Resolution No 272 of 2015 of Georgian Government on Management Plan for Tusheti Protected Landscape

საქართველოს მთავრობის დადგენილება №272 2015 წლის 17 ივნისი ქ. თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის − თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე მუხლი 1 პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლისა და „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი − თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმა“. მუხლი 2 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. პრემიერ-მინისტრი ირაკლი ღარიბაშვილი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003018657 1 ტექნიკური რეგლამენტი თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმა სარჩევი თავი 1. შესავალი მუხლი 1. ტექნიკური აღწერილობა მუხლი 2. მდებარეობა და საზღვრები მუხლი 3. მიწისა და ბუნებრივი რესურსების კანონიერი გამოყენება მუხლი 4. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მიზნები მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის ზოგადი მიზანი მუხლი 6. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მანეჯმენტის გეგმის სამართლებრივი საფუძვლები მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი (მეთოდოლოგია) მუხლი 8. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი მუხლი 9. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება თავი 2. დაცული ტერიტორიის აღწერა მუხლი 10. ბიომრავალფეროვნება მუხლი 11. ლანდშაფტი და ჰაბიტატები მუხლი 12. გეოლოგია, გეომორფოლოგია და ჰიდროლოგია მუხლი 13. კლიმატი მუხლი 14. ტურიზმი და რეკრეაცია მუხლი 15. ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მოხმარება მუხლი 16. ისტორია და კულტურა მუხლი 17. გარემოსდაცვითი განათლება და კვლევა მუხლი 18. საზოგადოებასთან ურთიერთობა მუხლი 19. სოციო-ეკონომიკური ასპექტები მუხლი 20. დაცული ტერიტორიების შეფასება თავი 3. არსებული პრობლემებისა და საფრთხეების ანალიზი მუხლი 21. ლანდშაფტსა და ბიომრავალფეროვნების წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები 2 მუხლი 22. ადგილობრივი მოსახლეობის წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები მუხლი 23. თუშეთის კულტურული მემკვიდრეობის წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები მუხლი 24. ტურიზმისა და რეკრეაციის წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები მუხლი 25. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის სუსტი მხარეები თავი 4. ხედვა და მიზნები მუხლი 26. ხედვა მუხლი 27. მიზნები თავი 5. კონსერვაციის ამოცანები და ღონისძიებები (მართვის ქმედებები) მუხლი 28. ტრადიციული მდგრადი მოხმარება მუხლი 29. დასახლებების განვითარება მუხლი 30. ტურიზმის მდგრადი განვითარება მუხლი 31. ბიომრავალფეროვნება მუხლი 32. ლანდშაფტი მუხლი 33. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია მუხლი 34. სხვა საკონსერვაციო ამოცანები თავი 6. ზონირების გეგმა მუხლი 35. ცალკეული ზონების აღწერა და მართვა მუხლი 36. ცალკეული ზონების დაცვის წესები მუხლი 37. დაცული ლანდშაფტის საკუთრებაში არსებული ქონებისა და ბუნებრივი რესურსების იჯარით გამოყენების უფლებები ცალკეულ ზონაში თავი 7. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და მიმოხილვა მუხლი 38. წლიური ანგარიში მუხლი 39. ინდიკატორები დანართები გამოყენებული ლიტერატურა 3 თავი 1, შესავალი მუხლი 1. ტერიტორიის აღწერა „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვნის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, თუშეთის დაცული ტერიტორიები მოიცავს დაცული ტერიტორიების სამ კატეგორიას: თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალს (ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) დაცული ტერიტორიების I კატეგორია); თუშეთის ეროვნულ პარკს (ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) დაცული ტერიტორიების II კატეგორია); თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს (ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) დაცული ტერიტორიების V კატეგორია). თუშეთის დაცული ტერიტორიების მართვაზე პასუხისმგებელია ორი სხვადასხვა სახელმწიფო ორგანო. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალს და ეროვნულ პარკს მართავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მისი ტერიტორიული ერთეულის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მეშვეობით, ხოლო თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს მართავს ახმეტის მუნიციპალიტეტის გამგეობა არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის „თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის“ მეშვეობით. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა მომზადებულია თუშეთის დაცული ლანდშაფტისათვის და მოიცავს 6-წლიან პერიოდს. მუხლი 2. მდებარეობა და საზღვრები 1. თუშეთის დაცული ლანდშაფტი მდებარეობს საქართველოს ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკთან ერთად ქმნის თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს. 2. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ზოგიერთი „კუნძული“ გარშემორტყმულია თუშეთის ეროვნული პარკის და/ან თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალით (იხ. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის რუკა დანართში 1). თუშეთის დაცული ლანდშაფტი მოიცავს: ა) პირიქითა ხეობის ქვედა ნაწილს და თუშეთის (პირიქითა) მთაგრეხილის სამხრეთ ფერდობს; ბ) გომეწრის, წოვათას და ორწყალის ხეობებს და მიმდებარე ტეროტორიების დიდი ნაწილს (განსაკუთრებით მაკრატელას, საჯინჯვლისა და დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის ფერდობებს); გ) ხისოს ალაზნის ხეობას და მიმდებარე სამხრეთ–აღმოსავლეთ ფერდობებს; დ) ჩაღმას ტერიტორიას ანდის ყოისუს მდინარის ჩრდილოეთით, შენაქოს, კილოსა და ჭროს მიმდებარე ტერიტორიებს აღმოსავლეთით დაღესტნის საზღვრისკენ; ე) დაცვის დონე: დაცული ლანდშაფტი (ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი, დაცული ტერიტორიების V კატეგორია). ვ) ფართობი: 31,518 ჰექტარი. ზ) ადმინისტრაციული ერთეული: კახეთის რეგიონი, ახმეტის მუნიციპალიტეტი. 4 მუხლი 3. მიწისა და ბუნებრივი რესურსების კანონიერი გამოყენება 1. „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად: ა) დაცულ ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსების ფლობის, განკარგვისა და სარგებლობის დაშვებული ფორმები განისაზღვრება მათი კატეგორიებისა და ტერიტორიულ-ფუნქციონალური ზონების მიხედვით; ბ) სახელმწიფო ნაკრძალის, ეროვნული პარკის, ბუნებრივი ძეგლისა და აღკვეთილის ტერიტორიები და ამ ტერიტორიებზე არსებული ბუნებრივი რესურსები მხოლოდ სახელმწიფო საკუთრებაა; გ) დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე, მასზე არსებულ ბუნებრივ რესურსებზე, ბუნებრივ-კულტურულ და ისტორიულ-კულტურულ ობიექტებზე სახელმწიფო საკუთრებასთან ერთად დაშვებულია საკუთრების სხვა ფორმებიც მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს მართავს ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო საქართველოს კანონმდებლობისა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის შესაბამისად. 3. „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ კანონის თანახმად, ლიცენზირებას არ ექვემდებარება ადგილობრივი მოსახლეობის ინდივიდუალური მოხმარებისათვის საჭირო შეშა და განსაკუთრებული დანიშნულების ხე-ტყე. საქართველოს მთავრობის დადგენილება „ადგილობრივი მნიშვნელობის ტყის განსაზღვრის წესის შესახებ“ არეგულირებს ადგილობრივი მნიშვნელობის ტყის განსაზღვრას და მათი საზღვრების დადგენის წესს. 4. ადგილობრივი მნიშვნელობის ტყის ფონდი არის ტყის ფონდი, რომელიც „ტყითსარგებლობის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადაგენილებით გადაეცემა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს და შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საკუთარი საჭიროებებისთვის. ამჟამად თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტყეები სახელმწიფო ტყის ფონდშია მოხვედრილი, მაგრამ მიმდინარეობს მოლაპარაკებები შესაბამის უწყებებთან მისი ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსათვის გადასაცემად და შესაბამისად ადგილობრივი მნიშვნელობის ტყის ფონდის სტატუსის მისანიჭებლად. 5. „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონი უზრუნველყოფს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებისა და მის გარშემო ზონის დაცვას და ახორციელებს მათ ფარგლებში განსახორციელებელი საქმიანობის რეგულირებას. მუხლი 4. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მიზნები 1. „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის თანახმად: 5 ა) დაცული ლანდშაფტი შეიძლება დაარსდეს ეროვნული მნიშვნელობის მქონე, მაღალი ესთეტიკური ღირებულებით გამორჩეული, როგორც ბუნებრივი, ასევე ადამიანისა და ბუნებრივი გარემოს ჰარმონიული ურთიერთქმედების შედეგად ჩამოყალიბებული ბუნებრივ-კულტურული ლანდშაფტის დასაცავად, სასიცოცხლო გარემოს შენარჩუნების, რეკრეაციულ-ტურისტული და ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობისათვის; და ბ) დაცული ლანდშაფტი საჭიროებს ეროვნული მნიშვნელობის მქონე ფართო სახმელეთო ტერიტორიას და (ან) აკვატორიას, სადაც თვითმყოფადი ბუნებრივ კულტურული ლანდშაფტები გამოირჩევა მაღალი ისტორიული და ესთეტიკური ღირებულებებით. 2. თუშეთის დაცული ლანდშაფტი იქმნება ეროვნული მნიშვნელობის მქონე, მაღალი ესთეტიკური ღირებულებით გამორჩეული, როგორც ბუნებრივი, ისე ადამიანისა და ბუნებრივი გარემოს ჰარმონიული ურთიერთობის შედეგად ჩამოყალიბებული ბუნებრივ-კულტურული ლანდშაფტის დაცვის, სასიცოცხლო გარემოს შენარჩუნებისრეკრეაციულ–ტურისტული და ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობისათვის. 3. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის შექმნის მიზნებია: ა) უნიკალური ეკოსისტემების, ცალკეული ბუნებრივი კომპონენტების ანთროპოგენიზაციის შედეგად გადაგვარება–დაღუპვისგან დაცვა; ბ) უმდიდრესი ეროვნული მემკვიდრეობის – ხალხური ხუროთმოძღვრების ძეგლთა და ისტორიულ-კულტურული ლანდშაფტის შენარჩუნება; გ) მაღალმთიანი ბუნებრივი და ისტორიულ-კულტურული ლანდშაფტის ფსიქოლოგიურ-ესთეტიკურ რესურსებზე მზარდი რეკრეაციული მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად საჭირო ინფრასტრუქტურის შექმნა დ) ხალხური შემოქმედების ტრადიციათა შენარჩუნება და განვითარება. 4. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე დაშვებულია მხოლოდ: ა) გარემოს, ისტორიისა და კულტურის ძეგლების დაცვა, მოვლა–პატრონობა და აღდგენა; ბ) მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; გ) თუშეთის ეკოსისტემისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების in-situ კონსერვაცია და აღდგენა; დ) რეკრეაციულ–ტურისტული და საგანმანათლებლო საქმიანობა; (ე)ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობა; ე) ტურიზმის განვითარებისათვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობა. მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის ზოგადი მიზანი 1. მენეჯმენტის გეგმა წარმოადგენს სტრატეგიულ დოკუმენტს, რომელიც გადაწყვეტილების მიღების ჩარჩოსთან ერთად აყალიბებს მართვის მიდგომასა და მიზნებს რათა მოხდეს მისი გამოყენება ადგილზე დროის მოცემულ პერიოდში. მენეჯმენტის გეგმა არის ტერიტორიის ფუნქციურ–გეგმარებითი ორგანიზაციისა და 6 ეკონომიკური დაგეგმვის ინტეგრალური, განხორციელებად ღონისძიებებზე ორიენტირებული დოკუმენტი, რომელიც მზადდება არსებული კანონმდებლობით განსაზღვრული დაცული ტერიტორიების უმთავრესი მიზნების განხორციელებისათვის. 2. მენეჯმენტის გეგმის მთავარი მიზანია ნებისმიერი დაცული ტერიტორიისთვის განსაზღვროს გრძელვადიანი ამოცანები, რომლებიც უნდა განახორციელოს პასუხისმგებელმა ორგანომ გეგმით განსაზღვრულ პერიოდში კონკრეტული ღონისძიებების დაგეგმვისა და განხორციელების გზით და გეგმის განხორციელების მონიტორინგისა და შეფასებისათვის ინდიკატორების შემუშავებით. მუხლი 6. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივი საფუძვლები 1. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს შემდეგი საკანონმდებლო დოკუმენტები: ა) საქართველოს კანონი „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“; ბ) საქართველოს კანონი „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვნის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ ; გ) საქართველოს კანონი „საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“; დ) „საქართველოს ტყის კოდექსი“; ე) საქართველოს კანონი “ცხოველთა სამყაროს შესახებ“; ვ) საქართველოს კანონი „გარემოს დაცვის შესახებ“; ზ) საქართველოს კანონი „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“; თ) საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს N242 დადგენილება „ტყითსარგებლობისწესის დამტკიცების შესახებ“ 2. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის პირველი სამუშაო ვერსია შემუშავდა „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, რომელიც ავალდებულებს მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებას ყველა დაცული ტერიტორიისათვის და „საქართველოში დაცული ტერიტორიების დაგეგმარების სახელმძღვანელო დოკუმენტის“ და „დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სტრუქტურის, შინაარსისა და თემატური ნაწილების შემუშავების მეთოდოლოგიის მომზადების ეტაპებისა და პროცედურის შესახებ“ გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2014 წლის 12 მარტის N110 ბრძანების მიხედვით. მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი (მეთოდოლოგია) 1. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა შესაბამისი საკანონმდებლო დოკუმენტების, დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ მოწოდებული სხვადასხვა პროექტებისა და მონიტორინგის ანგარიშების, ასევე 2012 წლის აგვისტოში ავტორების მიერ ველზე წარმოებული კვლევის საფუძველზე. 7 2. 2013 წლის მარტში დაცული ტერიტორიების სააგენტოს წარმომადგენლებმა მოითხოვეს გეგმის სამუშაო ვერსიის შემდგომი გადამუშავება IUCN-ის სახელმძღვანელო დოკუმენტის (თომასი და მიდლტონი 2003) მიხედვით. გეგმის სტრუქტურა და შინაარსი ნაწილობრივ შეიცვალა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის არსებული საჭიროებების გათვალისწინებით. 3. მენეჯმენტის გეგმის მოსამზადებელ ეტაპზე მისი შემუშავება, განსაკუთრებით შინაარსისა და სტრუქტურის თვალსაზრისით, ხდებოდა შემდეგ მნიშვნელოვან დოკუმენტებზე დაყრდნობით: IUCN-ის დაცული ტერიტორიების სახელმძღვანელო დოკუმენტები (ფილიპსი, 2002; თომასი და მიდლტონი, 2003), Eurosite–ის სახელმძღვანელო დოკუმენტი (აიდლი და ბაინსი, 2005) და RSPB–ის სახელმძღვანელო დოკუმენტი (ფრინველთა დაცვის სამეფო საზოგადოება (RSPB), 2009). ერთ-ერთ საბაზისო დოკუმენტად ასევე გამოყენებული და გათვალისწინებული იყო ჩეხეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების სახელმძღვანელო დოკუმენტი (ჩეხეთის კანონი ბუნებისა და ლანდშაფტის დაცვის შესახებ №114/1992, დადგენილება № 64/2011). 4. დიდი დახმარება გაგვიწია თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმამ (საქართველოს გარემოს და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის ბრძანება №261, 13/09/2012, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე), რომლის ზოგიერთი ნაწილი გამოყენებულ იქნა თუშეთის მთელი ტერიტორიის მომცველი ძირითადი საკითხების ზოგადი აღწერილობის მომზადების დროს (თავები I – IV). გეგმის შემუშავებისას ასევე გამოყენებული იყო არაერთი გამოქვეყნებული კვლევა და გამოუქვეყნებელი მასალები. ისინი მითითებულია შესაბამის ტექსტებთან და ჩამოთვლილია IX თავში (გამოყენებული ლიტერატურა). 5. იმისათვის, რომ განსაზღვრულიყო, თუ რა წარმოადგენს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ძირითად პრობლემებს მოეწყო სამი საზოგადოებრივი შეხვედრა თუშეთის მოსახლეობასთან და ადგილობრივი თემების, ასოციაციებისა და დაწესებულებების წარმომადგენლებთან ომალოში (2012 წლის 14 აგვისტოს), ქვემო ალვანსა (2012 წლის 19 ოქტომბერს) და ზემო ალვანში (2012 წლის 17 ნოემბერს) (იხ. დანართი 2). 2012 წლის ზაფხულში ჩატარდა სტრუქტურირებული ინტერვიუები (დაახლოებით 30) და არაფორმალური საუბრები თუშეთის სხვადასხვა სოფლებისა და ისტორიული კუთხეების (თემის) მკვიდრ, სხვადასხვა საქმიანობით დაკავებულ ადგილობრივ მოსახლეობასთან. მათ თავის მხრივ წამოწიეს ადგილობრივი მოსახლეობის ყოფასთან დაკავშირებული საკითხები და პრობლემები გარემოსდაცვითი საკითხების ხაზგასმით (იხ. შემაჯამებელი შედეგების დანართი 3). 6. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ზონირება (იხ. თავი VII ) დაეფუძნა ავტორთა მიერ ველზე პირადად წარმოებულ კვლევებს, ბუნებასა და ლანდშაფტზე დაკვირვების ჩათვლით (განსაკუთრებით, 2012 წლის აგვისტოში მონახულებულ ადგილებზე მდელოებისა და ტყეების ბუნებრივობის ხარისხის ძირითადი შეფასება) და დისკუსიებს ადგილობრივ, ძირითადად დაცული ტერიტორიებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციებში მომუშავე სპეციალისტებთან. 7. დაცული ლანდშაფტის დაცვის (1–ლი) ზონის დემარკაციისათვის გამოყენებულ იქნა ცხოველთა ძირითადი სახეობების (ნიამორისა და აღმოსავლეთკავსიური ჯიხვის) 8 გავრცელების შესახებ მონაცემები. ეს მონაცემები იყო ერთადერთი ხელმისაწვდომი შედარებით დეტალური, კარგი ხარისხისა და გეოგრაფიულად შემოსაზღვრული მონაცემები ძირითად სახეობებზე (იხ. აგრეთვე გოხელაშვილი და სხვ., 2002). მეორე მხრივ, არ იქნა გამოყენებული ასევე კარგი ხარისხის მონაცემები ფრინველთა ენდემურ სახეობებზე (განსაკუთრებით კავკასიურ როჭოზე, კავკასიურ შურთხზე), რადგან დაცულ ლანდშაფტზე არ არსებობს მათი კონსერვაციისთვის შესაფერისი მნიშვნელოვანი ადგილები. აქ არის ასევე უნიკალური მოყვავილე მცენარეებით მდიდარი მთის მდელოები (მაგ. ომალოსა და შენაქოს მიდამოებში) და სუბალპური მდელოები (მაგ. პირიქითა ქედის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში), რომლებიც შეტანილი უნდა იყოს დაცული ლანდშაფტის დაცვის ზონაში და/ან მათთვის საგანგებოდ უნდა შემუშავდეს მართვის კონკრეტული ღონისძიებები მათი ბიომრავალფეროვნების შესანარჩუნებლად. თუმცა, დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მათი ინვენტარიზაციის არქონის გამო ეს შეუძლებელი იყო. 8. თითოეული ზონის დეტალური დემარკაცია მოხდა გეოინფორმაციული სისტემა ArcGIS-ის მეშვეობით, მასშტაბით 1:5000, გეო–რეფერენსირებული აეროფოტოების (ორთოფოტო) და ხელმისაწვდომი საბაზისო ციფრული რუკების გამოყენებით. თითოეული ზონის სეგმენტის საზღვრის გამიჯვნა, სადაც ეს შესაძლებელი იყო, მოხდა ტერიტორიის ლოგიკურ/ბუნებრივ საზღვრებზე, ინფრასტრუქტურის გაყოლებაზე (გზები) ან ასეთი საზღვრებიდან გარკვეული დაშორებით („ბუფერული ზონა“ 50 მეტრის დაშორებით), რათა ისინი იოლად გასარჩევი იყოს ველზე. ასევე მხედველობაში იქნა მიღებული თუშეთის ეროვნული პარკის ზონირებისა და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის არსებობა. 9. მენეჯმენტის გეგმის პირველი სამუშაო ვერსიის განხილვა მოეწყო 2012 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში, ქართველი პარტნიორების ჩეხეთის რესპუბლიკაში სასწავლო ვიზიტის დროს. პირველი ოფიციალური სამუშაო ვერსია მომზადდა 2012 წლის დეკემბერში, ითარგმნა ქართულად და გაკეთდა კომენტარები ქართველი პარტნიორების მხრიდან (დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ახმეტის მუნიციპალიტეტი, თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციები, IUCN კავკასიის თანამშრომლობის ცენტრი და სხვ.). კომენტარების განხილვა და გათვალისწინება მოხდა საქართველოში (თბილისი, ახმეტა, ალვანი) 2013 წლის აპრილში. გეგმის საბოლოო ვერსია დასრულდა 2013 წლის ივლისში, ყველა პარტნიორთან შემდგომი განხილვის და თუშეთში ადგილობრივ თემებთან მოლაპარაკების პროცედურების შემდეგ. 