National Strategy for Medical Waste Management (2008)

2.1 OSNOVNI CILJ .................................................................................................................. 4

2.2 POSEBNI CILJEVI ............................................................................................................ 4 3 DEFINICIJE ................................................................................................................................. 5 4 SKRAĆENICE .............................................................................................................................. 8 5 ZAKONSKI OKVIR ...................................................................................................................... 9 6 VRSTE I KOLIČINE MEDICINSKOG OTPADA ..................................................................... 11

6.1 KARAKTERIZACIJA MEDICINSKOG OTPADA ......................................................... 11

6.2 VRSTE MEDICINSKOG OTPADA ................................................................................. 12

6.3 OPASAN MEDICINSKI OTPAD..................................................................................... 13

6.4 RIZICI OD MEDICINSKOG OTPADA ........................................................................... 13

6.4.1 PROFESIONALNI I JAVNOZDRAVSTVENI RIZICI ...................................... 14

6.4.2 RIZIK OD INFEKTIVNOG OTPADA................................................................. 15

6.4.3 RIZIK OD HEMIJSKOG I FARMACEUTSKOG OTPADA .............................. 16

6.5 KLASIFIKACIJA OTPADA PREMA NAČINU UPRAVLJANJA ................................. 18

6.6 IZVORI MEDICINSKOG OTPADA ................................................................................ 19

6.7 KOLIČINE MEDICINSKOG OTPADA .......................................................................... 20

6.8 KOLIČINE MEDICINSKOG OTPADA U CRNOJ GORI ............................................. 21 7 ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA U CG ................................................................................ 23 8 UPRAVLJANJE MEDICINSKIM OTPADOM ......................................................................... 25

8.1 KRITERIJUMI ZA UPRAVLJANJE OTPADOM .......................................................... 25

8.2 INSTITUCIONALNE ODGOVORNOSTI....................................................................... 25

8.2.1 DUŽNOSTI ZDRAVSTVENIH USTANOVA .................................................... 25 8.2.2 ODGOVORNOSTI NA LOKALNOM I DRŽAVNOM NIVOU DEFINISANE SU ZAKONOM O UPRAVLJANJU OTPADOM. ..................................................... 27

8.3 SPROVOĐENJE NACIONALNOG TRENING PROGRAMA ....................................... 27

8.4 PRINCIPI ISPRAVNOG UPRAVLJANJA MEDICINSKIM OTPADOM ..................... 28

8.4.1 IZBJEGAVANJE, ODNOSNO SMANJIVANJE ................................................ 29

8.4.2 RAZVRSTAVANJE, TRANSPORT I SKLADIŠTENJE MEDICINSKOG OTPADA ............................................................................................................... 30

8.5 OBRADA MEDICINSKOG OTPADA ........................................................................... 34

8.5.1 METODE OBRADE MEDICINSKOG OTPADA SU: ........................................ 34

8.5.2 ODLAGANJE MEDICINSKOG OTPADA ......................................................... 37

8.6 PREDLOG IZBORA TEHNOLOGIJE ............................................................................ 38

8.7 IZVORI FINANSIRANJA ................................................................................................ 39 9 MONITORING ............................................................................................................................ 40 10 AKCIONI PLAN.......................................................................................................................... 41 NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 2 1 UVOD Rast životnog standarda, povećanje broja stanovnika, razvoj tehnologije, privrednih i vanprivrednih djelatnosti i upotreba nepovratne ambalaže uslovili su da se količina otpada iz dana u dan povećava. Osim komunalnog otpada iz domaćinstva, postoji niz drugih ljudskih aktivnosti u kojima se stvara ne samo komunalni već i razne vrste opasnog otpada. Među njima su i zdravstvene ustanove koje obavljajući svoju djelatnost, stvaraju medicinski otpad. Oko 25 % ukupnog medicinskog otpada predstavlja opasni otpad, koji može izazvati ozbiljne javnozdravstvene posledice i kontaminaciju životne sredine. Crna Gora, kao ekološka država, pokrenula je niz akcija za rješavanje problema vezanih za zaštitu životne sredine. U tom cilju urađene su studije stanja životne sredine i predlozi za dalje upravljanje otpadom, donešen Zakon o upravljanju otpadom i drugi akti vezani za ovu oblast, koji daju okvirna rješenja za upravljanje svim vrstama otpada. U skladu sa Planom upravljanja otpadom za period 2008– 2012. godine, Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja preduzelo je aktivnosti na izradi Nacionalne strategije o upravljanju medicinskim otpadom. Uspostavljanje nacionalne politike upravljanja otpadom, zakonskog okvira, obrazovanja osoblja i uključivanja javnosti u problem medicinskog otpada osnovni su elementi za uspješno sprovođenje programa upravljanja otpadom. Svrha Nacionalne strategije je da, na opštim načelima EU u upravljanju otpadom, uspostavi realan okvir za smanjenje količine medicinskog otpada i za njegovo upravljanje na zdravstveno bezbjedan i ekološki prihvatljiv način, primjeren nacionalnoj ekonomskoj situaciji i stepenu razvoja zdravstvene zaštite. Politika upravljanja otpadom u EU nastoji ostvariti sljedeće ciljeve: - zajedničku definiciju otpada u svim državama članicama; - potsticanje čistije proizvodnje i korištenje čistih proizvoda; - regulisanje prevoza otpada; - zaštitu okoline i unutrašnjeg tržišta. Pravilno upravljanje medicinskim otpadom bazira se na sljedećim principima: - zaštiti ljudskog zdravlja unutar i izvan medicinskih institucija, - zaštiti okoline, - promovisanju pravilnog upravljanja životnom sredinom, - poštovanju nacionalnih i međunarodnih standarda i - poboljšanju higijenskih uslova unutar i van zdravstvenih ustanova. Strategija razmatra postojeće nacionalno i EU zakonodavstvo o upravljanju medicinskim otpadom (UMO), zakonska sredstva, institucionalni i administrativni okvir za obezbjeđivanje i kontrolu funkcija i odgovornosti upravljanja medicinskim otpadom. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 3 2 STRATEŠKI CILJEVI Polazeći od analize stanja i vizije održivog i funkcionalnog sistema upravljanja otpadom i važećih propisa, definisani su strateški ciljevi upravljanja medicinskim otpadom.

2.1 OSNOVNI CILJ Osnovni cilj upravljanja medicinskim otpadom je uvođenje zdravstveno bezbjednog i ekološki prihvatljivog načina postupanja sa medicinskim otpadom, primjerenog nacionalnoj ekonomskoj situaciji i stepenu razvoja zdravstvene zaštite.

