बोक्रानित्रको गोलार् हफटमा मापन गनुथ पछथ। (आ) ठु टाको गोलार्को आधारमा नबगो ननकाल्दा तानलकामा ४ उल्ले ख िएको काठको िात र साईि अनुसार आयतन कायम गरी उक्त आयतनलाई अनुसूची–६ बमोम्िमको काठको मूल्यले गुणन गरी नबगो कायम गनुथ पछथ। तानलका ४: ठु टाको गोलार्को आधारमा घनहफटमा आयतन ननकाल्ले तानलकाेः- िात < २'… ३'… ४'… ५'… ६'… ७'…८ ८'…९' ९'…१ १०'… ११'… >१२' २' ३' ४' ५' ६' ७' ' ०' ११' १२' फर, २ ९ १८ ३४ ४५ ८० १०० १३८ १५४ १९१ २१३ २४५ दे वदार चााँप १ ६ १२ ३० ४० ६१ ८१ १२६ १६० २१३ २६० ३११ नससौ ३ १० १७ २७ ४० ५४ ७० ८६ १०१ ११५ १२८ १३४ साल २ ८ १५ २७ ४१ ५० ७० ८६ ११९ १३८ १६२ १८१ असना १ ५ १० २१ ३४ ५४ ८६ १०२ १३१ १६१ १९२ २२५ कमाथ १ ४ ७ १५ २६ ४० ५४ ६९ ८२ ९३ १०४ ११४ टुनी २ ८ १४ २५ ३८ ५२ ६६ ८० ८३ १०८ ११८ १३० सल्लो १ ६ १६ ३५ ६२ ९८ १४१ १७१ २०१ २२० ३५२ ४०६ अन्य २ ८ १६ ३१ ५२ ७० १०० १४१ १७१ २०१ २२० २२० सल्ला खयर १ ९ १६ २९ ४७ ७२ १०२ १२९ – – – – ि ुिकुल १ ७ १४ २६ ४१ ५९ ७८ ९९ ११९ १४२ १६१ १५२ गुटेल २ ६ १५ २१ ३२ ४६ ६२ ८१ १०३ १२७ १५१ १७५ िामुन १ ५ १० १८ २८ ३० ४० ५४ ६० ६५ ६९ ७४ उम्त्तस २ ८ १६ ३७ ५४ ८३ ११५ १५२ १९३ २४० २९० ३४२

152 www.lawcommission.gov.np म्चलाउने १ ४ ८ १८ ३० ४४ ६० ७६ ९३ १०६ १३२ १२२ नसमल १ ६ १३ २७ ४४ ६६ ९५ १२४ १५५ १८८ २२३ २५९ अन्य २ ६ ११ २० ३० ४२ ५४ ७० ८३ ९९ ११३ १३१ िात (ख) म्चरान काठको नबगो कायम गने तररकाेः म्चरान काठको नबगो कायम गनुथ पदाथ म्चरान काठको आयतनलाई १.४ ले गुणन गरी आएको आयतनलाई अनुसूची–६ बमोम्िमको मूल्यले गुणन गरी नबगो कायम गनुथ पछथ । 153 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१० (ननयम १९ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) काठ, दाउराको चलानी पुिीको ढााँचा प्रदे श सरकार ………. मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय .................. निनििन वन कायाथलय, ........ .................। नमनत: श्री ........................... .................................। क्र.स. गोनलया िात नाप साईि आयतन धोद नेट टााँचा कैहफयत नभबर गोलार् लभबार् कट्टी आयतन म्चन्ि बोधाथथ/कायाथ थ :- (१) ................................, निनििन वन कायाथलय। ................................. (वन प्रनतनननध) नाम: पद: द्रष्टव्येः यो चलानी पुिी ३ प्रनत तयार गरी एक प्रनत आफैंले राखी एक प्रनत ढु वानी साधनमा र एक प्रनत निनििन वन कायाथलयमा पठाउनु पनेछ। 154 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-११ (ननयम २१ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनत रिने म्िल्ला १. कञ्चनपुर २. ििे लधुरा ३. िोटी ४. कैलाली ५. बददथया ६. बााँके ७. सुखेत ८. सल्यान ९. दाङ १०. प्यूठान ११. कहपलवस्तु १२. अघाथखााँची १३. रुपन्दे िी १४. पाल्पा १५. नवलपरासी (बदथघाट सुस्ता पम्िम) १६. नवलपरासी (बदथघाट सुस्ता पूव थ) १७. तनिुाँ १८. गोरखा १९. लमिुङ २०. स्याङ्िा २१. म्चतवन २२. धाददङ २३. नुवाकोट २४. मकवानपुर २५. नसन्धुली २६. पसाथ २७. बारा २८. रौतिट २९. सलाथिी ३०. मिोत्तरी ३१. धनुषा ३२. नसरािा ३३. सप्तरी ३४. उदयपुर ३५. सुनसरी ३६. धनकुटा ३७. िोिपुर ३८. मोरङ ३९. झापा ४०. र्लाम ४१. दै लेख ४२. िुभला ४३. कास्की ४४. पवथत ४५. बाग्लुङ ४६. दोलखा ४७. काभ्रेपलाञ्चोक ४८. नसन्धुपाल्चोक ४९. सङ्खुवासिा ५०. ते ह्रथुम ५१. पााँचथर

155 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१२ (ननयम २१ को उपननयम (३) र ननयम ४१ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) म्िल्ला वन पैदावार आपूनतथ सनमनतबाट नबक्री िुने काठ, दाउराको पररमाण क्र.स. काठ, दाउरा चाहिने प्रयोिन अनधकतम पररमाण कैहफयत काठ दाउरा (घन हफट) (चट्टा) (क) हवपद्मा परे का पररवारको घर गोठ ४० ०.२५ ननमाथण तथा पुनननथमाथण (ख) घरकािको रुपमा नयााँ घर ननमाथण १०० १ (ग) घरकािको रुपमा घर ममथत ४० - (घ) हकसान पररवार वा कृषक समूिले ७ - ननमाथण तथा उपयोग गने कृहष औिार (ङ) धानमथक तथा सांस्कृनतक कायथ र आवश्यकता १ पुराताम्त्त्वक सभपदाको ननमाथण तथा अनुसार पुनननथमाथण (च) शीतलिर वा हिमपात िएको - आवश्यकता सामूहिक समयमा सावथिननक स्थानमा न्यानो अनुसार रुपमा कायथ प्रयोग गनथ (छ) शव दािसं स्कार १५ ५ क्वीन्टल (ि) िनसििानगतामा गररने साना १५० - लागतका हवकास ननमाथण कायथ 156 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१३ (ननयम २२ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) वन िेत्र न्यू न िई वनको पिुाँच कम र िनघनत्व बढी िएका म्िल्ला १. बददथया २. रुपन्दे िी ३. नवलपरासी (बदथघाट सुस्ता पम्िम) ४. पसाथ ५. बारा ६. रौतिट ७. सलाथिी ८. मिोत्तरी ९. धनुषा १०. नसरािा ११. सप्तरी १२. सुनसरी १३. मोरङ १४. झापा १५. कञ्चनपुर 157 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१४ (ननयम २५ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) काठ, दाउराको छोिपुिीको ढााँचा प्रदे श सरकार …………….. मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय .................. निनििन वन कायाथलय, ........ .................।

च.न. नमनतेः हवषयेः छोिपुिी ददएको। श्री .................................. ....................................................... यस कायाथलयबाट .................सब निनििन वन कायाथलय अन्तगथतको ..... ......... घाटगद्दीमा रिे को लट नभबर................. आ.व. ....................मा सङ्कलन/बरामद िएको खिारुख/काठ/दाउरा नललाम नबक्री गनथ प्रकाम्शत नमनत .............. को सूचना अनुसार तपाईले पेस गरे को बोलपत्रमा तपाईको कबोल अि सबै िन्दा बढी िुाँदा नमनत ...............को ननणथय अनुसार तपाईको नाममा नबक्री सदर िई कबोल अि रु.................. यस कायाथलयमा प्राप्त िई सकेकोले तपाईको माग अनुसार ........... सभम लै िान नमनत .......................को नापी/नबमाकाथ अनुसार व.हव. .............. नबक्री टााँचा ननसान लागेको तपनसल बमोम्िमको वन पैदावार उठाई .............. सभम लै िाने गरी यो छोिपूिी ददर्एको छ। सो काठ, दाउरा ढु वानी गने िक वा गािीमा सील लागे पिात् सवनिनििन वन कायाथलयले िक वा गािी नभबर उल्लेख गरी प्रदान गरे को चलानी पूिीको आधारमा दरहपठ गराई वन पैदावार ओसार पसार गनथ अनुरोध छ।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 158 www.lawcommission.gov.np तपनसल क्र.स. िात थान पररमाण िभमा टााँचाको नसलको कैहफयत रकम हववरण हववरण बोधाथथ/कायाथ थ:- (१) ………………………. निनििन वन कायाथलय (पुग्ने ठाउाँको) (२) ………………………. सब निनििन वन कायाथलय (३) आनथथक प्रशासन शाखा‚ निनििन वन कायाथलय‚ ………………………. (……………………………….) निनििनल वन अनधकृत 159 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१५ (ननयम २९ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) ििीबुटी तथा अन्य वन पैदावार सङ्कलन र्िाितको ढााँचा प्रदे श सरकार ……………. मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय .................. निनििन वन कायाथलय, ........ ...................। नमनत: र्िाित प्राप्त गनेको नाम, थर, वतनेः सङ्कलन गने भयादेः घाटगद्दी स्थलेः धरौटी रकमेः क्र.स. वन वन वन सङ्कलन पररमाण सङ्कलन कैहफयत पैदावारको पैदावार पैदावार गने िेत्र गने हकनसम को को (वनको नाम, तररका स्थानीय वैज्ञाननक चौिद्दी) नाम नाम

बोधाथथ:- (१) ................................, सब निनििन वन कायाथलय, (२) आनथथक प्रशासन शाखा‚ निनििन वन कायाथलय‚ ………………………. .................................... (निनििनल वन अनधकृत) 160 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१६ (ननयम २९ को उपननयम (६) साँग सभबम्न्धत) ििीबुटी तथा अन्य वन पै दावारको छोिपुिीको ढााँचा प्रदे श सरकार …………………. मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय .................. निनििन वन कायाथलय, ........ .................। नमनत: श्री …………………………………. ………………………………………. नमनत ………………………. को सङ्कलन र्िाित अनुसार तपनसल बमोम्िमको ििीबुटी/अन्य वन पैदावार ………………………. ददन नित्र ………………………. स्थानबाट ………………………. स्थानसभम उठाई लै िान यो छोिपुिी ददर्एको छ। ………………………. सब निनििन वन कायाथलयबाट दरहपठ गराई लै िानु िोला। तपनसल क्र.स. वन पररमाण मूल्य िभमा वन पैदावार प्याक नसलको कैहफयत पैदावारको दर रकम गररएको बोरा वा हववरण नाम कन्टे नर थान बोधाथथ/कायाथ थ:- (१) ………………………. सब निनििन वन कायाथलय (२) आनथथक प्रशासन शाखा‚ निनििन वन कायाथलय‚ ………………………. (……………………………….) निनििनल वन अनधकृत 161 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१७ (ननयम ३९ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) सरकारद्वारा व्यवम्स्थत वनको कायथयोिनामा समावेश िुने हवषय १. पररचय २. वनको िौगोनलक अवम्स्थनत (चारहकल्ला र नक्सा सहित) ३. वनको हकनसम र मुख्य प्रिानत ४. हवगतका वन व्यवस्थापन कायथयोिनाको समीिा ५. वनस्रोत सवेिण तथा हवश्लेषण (क) िू-उपयोग (पानीका मुिान, खोला, ताल, िीर, घााँसेमैदान, उत्पादन तथा सं रिण िेत्र) (ख) कभपाटथमेण्ट हविािन (उत्पादन िेत्र र सं रिण िेत्र सहित) (ग) कभपाटथमेण्ट अनुसारको वनको मौज्दात ६. वन व्यवस्थापनका लक्ष्य तथा उद्देश्य ७. वन व्यवस्थापन कायथयोिनाको अवनध ८. सं रिण कायथ व्यवस्थापन (क) वन िढे लो तथा चररचरन ननयन्त्रण (ख) चोरी म्शकार तथा कटानी ननयन्त्रण (ग) वन्यिन्तु तथा िैहवक मागथ सं रिण (घ) पानीका मुिान, खोला हकनार, नसमसार सं रिण, (ङ) िलाधार सं रिण तथा िू­िय ननयन्त्रण ९. वन सं वर्द्थन प्रणाली अनुसार वन व्यवस्थापन तथा वन पैदावार उत्पादन (क) वन सं वर्द्थन प्रणाली (ख) वन सं वर्द्थन प्रणाली छनोटको आधार (ग) वन बाली कटानचक्र तथा पुनरोत्पादन तररका (घ) वन सं वर्द्थनका हक्रयाकलाप र कायाथन्वयन गने समय तानलका (ङ) योिना अवनधको पुनरोत्पादन कटान िेत्र तथा वन बाली कटान पररमाण आकलन (च) वन पैदावार सङ्कलन, घाटगद्दी तथा ग्रेनिङ तररका १०. व्यवस्थापन कायथयोिना अवनधको लानग वाहषथक हक्रयाकलाप तथा बिेट ११. व्यवस्थापन कायथयोिनाको हवत्तीय हवश्लेषण १२. व्यवस्थापन कायथयोिनाको पुनरावलोकन, अनुगमन, मूल्याङ्कन १३. कायथयोिनासाँग सभबम्न्धत अन्य हवषय द्रष्टव्य: वनमा पार्ने प्रमुख वनस्पनत तथा वन्यिन्तुको वैज्ञाननक र स्थानीय नाम कायथयोिनामा समावेश गनुथ पनेछ।