10. გეგმა მომზადდა ჩეხეთის რესპუბლიკის ბუნების კონსერვაციის სააგენტოს ჩეხ ექსპერტთა გუნდის (მიხაელ ჰოშეკი, ლენკა იანდოვა, ინდრჟიხ ხლაპეკი) და კრკონოშის მთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის (იაკუბ კაშპარი, ირჟი ფლოუსეკი) მიერ, დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან (ანზორ გოგოთიძე, ია ჭვრიტიძე, ლაშა ხიზანიშვილი), ახმეტის მუნიციპალიტეტთან და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან (ერისტო ლაგაზიძე, გელა ბახტურიძე, ირაკლი აფთარაული, სალომე მგელაურიძე), აშშ-ს შინაგან საქმეთა დეპარტამენტის საერთაშორისო ტექნიკური დახმარების პროგრამასთან (პაატა შანშიაშვილი) და ჩეხეთის განვითარების სააგენტოსთან (იან ჩერნიკი) მჭიდრო 9 თანამშრომლობით და საქართველოში ჩეხეთის რესპუბლიკის საელჩოს ზედამხედველობით (სოფია ქამუშაძე). 11. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებას, რომელიც განხორციელდა ჩეხეთის რესპუბლიკასა და საქართველოს შორის თანამშრომლობის განვითარების - თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის მომზადების პროექტის (#CZDA-RO-GE-2012-3-41-1-) ფარგლებში, ფინანსურ მხარდაჭერას უწევდა ჩეხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო, კერძოდ, მისი წარმომადგენელი - ჩეხეთის განვითარების სააგენტო. მუხლი 8. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი 1. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმა მომზადდა ექვსწლიანი პერიოდისთვის ის ძალაშია ამოქმედების დღიდან 6 წლის განმავლობაში. 2. სამოქმედო გეგმები, როგორც ყველაზე ქმედითი და დეტალური დოკუმენტი მენეჯმენტის გეგმიდან შერჩეული ღონისძიებების/ქმედებების შემუშავებისათვის, მომზადდება თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ ორი წლის პერიოდისათვის (და უფრო დეტალურად დაზუსტდება ყოველწლიურად) მენეჯმენტის გეგმაში შეთავაზებული ღონისძიებების განსახორციელებლად. მუხლი 9. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებები შეიძლება განხორციელდეს არსებული ქართული კანონმდებლობის შესაბამისად. მენეჯმენტის გეგმის ამოქმედებიდან არაუგვიანეს მეექვსე წლის პირველი კვარტალისა, პასუხისმგებელი ორგანო შეიმუშავებს მენეჯმენტის ახალ გეგმას, რომელიც დამტკიცდება არსებული კანონმდებლობის მიხედვით. განახლებული მენეჯმენტის გეგმა უნდა იყო წინა მენეჯმენტის გეგმის გაგრძელება, მაგ., ის უნდა განახლდეს განხორციელებული ქმედებების, მართვისა და სახეობათა მონიტორინგის შედეგების, და ასევე დაცულ ლანდშაფტზე განახლებული და სრულყოფილი ინფორმაციის საფუძველზე (იხ. თავი VIII დეტალებისთვის). თავი 2. დაცული ტერიტორიის აღწერა მუხლი 10. ბიომრავალფეროვნება 1. კავკასია დღეისათვის მსოფლიოში გამოყოფილ ბიომრავალფეროვნების 34 „ცხელ წერტილს“ შორის ერთ-ერთია და თუშეთის რეგიონიც მისი ნაწილია. მსოფლიოს ზომიერი სარტყლის ტყიან რეგიონებს შორის კავკასიის „ცხელი წერტილი“ ყველაზე დიდი ბიოლოგიური მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. ის მოიცავს 6500-ზე მეტი სახეობის ჭურჭლოვან მცენარეს, რომელთაგან სულ ცოტა 1600 მაინც (25 %) ენდემურია. 10 მისი ტყეები, მაღალი მთები, ჭარბტენიანი ტერიორიები, სტეპები და ნახევარუდაბნოები მოიცავს ევროპისა და აზიის მიმდებარე რეგიონებში დაფიქსირებულ მცენარეთა და ცხოველთა სახეობათა ორჯერ მეტ მრავალფეროვნებას (ტორდოფი და სხვ., წიგნში ზაზანაშვილი და მალონი, 2009). 2. მცენარეთა და ცხოველთა მრავალფეროვნების თვალსაზრისით თუშეთი საქართველოს ერთ-ერთი უმდიდრესი რეგიონია. მცენარეული საფარი მოიცავს მთიან და სუბალპურ ტყეებს, სუბალპურ ბუჩქნარებს, მთიან მდელოებს, სუბალპურ და ალპურ მდელოებს, სუბნივალურ მცენარეულობას და ნაშალის მცენარეულ კომპლექსებს. თუშეთში რეგისტრირებულია 92 ოჯახის 1000-ზე მეტი ჭურჭლოვანი მცენარე (მინისტრის ბრძანება №261), ანუ, საქართველოში არსებულ სახეობათა მთლიანი რაოდენობის ერთი მეოთხედი და მთელი კავკასიის მცენარეთა ერთი მეექვსედი, ბევრი ენდემური და იშვიათი სახეობის (მაგ. თუშური ტილჭირი Aconitum tusheticum და ფურისულა Primula luteola და Rosa tushetica) ჩათვლით. თუშეთში ენდემიზმის მაღალი დონეა - მცენარეთა სახეობების საერთო რაოდენობის დაახლოებით 23 % ენდემურია (11 საქართველოს, ხოლო 230 კავკასიის ენდემია). მცენარეთა სამი სახეობა შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში (Betula raddeana, Ulmus glabra, Ulmus minor); ბევრი სახეობა იშვიათია რეგიონისთვის, მაგ. იზოლირებულია კავკასიაში მათი ძირითადი გლობალური გავრცელების არეალიდან. 3. პირიქითა ხევსურეთისა და თუშეთის მთის ფლორა მოიცავს 595 სახეობას, 246 გვარსა და 67 ოჯახს, რომელთაგანაც 35.3 % (212 სახეობა) ენდემურია. აქედან დომინირებს კავკასიის და დიდი კავკასიონის სახეობები, რაც მიუთითებს შესასწავლი ტერიტორიის მაღალმთიანი ფლორის ავტოხთონურ ბუნებაზე (შეთეკაური და სხვ., 2006). 4. მრავალფეროვანია თუშეთის ფაუნაც. აღრიცხულია 30-ზე მეტი ძუძუმწოვრისა და 100-ზე მეტი ფრინველის სახეობა (იხ. მინისტრის ბრძანება №261 და ავტორთა საკუთარი შედეგები). ძუძუმწოვართა ყველაზე მნიშვნელოვანი სახეობებია აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis) - კავკასიის ენდემი; ნიამორის (Capra aegagrus) ასე თუ ისე სიცოცხლისუნარიანი პოპულაცია; არჩვი (Rupicapra rupicapra caucasica) და პატარა ძუძუმწოვართა რამდენიმე ენდემური სახეობა. ასევე დიდი მტაცებლები - მურა დათვი (Ursus arctos), რუხი მგელი (Canis lupus) და ფოცხვერი (Lynx lynx) (იხ. მაგალითად, საერთაშორისო ორგანიზაციის „ფაუნისა და ფლორის“ მიერ ასევე თუშეთის ტერიტორიაზე განხორციელებული პროექტი საქართველოს მტაცებელთა კონსერვაცია – http://www.fauna-flora.org/explore/georgia). 5. მნიშვნელოვანი ფრინველები წარმოდგენილია ქათმისნაირთა ორი ენდემური სახეობით. მათ შორის არის: კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus); დიდი მტაცებელი ფრინველები, განსაკუთრებით სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), ორბი (Gyps fulvus) და ბეგობის არწივი (Aquila chrysaetos) (ყველა მათგანი შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში, იხ. დანართი 4); ასევე ბეღურასნაირთა ენდემური სახეობები (მაგ. მგალობლები მწვანე ყარანა Phylloscopus nitidus და კავკასიური ყარანა P. lorenzii). BirdLive International-ის მიერ თუშეთის რეგიონი აღიარებულ იქნა საქართველოში მნიშვნელოვან ფრინველთა გავრცელების ტერიტორიად (IBA) (ECODIT, 2009). 6. მიუხედავად ამისა, საგულისხმოა, რომ კარგად ცნობილი ჯგუფების სია (ჭურჭლოვანი მცენარეები, რეპტილიები, ფრინველები, პატარა ძუძუმწოვრები, http://www.fauna-flora.org/explore/georgia/ 11 ღამურები და სხვ.) ჯერ კიდევ არასრულია და ძირითადი მონაცემები მაგალითად, სპოროვანი მცენარეების (სოკოები, ხავსები) ან უხერხემლო ცხოველების შესახებ (განსაკუთრებით, ისეთი ბიოინდიკაციის ჯგუფების შესახებ, როგორიცაა პეპლები, კალიები და სხვ.) თითქმის არ მოიპოვება. 7. ძირითადი სახეობების სტატუსი ა) ქვემოთ დაწვრილებითაა აღწერილი ორ სახეობა, რომლებზეც არსებობს შედარებით სრულყოფილი ინფორმაცია თუშეთში მათ გავრცელებაზე, პოპულაციის რაოდენობასა და ტენდენციებზე. ისინი ასევე პრიორიტეტული სახეობებია კავკასიის ეკორეგიონში (ზაზანაშვილი და სხვ., 2012). შესაბამისად, ისინი გამოყენებულ იქნა როგორც მნიშვნელოვანი „ქოლგა სახეობები“ თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ზონირების მომზადებისას (იხ. თავები 1.7 და VII). 8. ნიამორი (Capra aegagrus) ა) ნიამორის პოპულაცია თუშეთის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში მჭიდროდ არის დაკავშირებული დაღესტნის დასავლეთში გავრცელებულ ამ სახეობასთან და ისინი ერთად ქმნიან აღმოსავლეთ კავკასიაში ამ სახეობის ძირითად პოპულაციას. მისი გავრცელების არეალი თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გაყოფილია თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალს, ეროვნულ პარკსა და დაცულ ლანდშაფტს შორის (იხ. დანართი 5). ზაფხულში ამ სახეობების გავრცელების არეალი მოიცავს ტყეების, სუბალპური და 2.ალპური მდელოების დაახლოებით 96 კმ 2 , შედარებით დაბალი სიმაღლიდან (შესაფერისი ჰაბიტატების, ქანობების, ტყიანი და კლდოვანი ადგილების მიხედვით) 3200 მ სიმაღლემდე. თუმცა, ორივე სქესის და ყველა ასაკობრივი ჯგუფის ინდივიდები არის მხოლოდ ტყის ჰაბიტატებში (დაახლოებით 63 კმ 2 ). ღია, უტყეო ტერიტორიებზე გვხვდება მხოლოდ ზრდასრული მამრები. გამოანგარიშებულია, რომ ამჟამინდელი პოპულაცია აღწევს დაახლოებით 130 ინდივიდს (იხ. მინისტრის ბრძანება №261) და მიჩნეულია რომ ოდნავ იზრდება. ამ სახეობებისთვის მთავარ საფრთხეს წარმოადგენს არალეგალური ნადირობა, ჰაბიტატების დეგრადაცია და შინაურ ცხოველებთან კონკურენცია (ახმედოვი და სხვ. წიგნში ზაზანაშვილი და მელონი, 2009). 9. აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis) ა)ზაფხულში ამ სახეობის გავრცელების არეალი მოიცავს დაახლოებით 330 კმ 2 ს, ზღვის დონიდან 2800 მ–დან უმაღლეს მწვერვალებამდე (იხ. დანართი 5). ამრიგად, ამ ტერიტორიის მხოლოდ მცირე ნაწილია თუშეთის დაცულ ლანდშაფტზე - მის უკიდურეს დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილებში (წოვათა და დიდი კავკასიონის ქედის აღმოსავლეთი ნაწილი). ცხოველთა უმრავლესობა ცხოვრობს ნივალური და სუბნივალური ზონების მიუწვდომელ ადგილებში. ზაფხულობით ისინი იშვიათად ჩამოდიან ალპური ზონის სიმაღლეზე, რადგან იქაური მდელოები ინტენსიურად გამოიყენება ცხვრის საძოვრებად. პოპულაციაში შედის 750 ცხოველი (იხ. მინისტრის ბრძანება №261) და ითვლება რომ ეს რიცხვი სტაბილურია. მთავარი საფრთხეები აქაც არის არალეგალური ნადირობა, შინაური ცხოველების მიერ გადაჭარბებული ძოვება, რაც იწვევს სუბალპური და ალპური მდელოების ბიომასის დაქვეითებას, და შედარებით ნაკლებად, ტურისტების, ვერტმფრენებისა და სამთო მოთხილამურეების მიერ ცხოველთა შეწუხება (კოპალიანი და გურიელიძე, წიგნში ზაზანაშვილი და მელონი 2009, ინაშვილის მიხედვით). 12 10. აგრობიომრავალფეროვნება ა) ველური სახეობების ბიომრავალფეროვნებასთან ერთად, თუშეთი ასევე მნიშვნელოვანია უნიკალური აგრობიომრავალფეროვნებით, რომელიც მოიცავს მცენარეთა კულტურებსა და ცხოველთა ჯიშებს. ბ) კავკასიაში გავრცელებული ზოგიერთი კულტურული მცენარის ჯიშები (ხორბალი, ქერი და ჭვავი) ხასიათდება ზღვის დონიდან დიდ სიმაღლეებამდე კარგი შემგუებლობით. ამჟამად, ტრადიციული მარცვლეულის ნაირსახეობა და ჯიშები თითქმის აღარ გვხვდება საქართველოს ტერიტორიაზე. ორიგინალური ჯიშებიდან მხოლოდ ზოგიერთი გვხვდება რამდენიმე ისეთ მაღალმთიან რეგიონებში, როგორიცაა თუშეთი. თუმცა მათი გავრცელების არეალი მნიშვნელოვნად შემცირებულია (ახალკაცი და სხვ., 2012). გ) თუშეთში ცხოველთა სამი მნიშვნელოვანი ჯიშია - თუშური ცხენი, თუშური ცხვარი და ქართული ნაგაზი - მეცხვარე ძაღლი, რომელიც არის ქართული მთის ძაღლის ჯიშის საუკეთესო და ყველაზე ძვირფასი ქვე–ჯიში. მუხლი 11. ლანდშაფტი და ჰაბიტატები 1. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მთიანი ლანდშაფტი წარმოიქმნა სხვადასხვა ბუნებრივი პროცესებისა და ადამიანთა საქმიანობის შედეგად. იგი მოიცავს შერეულ და წიწვოვან ტყეებს, მთის მდელოებს, სუბალპურ ბუჩქნარებს, სუბალპურ და ალპურ მდელოებსა, სუბნივალურ ტერიტორიებსა და ისტორიულ დასახლებებს. თუშეთის ლანდშაფტის დამახასიათებელი თავისებურებაგანსაკუთრებით პატარა დასახლებების მოზაიკა, სათიბები, მინდვრები, საძოვრები და ტყეები, შეიცვალა ხანგრძლივი სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობების შედეგად. ლანდშაფტის უმთავრესი კომპონენტი, რაც მისი უნიკალურობის მახასიათებელია, არის ციცაბო მწვერვალები თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მიდამოებში, მომრგვალებული თხემები და ღრმა ხევები აბობოქრებული მდინარეებით. 2. ჰაბიტატების ქვემოთ წარმოდგენილი კლასიფიკაცია მნიშვნელოვანწილად დაეყრდნო ფიზიკურ ნიშან-თვისებებს და ვიზუალურ მახასიათებლებს, ისევე, როგორც მცენარეულობის მიახლოებით კლასიფიკაციას. 3. ტყის ჰაბიტატები ა) თუშეთის ტყეები ძირითადად წარმოდგენილია ფიჭვნარით Pinus kochiana. არყნარს უკავია ბევრად უფრო მცირე ტერიტორია და ფოთლოვან შერეულ ტყეებს გავრცელების კიდევ უფრო შეზღუდული სივრცე აქვს. ბ) მთის მცენარეული საფარის ზედა სარტყელი მდებარეობს ზღვის დონიდან 1650– 1800/1900 მ სიმაღლეზე. სუბალპური ტყეების სიმაღლეში განფენილობის საზღვრები არის 1800/1900 და 2500/2600 მ–ს შორის და მისი ზედა ზღვარი წარმოდგენილია ხეების მწკრივით. არყნარი, რომლებიც ძირითადად შედგება არყის Betula pendula (განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ფერდობებზე), ლიტვინოვის არყისა Betula litwinowii და რადეს არყისაგან Betula raddeana, მდებარეობს ზღვის დონიდან საშუალოდ 1700–2400 მ– ზე და მოიცავს აგრეთვე ჯუჯა არყნარს უფრო დიდ სიმაღლეზე. დაცულ ლანდშაფტზე 13 ამ მცენარეთა შედარებით დიდი კომპლექსი კარგად არის განვითარებული ვესტმოს ხევის ჩრდილოეთ ფერდობებზე. 4.სუბალპური ბუჩქნარები ამ ტიპის ჰაბიტატი ძირითადად წარმოდგენილია კავკასიური დეკათი და მდებარეობს ზღვის დონიდან 2400-2800 მ სიმაღლეზე. ბუჩქნარების უფრო დიდი ფრაგმენტები განვითარებულია ზოლის სახით პირიქითა ხეობის გაყოლებაზე სუბალპური ტყეების თავზე 2600-2800 მ–ზე ზღვის დონიდან, ასევე წოვათას ხევის ჩრდილოეთ ფერდობებზეც. 5. მთის სათიბები, სუბალპური და ალპური მდელოები ა) თუშეთის ლანდშაფტის ეს ძირითადი ჰაბიტატები მთლიანობაში მოიცავს 70 000 ჰა, რომლის დაახლოებით ერთი მესამედი (24 000 ჰა) არის თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე. თუშეთში არის მდელოების დიდი მრავალფეროვნება, რომელთა უმრავლესობაც გამოიყენება საძოვრებად. ტენიანი და განსაკუთრებით სველი სათიბები, ვაციწვერებიანი და გაზაფხულის მცენარეულობიანი მდელო–სტეპის ფრაგმენტები მიეკუთვნება ჰაბიტატების უიშვიათეს და ყველაზე მოწყვლად ტიპებს მთელს თუშეთში. ბ) მაშინ როცა, სათიბები, როგორც ტრადიციული მართვის შედეგი, გვხვდება ზღვის დონიდან შედარებით ვიწრო ზოლში (უმთავრესად1800–2000/–2300/ მ.), სუბალპური და ალპური მდელოები უფრო ფართო საზღვრებში გვხვდება - ზღვის დონიდან 1900-დან 3200 მეტრამდე. მცენარეულობის სტრუქტურა და სახეობათა შედგენილობა იცვლება სიმაღლესთან და ფერდობის ექსპოზიციასთან ერთად. არის ოთხი სხვადასხვა ვარიანტი Festucetum izoides, Festucetum supinae-parvomixtoherbosum, Festucetum variae variograminosum and Nardetum strictae-parvomixtoherbosum (UNDP, 2007). 6. სუბნივალური ჰაბიტატები მწირი მცენარეულობით წარმოდგენილი ეს ჰაბიტატები, მოიცავს კლიმატის მკაცრ პირობებთან, ძალიან მოკლე სავეგეტაციო პერიოდთან და ულტრაიისფერი რადიაციის დიდ დონესთან კარგად ადაპტირებულ ლიქენებისა და ალპური ჯუჯა მცენარეების სახეობებს, რომლებიც გვხვდება მხოლოდ თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ყველაზე მაღალ ადგილებში (ზღვის დონიდან დაახლოებით 3200 მ–ზე და კიდევ უფრო მაღლა პირიქითა ქედზე). თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე არ არის მუდმივად თოვლიანი და მყინვარებიანი ნივალური ზონა (ისინი ჩვეულებრივ გვხვდება ზღვის დონიდან 3400 მეტრზე მაღლა). 7. ჭალის ტყეების ჰაბიტატები ა) ჭალის ტყეების ბუნებრივი ჰაბიტატების ძალიან მცირე ტერიტორია სპეციფიკური მცენარეთა და ცხოველთა თანასაზოგადოებებით (რომლებზეც დღემდე არ მოუხდენია გავლენა ძოვებას ან ხრეშის მოპოვებას, ეს უკანასკნელი უარყოფით გავლენას ახდენს წყლის ფსკერზე მობინადრე ცხოველებზე) განხილულ უნდა იქნეს ბუნების კონსერვაციის კუთხით როგორც ძალიან მნიშვენლოვანი საკითხი. ბ) მდინარეების რიყნარი ნაპირები იალღუნით Myricaria bracteata, მურყანის ალუვიური ტყეებით, ტირიფის ბუჩქებით, პატარა ტბორებითა და ჭაობებით და მდინარისპირა ლერწმებით ქმნის ძალიან იშვიათ და სახეობებით მდიდარ ალუვიურ ეკოსისტემას. ამ 14 ჰაბიტატების საუკეთესო მაგალითს წარმოადგენს ომალოსა და შენაქოს შორის მდებარე პირიქითა ალაზნის ხევის ძირი. მუხლი 12. გეოლოგია, გეომორფოლოგია და ჰიდროლოგია 1. ორივე ხეობა (პირიქითა ალაზნისა და გომეწრის ალაზნის) და მაკრატელას ქედი აგებულია იურული პერიოდის დანალექი ქანებით. აღსანიშნავია ისიც, რომ პირიქითა ალაზნის ხეობაში, სოფელ დართლოსთან ნაპოვნია ტრავერტინის გროვები. 2. თუშეთის გეომორფოლოგიური სახე მნიშვნელოვანწილად განპირობებულია მდინარეთა ეროზიებით და ადრინდელი გამყინვარების პროცესებით. ორივე ალაზნის ზედა წელზე განსაკუთრებული გავლენა იქონია მეოთხეული პერიოდის მყინვარებმა და მყინვართა სისტემებმა (ხეობები), რასაც ადასტურებს ჯერ კიდევ შემორჩენილი მყინვარეული მორენები. მეოთხეული პერიოდის გამყინვარებამ თავისი კვალი დატოვა დიდი კავკასიონის მთვარ ქედზეც. 2700 მ–ის სიმაღლეზე ნაპოვნია სხვადასხვაგვარი მყინვარული ფორმები (მათ შორის კარებიც). 3. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტზე სიმაღლის უკიდურეს წერტილებს შორის განსხვავება დაახლოებით 1900 მეტრია - ყველაზე დაბალი წერტილი მდებარეობს მდინარე ანდის ყოისუსთან ჭეროს ახლოს (ზღვის დონიდან 1536 მეტრზე), ყველაზე მაღალი - წოვათას ზემოთ მდებარე სამვრონის მთაზე (ზღვის დონიდან 3467 მ). სოფლების - ომალოს, შენაქოსა და დიკლოს ახლოს, ორი ალაზნის შეერთების ადგილზე არის დენუდირებული ზედაპირების კვალი. 4. რეგიონი წარმოადგენს ტაფობს, რომელიც შედგება ორი ხეობისაგან - ორი მდინარის (პირიქითა ალაზანი, გომეწრის ალაზანი) აუზისაგან, რომლებსაც ორად ჰყოფს ნაყაიჩო მაკრატელას წყალგამყოფი, რომელიც ამოზრდილია აწუნთის ქედიდან ამუგოს მთის მასივებში. ამ ორი მდინარის აუზი ღიაა აღმოსავლეთის მხრიდან და მთავრდება ომალოს პლატოთი, სადაც ეს მდინარეები ერთდება ზღვის დონიდან 1600 მეტრის სიმაღლზე. 5. პირიქითა ალაზნის მთავარი შენაკადია მდინარე ლაროვანის წყალი, გომეწრის ალაზნისა კი - ხისოს წყალი, რომელიც მიედინება ჭანჭახოვანის ხევში, ორწყალი და ქიბდუხის ხევი (მარჯვენა შენაკადები) და წოვათისწყალი და სამაროვნისწყალი (მარცხენა შენაკადები). 6. თუშეთში არის სხვადასხვა წარმოშობის მრავალი პატარა ტბა. მდინარეების ორწყლის, შავკილდისა და ვებუს ზედა წელზე, სუბალპურ ნაწილში, არის მყინვარული წარმოშობის პატარა ტბები (20 მ–ზე ნაკლები დიამეტრით). 7.მაღალი მთის ჭაობები გვხვდება სოფლების - შენაქოს, ომალოს, დიკლოს, თურსიეხისა და ხახაბოს ახლოს. მათი უმრავლესობა წარმოიქმნა პატარა ტბების ადგილას და ბოლო ხანებში იკვებება მიწისქვეშა წყლებით. 8. თუშეთი მდიდარია სხვადასხვა შედგენილობის ბუნებრივი მინერალური წყლებით (მაგ. ჩიღოს წყალი ძალიან მლაშეა). ვეძის გორას ძირში არის მჟავე წყაროები, სოფლებში ომალო, შენაქო, ფარსმა, ჭონთიო და სხვ. - ტუტე რეაქციის წყაროები, სოფლებში დოჭუსა და ხახაბოში კი - რკინის მაღალი შემცველობის წყაროები. 15 მუხლი 13. კლიმატი 1.თუშეთი ხასიათდება ზომიერად ნოტიო კლიმატით, შედარებით მშრალი, ცივი ზამთრით და ხანმოკლე ზაფხულით. რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში განსაკუთრებით დომინირებს კონტინენტალური კლიმატი. თუმცა, ადგილობრივი პირობები (უმთავრესად ნალექები) რელიეფის ფორმისა და სიმაღლის გავლენით მნიშვნელოვნად განსხვავდება სხვადასხვა ადგილებში, მაგ. საყორნეს უღელტეხილზე (ზღვის დონიდან 2970 მ) წლიურად 1631 მმ ნალექი მოდის, ორწყლის ხევში (ზღვის დონიდან 2260 მ) – 1064 მმ და სხვა ნაწილებში მერყეობს 700-900 მმ-ს შორის. 2. ზოგადად, დიდი კავკასიონის მთავარი ქედი და გომეწრის ალაზნის ხეობა უფრო ტენიანია (დაახ. 10 %-ით), ვიდრე პირიქითა ალაზნის ხეობა. ეს ნათლად აისახება ამ მდინარეების წყლის რეჟიმზე. განსხვავებას იწვევს ის, რომ ტენიანობა ძირითადად მოაქვს სამხრეთის ჰაერის მასებს. 3. თუშეთის ტაფობს ახასიათებს მშრალი კლიმატი და წყნარი ამინდი, რადგან ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან მას იცავს მაღალი მთები. საშუალო წლიური ტემპერატურა ომალოში (თუშეთის ერთ-ერთ ყველაზე თბილ და მშრალ ადგილას) არის 3.5 o C; იანვრის საშუალო ტემპერატურა არის -9.1 o C და აგვისტოსი 14.2 o C (აბსოლიტური მაქსიმუმი 31 o C და მინიმუმი -36 o C). წლიური საშუალო ნალექიანობა აღწევს 748 მმ-ს და მათი უმეტესობა ჩნდება წლის ყველაზე თბილ პერიოდში (აპრილიდან სექტემბრამდე). 4.თოვლის სიღრმე და მისი საფარის განაწილება დამოკიდებულია არა მხოლოდ ნალექის მოცულობაზე, არამედ აგრეთვე ადგილობრივ რელიეფზე, ქარის ძირითად მიმართულებასა და სიჩქარეზე. 