2.2 POSEBNI CILJEVI - Smanjenje rizika po zdravlje i životnu sredinu od medicinskog otpada; - Zaštita stanovništva od zaraznih bolesti; - Uspostavljanje integralnog sistema upravljanja medicinskim otpadom; - Zaštita zdravlja i bezbjednosti svih lica u zdravstvenim ustanovama i van njih (osoblja, pacijenata, posjetilaca i stanovništva); - Izrada uspješnog i efikasnog sistema za sakupljanje, skladištenje, tretman i odlaganje medicinskog otpada u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom i Direktvama EU; - Kontrola specifičnih bioloških, fizičkih i hemijskih osobina otpada koje mogu štetiti ljudskom zdravlju i okolini; - Poštovanje etičkih i estetičkih principa; - Zaštita okoline promovisanjem pravilnog upravljanja otpadom u životnoj sredini od mjesta nastanka do konačnog odlaganja; - Smanjivanje proizvodnje otpada a posebno opasnog medicinskog otpada; - Obnavljanje, reciklaža i eventualna upotreba otpada i - Edukacija osoblja u zdravstvenim ustanovama u pogledu sprovođenja plana upravljanja medicinskim otpadom. Posebna pažnja posvećena je rukovanju i selekciji otpada u okviru ustanova zdravstvene zaštite, ali i na pravilno skladištenje, transport i odlaganje prikupljenog medicinskog otpada. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 4 3 DEFINICIJE Medicinski otpad- je svaki otpad iz poglavlja osamnaest Evropskog kataloga otpada (EWC), Odluka 94/3/EC Proizvođač medicinskog otpada je svako pravno i fizičko lice ili ustanova koja se bavi zaštitom zdravlja ljudi i/ili srodnim istraživanjima ili istraživačkom, uslužnom ili sličnom djelatnošću u kojoj nastaje otpad sličan otpadu koji nastaje kod zaštite zdravlja ljudi. Upravljanje medicinskim otpadom podrazumijeva razvrstavanje na mjestu nastanka, sakupljanje, prevoz, skladištenje, obradjivanje i odlaganje medicinskog otpada, odnosno skup svih aktivnosti i mjera propisanih Zakonom o upravljanju otpadom (u daljem tekstu:otpad). Katalog otpada je popis otpada prema svojstvima i mjestu nastanka, razvrstan na grupe, podgrupe i vrste otpada, sa popisom djelatnosti koje proizvode otpad. Skladištenje otpada je privremeno skladištenje ili sakupljanje otpada prije njegovog prevoza, obrade ili odlaganja. Sakupljanje otpada je pripremanje otpada za prevoz do mjesta obrade i odlaganja, a naročito odlaganje otpada u kontejnere, sortiranje i skladištenje. Obrada otpada je djelatnost kojom se vrši promjena karakteristika otpada, uključujući i klasifikaciju. Odlaganje otpada je podvrgavanje otpada biološkoj, fizičkoj ili hemijskoj obradi, radi dovođenja u stanje koje neće predstavljati rizik za život i zdravlje ljudi i životnu sredinu. Opasni otpad je svaki otpad koji sadrži elemente ili jedinjenja koja imaju neko od sljedećih svojstava: eksplozivnost, reaktivnost, zapaljivost, nadražljivost, štetnost, toksičnost, infektivnost, kancerogenost, mutagenost, teratogenost, ekotoksičnost, svojstvo oksidiranja, svojstvo nagrizanja i svojstvo otpuštanja otrovnih gasova hemijskom ili biološkom reakcijom. Neopasni otpad je otpad koji po sastavu i svojstvima nema neku od karakteristika opasnog otpada. Vlasnik otpada je pravno ili fizičko lice koje raspolaže otpadom. Ovlašteno lice je pravno ili fizičko lice koje posjeduje dozvolu za upravljanje medicinskim otpadom shodno Zakonu. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 5 Infektivni otpad je opasan medicinski otpad koji sadrži i/ili može sadržati mikroorganizme koji zbog svog tipa i koncentracije mogu izazvati bolest ljudi i životinja, a čine ga kulture i pribor iz mikrobioloških laboratorija, oprema, materijal i pribor koji je bio u kontaktu s krvlju i ostalim izlučevinama infektivnih pacijenata uključujući hirurške zahvate i obdukciju, otpad od dijalize, infuzije i sličnih zahvata, transfuzije, otpad izolacije infektivnih pacijenata, rukavice i ostali pribor za jedokratnu upotrebu, kao i drugi otpad iz zahvata na pacijentima koji je potencijalno infektivan. Hemijski otpad je opasan medicinski otpad koji sadrži toksične ili opasne hemikalije, uključujući hemikalije, kao što su fiksiri, razvijači i sl. Oštri predmeti su sav medicinski otpad s oštricama ili šiljatim završecima koji sadrži korišćene zaražene i potencijalno zaražene igle, lancete, štrcaljke, skalpele i tome slične oštre predmete koji su bili u kontaktu s pacijentom, s krvlju i ostalim izlučevinama pacijenata ili potencijalno infektivnim materijalom i može ozlijediti kožu na ljudskom ili životinjskom tijelu. Citotoksični otpad je opasan medicinski otpad koji nastaje zbog primjene, proizvodnje i pripremanja farmaceutskih preparata s citotoksičnim efektom, uključujući primarnu ambalažu i sav pribor korišten za pripremu i aplikaciju takvih supstanci. Ugrožena lica su sva lica izložena opasnom medicinskom otpadu slučajnim kontaktom unutar zdravstvenih ustanova ili bilo kojeg drugog izvora medicinskog otpada, kao i osobe koje upravljaju ili su izložene nemarnom upravljanju medicinskim otpadom. Farmaceutski otpad su svi lijekovi i ljekovite materije, uključujući i njihovu primarnu ambalažu i slične pomoćne materije koji su postali neupotrebljivi zbog: isteklog roka upotrebe, rasipanja, neuslovnog čuvanja ili bilo kog drugog razloga. Fizički postupci obrade medicinskog otpada su dezinfekcija/sterilizacija parom, suva vruća sterilizacija ili drugi sličan postupak kojim se postiže uklanjanje opasnih svojstava infektivnog medicinskog otpada. Parna dezinfekcija/sterilizacija je izlaganje otpada zasićenoj pari pod pritiskom u autoklavu. Suva sterilizacija toplotom je izlaganje otpada onoj temperaturi i na onoliko vremena koliko je potebno da bi se osigurala sterilizacija cjelokupne količine medicinskog otpada. Spaljivanje medicinskog otpada je obrada i/ili zbrinjavanje oksidacijom na visokim temperaturama pri čemu se organske materije pretvaraju u njihove gasne okside (uglavnom ugljen dioksid) i vodu. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 6 Hemijska dezinfekcija/sterilizacija je izlaganje medicinskog otpada hemijski aktivnim materijama koje inaktiviraju patogene mikroorganizme. Fumigacija je korišćenje materija koje kao gasni fumigatori obavljaju dezinfekciju/sterilizaciju medicinskog otpada, opreme, predmeta te sličnog infektivnog i potencijalno infektivnog materijala. Ostale metode obrade medicinskog otpada su one koje još nijesu prihvaćene za širu upotrebu i imaju samo ograničenu primjenu, uključuju ozračavanje (npr. mikrotalasima, gama i ultraljubičastim zračenjem) i druge metode obrade (inkapsulacija, filtriranje i slično). Ambalažni otpad je ambalaža preostala nakon raspakivanja proizvoda, a obuhvata sve proizvode, koji služe za zaštitu, rukovanje, plasman i prodaju drugog proizvoda; Reciklaža je prerada otpada koja obuhvata preradu materija i materijala sadržanih u otpadu radi dobijanja supstanci i materijala u svrhu daljeg korišćenja uključujući i organsku reciklažu, osim za proizvodnju energije. Otpad je svaka materija ili predmet koje je vlasnik odbacio ili je dužan da odbaci. Deponija je sanitarno-tehnički uređen prostor na kojem se, uz primjenu odgovarajućih tehnoloških postupaka, vrši odlaganje otpada. Radioaktivni otpad predstavlja čvrsti i tečni otpad kontaminiran radionukliedima iz in vitro laboratorijskih analiza tkiva i tjelesnih tečnosti te iz in vivo dijagnostičkih i terapeutskih zahvata koji se uglavnom izvode na odjeljenjima za nuklearnu medicinu. Ova kategorija otpada podliježe posebnim propisima. Sudovi pod pritiskom su bočice koje sadrže inertne gasove pod pritiskom pomješane s različitim materijama (antibiotik, dezinficijens, insekticid itd.) koje se apliciraju u obliku aerosola, a pri izlaganju višoj temperaturi mogu eksplodirati. Patoanatomski otpad su svi dijelovi tijela i drugi anatomski otpad uključujući krv i biološke kao i patološki otpad, definisan od strane stručnog osoblja u zdravstvu ili u javnosti i koji zbog etičkih razloga zahtjeva posebne uslove zbrinjavanja. Otpad sa visokom koncetracijom teških metala predstavlja podkategoriju opasnoga hemijskog otpada. U ovaj otpad ubrajamo živu koja se najčešće stvara iz razbijene medicinske opreme, a u visokom postotku nalazi se i u sadržaju otpada stomatoloških ordinacija, kadmijum iz baterija, olovo, arsen. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 7 4 SKRAĆENICE EU Evropska Unija CG Crna Gora MZŽS Ministarstvo za zaštitu životne sredine i prostorno planiranje WHO Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) EWC Evropski katalog otpada MO Medicinski otpad UMO Upravljanje medicinskim otpadom PMR Povratni i materijal koji se može reciklirati KO Otpad sličan gradskom otpadu OMO Opasan medicinski otpad KCCG Klinički Centar Crne Gore JZU Javna zdravstvena ustanova JPK Javno komunalno preduzeće NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 8 5 ZAKONSKI OKVIR Upravljanje medicinskim otpadom se uglavnom reguliše nacionalnim zakonima i regulativama koji određuju odgovornosti ključnih učesnika. Zakonski propisi o otpadu koji su na snazi u Crnoj Gori i EU su slijedeći: 1. Zakon o procjeni uticaja na životnu sredinu, Službeni list RCG broj 80/05; 2. Zakon o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu, Službeni list RCG broj 80/05; 3. Zakon o vodama , Službeni list RCG broj 27/07; 4. Zakon o zaštiti prirode, Službeni list RCG broj 36/77, 39/77 i 02/89; 5. Zakon o kvalitetu vazduha, Službeni list RCG broj 48/07; 6. Zakon o održavanju čistoće, prikupljanju i korišćenju otpada, Službeni list RCG broj 27/94; 7. Zakon o prevozu opasnih materija, Službeni list CG broj 5/2008 8. Zakon o komunalnim djelatnostima, Službeni list RCG broj 12/95; 9. Nacionalna politika upravljanja otpadom; 10. Plan upravljanja otpadom za period 2008 – 2012. godine; 11. Strateški master plan upravljanja čvrstim otpadom ; 12. Regulativa o načinu uništavanja ljekova, dodatnih ljekovitih supstanci i medicinske opreme Sl.list SRJ broj 16/94 i 22/94 ; 13. Regulativa o kriterijumima za izbor lokacija, način i aktivnosti skladištenja otpadih materija, Sl.list RCG broj 56/2000; 14. Zakon o zdravstvenoj zaštiti, Sl.list 39/2004 15. Zakon o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti, Službeni List broj 32/2005 Direktive i propisi EU u oblasti upravljanja otpadom : 16. Direktiva o otpadu 2006/12/EC; 17. Direktiva o opasnom otpadu 91/689/EEC s dodacima 94/31/EC, 166/2006; 18. Direktiva o spaljivanju otpada 2000/76/EC; 19. Direktiva o ambalaži i ambalažnom otpadu 94/62/Ec s dodacima 2005/20/EC, 2004/12/EC,1882/2003; 20. Direktiva Savjeta 75/442/EEZ o otpadu (Okvirna direktiva); 21. Direktiva Savjeta 91/156/EEZ koja dopunjava Direktivu Savjeta 75/442/EEZ; 22. Direktiva Savjeta 91/689/EEZ o opasnom otpadu; 23. Direktiva Savjeta 99/31/EZ o deponijama otpada; 24. Direktiva Savjeta 2000/76/EZ o spaljivanju otpada; 25. Direktiva Savjeta 94/62/EZ o ambalaži I ambalažnom otpadu; 26. Direktiva 96/59/EZ o odlaganju PCB I PCT; 27. Direktiva 96/61/EZ o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine; NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 9 28. Direktiva Savjeta 259/93/EEZ o nadzoru i kontroli otpremanja otpada u i iz EU; 29. Direktiva Savjeta 91/692/EEZ od 23.decebmra 1991. kojom se standardizuju i racionalizuju izvještaji o sprovođenju određenih direktiva koje se odnose na životnu sredinu; 30. Odluka komisije 2000/532/EZ od 03. maja 2000. koja mijenja Direktivu Savjeta 94/3/EZ o listama otpada u skladu sa članom 1(a) Direktive Savjeta 75/442/EEZ o otpadu i Odluke Savjeta 94/904/EZ o listi opasnog otpada u skladu sa članom 1; 31. National guidenlines for waste management in the health care industry; World Health Organisation, Healt-care management; NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 10 6 VRSTE I KOLIČINE MEDICINSKOG OTPADA