162 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१८ (ननयम ४० को उपननयम (२) साँग सभबम्न्धत) वन सं रिण िेत्रको हवशेष कायथयोिनामा समावेश िुने हवषय कायथकारी सारांश १. पररचय (क) वन सं रिण िेत्रको नाम, चार हकल्ला सहितको नक्सा (ख) वन सं रिण िेत्रको हवशेषता (ग) कानूनी आधार (घ) कायथयोिना तयारीका आधार २. स्थलगत अवस्था (क) िू-पररनध िेत्रको अवम्स्थनत तथा िू–उपयोगको अवस्था (ख) िौगोनलक तथा िौगनिथक अवस्था (ग) स्थानीय समुदायको सामाम्िक, आनथथक अवस्था (घ) वन स्रोत, नसमसार तथा िलाधारको अवस्था (ङ) प्रमुख वन्यिन्तु, वनस्पनत तथा पाररम्स्थनतकीय प्रणाली ३. सं रिण र व्यवस्थापनको अवस्था (क) वन सं रिण िेत्रको सं म्िप्त र्नतिास (ख) वन व्यवस्थापन पद्दनत र वन पैदावार उत्पादनको अवस्था (ग) िैहवक हवहवधता तथा वन्यिन्तुको सं रिण (घ) िू-उपयोग पररवतथन, वन हवनास तथ ियीकरणको अवस्था (ङ) पयाथपयथटनको अवस्था (च) मानव वन्यिन्तु द्वन्द्व व्यवस्थापनको अवस्था (छ) हवगतका व्यवस्थापन योिनाको सबल पि, दुब थल पि, अवसर र च ुनौतीको हवश्लेषण समीिा ४. दुरदृहष्ट, लक्ष्य, उद्देश्य तथा रणनीनत (क) दुरदृहष्ट (ख) लक्ष्य तथा उद्देश्य (ग) व्यवस्थापन रणनीनत 163 www.lawcommission.gov.np (१) हवषयगत िेत्रको पहिचान तथा िेत्र हविािन (२) िैहवक मागथ, वन िलाधार तथा िूपररनधस्तरीय व्यवस्थापन (३) िलवायु पररवतथनेः पाररम्स्थनतकीय प्रणाली तथा सामुदाहयक समानुकूलन अनिवृहर्द् (४) मित्त्वपूणथ वन्यिन्तु तथा वनस्पनत प्रिानत सं रिण (५) वन सं रिण िेत्र नित्रका नसमसार, सामुदायमा आधाररत वनको सीमािन, सं रिण तथा व्यवस्थापन (६) अवसर तथा अपेम्ित उपलम्ब्ध ५. वन तथा वन्यिन्तु सं रिण योिना (क) अनतक्रमण तथा चोरी ननकासी ननयन्त्रण (ख) वन िढे लो ननयन्त्रण तथा व्यवस्थापन (ग) नमचािा प्रिानत तथा रोग हकराबाट ननयन्त्रण (घ) चोरी म्शकार तथा गैरकानू नी व्यापार ननयन्त्रण (ङ) वन तथा वन्यिन्तु अपराध ननयन्त्रण तथा कानूनी कारबािीका हवषय ६. िैहवक हवहवधता सं रिण तथा प्रवर्द्थन योिना (क) िैहवक मागथ, पाररम्स्थनतकीय प्रणाली तथा िूपररनधस्तरीय व्यवस्थापन (ख) नसमसार, वन िलाधार, पानीका मुिान सं रिण तथा व्यवस्थापन (ग) लोपोन्मुख तथा दुलथि वन्यिन्तु र वनस्पनत प्रिानतको सं रिण तथा व्यवस्थापन (घ) िलवायु पररवतथनेः पाररम्स्थनतकीय प्रणाली तथा सामुदाहयक समानुकूलन अनिवृहर्द् योिना (ङ) मित्त्वपूणथ वन्यिन्तु तथा वनस्पनत प्रिानत सं रिण तथा मानव वन्यिन्तु द्वन्द्व व्यवस्थापन योिना (च) वनिेत्र नित्र रिे का धानमथक, सांस्कृनतक तथा पुराताम्त्त्वक मित्त्वका सभपदा सं रिण योिना ७. वन हवकास तथा व्यवस्थापन योिना (क) वन सं रिण िेत्र नित्रका समुदायमा आधाररत वनको सीमािन, सं रिण तथा व्यवस्थापन (ख) वन व्यवस्थापन पद्दनत अनुसार वनको सं रिण तथा व्यवस्थापन र वन सं वर्द्थन प्रणाली

164 www.lawcommission.gov.np ८. सामुदाहयक हवकास योिना (क) आय आिथन तथा म्िवीकोपािथन कायथक्रम (ख) ननिी तथा सावथिननक वन (ग) सं रिण तथा साना पूवाथधार ९. वन पैदावार सङ्कलन, नबक्री हवतरण तथा ओसारपसार (क) काष्ठ वन पैदावार (ख) गैरकाष्ठ तथा अन्य वन पैदावार (ग) वातावरणीय सेवाको ि ुक्तानी (घ) वन काबथन सेवा १०. पयाथपयथटन हवकास तथा व्यवस्थापन ११. अध्ययन अनुसन्धान तथा िमता हवकास १२. कायाथन्वयनको लानग सं स्थागत प्रबन्ध १३. हवत्तीय व्यवस्था १४. अनुगमन तथा प्रनतवेदन १५. कायथयोिनासाँग सभबम्न्धत अन्य हवषय 165 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-१९ (ननयम ४२ को उपननयम (५) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वनको उपिोक्ता समूिको हवधानमा समावेश िुने हवषय १. प्रस्तावना, पररिाषा २. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको नाम, ठे गाना ३. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको उद्देश्य ४. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको छाप ५. सामुदाहयक वन व्यवस्थापन िेत्र नित्रका घरधुरी तथा िनसङ्ख्याको हववरण ६. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको काम, कतथव्य र अनधकार ७. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि र सनमनतको पदावनध तथा गठन हवनध ८. सामुदाहयक वन उपिोक्ता सनमनतका सदस्यको नामावली ९. साधारण सिा तथा सनमनतको बैठक कायथहवनध १०. प्रचनलत कानून बमोम्िमको वन अपराध ननयन्त्रण (क) कायथयोिना हवपरीत कायथ गने समूि सदस्यलार्थ गररने सिाय, िररबाना र अपनाउनु पने कायथहवनध (ख) कायथयोिना हवपरीत कायथ गने समूि बाहिरका व्यम्क्तलार्थ गररने सिाय, िररबाना र अपनाउनु पने कायथहवनध (ग) समुदायमा आधाररत चोरी म्शकार ननयन्त्रण तररका ११. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिको आनथथक कायथहवनध (क) कोष व्यवस्थापन तथा ले खा प्रणाली (ख) बिेट तथा कायथक्रम तिुथमा, स्वीकृनत, कायाथन्वयन र अनुगमन सभबन्धी व्यवस्था (ग) स्वीकृत बिेट खचथ गने र अनिले ख राख्ने कायथहवनध (घ) बरबुझारथ, ले खापरीिण, कोषको हिनानमना ननयन्त्रणको व्यवस्था, सुशासनका मापदण्ि (ङ) मानसक र वाहषथक आनथथक हववरण (च) उपिोक्ता र उपिोक्ता सनमनतको आनथथक प्रशासन सभबन्धी काम र कतथव्य १२. अनुगमन, मूल्याङ्कन तथा प्रनतवेदन

166 www.lawcommission.gov.np १३. अन्य आवश्यक कुरा द्रष्टव्य: (१) हवधानको अनुसूचीमा उपिोक्ता समूिका सदस्य पररवारको पुपमष र महिला मुलीको नामावली समावेश गनुथ पनेछ। (२) नेपाल सरकार, प्रदे श सरकार र स्थानीय तिबाट आनथथक लाि प्राप्त गने व्यम्क्त उपिोक्ता समूिको कायथसनमनतको अध्यि, उपाध्यि, सम्चव, कोषाध्यि वा सदस्य बन्न पार्ने छै न। (३) उपिोक्ता समूिको कायथसनमनतको पदावनध सहकनु अगावै नयााँ कायथसनमनत चयन गरी कायथसनमनतको पदावनध सहकएको पन्र ददननित्र नयााँ कायथसनमनतलाई म्िभमेवारी िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। 167 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२० (ननयम ४२ को उपननयम (६) र ननयम ५६ को उपननयम (७) साँग सभबम्न्धत) वन उपिोक्ता समूि दताथको लानग ददर्ने ननवेदनको ढााँचा श्री निनििनल वन अनधकृतज्यू, .......... निनििन वन कायाथलय,....... ................................। वन ऐन, २०७६ तथा वन ननयमावली, २०७९ मा िएको व्यवस्था बमोम्िम ................................ वन उपिोक्ता समूि गठन गरी उपिोक्ता समूि दताथ गरी पाउन समूिको हवधान सं लग्न गरी पेस गरे का छौं। उपिोक्ता समूिको दताथ गरी िानकारी पाउन अनुरोध गदथछौं। ननवेदक ........... सामुदाहयक/साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको तफथबाट क्र.स. नाम पद दस्तखत १. २. ३. ४. ५. नमनतेः............................ 168 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२१ (ननयम ४२ को उपननयम (७) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि दताथको प्रमाणपत्रको ढााँचा प्रदे श सरकार ……………… मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ....... निनििन वन कायाथलय,………. ............। सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि दताथको प्रमाणपत्र

प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः श्री..................................सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि यस कायाथलयको नमनत ..................................... को ननणथय अनुसार वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ ले ददएको अनधकार प्रयोग गरी त्यस सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई दताथ गरी यो प्रमाणपत्र ददर्एको छ। समूि दताथ नभबर: उपिोक्ता समूिको हववरण : उपिोक्ता समूिको िेत्र : घरधुरीको सङ्ख्या : कुल िनसङ्ख्या : प्रमाणपत्र ददने अनधकृतको,- नामेः पद: दस्तखतेः नमनतेः द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पच्चीस रुपैयााँ लाग्नेछ। 169 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२२ (ननयम ४४ को उपननयम (१) र ननयम ५९ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) उपिोक्ता समूिको वाहषथक प्रनतवेदनको ढााँचा (क) समूिको वाहषथक आनथथक प्रनतवेदन आभदानी खचथ क्र.स. आभदानी शीषथक रकम क्र.स. खचथ शीषथक रकम १ अम्घल्लो आ.व. को १ प्रशासननक खचथ मौज्दात वैि तलब ित्ता नगद बैठक, म्चयापान २ वन पैदावार नबक्रीबाट स्टे शनरी काठ पानी, नबिुली र टे नलफोन खााँबा िािा र औिार दाउरा कायाथलय सामान कृहष औिार हवहवध (ले .प. शुल्क, पशु आिार,र्न्धन र अन्य खचथ) ििीबुटी २ वन व्यवस्थापन खचथ अन्य वन सं रिण ३ अनुदान वन हवकास सरकारी वन सदुपयोग गैर सरकारी ३ अन्य हवकास खचथ अन्य (व्यम्क्तगत समेत) सं स्थागत हवकास ४ दण्ि िररबाना सामुदाहयक हवकास ५ सदस्यता शुल्क ४ हवपन्न वगथ लम्ित िीहवकोपािथन प्रवेश शुल्क ५ अनुदान, सियोग सदस्यता शुल्क ६ वन उद्यम हवकास र पयाथपयथटन हवकास नवीकरण ७ अन्य