5. მეტწილად სხვადასხვა სიმაღლით არის განპირობებული ის, რომ თუშეთში იკვეთება შემდეგი ადგილობრივი კლიმატური პირობები: ა) ნოტიო კლიმატი ცივი ზამთრითა და ხანმოკლე ზაფხულით (ზღვის დონიდან 1600 2000 მ); ბ) მთის გარდამავალი კლიმატი ცივი ზამთრითა და ხანმოკლე ზაფხულით (2000–2400 მ); გ) მაღალი მთის ნოტიო კლიმატი ნამდვილი ზაფხულის გარეშე (2400-3400 მ); დ) მაღალი მთის ნოტიო კლიმატი მუდმივი თოვლის საფარითა და მყინვარებით და მთელი წლის მანძილზე ნულს ქვემოთ საშუალო ტემპერატურით (3400 მ-ს ზემოთ). მუხლი 14. ტურიზმი და რეკრეაცია 1. ველური ბუნების, მთიანი და ტყიანი ლანდშაფტების, მდიდარი ბიომრავალფეროვნების, დიდი ხნის ისტორიისა და ადგილობრივი კულტურის ერთიანობა იზიდავს სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესების მნახველებს. მაღალი მთის კლიმატისა და ადგილობრივი ფიჭვის ტყეების ერთიანობა იძლევა სამედიცინო ტურიზმის განვითარების საშუალებასაც. 2. საბჭოთა პერიოდში თუშეთს ყოველწლიურად სტუმრობდა ტურისტების დიდი რაოდენობა საბჭოთა კავშირიდან და უცხოეთიდანაც. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ვიზიტორთა ნაკადი მნიშვნელოვნად შემცირდა, მაგრამ 2004 წლიდან შეიმჩნევა 16 მათი რაოდენობის ზრდა, 2011 წელს კი წლიურმა რაოდენობამ თითქმის 10 000-ს მიაღწია (იხ. მალვერი 2011, მინისტრის ბრძანება №261). რაც შეეხება მოსალოდნელ ტენდენციებს, ტურიზმი საქართველოში ზოგადად და კონკრეტულად კი საქართველოს ეროვნულ პარკებში, ძალზე სწრაფად ვითარდება. 3. თუშეთში ტურიზმისა და რეკრეაციის განვითარებისათვის ხელშემშლელი უმთავრესი ფაქტორია მისი ძნელად მისადგომობა. ზამთარში რეგიონში ჩასვლა შეუძლებელია (ვერტმფრენით გადაფრენის გარდა), რადგან თოვლის საფარის გამო ოქტომბრიდან მაისისა და ივნისის გასაყარამდე ის ჩაკეტილია ნებისმიერი ტრანსპორტისათვის. ამ პერიოდის განმავლობაში თუშეთში ვიზიტორებისთვის არავითარი მომსახურება არ არსებობს. 4. ამჟამად, თუშეთში დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონაცემებით 30-ზე მეტი საოჯახო სასტუმროა (ჯამში 350 საწოლზე მეტი ოდენობით), რომლებიც 12 სოფელში მდებარეობს, უმეტესად ზემო და ქვემო ომალოში (11 საოჯახო სასტუმრო 130 მდე საწოლით) (მინისტრის ბრძანება №261). თუშეთში ტურისტული სეზონი ძირითადად ივნისიდან ოქტომბრამდეა. ადგილობრივთა მიერ თუშეთის უცხოელი ვიზიტორებისაგან მიღებული პოტენციური შემოსავალი დაახლოებით 2.7-4.5 მილიონი ლარით იქნა შეფასებული (მალვერი 2011). 5. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტზე ხელმისაწვდომია ტურისტული აქტივობების ფართო სპექტრი - ლაშქრობა და ცხენით მოგზაურობა (რამდენიმე დღიანი მარშრუტები და ბოლო ხანებში ხშირად გამოყენებული ვიზიტორთა მიერ), სამთო ველორბოლა, ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტების ღირსშესანიშნაობების დათვალიერება, ფოტოტურები, საგანმანათლებლო და კულტურული ტურები, ფრინველებსა და ველურ ბუნებაზე დაკვირვება, ზაფხულის ბანაკების მოწყობა და მრავალი სხვა. ადგილობრივი თემები და ბიზნეს წარმომადგენლები ვიზიტორებს სთავაზობენ მომსახურების მრავალფეროვნება, მაგალითად, ღამის გასათევს, გიდობას, კვებასა და ტრანსპორტირებას. ვიზიტორებისა და ტურისტებისათვის (განსაკუთრებით უცხოელებისთვის) შეთავაზებული მომსახურების ხარისხი დიდ გავლენას ახდენს სტუმრების რაოდენობაზე (მალვერი 2011). მუხლი 15. ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მოხმარება 1. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორია შეიძლება დაიყოს შემდეგი სახის მიწებად (ეს დაყოფა ემყარება ექსპერტულ გამოთვლებს GIS-ის და ძირითადი რუკების 1:25,000 გამოყენებით) – საძოვრები ალპური მცენარეულობის ჩათვლით (დეკისა და ღვიის გაძოვილი ბუჩქების ჩათვლით) (თუშეთის დაცული ლანდშაფტის 85 %), ტყეები (10 %), სათიბები (< 1 %), სახნავი მიწები (< 0.5 %), დასახლებები (< 0.5 %), პირველად კლდოვანი ალპური და სუბნივალური ჰაბიტატები ყოველგვარი გამოყენების გარეშე (3 %). 2. მდგრადი და ტრადიციული ყოფა-ცხოვრებისათვის არსებითი მნიშვნელობა აქვს შემდეგი ტიპის მიწებს - დასახლებებს და სახნავებსა და სათიბებს, რომლებიც ბოლო პერიოდში ერთად შეადგენენ თუშეთის დაცული ლანდშაფტის დაახლოებით 2%-ს. თუმცა, ლანდშაფტის ყველაზე მნიშვნელოვანი კომპონენტებია საძოვრები და ტყეები. 17 3. უმთავრესი ბუნებრივი რესურსები, რომლებიც თუშეთში გამოიყენება არის მიწა (საძოვრები, სათიბები, პატარა მინდვრები და ბაღები), ტყეები (მეტწილად საშეშე და სამასალე მერქანი და ასევე ხილის შეგროვება), წყალი (ორივე - არასასმელი და სასმელიც, და ასევე წყალი, როგორც ენერგიის წყარო) და მზე (ფართოდ გამოიყენება ენერგიის მისაღებად). თუშეთში ასევე არის პოტენციალი ქარის ენერგიის მოხმარების, მაგრამ ჯერჯერობით არ გამოიყენება. 4.მიწისა და ბუნებრივი რესურსების გამოყენება ა) ხეობებისა და ფერდობების შედარებით იოლად მისადგომ ადგილებს თუშები სხვადასხვაგვარად იყენებენ, ძირითადად საცხოვრებლად და სასოფლო–სამეურნეო მიზნით. მიწის გამოყენებიდან გამომდინარე, თუშეთის ლანდშაფტმა სპეციფიკური სახე მიიღო, რომელსაც ახასიათებს განმასხვავებელი ესთეტიკური ფასეულობა. ბ) ტრადიციულად, მიწის გამოყენება ეფუძნებოდა ვერტიკალურ ზონირებას. სოფლების ახლო შემოგარენში მიწები მუშავდებოდა სხვადასხვა კულტურების (ძირითადად მარცვლეულის) მოსაყვანად და გამოიყენებოდა სათიბებად. მიწის ის ნაკვეთები, სადაც მარცვლეული მოჰყავდათ, ჩვეულებრივ დატერასებული იყო. ქვედა ტერასებზე თესავდნენ ქერს, ზედა ალპური ზონისკენ მიმართულ ტერასებზე კი ჭვავის კულტურას. როგორც ქერის, ისე ჭვავის მიწის ნაკვეთები მუშავდებოდა ორ წელიწადში ერთხე. როდესაც ეს მიწები არ მუშავდებოდა, ქერის ნაკვეთებს იყენებდნენ სათიბად, ჭვავისას კი - მსხვილფეხა პირუტყვის საძოვრად, (ჭვავი აკნინებს მიწის პროდუქტიულობას და არ არის ხელსაყრელი მისი სათიბად გამოყენება). ის მიწა, რომელიც არ იყო შესაფერისი კულტურების მოსაყვანად, გამოიყენებოდა საქონელის საძოვად. მიწის უდიდესი ნაწილი ძირითადად გამოიყენებოდა ცხვრის საძოვრებად. საძოვრები მდებარეობდა სოფლებიდან მოშორებით, უფრო მაღალ სიმაღლეებზე. მიწათსარგებლობის ტიპი, რომელიც ზემოთაა აღწერილი და განსაკუთრებით, მიწის ნაკვეთების როტაციული გამოყენების სქემა, სავარაუდოდ, თუშეთის რეგიონში მიწის გამოყენების ყველაზე მოსახერხებელი და ეფექტური გზა იყო (UNDP, 2007). გ) დღესდღეობით მიწის გამოყენების ტრადიციული მეთოდი, რომელიც ვერტიკალურ ზონირებას ემყარებოდა, უმეტესად მივიწყებულია. დამუშავებული მიწის ფართობი შემცირდა და ტრადიციული მარცვლეულიც აღარ მოჰყავთ ასეთი ფართო მასშტაბით. დამუშავებული მიწის წილი ძალიან მცირეა და ძირითადად ჭარბობს კარტოფილი, ბოსტნეული და თივის წარმოება. ის მიწის ნაკვეთები, რომლებიც ადრე მუშავდებოდა, შეიძლება წარმოვიდგინოთ იმ დატერასებული ადგილების მიხედვით, რომლებიც ლანდშაფტზე ვიზუალურად დღესაც შეიმჩნევა. ცვლილებები მიწის გამოყენებაში გამოიწვია მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარე სოციო-ეკონომიკურმა და კულტურულმა ცვლილებებმა. დ) ტრადიციული კულტურების მოყვანა და თივის დამზადება (შინაური ცხოველების მნიშვნელოვანი საკვები წყარო) სწრაფად შემცირდა სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობაში და ცხოვრების სტილში მომხდარი ცვლილებების გამო. ამ მიზეზით ბოლო ხანებში თუშეთში შემცირდა მაღალბალახოვანი მდელოები (ძალიან იშვიათი და მნიშვნელოვანი ჰაბიტატი მცენარეთა და ცხოველთა სახეობების დიდი მრავალფეროვნებით) და მაღალი საფრთხის ქვეშ მყოფ ეკოსისტემად იქცა. თუმცა, არის მცდელობები, რომ შენაჩუნდეს ან განახლდეს ტრადიციული სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობა, მაგ. კვავლოსა და ჩიღოში. 18 5.ცხვრის მწყემსვა ა) უკანასკნელ პერიოდში მეცხვარეობა თუშეთში მთლიანად მომთაბარე სისტემაზეა აგებული. თუში მეცხვარეები თუშეთის მაღალმთიან საძოვრებს იყენებენ ზაფხულის საძოვრებად და ზამთარში გადადიან დაბლობზე (საქართველოს სამხრეთ აღმოსავლეთში - შირაქში). ეს სქემა დასაბამს იღებს მე-17 საუკუნიდან და მთლიანად არის დამოკიდებული ბუნებრივ საძოვრებზე, როგორც ცხვრის საკვების მთავარ წყაროზე და შესაბამისად, გამომდინარეობს საძოვრების სისტემის მკაფიოდ გამოხატული სეზონურობიდან. ბ) 1950-იან წლებამდე თუშები ინარჩუნებდნენ თავიანთ ტრადიციულ ცხოვრების წესს (ეგრეთ წოდებულ თუშური საძოვრის კულტურა) - რომლის დროსაც ინარჩუნებდნენ მომთაბარე მეცხვარეობის წესს, ჰყავდათ სხვა პირუტყვი და დაკავებულნი იყვნენ სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობით. შესაბამისად, რეგიონში იყო მუდმივად მცხოვრები მოსახლეობა. როგორც ზემოთ აღინიშა, მიწის ტრადიციული გამოყენება მკაცრად ვერტიკალურ ზონირებას ეფუძნებოდა. მთელი მიწა დაყოფილი იყო ზონებად სხვადასხვა სასოფლო–სამეურნეო მიზნებისათვის. ფართოდ გამოიყენებოდა მიწის ნაკვეთის როტაციის სქემა. მიწის გამოყენების ამგვარმა სქემამ უზრუნველყო როგორც დასამუშავებელი მიწის, ისე საძოვრების ნიადაგის შენარჩუნება და მდგრადი გამოყენება. გ) თუშები საძოვრებად იყენებდნენ ტერიტორიებს თავიანთი სოფლებიდან 3000 მ სიმაღლემდე. ყველა საძოვარი დაყოფილი იყო რამოდენიმე ზონად სიმაღლიდან გამომდინარე და თითოეულ ზონას სხვადასხვაგვარი გამოყენება ჰქონდა. მთელს კავკასიაში და განსაკუთრებით მსოფლიოს სხვა კუთხეებში (მაგ. ალპებში) არსებობს მაღალმთიანი საძოვრების ტრადიციული ორგანიზების ზოგადი სქემა. საძოვრები იყოფა სამ ძირითად ზონად - მეწველი პირუტყვის, მსხვილფეხა რქოსანი საქონლისა და ცხვრის საძოვრებად. ამ დაყოფას აქვს ადგილობრივი თავისებურებები და ადგილობრივი პირობებისათვის დამახასიათებელი კონკრეტული მახასიათებლები. თუშეთში იყო როგორც მსხვილფეხა საქონლის, ისე ცხვრის საძოვრები. მსხვილფეხა საქონლის საძოვრები იყოფოდა ორ ზონად: (I) ძროხებისთვის და (II) ხარებისთვის. ცხვრის საძოვრებს სამი ზონა ჰქონდა: (I) მეწველი ცხვრების, (ii) არამეწველი დედალი ცხვრებისა და მამალი ცხვრებისთვის და (III) ბატკნებისთვის (როდესაც ზაფხულის საძოვრებს მიაღწევენ, ბატკნებს დედალი ცხვრებისაგან აცალკევებენ) (UNDP, 2007). დ) 1960-იანი წლებიდან საძოვრების ტრადიციული სისტემა მივიწყებულ იქნა. საბჭოთა ეკონომიკის სისტემამ მოითხოვა ცხვრის რაოდენობის გაზრდა, უარყო ადგილობრივი ტრადიციები და ეკოლოგიური პირობები. ე) საძოვრების ბუნებრივი ზონირება და საძოვრების როტაციის სქემა უარყოფილ იქნა, რამაც გამოიწვია როგორც ზაფხულის, ისე ზამთრის საძოვრების მდგომარეობის სერიოზული გაუარესება. მიწის დეგრადაცია განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ისეთ ადგილებში, რომლებიც, ადრე დასამუშავებლად გამოიყენებოდა, შემდეგ კი საძოვრებად იქცა. ამ ცვლილებებმა გამოიწვია მნიშვნელოვანი ცვლილებები ტრადიციულ ცხოვრების სტილში. ვ) 2012 წლის ზაფხულში თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ცხვრის საერთო რაოდენობამ 39 600 სულს მიაღწია (გოგოტიძის მიხედვით). 19 ზ) მეცხვარეობის წყალობით ძალზე მნიშვნელოვანი კავშირები არსებობს ლანდშაფტებს შორისაც. თუშეთი მდებარეობს დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ნაწილში. თუმცა, ცხვრის ძოვების სეზონურობიდან გამომდინარე ის უკავშირდება ზამთრის საძოვრებს და ვაშლოვნის დაცულ ტერიტორიას, რომელიც საქართველოს უკიდურეს სამხრეთ აღმოსავლეთში მდებარეობს (თუშეთიდან დაახლოებით 200 კმ). ამრიგად, ორივე დაცული ტერიტორია იზიარებს საერთო კულტურულ და ეკოლოგიურ მემკვიდრეობას. ორივე დაცულ ტერიტორიას შორის გადაჭიმული მთელი დერეფანი მდიდარია ლანდშაფტებითა და ბიომრავალფეროვნებით. 6.სხვა შინაური ცხოველების ყოლა ა) გარდა ცხვარისა, რომელიც წამყვანი ჯიშია თუშეთში, რეგიონში არის სხვა ცხოველებიც, განსაკუთრებით, მსხვილფეხა ჩლიქოსანი პირუტყვი, ცხენი, თხა, და შინაური ფრინველი. ისინი ძირითადად ჰყავთ სოფლებში ან ახლო შემოგარენში. ბ) 2012 წელს თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული დიდი შინაური ცხოველების რიცხვი იყო 2150 ძროხა და 690 ცხენი (გოგოტიძის მიხედვით). 7.ტყის გამოყენება ა) თუშეთის რეგიონის დაახლოებით 20% ტყითაა დაფარული. ისტორიულად, შედარებით მშრალი ფიჭვის ტყეები (დომინანტური ფიჭვნარი ბალახოვანი ქვეტყით) აქ უფრო ფართოდ იყო გავრცელებული. სავარაუდოდ, მათი მდებარეობა ხელსაყრელი იყო საძოვრისთვის და სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობისთვის და ამიტომაც ეს ადგილები ტყეებისგან სულ გაიწმინდა; ბოლო ხანებში იქ შეიმჩნევა მეორეული მინდვრები და საძოვრები. ზოგიერთ ადგილებში (ომალოს შემოგარენი) ფიჭვნარის არეალი გაფართოვდა სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობის ტიპის შეცვლის შედეგად. თუ ეს ტენდენცია გაგრძელდა, რეგენერაციის ბუნებრივი პროცესები ხელს შეუწყობს ფიჭვის ტყეების არეალის გაზრდას. ბ) საშეშე და სამასალე მერქანის მოპოვება მიჩნეული უნდა იყოს თუშეთის ტრადიციული ცხოვრების წესის შენარჩუნებისთვის აუცილებელ პირობად. ხე–ტყე შეუცვლელ მასალას წარმოადგენს სახლებისა და დამხმარე ნაგებობების მშენებლობისა და რეკონსტრუქციისთვის (გამოიყენება ოჯახების 16%–ის მიერ); საშეშე მასალა ძირითადად გამოიყენება საკვების მოსამზადებლად და გასათბობად (62%). ტყის სხვა რესურსების შეგროვება, როგორიცაა სოკო და ხილი (გამოიყენება ოჯახების 38%–ის მიერ), ხდება პირადი მოხმარების მიზნით (საკანდელიძე და ანთემი, 2010). გ) მიუხედავად იმისა, რომ საკანონმდებლო წესები (მთავრობის დადგენილება №242, „ტყითსარგებლობის წესის დამტკიცების შესახებ“) ადგილობრივ მოსახლეობას უფლებას აძლევს გამოიყენოს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტყეებში ხელმისაწვდომი ბუნებრივი რესურსები. მაგრამ, დღეისათვის დაცულ ლანდშაფტში არსებული ტყე ეკუთვნის ტყის ფონდს და მისი მართვა ხდება სპეციალური რეგულაციებით, რომლებიც გამორიცხავს ტყის მოხმარებას თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციისა და ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. ამჟამად მიმდინარეობს მოლაპარაკებები შესაბამის უწყებებთან მისი ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსათვის გადასაცემად და შესაბამისად ადგილობრივი მნიშვნელობის ტყის ფონდის სტატუსის მისანიჭებლად. 8. ნადირობა 20 ა) წარსულში ნადირობა საკვების მოპოვების მნიშვნელოვანი წყარო იყო, მაგრამ გარდა ამისა ჰქონდა კულტურული მნიშვნელობაც - ასოცირდებოდა ახალგაზრდა კაცის ყოვლისმომცველ ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ სიჯანსაღესთან. ნადირობა მკაცრად კონტროლდებოდა წესებით და შეზღუდვებით. ტრადიციული ნადირობა იყო ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების კარგი ილუსტრაცია. თუმცა, ეს პრაქტიკები, ისევე როგორც წესები, რომლებიც განსაზღვრავდა მის მდგრადობას, დღესდღეობით თითქმის დავიწყებულია. ბ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების შექმნის შემდეგ ნადირობა აიკრძალა და, როგორც ჩანს, თუშები დღესდღეობით საერთოდ არ მისდევენ ტრადიციულ ნადირობას. მეორე მხრივ, ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმაციით, ადგილი აქვს ვიზიტორთა მიერ ნადირობის ფაქტებს (საკანდელიძე და ანთემი 2010). 9.წმინდა ადგილები და ტყეები ა) წმინდა ადგილები თუშეთის რელიგიური ყოფის მნიშვნელოვანი კომპონენტია. ისინი ძირითადად მიმოფანტულია სოფლებში ან მათ შემოგარენში, მაგრამ გვხვდება ღია ლანდშაფტზეც. თუშები ძალიან სენსიტიურები არიან ამ ადგილებზე განხორციელებული ნებისმიერი არასწორი ქმედების მიმართ. ბ) თუშეთში და საქართველოს სხვა მაღალმთიან ადგილებშიც დღემდე არის შემორჩენილი წმინდა ტყეების ფენომენი. წმინდა ტყეები ფაქტობრივად „ნაკრძალებია“, რომლებიც შექმნილი და დაცულია რელიგიური მოსაზრებებით და ისინი წარმოადგენს ტყის რესურსების ეფექტური დაცვის და მდგრადი გამოყენების მაგალითს. ისინი თითქმის ხელუხლებელია და ხშირად გამოირჩევა მაღალი ესთეტიკური ღირებულებით და მდიდარი ბიომრავალფეროვნებით. წმინდა ტყეები შეიძლება წარმოადგენდნენ ადგილობრივი ტყეების ნიმუში, რომლებსაც ან საერთოდ, ან დროის ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში არ განუცდია რაიმე მნიიშვნელოვანი ჩარევა ადამიანის მხრიდან. 10. ტრადიციული ხელსაქმე და სამზარეულო თუშეთი განთქმულია მრავალფეროვანი ხელნაკეთი ნაწარმით, რომლებიც ძალიან მოსწონთ როგორც ქართველ, ისე უცხოელ ვიზიტორებს. ადგილობრივი თუშური ნაწარმი, როგორიცაა ფარდაგები, ქუდები, წინდები, ჩანთები და სამოსი დამახასიათებელი ორნამენტებით, მზადდება ბუნებრივი საღებავებით შეღებილი მატყლისაგან. ასევე დაუვიწყარია ტრადიციული სამზარეულო და სასურსათო პროდუქტები, მაგ. გუდის ყველი, თუშური კარტოფილი, თუშური მცენარეული ჩაი, ან ადგილობრივი ლუდი “ალუდი“. მუხლი 16. ისტორია და კულტურა 1. კარგად შენარჩუნებული ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობა რეგიონს მიმზიდველს ხდის ვიზიტორთათვის, მაგრამ ამას გარდა წარმოადგენს რესურსების მდგრადი განვითარების მაგალითსაც, რაც ყველაზე მეტად მნიშვნელოვანია დაცული ლანდშაფტის მართვისათვის. 2. თუშებს ძლიერი კავშირი აქვთ საკუთარ რეგიონთან და მშობლიურ სოფლებთან. ისინი, თავიანთი წეს-ჩვეულებებით, ცხოვრების წესით და გარემოთი, თუშეთის 21 განუყოფელი ნაწილია. ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ შენარჩუნებული სოციო კულტურული ფასეულობები ქმნის თუშეთის რეგიონის უნიკალურ ატმოსფეროს და ძალზე მიმზიდველს ხდის ვიზიტორთათვის (განსაკუთრებით, ტრადიციული სანახაობები და დღესასწაულები). 3. თუშეთის ისტორიული ფასეულობები ძირითადად წარმოდგენილია არქიტექტურული ძეგლების სახით, რომლებიც თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მთელ ტერიტორიაზე გვხვდება (იხ. მაგ, დვალი, 2008). ჩვეულებრივ, ადგილობრივი არქიტექტურა მოიცავს ადამიანთა სხვადასხვა ტიპის დასახლებას (მათ შორის ეკლესიებს და სხვა ტიპის რელიგიურ ადგილებს), თვდაცვით ნაგებობებს (ციხე სიმაგრეებს და კოშკებს) და არქეოლოგიურ ადგილებს. მათი უმრავლესობა განლაგებულია დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე. ტრადიციული არქიტექტურისა და ტიპიური თუშური სოფლის აგებულების საუკეთესო მაგალითებია შენარჩუნებული დართლოში, ზემო ომალოსა და დოჭუში. 5. ზოგიერთ სოფელში ან მის ახლოს (დართლო, კესელო, დიკლო, ძველი დიკლო, წარო, ინდურთა, ჭონთიო, დოჩუ) მდებარე ისტორიული ობიექტები დაცულია, როგორც ისტორიულ/კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები და მათ დაცვასა და რესტავრაციაზე პასუხისმგებელია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო. მუხლი 17. გარემოსდაცვითი განათლება და კვლევა 1. მეცნიერული და საგანმანათლებლო თვალსაზრისით ლანდშაფტებისა და მცენარეთა თანასაზოგადოებების მრავალფეროვნება, ველურ სახეობათა მრავალფეროვნება და ენდემიზმი და კომპლექსური ურთიერთქმედებები სახეობებსა და მათ გარემოს შორის საუკეთესო შესაძლებლობებს ქმნის სამეცნიერო კვლევისა და განათლებისათვის, სკოლის მოსწავლეების, სტუდენტებისა და ზრდასრულების სხვადასხვა ჯგუფების ღია ცის ქვეშ (ველზე) სწავლებისა და სწავლისათვის, ან ბუნებაში „ქცევის კოდექსის“ სწავლებისათვის. 2. თუშეთი ყოველთვის იზიდავდა ბევრ ქართველ, რუს და ასევე უცხოელს და სხვა მეცნიერებს, რადგან ითვლებოდა, რომ ადგილობრივი ფლორის გაგებას შეიძლება მივეყვანეთ მთელი კავკასიის ფლორის ისტორიული ფორმირების გაგებამდე. 3. თუშეთი გვთავაზობს უნიკალურ შესაძლებლობას საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებისათვის (კანონის მიერ დაწესებული შეზღუდვების ფარგლებში), ისევე, როგორც სასკოლო და საუნივერსიტეტო კურსების მრავალფეროვანი საველე პრაქტიკებისათვის. მუხლი 18. საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. თუშეთის დაცული ლანდშაფტისა და ადგილობრივი თემების მომავალი ურთიერთგადჯაჭვულია - ადგილობრივი მოსახლეობა გავლენას ახდენს ამ ტერიტორიაზე თავისი საქმიანობით, დაცული ლანდშაფტი კი, თავის მხრივ, აწესებს 22 გარკვეულ ლიმიტებსა და შეზღუდვებს. ამიტომ ძალზე მნიშვნელოვანია, რომ ადგილობრივ მოსახლეობას კარგად დავანახოთ დაცული ლანდშაფტის მნიშვნელობა და შეზღუდვების ლოგიკური არსი. დაცული ლანდშაფტის ეფექტური მართვის შემდგომი წარმატებისა და მისი კულტურული და ბუნებრივი მრავალფეროვნების დაცვისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია ადგილობრივი თემების ჩართვა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. 