6.1 KARAKTERIZACIJA MEDICINSKOG OTPADA Medicinski otpad je sav otpad nastao u zdravstvenim ustanovama pri pružanju zdravstvenih usluga, vršenju naučnih istraživanja i eksperimenata u oblasti medicine, bez obzira na njegov sastav i porijeklo, tj. heterogena smješa klasičnog komunalnog otpada i opasnog medicinskog otpada. Prema WHO to je otpad koji se djelimično ili potpuno sastoji od: - Ljudskih organa i tkiva - Krvi i drugih tjelesnih tečnosti - Ekskreta i sekreta - Ljekova i drugih farmaceutskih preparata - Upotrebljenih briseva, gaza, zavoja i sl. - Upotrebljenih iglala, sklalpera, lanceta i drugi oštrih instrumenata - Bilo kojeg drugog otpada koji potiče od medicinske, stomatološke, farmaceutske ili slične prakse, istraživanja, tretmana, zaštite i uzimanja krvi za transfuzije, a može inficirati osobu koja sa njim dođe u kontakt. Države članice EU koriste klasifikaciju medicinskog otpada iz poglavlja osamnaest Evropskog kataloga otpada (EWC - Commission Decision 2000/532/EC) sa izmjenama i dopunama (Commission Decisions 2001/118; 2001/119; 2001/573)). U Katalogu otpada otpad se razvrstava u dvadeset grupa zavisno od osobina i mjesta nastanka, odnosno o djelatnosti koje ga generišu – stvaraju (sa preko 960 šifara). Svaka grupa sadrži podgrupe kojima se otpad razvrstava prema procesu u kojem je nastao. Grupa otpada označava se dvocifrenim brojem. Taj broj označava djelatnost u kojoj je nastao i iz koje potiče otpad. Podgrupa unutar grupe označava se četvorocifrenim brojem tako da su prve dvije cifre toga broja istovjetne ciframa grupe, a treća i četvrta cifra označava proces u kojem je otpad nastao. Vrste otpada s obzirom na dijelove procesa nastanka unutar podgrupe označene su šestocifrenim brojem na način da su prve četiri cifre istovjetne podgrupi, a peta i šesta cifra označavaju dio procesa nastanka otpada. Katalog otpada sadrži popis djelatnosti koje generišu otpad, te popis otpada prema svojstvima i mjestu nastanka, a s obzirom na grupe, podgrupe i vrste otpada. Grupe, podgrupe i vrste otpada u Katalogu otpada označene su »ključnim brojem«. U Katalogu otpada vrste opasnog otpada označene su zvjezdicom (*). NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 11 KLJUČNI NAZIV OTPADA BROJ OTPAD KOJI NASTAJE KOD ZAŠTITE ZDRAVLJA LJUDI I 18 ŽIVOTINJA I/ILI SRODNIH ISTRAŽIVANJA (isključujući otpad iz kuhinja i restorana koji ne potiče iz neposredne zdravstvene zaštite) otpad od njege novorođenčadi, dijagnostifikovanja, liječenja ili 18 01 prevencije bolesti kod ljudi 18 01 01 oštri predmeti (osim 18 01 03) 18 01 02 dijelovi ljudskog tijela i organi, kesice i konzerve krvi (osim 18 01 03) ostali otpad čije je sakupljanje i odlaganje podvrgnuto specijalnim 18 01 03* zahtjevima radi prevencije infekcije otpad čije sakupljanje i odlaganje nije podvrgnuto specijalnim 18 01 04 zahtjevima radi prevencije infekcije (npr. veš, zavoji od gipsa, posteljina, odjeća za jednokratnu primjenu, platno, pelene...) 18 01 06* hemikalije koje se sastoje od opasnih supstanci ili ih sadrže 18 01 07 hemikalije koje nisu navedene pod 18 01 06 18 01 08* citotoksici i citostatici 18 01 09 ljekovi koji nisu navedeni pod 18 01 08 18 01 10* amalgamski otpad iz stomatološke zaštite otpad od istraživanja, dijagnostifikovanja, liječenja ili prevencije bolesti 18 02 u životinja 18 02 01 oštri predmeti (osim 18 02 02) ostali otpad čije sakupljanje i odlaganje podliježe specijalnim 18 02 02* zahtjevima radi prevencije infekcije otpad čije sakupljanje i odlaganje ne podliježe specijalnim zahtjevima 18 02 03 radi prevencije infekcije 18 02 05* hemikalije koje se sastoje od ili sadrže opasne supstance 18 01 06 hemikalije koje nisu navedene pod 18 02 05 18 02 07* citotoksici i citostatici 18 02 08 ljekovi koji nisu navedeni pod 18 02 07 Tabela 1. Evropski katalog otpada – odeljak 18

6.2 VRSTE MEDICINSKOG OTPADA Medicinski otpad razvrstava se prema agregatnom stanju i prema njegovim osnovnim karakteristikama i to: - Prema agregatnom: čvrsti, tečni i gasoviti. - Prema osnovnim karakteristikama: opasan i neopasan. Kao specijalna vrsta medicinskog otpada iz, etičkih razloga, izdvaja se patoanatomski otpad kojim se upravlja na poseban način. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 12 U ukupnoj količini proizvedenog medicinskog otpada, prosječno oko 25% čini opasni otpad a ostalo je komunalni, s tim što 80% opasnog medicinskog otpada čini infektivni a 20% ostali opasni otpad.

6.3 OPASAN MEDICINSKI OTPAD Opasni otpad je svaki otpad koji sadrži elemente ili jedinjenja koja imaju neko od sljedećih svojstava: infektivnost, radioaktivnost, eksplozivnost, reaktivnost, zapaljivost, nadražljivost, štetnost, toksičnost, kancerogenost, mutagenost, teratogenost, ekotoksičnost, svojstvo oksidiranja, svojstvo nagrizanja i svojstvo otpuštanja otrovnih gasova hemijskom ili biološkom reakcijom; tj. sav otpad iz Evropskog kataloga opasnog otpada. Zavisno od vrste opasnog svojstva , opasni medicinski otpad dijeli se na: - Infektivni; - Oštri predmeti; - Farmaceutski; - Patološki; - Genotoksični; - Radioaktivni; - Posude pod pritiskom - Hemijski i - Otpad sa visokim sadržajem teških metala Opasni medicinski otpad predstavlja potencijalni rizik po životnu sredinu i zdravlje, a najznačajnije opasnosti su: - Infekcija - Povređivanje - Trovanje - Ozračivanje - Zagađivanje zemljišta i podzemnih voda

6.4 RIZICI OD MEDICINSKOG OTPADA Sve osobe koje mogu doći u kontakt sa medicinskim otpadom izložene su potencijalnom riziku po zdravlje i to: - medicinsko osoblje: ljekari, medicinske sestre, ostali medicinski i nemedicinski radnici u zdravstvenim ustanovama; - pacijenti u i van zdravstvenih ustanova i njihovi posjetioci; - zaposleni u javno komunalnim preduzećima koji rukuju i prevoze otpad; - zaposleni na deponijama, ukljućujući one koji pretražuju otpad; - stanovništvo a posebno djeca ukoliko se igraju sa predmetima koje se mogu naći u otpadu van zdravstvenih ustanova. Uvođenjem i implementacijom adekvatnih procedura za minimiziranje rizika od medicinskog otpada u prvom redu štiti se zdravlje stanovništva i smanjuje uticaj na životnu sredinu. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 13 Prvi korak u sistemu menadžmenta je da se identifikuju potencijalni rizici. Mogući putevi prenošenja bolesti su: - Direktni kontakt - Kontakt sa vektorima - Aerobna transmisija - Zagađena voda - Zagađena životna sredina

6.4.1 Profesionalni i javnozdravstveni rizici U postupku rukovanja medicinskim otpadom, medicinski i nemedicinski radnici, izloženi su riziku i to prvenstveno od povređivanja ukoliko upotrebljeni oštri predmeti nijesu bezbjedno upakovani. Svjetska zdravstvena organizacija procijenjuje da se zbog neadekvatnog rukovanja medicinskim otpadom, godišnje u svijetu zarazi hepatitisom B, C i HIV oko 20 miliona osoba. Tom riziku su izloženi i oni koji pretražuju otpad u kontejnerima i na deponijama. Stanovništvo može biti izloženo riziku od medicinskog otpada na direktan i indirektan način, različitim putevima kontaminacije: - inhalacijom, - penetracijom kroz kožu - ingestijom Odlaganje medicinskog otapada ne smije se vršiti na nekontrolisan način u životnu sredinu, jer može imati direktan negativan efekat na zemljište i podzemne vode. Jedan od glavnih zadataka upravljanja medicinskim otpadom je identifikacija opasnosti po javno zdravlje i životnu sredinu uzrokovanih. Na slici broj 1. prikazane su relacije između uzroka i posledica neadekvatnog upravljanja medicinskim otpadom. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 14 Slika 1. Relacije između uzroka i posledica neadekvatnog upravljanja medicinskim otpadom