170 www.lawcommission.gov.np ६ बैि वा हवत्तीय ८ फस्यौट निएको पेश्की सं स्थाबाट ऋण आभदानी ७ अन्य आय (चन्दा, ९ ऋण लगानी पुरस्कार) १० बैि मौज्दात ११ नगद मौज्दात िभमा िभमा (ख) आनथथक प्रगनत प्रनतवेदन (१) वन पैदावार उत्पादन तथा नबक्री हवतरण सभबन्धी िानकारी वन आन्तररक नबक्री आपूनतथ सनमनत बाह्य नबक्री िभमा एकार् पैदावार दर पररमाण रकम दर पररमाण रकम दर पररमाण रकम पररमाण रकम काठ (प्रिानत अनुसार) बल्लाबल्ली दाउरा ििीबुटी खोटो अन्य (उल्लेख गनुथ पने) (२) वन हवकास कायथ कायथ हववरण एकार् पररमाण बिेट खचथ कैहफयत 171 www.lawcommission.gov.np (३) सामुदाहयक हवकास कायथ कायथ हववरण एकार् पररमाण बिेट खचथ कैहफयत (४) सामाम्िक हवकास कायथ कायथ हववरण एकार् पररमाण बिेट खचथ कैहफयत (५) वन उद्यम तथा पयाथपयथटन सभबन्धी हववरण (६) वनले नसिथना गरे को रोिगारी कायथ एकार् महिला पुपमष िभमा कैहफयत वन सं वर्द्थन वन सं रिण वन पैदावार सङ्कलन तथा घाटगद्दी वन उद्यम अन्य 172 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२३ (ननयम ४६ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वन िस्तान्तरणको लानग ददर्ने ननवेदनको ढााँचा श्री निनििनल वन अनधकृतज्यू, ............... निनििन वन कायाथलय,............... ...................................। वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी सं लग्न वन कायथयोिना अनुसार सामुदाहयक वनको रुपमा सं रिण, सं वर्द्थन र सदुपयोग गनथ चािे काले दे िायको हवषयमा प्राहवनधक सियोग सहित र दे िायको वनिेत्र यस उपिोक्ता समूिलाई िस्तान्तरण गरी ददन िुन यो ननवेदन पेस गरे का छौं। १. प्राहवनधक सियोग (क) सामुदाहयक वन कायथयोिना तयारी/नवीकरण (ख) वनको स्रोत सिे िण (ग) वन व्यवस्थापन, नबरुवा उत्पादन, वृिारोपण तथा वन सं वर्द्थन (घ) वन्यिन्तु सं रिण तथा व्यवस्थापन (ङ) पयाथपयथटन तथा वन उद्यम स्थापना तथा सञ्चालन (च) वन्यिन्तु पालन २. वनको हववरण (क) वनको नाम र ठे गाना : (ख) चारहकल्ला : (ग) िेत्रफल र प्रमुख प्रिानत : ननवेदक उपिोक्ता समूिको तफथबाट क्र.स. नाम पद दस्तखत १. २. ३. नमनतेः................................. 173

www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२४ (ननयम ४६ को उपननयम (९) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वनको कायथयोिनामा समावेश िुन ु पने हवषय १. पररचय २. सामुदाहयक वन र समूिको िौगोनलक अवम्स्थनत (चारहकल्ला, नापीको नक्सा र हफल्िबुक सहित) ३. वनको हकनसम मुख्य प्रिानत ४. वन पैदावारको माग र आपूनतथको अवस्था ५. समूिको आनथथक तथा सामाम्िक अवस्था ६. हवगतका वन व्यवस्थापन कायथयोिनाको समीिा ७. वनस्रोत सवेिण, हवश्लेषण, वन सं वर्द्थन प्रणाली तथा व्यवस्थापन (क) िू–उपयोग (पानीका मुिान, खोला, ताल, िीर, घााँसेमैदान, उत्पादन तथा सं रिण िेत्र) (ख) ब्लक/कभपाटथमेण्ट हविािन, ब्लक/कभपाटथमेण्ट अनुसारको वनको मौज्दात (ग) वन सं वर्द्थन प्रणाली छनोटको आधार (घ) वन सं वर्द्थन प्रणाली तथा हक्रयाकलाप, कायाथन्वयन समय तानलका, वाहषथक स्वीकायथ कटान (ङ) वन पैदावार सङ्कलन चक्र तथा पुनरोत्पादन तररका ८. वन पैदावार उत्पादन र आपूनतथको तररका (क) वन पैदावार कटान, सङ्कलन तथा घाटगद्दी गने समय तानलका (ख) वन पैदावारको मूल्य ननधाथरण (ग) घाटगद्दीबाट वन पैदावार नबक्री हवतरण व्यवस्थापन र ननयन्त्रण तररका ९. सं रिण तथा सं वर्द्थन कायथ व्यवस्थापन (क) वन िढे लो तथा चररचरन ननयन्त्रण (ख) एकीकृत रोग हकरा तथा नमचािा प्रिानत ननयन्त्रण (ग) वन अनतक्रमण, चोरी म्शकार तथा कटानी ननयन्त्रण (घ) वन्यिन्तु तथा िैहवक मागथ सं रिण (ङ) वातावरणीय सेवा मूलप्रवािीकरण 174 www.lawcommission.gov.np (च) पानीका मुिान, खोला हकनार, नसमसार, िलाधार सं रिण तथा िू­िय ननयन्त्रण (छ) िलवायुिन्य िोम्खम न्यू नीकरण तथा अनुकूलनका उपाय (ि) वन सं वर्द्थनका हक्रयाकलाप (झ) वन सभबन्धी परभपरागत ज्ञान र प्रथािननत अभ्यास १०. वन पैदावारमा आधाररत आय­आिथन, नसप हवकास, उद्योग तथा पयाथपयथटन सभबन्धी व्यवस्था ११. वाहषथक बिेट तथा कायथक्रम तिुथमा, कायाथन्वयन, अनुगमन र प्रनतवेदन सभबन्धी व्यवस्था १२. व्यवस्थापन कायथयोिना अवनधको लानग वाहषथक हक्रयाकलाप तथा बिेट १३. नछमेकी समूिसाँग सिकायथ तथा साझेदारीको व्यवस्था १४. व्यवस्थापन कायथयोिनाको हवत्तीय हवश्लेषण १५. व्यवस्थापन कायथयोिनाको पुनरावलोकन, अनुगमन, मूल्याङ्कन १६. अन्य आवश्यक कुरा

द्रष्टव्य: यो कायथयोिनामा सामुदाहयक वनमा पार्ने वनस्पनत तथा वन्यिन्तुको वैज्ञाननक र स्थानीय नाम उल्लेख गनुथ पनेछ। 175 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२५ (ननयम ४६ को उपननयम (१०) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वन िस्तान्तरणको प्रमाणपत्रको ढााँचा प्रदे श सरकार ………….मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ......... निनििन वन कायाथलय, ................................... सामुदाहयक वन िस्तान्तरणको प्रमाणपत्र प्रमाणपत्र नभबर: नमनत: श्री....................... उपिोक्ता समूि, ........................................ ..................................... वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायको राम््िय वनिेत्र यसैसाथ सं लग्न कायथयोिना बमोम्िम व्यवस्थापन गरी सदुपयोग गनथ सामुदाहयक वनको रुपमा िस्तान्तरण गरी यो प्रमाणपत्र ददर्एको छ। सामुदाहयक वनको हववरण : नामेः चार हकल्ला : िेत्रफलेः प्रमाणपत्र ददने निनििनल वन अनधकृतको,- नाम, थरेः दस्तखतेः नमनतेः द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पच्चीस रुपैयााँ लाग्नेछ। 176 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२६ (ननयम ४८ को उपननयम (११) र (१४) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वनको वन पैदावार सङ्कलन अनुमनतपत्रको ढााँचा ..................................... उपिोक्ता समूि ................................... ........................ उपिोक्ता समूिको दताथ नभबर: अनुमनतपत्र नभबर: श्री............................. .................................। यस उपिोक्ता समूिले व्यवस्थापन र सं रिण गरे को सामुदाहयक वनको तपनसलमा उम्ल्लम्खत वन पैदावार सङ्कलन गनथ लाग्ने मूल्य नलई यो सङ्कलन अनुमनतपत्र ददर्एको छ।

क्र.स. वन पैदावारको नाम र एकार् पररमाण टााँचा लगाउनु कैहफयत िात पने िए सोको हववरण अनुमनतपत्र बुझी नलनेको,- अनुमनतपत्र ददनेको,- नामेः नामेः– दस्तखतेः दस्तखतेः नमनतेः नमनतेः बोधाथथ/कायाथ थ :- (१) ................. वन कायाथलय.................. (२) ................... उपिोक्ता समूि। 177 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२७ (ननयम ४९ को उपननयम (१) र (३) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वनको वन पैदावार नबक्री हवतरण रनसदको ढााँचा .............................. उपिोक्ता समूि .............................। उपिोक्ता समूिको दताथ नभबरेः रनसद नभबरेः श्री ......................................... .......................................... .........................................। क्र.स. वन पैदावारको नाम र एकार् पररमाण कुल रकम (रु.) कैहफयत िात रनसद बुम्झनलनेको,- रनसद ददनेको,- नामेः नामेः दस्तखतेः दस्तखतेः नमनतेः पदेः नमनतेः 178 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२८ (ननयम ४९ को उपननयम (७) र (८) र ननयम ६४ को उपननयम (६) साँग सभबम्न्धत) सामुदाहयक वन/साझेदारी वनको वन पैदावार ओसारपसार अनुमनतपत्रको ढााँचा श्री ...........................उपिोक्ता समूि .................................। श्री ........................... .................................। यस समूिको ननणथय/सङ्कलन र्िाितपत्र अनुसार तपनसल बमोम्िमको .............. वन पैदावार ................. ददननित्र ....................................... स्थानबाट .................................... स्थानसभम उठाई लै िाने गरी यो अनुमनतपत्र ददर्एको छ। सभबम्न्धत सब निनििन वन कायाथलयमा अननवायथ रुपमा चेकिााँच तथा दरहपठ गराई लै िानु िोला। तपनसल क्र.स. वन पैदावारको नाम पररमाण दर प्रनत कुल रकम िभमा प्रयोग गररएको एकार् (रु.) टााँचा र सील

बोधाथथ/कायाथ थेः– (१)................... निनििन वन कायाथलय (२) ..............., सब निनििन वन कायाथलय। ....................................... नाम: पद: नमनत: 179 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-२९ (ननयम ५० को उपननयम (१), ननयम ६५ को उपननयम (१) र ननयम ७६ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) उपिोक्ता समूिले प्रयोग गने फलामे टााँचाको ढााँचा क ख ग घ द्रष्टव्य: (१) िार्नमटर १.४ (३.५ सी.एम) र्न्चको गोल आकारमा बीचमा पमख रोपौं वन िोगाऔ ं लोगो राख्ने र चारै नतर दे िाय बमोम्िमको National Database अनुसार Code राख्ने :- (क) निनििन वन कायाथलयको कोि, (ख) सब निनििन वन कायाथलयको कोि, (ग) उपिोक्ता समूि रिे को स्थानीय तिको कोि, (घ) निनििन वन कायाथलयले सामुदाहयक वन, साझेदारी वन वा कबुनलयती वनको लानग अिमा ददएको नभबर कोि। (२) यसरी बनार्ने टााँचा फलामको बनाउनु पनेछ। 180 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३० (ननयम ५२ को उपननयम (१) र (६) साँग सभबम्न्धत) (क) सामुदाहयक वनमा सञ्चालन गनथ सहकने पयाथपयथटन कायथक्रम सभबन्धी हक्रयाकलाप १. सामुदाहयक वननित्र वा आसपासका ऐनतिानसक, धानमथक र पुराताम्त्त्वक मित्त्वका मठ, मम्न्दर, चैत्य, गुभबा, गढी, गुफा, झरना, नसमसार लगायतका सभपदाको सं रिण, व्यवस्थापन र हवकासमा टे वा पुग्ने गरी अवलोकन भ्रमण, पदयात्रा, वन हविार, पौिी पोखरी, िलहविार िस्ता कायथ सञ्चालन गनथ, २. प्राकृनतक सौन्दयथ, िू-दृ्य तथा वन्यिन्तु अवलोकनको लानग मचान वा स्पट ननमाथण र सञ्चालन, ३. वनमा पार्ने काष्ठ, गैह्रकाष्ठ वनस्पनत प्रिानत र वन्यिन्तु लगायत िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी सूचना केन्द्र स्थापना र सञ्चालन, ४. असिाय, घार्ते , मुद्दाको रोिमा प्राप्त िएका, तथा उद्दार गररएका वन्यिन्तु पालन तथा व्यवस्थापन र वन्यिन्तु सं रिण म्शिा सञ्चालन, ५. िङ्गली पु्प बगैँचा, हवनिन्न प्रिानतका नबरुवा रोपण, वनिन्य फलफूल खेती, िैहवक हवहवधता पाकथ, र्को-बाल उद्यान आदद ननमाथण र सञ्चालन, ६. न्यू नतम िेत्रफल ओगट्ने गरी रोपकोसथ, म्िपकोष्टर, बञ्जीिभप, म्चल्रे न पाकथ, हपकननक स्पट चमेनागृि, अनतनथगृि, पाहकथङ्ग, मम्न्दर, गुभबा आददमा प्रवेश गने प्रवेशद्वार, शौचालय, रे ष्टुरे ण्ट, नगफ्ट सप, चौहकदार तथा हटकट घर आदद ननमाथण गनथ, ७. बााँस, बेत, खरखिाई, ढु ङ्गा िस्ता स्थानीय सामग्री र प्रहवनध प्रयोग गरी स्वीकृत कायथयोिनाले तोकेको स्थानमा कटे ि, प्रनतिालय, गोलघर, आराम स्थल, अस्थायी पसल तथा रे ष्टुरेण्ट ननमाथण गरी सञ्चालन गनथ, ८. ढु ङ्गा माटोको गोरे टो, पदमागथ, िाईहकङ्ग रुट, वाहकङ्ग रुट, सार्म्क्लङ्ग रुट, आराम बेञ्च तथा कुम्चथ, िस्ट नबन, र्को गािे न, दुबोको िररयाली चौर, गल्फ कोषथ, टे ननस कोटथ; ब्यािनमन्टन कोटथ, फुटबल तथा िनलबल ग्राउण्ि, मनोरञ्जन िबली, टे ण्टे ि क्याभप, हपकननक स्पटको व्यवस्थापन गनथ, ९. प्यारा ग्लार्थनिङ्ग, िात्ती सफारी, िसथ रार्निङ्ग, विथ वाम्चङ्ग, हफनसङ, सार्म्क्लङ्ग, क्यानोपीवाक, फोटो टुर व्यवस्थापन गनथ, १०. फेम्न्सङ्ग, तारबार वा िाली, पखाथल आददको माध्यमले िेत्र सुरिा गनथ।