2. გასათვალისწინებელია, რომ ადგილობრივი თემები კარგად იცნობენ ადგილობრივ გარემოს. ბევრ თუშს სჯერა, რომ თუშეთში ყოველთვის არსებობდა დაცული ტერიტორიები გარკვეული სახით (მაგ. წმინდა ტყეები) და ადგილობრივი ტრადიციები ითვალისწინებდა ბუნებრივი რესურსების დაცვას და მდგრად გამოყენებას. მუხლი 19. სოციო-ეკონომიკური ასპექტები 1.დემოგრაფია ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ყველა სოფელი მდებარეობს დაცული ლანდშაპტის ტერიტორიაზე. მე-18 საუკუნიდან, როდესაც თუშებმა დიწყეს ბარში გადასახლება, რეგიონის მოსახლეობა თანდათან შემცირდა. მიუხედავად იმისა, რომ თუში მწყემსები მომთაბარე ცხოვრებას ეწეოდნენ, მათი ოჯახები და სხვანი მუდმივად ცხოვრობდნენ თუშეთში. მნიშვნელოვანი ცვლილება მოხდა 1950-იან წლებში. საბჭოთა მთავრობამ, ამ შორეულ მთიან რეგიონში თავისი ხელისუფლების განმტკიცების მიზნით, გადაწყვიტა, რომ წინასწარი განზრახვით დაერღვია თუშური ტრადიციული საძვრების კულტურა. თითქმის ყველა თუში ჩაება მომთაბარე მეცხვარეობაში, ისინი ატარებენ ზამთრის სეზონს ბარში და ბრუნდებიან თუშეთში ადრე გაზაფხულზე მხოლოდ ზაფხულის სეზონისთვის. ბ) ისტორიულად, ადგილობრივი მოსახლეობა განასხვავებს შემდეგ ე. წ. თემებს: ზემო პირიქითა (ფარსმა - ჭონთიო) და ქვემო პირიქითა (ჩიღო - ჭეშო), წოვათა (წარო ინდურთა - ეტელთა), გომეწარი I (ბოჭორმა - ჯვარბოსელი - ვერხოვანი , მეტწილად თუშეთის ალაზნის მარცხენა ნაპირზე) და გომეწარი II (ილურთა - ვესტმო -გოგრულთა, ორწყლის ხევის ჩათვლით), ჭანჭახოვანი (ხახაბო - ხისო), ჩაღმა I (ომალო – ქუმელაურთა) და ჩაღმა II (შენაქო - დიკლო - ჭერო - ინწუხი). გ) ამჟამად თუშების უმრავლესობა ცხოვრობს ბარის სამ სოფელში: ზემო ალვანში, ქვემო ალვანსა და ლალისყურში. ზაფხულობით ისინი ადიან თუშეთის ოთხი ძორითადი თემის 48 სოფელში, რომელიც თუშეთის ოთხ ძირითად ნაწილში – პირიქითაში, გომეწრში, ჭანჭახოვანში და ჩაღმაში – მდებარეობს. დ) საკანდელიძისა და ანთემის (2010) მიერ ჩატარებული კვლევის მიხედვით, მთლიანად გამოკითხული მოსახლეობის 87 % აღნიშნავდა, რომ მათი ოჯახები თუშეთში ცხოვრობდა საუკუნისა და მეტი ხნის მანძილზეც კი. ზაფხულში მოსახლეობის რაოდენობა თუშეთის რეგიონში ძალიან ცვალებადია და უხეში დაანგარიშებით მერყეობს 2000-სა და 2500-ს შორის. თუმცა, მათი მხოლოდ ძალიან მცირე ნაწილი რჩება იქ მთელი წლის განმავლობაში (დაახლოებით 20-40 ადამიანი, რომელთა რაოდენობა წლიდან–წლამდე იცვლება). მონაცემების მიხედვით, თუშეთის 23 მთელი მოსახლეობა დაახლოებით 10 000 ადამიანია და უკანასკნელ ხანებში მათი მხოლოდ 40–50 % სტუმრობს თუშეთს ან ცხოვრობს იქ. 2.ეკონომიკური საქმიანობა ა) კვლევამ, რომელიც მოიცავდა თუშეთის თითქმის ყველა სოფელს (საკანდელიძე და ანთემი 2010), აჩვენა, რომ ოჯახების თითქმის ნახევარი (47%) ჩაბმულია რაიმე ეკონომიკურ საქმიანობაში თუშეთში. ამ საქმიანობათა უმეტესი ნაწილი (83%) რაღაც ფორმით უკავშირდება ტურიზმს. 14 % არიან მწყემსები. მთლიანობაში, ადგილობრივი მოსახლეობის შემოსავლის 43% უკავშირდება თუშეთში ეკონომიკურ საქმიანობას. მეორე მხრივ, მწყემსების თანახმად, თუშების ოჯახების 60–70 % ჩაბმულია მეცხვარეობაში და ოჯახზე საშუალოდ მოდის 300-400 ცხვარიანი ფარა. ბ) ცნობილი გუდის ყველი და ბატკნის ხორცი არის ყველაზე ძვირფასი კომერციული საქონელი, რომელსაც შემოაქვს შემოსავალი მწყემსებისთვის (მატყლზე მოთხოვნა მინიმალურია). თუშები მატყლს იყენებენ ტრადიციული პროდუქციის წარმოებისათვის რაც თუშების შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყაროა ტურისტებისაგან. ადგილობრივი სასოფლო–სამეურნეო პროდუქციის ერთი ნაწილი (მაგ. თუშური კარტოფილი) იყიდება ადგილობრივ ბაზარზე, საქართველოს ბარში. გ) სხვა ბუნებრივი რესურსები ადგილობრივი მოსახლეობის შემოსავლის მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილს წარმოადგენს. ისინი იყენებენ ამ რესურსებს, მაგ. სამასალე მერქნის, სოკოს, კენკრას, ბალახეულსა და თევზს საკმაოდ მცირე რაოდენობით, მეტწილად მხოლოდ საკუთარი მოხმარებისათვის. მუხლი 20. დაცული ტერიტორიის შეფასება 1. თუშეთის რეგიონი, თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ჩათვლით, წარმოადგენს უნიკალურ და განსაკუთრებით კარგად შენარჩუნებულ ბუნებრივ და კულტურულ მემკვიდრეობას როგორც ეროვნულ, ისე საერთაშორისო დონეზე (მაგ. იდოიძე 2006). ძნელად მისადგომობისა და ტრადიციებზე, კულტურასა და ლანდშაფტზე თუშების ძლიერი მიჯაჭვულობის გამო, ზოგადი უარყოფითი ზეგავლეა, რაც ჩვეულებრივ დაკავშირებულია ტურიზმის სპონტანურ განვითარებასთან, რომელიც იწვევს ცხოვრების ტრადიციული წესის, არქიტექტურისა და დასახლების სტრუქტურის შეცვლას, თუშეთში არ არის ისე მკვეთრად გამოხატული, როგორც კავკასიის ზოგიერთ სხვა ნაწილში. რამდენიმე დასახლება ტრადციული სტრუქტურის მქონე ზამთრის/ქვემო („ბოსლები“) და ზაფხულის/ზემო სოფლებით, თავდაცვითი კოშკებითა და ბევრი სხვა მნიშვნელოვანი ისტორიული და არქიტექტურული ადგილებით ჯერ კიდევ კარგად არის შემონახული და თუშეთის ხანგრძლივი და რთული ისტორიის ნათელ დადასტურებას წარმოადგენს. ჯერ კიდევ შენარჩუნებულია და ცოცხლობს წინაპართა სფეციფიკური რელიგია და რწმენა. 2. ადგილობრივი სამზარეულოს ტრადიციული პროდუქცია, სხვადასხვაგვარი ხელნაკეთი ნივთი, შინაური ცხოველების ადგილობრივი ჯიშები და განსაკუთრებით ტრადიციული ღონისძიებები და დღესასწაულები ჯერ კიდევ მოწმობს თუშეთის ძველი პასტორალური კულტურის უნიკალურობას. 3. ბუნების კონსერვაციის თვალსაზრისით, თუშეთი წარმოადგენს მსოფლიოს ბიომრავალფეროვნების კავკასიის „ცხელი წერტილის“ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს 24 ნაწილს (დაცული ტერიტორიების სააგენტო, 2013). სუბნივალური და ალპური ჰაბიტატები, სუბალპური ბუჩქნარები, სხვადასხვა ტიპის ტყეები, ჭალის ტყეები და იშვიათი, გადაშენების საფრთხშის ქვეშ მყოფი და ენდემური სახეობები მართულ სათიბებთან და საძოვრებთან ერთად ქმნის მცენარეთა და ცხოვეთა მრავალი სახეობებით მდიდარი სხვადასხვაგვარ გარემოთა განსაკუთრებულად ფასეულ მოზაიკას. შერეული და ფიჭვის ტყეები, მთის ჭალის ტყის ჰაბიტატები, რომლებიც არ განიცდის ადამიანთა საქმიანობის გავლენას, და სათიბები განსაკუთრებით კარგად გამოარჩევს თუშეთს კავკასიის რეგიონის სხვა ნაწილებისაგან. განმასხვავებელი მთის რელიეფი პატარა დასახლებებთნ ერთად, რომლებიც მიმოფანტულია ციცაბო ფერდობებზე ან ღრმა ხეობებში და გარშემორტყმულია სათიბების, სახნავი მიწების, საძოვრების და ტყეების პატარა ფართობებით, ქმნის თუშეთის დამახასიათებელ და განუმეორებელ პეიზაჟს. 4. მთლიანობაში, IUCN-ის კლასიფიკაციის V კატეგორია ჩანს ყველაზე მეტად შესაფერისი თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ჰარმონიული ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტის დაცვისათვის, რომელიც შექმნილია ბუნებისა და ადამიანის ერთობლივი ზემოქმედებით. თუმცა, ზემოხსენებული ყველა მახასიათებლის შენარჩუნების საჭიროება ახლო მომავალში გადამწყვეტი გამოწვევის წინაშე გვაყენებს. 5. ზოგადად, თუშეთის დაცული ლნდშაფტის უმნიშვნელოვანესი და ყველაზე ფასეული მახასიათებლებია: ა) მორფოლოგია - უნიკალური პეიზაჟი, რომელსაც ქმნის წაწვეტილი მწვერვალები და თხემები, ისევე, როგორც მომრგვალებული მთები და მთაგრეხილები, მყინვარული ცირკები და ღრმა ხეობები, შედარებით ბრტყელ ზეგნებთან ერთად. ბ) ჰარმონიული ლანდშაფტი - ცენტრალური კავკასიონის თვალწარმტაც ფონზე მიმოფანტული მთის პატარა დასახლებების განუმეორებელი მოზაიკა მინდვრებით, მდელოებითა და საძოვრებით, კოშკებითა და წმინდა ადგილებით გარშემორტყმული. გ) ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა - ხანგრძლივი და მოვლენებით დატვირთული ისტორია, თვითმყოფადი რელიგია და რწმენა, უნიკალური ტრადიციები, ჩვეულებები, სამზარეულო, ხელსაქმე, ცხოვრების მომთაბარე წესი და არქიტექტურა, ისტორიული ძეგლები, საკუთარ მიწაზე, ჩვეულებებზე, რიტუალებსა და ტრადიციებზე თუშების ძლიერი მიჯაჭვულობა. დ) ბუნებრივი პირობებისა და ეკოსისტემების მრავალფეროვნება - თითქმის 2000 მეტრამდე სხვაობა სიმაღლეში, სუბნივალური ჰაბიტატები, ალპური და სუბალპური მდელოები, სუბალპური ბუჩქნარები, სხვადასხვა ტიპის ტყეები და ალუვიური ეკოსისტემები, სახეობებით მდიდარი სათიბები. ე) სახეობების დიდი მრავალფეროვნება - მცენარეთა და ცხოველთა სახეობების ენდემიზმის მაღალი დონე, იშვიათი ჩლიქოსნების (აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვის, ნიამორის) და დიდი მტაცებლების (ხორცისმჭამელების, მტაცებელი ფრინველების) ბინადრობა. ვ) ადგილობრივი აგრობიომრავალფეროვნება - ენდემური მარცვლეული კულტურების მრავალფეროვნება და ცხოვრების მომთაბარე წესსა და მთიან გარემოსთან კარგად შეგუებული შინაური ცხოველების ჯიშები. 25 ზ) სიშორე - რთული მისადგომობა; თუშეთის ძალზე მახასიათებელი თავისებურება მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს თუშეთის უნიკალური ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობების შენარჩუნებას ადგილობრივი მოსახლეობისა და მდგრადი ტურიზმისათვის, ისე რომ არ მოხდეს თუშეთის განსაკუთრებულობის დარღვევას. თავი 3. არსებული პრობლემებისა და საფრთხეების ანალიზი მუხლი 21. ლანდშაფტისა და ბიომრავალფეროვნების წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები 1.ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ფასეულობები: საქართველოს ამ ნაწილში დაცული ტერიტორიების შექმნა უმთავრესად განაპირობა ლანდშაფტის უნიკალურმა თავისებურებამ და ჰაბიტატებისა და სახეობების დიდმა მრავალფეროვნებამ. ბუნებრივი ფასეულობები ძირითადად კონცენტრირებულია სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკში, მაგრამ დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე განხორციელებული ქმედებების დიდი ნაწილი პირდაპირ გავლენას ახდენს ორივე დაცულ ტერიტორიაზე. ამრიგად, დაცული ლანდშაფტის ფარგლებში მოუგვარებელი საკითხები პრობლემებს უქმნის ორივე კატეგორიის მიმდებარე დაცულ ტერიტორიას, სადაც ბუნების დაცვის უფრო მკაცრი რეჟიმი მოქმედებს. 2.გადაძოვება და ეროზია ა) მიუხედავად იმისა, რომ პირუტყვის ძოვება თუშებისთვის უმთავრესი ტრადიციული საქმიანობაა, იგი ამასთანავე მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის ლანდშაფტს, ჰაბიტატებს და ბიომრავალფეროვნებას. შესაბამისად, საძოვრების დეგრადაცია და ეროზია თუშეთის დაცულ ლანდშაფტზე მნიშვნელოვანი საკითხი გახდა (ადგილობრივი მოსახლეობის აზრით იგი ამავე დროს თუშეთის ერთ-ერთი უმთავრესი პრობლემაა). ბ) ყველაზე მეტი პრობლემები გამოვლინდა ისეთ ადგილებში, რომლებიც ადრე სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობისთვის იყო გამოყოფილი და მოგვიანებით საძოვრებად იქცა. ამ ტერიტორიაზე ბუნებრივი რეგენერაციის პროცესებზე გავლენა იქონია უწყვეტმა ძოვებამ, რამაც მნიშვნელოვნად შეუშალა ხელი ჰაბიტატების აღდგენას და გააძლიერა ეროზიული პროცესები. მცენარეული საფარის ბუნებრივი სტრუქტურა დაირღვა და ძირითადად ჩამოყალიბდა დაბალპროდუქტიული მეორადი მდელოები. ასეთი მცენარეული საფარი გავრცელებულია პირიქითა ალაზნის ხეობაში სოფელ ჩიღოდან დანომდე, გომეწრის ალაზნის ხეობაში სოფელ ბოჭორმიდან ვერხოვნამდე და ჭანჭახოვანის ხეობაში (ჟველურთისა და ჩიგლაურთის შემოგარენი). გ) პირუტყვის საძოვრებად გამოიყენება თუშეთის მთელი დაცული ტერიტორიების მდელოების 80 %. ძოვებას როგორც პირდაპირი, ისე არაპირდაპირი გავლენა აქვს ჰაბიტატებზე, ველურ ბუნებასა და სახეობათა სივრცით განაწილებაზე (ზოგი სახეობა იძულებულია ზღვის დონიდან უფრო მაღლა გადაინაცვლოს რათა თავი აარიდოს შეშფოთებას). ზოგჯერ ადგილობრივი მწყემსები თავიანთ საქონელს აძოვებენ ისეთ ადგილებში, სადაც ეს აკრძალულია; ამის მთავარ მიზეზად შეიძლება მიჩნეულ იყოს ის, 26 რომ ყველგან არ არის მკვეთრად მონიშნული დაცული ტერიტორიების საზღვრები. ზოგიერთი მწყემსი ამჯობინებს საქონელი აძოვოს სოფელში ან მასთან ახლოს, ვიდრე უფრო მაღალ მთის ფერდობებზე მდებარე ტრადიციულ საძოვრებზე. ეს უარყოფითად აისახება ცხოვრების ხარისხზე (როგორც ადგილობრივების, ისე ვიზიტორების), ზრდის ჰაბიტატის დეგრადაციის რისკს (ეუტროფიკაციის ზრდა, მცენარეთა სახეობების ბუნებრივი შემადგენლობის ჩანაცვლება ნიტროფილური სახეობებით), ცვლის წყლის რეჟიმს და ზრდის ეროზიის რისკს ასეთ ტერიტორიებზე. ეუტროფიკაციის პრობლემა შეინიშნება ცხვრის ბაკების ირგვლივ, რომლებიც განლაგებულია არაშესაფერის ადგილებში. დ) მეორე მხრივ, მეცხვარეობა არის თუშური საძოვრის კულტურის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტი და საუკუნეების განმავლობაში ცხვარი გახდა თუშეთის ლანდშაფტის განუყოფელი ნაწილი. მაგალითად, ცხვარი ასევე წარმოადგენს მნიშვნელოვან საკვებს საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი მტაცებელი ფრინველებისა და ცხოველებისათვის. ე)ასევე აუცილებლად გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ეროზია ძალზე მნიშვნელოვანი ბუნებრივი მოვლენაა, რომელიც აყალიბებს ლანდშაფტის ხასიათს და ბუნებას მთიან რეგიონში, იმ ტერიტორიებზეც კი რომლებზეც არ ხდება ძოვება (მაღალი მწვერვალები, ციცაბო ფერდობები, მდინარის ნაპირები, სხვა). 3. სათიბი მდელოების ფართობისა და ბიომრავალფეროვნების შემცირება ა) ბოლო პერიოდში თუშეთში ცხოვრების წესისა და სასოფლო–სამეურნეო პრაქტიკის ცვლილების შედეგად მცირდება ისეთი ძალზე სპეციფიკური და სახეობებით მდიდარი ჰაბიტატები, როგორიცაა მდელოები. ეს ფაქტი თვალსაჩინოა თუნდაც ტერიტორიების რამდენიმე წლის წინანდელი ფოტოების (ორთოფოტოები, პროგრამა GoogleEarthის გამოსახულებები) უბრალო შედარებით ველებზე ამჟამად არსებულ ვითარებასთან. მდელოების ზოგიერთი ნაწილი აღარ არის შემოღობილი და გადაქცეულია საძოვრებად (დიკლოსა და დანოს განაპირა ტერიტორიები); თუშეთის სხვა ადგილებში მდელოები მიტოვებულია და არ ითიბება, რის შედეგადაც ხდება გატყიანება ფიჭვნარით. ზოგი მდელოს მართვა არ ხორციელედება რეგულარულად, რაც იწვევს სახეობათა შემადგენლობის ცვლილებას და საფრთხეს უქმნის იმ მცენარეთა სახეობებს, რომლებიც საჭიროებენ მდელოების რეგულარულ მართვას. ბ) ერთადერთი ადგილი, სადაც მდელოების შედარებით დიდი ფართობები არის დღემდე შენარჩუნებული და ამ მხრივ დამაკმაყოფილებელი სიტუაციაა, არის შენაქო (და კვავლო). გ) მართვადი მდელოების ნაკლებობამ შეიძლება გამოიწვიოს ზოგიერთი მცენარისა და ცხოველის სახეობების (განსაკუთრებით მწერების) გადაშენება და შესაბამისად აუცილებელია, რომ დიდი ყურადღება მიექცეს ამ გარემოებებს. დ) მდელოების დეგრადაციის კიდევ ერთი უარყოფითი შედეგია ტრადიციული სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობისა და კულტურული ლანდშაფტის სპეციფიკური თავისებურების, როგორც თუშების წინა თაობებისაგან მიღებული მნიშვნელოვანი კულტურული მემკვიდრეობის, დაკარგვა. 4. ტყის ინვენტარიზაციის არარსებობა, ხე-ტყის უკანონო ჭრა 27 ა) თუშეთის ტერიტორიაზე ტყის ინვენტარიზაცია ბოლოს ჩატარდა დაახლოებით 30 წლის წინ. მას შემდეგ მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა ტყეების გავრცელებაში, მათ სტრუქტურასა და სახეობათა შედგენილობაში. ტყეების მართვის მოძველებული გეგმები და მათთან დაკავშირებული რუკები აფერხებს კანონის ეფექტურ მოქმედებას და შეცდომაში შეყავს ხე-ტყის რესურსების ადგილობრივი მომხმარებელი. თუშეთში დღემდე არ არსებობს ტყის მართვის მკაფიოდ ჩამოყალიბებული სისტემა, რომელიც განსაზღვრავდა ხე-ტყის გეგმაზომიერ ჭრას, შემდგომი განახლების ღონისძიებებს (იმ შემთხვევაში, თუ არ ხდება ტყის ბუნებრივი განახლება) და ტყის დაცვას. ბ) ისტორიულად ხე-ტყის ჭრა სერიოზულ გავლენას ახდენდა თუშეთის ლანდშაფტზე. თუშეთის დაცული ტერიტორიების შექმნის შემდეგ ხე-ტყის არალეგალური ჭრა შემცირდა. ამაზე, სავარაუდოდ, გავლენა იქონია ადგილობრივ მოსახლეობასთან ინტენსიურმა კომუნიკაციამ და მკაცრმა ჯარიმებმა. მიუხედავად ამისა, დღემდე არ არსებობს ეფექტური კონტროლი და ხე-ტყის უკანონი ჭრა ვერ ჩაითვლება სრულად აღმოფხვრილად (მაგ.ხე-ტყის გადამამუშავებელი არალეგალური საამქროების არსებობა). გ) არსებობს ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც ხელს უწყობს ხე-ტყის დამზადებასთან დაკავშირებულ გაუგებრობას. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკს არა აქვს ადვილად საცნობი (დადგენილი) საზღვრები, რის გამოც ადგილობრივმა მცხოვრებლებმა ხშირად ზუსტად არ იციან, რომელი ტერიტორიებია ადგილობრივი მოხმარებისთვის და რომლები არა. 5.ტყის ხანძრები ა) ტყის სპონტანური ხანძრები ბუნებრივი მოვლენაა, რომელსაც დიდი მნიშვნელობა აქვს სხვადასხვა ასაკობრივი სტრუქტურისა და სახეობრივი შედგენილობის ბუნებრივი ტყის კორომების განვითარებისათვის. შესაბამისად, ის მიჩნეულ უნდა იყოს თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე (განსაკუთრებით სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკში) მიმდინარე ბუნებრივი პროცესების განუყრელ ნაწილად. ბ) თუმცა, ტურისტთა რაოდენობის ზრდა იწვევს ტყის ხანძრების რისკის ზრდას, განსაკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ უზრუნველსაყოფი ტურისტული ინფრასტრუქტურის (ოფიციალური საკემპინგე ადგილები) და საპატრულო სამსახურის (რეინჯერების) არქონას. ეს „ანთროპოგენური“ ხანძრები ზოგადად გაზრდის ხანძრების სიხშირეს ამ ტერიტორიაზე და შესაძლოა დააზიანოს ან უარყოფითი გავლენა იქონიოს ფასეულ ტყის კორომებზე. ამრიგად, ამ ანთროპოგენური ხანძრების მკაცრი კონტროლი (სწრაფი აღმოჩენა და ჩაქრობა) დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მნიშვნელოვანია მის შემოგარენში არსებულ სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკში მიმდინარე ბუნებრივი პროცესების დასაცავად. 6.ქერქიჭამია ხოჭოს მასობრივი გამრავლება ა) ქერქიჭამია ხოჭო, ისევე როგორც ბუნებრივი ხანძრები, ბუნებრივი ტყის ეკოსისტემის ციკლის ნაწილია. თუშეთის ტყეებში ჰაბიტატის რამდენიმე ტიპია, რომლებშიც ფიჭვი დომინანტური სახეობაა. სახელმწიფო ნაკრძალის ხელუხლებელ ტყეებში ქერქიჭამია ხოჭოები უზრუნველყოფენ ეკოსისტემის ბალანსს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ იმით, რომ ქმნიან ახალ ღია ადგილებს დაბურულ დაჩრდილულ ტყეებში და ჰაბიტატებს სახეობათა ფართო სპექტრისათვის (მაგ. სოკოებისა და 28 უხერხემლოებისათვის), რომლებსაც სჭირდებათ მკვდარი ხეები სუბსტრატად და მზიანი ადგილები სასიცოცხლო ციკლისათვის. ბ) თუმცა, ქერქიჭამია ხოჭოების რამოდენიმე სახეობა ( Ips acuminatus, I. sexdentatus, ფიჭვის მცირე მებაღე Tomicus minor, ფიჭვის დიდი მებაღე T. piniperda – Tomiczek 2013) და მათი გავრცელების შედეგად დიდი რაოდენობით მკვდარი ხეები აღმოჩნდა დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზეც უფრო მარტივი სივრცითი მრავალფეროვნების მქონე და შედარებით ახალგაზრდა მეორად ტყეებში, კერძოდ, შენაქოს შემოგარენში, ხახაბოსა და შტროლთას შორის და ომალოსა და ბოჭორმას შორის. ეს მოვლენა აფერხებს ბუნებრივ პროცესს და ამ ტყეებისთვის უზარმაზარი გარემოსდაცვითი და ეკონომიკური ზიანის მომტანია. ქერქიჭამია ხოჭოს მომრავლება დეზინტეგრირებულ ნახევრად–ბუნებრივ და მონოსახეობრივ ფიჭვნარში დაცულ ლანდშაფტზე შეიძლება უარყოფი გავლენა იქონიოს სახელმწიფო ნაკრძალისა და ეროვნული პარკის მიმდებარედ მდებარე ბუნებრივ ტყეებზე. გ) ხოჭოების ასეთი მომრავლების მიზეზი შეიძლება იყოს ზამთარში ძლიერი თოვლით გამოწვეული ზიანის შედეგად წაქცეული ხეების სიმრავლე და, სავარაუდოდ გახანგრძლივებული სავეგეტაციო პერიოდი. წაქცევის ან მოტევხიდან პირველი ორი წლის განმავლობაში ყოველგვარი დაცვის მექანიზმის გარეშე დარჩენილი მკვდარი ხეები ქმნის ხელსაყრელ გარემოს ქერქიჭამია ხოჭოს გამრავლებისათვის. ამ წყაროს ამოწურვის შემდეგ ხოჭოები იწყებენ შორიახლოს მდგომარე, შედარებით ჯანმრთელ ხეებზე გადასვლას. შემდგომი განვითარება დამოკიდებულია გარემოში ბუნებრივი მტრების არსებობასა და ამინდზე. მშრალი და ცხელი ზაფხულის პერიოდებში ქერქიჭამია ხოჭოების პოპულაციები შეიძლება ისე გამრავლდეს, რომ მთლიანად გაანადგუროს ტყეებში მერქანიანი მცენარეულობა. დ) უფრო მეტიც, ქარის ან თოვლის მიერ დიდი რაოდენობით ძირფესვიანად წაქცეული ან გადატეხილი და ტყეებში დატოვებული ხეები, უმეტესაც დაცული ლანდშაფტის მე-2 ზონაში (იხ. თავი VII), და ასევე ქერქიჭამია ხოჭოს მასობრივი გამრავლების შედეგად გამხმარი მკვდარი ხეები შეიძლება გახდეს ტყის ხანძრების წყარო. ე) სოკო Armillaria sp. და Heterobasidion annosum გამოვლინდა წაქცეული ხეების კუნძებზე და ღეროებზე და შეიძლება გარკვეული ზეგავლენა იქონიოს კორომის სტაბილურობაზეც (თომიცეკი, 2013). ვ) არ არსებობს სისტემატური მონიტორინგი და კვლევა რომელიც მიმართულია ტყის ჯანმრთელობაზე, მაგრამ ამ ბოლო პერიოდში გარკვეული ქმედებები დაიწყო (მაგ., თომიცეკი, 2013). 