6.4.2 Rizik od infektivnog otpada Oko 80% opasnog medicinskog otpada je infektivni tj. opasan medicinski otpad koji sadrži i/ili može sadržati mikroorganizme koji mogu izazvati obolijevanja ljudi i životinja, a čine ga kulture i pribor iz mikrobioloških laboratorija, oprema, materijal i pribor koji je bio u kontaktu s krvlju i ostalim izlučevinama infektivnih bolesnika, otpad od dijalize, infuzije, transfuzije, otpad iz obdukcije, te iz svih ostalih zahvata na pacijentima. Primjeri infekcija usled izloženosti pojedinim vrstama infektivnog otpada navedeni su u tabeli 2. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 15 Sredstva Vrsta infekcije Primjeri uzročnika prenošenja Enterobacteria, npr. Salmonella, Gastroenterične infekcije Shigella spp., Vibrio cholerae; Izmeti i/ili povraćanje helminths Mycrobacterium tuberculosis; Udisanje sekrecija; Respiratorne infekcije virus boginja, Streptococcus pljuvačka pneumoniae Okularne infekcije Herpesvirus Sekrecija oka Genitalne infekcije Neisseria gonorrhoeae; Genitalna sekrecija herpesvirus Kožne infekcije Streptococcus spp. Gnoj Antraks Bacillus anthracis Sekrecija kože Neisseria meningitidis Cerebrospinalna Meningitis tečnost Stečeni sindrom Virus ljudskog imuniteta (HIV) nedostatka imunološkog Krv, seksualni sekreti sistema (AIDS) Junin, Lasa, Ebola i Marburg Svi proizvodi i Hemoragične groznice virusi sekrecije krvi Sepsa Staphylococcus spp. Krv Coagulase-negative Staphylococcus spp.; Bakteremija Staphylococus aureus; Enterobacter, Enterococcus, Klebsiella i Streptococcus spp. Kandida Candida albicans Krv Virusni hepatitis A Hepatitis A virus Izmeti Virusni hepatitis B i C Hepatitis B i C virus Krv i tjelesne tečnosti Izvor: A. Pruss, E. Giroult, P. Rushbrook, Bezbjedno upravljane otpadom od medicinskih aktivnosti, Svjetska zdravstvena organizacija, Ženeva, 1999 Tabela 2. Primjeri infekcija koje uzrokuje izloženost posebnom medicinskom otpadu

6.4.3 Rizik od hemijskog i farmaceutskog otpada Mnoge od hemikalija i faramaceutskih preparata koji se upotrebljavaju u zdravstvenoj zaštiti mogu biti rizične po zdravlje (toksičnost, genotoksičnost, kancerogenost i sl.). Zaposleni u apotekama, anesteziji i laboratorijama, izloženi su riziku od respiratornih i kožnih bolesti usled izlaganja gasovima, aerosolima i rastvorima. Sporadični slučajevi ranjavanja ili trovanja hemikalijama i farmaceutskim preparatima uglavnom su posledica neadekvatnog rukovanja, pa se preporučuje upotreba manje toksičnih preparata, strogo poštovanje procedura za upotrebu i adekvatne zaštitne mjere. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 16 Poseban rizik pretstavljaju citotoksične supstance, pa su zdravtsvene ustanove koje ih koriste dužne sačiniti posebna uputstva za rukovanje otpadom koji sadrži tragove tih supstanci. Mnogi citostatici su ekstremno iritantni i mogu imati lokalni efekat pri direktnom kontaktu sa kožom ili očima. Oni mogu takođe uzrokovati vrtoglavice, glavobolju ili dermatitis. U tabeli 3 dati su nazivi nekih citotoksičnih ljekova opasnih za oči i kožu. Alkylating agents Vesicant1 drugs: aclarubicin, chlormethine, cisplatin, mitomycin Irritant drugs: carmustine, cyclophosphamide, dacarbazine, ifosfamide, melphalan, streptozocin, thiotepa Intercalating agents Vesicant drugs: amsacrine, dactinomycin, daunorubicin, doxorubicin, epirubicin, pirarubicin, zorubicin Irritant drugs: mitoxantrone Irritant drugs: mitoxantrone Vinca alkaloids and derivatives Vesicant drugs: vinblastine, vincristine, vindesine, vinorelbine Epipodophyllotoxins Irritant drugs: teniposide 1 Blistering. 1 International Agency for Reseach on Cancer,Unit of Gene-Enviromental Interactions, France. Tabela 3. Citotoksični ljekovi opasni po oči i kožu NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 17

6.5 KLASIFIKACIJA OTPADA PREMA NAČINU UPRAVLJANJA Shodno Tehnickom uputstvo Bazelske konvencije (Technical Guidelines on the Environmentaly Sound Management of Biomedical and Healthcare Wastes (Y1;Y3)) medicinski otpad može se klasifikovati na sledeći način: MEDICINSKI OTPAD A: KOMUNALNII OTPAD A1: OBNOVLJIVI OTPAD A2: BIORAZGRADLJIVI OTPAD A3: OSTALI KOMUNALNI OTPAD B: MEDICINSKI OTPAD KOJI ZAHTJEVA POSEBAN TRETMAN B1: PATOANATOMSKI OTPAD B2: OŠTRI PREDMETI B3: FARMACEUTSKI OTPAD B31: BEZOPASNI FARMACEUTSKI OTPAD B32: POTENCIJALNO OPASNI FARMACEUTSKI OTPAD B33: OPASNI FARMACEUTSKI OTPAD B4: CITOTOKSIČNI FARMACEUTSKI OTPAD B5: KRV I DERIVATI KRVI C: INFEKTIVNI i VISOKO INFEKTIVNI OTPAD C1: INFEKTIVNI OTPAD C2: VISOKO INFEKTIVNI OTPAD D: OSTALI OPASNI OTPAD E: RADIOAKTIVNI OTPAD A - medicinski otpad koji ne predstavlja rizik unutar i van zdravstvenih ustanova kao: opšti otpad iz kancelarija, kartonske kutije i ostaci hrane. Taj otpad je sličan onom iz domaćinstva i sa njim se ne mora posebno rukovati.Između 70% i 90% medicinskog otpada pripada ovoj grupi. A1 - otpad koji se može reciklirati (papir, nekontaminirana plastika, limenke ili staklo) NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 18 A2 - biorazgradivi medicinski otpad: ostaci hrane, otpad iz vrtova može se kompostirati A3 - ostali nerizični otpad B - Biomedicinski i medicinski otpad koji zahtijeva posebnu pažnju B1 - patoanatomski otpad-ovaj otpad odlaže se na poseban način B2 - oštri otpad- predstvlja potencijalni rizik od infekcija i povređivanja pa se sa njim mora upravljati sa posebnom pažnjom B3 - Farmaceutski otpad- (ljekovi koji se ne mogu upotrebljavati zbog isteklog roka ili nekog drugog razloga) podijeljen je u više vrsta i to: B3.1 - neopasan farmaceutski otpad-kao čaj od kamilice, sirupi za kašalj , sa kojim se rukuje na uobičajen način B3.2 - potencijalno opasni farmaceutski otpad- ljekovi koji mogu biti opasni ako sa njima rukuje neovlašćena osoba. Sa ovom vrstom otpada postupa se sa posebnom pažnjom. B3.3 - Opasan farmaceutski otpad- onaj koji sadrži teške metale (npr. dezinficiensi)-odlaže se po proceduri za opasan otpad B4 - Citotoksični otpad-pretstavlja potencijalni rizik za osobe koje sa njim rukuju (kancerogenost, mutagenost i teratogenost) i mora se uklanjati po posebnoj proceduri. B5 - Krv i derivati krvi-mogu biti zaraženi patogenim mikroorganizmima te se tretiraju kao infektivni otpad C - Infektivni i visoko infektivni otpad Infektivni otpad svrstan je kao opasan u Anexu II Bazelske konvencije u klasu H 6:2 i dijeli se na: C1 - infektivni otpad iz operacionih sala,dijalize, izolacije, biohemijskih laboratorija... i sl. I C2 - visoko infektivni otpad-mikrobiološke kulture D - ostali opasni medicinski otpad- čvrste i tečne hemikalije, otpad koji sadrži teške metale, reaktivne,korozivne i eksplozivne materije,posude pod pritiskom i sl., -mora se tretirati na poseban način. E - Radioaktivni medicinski otpad-uključujući tečni, čvrsti i gasoviti zahtijeva poseban tretman.

6.6 IZVORI MEDICINSKOG OTPADA Medicinski otpad nastaje pri liječenju, prevenciji bolesti, dijagnostici, rehabilitaciji i raznim istraživanjima. Izvori medicinskog otpada su: - Bolnice, uključujući specijalizovane bolnice i kliničke centre, - Domovi zdravlja, - Stanice za dijalizu i centri za hemodijalizu,uključujući i kućnu hemodijalizu, - Medicinski istraživački instituti, - Usluge doniranja krvi i banke krvi, - Biohemijske, mikrobiološke i imunološke laboratorije, NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 19 - Laboratorije za medicinsku genetiku, laboratorije za humanu reprodukciju i sl. - Instituti za patologiju - Institucije za medicinsku prevenciju i rehabilitaciju, - Starački domovi, - Apoteke, zubne klinike i laboratorije za zubnu tehniku, - Privatne zdravstvene ustanove - Centri za akunpukturu - Mrtvačnice