181 www.lawcommission.gov.np (ख) सामुदाहयक वनमा पयाथपयथटन कायथक्रम सञ्चालन गदाथ ननषेनधत कायथ १. राम््िय वनमा गनथ निुने िनी ऐन र यस ननयमावलीले ननषेनधत गरे का कायथ गनथ, २. पयाथपयथटनका लानग स्वीकृत कायथयोिनामा गनथ सहकने िनी उल्ले ख िएका कायथ बािे कका कायथ गनथ, ३. नयााँ मोटर बाटो लगायतका पूवाथधार ननमाथण गनथ, पानीको स्रोत तथा खोलानाला थुन्न, विाव पररवतथन गनथ वा स्थानीयबासीले उपयोग गरी राखेको स्रोतमा कुनै पनन तररकाबाट अवरोध पुर्याउन, ४. वन्यिन्तुलाई पक्रन, घार्ते बनाउन वा मानथ वा दुेःख ददन, वासस्थानमा असर पुर्याउन, िोिल्ला गरी असर पने कुनै हक्रयाकलाप गनथ वा गराउन, ५. कायथयोिनामा स्वीकृत िएको अवस्थामा बािे क वनका वन पैदावार काट्न, उखेल्न, िनत पुर्याउन, मास्न र ओसारपसार गनथ, ६. िूआकृनत, िूदृ्य र हवशेष िौगानलक अवस्थालाई नबगानथ वा कुनै तररकाबाट तोिमोि गनथ, ७. वातावरण प्रदू ह् षत गने हक्रयाकलाप िस्तै माटो, पानी र ध्वनी तथा वायु प्रदूषण िुने हक्रयाकलाप गनथ वा गराउन, ८. स्थानीय समुदायको सं स्कृनत र परभपरालाई नकारात्मक असर पुर्याउने हक्रयाकलाप गनथ वा गराउन। 182 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३१ (ननयम ५३ को उपननयम (६) साँग सभबम्न्धत) गररबीको रे खामुननका उपिोक्तालाई आयआिथनको लानग सामुदाहयक वनको कुनै िाग प्रयोग गनथ उपलब्ध गराउाँदा गनुथ पने सभझौताको ढााँचा ................... म्िल्ला ............ पानलका ....... विा नभबर ..... म्स्थत..................... सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूि (यस िन्दा पनछ "पहिलो पि" िननएको) ले कायथयोिनामा उल्ले ख गरे अनुसारको हवपन्न वगथ सं लग्न िएको .......... समूि (यसपनछ "दोस्रो पि" िननएको) लाई यस सामुदाहयक वनिेत्र नित्रको पूव थ............., पम्िम ..................., उत्तर ......................., दम्िण ............................ गरी यती चारहकल्ला नित्रको ....... िे क्टर वनिेत्र दे िाय बमोम्िमका सतथको अधीनमा रिी आयमूलक कायथक्रम गरी आयआिथन गनथका लानग यो सभझौता गररएको छ। यस सभझौता कुनै पनन पिबाट उल्लङ्घन िएमा समूिको हवधान, कायथयोिना र यिी सभझौतापत्र तथा प्रचनलत काननू बमोम्िम सिुाँला बुझाउाँला। सतथ:- १. सामुदाहयक वनिेत्र नित्र अन्नबाली लगाउन पार्ने छै न। २. दोस्रो पिले तयार गरे को कायथयोिना बमोम्िमको काम ननरन्तर दुई वषथसभम गनथ नसकेमा वा कायथयोिना हवपरीतको कायथ गरे मा त्यस्तो वनिेत्र पहिलो पिले हफताथ नलन सक्नेछ। तर हफताथ नलाँदा सफाईको मौकाबाट वम्ञ्चत गररने छै न। ३. यो सभझौताको अवनध ... वषथको िुनेछ। तर कायथक्रम सन्तोषिनक िएमा पुन: थप सभझौता गनथ सहकनेछ। ४. दोस्रो पिले सामुदाहयक वन व्यवस्थापन कायथयोिना कायाथन्वयनमा सियोग गनुथ पनेछ र प्रत्येक साधारण सिामा आफ्नो समूिमा िएको काम कारबािी तथा यसका उपलम्ब्धको िानकारी ननयनमत पमपमा प्रस्तुत गनुथ पनेछ। ५. पहिलो पिले समय समयमा दोस्रो पिको कामको अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गनथ सक्नेछ। ६. पहिलो पिले वन पैदावारको नबक्री हवतरणबाट प्राप्त रकम मध्ये गररबी न्यू नीकरणका लानग खचथ गनुथ पने रकम मध्येबाट साधारण सिाको ननणथय बमोम्िमको दोस्रो पिलाई सियोग रकम उपलब्ध गराउन सक्नेछ।

183 www.lawcommission.gov.np ७. दोस्रो पिले प्रयोग गरे को वन िेत्रमा आिथन िएको वन पैदावार बािे कको अन्य आय दोस्रो पिले उपयोग गनथ पाउनेछ। ८. यो सभझौता कायाथन्वयनका क्रममा कुनै हववाद नसिथना िएमा आपसी सिमनतमा हववाद समाधान गररनेछ र सिमनत कायम निएमा निनििन वन कायाथलयको मध्यस्थतामा हववाद समाधान गररनेछ। ९. सभझौताको अवनध सहकएपनछ त्यस्तो वनिेत्र सामुदाहयक वनको स्वीकृत कायथयोिना बमोम्िम व्यवस्थापन िुनेछ। १०. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिमा दोस्रो पिमा रिेका उपिोक्ताको अनधकार पहिलो पिको िस्तै सुरम्ित रिनेछ। हवपन्न समूि गठन िएकै कारणले सामुदाहयक वनबाट प्राप्त िुने लािबाट वम्ञ्चत गररने छै न। ११. सामुदाहयक वन उपिोक्ता समूिलाई अनत आवश्यक परी हवपन्न समूिलाई ददएको वन हफताथ नलनु परे मा दोस्रो पिको लगानी र उपलम्ब्धको मूल्याङ्कन गरी न्यायोम्चत िनतपूनतथको व्यवस्था गररनेछ। दोस्रो पिको तफथबाट,- पहिलो पिको तफथबाट,- नामेः नामेः दस्तखत .................... दस्तखत ...................... र्नत सं वत् ....... साल ..... गते रोि ...... शुिम् .........। 184 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३२ (ननयम ५६ को उपननयम (६) साँग सभबम्न्धत) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको हवधानमा समावेश िुन ु पने हवषय १. प्रस्तावना, पररिाषा २. उपिोक्ता समूिको गठन (क) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको नाम, ठे गाना (ख) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको उद्देश्य (ग) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको छाप (घ) साझेदारी वन व्यवस्थापन िेत्र नित्रका घरधुरी तथा िनसङ्ख्याको हववरण (ङ) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिमा प्रनतनननधत्व समूि गठन हवनध (च) साझेदारी वन उपिोक्ता समूिको काम, कतथव्य र अनधकार ३. साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनत

(क) गठन हवनध (ख) साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतको काम, कतथव्य र अनधकार (ग) साझेदारी वन व्यवस्थापन सनमनतका पदानधकारीको नामावली (घ) स्थानीय ति र निनििन वन कायाथलयको काम, कतथव्य र अनधकार ४. साधारण सिा तथा सनमनतको बैठक कायथहवनध ५. वन अपराध ननयन्त्रण (क) वन सं रिण तथा वन अपराध ननयन्त्रण (ख) कायथयोिना हवपरीत कायथ गने समूि सदस्यलार्थ गररने दण्ि, िररबाना र अपनाउनु पने कायथहवनध (ग) समुदायमा आधाररत चोरी म्शकार ननयन्त्रण तररका ६. साझेदारी वन उपोक्ता समूिको आनथथक कायथहवनध (क) कोष व्यवस्थापन तथा ले खा प्रणाली (ख) बिेट तथा कायथक्रम तिुथमा, स्वीकृनत, कायाथन्वयन र अनुगमन सभबन्धी व्यवस्था (ग) स्वीकृत बिेट खचथ गने र अनिले ख राख्ने कायथहवनध 185 www.lawcommission.gov.np (घ) बरबुझारथ, ले खापरीिण, कोषको हिनानमना ननयन्त्रणको व्यवस्था, सुशासनका मापदण्ि (ङ) मानसक र वाहषथक आनथथक हववरण (च) व्यवस्थापन सनमनतका पदानधकारीको आनथथक प्रशासन सभबन्धी काम र कतथव्य ७. वाहषथक प्रनतवेदन ८. समन्वय, अनुगमन तथा मूल्याङ्कन ९. अन्य आवश्यक कुरा द्रष्टव्य: उपिोक्ता समूिको अध्यि र सदस्यको पदावनध सहकनु अगावै नयााँ अध्यि र सदस्यको चयन गरी म्िभमेवारी िस्तान्तरण गनुथ पनेछ। 186 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३३ (ननयम ५६ को उपननयम (८) साँग सभबम्न्धत) साझेदारी वन उपिोक्ता समूि दताथको प्रमाणपत्रको ढााँचा प्रदे श सरकार …………मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ......... निनििन वन कायाथलय, ........ ................................... साझेदारी वन उपिोक्ता समूि दताथको प्रमाणपत्र प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः

श्री ..................................साझेदारी वन उपिोक्ता समूि ....................। यस कायाथलयको नमनत..................................... को ननणथय अनुसार वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ ले ददएको अनधकार प्रयोग गरी उपिोक्ता समूिलाई दताथ गरी यो प्रमाणपत्र ददर्एको छ। उपिोक्ता समूिको दताथ नभबर : उपिोक्ता समूिको हववरणेः उपिोक्ता समूिको िेत्रेः घरधुरीको सङ्ख्याेः कुल िनसङ्ख्याेः प्रमाणपत्र ददने अनधकृतको,- नामेः पद: दस्तखतेः नमनतेः द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन एक ििार रुपैयााँ लाग्नेछ। 187 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३४ (ननयम ६० को उपननयम (२) साँग सभबम्न्धत) साझेदारी वनको कायथयोिनामा समावेश िुन ु पने हवषय हवषयसूची िाग-१. पररचय १.१ वनको ऐनतिानसक पृष्ठिूनम १.२ िौगोनलक म्स्थनत तथा पिुाँच १.२.१ अिांश र दे शान्तर १.२.२ टोपोग्राफी १.२.३ वनको सीमाना तथा अवम्स्थनत १.३ िेत्रफल १.४ िू-बनौट तथा माटो १.५ नदीनाला, ताल तथा खोलाको हववरण १.६ िू-उपयोग १.७ वनको हकनसम र प्रिानत प्रनतशत १.८ वनको वगीकरण १.९ वनको वतथमान अवस्था १.९.१ पुनरोत्पादनको अवस्था १.९.२ वनको वृहर्द् मौज्दात (Growing Stock) १.१० वन पैदावार सङ्कलनको अवस्था १.११ वन अनतक्रमण तथा चोरी ननकासी १.१२ मुख्य वनस्पनत तथा वन्यिन्तुको म्स्थनत १.१२.१ वनस्पनत १.१२.२ वन्यिन्तु १.१३ िू-सं रिणको दृहष्टकोणले सं वेदनशील िेत्र िाग-२. सामाम्िक तथा आनथथक हवश्लेषण २.१ साझेदारी वन व्यवस्थापन योिना कायाथन्वयन िेत्र २.२ घरधुरी, िनसङ्ख्या‚ िनघनत्व र बसाईसराई २.३ धमथ‚ िनिानत र समुदाय