7. ტურიზმი და რეკრეაცია ა) ვიზიტორების მზარდი რაოდენობა და მომსახურების ინფრასტრუქტურის (მაგ. საოჯახო სასტუმროები) განვითარება ასევე ზრდის თუშეთის ბუნებისა და ლანდშაფტის წინაშე არსებულ რისკებს - ნარჩენების და ჩამდინარე წყლების გაზრდილი რაოდენობა, სენსიტიური ჰაბიტატებისა და იშვიათი სახეობების შეშფოთების (მაგ., გათელვა) გაზრდა, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ცხოველების შეშფოთება, გახშირებული ტყის ანთროპოგენური ხანძრები და სხვ. ბ) 2012 წელს, თუშეთის რეგიონი შევიდა Yahoo-ს სამოგზაურო გვერდის მსოფლიოს ყველაზე საინტერესო „უცნობი“ ადგილების ათეულში, რაც დანამდვილებით 29 მიიზიდავს ბევრ ახალ ვიზიტორს დაცულ ტერიტორიებზე. თუმცა, თუშეთის დაცული ლანდშაფტი და ზოგადად თუშეთის მთელი დაცული ტერიტორიები არ არის საკმარისად მომზადებული ტურისტების უფრო დიდი ნაკადის შემოდინებისათვის. გ) ვიზიტორთა გაზრდილმა რიცხვმა შესაძლოა სერიოზული უარყოფითი გავლენა იქონიოს თუშეთის ბუნებრივ და სოციო-კულტურულ გარემოზე. მიუხედავად ამისა, არ არის შეფასებული ტერიტორიის გამტარუნარიანობა, არ არის დაწესებული შეზღუდვები ლანდშაფტის სენსიტიური ადგილებისთვის და არ არსებობს ტურიზმის გავლენის მონიტორინგის სისტემა. დ) ტერიტორიაზე ხდება ვიზიტორთა არათანაბარი განაწილება, რაც ხელს უწყობს ზოგიერთ ადგილებში მზარდი ტურიზმის უარყოფითი გავლენების კონცენტრაციას. მაშინ როცა ომალოსა და დართლოს (ნაწილობრივ შენაქოს) საოჯახო სასტუმროები თითქმის სრულად არის დატვირთული ტურისტების მიერ მთელი სეზონის განმავლობაში, სხვა სოფლების საოჯახო სასტუმროები (ხახაბოს, დოჭუს, ჩიღოს, შტროლთასა და სხვ.) თითქმის ცარიელია. 8.ბრაკონიერობა ა) ეს არალეგალური ქმედება ზემოქმედებას ახდენს ნიამორზე, აღმოსავლეთ კავკასიურ ჯიხვზე და, სავარაუდოდ მტაცებელ ცხოველებზეც. თუმცა, ბრაკონიერობის რეალური დონე თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე უცნობია დაცვის სამსახურის არქონისა და კანონის ვერაღსრულების გამო. შესაძლოა, რომ არალეგალური ნადირობის დონე შედარებით მაღალია იოლად მისადგომ ადგილებში, რასაც განაპირობებს მისასვლელი გზების არსებობა და მათი მდგომარეობა. რისკები, რომლებიც უკავშირდება უკანონო ნადირობას, იცვლება ნადირობის სახეობებისა და წელიწადის დროების მიხედვით. ბრაკონიერები ერიდებიან ნადირობას სოფლის მიმდებარე ტყეებში და ადამიანთა (მათ შორის, ტურისტების) ხშირი მიმოსვლისა და მაღალი კონცენტრაციის ადგილებში. შედარებით მოშორებულ, მიუდგომელ ადგილებში, სადაც ტურისტების უფრო ნაკლები ნაკადია, ნადირობის რისკი შესაძლოა უფრო მაღალი იყოს. სავარაუდოდ, ნადირობის რისკი ყველაზე მაღალია გაზაფხულზე, ადრეულ ზაფხულში და ტურისტული სეზონის დასასრულს ანუ მაის-ივნისში და ოქტომბერში. ეს ასევე ემთხვევა ცხვრის გადარეკვას ზამთრის საძოვრებზე და უკან. ბ) ადგილობრივი მოსახლეობის თქმით, თუშები აღარ ნადირობენ, მიუხედავად იმისა რომ ნადირობა მათი ტრადიციის ნაწილია; დღეისათვის ნადირობენ სხვა ადგილებიდან მოსული მონადირეები. თუმცა, მწყემსებისა და ადგილობრივი მაცხოვრებლების მხრიდან ბრაკონიერობის შესაძლებლობას მთლიანად ვერ გამოვრიცხავთ, რადგან ზოგ მათგანს აქვს თოფი „მტაცებლების მოსაგერიებლად“ (იხ. აგრეთვე საკანდელიძე და ანთემი, 2010). გ) მწყემსებისაგან აღებულ ინტერვიუებში არაერთხელ არის აღნიშნული, რომ მტაცებელი ნადირ/ფრინველი (განსაკუთრებით, მგლები და სვავები) პრობლემას უქმნის მეცხვარეობას. მიუხედავად ამისა, მწყემსებმა იციან, რომ თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ნადირობა აკრძალულია და ზოგი მათგანი აღიარებს კიდეც მტაცებლებს როგორც ბუნების განუყრელ ნაწილს და მათზე არ ნადირობს. დ) რაც შეეხება თევზაობას, უკანონო მეთოდების გამოყენება სერიოზულ საფრთხეს უქმნის თევზის იმ ერთადერთ სახეობას (მდინარის კალმახს Salmo trutta ), რომელიც 30 გავრცელებულია თუშეთის მდინარეებში. არ არსებობს თუშეთში თევზაობასთან დაკავშირებით ხელმისაწვდომი დეტალური ინფორმაცია და არც ტურისტების მიერ სპორტული თევზაობის დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება მოიპოვება. ადგილობრივი მცხოვრებლები სათევზაოდ იშვიათად დადიან (ოჯახების 7 %), ისიც მხოლოდ პირადი მოხმარებისთვის (საკანდელიძე და ანთემი 2010). 9.ინვაზიური სახეობები ა) ბოლო დრომდე არ იგრძნობოდა, რომ მცენარეთა და ცხოველთა ინვაზიური სახეობები მნიშვნელოვანი პრობლემაა თუშეთის დაცული ტერიტორიებისათვის. თუმცა, დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდისა და განვითარების შედეგად შესაძლოა ამ პრობლემამ წინ წამოიწიოს. შესაბამისად, სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს დაცული ლანდშაფტის შემოგარენში არსებული სახელმწიფო ნაკრძალისა და ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნებისათვის ამ საფრთხის მაქსიმალურ შემცირებას. 10.კლიმატის ცვლილება ა) მოსალოდნელია, რომ (მიმდინარე) კლიმატის ცვლილებამ, რომელიც მეცნიერულად კარგად არის აღწერილი (მაგ. ედჯერი 2010) და გულისხმობს სერიოზულ პოტენციურ საფრთხეს მთიანი გარემოსათვის, დიდი გავლენა იქონიოს თუშეთის ბუნებასა და ლანდშაფტზე. მთიან გარემოში კლიმატური ცვლილებით გამოწვეული შედეგები სხვადასხვაგვარი შეიძლება იყოს - მაგ. გაზრდილი ტემპერატურა და ნალექები, მათი არათანაბარი გადანაწილება, უფრო ხანგრძლივი გვალვები, ძლიერი ქარიშხლები და წვიმა და ა. შ. ყველა ამ ფაქტორმა შესაძლოა მძიმე გავლენა იქონიოს მთიანი ეკოსისტემის ეკოლოგიურ სტაბილურობაზე და საფრთხე შეუქმნას ბუნებრივი რესურსების მდგრად მოხმარებას (მაგ. ტყის ზოლის მაღლა გადანაცვლება, ცვლილებები მცენარეთა ფენოლოგიაში და სხვ.) ბ) გახანგრძლივებული აქტიური (უფრო თბილი) პერიოდის გამო შესაძლოა მკვეთრად გაიზარდოს ფიჭვნარში ქერქიჭამია ხოჭოს მასობრივი გამრავლების საფრთხე, გაიზარდოს სახეობის თაობების რაოდენობა და ტყის უფრო ინტენსიური დაზიანება. ნალექების დიდმა რაოდენობამ და ინტენსივობამ შესაძლოა გამოიწვიოს მიწის ეროზიის გაძლიერება, რასაც მოჰყვება საძოვრების დაბალპროდუქტიულობა. მსგავსად ამისა, გვალვის პერიოდებს შესაძლოა შედეგად მოჰყვეს მდელოების პირველადი პროდუქტიოულობის შემცირება. გ) საყოველთაოდ მიჩნეულია, რომ ტყის გავრცელების ალპური ზოლის გადანაცვლება ზღვის დონიდან უფრო მაღლა არ უნდა ქმნიდეს სერიოზულ საფრთხეს თუშეთის ეკოსისტემებისათვის, ვინაიდან ძოვება ზღუდავს სპონტანურ გატყიანებას და ვინაინდა აქ არის ვრცელი ტერიტორიები, დიდი მრავალფეროვნება და სიმაღლეში განფენილი ალპური ჰაბიტატები. ზოგ შემთხვევაში ამ პროცესს შესაძლოა დადებითი ეფექტიც კი ჰქონდეს, მაგ. მიწის დეგრადაციის თავიდან აცილება ან ნიადაგის მიერ წყლის შეკავების უნარის გაზრდა. დ) მყინვარების დნობამ (რომლებიც მდებარეობს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის გარეთ), რაც მსოფლიოში მეტწილად ცნობილია როგორც მნიშვნელოვანი საფრთხე მთიანი ეკოსისტემისათვის, შესაძლოა მნიშვნელოვანი ზემოქმედება მოახდინოს მდინარეებში წყლის რეჟიმზე და ჯერ-კიდევ ამოუცნობი გავლენა იქონიოს ბუნებრივ 31 ბალანსზე. ზამთარში თოვლის საფარველის სიმაღლის კლებამ შესაძლოა ასევე შეამციროს წყაროების და სხვა წყლების სიუხვე და შესაბამისად ზემოქმედება იქონიოს ბიომრავალფეროვნებაზე. ასეთმა ცვლილებებმა შესაძლოა გამოიწვიოს თუშეთის ბუნებრივი პირობების ცვლილება და გავლენა იქონიოს ადგილობრივი თემების ცხოვრებაზე (სავარაუდოდ, წარმოქმნას მეტი სირთულეები). მუხლი 22. ადგილობრივი მოსახლეობის წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები 1.ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ფასეულობები: ა) ადგილობრივი მოსახლეობა გადამწყვეტ როლს ასრულებს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბუნების კონსერვაციასა და თუშეთში ტრადიციული საქმიანობის შენარჩუნებაში. საუკუნეების განმავლობაში თუშეთის სოფლის მეურნეობამ და საძოვრების კულტურამ განსაზღვრა ადგილობრივი ლანდშაფტის ხასიათი და მისი უნიკალურობა. ბ) დაცული ლანდშაფტის ფარგლებში გარემოზე ზემოქმედების უმნიშვნელოვანეს ფაქტორს თვითონ თუშები წარმოადგენენ - ისინი იყენებენ ადგილობრივ ბუნებრივ რესურსებს, რაც ასევე ხელს უწყობს ეკოსისტემის სპეციფიკური სახეების, განსაკუთრებით მდელოებისა და მინდვრების (იხ. თავი 4.1) შენარჩუნებას. ისინი ტურისტებს სთავაზობენ მომსახურეობებს, ეხმარებიან დაცული ტერიტორიებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციებს (მაგ. ხანძრის ჩაქრობაში, მოხალისეობრივ მონიტორინგში და სხვ.). გ) თუშებისაგან აღებული ინტერვიუების (იხ. დანართი 3) მარტივი ანალიზიც კი ნათლად წარმოაჩენს იმ ძირითად პრობლემებს, რომლებიც გავლენას ახდენს მათ ცხოვრებაზე თუშეთში. ამ პრობლემების მოგვარება გააუმჯობესებს მათი ცხოვრების პირობებს და საშუალებას მისცემს, გააგრძელონ იქ ტრადიციული საქმიანობა, განსაკუთრებით საქონლის მწყემსვა. 2.ნარჩენები და ჩამდინარე წყალი ა) ნარჩენებთან და ჩამდინარე წყალთან დაკავშირებული პრობლემები აღიარებულია თუშეთის ყველაზე სერიოზულ საკითხად, რომელზედაც საუბრობს თითქმის ყველა (92%) სოფელსა და სხვა სახის დასახლებულ პუნქტში. ბ) რამდენადაც არ არსებობს ნარჩენების შეგროვების სისტემა, ნარჩენების ლიკვიდაციის გზები ყველა სოფელში სხვადასხვანაირია - ადამიანები იძულებულნი არიან, რომ ეს პრობლემა თვითონ გადაჭრან. ამ სიტუაციის შედეგად სოფლების შემოგარენში, ძირითადად ხევებსა და ტაფობებში, გროვდება საყოფაცხოვრებო ნარჩენის მთელი გროვები. ძლიერი წვიმების დროს და ზამთრის პერიოდებში ეს ნარჩენები თოვლს და წყალს ხშირად სტიქიურად გადააქვს ქვემოთ ხეობებში და შემდეგ უკვე მდინარეებს გააქვს თუშეთს გარეთ. ნაგვის გარკვეულ ნაწილს ოჯახები წვავენ ან საგანგებოდ მიწაში ამოთხრილ ორმოებში ყრიან. უფრო დიდ სოფლებში არსებობს დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ შემოთავაზებული გარკვეული მომსახურეობა – ნარჩენების დასაგროვებელი ადგილების მოწყობა (მძიმე ტექნიკის დახმარებით მიწაში ამოთხრილი დიდი ორმოები). ეს ადგილები ხშირად ცუდად არის შერჩეული. ისინი არ არის 32 მონიშნული და არ არის დაცული იქ განთავსებული მასალით გამოწვეული დაბინძურებისაგან. ცხადია, რომ ხანგრძლივ პერსპექტივაში ასეთი მიდგომა არ არის საკმარისი და მდგრადი. გ) მიუხედავად იმისა, რომ ნარჩენების მოცულობა თითო ოჯახზე ჯერ კიდევ მცირეა (დაახლ. 1მ 3 სეზონზე), ახლო მომავალში მოსალოდნელია მისი საგრძნობლად გაზრდა. ნარჩენების მოცულობის ზრდა პირდაპირპროპორციულია ცხოვრების წესის თანდათანობით მზარდი მოთხოვნების, არა მხოლოდ ადგილობრივ მოსახლეობის, არამედ უფრო მეტად ტურისტების მხრიდან, რომლებიც უპირატესობას ანიჭებენ მომსახურებათა მაღალ სტანდარტებს (თუშეთის ტრადიციულ ცხოვრების წესთან შედარებით). ბიო-დეგრადირებადი (ბიონარჩენები) ან გარემოსდაცვითი თვალსაზრისით უვნებელი ნარჩენები (ქაღალდი, მეტალები) მცირე რაოდენობით წარმოიქმნება. უფრო მეტია პლასტიკი (პლასტიკის ბოთლები, ცელოფანის პარკები, კონტეინერები, შესაფუთი მასალა და სხვ.), რომელთა გატანაც შედარებით ძნელია (ზოგი ოჯახი მათ წვავს). ტურისტული ინფრასტრუქტურის არარსებობის გამო (სანაგვე ყუთები, საკემპინგე ადგილები) ვიზიტორებიც მნიშვნელოვნად მონაწილეობენ გარემოს ნარჩენებით დაბინძურებაში (მალვერი 2011). დ) სერიოზული პრობლემები წარმოჩინდება ჩამდინარე წყალთან დაკავშირებითაც, რომლის გაწმენდაც არ ხდება და გარემოში ყოველგვარი გაწმენდის გარეშე ხვდება. ცხელი წყლიანი აბაზანები და წყლით ჩასარეცხი ტუალეტები ჯერჯერობით ისევ იშვიათობაა თუშეთის საოჯახო სასტუმროებში, მაგრამ ვიზიტორთა მოთხოვნები მაღალი ხარისხის სტანდარტზე აიძულებს სერვისის მომწოდებლებს გააუმჯობესონ შეთავაზებული მომსახურება, რაც გამოიწვევს ჩამდინარე წყლის მოცულობის გაზრდას. ე) მოსალოდნელია, რომ ნარჩენების პრობლემა თანდათან უფრო გამწვავდეს, რადგან იზრდება ვიზიტორთა რიცხვი, ნარჩენების მოცულობა საოჯახო სასტუმროებიდან და ბანაკების ირგვლივ. დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე საერთოდ არ არსებობს ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლის მართვის კომპლექსური მიდგომა. ამას უნდა ექცეოდეს ყველაზე დიდი ყურადღება ახმეტის მუნიციპალიტეტის მხრიდან, რომელიც არის ნარჩენების მართვაზე პასუხისმგებელი ორგანო. უნდა აღინიშნოს, რომ ნარჩენების მართვის სათანადო სისტემა ქვეყნის დონეზეც სუსტად ხორციელდება და ახმეტის მუნიციპალიტეტი კი ამ პრობლემას აწყდება მთლიანი რეგიონის ფარგლებში. 3.სასმელი წყლის ნაკლებობა ა) ზოგიერთ სოფელში სასმელი წყლის ნაკლებობა, მისი ხარისხი და მოუწესრიგებელი და ზოგჯერ გაურკვეველი განაწილება დროსა და სივრცეში მეორე უმნიშვნელოვანესი პრობლემაა, რაც აღინიშნა სოფლის მცხოვრებთა სამი მეოთხედის მიერ. მიუხედავად იმისა, რომ თუშეთის ტერიტორიაზე არის ბევრი მაღალი ხარისხის წყარო, წყლის რესურსები სოფლებში დაბინძურების საფრთხის ქვეშაა შინაური პირუტყვის (ძირითადად ძროხა და ცხენი) ან ოჯახებიდან წარმოქმნილი გაუწმენდავი ჩამდინარე წყლის და მილიდან სასმელი წყლის გაზრდილი მოხმარების (ამოღების) გამო (გამ. ომალო). ამ პრობლემის მოგვარებასაც განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაუთმოს მასზე პასუხისმგებელმა ადგილობრივმა მუნიციპალიტეტმა. ბ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ყოველწლიურად ჩამოსული ტურისტების რაოდენობის ზრდასთან ერთად ეს პრობლემა კიდევ უფრო გამწვავდება; ვიზიტორები 33 ჩვეულებრივ იყენებენ (და აბინძურებენ) ბევრად უფრო მეტ წყალს, ვიდრე ადგილობრივი მაცხოვრებლები. 4.ცუდი ინფრასტრუქტურა ა) ახმეტიდან აბანოს უღელტეხილის გავლით ომალოში მიმავალი მთავარი გზის ცუდი ხარისხი, გაუმართავი და ამორტიზებული ხიდები, როგორც სამანქანო ისე საფეხმავლო, ან მათი არარსებობა, ადგილობრივი გზებისა და ბილიკების არარსებობა ან ცუდი მდგომარეობა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ (67%) მიჩნეულია რიგით მესამე უმნიშვნელოვანეს პრობლემად. ყოველივე ეს საკვანძო საკითხებია როგორც ადგილობრივი მოსახლეობის, ისე ვიზიტორებისათვის. ბ) მთავარი გზა იხსნება მხოლოდ ზაფხულზე. ეს მნიშვნელოვნად უშლის ხელს თუშეთში გრძელვადიანი და მდგრადი ტურისტული შესაძლებლობების განვითარებას და ამცირებს ტურისტული სეზონისა ხანგრძლვობას და სხვადასხვა სახის ტურისტულ აქტივობებს. გ) მეორე მხრივ, დაცული ტერიტორიების ძნელად მისადგომობა ამცირებს ბუნებასა და ლანდშაფტზე პოტენციურ რისკებს. ადგილობრივ მცხოვრებლებს იმისიც ეშინიათ, რომ მთავარმა გზამ, რომელიც პოტენციურად ხელმისაწვდომი შეიძლება იყოს მთელი წლის განმავლობაში, შესაძლოა სერიოზული საფრთხე შეუქმნას კულტურულ მემკვიდრეობას და ცხოვრების ტრადიციულ წესს, ვიზიტორების მხრიდან ზემოქმედებისა და შემდგომი სწრაფი განვითარების შედეგად. დ) მოქმედი ადგილობრივი გზები გააიოლებს სოფლებამდე მისვლას და ხელს შეუწყობს იმ ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობის გაზრდას, რომლებიც თუშეთში მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობენ. კარგი ხარისხის და უწყვეტი ბილიკები უზრუნველყოფს ტურისტებისათვის სასურველი დერეფნების არსებობას და ხელს შეუწყობს როგორც მათ კომფორტს, ისე გარემომცველი ბუნების დაცვას. ე) თუმცა თუშეთის შორი მდებარეობა და ძნელად მისადგომობა მხოლოდ ხელშემშლელ ფაქტორად არ უნდა ჩაითვალოს. ეს ასევე ქმნის მნიშვნელოვან და განუმეორებელ შედარებით უპირატესობას, რასაც ხაზი უნდა გაესვას ამ რეგიონის რეკლამირებისას, მისი განვითარების, მართვის დაგეგმვის და ბუნების დაცვის სტრატეგიების შემუშავებისას. ტურისტების რაოდენობას აშკარად ზღუდავს რთული რელიეფი და ბართან თუშეთის დამაკავშირებელი გზის მდგომარეობა. თუმცა, სპეციფიკური ადგილობრივი პირობებისა და ლანდშაფტის ხედების წყალობით თუშეთის მონახულება დაუვიწყარ შთაბეჭდილებას ქმნის (განსაკუთრებით უცხოელებისათვის). 5.სპეციფიკური საცხოვრებელი პირობები ა) ელექტროენერგია: გასულ წლებში სწრაფად იზრდებოდა მზის ენერგიის მოხმარების მნიშვნელობა საერთაშორისო დონორების მიერ დაფინანსებული განვითარების პროექტების წყალობით. მიუხედავად ამისა, ადგილობრივი მოსახლეობა უჩიოდა მზის პანელების ნაკლებობას, რომლებიც ამ ბოლო დროს მიეწოდათ მხოლოდ საოჯახო სასტუმროს მფლობელებსა და მათ, ვინც თუშეთში მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობს. მზის ენერგიის გამოყენება სწორი გადაწყვეტილებაა ბუნებისა და ლანდშაფტის კონსერვაციისათვის (მაგ. ელექტროგადამცემ ხაზებთან და ბოძებთან შედარებით, რომლებიც აღმართულია აბანოს უღელტეხილიდან ომალომდე ან 34 პირდაპირ ომალოში და შენაქოში). თუმცა, მზის პანელების არასწორ ადგილებში განთავსება რეალურ რისკს წარმოადგენს, რომელმაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს ისტორიული შენობებისა და სოფლების ექსტერიერს და ხელყოს თუშეთის ლანდშაფტის დამახასიათებელი ვიზუალური თავისებურება. ბ) წყალი არის ენერგიის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი წყარო, რომელსაც შეუძლია დააკმაყოფილოს ელექტროენერგიაზე მოთხოვნილება თუშეთში და ამ საქმეს მხარდაჭერა სჭირდება (თუ იქნება კონტროლირებადი). მეორე მხრივ, ქარის ენერგიის გამოყენება შეუფერებლად უნდა იყოს მიჩნეული თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მთელ ტერიტორიაზე. ქარის ენერგიის სადგურები, ამ ენერგიის გადამცემი ინფრასტრუქტურის ჩათვლით, ზიანს აყენებენ (ვიზუალური და აკუსტიკური შეშფოთება) ლანდშაფტისთვის დამახასიათებელ თავისებურებებს, ენერგიის გადამცემი ხაზები საშიშია ველური ბუნებისათვის (განსაკუთრებით მაღალია ფრინველების მათთან შეჯახების რისკი) და ენერგიის გამომუშავება არ არის რეგულარული ქარის სიმძლავრეში ძალიან დიდი ცვლილებების გამო. გ) ზამთარი და სამაშველო ტრანსპორტი: ეს მნიშვნელოვანი საკითხია ადგილობრივი მცხოვრებლებისა და ტურისტების უსაფრთხოებისათვის. გასულ წლებში არმიის ვერტმფრენები რეგულარულად უწევდა მათ დახმარებას აუცილებლობის შემთხვევაში, მაგრამ სამოქალაქო მოსახლეობის ტრანსპორტირება აკრძალულია, მას შემდეგ რაც პასუხისმგებლობა ამ საკითხზე შინაგან საქმეთა სამინისტროდან თავდაცვის სამინისტროზე გადავიდა. დ) მობილური სატელეფონო კავშირი: ის, რომ თუშეთის ზოგიერთ რაიონში (გომეწარი, წოვათა) არ არის სატელეფონო სიგნალები, კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია თუშეთის მოსახლეობის უსაფრთხოებისა და კეთილდღეობისათვის. ე) სამედიცინო და სამაშველო მომსახურება: თუშეთში არ არსებობს ხელმისაწვდომი ადეკვატური სამედიცინო მომსახურება და, რამდენადაც ეს მომსახურებაც მნიშვნელოვანია ადგილობრივი მოსახლეობისა და ვიზიტორთა უსაფრთხოებისათვის, საჭიროებს დაუყოვნებლივ გადაწყვეტას. საერთოდ არ არსებობს სამაშველო მომსახურება შესაბამისი მოწყობილობებითა და აღჭურვილობით. 6.არასაკმარისი კომუნიკაცია ა) რაც შეეხება ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულებას, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან არარსებული ან არასაკმარისი კომუნიკაცია აღნიშნა ყველამ (100 %). ყველა ინტერვიუმ აჩვენა, რომ ადამიანები არ არიან კმაყოფილნი თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებული ღნისძიებებით და მათ მიერ დაცული ლანდშაფტის მართვით (სიტუაცია 2012 წლის აგვისტოში). ბ) ადგილობრივ მოსახლეობას რეგულარულად არ მიეწოდება ინფორმაცია ახმეტის მუნიციპალიტეტისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის გეგმებისა და ღონისძიებების შესახებ თუშეთში. დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე არსებული ლეგალური შეზღუდვების მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება და უარყოფითი აღქმა იმისა, რომ რესურსების გამოყენებაზე (მაგალითად, ხე-ტყის) მიღებული გადაწყვეტილებები უსამართლოა და არ ეფუძნება თანასწორობის პრინციპებს, არ არის სათანადოდ განხილული ადგილობრივ მოსახლეობასთან და გადაწყვეტილების 35 მიღების პროცესში არაადეკვატურადაა განხილული. სიტუაცია ნაწილობრივ შეიცვლალა 2012 წლის შემოდგომის შემდეგ ახმეტის მუნიციპალიტეტსა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციაში ცვლილებების შემდეგ, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართვა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში კვლავ მნიშვნელოვანი საკითხი რჩება. 