6.7 KOLIČINE MEDICINSKOG OTPADA Jedinica koja se obično koristi za medicinski otpad je količina dnevno proizvedenog otpada po krevetu i izražava se u kilogramima po krevetu, na danu (kg/k*d). Ukupan proizvedeni otpad u zdravstvenim objektima izračunava se kao: OMO + KO = MO. Studje u Evropi, Sjevernoj i Južnoj Americi pokazale su da ova stopa može varirati od 1 do 7 kg/krevet*dan, u zavisnosti od stepena razvijenosti zdravstvene zaštite. Količina opasnog medicinskog otpada (infektivni, anatomski i ostali opasni otpad – citoksični i citostatički otpad, toksične supstancije i drugo) koji zakonski zahtijeva posebno upravljanje varira između 3% - 30% ukupnog otpada. U tabeli 3. prikazani su primjeri o količinama proizvedenog medicinskog otpada u nekim državama. Iznos otpada u kg/k*d Grad i država Vrsta bolnice OMO + KO = MO Bolnica univerzitet 2,00 Freiburg, Njemačka Gradska bolnica 1,40 Buenos Aires, Gradska bolnica 1,60 Argentina Privatna bolnica 3,00 Beijing, Kina Gradska bolnica 1,60 Accra, Gana Bolnica univerzitet 1,20 Freetown, Siera Gradska bolnica 1,65 Leone Srednja vrijednost 1,78 Ukupna srednja 2,00 kg/k*d vrijednost Tabela 4. Količine medicinskog otpada u različitim zemljama U izračunavanju dugoročnih potreba upravljanja medicinskim otpadom, mora se uzeti u obzir da se otpad sve više generiše, kako država razvija snažniju ekonomiju. Količina otpada koji proizvode zdravstvene institucije ne zavisi samo od veličine, vrste i količine usluga koje one nude, već i od obrazovanja NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 20 zdravstvenog osoblja, standarda usluga, infrastrukture zdravstvenog objekta, uspostavljenog sistema menadžmenta otpadom, ekonomije i lokalnih tradicija. Uspostavljanjem sistema obnavljanja, za materijale koji se mogu ponovo upotrijebiti i reciklirati, znatno bi se smanjila količina otpada koju treba odbaciti. Razna ispitivanja koja su vršena u pojedinim zemljama svijeta pokazuju da se količine pojedinih vrsta medicinskog otpada razlikuju ne samo od zemlje do zemlje već i unutar zemlje. U manje i srednje razvijenim zemljama količina medicinskog otpada je manja. Rezultati nekih istraživanja dati su u tabeli 5. Region dnevna količina otpada kg/krevet Sjeverna Amerika 7-10 Zapadna Evropa 3-6 Latinska Amerika 3 Istočna Azija -visoko razvijene zemlje 2,5-4 -srednje razvijene zemlje 1,8-2,2 Istočna Evropa 1,4-2 Istočni Mediteran 1,3-3 Izvor: World Health Organization,Geneva,1999 Tabela 5. Ukupna količina medicinskog otpada u nekim zemljama

6.8 KOLIČINE MEDICINSKOG OTPADA U CRNOJ GORI U Crnoj Gori do sada nijesu vršena mjerenja količina medicinskog otpada jer se sav otpad obrađen ili ne odlaže u kontejnere javnog komunalnog preduzeća. Količine medicinskog otpada zavise od ekonomske moći države i stepena razvijenosti zdravstvene zaštite. Što je zdravstvena zaštita na većem nivou više je i medicinskog otpada jer se upotrebljava više materijala i pribora za jednokratnu upotrebu. Udio opasnog otpada u ukupnom medicinskom otpadu varira i kreće se od 3% - 30 % zavisno od djelatnosti. Prema podacima KCCG u Crnoj Gori udio komunalnog otpada u ukupnoj količini medicinskog otpada je 75 %, a udio opasnog medicinskog otpada iznosi 25%. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 21 Opasni med. otpad 25 % Komunalni otpad 75 % Slika 2: Odnos opasnog medicinskog otpada i komunalnog u ukupnom medicinskom otpadu Klinički Centar Crne Gore prema dostavljenim podacima proizvodi 722 t godišnje medicinskog otpada od čega 182 t opasnog medicinskog otpada ili 25,2 %. Računajući na ukupan broj postelja Klinički Centar Crne Gore proizvodi 0,66 kg /krevet *dan opasnog medicinskog otpada odnosno 2,47 kg/krevet*dan medicinskog otpada. Uzimajući u obzir ovaj podatak i predviđeni rast broja stanovnika ukupna godišnja količina medicinskog otpada u KCCG, opštim i specijalnim bolnicama i stacionarima domova zdravlja u Crnoj Gori je prikazana u sledećoj tabeli. Vrsta otpada Broj postelja Broj kreveta Sadašnja Očekivana količina u 2006. u 2020. količina u 2020. godini. godini godini (t/god.) (t/god.) Ukupni MO 25862 2680 2331,4 2416,2 Komunalni 2586 2680 1708,4 1770,6 MO Opasni MO 2586 2680 623 645,6 2 Statistički godišnjak 2006. godine – Institut za javno zdravlje Tabela 6. Količine medicinskog otpada u Crnoj Gori Na ovu količinu treba dodati otpad koji se generiše u domovima zdravlja i ostalim ustanovama koje proizvode medicinski otpad. Procjena je da količina 50% od vrijednosti date u tabeli pa ukupna procijenjena količina medicinskog otpada koja se generiše u u Crnoj Gori iznosi 3496,5 t /god ili 874 t /god opasnog medicinskog otpada. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 22 7 ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA U CG Proizvođači medicinskog otpada u Crnoj Gori su Javne zdravstvene ustanove (JZU), apoteke, ordinacije i ustanove privatne prakse iz oblasti medicine i slično. Osnivač javnih zdravstvenih ustanova je Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja i njihov raspored po opštinama prikazan na slici broj 3. U cilju utvrđivanja postojećeg stanja upravljanja medicinskim otpadom Ministarstvo je sprovelo anketu u svim javnim zdravstvenim ustanovama u Crnoj Gori. Anketa nije dala zadovoljavajuće rezultate jer većina ustanova nije dostavila precizne odgovore. Na osnovu dostavljenih podataka nemoguće je procijeniti količine medicinskog otpada. Najveći proizvođač medicinskog otpada je Klinički Centar Crne Gore koji prema dostavljenim podacima proizvodi 722 t medicinskog otpada od čega 182 t opasnog medicinskog otpada ili 25,2 %. Nejveći dio toga otpada je infektivni i on se u Kliničkom Centru Crne Gore i pojedinim javnim zdravstvenim ustanovama termički obrađuje. U ostalim javnim zdravstvenim ustanovama ne vrši se odvajanje infektivnog otpada, infuzionih sistema i slično već se sav otpad odlaže zajedno u plastične kese ili kartonske kutije a zatim u kontejnere Javno komunalnih preduzeća. Miješanjem infektivnog sa ostalim otpadom ukupna količina otpada postaje opasan otpad i predstavlja rizik po zdravlje i životnu sredinu. Odloženi otpad se ne označava pa prestavlja potencijalni rizik za osobe koje sa njim rukuju. Pored medicinskog otpada koji se svakodnevno proizvodi, postoji određena količina opasnog otpada skladištena u zdravstvenim ustanovama (ljekovi, sredstava za dezinfekciju, hemikalije i dr.) Sve zdravstvene ustanove su iskazale potrebu za edukacijom zaposlenih. Do sada nijesu postojali zakonski propisi za oblast upravljanja medicinskim otpadom, tako da nijedan proizvođač medicinskog otpada nema plan upravljanja. Na osnovu dosadašnjih propisa, ne postoji obaveza za vršenje unutrašnje kontrole i spoljašnjeg nadzora u upravljanju medicinskim otpadom. SWOT analiza Snaga Opredijeljenost Crne Gore za očuvanje zdravlja i životne sredine, pristupanje EU. Slabosti Loša edukovanost osoblja, nedostatak potrebne opreme, nedostatak nadzora, Mogućnosti Podrška lokalnih uprava u rješavanju adekvatnog rukovanja MO, učešće u međunarodnim projektima Prijetnje Nedostatak finansijskih sredstava, dosadašnje navike NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 23 Slika 3. Pregled javnih zdravstvenih ustanova u Crnoj Gori NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 24 8 UPRAVLJANJE MEDICINSKIM OTPADOM

8.1 KRITERIJUMI ZA UPRAVLJANJE OTPADOM U potrazi za najboljim rješenjem i izborom optimalne tehnologije za obradu medicinskog otpada, moraju se uzeti u obzir glavni kriterijumi izbora, a to su: ekonomski, tehnološki, etički, upravljački, ekološki i zakonodavni. Osim navedenih postoje i drugi faktori od kojih je posebno važno naglasiti načelo «načelo blizine» kao preporuku Svjetske Zdravstvene Organizacije (WHO) koja navodi da se otpad mora obrađivati i zbrinjavati što je moguće bliže mjestu nastanka. Osnovni kriteriji za upravljanje otpadom su: - Prevencija i smanjenje proizvodnje otpada - Visoki stepen zaštite zdravlja i okoline - Smanjenje rizika i opasnosti - Efikasna kontrola - Upravljanje otpadom po kriteriju ekonomičnosti - Reciklaža i iskorištavanje - Sakupljanje, transport, optimizacija procesa Na međunarodnom nivou postignuti su određeni sporazumi i ključna načela za upravljanje medicinskim otpadom, odnosno sigurna načela upravljanja «opasnim» otpadom.

8.2 INSTITUCIONALNE ODGOVORNOSTI Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja u saradnji sa ostalim ministarstvima, opštinskim organima, privatnim i nevladinim sektorom i drugim profesionalnim organizacijama, mora utvrditi obaveze i odgovornosti za sprovođenje nacionalnog plana upravljanja medicinskim otpadom. Odgovornosti treba da budu locirane na različitim nivoima: - Unutar zdravstvenih ustanova - Na lokalnom nivou - Na državnom nivou

8.2.1 Dužnosti zdravstvenih ustanova Uspješnost procesa upravljanja medicinskim otpadom u JZU zavisi od niza faktora: - Odabranog tima, - Administracije, - Planiranja, - Organizacije, - Zakonskog okvira, - Finansiranja, NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 25 - Edukovanosti osoblja. Svaka Javna zdravstvena ustanova dužna je sačiniti plan upravljanja medicinskim otpadom i dostaviti ga nadležnom državnom organu radi davanja saglasnosti. Nadležni organ državne uprave, prije davanja saglasnosti, plan upravljanja opasnim otpadom dostavlja jedinici lokalne samouprave na čijoj teritoriji se proizvodi opasan otpad i organu državne uprave nadležnom za djelatnosti kojima se stvara opasan otpad, radi davanja mišljenja. Direktor zdravstvene ustanove dužan je odrediti tim za upravljanje medicinskim otpadom koji treba da se sastoji od: - Direktora ustanove - Rukovodioca odjeljenja - Rukovodioca apoteke - Radiologa - Infektologa - Glavnog tehničara - Finansijskog rukovodioca - Tehničkog lica (ing,....) Sve aktivnosti ovog tima moraju se pismeno dokumentovati. Ostali proizvođačii medicinskog otpada u skladu sa članom 22. Zakona o upravljanju otpadom, dužni su izraditi Plan upravljanja medicinskim otpadom, ako na godišnjem nivou proizvode više od 200 kg opasnog otpada ili više od 40 tona neopasnog otpada i dostaviti ga na saglasnost nadležnom organu državne uprave. Sadržaj Plana definisan je članom 23. Zakona o upravljanju otpadom. U Planu upravljanja medicinskim otpadom slijedeći podaci moraju biti detaljno razrađeni: - Razvrstavanje medicinskog otpada, - Inicijalno skladištenje, putevi, način, zadužene osobe i vremenski plan sakupljanja otpada, - Edukacija zaduženih i odgovornih osoba, a posebno onih koji razvrstavaju otpad, - Putevi, načini i zadužene osobe za prevoz otpada do mjesta privremenog skladištenja, - Odgovorne osobe i način vođenja evidencije i obilježavanja medicinskog otpada, - Način i vremenski plan odvoza, - Način obrađivanja i odlaganja, - Odgovorna osoba (ili osobe) za organizaciju i unutrašnji nadzor i - Vrsta, porijeklo i planirana količina medicinskog otpada. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 26