188 www.lawcommission.gov.np २.४ मुख्य पेसा २.५ शैम्िक म्स्थनत २.६ पशुसङ्ख्या र हववरण २.७ कायथरत गैरसरकारी र सामाम्िक सं स्था २.८ वनमा आधाररत उद्योगधन्दाको लानग कच्चा पदाथथको खपत हववरण २.९ वन पैदावारको माग तथा आपूनतथको म्स्थनत (घरायसी प्रयोगको लानग मात्र) िाग-३ साझेदारी वन व्यवस्थापन योिना ३.१ दूरदृहष्ट (Vision) ३.२ उद्देश्य ३.३ वन व्यवस्थापन रणनीनत ३.४ व्यवस्थापन योिना तयारी प्रहक्रया तथा हवनध ३.५ योिनाको सीनमतता ३.६ कभपाटथमेन्ट र सब कभपाटथमेन्ट हविािन र प्रत्येक कभपाटथमेन्टको िायमीटर क्लास अनुसार नक्सा हववरण ३.७ वन व्यवस्थापन प्रणाली हवनध ३.७.१ वन सं वर्द्थन प्रणाली छनोटको आधार ३.७.२ कटान नतब्रता अनुसार वन सं वर्द्थन प्रणालीको नसफाररस ३.७.३ कभपाटथमेन्ट र सब कभपाटथमेन्ट अनुसार वन सं वर्द्थन कायथको नसफाररस ३.८ कभपाटथमेन्ट अनुसार कटान गनथ सहकने वाहषथक पररमाण र िेत्रफल ३.९ वन पैदावार उत्पादन र आपूनतथको तररका ३.९.१ वन पैदावार कटान, सङ्कलन तथा घाटगद्दी गने समय तानलका ३.९.२ वन पैदावारको मूल्य ननधाथरण ३.९.३ घाटगद्दीबाट वन पैदावार नबक्री हवतरण व्यवस्थापन र ननयन्त्रण तररका ३.९.४ शीतलिर तथा हवपद् व्यवस्थापन ३.९.५ निपो व्यवस्थापनेः साझेदारी वनले सदरमुकाममा कभतीमा एक वटा र अन्य पायक पने स्थानमा निपो राख्नु पनेछ। ३.१० वन व्यवस्थापनबाट प्राप्त िुने अनुमाननत रािस्व, खचथ र िनशम्क्त ३.१०.१ वन व्यवस्थापनबाट प्राप्त िुने अनुमाननत रािस्व ३.१०.२ वन सं वर्द्थनको लानग आवश्यक पने िनशम्क्त 189 www.lawcommission.gov.np ३.१०.३ वन सं वर्द्थनको लानग आवश्यक पने खचथ ३.११ गैरकाष्ठ वन पैदावारको उत्पादन, हवस्तार तथा व्यवस्थापन ३.१२ वन सं रिण‚ वन िढे लो ननयन्त्रण‚ अनतक्रमण ननयन्त्रण‚ चोरी ननकासी ननयन्त्रण ३.१३ ननिी वन‚ नबरुवा उत्पादन (नसथरी) तथा हवतरण ३.१४ सावथिननक िग्गामा वृिारोपण ३.१५ सामाम्िक कल्याण तथा सामुदाहयक हवकास कायथक्रम ३.१६ आयमूलक कायथक्रम ३.१७ िौनतक पूवाथधार हवकास ३.१८ साझेदारी वनमा आधाररत वन उद्यम सभबन्धी व्यवस्था ३.१९ दशवषे कायथक्रम (Ten year action Plan) ३.२० व्यवस्थापन योिना कायाथन्वयन गने स्रोत ३.२१ व्यवस्थापन योिना कायाथन्वयनमा िोम्खम िाग-४ कायथक्रम व्यवस्थापन ४.१ अनुगमन तथा मूल्याङ्कन प्रहक्रया ४.२ वैकम्ल्पक उिाथ प्रवर्द्थन सियोग ४.३ वन पैदावारको बिारीकरण तथा बिार व्यवस्थापन िाग-५ हवहवध ५.१ िनशम्क्त हवकास तथा व्यवस्थापन ५.२ हवत्तीय हवश्लेषण ५.३ रािस्वको बााँिफााँट ५.४ रोिगारीका अवसर र गररबी न्यू नीकरणमा योगदान ५.५ व्यवस्थापन योिनाको पुनरावलोकन ५.६ दश वषथपनछको सामाम्िक तथा वन िेत्रको अवस्थाको प्रिेपण ५.७ दश वषथपनछ सघन व्यवस्थापन िेत्रमा गररने हक्रयाकलाप ५.८ वातावरण प्रिाव मूल्याङ्कन ५.९ तकथपूणथ खाका (सोच तानलका) सन्दिथ सामग्री अनुसूची नक्सा

190 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३५ (ननयम ६४ को उपननयम (५) र (७) साँग सभबम्न्धत) साझेदारी वनको वन पैदावार नबक्री हवतरण रनसदको ढााँचा ....................... साझेदारी वन उपिोक्ता समूि, .......................। उपिोक्ता समूिको दताथ नभबर : अनुमनतपत्र नभबर : श्री ........................................ .....................................। उपिोक्ता समूिलार्थ प्राप्त िएको ....... साझेदारी वनको रुपमा व्यवस्थापन गरी तपनसलमा उम्ल्लम्खत वन पैदावारमा लाग्ने मूल्य नलई यो रनसद ददर्एको छ। तपनसल: क्र.स. वन पैदावारको एकार् पररमाण मूल्य टााँचाको कैहफयत िात हववरण रनसद बुम्झनलनेको,- रनसद ददनेको,- नाम : नाम : दस्तखतेः दस्तखतेः नमनतेः नमनतेः बोधाथथ/कायाथ थ :- (१) ............वन कायाथलय .......... (२) ............ उप सनमनत .......... 191 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३६ (ननयम ६७ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) कबुनलयती वनको प्राहवनधक प्रस्तावमा समावेश िुन ु पने हवषय १. कबुनलयती वन नलन चािेको राम््िय वनको हववरण (क) वनको नाम : ........... (ख) वन रिेको स्थान: ......... म्िल्ला ....... गाउाँपानलका/नगरपानलका विा नभबर ....... (ग) चार हकल्ला: ....... (घ) िेत्रफल: ............. िे क्टर २. कबुनलयती वन नलन चािे को उद्देश्य: ....... (ऐनको दफा २६ को उपदफा (१) को खण्ि . . . . अनुसारको हवषय उल्लेख गनुथ पने) ३. वन िेत्रको म्स्थनत ४. वन िेत्रको प्राकृनतक स्रोतको हववरण ५. प्रस्ताहवत कायथक्रम सहित सं म्िप्त कायथयोिना ६. वातावरण तथा िैहवक हवहवधता सं रिण ७. िू-िय तथा प्राकृनतक हवपद् ननयन्त्रण ८. वातावरणमा पनथ सक्ने असरको सामान्य ले खािोखा ९. स्थानीय िेत्रमा आनथथक तथा औद्योनगक हक्रयाकलाप वृहर्द् िुने कायथक्रम १०. स्थानीय बानसन्दालाई रोिगार ११. कबुनलयती वन नलन चािे को अवनध १२. हफताथ िुाँदाको अवस्था १३. अन्य व्यवस्था

सं स्था/समुदायको छापेः ननवेदक सं स्थाको तफथबाट प्रनतनननधको नाम, थर, वतनेः सं स्था नामेः ठे गानाेः नमनतेः 192 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३७ (ननयम ६८ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) कबुनलयती वनको प्रहवनधक प्रस्ताव मूल्याङ्कनको आधार क्र. हवषय आधार तथा अििार वगीकरण अिददने स. आधार १ वातावरण १.१ वातावरण तथा िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी वातावरण मैत्री तथा िैहवक प्रष्ट र हवस्तृत हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी हक्रयाकलाप, हवहवधता हवस्तृत हवषय उल्ले ख गरे को (२०) प्रदू षण सं रिणमा १.२ वातावरण तथा िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी ननयन्त्रण‚ योगदान केिी हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी केिी हवषय प्रिानतको (२०) उल्ले ख गरे को (१५) हवहवधता, खेती १.३ वातावरण तथा िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी प्रणाली, सामान्य हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी सामान्य वातावरणीय हवषय उल्ले ख गरे को (१०) सेवा आदद १.४ वातावरण तथा िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०) २ िू-िय तथा २.१ िू-िय तथा प्राकृनतक हवपद् ननयन्त्रण सभबन्धी बायोर्म्ञ्जननय प्राकृनतक प्रष्ट र हवस्तृत हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी ररङ्ग हवनध, हवपद् हवस्तृत हवषय उल्ले ख गरे को (२०) पानी मुिान ननयन्त्रणमा २.२ िू-िय तथा प्राकृनतक हवपद् ननयन्त्रण सभबन्धी सं रिण, योगदान केिी हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी केिी हवषय िोम्खम (२०) उल्लेख गरे को (१५) न्यू नीकरण २.३ िू-िय तथा प्राकृनतक हवपद् ननयन्त्रण सभबन्धी हक्रयाकलाप, सामान्य हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी सामान्य र्कोलोम्िकल हवषय उल्ले ख गरे को (१०) ररस्टोरे सन २.४ िू-िय तथा प्राकृनतक हवपद् ननयन्त्रण सभबन्धी आदद कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०)

193 www.lawcommission.gov.np ३ स्थानीय ३.१ स्थानीय बानसन्दालाई प्रत्यि रुपमा उपलब्ध िुने अदि बानसन्दालाई रोिगार सभबन्धी प्रष्ट र हवस्तृत हक्रयाकलाप वा कामदार प्रत्यि यस सभबन्धी हवस्तृत हवषय उल्ले ख गरे को (२०) लम्ित रोिगार ३.२ स्थानीय बानसन्दालाई प्रत्यि रुपमा उपलब्ध िुने हक्रयाकलाप, (२०) रोिगार सभबन्धी केिी हक्रयाकलाप वा यस कच्चा पदाथथ सभबन्धी केिी हवषय उल्ले ख गरे को (१५) उत्पादन ३.३ स्थानीय बानसन्दालाई प्रत्यि रुपमा उपलब्ध िुने आदद रोिगार सभबन्धी सामान्य हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी सामान्य हवषय उल्ले ख गरे को (१०) ३.४ स्थानीय बानसन्दालाई प्रत्यि रुपमा उपलब्ध िुने रोिगार सभबन्धी कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०) ४ स्थानीय ४.१ स्थानीय बानसन्दालाई अप्रत्यि रुपमा उपलब्ध िीहवकोपािथन बानसन्दालाई िुने रोिगार र िीहवकोपािथन सभबन्धी प्रष्ट र मा टे वापुग्ने अप्रत्यि हवस्तृत हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी हवस्तृत हक्रयाकलाप, रोिगार/ हवषय उल्ले ख गरे को (२०) तानलमको िीहवकोपािथन ४.२ स्थानीय बानसन्दालाई अप्रत्यि रुपमा उपलब्ध व्यवस्था (२०) िुने रोिगार र िीहवकोपािथन सभबन्धी केिी आदद हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी केिी हवषय उल्लेख गरे को (१५) ४.३ स्थानीय बानसन्दालाई अप्रत्यि रुपमा उपलब्ध िुने रोिगार र िीहवकोपािथन सभबन्धी सामान्य हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी सामान्य हवषय उल्ले ख गरे को (१०) ४.४ स्थानीय बानसन्दालाई अप्रत्यि रुपमा उपलब्ध िुने रोिगार र िीहवकोपािथन सभबन्धी कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०) ५ स्थानीय ५.१ स्थानीय िेत्रमा आनथथक तथा औद्योनगक आनथथक