7.მოსახლეობის მიგრაცია ა) მიუხედავად იმისა, რომ უმჯობესდება დასაქმებისა და ბიზნესის შესაძლებლობები, ახალგაზრდები ტოვებენ თუშეთს და გადადიან ქალაქებში ან უცხო ქვეყნებში სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით. არცთუ შორეულ მომავალში, ეს შეიძლება უდიდეს პრობლემად იქცეს - თუ მიგრაცია შეეხება მწყემსების ოჯახებს, თუშების საძოვრების კულტურა შეიძლება შეწყდეს ან საერთოდ მიტოვებულ იქნეს. თუმცა, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ეს არის პრობლემა, რომელიც ახასიათებს ზოგადად სოფლებს განსაკუთრებით კი განაპირა რეგიონების სოფლების უმრავლესობას მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. მუხლი 23. თუშეთის კულტურული მემკვიდრეობის წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები 1.ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ფასეულობები: ა) თუშეთის უნიკალურ და გამორჩეულ თავისებურებას ქმნის მისი ბუნებრივი და ანთროპოგენური ლანდშაფტების ერთობა, დამახასიათებელი არქიტექტურა და სპეციფიკური კულტურა. თუშეთის კულტურამ დღემდე შეინარჩუნა თავისი უნიკალურობა და თავისებურება, რომელიც შედგება სპეციფიკური დიალექტის, რიტუალების, ტრადიციების, ხელსაქმის, ტრადიციული სამზარეულოსაგან და სხვ. სპეციფიკური არქიტექტურა, რომელიც კარგად არის შერწყმული ლანდშაფტთან (სოფლები, სიპის ქვით ნაშენი ციხე-კოშკები) განუმეორებელ სურათს ქმნის. 2.მეცხვარეობის ტრადიციის კარგვა ა) საუკუნეების განმავლობაში თუშური საძოვრების კულტურა უზრუნველყოფდა სუბალპური და ალპური საძოვრების მდგრად ხარისხს. სისტემა ემყარებოდა ზონალურ პრინციპს და კარგად იყო მორგებული სეზონური ვეგეტაციის ციკლებზე. მაგრამ ამ სისტემის მოშლამ უარყოფითი გავლენა იქონია როგორც კულტურაზე, ისე გარემოზე. ბ) თუშური საძოვრების კულტურის მოშლა იყო ერთ-ერთი პრობლემა რომელსაც ხშირად ახსენებდნენ, განსაკუთრებით მწყემსები და მათი ოჯახის წევრები. ამჟამინდელი საგადასახადო სისტემა და საძოვრებზე გადასახადების ზრდა ართულებს მწყემსთა ოჯახების ცხოვრებას და აიძულებს მათ შემოსავლიანობის შემცირებისკენ. ზოგი მწყემსი ფიქრობს, რომ მიატოვოს ეს ტრადიციული საქმიანობა და ხელი მიჰყოს რაიმე სხვა საქმეს. სხვა საკითხებთან ერთად ახსენებდნენ ცხვრის მატყლის ბაზრის უქონლობას, რაც ართულებს მეცხვარეობის მომგებიანობას. თუშური ცხვარის მატყლი მოიაზრებოდა ძალიან ძვირფას მასალად, მაგრამ მასზე მოთხოვნა გამუდმებით მცირდება; მატყლი ადგილზე რჩება ან იწვება ყოველგვარი გამოყენების გარეშე. გ) თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ თუშეთის უნიკალური ლანდშაფტის მახასიათებლები, ბუნებრივი ღირებულებები, აგრობიომრავალფეროვნება (მაგ. ენდემური ჯიშები) და თუშური ტრადიციები ვერ შენარჩუნდება საძოვრების ტრადიციული კულტურის 36 გარეშე. ამრიგად, საძოვრების გამოყენების ტრადიციული სისტემის შენარჩუნება და განახლება (საძოვრების მდგრადი მართვა) არის უმთავრესი პრიორიტეტი თუშეთის მთელი დაცული ტერიტორიების ჯანსაღი არსებობისათვის. 3. წმინდა ადგილებთან დაკავშირებული წესების დაუცველობა ა) ვიზიტორთა მზარდი რაოდენობა ზრდის ადგილობრივი კულტურისა და ტრადიციების მოშლის რისკს და იწვევს კონფლიქტებს ადგილობრივ მოსახლეობასთან. როგორც ქართველი, ისე უცხოელი ტურისტები ცუდად არიან ინფორმირებულნი თუშური ტრადიციებისა და რიტუალების შესახებ და ხშირ შემთხვევაში, არ სცემენ მათ პატივს. უმთავრესი პრობლემები ძირითადად უკავშირდება ქალებისათვის წმინდა ადგილებში შესვლის აკრძალვას, რაც ძალიან ხშირად არ არის დაცული, ან ტურისტების შეუსაბამო ჩაცმულობას 4.ტრადიციული არქიტექტურა არ არის დაფასებული ა) ისტორიული შენობები და სოფლების ტრადიციული სტრუქტურა თუშეთის დამახასიათებლი ტიპიური ლანდშაფტის მნიშვნელოვანი მახასიათებლებია. მიუხედავად ამისა, ფინანსური წყაროების ნაკლებობა და განვითარებასთან დაკავშირებული ღონისძიებების წესების არქონა (მაგ. განვითარების დეტალური გეგმები, მშენებლობასთან დაკავშირებული ინსტრუქციები და შეზღუდვები, მზის პანელების ჩათვლით და სხვ.) არის ძირითადად მიზეზი იმისა, რომ ზოგიერთი ისტორიული შენობა სავალალო მდგომარეობაშია (განგრეულიც კი) და ზოგიერთი სოფლის მდგომარეობა გაუარესებულია. ბ) დღესდღეობით არ არსებობს ოფიციალური კანონი იმის თაობაზე, რომ ახალი სახლების აშენება მხოლოდ თუშებს შეუძლიათ. ამ წეესს ადგილობრივი მოსახლეობა ტრადიციულად პატივს სცემს და მისდევს. თუმცა, ეს „დაუწერელი“ კანონი საჭიროა ოფიციალურად დაკანონდეს რათა მოხდეს ტრადიციული სოციალური წყობის ხელშეწყობა. გ) ურბანული განვითარების წესების არქონამ, ტურიზმის შესაძლო დინამიური ზრდის პირობებში, შეიძლება გამოიწვიოს ისეთი ახალი ობიექტების აშენება, რომლებიც დისჰარმონიაში შეიძლება აღმოჩნდეს ტრადიციულ არქიტექტურასთან. ასეთმა შეუზღუდავმა განვითარებამ შესაძლოა დაარღვიოს ლანდშაფტის უნიკალური და ძალზე სპეციფიური ხედები (მაგ. თანამედროვე მასალით აშენებული ნაგებობა დიკლოში ამის ნათელი ილუსტრაციაა) 5.აგრობიომრავალფეროვნების დაკარგვა ა) ბოლო ათწლეულებში, განსაკუთრებით 1950-იანი წლების შემდეგ, უძველეს მცენარეულ კულტურებს მრავალი საფრთხე ემუქრება. ადგილობრივი და უძველესი კულტურების მრავალფეროვნების და ენდემური ცხოველთა ჯიშების დაკარგვა უნდა მივიჩნიოთ აგრობიომრავალფეროვნების მთავარ საფრთხედ არა მხოლოდ თუშეთში, არამედ მთელ საქართველოში. მათი დაცვისათვის საჭირო ზომები ქვეყანაში ჯერ კიდევ არ არის გატარებული სათანადო დონეზე. სასწრაფოდ საჭიროა საქართველოში უძველესი კულტურების გენეტიკური რესურსების კონსერვაციათან დაკავშირებული (იხ. ახალკაცი და სხვ. 2012) ეროვნული პოლიტიკის შემუშავება და ფართომასშტაბიანი ღონისძიებების გატარება ამ პრობლემასთან გასამკლავებლად. ადგილობრივი 37 აგრობიომრავალფეროვნების შენარჩუნების მიზნით ასევე შემოთავაზებულ იქნა გარკვეული ღონისძიებების გატარება მიწის ტრადიციული გამოყენების კუთხით. მუხლი 24. ტურიზმისა და რეკრეაციის წინაშე მდგარი პრობლემები და საფრთხეები 1)ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ფასეულობები: ა) ტურისტები და ტურიზმის განვითარება ძალზე მნიშვნელოვანია თუშეთში მცხოვრები მოსახლეობისათვის, ვინაიდან ის წარმოადგენენ მნიშვნელოვან ფინანსურ წყაროს, განსაკუთრებით ადგილობრივი ოჯახებისთვის. ინტერვიუების მიხედვით შეიძლება ითქვას, რომ ტურისტების ყოფნას თუშეთში მიესალმებიან, მაგრამ საჭიროა მათი „მართვა“. ადგილობრივი მოსახლეობის აზრით, ვიზიტორებს ძირითადად იზიდავს თუშეთის სილამაზე, ბუნება და ლანდშაფტი (ეს აღნიშნულია პასუხების 64 % ში), ადგილობრივი კულტურა და ტრადიციები (55 %), და სტუმართმოყვარეობა და სამზარეულო (45 %). 2. არასაკმარისი ტურისტული ინფრასტრუქტურა ა) ტურიზმისა და რეკრეაციის ინფრასტრუქტურა არ არის ადეკვატური. ტურისტული ბილიკები არ არის საკმარისად მონიშნული და არ არის აღჭურვილი ძირითადი ინფრასტრუქტურით (მაგ. საინფორმაციო დაფები, მარშრუტები), ზოგი მათგანი სავალალო მდგომარეობაშია და ზოგი - თითქმის უვარგისია გამოყენებისთვის (მაგ. ამორტიზებული ხიდები). არ ხდება რელევანტური ინფორმაციის მიწოდება. ბ) საკემპინგე ადგილები ვერ აკმაყოფილებს საერთაშორისო სტანდარტების მინიმალურ მოთხოვნებსაც კი (ბევრ მათგანს არა აქვს სასმელი წყალი, მოქმედი ტუალეტები ან ნაგვის ბუნკერები), რაც არა მხოლოდ ვერ დააკმაყოფილებს უცხოელი და ქართველი სტუმრების მოთხოვნებს, არამედ გაზრდის ნარჩენებთან და ჩამდინარე წყალთნ დაკავშირებულ პრობლემებს საკემპინგე ადგილებში. არ არსებობს სტუმრებისათვის განკუთვნილი აქტიური ვებგვერდი, მაგ. საცხოვრებლის დაჯავშნის სისტემა. გ) კარგი ხარისხის ინფრასტრუქტურა და მომსახურება მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ახალი ვიზიტორების ან თუშეთში უკვე ნამყოფი ვიზიტორების მოსაზიდად, არამედ თუშეთის ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობების დასაცავად. 3.საინფორმაციო მომსახურების ნაკლებობა ა) მიუხედავად იმისა, რომ დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციამ დიდი სამუშაო ჩაატარა მთელი დაცული ტერიტორიების შესახებ ინფორმაციის მოსამზადებლად და სტუმრებისათვის მისაწოდებლად, არ გადადგმულა პირდაპირი, მიზანმიმართული ნაბიჯები დაცულ ლანდშაფტთან მიმართებით. ასეთი ღონისძიებების ნაკლებობა განსაკუთრებით იგრძნობა ომალოში, რომელიც არის თუშეთის მთავარი „ჭიშკარი“. 4.რეგიონული არასტაბილურობა და კონფლიქტები ა) ჩრდილოეთ კავკასიის პოლიტიკური არასტაბილურობა (თუშეთის დაცული ტერიტორიები ესაზღვრება რუსეთის ფედერაციაში შემავალ დაღესტნისა და ჩეჩნეთის რესპუბლიკებს) არის მთავარი მიზეზი იმისა, რომ თუშეთში განლაგებულია სასაზღვრო დაცვის ძალების დიდი კონტინგენტი. ის ფაქტი, რომ რეგიონი არის დაღესტნისა და ჩეჩნეთის საზღვარზე ასევე ნიშნავს იმას, რომ ტერიტორიის საკმაოდ დიდი ნაწილი ძველ დიკლოსა და სახელმწიფო საზღვარს შორის არის სრულიად მიუწვდომელი თითქმის ყველასათვის (ამ ტერიტორიაზე მდებარე ორი პატარა სოფლის მცხოვრებთა 38 გარდა). 2008 წლიდან ამ ტერიტორიაზე არ ყოფილა რაიმე სახის ძალადობა ან შეიარაღებული კონფლიქტი. მუხლი 25. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის სუსტი მხარეები 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია დაარსდა 2011 წელს და მასში დასაქმებულია 11 ადამიანი, ადმინისტრაციის ხელმძღვანელის ჩათვლით (2012 წლის აგვისტოს მდგომარეობით). ზოგადად ადმინისტრაციის შესაძლებლობები ძალიან შეზღუდულია, მის პერსონალს არა აქვს ცონდა და გამოცდილება ბუნების კონსერვაციისა და მდგრადი განვითარების კუთხით. ადმინისტრაციას არ ჰყავს სათანადო უმაღლესი განათლების მქონე ექსპერტები ბიომრავალფეროვნებისა და ჰაბიტატების მართვაში, ისევე, როგორც სოფლის მეურნეობასა და მეტყევეობაში. სხვა მნიშვნელოვანი პრობლემებია თუშეთში დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის შენობის არარსებობა, აღჭურვილობის თითქმის არქონა (კომპიუტერები, მანქანები, ფორმა და სხვ.), რეინჯერთა მცირე რაოდენობა, არამდგრადი დაბალი ხელფასები და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან არასრულყოფილი თანამშრომლობა. 2. თუმცა, თუშეთის მთელი დაცული ტერიტორიების უმთავრესი პრობლემა არის პასუხისმგებლობის განაწილება, რომლებიც იყოფა ეროვნულ (გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრო და დაცული ტერიტორიების სააგენტო) და რეგიონულ (ახმეტის მუნიციპალიტეტი) დონეებს შორის. დაცული ტერიტორიების სამი ნაწილი სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი და დაცული ლანდშაფტი - ქმნის მოზაიკას, სადაც დაცული ლანდშაფტი მეტწილად გარშემორტყმულია სახელმწიფო ნაკრძალითა და ეროვნული პარკით. ეს პრობლემა უნდა გადაიჭრას, რადგან პასუხისმგებლობების ასეთი დაყოფა არ არის ეფექტური გზა ერთიანი ტერიტორიის მართვისათვის. მჭიდრო თანამშრომლობა ორ ადმინისტრაციას შორის უნდა იყოს უზრუნველყოფილი. თავი 4. ხედვა და მიზნები მუხლი 26. ხედვა 1. თუშეთი საქართველოს გამორჩეული რეგიონია, სადაც ადგილობრივი მოსახლეობის საქმიანობის მდგრადობის ხელშეწყობა ემსახურება უნიკალური ბუნებისა და დამახასიათებელი ლანდშაფტის დაცვას, ისტორიული არქიტექტურისა და კულტურული ტრადიციების შენარჩუნებას. 2. თუშეთი ადამიანებს იზიდავს თავისი ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობებით, ადგილობრივი ტრადიციებით, მეცნიერებისა და განათლების მაღალი პოტენციალით. მუხლი 27. მიზნები ამ ხედვის ხორცშესხმისათვის განისაზღვრა შემდეგი მიზნები: ა)ლანდშაფტის დამახასიათებელი თავისებურების შენარჩუნება კონკრეტული ბუნებრივი, ლანდშაფტური და კულტურული მახასიათებლებით. 39 ბ) მომიჯნავე დაცული ტერიტორიების - თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალისა და თუშეთის ეროვნული პარკის ბუნებრივი ფასეულობების დაცვისა და კონსერვაციის ხელშეწყობა. გ) იმ ტრადიციული საქმიანობის ხელშეწყობა, რომლებიც ხელს უწყობს დამახასიათებელი ლანდშაფტური თავისებურების შენარჩუნებას, განსაკუთრებით, საძოვრების მდგრად გამოყენებას. დ) ადგილობრივი მოსახლეობის მდგრადი საარსებო წყაროსა და მათი ადგილობრივი ტრადიციების უზრუნველყოფის ხელშეწყობა. ე) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების უზრუნველყოფა. ვ) „ბუნებისადმი კეთილგანწყობილი“ სპეციალური ქმედებების მომცველი მდგრადი ტურიზმის განვითარების შესაძლებლობის შექმნა (ეკო-ტურიზმი). ზ) ბუნების კონსერვაციისა და მართვის ჰარმონიზების მიზნით თუშეთის მთელ რეგიონში სახელმწიფო ადმინისტრაციასა (თუშეთის ეროვნული პარკი და სახელმწიფო ნაკრძალი) და თვითმმართველობის ადმინისტრაციას (თუშეთის დაცული ლანდშაფტი) შორის მჭიდრო თანამშრომლობის უზრუნველყოფა. თ) გადაწყვეტილებების მიღების პროცესებში ადგილობრივი თემების მონაწილეობის და დაინტერესებულ მხარეებთან მჭიდრო თანამშრომლობის ხელშეწყობა. ი) ინვენტარიზაციის, მონიტორინგისა და კვლევების ძირითადი ღონისძიებების დაგეგმვა და განხორციელება. კ) ფართო საზოგადოებისთვის ეკო-საგანმანათლებლო ინფორმაციის მიწოდება . თავი 6. კონსერვაციის ამოცანები და ღონისძიებები (მართვის ქმედებები) მუხლი 28. ტრადიციული მდგრადი მოხმარება 1.მიწის და სხვა ბუნებრივი რესურსების ტრადიციული მდგრადი მოხმარება დაცული ლანდშაფტის კონსერვაციის მთავარი საკითხია. დაცული ლანდშაფტის განსაზღვრის ამოსავალი მიზეზი იყო თუშეთის რეგიონის იმ ტერიტორიების დადგენა, რომელთა გამოყენებაც ადგილობრივ მცხოვრებთა მიერ საუკუნეების მანძილზე ტრადიციულად ხდებოდა. ეს არის ამასთანავე ის ძირითადი განსხვავება რეგიონის დაცულ ლანდშაფტსა და დანარჩენ ორი დაცულ ტერიტორიას შორის, რომლებიც ძირითადად მიმართულია ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციაზე. 2.ამოცანა 6.1–1: მდგრადი ძოვება ა) ეს არის მთავარი საქმიანობა, რომელსაც დიდი გავლენა აქვს თუშეთის იერსახეზე, რადგან საძოვრებად გამოყენებულ მდელოებს უკავია დაცული ლანდშაფტის დაახლოებით 85 %. მეცხოველეობა, განსაკუთრებით მეცხვარეობა არის თუშური კულტურის უმნიშვნელოვანესი ნაწილი. ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ადგილობრივებმა ეს საქმიანობა გააგრძელონ ტრადიციული მდგრადი სახით, ისე, რომ არ გამოიწვიონ მიწის სერიოზული ეროზია გადაძოვებით ან საერთოდ მიტოვონ ის. ბ) მწყემსების ერთ-ერთი ყველაზე დიდი პრობლემაა მზარდი საიჯარო გადასახადი საძოვრებზე დაცულ ლანდშაფტში, რაც მათ საქმიანობას არამდგრადს ხდის. ეს იწვევს 40 დიდი რაოდენობით ცხვრის თავმოყრას გარკვეულ ტერიტორიის ერთეულებზე, რაც თავისთავად იწვევს მცენარეულობის დეგრადაციას და აჩქარებს მიწის ეროზიას. ამრიგად, დაცული ლანდშაფტის საძოვრად გამოყენებით მწყემსები არა მხოლოდ საკუთარ შემოსავალს უზრუნველყოფენ, არამედ ხელს უწყობენ ლანდშაფტის და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას. თუშური საძოვრების კულტურის ხელშეწყობა რეგიონში უნდა მოხდეს მწყემსებისთვის დახმარების გაწევით, მაგ., თანაპროდუქტის (მატყლი) ბაზარზე გატანის ხელშეწყობა და ამით დამატებითი შემოსავლის შექმნა. გ) ღონისძიება 1: საძოვრების მდგრადი მართვის სისტემის შექმნა და შენარჩუნება როგორც ლანდშაფტთან, ისე ტრადიციებთან და ბიომრავალფეროვნებასთან მიმართებით. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: დაცული ლანდშაფტის საძოვრებისათვის მართვის გეგმის შესამუშავებლად ფინანსების უზრუნველყოფა, მიმდებარედ მდებარე ეროვნული პარკის გათვალისწინება, მათ შორის ძოვების ტრადიციული სივრცული (ვერტიკალური) განაწილების, ცხვარის არასწორად განთავსებული სადგომების გადატანა უფრო მაღლა ტრადიციული ძოვების (არაციცაბო) ადგილებში (იმისათვის, რომ თავიდან იქნეს აცილებული სასმელი წყლის დაბინძურება, ისტორიული და კულტურული ადგილების განადგურება ან ციცაბო ფერდობების ეროზია), სოფლების სიახლოვეს ძოვების აკრძალვა და სხვ. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ეროზიის რისკების რუკის შექმნა და მასზე ყველაზე მეტად ეროზირებული ფერდობების მონიშვნა, რათა გამოირიცხოს ასეთი ადგილების საძოვრებად გამოყენება. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ყველაზე მეტად ეროზირებული ადგილების (მაგ., ფერდობი ომალოსა და თუშეთის ალაზანს შორის) რეაბილიტაციის პროექტების მომზადება, ადგილობრივი ფიჭვის გაშენების ჩათვლით და სხვ. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: შესაფერისი ფინანსური წახალისებების სისტემის შემუშავება და დანერგვა (გრძელვადიანი იჯარა, მოკლევადიანი გადასახადების პატიება როგორც კომპენსაცია ახალ ტერიტორიაზე გადასვლის შემთხვევებში და სხვ.) ადგილობრივი მეცხვარეების მოტივირებისათვის სხვა სახის საძოვრის სისტემაზე გადასვლის პროცესის გასააქტიურებლად. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: ცხვრის გაპარსვის და მატყლის შესანახი პუნქტების მოწყობის ხელშეწყობა და შემდგომი გადამუშავებისათვის მისი ბარში ეფექტური ტრანსპორტირების სისტემის შემუშავება. ცხვრის გაპარსვისა და მატყლის პირველადი გადამუშავებისათვის ყველა ობიექტი შესაბამისად უნდა იყოს განთავსებული, გარემოს, მაგ., წყაროებისა და მდინარეების დაბინძურებისა და ეროზიების თავიდან აცილების გათვალისწინებით. ერთ ადგილზე ცხოველთა დიდი კონცენტრაციით გამოწვეული უარყოფითი ზეგავლენა თავიდან უნდა იქნეს აცილებული ცხვრის გაპარსვის პროცესის სწორად მოწყობით. ამ ობიექტის განთავსება შესაბამისად უნდა მოხდეს, მაგ., ტრადიციული ადგილმდებარეობის მიხედვით. ეს ობიექტები უნდა იყოს მობილური და საზიარო თუშეთის დაცული ლანდშაფტის სხვადასხვა ნაწილებს შორის. 41 3.ამოცანა 6.1–2: თივის მდგრადი წარმოება ა) ეს დაკავშირებულია საქონლის გამრავლებასთან, რადგან ზამთრის პერიოდში თივა პირუტყვის უმთავრესი საკვებია. ბოლო წლებში მცირდება ამ ტერიტორიაზე ზამთარში დარჩენილი საქონლის რაოდენობა და შეინიშნება სათიბი მდელოების თანმიმდევრული შემცირება. სათიბი მდელოები არის თუშეთის ჰარმონიული ლანდშაფტის ერთიანი მოზაიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი და ძალიან მნიშვნელოვანი ჰაბიტატი დაცული ლანდშაფტის უნიკალური ბიომრავალფეროვნების შესანარჩუნებლად. სათიბები ასევე წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინდიკატორს თუშეთში ტრადიციული ცხოვრების დაბრუნების – რაც უფრო მეტი მაცხოვრებელი რჩება თუშეთში მთელი წლის განმავლობაში, მით მეტი პირუტყვი რჩება თუშეთში და მით მეტი თივის დამზადება ხდება მდელოებზე. ბ) ამჟამად არსებული სათიბების ექსტენსიური მართვა, მაგ., ხელით გათიბვა, მინერალური სასუქების არ გამოყენება და გათიბული ბალახის გაშრობა ადგილზე, შესაფერისია ფასეული და იშვიათი მცენარეთა და ცხოველთა სახეობებით მდიდარი ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისათვის. გ) ღონისძიება 1:იმ მდელოების უცვლელად შენარჩუნება, რომლებიც ამჟამად რეგულარულად ითიბება ან, თუ შეძლებისდაგვარად, ამ ტერიტორიების გაზრდა (აღდგენა) 200 ჰა–მდე. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: იმ ადგილობრივი მოსახლეობის მოტივირება, რომლებსაც სურვილი აქვთ ზამთრის პერიოდში დარჩნენ დაცული ლანდშაფტის სოფლებში გარკვეული რაოდენობის საქონელთან ერთად. მაგ., პირუტყვის ყოლის ხელშეწყობა წამახალისებელი მექანიზმებით, მარტივი კომპოსტირების ადგილის მიწოდებით, მოხალისეების დახმარებით, სხვა (გარე წყაროების ან თუშეთის ფონდის გამოყენებით, იხ. მიზანი 6.3–4). ე) ღონისძიება 2: მდელოების ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება მინიმუმ ამჟამად არსებულ დონემდე. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: რეგულარული თიბვის და/ან ადრე გაძოვილი მდელოების განახლების ხელშეწყობა (დიკლოს შემოგარენში), ან იმ მდელოების აღდგენა, სადაც ხეებია წამოზრდილი (ომალოს ზეგანზე). ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: სახეობებით ყველაზე მდიდარი სათიბების ნაკვეთების შერჩევა და მათთვის მართვის ქვე-გეგმების შემუშავება და განხორციელება. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: საინფორმაციო კამპანიის დაწყება ბიომრავალფეროვნებისა და ლანდშაფტისთვის სათიბი მდელოების მნიშვნელობის წარმოსაჩენად, სადაც გამოკვეთილი იქნება სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობის ტრადიციული წესი და პოპულარული „ქოლგა სახეობები“ (სამიზნე ჯგუფები: ფერმერები და მწყემსები). 