8.2.2 Odgovornosti na lokalnom i državnom nivou definisane su Zakonom o upravljanju otpadom.

8.3 SPROVOĐENJE NACIONALNOG TRENING PROGRAMA Za uspješnu primjenu strategije, potrebno je sprovesti program edukacije osoblja u ustanovama koje proizvode medicinski otpad, kao i informisati cjelokupnu javnost. Program edukacije treba da bude prilagođen nivou učesnika i da obuhvati najmanje: - potencijalne rizike povezane sa rukovanjem medicinskim otpadom, - upoznavanje sa sigurnim načinima rukovanja medicinskim otpadom i - ulogu i odgovornost svih učesnika u procesu. Sa edukacijom treba otpočeti odmah i to tako što će se prvo edukovati određen broj trenera koji će dalje obavljati kontinuiranu edukaciju ne samo teorijski već i praktično. Svaki učesnik u sprovodjenju plana upravljanja medicinskim otpadom u zdravstvenim ustanovama mora imati sertifikat o uspješno završenoj obuci. U Crnoj Gori ovu vrstu obuke će sprovoditi Institut za javno zdravlje u saradnji sa domaćim i stranim ekspertima a koordiniraće Ministarstvo zdravlja,rada i socijalnog staranja. Osim proizvođača medicinskog otpada, potrebno je razvijanje javne svijesti informisanjem javnosti putem postera, radio i TV emisija, oglasa i sl. kako bi se izbjegli rizici po zdravlje i životnu sredinu. Potrebno je takođe razmotriti mogućnost uvođenja programa obuke o upravljanju medicinskim otpadom u školama. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 27

8.4 PRINCIPI ISPRAVNOG UPRAVLJANJA MEDICINSKIM OTPADOM Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja, utvrdiće ovom Strategijom nacionalni sistem upavljanja medicinskim otpadom, u skladu Zakonom o upravljanju otpadom i smjernicama EU. Nacionalni sistem upravljanja medicinskim otpadom zasniva se na sljedećim principima: - Promovisanje prevencije i smanjivanje proizvodnje otpada, - Zbrinjavanju vlastitog otpada, - Primijeni načela blizine, - Potsticanju sigurnosti i zaštite, - Potsticanju čistih tehnologija, - Potsticanju reciklaže, - Potstcanju iskorištavanja otpada kao sekundarne sirovine. - Nacionalni sistem upravljanja medicinskim otpadom ima za cilj da smanji rizik po zdravlje i životnu sredinu i obuhvata sledeće hijerarhijske mjere: - Razvrstavanje otpada na mjestu nastanka - Odvojeno i kontrolisano odlaganje - Vođenje evidencije o količinama pojedinih vrsta otpada - Obrada i odlaganje u cilju eliminacije opasnosti - Propisno pakovanje, obilježavanje i predaja ovlašćenom prevozniku - kontrola toka otpada, od mjesta nastanka do mjesta konačne obrade; - Izbjegavanje i smanjivane otpada ; - Recikliranje i obnavljanje; - Obrada neiskorištenog otpada; - Minimalno odlaganje obrađenog otpada. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 28 Slika 4. Piramida postupanja sa otpadom »4R« mjere za ispravno upravljanje otpadom: - izbjegavanje/smanjivanje (Reduction); - ponovna upotreba, bez obrade (Reuse); - obnavljanje, ponovna upotreba za istu namjenu, ili uz obradu npr. povratna ambalaža (Recovery); - recikliranje, odnosno prerada, materijalno i energetsko iskorištivanje otpada (Recycling).

8.4.1 Izbjegavanje, odnosno smanjivanje U cilju postizanja izbjegavanja, odnosno minimiziranja stvaranja otpada potrebno je sprovesti određene politike i praksu koja bi uključivala i: - redukciju na izvoru - na primjer ograničavanje nabavke materijala koji ostavljaju opasan otpad, odnosno zamjena istih sa podesnijim; - korišćenje reciklabilnih proizvoda; - razdvajanje otpada-pomaže kod smanjenja količina opasnog otpada; - »dobra praksa«, posebno primijenjena na upotrebu ljekova i hemikalija. Prema tome, količina otpada koji proizvode zdravstvene isntitucije zavisi, ne samo od veličine, vrste i količine usluga koje se pružaju, već i od spremnosti uprave, obrazovanja i obuke osoblja, standarda usluga, infrastrukture zdravstvene institucije i lokalnih tradicija. Svi zdravstveni radnici i saradnici imaju ulogu u ovom procesu i zato treba da budu dobro obučeni za minimizaciju i upravljanje otpadom. Snabdjevači ljekova i hemikalija trebali bi biti oni koji mogu obezbjediti brzu isporuku malih količina i koji prihvataju vraćanje neupotrebljene robe. Pravilno upravljanje magacinom može spriječiti nagomilavanje većih količina hemikalija i ljekova, kako bi se izbjegla pojava ovih proizvoda sa isteklim rokom i smanjio otpad od ambalaže. Gdje god je to moguće, medicinsku opremu i otpad treba ponovo koristiti, vodeći računa o tome da se može reciklirati samo onaj materijal za koji je dozvoljen taj postupak npr. kutije i drugi materijali mogu se reciklirati i to: - papir i karton, NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 29 - staklo, - metalna ambalaža, - plastični omoti i sl. Gdje god je to moguće primjeniti fizički način čišćenja umjesto hemijskog, redestilovati upotrebljene rastvarače i hemikalije kao i sakupljati materijale koji se mogu prodati radi dalje prerade.