194 www.lawcommission.gov.np िेत्रमा हक्रयाकलापलाई टे वा पुग्ने कच्चा पदाथथको हक्रयाकलाप आनथथक तथा उत्पादन सभबन्धी प्रष्ट र हवस्तृत हक्रयाकलाप वा वृहर्द् तथा औद्योनगक यस सभबन्धी हवस्तृत हवषय उल्ले ख गरे को (२०) औद्योनगक हक्रयाकलाप ५.२ स्थानीय िेत्रमा आनथथक तथा औद्योनगक कच्चा पदाथथ वृहर्द् िुने हक्रयाकलापलाई टे वा पुग्ने कच्चा पदाथथको उत्पादन, आयमूलक उत्पादन सभबन्धी हवशेष हक्रयाकलाप वा यस आदद कायथक्रम सभबन्धी हवषय उल्लेख गरे को (१५) (२०) ५.३ स्थानीय िेत्रमा आनथथक तथा औद्योनगक हक्रयाकलापलाई टे वा पुग्ने कच्चा पदाथथको उत्पादन सभबन्धी सामान्य हक्रयाकलाप वा सामान्य हवषय उल्ले ख गरे को (१०) ५.४ स्थानीय िेत्रमा आनथथक तथा औद्योनगक हक्रयाकलापलाई टे वा पुग्ने कच्चा पदाथथको उत्पादन सभबन्धी कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०) ६ नवीनतम ६.१ नवीनतम कायथक्रम सभबन्धी प्रष्ट र हवस्तृत नवीनतम कायथक्रम/हक्र हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी हवस्तृत हवषय कायथक्रम, याकलाप उल्ले ख गरे को (२०) आदद (२०) ६.२ नवीनतम कायथक्रम सभबन्धी सामान्य हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी सामान्य हवषय उल्ले ख गरे को (१०) ६.३ नवीनतम कायथक्रम सभबन्धी कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०) ७ हफताथ िुाँदाको ७.१ हफताथ िुाँदाको अवस्था सभबन्धी प्रष्ट र हवस्तृत कबुनलयती अवस्था हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी हवस्तृत हवषय वन हफताथ (२०) उल्ले ख गरे को (२०) िुाँदाको ७.२ हफताथ िुाँदाको अवस्था सभबन्धी सामान्य अवस्था आदद हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी सामान्य हवषय उल्ले ख गरे को (१०)

195 www.lawcommission.gov.np ७.३ हफताथ िुाँदाको अवस्था सभबन्धी कुनै हक्रयाकलाप वा यस सभबन्धी कुनै हवषय उल्ले ख नगरे को (०) ८ सं रिणसाँग ८.१ सं रिणसाँग सभबम्न्धत हवषय उल्ले ख गरे को (१०) सभबम्न्धत ८.२ सं रिणसाँग सभबम्न्धत हवषय उल्ले ख नगरे को (०) अन्य हवषय। (10) 196 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३८  (ननयम ६८ को उपननयम (५), ननयम ७० को उपननयम (१), ननयम ९३ को उपननयम (४), र ननयम 95 को उपननयम (3) र (३क) साँग सभबम्न्धत) कबुनलयती वनको रोयल्टी प्रनतिेक्टर क्र. उद्देश्य हिमाली िेत्र पिािी िेत्र तराई तथा काठमािौं वाहषथक वृहर्द् स. नित्री मधेश उपत्यका (१) वन पैदावारमा १,२००।– २,५००।– ४,०००।– ५,०००।– १० प्रनतशत आधाररत उद्योगलाई आवश्यक पने कच्चा पदाथथ उत्पादन गनथ (२) वृिारोपण गरी १,२००।– २,५००।– ४,०००।– ५,०००।– १० प्रनतशत वन पैदावारको उत्पादनमा वृहर्द् गरी नबक्री हवतरण गनथ (३) वनको सं रिण १,२००।– २,५००।– ४,०००।– उपलब्ध १० प्रनतशत र हवकास िुने निुने गरी कृहष वन बाली सञ्चालन गनथ (४) वनको सं रिण २,०००।– ५,०००।– उपलब्ध उपलब्ध १० प्रनतशत र हवकास िुने निुने निुने गरी पशु फमथ  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 197 www.lawcommission.gov.np सञ्चालन गनथ (५) वनको सं रिण ३,०००।– ६,०००।– ८,०००।– १०,०००।– १० प्रनतशत र हवकास िुने गरी कीट पतङ्ग तथा वन्यिन्तुको फामथ सञ्चालन गनथ (६) वनको सं रिण १०,०००।– १५,०००।– ३०,०००।– ५०,०००।– १० प्रनतशत र हवकास िुने गरी पयाथपयथटन व्यवासाय वा उद्यान सञ्चालन गनथ

द्रष्टव्य: (१) १ िेक्टर = १९.६५ रोपनी =१.४५ नबघा िुन्छ। (२) मानथ उम्ल्लम्खत रोयल्टी दरमा ते स्रो वषथसभमलाई तयारी वषथमानी चौथो वषथदेम्ख १० प्रनतशत वाहषथक वृहर्द् िुनेछ। (३) प्रदे श रािधानी िएका नगरपानलकामा काठमािौं उपत्यका बराबरको रोयल्टी लाग्नेछ। (४) मानथ उम्ल्लम्खत रोयल्टी दरमा प्रत्येक दश वषथमा पुनरावलोकन िुनेछ। 198 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-३९ (ननयम ६९ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) कबुनलयती वनको कबुनलयतनामाको ढााँचा ...............म्िल्ला ................नगरपानलका/गाउाँपानलका.........म्स्थत .......तफथबाट अम्ख्तयार प्राप्त म/िामी.................. आगे िािो ............. सङ्गदठत सं स्थाले ददएको ननवेदन र कायथयोिनामा कारबािी िर्थ ननणथय िए बमोम्िम ..................म्िल्ला .................. नगरपानलका/गाउाँपानलका विा नभबर .... मा पने पूव थ .............. दम्िण .............. पम्िम .................. र उत्तर ................... को चार हकल्ला नित्रको ................ नाम िएको राम््िय वनको ...... िेक्टर िेत्रफलमा फैनलएको वनिेत्र वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायका सतथ बमोम्िम ऐनको दफा २६ को उपदफा (१) को खण्ि ................ बमोम्िमको उद्देश्यको नननमत्त ...... अवनधका लानग यसै साथ सं लग्न स्वीकृत कायथयोिना अनुरुप वनको सं रिण तथा व्यवस्थापन गने गरी कबुनलयती वन नलन मञ्जुर छु /छौं िनी खुसीरािीसाँग यो कबुनलयतनामा ले खी वन तथा िू-सं रिण हविागमा पेस गरे को छु /छौं। यो कबुनलयत बमोम्िमको सतथ पालन नगरे मा वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ बमोम्िम सिुाँला बुझाउाँला। १. स्वीकृत कायथ योिनामा उल्ले ख िए बािे क अन्य कुनै काम कारबािी गने छै नौं। २. कबुनलयती वन नलए बापत नेपाल सरकारलाई बुझाउनु पने रािस्व रकम समयमै बुझाउने छौं। ३. आफूले कबुनलयती वन लगाउन पाएको िेत्र बािे क अन्यत्र वन िग्गामा अनतक्रमण वा अन्य कुनै प्रकारले िानन नोक्सानी गने वा गराउने छै नौं। ४. यस कबुनलयतको अवनध समाप्त िएपनछ पुनेः सोिी कबुनलयती वनिेत्र नपाएमा सो िेत्र नेपाल सरकारलाई ननयमानुसार िस्तान्तरण गनेछौं। ५. कबुनलयत िएको नमनतले एक वषथनित्र स्वीकृत कायथयोिना अनुसार कायथ प्रारभि गनेछौं। ६. समय समयमा निनििन वन कायाथलयले ददएको प्राहवनधक सल्लाि, सुझाव र ननदे शन अनुरुप कायथ गनेछौं। ७. कबुनलयती वनमा यो कबुनलयत िुन ुिन्दा अम्घदे म्ख िएका रुख नेपाल सरकारले निटाए सभम सुरिा र सं रिण गनेछौं। ८. कबुनलयती वनबाट प्राप्त िुने वन पैदावार प्रचनलत कानूनको प्रहक्रया पूरा गरे र मात्र ओसारपसार गनेछौं। ९. प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा पााँच ििार रुपैयााँ दस्तुर बुझाई अको पट्टा नलन मञ्जुर गदथछौं। कबुनलयत गने सं स्था/समूिको सिीछापेः– र्नत सं वत्....... साल..... गते रोि...... शुिम्.........

199 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४० (ननयम ६९ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) कबुनलयती वनको प्रमाणपत्रको ढााँचा नेपाल सरकार वन तथा वातावरण मन्त्रालय वन तथा िू-सं रिण हविाग कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः सं स्थाको नामेः ठे गानाेः सञ्चालकको नामेः ठे गानाेः कबुनलयती वनको नामेः अवनधेः उद्देश्येः नेपाल सरकारको ननणथय नमनतेः क्र.स. म्िल्ला स्थानीय ति वनको नाम िेत्रफल रोयल्टी कैहफयत रकम प्रमाणपत्र प्रदान गनेको,- दस्तखतेः नामेः पदेः मिाननदे शक नमनतेः द्रष्टव्य: (१) यो प्रमाणपत्र नेपाली कागिमा तयार गनुथ पनेछ र हविागले यस्तो प्रमाणपत्रको मोठ तयार गरी राख्नु पनेछ। (२) यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पााँच ििार रुपैयााँ लाग्नेछ। 200 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४१ (ननयम ६९ को उपननयम (११) साँग सभबम्न्धत) कबुनलयती वनमा सञ्चालन गनथ सहकने पयाथपयथटन कायथक्रम १. अवलोकन भ्रमण, पदयात्रा, वन हविार, पौिी पोखरी, िलहविार िस्ता कायथ सञ्चालन, २. प्राकृनतक सौन्दयथ, िू-दृ्य तथा वन्यिन्तु अवलोकनको लानग मचान वा स्पट ननमाथण र सञ्चालन, ३. आफ्नो वनमा पार्ने काष्ठ, गैह्रकाष्ठ वनस्पनत प्रिानत र वन्यिन्तु लगातयका िैहवक हवहवधता सं रिण सभबन्धी सूचना केन्द्र स्थापना र सञ्चालन, ४. िङ्गली पु्प बगैँचा, हवनिन्न प्रिानतका नबरुवा रोपण, वनिन्य फलफूल खेती, िैहवक हवहवधता पाकथ, र्को बाल उद्यान आदद ननमाथण र सञ्चालन, ५. न्यूनतम िेत्रफलमा स्थायी िौनतक सं रचना (पािुनाघर, शौचालय, रे ष्टुरे ण्ट, नगफ्ट सप, म्चल्रे न पाकथ, चमेनागृि, अनतनथगृि, चौहकदार तथा हटकट घर आदद) ननमाथण र सञ्चालन, ६. बााँस, बेत, खर खिाई, ढु ङ्गा आदद स्थानीय सामग्री र प्रहवनध प्रयोग गरी स्वीकृत कायथयोिनामा तोहकएको स्थानमा कटे ि, प्रनतिालय, गोलघर, आराम स्थल, अस्थायी पसल तथा रे ष्टुरे ण्ट आदद ननमाथण गरी सञ्चालन, ७. वातावरण मैत्री िररत पूवाथधार (ढु ङ्गा माटोको गोरे टो, पदमागथ, िाईहकङ्ग रुट, वाहकङ्ग रुट, सार्कनलङ्ग रुट, आराम बेञ्च तथा कुम्चथ, िस्ट नबन, र्को गािे न, दुबोको िररयाली चौर, गल्फ कोषथ, टे ननस कोटथ ‚ ब्यािनमन्टन कोटथ , िनलबल तथा फूटबल ग्राउण्ि, मनोरञ्जन िबली, टे ण्टे ि क्याभप, हपकननक स्पटको व्यवस्थापन, ८. प्याराग्लार्थनिङ्ग, िात्ती सफारी, िसथ रार्निङ्ग, विथ वाम्चङ्ग, हफनसङ, सार्म्क्लङ्ग, क्यानोपी वाक, फोटो टु र व्यवस्थापन, ९. न्यूनतम िेत्रफल ओगट्ने गरी रोपकोसथ, म्िपकोष्टर, बञ्जीिभप, पाहकथङ्ग आदद ननमाथण र व्यवस्थापन, १०. प्रचनलत ननयम कानूनको अधीनमा रिी वन्यिन्तु पालन, उपयोग र व्यवस्थापन, ११. व्यावसाहयक योिनामा उल्लेख िएका पररमाणमा पशुपालन, मत्स्यपालन, मािुरी पालन, कुखुरा तथा िास पालन, िनमथकभपोस्ट बनाउने, १२. बिुवषे एग्रोफरे िी, आवनधक प्रकृनतको प्रोटे क्टे ि एनग्रकल्चरका कायथ, १३. फेम्न्सङ्ग, तारबार‚ िाली, पखाथल आददको माध्यमले िेत्र सुरिा, १४. व्यावसाहयक योिनामा उम्ल्लम्खत स्वीकृत अन्य उपयुक्त कायथ।