4. ამოცანა 6.1–3: ბუნებრივთან მიახლოებული ტყეების მართვა ა) ტყეებს უკავია დაცული ლანდშაფტის დაახლოებით 10 % და ძირითადად ციცაბო ფერდობებზე მდებარეობს. შესაბამისად, მათი მნიშვნელობა ეროზიისაგან დაცვასა და 42 წყლის შეკავების გაუმჯობესებაში ძალიან დიდია. ადგილობრივები მას ხანგრძლივი დროის განმავლობაში იყენებენ ასევე საშეშე და სამასალე მერქნად. დაცული ლანდშაფტის მეორე ზონაში ტყეების დაფარვა ამ ბუნებრივი რესურსის მდგრადი გამოყენების საშუალებას იძლევა დეგრადაციის ყოველგვარი რისკის გარეშე (იხ. თავი 7.1.3). ტყის კორომები უნდა შეფასდეს და გამოიყოს მათ მიერ მოწოდებული სერვისების მიხედვით, ანუ ადგილობრივების მიერ გამოსაყენებელი ტყეები, მკაცრად დაცული ტყეები (პირველ ზონაში), ტყეები ბიომრავალფეროვნების დაცვით, ანტი–ეროზიული დაცვისა და წყლის შეკავების ფუნქციის მქონე ტყეები, სხვა. ბ) როგორც ზემოთ იყო ნახსენები (თავი 1.3. და 2.6. ტყის გამოყენება) ხე–ტყის მოჭრა თუშეთის დაცულ ლანდშაფტში არ არის ნებადართული. შესაბამისად, დაცული ლანდშაფტის ტყე სახელმწიფო სატყეო ფონდიდან უნდა გადაეცეს ადგილობრივ სატყეო ფონდს და შესაბამისი კანონი უნდა მომზადდეს თუშეთის დაცულ ტერიტორიაზე ხე–ტყის მხოლოდ ადგილობრივი მოხმარებისათვის უზრუნველსაყოფად. გ) ღონისძიება 1: ადგილობრივი მოსახლეობისათვის საშეშე და სამასალე მერქნის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ტყეების მართვა და მათი მოხმარება მეორე ზონაში მხოლოდ ადგილობრივი საჭიროებისათვის (საშეშე და სამასალე მერქანი), ისე, რომ არ მოხდეს პირწმინდა ჭრები (0.02 ჰექტარზე დიდი ფართობის უხეებოდ დატოვება) და ადგილობრივი მოსახლეობის მოხმარებისათვის განკუთვნილი მოჭრილი ხე–ტყის რაოდენობა არ აღემატებოდეს ყოველწლიური ბუნებრივი შემატების რაოდენობას. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ადგილობრივი მოხმარებისთვის განკუთვნილი ტყის გამოყოფა და მონიშვნა, საშეშე და სამასალე მერქნის მოპოვების მდგრადი კონტროლის სისტემის შემოღება. სავალდებულო წესების შემოღება, რომლებიც აღწერენ საშეშე/სამასალე მერქნის მოხმარების ლიმიტებს ერთ მოსახლეზე (ან სხვა ერთეულზე, მაგ., ოჯახზე) წლიწადში. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: „მობილური სახერხეების“ ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული წესების შემუშავება იმისათვის, რომ არ მოხდეს ზოგიერთი ტერიტორიის გადამეტებული ექსპლოატირება-დეგრადაცია და შესაძლებელი იყოს ამ სახერხების თანაბრად გამოყენება ყველა დასახლების მიერ. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: არანაკლებ 50 მეტრის სიგანის „ბუფერული ზონების“ უზრუნველყოფა სახელმწიფო ნაკრძალის და ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრის გასწვრივ, სადაც არ მოხდება ტყის ჭრა, რათა ამ ტერიტორიაზე არსებული ყველაზე მაღალი ეკოლოგიური მნიშვნელობის ტერიტორიები დაცული იყოს ქარიშხლებისა და სხვა ბუნებრივი ფაქტორებისაგან. თ) ღონისძიება 2: ქერქიჭამია ხოჭოების მასობრივი გამრავლების თავიდან ასცილების ეფექტური სისტემის შემუშავება სხვადასხვა ზონების მიხედვით. 43 ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ქერქიჭამია ხოჭოების მდგომარეობის რეგულარული მონიტორინგი (მომაკვდავი ხეების დათვლა, ფერომონის ხაფანგების გამოყენება) ამინდის პირობებთან კავშირში. კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: მეორე ზონაში ქერქიჭამია ხოჭოების მასობრივი გამრავლების საწყის ეტაპზე იმ ხეების რეგულარული მოცილება და დამუშავება, რომლებზეც შეიმჩნევა მათი მომრავლება. ასეთ სიტუაციებში ფერომონის ხაფანგების დამაგრება. ლ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ტყიდან ქერქიჭამია ხოჭოებიანი რაც შეიძლება მეტი მოთხრილი და გადატეხილი ხის გატანა (“სანიტარიული ჭრა”) მეორე ზონიდან, გრძელვადიანი ხელისშემშლელი პირობების შემთხვევაში კი (თოვლი, ქარი) მათი გამოყენება საშეშე და სამასალე მერქნად. მ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: სამშენებლო მიზნით მოჭრილი ცოცხალი ხეების გამოყენება ქერქიჭამია ხოჭოების ბუნებრივ ხაფანგად. ხეებზე ხოჭოების მომრავლების შემდეგ მათი ტყიდან გატანა (ან მათი ტანიდან ხოჭოს მოცილება განვითარების საწყის ფაზაზე და ხეების იმავე ადგილზე დატოვება). ნ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: პროექტის მომზადება ქერქიჭამია ხოჭოების მიერ ძლიერად დაზიანებული მეორადი ნახევრად–ბუნებრივი ფიჭვნარის აღდგენისათვის, რათა მოხდეს მათი მგრძნობელობის შემცირება ქერქიჭამია ხოჭოებისადმი. ო) ღონისძიება 3: ტყის ხანძრების აღკვეთისა და მათგან დაცვის ეფექტური სისტემის შემუშავება. პ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: დაცული ლანდშაფტის მთელ ტერიტორიაზე განფენილ ტყეებში ხანძრის გაჩენის რისკისაგან დაცულობის განსამტკიცებლად ხანძრების მართვის გეგმის შემუშავება. ჟ) ღონისძიება 4: ტყეების აღწერის ჩატარება და მათი მდგრადად მოხმარების წესების შემუშავება. რ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ტყის მართვის გეგმის შემუშავება, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება მეორე ზონაში ტყის ჭრა და მისი თანმხლები აღდგენის პროცესი და ტყის დიფერენცირების სისტემის შემუშავება მათი ფუნქციის მიხედვით. 5.ამოცანა 6.1–4: მიწის მდგრადი დამუშავების შენარჩუნება ა) ისტორიულად, სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობა ცხოვრების ტრადიციული წესის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო. ძველ დროს ადგილობრივი მაცხოვრებლები მთელი წლის განმავლობაში თუშეთში რჩებოდნენ და მათთვის სახნავი მიწებიდან მიღებულ პროდუქტს საარსებო მნიშვნელობა ჰქონდა. დატერასებული ფერდობები ტრადიციული კულტურული ლანდშაფტის მნიშვნელოვანი კომპონენტი და თუშეთის სპეციფიკური იერ-სახის გამომხატველია. რამდენადაც ადგილობრივმა მცხოვრებლებმა შეიცვალეს ცხოვრების წესი და მათი უმრავლესობა ზამთარს თუშეთში აღარ ატარებს, სახნავი მიწების ფართობები მნიშვნელოვნად შემცირდა. 44 ბ) ეს მიზანი მჭიდროდ არის დაკავშირებული თუშეთის აგრობიომრავალფეროვნების დაცვასთან (იხ. მიზანი 6.4–3). ტრადიციული ადგილობრივი კულტურების (მაგ. მარცვლეულის) წარმოების ხელშეწყობას თან უნდა სდევდეს მიწის კულტივირების ხელშეწყობა. გ) ღონისძიება 1: დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე სახნავი მიწების ფართობის გაზრდა (სახეობებით მდიდარი სათიბების დაცვის გათვალისწინებით) და მარცვლეულის მოყვანის განახლება. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: იმ ადგილობრივ მცხოვრებთა მხარდაჭერა, რომლებსაც სურვილი აქვთ მიჰყვნენ ტრადიციული ცხოვრების წესს, მაგ. მუნიციპალურ საკუთრებასთან მიმართებით გრძელვადიანი და უფრო დაბალფასიანი საიჯარო ხელშეკრულებების გაფორმება. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: თუშეთში სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობის განვითარების პოტენციალის შესწავლა. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერა ადგილობრივი პროდუქციის წარმოებაში (სამკურნალო მცენარეები, კარტოფილი, ყველი, პური და ა. შ.). მუხლი 29. დასახლებების განვითარება 1. ტრადიციული და ისტორიული დასახლებები (ყველა მათგანი მდებარეობს დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე) წარმოადგენს თუშეთის დამახასიათებელ ნიშანს, რომელიც ასახავს ადამიანებისა და ბუნების ხანგრძლივ ურთიერთქმედებას. მიზანია მათი არა მხოლოდ კონსერვაცია თავიანთი ისტორიული ფორმით, არამედ განვითარება ტრადიციული არქიტექტურის შესაბამისად და გამოყენება. დასახლებების მდგრადი განვითარება ასევე გულისხმობს ადგილობრივი მოსახლეობის წახალისებას რომ ზამთარიც თუშეთში გაატარონ. 2.ამოცანა 6.2–1: ეფექტური ურბანული და სივრცითი დაგეგმარება ა) ეს არის თუშეთში მოსახლეობის საცხოვრებლად დარჩენის წინაპირობა. ერთი მხრივ, გასაგებია მათი სახლებისა და საცხოვრებლის მოდიფიკაციისა და მოდერნიზაციის საჭიროება. მეორე მხრივ, ისტორიულ დასახლებებს ფასდაუდებელი კულტურული ფასეულობა აქვს და საუკუნეების განმავლობაში რჩება ბუნებრივი ლანდშაფტის განუყოფელ ნაწილად. გ) ღონისძიება 1: ახალი მშენებლობებისა და რეკონსტრუქციებისათვის სახელმძღვანელო დოკუმენტების შემუშავება (ურბანული განვითარების წესები) თუშეთის დასახლებათა განვითარების ტრადიციების მიხედვით. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ახალი შენობებისა და დამხმარე ნაგებობების მშენებლობასთან (ან რეკონსტრუქციასთან) დაკავშირებული სავალდებულო სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება, სადაც გათვალისწინებული იქნება ისტორიული და კულტურული მახასიათებლების დაცვა როგორც დასახლებებთან, ისე 45 ლანდშაფტთან მიმართებით, ტრადიციული მასალის გამოყენება (ქვა, ხე-ტყის მასალა), რეკონსტრუქციისას ხელოვნური კომპონენტების (მაგ. ფოლგის) ჩანაცვლება და სხვ. ე) ღონისძიება 2: დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე სივრცითი დაგეგმარების სისტემის შემუშავება. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: სოფლის გარეთ ტერიტორიების განვითარებასთან დაკავშირებული წესების სისტემის შემუშავება (ახალი საკემპინგე ადგილები, სახლები, ინფრასტრუქტურა და ა. შ.). ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: სავალდებულო განვითარების/ურბანული გეგმების მომზადება ცალკეული დასახლებული ადგილებისათვის (უპირველეს ყოვლისა ომალოსთვის). თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: სავალდებულო სივრცითი გეგმის მომზადება მთელი დაცული ლანდშაფტისათვის. ის უნდა იყოს ძირითადად დაფუძნებული დაცული ლნდშაფტის ზონირებაზე (იხ. მიზანი 6.1–3), უნდა განსაზღვრავდეს ადგილებს სადაც შესაძლებელია ან შეზღუდულია საქმიანობის განხორციელება (მაგ., საცხოვრებელი სახლები, ტურისტრული ინფრასტრუქტურა, გზის ინფრასტრუქტურა, ჰიდროელექტრო სადგურები, სხვა) და უნდა წარმოადგენდეს ძირითად დოკუმენტს ცაკლეული დასახლების უფრო დეტალური განვითარების/ურბანული გეგმის მომზადებისათვის (იხ. განხორციელების ინსტრუმენტი 2 ზემოთ). 3.ამოცანა 6.2–2: ხარისხიანი და საკმარისი საგზაო ინფრასტრუქტურა ა) გზების კარგი ინფრასტრუქტურა ძალიან მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით ისეთი შორეული რეგიონებისათვის, როგორიცაა თუშეთი. მას ერთადერთი მისადგომი გზა აქვს აბანოს უღელტეხილიდან და ის შენარჩუნებული უნდა იყოს კარგ მდგომარეობაში, ისევე როგორც გზის ინფრასტრუქტურა უშუალოდ თუშეთში, ვინაიდან დასახლებები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნადაა დაშორებული. ქანების ბუნებრივი თავისებურება მორფოლოგიასთან ერთად კიდევ უფრო რთულ და გამოწვევებით სავსეს ხდის ამ ტექნიკურ სერვისს. ბ) ღონისძიება 1: გზების და ბილიკების ინფრასტრუქტურის, ხიდების ჩათვლით, მოვლა და განახლება. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ამჟამინდელი ინფრასტრუქტურის მოვლა განახლებისათვის საჭირო სპეციალური ფინანსური, ადამიანური და ტექნიკური რესურსების საკმარისი ოდენობით უზრუნველყოფა. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: გამაფრთხილებელი სისტემის შექმნა, რომელიც პასუხისმგებელ პირებს რაც შეიძლება სწრაფად შეატყობინებს წამოჭრილი პრობლემების შესახებ, რომლებიც შეიძლება გამოიწვიოს, მაგალითად, ბუნებრივმა პირობებმა (მეწყერი და სხვ.). ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: გზებზე წყლისგან (სადრენაჟო სისტემის მოწყობით), ზვავებისა და მეწყერებისაგან (ყველაზე სახიფათო მონაკვეთებში მოკლე „სახურავების“/გვირაბების აშენებით) გამოწვეული ეროზიებისა და დაზიანებების შემცირება/აღმოფხვრა. 46 4.ამოცანა 6.2–3: დასახლებებში ეფექტური ელექტროენერგიის ინფასტრუქტურა ა) ელექტროენერგია ცხოვრების სტანდარტად იქცა და ეს ასევე უნდა იყოს ცენტრიდან დაშორებულ დაცულ ტერიტორიებზეც. თუშეთში ხელმისაწვდომია განახლებადი ენერგიის ორი ძირითადი წყარო - მზისა და წყლის ენერგია. მაგალითად, ერთი ჰიდროელექტროსადგური არის შენაქოში. ეს ფაქტი სავსებით მისაღები უნდა იყოს, რადგან იგი არ არღვევს ლანდშაფტის ხასიათს და ხელს არ უშლის მდინარეებში თევზების მიგრაციას. მზის პანელები დამონტაჟდა წინასწარ შერჩეულ ოჯახებსა და საოჯახო სასტუმროებში დენით მომარაგებისა და ცხელი წყლის უზრუნველსაყოფად. მზის პანელების მონტაჟის ფორმა და დანადგარის ტიპი უნდა შეესაბამებოდეს ლანდშაფტისა და დასახლებების განვითარებისთვის შემუშავებულ წესებს. გ) ღონისძიება 1: მზის ენერგიის პანელებიდან და ჰიდროელექტროსადგურებიდან ელექტროენერგიის წარმოება და გადანაწილება ყველა მნიშვნელოვან დასახლებაზე. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ელექტროენერგიის წყაროების გეგმის შემუშავება განვითარების/ურბანულ და სივრცით დაგეგმარებასთან შესაბამისობაში (იხ. მიზანი 6.2–1). ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ახალი მცირე ჰიდროელექტროსადგურების განთავსება და მშენებლობა ლანდშაფტის, ბუნებრივი ჰაბიტატების, ქვირითობის ადგილებისა და წყლის ცხოველთა სახეობების (განსაკუთრებით, თევზების) მიგრაციის გათვალისწინებით და სასურველია ძირითადი მდინარეებიდან (მდინარე ალაზანი და ანდის ყოისუ) მოშორებით. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: მზის პანელების დამონტაჟების გაგრძელებაზე ორიენტირებული ეროვნული და საერთაშორისო პროექტების უზრუნველყოფა. 5.ამოცანა 6.2–4: თემის ინფრასტრუქტურა და სერვისების უზრუნველყოფა ა) დაცული ლანდშაფტის ნორმალური ფუნქციონირებისათვის ერთ-ერთი აუცილებელი წინაპირობაა მოსახლეობის სოციალური საჭიროებების გათვალისწინება. თემის მომსახურეობებს (განსაკუთრებით ჯანდაცვა) უნდა უზრუნველყოფდეს ახმეტის მუნიციპალიტეტი, როგორც ეს ხდება ბარში. ბ) ღონისძიება 1: თუშეთში სოციალური მომსახურეობების უზრუნველყოფა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: შესაბამისი ფინანსური, ტექნიკური და ადამიანური რესურსების უზრუნველყოფა. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: როგორც ადგილობრივი მოსახლეობის, ისე ვიზიტორებისთვის სამაშველო და გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სისტემის შექმნა და მართვა. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ზამთრის პერიოდში რეგულარული სატრანსპორტო მომსახურების (ვერტმფრენით) შექმნა და მართვა. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: რეგულარული ტრანსპორტის სერვისით უზრუნველყოფა (მაგ., სამარშუტო ტაქსი) ალვანიდან თუშეთამდე და უკან. 47 ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: მობილური სატელეფონო კავშირის პროვაიდერების მომსახურების უზრუნველყოფა თუშეთის დასახლებულ და გამოყენებად ადგილებში. 6.ამოცანა 6.2–5: ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლების ეფექტური მართვა ა) ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლის გადამუშავება დაცული ლანდშაფტის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო პრობლემაა, რაც ზიანს აყენებს გარემოს ხარისხს და უკარგავს მიმზიდველობას ტურისტებისთვის. ეს ასევე ძალზე უარყოფითად აისახება წყლის ხარისხსა და ადამიანების ჯანმრთელობაზე. თუშეთში სასწრაფოდ უნდა იქნეს მიღებული სწორი გადაწყვეტილება ნარჩენების (განსაკუთრებით პლასტიკის) რაოდენობის ზრდით და მისი არასწორი განთავსებით გამოწვეულ პრობლემებთან დაკავშირებით. ბ) ღონისძიება 1: გარემოში ნარჩენების და ჩამდინარე წყლების მოხვედრის თავიდან აცილება. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ნარჩენების შეგროვების სისტემის შემუშავება, რომელიც მოიცავს ნაგვის ურნების განთავსებას ტურისტული ინფრასტრუქტურის ადგილებთან ახლოს (კემპინგებთან, საოჯახო სასტუმროებთან და საინფორმაციო ცენტრებთან), სპეციალური ტომრების დარიგებას ადგილობრივი ოჯახებისათვის, ზაფხულის სეზონის განმავლობაში შეგროვილი ნარჩენების მინიმუმ ორჯერ გატანას ცენტრალურ დსახლებებამდე (ომალო, შენაქო, დართლო), საგანგებოდ გამოყოფილ ადგილებში მისი თავმოყრა და ზაფხულის სეზონის ბოლოს გატანას თუშეთის რეგიონიდან. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: შესაფერის ადგილებში (დასახლებებთან ახლოს) ორმოების ამოთხრა ნარჩენების დასაგროვებლად; ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ადგილობრივების (ან ტურისტების) მიერ ნარჩენების არასწორი განთავსების მონიტორინგი, ნარჩენების არალეგალური გგანთავსების პრევენცია და აღკვეთა. ჯარიმების სისტემის შექმნა ნარჩენების არასწორად განთავსებისათვის. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: ადგილობრივ მცხოვრებთა განათლება ნარჩენების მართვის სწორი და ეფექტური სისტემის დასამკვიდრებლად (აქ მოიაზრება, მაგალითად, საინფორმაციო კამპანია „დაასუფთავე თუშეთი“). ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: ჩამდინარე წყლების გაწმენდის უზრუნველყოფა განვითარებად/ურბანულ გეგმებში მომზადებულს ცალკეული დასახლებებისთვის (იხ. ამოცანა 6.2.–1) თ) ღონისძიება 2: სისტემის შემუშავება თუშეთის რეგიონიდან ნარჩენების გასატანად. ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ნარჩენების მართვის გეგმის შემუშავება. კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2:ნარჩენების მართვის გეგმის განსახორციელებლად ფინანსური წყაროების მოზიდვის უზრუნველყოფა. 48 7. ამოცანა 6.2–6: სასმელი წყლის ხელმისაწვდომობა ადგილობრივი მცხოვრებლებისა და ტურისტებისათვის ა) ამ ტერიტორიაზე სასმელი წყალი მოიპოვება კარგი ხარისხისა და სხვადასხვა მინერალური შემადგენლობის წყაროებში. თუმცა, ამ წყაროთაგან ზოგიერთი, განსაკუთრებით სოფლებში, ბინძურდება მეტწილად საქონლის არასწორი მწყემსვით. მილსადენების ინფრასტრუქტურით წყლის განაწილება არასაკმარისი და ცუდად ბალანსირებულია. უფრო მეტიც, შეუძლებელი და არაეფექტურია ასეთი მოწყობილობის გაყვანა ცენტრიდან დაშორებულ და მეჩხრად დასახლებულ სოფლებში. ბ) ღონისძიება 1: სასმელი წყლის უმთავრესი წყაროების დაბინძურების აღკვეთა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: წყლების (წყაროების) შემოღობვა პირუტყვისაგან დასაცავად. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: დაცულ ლანდშაფტში წყლის რესურსების (ჭები, წყაროები) რუკაზე დატანა, მონიშვნა და შეკეთება, და ინფორმირება მათ სწორ გამოყენებაზე. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ძირითად წყაროებში და სხვა რეზერვუარებში სასმელი წყლის ხარისხის მონიტორინგი, მათ შორის, ანალიზის გზით შემოწმება იმ შემთხვევებში, როდესაც წყლის ცუდი ხარისხის გამო თავს იჩენს ჯანმრთელობის პრობლემები. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: ძალიან მშრალი ზაფხულის სეზონების დროს წყალმომარაგების სისტემიდან სასმელი წყლის სხვა დანიშნულებით მოხმარების შეზღუდვა. ზ) ღონისძიება 2: შედარებით დიდ სოფლებში (შენაქო, დართლო) სასმელი წყლის განაწილების სისტემის შემუშავება. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: შესაბამის დასახლებებში სასმელი წყლის განაწილების გეგმის შემუშავება. ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: საინფორმაციო სისტემის შემუშავება, განსაკუთრებით ვიზიტორებისთვის, რომელიც მიაწვდის ცნობას სასმელი წყლის არსებობის შესახებ (მაგ. ტურისტულ რუკებზე მათი მონიშვნის გზით) და მოხსნის პლასტიკის ბოთლების შეძენის აუცილებლობას. კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: კომუნალური სამსახურის შექმნა წყალსადენების მართვის მიზნით. მუხლი 30. ტურიზმის მდგრადი განვითარება 1. დაცული ლანდშაფტის გამოყოფის ერთ-ერთ მთავარ მიზნად იმთავითვე განსაზღვრული იყო ვიზიტორების მიზიდვა, მათთვის მომსახურებათა განვითარება, ხელშეწყობა და შეთავაზება. კარგი ინფრასტრუქტურა ამავე დროს საუკეთესო 49 საშუალება უნდა იყოს ვიზიტორებისა და ტურისტების რიცხვისა და მათ განაწილების რეგულირებისათვის თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. მარკირებული ტურისტული ბილიკებისა და მარშრუტების ქსელი ერთმანეთთან უნდა აკავშირებდეს სოფლებს ოჯახური სასტუმროებით, მოიცავდეს თუშეთის ყველა მთავარ ხეობას (პირიქითას, გომეწარს, ჭანჭახოვანსა და ჩაღმას მაინც) და მათ შორის გადაჭიმულ მთაგრეხილებს (მაგ. ბილიკი ილიურთადან ვესტომთის გავლით დოჭუმდე). 