8.4.2 Razvrstavanje, transport i skladištenje medicinskog otpada Upravljanje medicinskim otpadom počinje pri samom pružanju zdravstvene zaštite i to pravilnim razvrstavanjem generisanog medicinskog otpada, na ekonomičan način koji će minimizirati rizik po zdravlje i životnu sredinu. Pažljivo razdvajanje i odvojeno sakupljanje medicinskog otpada je osnova za minimizaciju i sigurno upravljanje medicinskim otpadom i mora biti isti u cijeloj državi. Odgovorni za pravilno razvrstavanje medicinskog otpada su proizvođači tog otpada. Najbolji način za identifikaciju pojedinih kategorija je odvajanje u ambalažu određene boje. Preporučene boje ambalaže prikazane su u tabeli 7. OTPAD SPREMIŠTE/KONTEJNER/POSUDA BOJA I KATEGORIJA VRSTA TIP KARAKTERISTIKA OZNAKA Kontejner ili Žuta sa plastična vreća oznakom Osigurano protiv Opasni Infektivni otpad u INFEKTIVNI curenja. držaču/posudi OTPAD Kontejner ili Žuta sa Određeni ljekovi plastična vreća oznakom Osigurano protiv Visoko opasni hemijski otpad u VISOKO curenja. držaču/posudi RIZIČNO Žuta sa Kutija koja se oznakom Osigurano protiv Oštri predmeti može OŠTRI probijanja i curenja zapečatiti PREDMETI Slično Plastična vreća Bez posebnih Opšti komunalnom Crna ili kontejner zahtjeva otpadu Tabela 7. Preporučene boje ambalaže za medicinski otpad NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 30 Medicinski otpad razvrstava se na mjestu nastanka uz poštovanje sledećih pravila: - opasan i neopasan otpad ne smiju se miješati; - ukoliko je greškom izmiješan opasan i neopasan otpad, cjelokupna količina optada se smatra opasnim; - na mjestu nastanka otpada, mora biti dovoljan broj ambalažnih jedinica (kontejnera, držača, kesa i sl.); - kontejneri i kese moraju biti dobro zatvoreni; - kontejneri i kese se ne smiju bacati; - obezbijediti odgovarajuće čišćenje i dezinfekciju u slučaju da se dogodi probijanje ambalaže; - osoblje koje rukuje otpadom mora nositi zaštitnu opremu; - kese, kontejnere i sl. ambalažu puniti do tri četvrtine i zatim odlagati. Opasan medicinski otpad razvrstava se prema opasnim svojstvima i odlaže u odgovarajuću ambalažu i transportuje do mjesta skladištenja. Opasan medicinski otpad mora se do konačne obrade sakupljati i skladištiti u ambalaži koja ispunjavaju sledeće uslove: - Nepropusna i zapečaćena kako bi se spriječilo širenje mikroorganizama - Otporna na vlagu i mehanička oštećenja (spolja i unutra) - Neprovidna - Dovoljno čvrsta da se ne može pocijepati ili rasprsnuti pod normalnim uslovima upotrebe i rukovanja - Da je od materijala koji odgovara za odlaganje određene vrste otpada - Pogodna za skladištenje, interni i spoljašnji transport. Proizvođač medicinskog otpada dužan je na mjestu nastanka obezbijediti upravljanje ovim otpadom shodno Zakonu i Planu , a naročito u pogledu razvstvanaja, sakupljanja, transporta, vođenja evidencije i privremenog skalištenja do konačnog odlaganja. Sva ambalaža koje se odlaže u privremeno skladište proizvođača otpada treba da bude zapečaćena i označena - prema mjestu stvaranja i sadržaju. Transport opasnog medicinskog otpada, od mjesta nastanka do privremenog skladišta mora se odvijati na takav način da ne dođe do oštećenja ambalaže i/ili rasipanja. Transportna sredstva kojima se prevozi opasni medicinski otpad ne smiju se koristiti u druge svrhe. Medicinski otpad odlaže se u odgovarajuće posude i privremeno skladišti u posebno odvojenom prostoru do obrade ili predaje ovlašćenoj osobi, koja ima propisanu dozvolu za upravljanje medicinskim otpadom shodno Zakonu. Opasan Medicinski otpad mora se zaključavati u ograđenom i odvojenom privremenom skladištu do obrade ili zbrinjavanja ili do predaje ovlašćenom pravnom licu za upravljanje otpadom. Prostor za privremeno skladištenje opasnog medicinskog otpada mora ispunjavati slijedeće uslove: - da je građevinsko – tehnički pogodan za ovu namjenu, odnosno da je pod glatke površine izrađen od materijala koji nije podložan pucanju i osipanju na vlazi, kao i da se može brzo i lako čistiti i dezinfikovati. - da je riješeno pitanje vodosnadbijevanja i odvoda otpadnih voda; - da je lako dostupan osoblju zaduženom za interno upravljanje otpadom; NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 31 - zaključan - kako bi se onemogućio pristup neovlašćenim osobama; - lako dostupan vozilima za sakupljanje otpada (kolicima i slično); - osvijetljen i provjetren; - smješten dovoljno daleko od skladišta svježe hrane i mjesta za pripremu hrane; - nedostupan pticama, glodarima i insektima - da ima oznake zabrane pušenja, uzimanja hrane i pića, kao i druge zabrane koji mogu uticati na higijenske uslove. Dužina skladištenja infektivnog otpada u privremenom skladištu je: - hladnija klima: maksimum 72 sata zimi i maksimum 48 sati ljeti; - toplija klima: maksimum 48 sata za vrijeme hladne sezone i maksimum 24 sata za vrijeme tople sezone. Ako prostorija posjeduje rashladni sistem sa temperaturom ispod 15 o C, otpad bi trebao da se odnosi najmanje jednom sedmično. Posude pod pritiskom ne smiju se izlagati povišenoj temperaturi, niti odlagati bez deaktivacije. Patoanatomski otpad iz etičkih razloga sakuplja se i skladišti posebno i u rashlađenom prostoru. Transport medicinskog otpada iz privremenog skladišta do konačnog odlaganja regulisan je Zakonom o upravljanju otpadom i Planom upravljanja otpadom. Cijeli proces može se prikazati šematski kao na slici broj 5. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 32 OTPAD U ZDRAVSTVENIM USTANOVAMA SMANJENJE OTPADA KVANTITATIVNO (višekratna upotreba, velika pakovanja, ) KVALITATIVNO (vrste materijala, organizacija i sl.) RAZVRSTAVANJE I IZDVOJENO SAKUPLJANJE OTPADA UNUTAR USTANOVE OTPAD SLIČAN KOMUNALNOM OTPADU OPASNI MEDICINSKI OTPAD PONOVO OSTALI OSTALI OTPAD INFEKTIVNI PATOANAT RADIOAKTIVNI UPOTREBLJIVI OPASNI OTPAD OM. OTPAD OTPAD MATERIJAL: OTPAD papir, karton Posebne Posebne Posebne Posebne ambalažno Procedure procedure procedure procedure staklo, metali, plastika,. Izdvojeno Posebna sakupljanje skladišta KOMUNALNO (obrada) PREDUZEĆE ILI KOMUNALNO PREDUZEĆA ZA PREDUZEĆE RECIKLAŽU Ovlašćeni Obrada sakupljači propisanim i kontrolisanim postupcima RECIKLAŽA ODLAGANJE Termičko- mehanička obrada Slika 5. Postupanje sa medicinskim otpadom NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 33

8.5 OBRADA MEDICINSKOG OTPADA Pod obradom medicinskog otpada smatra se bilo koji metod, tehnika ili proces projektovan ili sproveden da izmijeni biološki karakter ili sastav medicinskog otpada u cilju smanjenja ili eliminacije rizika. Pri izboru tehnologija za tretman opasnog medicinskog otpada potrebno je: - omogućiti sprečavanje negativnog uticaja na zdravlje stanovništva i životnu sredinu a naročito površinskih i podzemnih voda, zemljišta i vazduha - postići smanjenje količine opasnog otpada; - omogućiti bezbjedno rukovanje optadom unutar i van zdravstvenih ustanova Izbor najpogodnije tehnologije na lokalnom ili državnom nivou zavisi od niza faktora i to u prvom redu od vrste i količine otpada, udaljenosti između zdravstvenih ustanova, mogućnosti transporta, raspoloživom prostoru, zakonskoj regulativi i troškovima upravljanja. Pri poznatoj količini otpada i sprovedenom planu minimizacije otpada, za izbor tehnologije za otpad koji se ne može reciklirati, potrebno je uzeti u obzir očekivanu tendenciju rasta proizvodnje otpada nastalog kao rezultat privrednog rasta i standarda. Za otpad koji nije moguće obraditi odabranom tehnologijom, iz tehničkih ili zakonskih razloga, treba naći odgovarajuća alternativna rješenja. Izabrana tehnologija trebalo bi da ima opremu za detekciju nekih vrsta otpada (npr. radioaktivan).

8.5.1 Metode obrade medicinskog otpada su: - inseneracija, - hemijska dezifenkcija, - dezifenkcija parom - jonizujuće zračenje, - nejonizujuće zračenje mikrotalasima, - nejonizujuće zračenje radio talasima, - ispuštanje tečnosti u otpadne vode.

8.5.1.1 Inseneracija Inseneracija je proces u kome se medicinski otpad sagorijeva, proizvodeći gasove i nesagorivi ostatak (pepeo). Izdvojeni gasovi se moraju tretirati prije ispuštanja u vazduh, dok se pepeo odlaže na deponije (za opasan ili neopasan otpad). Najčešći korišćeni tipovi inseneratora za tretman medicinskog otpada su: - Plazma tehnologija; - Višekomorni insenerator za patološki otpad; - Inseneratori sa kontrolisanim vazduhom; - Rotacione peći; - Jednokomorni insenerator sa statičkom rešetkom. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 34 Inseneratori moraju biti projektovani za sagorijevanje medicinskog otpada pod kontrolisanim uslovima i da ostatak nakon procesa bude sterilan, sve emisije i ostaci moraju biti oslobođeni štetnih agenasa. Prednosti ove tehnologije su: - Drastična redukcija mase i zapremine otpada - Neprepoznatljivo porijeklo nakon tretmana - Prihvatljiva za sve vrste otpada (osim: radioaktivnog i otpada sa teškim metalima, PVC, soli srebra i fotografski otpad, posude pod pritiskom i reaktivne hemikalije) od čega zavisi izbor tipa inseleratora - Može se koristiti proizvedena toplota i - Nema otpadnih voda Nedostaci su: - Visoke investicije - Visoki troškovi održavanja - Moguća emisija štetnih gasova

8.5.1.2 Hemijska dezinfekcija Hemijska dezinfekcija se rutinski koristi u zdravstvenoj zaštiti za dezinfekciju opreme, pribora i radnih površina. Pri primjeni ovog postupka veoma je važno ostvariti siguran kontakt između hemijskih sredstava i infektivnog otpada, pa se ovaj postupak obično kombinuje sa usitnjavanjem.Zavisno od prirode hemikalija i vremena izlaganja, ova vrsta tretmana može imati negativne posledice po zdravlje(udisanje ili kontakt sa kožom) i životnu sredinu. Ovom tehnologijom mogu se tretirati: - Materijali kontaminirani krvlju i drugim tečnostima - Hirurški otpad - Laboratorijski otpad - Gaze,zavoji, obloge i sl. - Mikrobiološke kulture - Oštri metalni i stakleni predmeti a ne mogu se tretirati: - Lako zapaljivi organski spojevi - Citostatici i citotoksini - Hemijski otpad - Otpad sa sadržajem teških metala - Krupniji metalni otpad - Farmaceutski otpad - Radioaktivni i - Otpad sa sadržajem PCB Prednosti ove tehnologije su: - Neprepoznatljivo porijeklo nakon tretmana - Brzi postupak Nedostaci su: NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 35 - Nije za sve vrste otpada - Nepromijenjena masa otpada - Visoki troškovi - Nije zadovoljavajuća efikasnost - Emisije štetnih gasova i - Mogućnost zagađenja otpadnih voda

8.5.1.3 Dezinfekcija parom Princip rada je izlaganje usitnjenog infektivnog otpada pari na visokoj temperaturi i pritisku. Autoklaviranje parom se široko primjenjuje za tretman medicinskog otpada. Pogodan je za : - Hirurški otpad - Gaze,zavoje, obloge i sl. - Mikrobiološke kulture - Oštri i stakleni otpad - Materijale kontaminirane krvlju i manjim količinama tečnosti Ovom metodom ne mogu se tretirati: - radioaktivni i citotoksični otpad, - otpad sa lako isparljivim supstancama - farmaceutski otpad i otpad sa sadržajem teških metala Efikasnost ovog procesa zavisi od faktora koji utiču na temperaturu unutar prostora obrade, penetraciju pare kroz otpad i vremena obrade. Prednosti ove metode su: - niska investicija - redukcija zapremine - jednostavno rukovanje - jednostavna kontrola procesa a nedostaci: - nije za sve vrste otpada - efikasnost nije 100% u koliko otpad nije usitnjen do određenje veličine čestice - mogućnost emisije u vazduh i otpadne vode

8.5.1.4 Jonizujuća gama zračenja Sterilizacija gama zračenjem zahtijeva veoma skupo postrojenje i stručno rukovanje, kao i kontrolu životne sredine. Pogodno je za sav medicinski otpad izuzev za prepoznatljive i velike djelove tijela, radioaktivni i citotoksični otpad. Krajnji proizvod je tretiran usitnjen čvrsti otpad koji može biti odložen na sanitarnu deponiju, bez zaostalog tečnog ili gasoviog otpada. Nedostatak: veoma visoka investicija. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 36

8.5.1.5 Nejonizujuće zračenje mikrotalasima Za tretman medicinskog otpada sa mikrotalasnim zračenjem postoje dva tipa sistema: - mikrotalasne peći, za tretman malih količina medicinskog otpada stvorenih u kliničkim i istraživačkim laboratorijama; - specijalni uređaji za mikrotalasni tretman gdje se otpad melje, tretira parom i podvrgava mikrotalasnom zračenju u istom postrojenju. Mikrotalasno zračenje je pogodno za skoro sav medicinski otpad izuzev za prepoznatljive i velike djelove tijela, velike metalne predmete, radioaktivni i citotoksični otpad. Nedostatak: veoma visoka investicija, nema redukcije zapremine, nastajanje jakih elektromagnetnih polja.