201 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४२ (ननयम ७३ को उपननयम (६) साँग सभबम्न्धत) गररबीको रे खामुननका िनतालाई उपलब्ध गराईने कबुनलयती वन कायथयोिनामा समावेश िुन ु पने हवषय १. पररचय, २. समूिमा आबर्द् घरधुरी सङ्ख्या तथा समूि सदस्यको नाम, ३. समूिको अध्यिको चयन प्रहक्रया, ४. समूिको ननणथय प्रहक्रया र हवनध, ५. कबुनलयती वनको रुपमा नलन चािे को स्थान, िेत्रफल र चार हकल्ला, ६. वन व्यवस्थापनको उद्देश्य, ७. हवपन्न वगथमा पुग्न सक्ने योगदान, ८. कबुनलयती वनको अवनध, ९. उत्पादन गररने वन पैदावारको हकनसम र नतनको उपयोग सभबन्धी वन हवकासको कायथयोिना, १०. कबुनलयती वनिेत्र नित्र कुनै हकनसमको कृहष वन प्रणाली अवलभबन गररने िए सोको हववरण, ११. प्राप्त वन पैदावार र लािको उपयोग सभबन्धी व्यवस्था, १२. कबुनलयती वनको अवनध समाप्त िए पिात वनको सं रिणको व्यवस्था, १३. अन्य आवश्यक कुरा। 202 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४३ (ननयम ७३ को उपननयम (८) साँग सभबम्न्धत) गररबीको रे खामुननका िनतालाई उपलब्ध गराईने कबुनलयती वनको कबुनलयतनामाको ढााँचा .............. प्रदे श .............. म्िल्ला ............... न.पा./गा.पा. ............. म्स्थत .................. तफथबाट अम्ख्तयार प्राप्त म/िामी ............. आगे िािो समूि/समुदायले ददएको ननवेदन र कायथयोिनामा कारबािी िर्थ ननणथय िए बमोम्िम ......... प्रदे श ......... म्िल्ला ......... गा.पा./न.पा. विा न. ..... मा पने पूव थ ........ दम्िण ....... पम्िम .............. र उत्तर ............. को चार हकल्ला नित्रको ........................... नाम िएको ........................ िेक्टर वनिेत्र वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायका सतथ बमोम्िम त्यस्तो िेत्रमा वन ऐन, २०७६ को दफा २६ को उपदफा (२) बमोम्िमको उद्देश्यको नननमत्त .............. अवनधका लानग यसै साथ सं लग्न स्वीकृत कायथयोिना अनुरुप वनको सं रिण र व्यवस्थापन गने गरी कबुनलयती वन लगाउन मञ्िुर छु िनी खुसीरािीसाँग यो कबुनलयतनामा ले खी निनििन वन कायाथलय ...... माफथत नेपाल सरकारमा पेस गरे को छु । यो कबुनलयत बमोम्िमको सतथ पालना नगरे मा वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ बमोम्िम सिुाँला बुझाउाँला। दे िाय १. स्वीकृत कबुनलयती वन कायथयोिनामा उल्ले ख िए बािे क अन्य कुनै काम कारबािी

गने छै न। २. आफूले कबुनलयती वन लगाउन पाएको िेत्र बािे क अन्यत्र वन िग्गामा अनतक्रमण वा अन्य कुनै प्रकारले िानन नोक्सानी गने वा गराउने छै न। ३. यस कबुनलयतको अवनध समाप्त िएपनछ पुनेः सोिी कबुनलयती वनिेत्र नपाएमा सो िेत्र नेपाल सरकारलाई िस्तान्तरण गनेछु। ४. कबुनलयत िएको नमनतले तीन महिनानित्र स्वीकृत कायथयोिना अनुसार कायथ प्रारभि गनेछु। समय समयमा निनििन वन कायाथलयले ददएको प्राहवनधक सल्लाि, सुझाव र ननदे शन अनुरुप कायथ गनेछु। ५. कबुनलयती वनबाट उत्पादन गररएको वन पैदावार ननकाले पनछ कायथयोिना अनुरुप तत्कालै वृिारोपण पुनरुत्थानको व्यवस्था गनेछु। 203 www.lawcommission.gov.np ६. कबुनलयती वनमा यो कबुनलयत िुन ुिन्दा अम्घदे म्ख िएका रुख कायथयोिना बमोम्िम वन निनििन वन कायाथलयले प्रचनलत ऐन, ननयम बमोम्िम निटाएसभम सुरिा, सं रिण गनेछु। ७. कबुनलयती वनको वाहषथक प्रनतवेदन आनथथक वषथ समाप्त िएको साठी ददननित्र निनििन वन कायाथलयमा बुझाउनेछु। ८. कबुनलयती वनबाट प्राप्त िुने वन पैदावार ओसारपसार गनथ निनििन वन कायाथलयले तोहकददएको टााँचा प्रयोग गनेछु। ९. प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा पच्चीस रुपैयााँ दस्तूर बुझाई अको पट्टा नलन म पट्टावाला मञ्जुर गदथछु। र्च्छाएको व्यम्क्तको सिीछाप : कबुनलयत गने गररबी रे खामुननका उपिोक्ताको नाम, थर र वतन (१) (२) र्नत सं वत् ... साल ... गते रोि ... शुिम् ..............................। 204 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४४ (ननयम ७३ को उपननयम (८) साँग सभबम्न्धत) गररबीका रे खामुननका िनतालाई उपलब्ध गराईने कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र (पट्टा) को ढााँचा प्रदे श सरकार ………. मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ......... निनििन वन कायाथलय, ......... ................................... गररबीका रे खामुननका िनताको लानग कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र (पट्टा)

प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायको राम््िय वन िेत्रमा स्वीकृत वन कायथयोिना अनुरुप गररबी न्यू नीकरण गनथ तथा वनको सं रिण र हवकास िुने गरी आय आिथनका कायथक्रम सञ्चालन गनथको लानग यो कबुनलयती वनको प्रमाणपत्र ददर्एको छ :– १. सभबम्न्धत समुदायको : (क) नाम : .........................कबुनलयती वन समूि (ख) ठे गाना : २. कबुनलयती वनको : (क) .........प्रदे श.......म्िल्ला........गाउाँ/नगरपानलका विा नभबर ....... (ख) चार हकल्ला : (ग) नाम : (घ) िेत्रफल : ३. कबुनलयती वनको अवनध : ................................. (निनििनल वन अनधकृत) नाम: द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पच्चीस रुपैयााँ लाग्नेछ। 205 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४५ (ननयम ७९ को उपननयम (२) साँग सभबम्न्धत) धानमथक वन दताथको प्रमाणपत्रको ढााँचा प्रदे श सरकार ..............मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ......... निनििन वन कायाथलय, ................................... प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः धानमथक वन दताथको प्रमाणपत्र श्री ..................................... ...........................................। त्यस ननकाय/समूि/समुदायलाई वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायको राम््िय वन यसै साथ सं लग्न कायथयोिना बमोम्िम व्यवस्थापन गरी सदुपयोग गनथ धानमथक वनको रुपमा सुम्भपएको छ। धानमथक वनको हववरणेः नामेः चार हकल्लाेः पूव थेः दम्िणेः पम्िमेः उत्तरेः िेत्रफलेः प्रमाणपत्र ददने अनधकृतको,- नाम, थरेः पद: दस्तखतेः नमनतेः द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा, वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पााँचसय रुपैयााँ लाग्नेछ।

206 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४६ (ननयम ८१ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) ननिी वन दताथका लानग नसफाररस नलन ददने ननवेदनको ढााँचा नमनत: श्री निनििनल वन अनधकृतज्यू, निनििन वन कायाथलय, ............. .........................................। हवषयेः ननिी वन दताथको लानग नसफाररस गरी पाउाँ। वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायका वन पैदावारलाई .........पानलकामा ननिी वनको रुपमा दताथ गनुथ पने िएकोले सोका लानग नसफाररस गरी पाउाँ िनी यो ननवेदन पेस गरे को छु । १. दताथ गनथ चािे को ननिी वनको वन पैदावार २. िग्गाको स्वानमत्व सभबन्धी कागिात ननवेदक (ननिी वनधनीको),- नाम : दस्तखत : 207 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४७ (ननयम ८१ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) ननिी वन दताथको प्रमाणपत्रको ढााँचा .....................नगरपानलका/गाउाँपानलका ...... नगरपानलका/गाउाँपानलकाको कायाथलय ...........................। प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः ननिी वन दताथको प्रमाणपत्र श्री .............................. ...................................। तपाईले ........... निनििन वन कायाथलयको नसफाररस सहित यस ...........पानलकामा ननिी वन दताथ गराई पाउाँ िनी पेस गरे का कागिात अध्ययन िुाँदा वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायको ननिी वन तथा ननिी आवादी िनमनमा लगाएको वन पैदावारलाई ननिी वनको रुपमा दताथ गरी यो प्रमाणपत्र ददर्एको छ। ननिी वनको हववरण: नाम: चार हकल्ला: िेत्रफल: वन पैदावारको प्रिानत: वन पैदावारको सङ्ख्या: प्रमाणपत्र ददने अनधकृतको,- नाम : पद : प्रमुख प्रशासकीय अनधकृत दस्तखत : नमनत : द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पच्चीस रुपैयााँ लाग्नेछ।

208 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४८ (ननयम ८२ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) ननिी वन वा ननिी िग्गामा िएका कृहष उपि सरि सङ्कलन, नबक्री र ओसारपसार गनथ सहकने वन पैदावार प्रिानत (क) काष्ठ प्रिानत क्र.स. प्रिानत क्र.स. प्रिानत क्र.स. प्रिानत १ अभबा २ िलुवावेद ३ कपोक ४ आ ाँप ५ नीम ६ काभ्रो ७ र्हपलर्हपल ८ बकाईनो ९ गोल्िमोिर १० र्मली ११ बबुर‚ बबुल १२ हटक नससौ १५ १३ १४ मसला लिरे हपपल (वृिारोपण) क्यानसया १८ १६ १७ नलची मोलाटो नसयानमया १९ कटिर २० लप्सी २१ वीरे न्द्रफूल २२ कदम २३ टु नी २४ उम्त्तस २५ म्चलाउने २६ कटु स २७ खोटे सल्ला २८ गोब्रे सल्ला (ख) ििीबुटी प्रिानत १ अमला २ नसम्ल्टमुर ३ कच ुर ४ कुररलो‚ सतावरी ५ केसर ६ घ्यू कुमारी ७ म्चउरी ८ म्चराईतो ९ हटमुर १० तेिपात ११ तुलसी १२ बेल १३ बोझो १४ बोनधफल‚ बोनधम्चत्त १५ मसलाको पात १६ ररठ्ठा १७ रुद्राि १८ लप्सी १९ क्यामोमाईल २० मेन्था २१ ले मनग्रास २२ नसिोनेला २३ पामारोिा (ग) अन्य वन पैदावार प्रिानत १. अनिसो/अम्भलसो २. बााँस/ननगालो ३. अल्लो ४. बनकस‚ बानबयो 209 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४९ (ननयम ८४ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) सावथिननक िग्गामा वन व्यवस्थापन गनथ ददर्एको प्रमाणपत्रको ढााँचा

.....................नगरपानलका/गाउाँपानलका ...... नगरपानलका/गाउाँपानलकाको कायाथलय ..............................। प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः सावथिननक िग्गामा वन व्यवस्थापन गनथ ददर्एको प्रमाणपत्र श्री..................................... ........................................ .................................। ........................... लाई वन ऐन, २०७६ र वन ननयमावली, २०७९ को अधीनमा रिी दे िायको सावथिननक िग्गामा यसै साथ सं लग्न कायथयोिना बमोम्िम सावथिननक िग्गामा वनको सं रिण, हवकास र व्यवस्थापन गरी सदुपयोग गनथ यो प्रमाणपत्र ददर्एको छ। सावथिननक िग्गाको हववरणेः– नामेः ठे गानाेः चार हकल्लाेः पूव थेः दम्िणेः पम्िमेः उत्तरेः हक.न. : िेत्रफलेः प्रमाणपत्र ददने अनधकारीको,- नाम, थरेः पद: दस्तखतेः नमनतेः द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा, वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन एकसय रुपैयााँ लाग्नेछ। 210 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-४९क. (ननयम ८९ को उपननयम (२) (३) र (४) साँग सभबम्न्धत) राम््िय वनको िग्गा प्रयोगको लानग माग िएको िग्गाको िेररहफकेसन फाराम १. आयोिना सभबन्धी िानकारी (क) प्रस्तावकको नाम  (ख) सभपकथ नं  (ग) ठे गाना  (घ) आयोिनाको नाम  (ङ) आयोिना सञ्चालन िुने प्रदे श र म्िल्ला  (च) आयोिनाको हकनसम (सङ्घीय सरकार वा प्रदे श सरकार वा स्थानीय ति वा नेपाल सरकारको अनधकांश लगानी िएको ननकायमध्ये कुन िो सो खुलाउने)  (छ) आयोिना सञ्चालन िुने गाउाँपानलका/नगरपानलको नाम र विा नं.  (ि) आयोिनाको सं म्िप्त हववरण 

२. माग िएको राम््िय वनको हववरण (क) वनको नाम  (ख) प्रयोग गररने वनको व्यवस्थापन पर्द्नत (सरकारद्वारा व्यवम्स्थत, सामुदाहयक, साझेदारी, धानमथक, कवुनलयतीमध्ये कुन िो वा एकिन्दा बढी िएको िए सो समेत खुलाउने) (ग) चारहकल्ला  पूव थ  पम्श्चम  उत्तर  दम्िण  (घ) वनको िेत्रफल (एकिन्दा वढी व्यवस्थापन पर्द्नत िएमा व्यवस्थापन पर्द्नत अनुसार िे क्टरमा उल्लेख गने) : (ङ) वनको प्रकार : (च) प्रयोग गररने वनको सवे नक्सा (छु ट्टै सं लग्न राख्नुपने)  (छ) प्रयोग गररने वनको म्िहपएस कोअनिथनेटसहितको नक्सा (छु ट्टै सं लग्न राख्नुपने)  (ि) प्रयोग गररने वनको गुगल नक्सा (छु ट्टै सं लग्न राख्नुपने)  (झ) सभिव िएमा प्रयोग गररने वनको नापी नक्सा (छु ट्टै सं लग्न राख्नुपने)   तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 211 www.lawcommission.gov.np (ञ) दुलथि/लोपोन्मुख वन्यिन्तु र वनस्पनतको प्रिानत पार्ने िएमा सो उल्ले ख गने  (ट) लोपोन्मुख वन्यिन्तुको प्रमुख वासस्थान िएको र सङ्कटापन्न वनस्पनत रिने िेत्र, रामसारमा सूचीकृत िेत्र, सांस्कृनतक वा धानमथक हिसाबले मित्त्व रिे को िेत्र र वैज्ञाननक मित्त्वको िेत्र िो िने सो खुलाउने  (ठ) प्रयोग गररने वनको पाररम्स्थनतकीय प्रणालीको सं म्िप्त हववरण  (ि) राम््िय वनको िग्गा प्रयोग गनथ ददन नमल्ने वा ननमल्ने सभबन्धमा यहकन रायसहितको नसफाररस (प्रचनलत कानून र मानथको तथ्यको आधारमा हवश्ले षणसमेत गरी ददन नमल्ने वा ननमल्ने व्यिोरा र कारणसहित छोटकरीमा उल्ले ख गने  हवस्तृत पमपमा उल्लेख गनथ परे मा अलग्गै पेिमा उल्ले ख गरी सं लग्न गनथ सहकने) ३. राय सहितको नसफाररस गने पदानधकारीिरुको हववरण वन उपिोक्ता समूिको आयोिनाको निनििनल वन अध्यि (उपिोक्ता प्रमुख अनधकृत पदानधकारीिपम समूिको वन पने िएमा मात्र) नाम  िस्तािर

नमनत  कायाथलयको छाप  ४. िेररहफकेसन हववरण तयार गनथ सियोग गने कमथचारीिपमको हववरण क्रमसङ्ख्या कमथचारी तथा पद िस्तािर नमनत प्रनतनननधको नाम १. २. ३. 212 www.lawcommission.gov.np ४. द्रष्टव्य : १. यो हववरण नेपाली कागिमा तयार गनुथ पनेछ। २. यो हववरण प्रदे श मन्त्रालयको सम्चवबाट प्रमाम्णत िएको िुन ु पनेछ। 213 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-५० (ननयम ८९ को उपननयम (४) साँग सभबम्न्धत) हवकास आयोिना कायाथन्वयन गदाथ वनिेत्रबाट िटाउनु पने पमख नबरुवाको लगत हववरणको ढााँचा आयोिनाको नाम : म्िल्ला: नगरपानलका/गाउाँपानलका: वनको िेत्रफल: वन पैदावारको हववरण: (क) रुख क्र.स. प्रिानत  गोलार्/निनबए  उचार् प्राप्त िुन ुसक्ने वन मूल्य म्िहपयस कैहफय च सेम्न्टनमटर नमटर पैदावार कोअनिथने त ट काठ दाउरा (क्यू हफट (क्यू हफट ) ) (ख)  पोल क्र.स. प्रिानत  गोलार्/निनबए  उचार् प्राप्त िुनसक्ने वन मूल्य म्िहपयस कैहफय च सेम्न्टनमटर नमटर पैदावार कोअनिथने त ट काठ दाउरा (क्यू हफट (क्यू हफट ) ) (ग)  .............................. तयार पाने,- प्रमाम्णत गने,-  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत।  दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको।

214 www.lawcommission.gov.np दस्तखत: दस्तखत: नाम: नाम: सिायक वन अनधकृत निनििनल वन अनधकृत नमनत: नमनत: 215 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-५१ (ननयम ९३ को उपननयम (१) को खण्ि (क) र ननयम ९५ को उपननयम (३) साँग सभबम्न्धत) वनिेत्रको िग्गा प्रयोग गनेले बुझाउनु पने रकम वनको िग्गा प्रनत िेक्टर मूल्य पम. प्रयोग गरे को झािी बुट्यान तथा खुला वनिेत्र रुख िएको वन िेत्र क्र.स. िौगोनलक (२० प्रनतशत िन्दा कम छत्र (२० प्रनतशत िन्दा बढी छत्र िेत्र घनत्व िएको) घनत्व िएको) १. तराई िेत्र ३०,००,०००।- ३५,००,०००।- २. च ुरे तथा ३५,००,०००।- ४२,००,०००।- नित्री मधेश िेत्र ३. पिािी तथा २८,००,०००।- ३०,००,०००।- हिमाली िेत्र ४. प्रदे श ६०,००,०००।- ८०,००,०००।- रािधानी िएका नगरपानलका ५. काठमािौं ६०,००,०००।- ८०,००,०००।- उपत्यका  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 216 www.lawcommission.gov.np  अनुस ुची-५१क. (ननयम ९३ को उपननयम (१) को खण्ि (ख), उपननयम (२) र (३) साँग सभबम्न्धत) वृिारोपण गरी वा प्राकृनतक पुनरुत्पादनको पााँच वषथ सभम स्यािार, सभिार र व्यवस्थापन बापत िभमा गनुथपने रकम दर (प्रनत िेक्टर रु. लाखमा) खाली िग्गा वा रुखिन्य प्रिातीको रुखिन्य प्रिातीको रुखिन्य प्रिातीका लाथ्रा, पोल र रुखको लाथ्रा, पोल र रुखको लाथ्रा, पोल र रुखको सम्भमश्रण प्रनत िे क्टर सम्भमश्रण प्रनत िेक्टर सम्भमश्रण प्रनत िेक्टर ५०० दे म्ख १६०० १६०० िन्दा बढी क्र. ५०० वटा िन्दा कम िौगोनलक सभम रिेको िग्गा रिे को िग्गा सं . रिेको िग्गा िेत्र २ िे . ५ २ िे. ५ २ िे. ५ २ िे . २ िे. २ िे. दे खी िे क्टर दे खी िेक्टर दे खी िेक्टर िन्दा िन्दा िन्दा ५ िे . िन्दा ५ िे. िन्दा ५ िे. िन्दा कम कम कम सभम वढी सभम वढी सभम वढी १. तरार् र १४.0 १२.0 १०.0 १०.0 ८.0 ६.0 २.0 १.५ १.0 च ुरे २. उपत्यका १६.0 १४.0 १२.0 १२.0 १०.0 ८.0 २.5 2.0 1.5 र मध्य पिाि ३. हिमाली 18.0 16.0 14.0 14.0 12.0 10.0 3.0 2.5 २.0 िेत्र (२२०० नम. मानथ) स्पष्टीकरणेः यस अनुसूचीको प्रयोिनको लानग “लाथ्रा” िन्नाले दश सेम्न्टनमटरसभम व्यास (निनबएच) र एक नमटर िन्दा बढी उचाई िएको खिा बोट सभझनु पछथ। द्रष्टव्येः

 दोस्रो सं शोधनद्वारा थप।  तेस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 217 www.lawcommission.gov.np १. यो दर आ.व. २०८०।२०८१ मा तय िएकोले तत् पिातका वषथिरुमा कारोबार गदाथ वाहषथक पााँच प्रनतशतका दरले थप गदै िानु पनेछ। २. ……………………………रोपण गनुथ पने नबरुवा सङ्ख्या ८०० िन्दा बढी र १६०० सभम िएमा १ िे क्टर मानी मानथको तानलकामा उल्लेख िए बमोम्िमको रकम िभमा गनुथ पनेछ। तर रोपण गनुथ पने नबरुवा सङ्ख्या ८०० िन्दा कम िएमा १ िेक्टर बराबर १६०० नबरुवा मानी िुन आउने िेत्रफल अनुसार रकम िभमा गनुथ पनेछ। 3. हवकास आयोिना सञ्चालनको लानग िटार्ने रुखको 5 गुणाको दरले िुन आउने सङ्ख्यालाई 1600 ले िाग गरी िे क्टर कायम गरी िुन आएको िेत्रफलका आधारमा उम्ल्लम्खत तानलका बमोम्िम कोषमा िभमा िुने रकमको गणना गनुथ पनेछ।  तेस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको।  तेस्रो सं शोधनद्वारा थप। 218 www.lawcommission.gov.np अनुसूची-५२ (ननयम ९४ को उपननयम (१) र ननयम १०० को उपननयम (५) साँग सभबम्न्धत) हवकास आयोिना/खानी उत्खननका लानग वनिेत्रको िग्गा प्रयोग गनथ ददने प्रमाणपत्रको ढााँचा नेपाल सरकार वन तथा वातावरण मन्त्रालय वन तथा िू-सं रिण हविाग प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः राम््िय वनिेत्र प्रयोग गने प्रमाणपत्र नामेः ठे गानाेः प्रयोिनेः अवनधेः नेपाल सरकारको ननणथय नमनतेः क्र.स. म्िल्ला स्थानीय ति वनको नाम िेत्रफल कैहफयत प्रमाणपत्र प्रदान गनेको,- दस्तखतेः नामेः पदेः ................... नमनतेः द्रष्टव्य: (१) यो प्रमाणपत्र नेपाली कागिमा तयार गनुथ पनेछ र हविागले यस्तो प्रमाणपत्रको मोठ तयार गरी राख्नु पनेछ। (२) यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन पााँच ििार रुपैयााँ लाग्नेछ।

 दोस्रो सं शोधनद्वारा म्झहकएको। 219 www.lawcommission.gov.np  अनुसूची-५३ (ननयम १२८ को उपननयम (१) साँग सभबम्न्धत) काठ, दाउरामा आधाररत उद्योग सूचीकृत प्रमाणपत्रको ढााँचा प्रदे श सरकार .........मन्त्रालय प्रदे श वन ननदे शनालय ......... निनििन वन कायाथलय, ......... प्रमाणपत्र नभबर : नमनतेः काठ, दाउरामा आधाररत उद्योग सूचीकृत प्रमाणपत्र श्री...................................... सञ्चालक: श्री ...................................... उद्योग तपाईले उद्योग सूचीकृत गनथका लानग यस कायाथलयमा ननवेदन ददनु िएकोमा उद्योग दताथ प्रमाणपत्रको आधारमा वन ननयमावली, २०७९ को ननयम १२८ को उपननयम (१) बमोम्िम तपाईको ………………………………………. उद्योगलाई सूचीकृत गरी यो प्रमाणपत्र प्रदान गररएको छ। वन ऐन, २०७६‚ वन ननयमावली, २०७९ र अन्य प्रचनलत कानूनको अधीनमा रिी उद्योग सञ्चालन गनुथ िुन अनुरोध छ। सुचीकृत उद्योग अद्यावनधक गररएको हववरण क्र. आनथथक वषथ अद्यावनधक नमनत अद्यावनधक गने निनििनल वन अनधकृतको सं. नाम थर िस्तािर (निनििनल वन अनधकृत) नाम: द्रष्टव्येः यो प्रमाणपत्र िराएमा, च्यानतएमा वा नानसएमा अको प्रमाणपत्र नलन एकििार रुपैयााँ लाग्नेछ।  दोस्रो सं शोधनद्वारा सं शोनधत। 220