8.5.1.6 Nejonizujuće zračenje radio talasima Zračenje radio talasima je pogodno za sav medicinski otpad izuzev za prepoznatljive i velike djelove tijela, radioaktivni i citotoksični otpad. Ovom metodom otpad se zagrijava do željene temperature izlaganjem zračenju kratkim radio talasima visoke snage i niske frekvencije. Zagrijani otpad se dalje odlaže radi održanja povišene temperature u trajanju od četiri sata. Krajnji proizvod može biti odložen na sanitarnu deponiju ili korišćen kao gorivo. Nedostatak:-zbog nedovoljnih kapaciteta i nepogodnih dimenzija ove opreme, tretman rado talasima je ograničen za komercjalnu upotebu.

8.5.1.7 Ispuštanje tečnog otpada u kanalizaciju Ispuštanje tečnog medicinskog otpada u kanalizacioni sistem je jedna od metoda smanjenja količine medicinskog otpada. Može se primjenjivati samo u slučaju kada se kanalizacioni otpad tretira, a postrojenje za tretman otpadnih voda održava taj otpad neinfektivnim. Najčešće se upotrebljava za krv i tjelesne tečnosti, samljevene patološke predmete, dijalizate i neke od laboratorijskih tečnosti.

8.5.2 Odlaganje medicinskog otpada Odlaganje medicinskog otpada vršiće se u skladu sa Zakonom o otpadu i Planom upravljanja otpadom. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 37

8.6 PREDLOG IZBORA TEHNOLOGIJE Svrha pojedine tehnologije je dekontaminacija otpada kroz razgradnju mikroorganiizama. Pri izboru tehnologija treba uzeti u obzir i prostor koji je potreban za opremu, prostor za prilaz prevoznih sredstava i slično. Neke tehnologije trebaju priključke za napajanje električnom energijom, neke za paru, neke na komprimovani vazduh, neke pak priključak na ventilaciju, kanalizaciju itd. Važan faktor pri izboru tehnologije je redukcija zapremine i/ili mase jer se za konačno odlaganje plaća cijena po kilogramu otpada. Vrijeme korisnog rada tehnologije, dostupnost servisera, troškovi nabavke opreme i troškovi rada takođe su važan faktor pri izboru tehnologije za obradu medicinskog otpada. Svi kriterijumi mogu se prikazati kroz sledeće paramentre:  Trošak investicije  Trošak energije i vode  Trošak sirovina i potrošnog materijala  Trošak osoblja potrebnog za rad  Trošak održavanja opreme  Trošak transporta otpada do obrade  Potencijalni prihodi nakon obrade i odlaganja. Uzimajući u obzir troškove pojedinih tehnologija, prostornu raspodjelu Javnih zdravstvenih ustanova, procijenjenu količininu medicinskog otpada, finansijske mogućnosti, postojeće stanje, zakonodavnu regulativu kao i prednosti i nedostatake određenih tehnologija ovom Strategijom predlaže se kao najprihvatljivije rješenje za obradu medicinskog otpada primjena tehnologije dezinfekcija parom. Prednost pri izboru opreme za obradu medicinskog otpada treba da ima tehnologija koja predviđa usitnjavanje otpada i dezinfekciju visokim temperaturama, čime se postiže maksimalni učinak sterilizacije medicinskog otpada. Predlog Strategije je u skladu sa Planom upravljanja otpadom 2008 – 2012 godine (Službeni list CG 16/08), a koji predviđa da se za obradu medicinskog otpada primijeni ova tehnologija uz upotrebu mobilnih uređaja. Predložena tehnologija je ocijenjena kao najoptimalnija ali se ne isključuje mogućnost primjene drugih tehnologija navedenih u ovom dokumentu. Obrada i/ili odlaganje farmaceutskog, citotoksičnog, hemijskog otpada i sličnog medicinskog otpada obavlja se dozvoljenim tehnologijama za obradu ove vrste opasnog medicinskog otpada. Farmaceutski i citotoksični otpad vratiti proizvođaču ukoliko je to moguće, a ako ne predati ovlašćenoj organizaciji za tretman opasnog optada. Amalgam se skuplja posebno i predaje ovlašćenoj ustanovi za reciklažu. Neopasni hemijski otpad u malim količinama može se odlagati u otpadne vode ukoliko se ta voda prečišćava prije ispuštanja u prirodni recipient. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 38

8.7 IZVORI FINANSIRANJA Usvojeni Plan upravljanja otpadom 2008-2012 godine (Službeni list CG 16/08) predviđa da se sredstva za realizaciju Plana obezbjeđuju iz :  Kredita međunarodnih institucija  Privatnih ulaganja ( privatno – javno partnerstvo, koncesije, idr)  Budžeta Crne Gore  Fondova EU  Sredstava jedinica lokalne samouprave i komunalnih preduzeća i kredita  Eko revolving fonda Zadnjih godina u Evropi je zabilježen porast saradnje javnog i privatnog sektora sa ciljem razvijanja i gradnje infrastrukture u oblasti zaštite životne sredine. Ovaj model čini se kao najprihvatljiviji jer ima niz evidentnih prednosti:  Brza realizacija projekta  Manji ukupni troškovi  Preuzimanje i efikasnije upravljanje otpadom  Preuzimanje rizika za rad postrojenja  Kvalitetnije obezbjeđivanje servisa i rezervnih djelova Model predviđa mogućnost privatnog ulaganja u sakupljanju i obradi otpada pri čemu se mora voditi računa o pouzdanosti, sigurnosti i otklanjanju rizika po javno zdravlje i životnu sredinu. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 39 9 MONITORING Proizvodnja, selekcija, transport, obrada i odlaganje medicinskog otpada predstavlja potencijalni rizik za zdravlje zaposlenih u svim fazama, pa je njihova zaštita neophodna i menadžment mora biti siguran da su ti rizici identifikovani i da je obezbjeđena potpuna zaštita. Uspješno sprovođenje Strategije podrazumijeva monitoring zdravstvenog stanja i bezbjednosti zaposlenih u svim fazama upravljanja otpadom (zaštita na radu), što podrazumijeva između ostalog:  trening zaposlenih  potrebnu opremu i odjeću  program zdravstvene zaštite osoblja uključujući imunizaciju Treningom se mora obezbijediti da zaposleni znaju i razumiju potencijalni rizik od medicinskog otpada u svim fazama plana upravljanja. Osoba zadužena za praćenje plana upravljanja otpadom koordinira sve aktivnosti i to najmanje:  da li se poštuje plan upravljanja  da li je kontaminirano područje očišćeno i po potrebi dezinfikovano  izloženost osoblja riziku  uticaj na pacijente, medicinsko i nemedicinsko osoblje, životnu sredinu  dostavlja potrebne izvještaje. Nadzor nad sprovođenjem Strategije treba vršiti u sledećem obimu:  mjesečno utvrđivati količine medicinskog otpada u svim ustanovama koje taj otpad generišu.  mjesečno provjeravati način rukovanja pojedinačnim vrstama otpada  pratiti troškove odlaganja otpada  evidentirati sve incidente i greške nastale pri upravljanju otpadom. Nakon prve godine primjene Strategije potrebno je izvršiti evaluaciju. NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 40 10 AKCIONI PLAN Rb. Aktivnost Nosilac Dinamika Obrazloženje 1 Usvajanje Strategije MZRSS Septembar 2008 2 Sprovođenje aktivnosti Svi učenici Oktobar za izbor odgovarajuće u procesu 2008 godine tehnologije uključujući pilot projekat 3 Edukacija osoblja IJZ i Kontinuirano Usled nedovoljne MZRSS edukovanosti, stečenih navika neophodno je kontinuirano sprovoditi nacionalni program obuke organizovanjem seminara na temu upravljanja medicinskim otpadom. 4 Izrada pojedinačnih JZU, IJZ Oktobar Po Zakonu o planova za upravljanje 2008 godine upravljanju otpadom medicinskim otpadom svaki proizvođač otpada dužan je izraditi Plan upravljanja otpadom ako na godišnjem nivou proizvodi više od 200 kg opasnog otpada. 5 Izrada upustva za MZRSS i Kontinuirano postupanje sa MO IJZ 6 Informisanje javnosti MZRSS Novembar 2008 godine 7 Primjena Strategije o Svi Novembar upravljanju učesnici u 2008 godine medicinskim otpadom procesu 8 Monitoring MZRSS Kontinuirano Potrebna je stalna IJZ i JZU kontrola primjene Strategije o upravljanju medicinskim otpadom u predviđenom obimu NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 41 7 Evaluacija Strategije o MZRSS, Novembar Nakon uspostavljanja upravljanju IJZ i JZU 2009 godine sistema neophodno medicinskim otpadom. izvršiti evaluaciju NACIONALNA STRATEGIJA O UPRAVLJANJU MEDICINSKIM OTPADOM 42