2. ამოცანა 6.3–1: ჩამოყალიბებული და განვითარებულია ძირითადი ტურისტული (არამატერიალური) ინფრასტრუქტურა ა) ვიზიტორთათვის ადეკვატური ტურისტული ინფრასტრუქტურის შექმნა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ კარგი ხარისხის მომსახურების მოწოდებისათვის, არამედ ადგილობრივი მოსახლეობის მდგრადი შემოსავლების უზრუნველსაყოფად, ისევე, როგორც, თუშეთის ბუნებრივ ფასეულობებზე ტურიზმის გავლენის პოტენციური რისკების შესამცირებლად. ბ) ღონისძიება 1: თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის ტუსიზმის განვითარების კონკრეტული განვითარების გეგმის შემუშავება. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ამჟამად არსებული დოკუმენტების მიხედვით (განსაკუთრებით მალვერი, 2011, მინისტრის ბრძანება №261 და სხვ.) 6 წლიანი სამოქმედო გეგმის შემუშავება. დ) ღონისძიება 2: მოლაშქრეების, ცხენოსნებისა და ველოსიპედისტებისათვის მარკირებული ტურისტული ბილიკების საკმარისად დიდი ქსელის შექმნა. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ველზე ტურისტული ბილიკების მოწყობის გეგმის შემუშავება (სხვადასხვა ბილიკები მოლაშქრეთათვის, ველოსიპედისტებისა და ცხენოსნებისათვის). ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ველზე ბილიკებისა და გზების აღნიშვნის სისტემის შემუშავება და მოვლა–პატრონობა. ზ) ღონისძიება 3: ორ ენაზე (ქართულად და ინგლისურად) საინფორმაციო მასალების გამოქვეყნება და ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ვიზიტორებისათვის ქცევის კოდექსის მომზადება და დაბეჭდვა პატარა ბროშურის სახით, რომელშიც შეტანილი იქნება დამატებითი ინფორმაცია დაცული ლანდშაფტის შესახებ (მაგ. წმინდა ადგილები, ტრადიციები). ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ფართო საზოგადოებისათვის ხელმისაწვდომი კარგი ხარისხის რუკის შექმნა მასშტაბებით 1:50,000 ან 1:25,000, სადაც იქნება ინფორმაცია არა მხოლოდ ბუნებრივ და კულტურულ მემკვიდრეობაზე, არამედ სხვა მნიშვნელოვან საკითხებზეც (მაგ. წმინდა ადგილები, წყაროები) და ინფრასტრუქტურაზე (განსაკუთრებით, მარკირებული ბილიკები, საკემპინგის ადგილები, საოჯახო სასტუმროები). 3.ამოცანა 6.3–2: ძირითადი ტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა–პატრონობა 50 ა) გარდა იმ ინფრასტრუქტურისა, რომელიც ვიზიტორებს ეხმარება ადგილზე ორიენტირებაში, აუცილებელია გარკვეული ძირითადი ინფრასტრუქტურის არსებობა, როგორიცაა კემპინგისთვის განკუთვნილ ადგილები, ახლომახლო არსებული სასმელად ვარგისი წყაროები და საზოგადოებრივი ტუალეტები. ახალი ინფრასტრუქტურა უარყოფით ზეგავლენას არ უნდა ახდენდეს ბუნებრივ, ისტორიულ და კულტურულ ფასეულობებზე, მათ შორის ლანდშაფტის თავისებურებაზე. ბ) ღონისძიება 1: ველზე ძირითადი ეფექტური ტურისტული ინფრასტრუქტურის მოწყობა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ტურისტული ინფრასტრუქტურის სისტემის, როგორც ახალი განვითარების/ურბანული და სივრცული გეგმების ნაწილისა, განვითარება (იხ. ამოცანა 6.2–1). დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ველზე ტურისტული ინფრასტრუქტურის შექმნისა და დამოვლა–პატრონობისათვის საჭირო ფინანსური, ტექნიკური და ადამიანური რესურსების უზრუნველყოფა. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: თავშესაფრის მოწყობა აბანოს უღელტეხილის ქვემოთ, რომელიც იქნება თავშესაფარი მოლაშქრეებისა და მოგზაურებისათვის და შეასრულებს თუშეთის საინფორმაციო ცენტრის ფუნქციას. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: მოუხერხებლად განთავსებული საპიკნიკე ადგილების მოშლა ან ხელახლა აშენება და მწყობრიდან გამოსული ყველა ინფრასტრუქტურის (განსაკუთრებით, საპირფარეშოების) მოშლა. 4.ამოცანა 6.3–3: ხელმისაწვდომია დამატებითი მიმზიდველი ტურისტული მომსახურეობები ა) დამატებითი მომსახურეობები, როგორიცაა გარეული ცხოველებისათვის თვალის დევნება (ტურები მეგზურთა თანხლებით), რეგულარული სახალხო აქტივობები (დღესასწაულები), ექსკურსიები ისტორიულ ადგილებში (მუზეუმები, ციხესიმაგრეები და სხვ.) წაახალისებს ტურისტებს თუშეთში ჩამოსასვლელად. ამის განსახორციელებლად ძალზე მნიშვნელოვანია უზრუნველყოფილი იყოს ადგილზე დატრენინგებული საკმარისი რაოდენობით მეგზურების არსებობა, მაგ. იმ ადგილობრივ ორგანიზაციებთან და პირებთან ახლო თანამშრომლობა, რომლებიც უზრუნველყოფს ტურისტების მომსახურებას. ბ) ღონისძიება 1: ტურისტული სერვისების მომწოდებელთა (სხვადასხვა პირები და დაწესებულებები - მესაკუთრეები, ექსპერტები და სხვ.) მხარდაჭერა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: მომწოდებლებთან ურთიერთობის დასამყარებლად დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციაში კოორდინატორის/სპეციალისტის თანამდებობის შემოღება. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: შესაფერისი ადგილობრივი კადრების მომზადება მეგზურებად. 51 ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ველოსიპედების გაქირავების სისტემის შექმნა (იხ.ამოცანა 6.3–1). ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: საგანმანათლებლო ღონისძიებების განრიგის რეგულარული გამოქვეყნება (მაგ. ერთწლიანი პერიოდის) ვებგვერდზე და ბროშურის სახით. ზ) ღონისძიება 2: ადგილობრივ მკვიდრთა მიერ დამზადებული პროდუქციისათვის მოქმედი ბაზრის, როგორც თუშეთის ერთ-ერთი სავაჭრო ნიშნის, მხარდაჭერა. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ადგილობრივი ბრენდებისა და ბაზრების მხარდასაჭერად წარმომავლობისა და ხარსხის სერტიფიცირების სქემის შემუშავება, ამ საქმიანობის ხელშეწყობა და მწარმოებლებისა და პოტენციური მომხმარებლების ერთმანეთთან დაკავშირება. 5.ამოცანა 6.3–4: დაცული ტერიტორიების მართვისათვის მნიშვნელოვანი შემოსავლის მიღება ტურიზმიდან ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიებისაკენ მიმავალი ტურისტები და მეგზურები იყენებენ იქ მიმავალ ერთადერთ გზას აბანოს უღელტეხილის გავლით. შესაბამისად, ძალიან ადვილია აქ გადასახადის სისტემის შემოღება და ვიზიტორთა მონიტორინგის განხორციელება. ამ გზით მიღებული მთელი შემოსავალი უნდა განკარგონ დაცული ტერიტორიებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციებმა თუშეთის დაცული ტერიტორიების მართვის და/ან სხვა მნიშვნელოვანი ღონისძიებების ფინანსური მხარდაჭერისათვის. ბ) ღონისძიება 1: თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე შესასვლელი გადასახადის სისტემის შემოღება. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: თუშეთის ფონდის დაარსება, რომელიც იქნება დაცული ტერიტორიებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციების ერთობლივი სპეციფიკური პროექტების მხარდამჭერი ფინანსური ინსტრუმენტი, რომელიც ფინანსებს მიიღებს შესასვლელი გადასახადიდან და სხვა წყაროებიდან. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ტერიტორიაზე შესასვლელი გადასახადის სისტემის მომზადება კანონთან შესაბამისად. ე) ღონისძიება 3: დაცულ ლანდშაფტზე სტუმართა სეზონური გამტარუნარიანობის შეფასება და ლიმიტების დაწესება. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: გამტარუნარიანობის ლიმიტების შესაფასებლად სწორი ინდიკატორების შემუშავება. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: მთელ დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორთა რაოდენობის რეგულარული მონიტორინგი და ინდიკატორებისათვის ინფორმაციის შეგროვება (იხ.განხორციელების ინსტრუმენტი 1). მუხლი 31. ბიომრავალფეროვნება 52 1. ბიომრავალფეროვნება თუშეთის დაცული ტერიტორიების (დაცული ლანდშაფტის ჩათვლით) არსებითი კომპონენტია. იმისათვის რომ დაცული იყოს ბუნებრივი ფასეულობები, ძალზე მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ რა ფასეულობებია ეს (რა ჰაბიტატები და სახეობებია წარმოდგენილი ამ ტერიტორიაზე), როგორია მათი ამჟამინდელი მდგომარეობა და ტენდენციები. ამის ცოდნა შესაძლებლობას მოგვცემს ჰაბიტატების შესატყვისი მართვისა და ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსით სახეობათა დაცვისთვის. ზოგადად, კარგად დაცული ბუნებრივი და ნახევრად–ბუნებრივი ჰაბიტატები ასევე მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენენ ლანდშაფტის სტაბილური მდგომარეობის უზრუნველსაყოფად (ეროზიული პროცესების შემცირება, წყლის შეკავების გაუმჯობესება, სხვ.). 2. ასევე ძალზე მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ ხშირ შემთხვევაში დაცულ ლანდშაფტზე ბიომრავალფეროვნების სტატუსი (ჰაბიტატების ხარისხი, პოპულაციის რაოდენობა და სახეობათა ტენდენციები, სხვ.) გავლენას ახდენს სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკში ბიომრავალფეროვნების სტატუსზე. 3.ამოცანა 6.4–1: შერჩეული ჰაბიტატების ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსი ა) თუშეთში სახეობათა ასეთი დიდი მრავალფეროვნების დასაცავად ტიპიური და ძალზე მნიშვნელოვანი გზაა ჰაბიტატების კონსერვაცია. პირველ რიგში საუბარია განსაკუთრებით იშვიათ და საფრთხის ქვეშ მყოფ (ენდემურების ჩათვლით) მცენარეებსა და მწერებზე, რომლებიც დამოკიდებულნი არიან ასეთ მასპინძელ ჰაბიტატებზე. ბ) ღონისძიება 1: დაცულ ლანდშაფტზე მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების, განსაკუთრებით, სათიბებისა და მდელოების, შერეული ტყეებისა და საძოვრების, ცალკე მდგომი ხეებით, ფართობის შენარჩუნების ან ზრდის უზრუნველყოფა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: საძოვრებისა და სათიბების მდგრადი მართვისათვის (იხ. ჩამონათვალი ამოცანა 6.1–1 და 6.1–2) შესაბამისი ღონისძიებებისა და ზომების გატარების გაგრძელება. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ცალკე მდგომი ხეებიანი (მდგარი მკვდარი ხეების ჩათვლით) მდელოების და მათი ჯგუფების დარუკება, როგორც მნიშვნელოვანი ჰაბიტატისა განსაკუთრებით მწერებისა და სხვა ცხოველებისათვის. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ქერქიჭამია ხოჭოების მიერ მიტოვებული შერჩეული მდგარი დიდი მკვდარი ხეების დატოვება ტყეებში, როგორც მწერებისა და სხვა ცხოველებისათვის ძირითადი ჰაბიტატი. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: პირიქითა ალაზნის შენაკადების ხეობების და ვესტმოს ხევის ველზე არყნარების კარგად შემონახული (ადამიანის ზეგავლენის დაბალი ხარისხით) და სახეობებით მდიდარი შერეული ტყეების დარუკება და კონსერვაცია, და ამ ტიპის ჰაბიტატები განისაზღვროს, როგორც ტყეები სპეციალური ფუნქციით – ბიომრავალფეროვნების დაცვა (იხ.ამოცანა 6.1–3). ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: ადგილობრივი მოხმარებისათვის ჭრის შეზღუდვების დაწესება (იხ. ამოცანა 6.1–3). 53 4.ამოცანა 6.4–2: გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი შერჩეული სახეობების ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსი ა) „ქოლგა“ სახეობების კონსერვაცია არის კიდევ ერთი ეფექტური საშუალება ბევრი სხვა სახეობის დაცვის უზრუნველსაყოფად. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტზე არის მსგავსი სახეობების სამი უმთავრესი ჯგუფი - ჩლიქოსნები, დიდი მტაცებელი ცხოველები და მტაცებელი ფრინველები, რომელთა უმრავლესობა შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში. ბ) ღონისძიება 1: დაცულ ლანდშაფტში გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების პოპულაციების სტაბილური ან მზარდი რაოდენობის უზრუნველყოფა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ამ სახეობათა დაცვა კანონით გათვალისწინებული ყველა ხელმისაწვდომი საშუალებისა და შესაბამისი საკონტროლო მექანიზმების გამოყენებით (მათ შორის, უკანონო ნადირობის აღკვეთა და სხვ.) დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2 : იმისათვის, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ლეშიჭამია ფრინველების (სვავი) და მოზრდილი ხორცისმჭამელების არაკანონიერი ნადირობისთვის (საქართველოს წითელ წიგნში შესული სახეობები), რომლებიც ზოგიერთ შემთხვევაში ცხვრის სულადობის შემცირებას იწვევენ, ყურადღება უნდა გამახვილდეს მეცხვარეთა საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებაზე და ასევე მიღებულ უნდა იქნეს შესაფერისი ზომები ფარების დასაცავად. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: სახეობებისათვის ბუნებრივი და ნახევრად ბუნებრივი ბიოტოპების და სხვადასხვაგვარი ლანდშაფტური მოზაიკის ხელსაყრელ მდგომარეობაში შენარჩუნება დაცვის პირობების გამოყენებით, განსაკუთრებით პირველ და მეორე ზონაში. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი მცენარეთა, ფრინველთა და ძუძუმწოვართა სახეობების რეგიონული ნუსხის შედგენა. 5.ამოცანა 6.4–3: თუშეთის აგრობიომრავალფეროვნება დაცულია ა) აგრობიომრავალფეროვნება წარმოადგენს თუშეთის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს და მის დაცვას შესატყვისი ყურადღება უნდა ექცეოდეს (იხ. ასევე ამოცანა 6.1–4). ბ) ღონისძიება 1: თუშეთის ადგილობრივი (ენდემური) სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მრავალფეროვნების და ცხოველთა ჯიშების შემდგომი არსებობის უზრუნველყოფა. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: თუშეთში ადგილობრივი მცენარეული განხორციელება. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: ადგილობრივი მრავალფეროვანი მცენარეული კულტურების კულტივირებისა და ადგილობრივ ცხოველთა ჯიშების, განსაკუთრებით თუშური ცხვრის, ცხენისა და მეცხვარის ძაღლის, გამრავლების მხარდაჭერა (გენეალოგიის დამუშავება). 54 6.ამოცანა 6.4–4: შერჩეული მოვლენებისა და შესაბამისი ღონისძიებების მონიტორინგი და კვლევა ა) კონსერვაციის ნებისმიერი ძალისხმევა დამყარებული უნდა იყოს დაცული ტერიტორიის შესახებ არსებულ კარგ ზოგად ინფორმაციაზე და სამიზნე ჰაბიტატებისა და სახეობების სტატუსისა და განვითარების ტენდენციის საფუძვლიან ცოდნაზე. იმისათვის, რომ მივიღოთ ადეკვატური უკუკავშირი საკონსერვაციო ღონისძიებების ეფექტიანობაზე, უნდა ჩატარდეს შერჩეული პარამეტრების მონიტორინგი ამ ზომების განხორციელებამდე და მის შემდეგ. ბ) მონიტორინგისათვის განსახორციელებელი ქმედებები ასევე პირდაპირ კავშირშია მენეჯმენტის გეგმის ფარგლებში წარმოდგენილ ღონისძიებებთან. სათანადო ღონისძიებებისთვის, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციას სჭირდება არგუმენტები, რომლებიც წარმოაჩენს არჩეული განხორციელების ინსტრუმენტების ეფექტურობას (მაგ. ძოვების ზეწოლა, მცენარეული საფარის ცვლილებები, აღდგენითი პროცესები და სხვ.). გ) ღონისძიება 1: თუშეთის დაცული ტერიტორიების უმნიშვნელოვანეს მოვლენებზე ორიენტირებული რეგულარული და გრძელვადიანი მონიტორინგისა და კვლევების უზრუნველყოფა. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: თუშეთის დაცული ტერიტორიებისათვის მონიტორინგისა და კვლევის კონცეფციის შემუშავება (დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ერთად) ველზე რეგულარული მონიტორინგისა და კვლევების განსახორციელებლად. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: დაცულ ლანდშაფტზე არსებული ფასეული და მნიშვნელოვანი ტყიანი და უტყეო ჰაბიტატების დარუკება და მონიშვნა, რაც მნიშვნელოვანი საფუძველი იქნება სამომავლოდ ზონირებაში ცვლილებების შეტანისთვის. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: დეგრადირეული მიწებისა და ეროზირებული ადგილების დეტალური საველე ინვენტარიზაციის ჩატარება, მათი მონიშვნა და განვითარების მონიტორინგი/შესწავლა გამოყენებასთან მიმართებაში (მაგ. ძოვების გამორიცხვა), როგორც საბაზისო ცოდნა შესაბამისი აღდგენითი ზომების შესათავაზებლად. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: ხერხემლიან ცხოველთა უფრო დეტალური ინვენტარიზაცია და მწერების ძირითადი ბიოინდიკატორი ჯგუფების, როგორებიცაა პეპლები, კუტკალიები და კალიები, ბზუალა ხოჭოები (Carabidae), ბენთოსის (წყლის) ორგანიზმები და სხვ. ძირითადი ინვენტარიზაცია. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: მცენარეებისა და ცხოველების შერჩეულ „ქოლგა“ სახეობებზე, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ კავკასიურ ჯიხვსა და ინამორზე, გრძელვადიანი მონიტორინგის დაწყება. ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 6: დაცულ ლანდშაფტში (ომალოში) მეტეოროლოგიური სადგურის მოწყობა, რომელიც ხანგრძლივი დროის მანძილზე 55 იქნება მიმდინარე ამინდისა და კლიმატის ცვლილების შესახებ ინფორმაციის მთავარი წყარო. კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 7: დაცულ ლანდშაფტზე უკანონო ქმედებების (განსაკუთრებით ბრაკონიერობისა და ტყის ჩეხვის) აღკვეთა და მონიტორინგი სხვა შესაბამის სტრუქტურებთან (მაგ., პოლიცია, საზღვრის დაცვის სამსახური) ან შერჩეულ მოხალისეებთან (მაგ. მწყემსებთან) ერთად. ლ) განხორციელების ინსტრუმენტი 8: დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე გავრცელებული ინვაზიური სახეობების რუკაზე დატანა და მონიტორინგი, როგორც აუცილებელი პრევენციული ღონისძიება. მ) განხორციელების ინსტრუმენტი 9: თუშეთის დაცული ტერიტორიების გამტარუნარიანობის შესწავლა, როგორც მნიშვნელოვანი საფუძველზე ვიზიტორთა რაოდენობის ლიმიტირებისა და მდგრადი განვითარების კონტროლისათვის. ნ) ღონისძიება 2: კვლევითი ინსტიტუტების და უნივერსიტეტების შესაბამის ექსპერტთა ჯგუფებთან თანამშრომლობა, მეცნიერებისა და სტუდენტების ჩათვლით. ო) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: სხვადასხვა სახის სამონიტორინგო და მეცნიერული აქტივობების (კვლევითი პროექტები, სადიპლომო და სადისერტაციო ნაშრომები და სხვ.) წამოწყება და მხარდაჭერა, მაგალითად, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ ინფრასტრუქტურის და/ან მომსახურეობების შეთავაზება, ტერიტორიასთან დაკავშირებული მონაცემების გაზიარება ან ფინანსური წახალისების გამოყენება. პ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: თანამშრომლობა დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან (ბიომრავალფეროვნების ეროვნული მონიტორინგის სისტემის გამოყენება). მუხლი 32. ლანდშაფტი 1. ლანდშაფტის დაცვა დამოკიდებულია სხვადასხვა აქტივობებზე, რომლებიც დაკავშირებულია მის ტრადიციულ გამოყენებასთან, დასახლებების განვითარებასთან, ტურისტულ ინფრასტრუქტურასთან და ბიომრავალფეროვნების დაცვასთან (იხილეთ ამასთან დაკავშირებით გასატარებელი ღონისძიებები და განხორციელების ინსტრუმენტები, განსაკუთრებით თავები 6.1, 6.2 და 6.3). 2. ამოცანა 6.5–1: თუშეთის ტიპიური ლანდშაფტის თავისებურება დაცული და გაუმჯობესებულია ა) დამახასიათებელი ლანდშაფტი, რომელიც შედგება ბუნებრივი, კულტურული და ისტორიული კომპონენტებისაგან, წარმოადგენს ქართული ეროვნული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს და ქმნის ტურიზმის განვითარების ძირითად პოტენციალს. ის არის ყველაზე პირველი დადებითი შთაბეჭდილება, რაც გავლენას ახდეს რეგიონში ჩამოსულ ვიზიტორებზე. შესაბამისად, აუცილებელია, რომ ის იყოს მაქსიმალურად კარგად შენაჩუნებული და რაც შეიძლება მიმზიდველი. 56 ბ) ღონისძიება 1: ლანდშაფტისთვის დამახიასიათებელი იმ თავისებურებების გაუმჯობესება, რომლებიც დაირღვა უკვე განხორციელებული ან პოტენციური სამშენებლო სამუშაოებით. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: აბანოს უღელტეხილიდან ომალოსკენ მიმავალი გზების გასწვრივ განლაგებული ძველი (ელექტროგადამცემი) ბოძების ამოღება და დაცული ლანდშაფტის გარეთ გატანა. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: უმჯობესია ელექტროენერგიის ხაზების მიწისქვეშ განთავსება, რომ არ დაირღვეს ლანდშაფტის თავისებურება (განსაკუთრებით, ისტორიულ სოფლებში) და მოხდეს ფრინველთა შეჯახების თავიდან აცილება. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ინსტრუქციის განხორციელება რომლებიც კრძალავს ახალი (განსაკუთრებით, მაღალი) შენობების აშენებას, რომლებიც ზიანს მიაყენებენ ლანდშაფტის თავისებურებას. მუხლი 33. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის სტრუქტურაში, ბიუჯეტში, ადამიანურ და ექსპერტულ შესაძლებლობებში არის ბევრი ნაკლოვანება. დაცული ლანდშაფტის წარმატებული მართვისათვის არსებითად მნიშვნელოვანია ახლო თანამშრომლობა დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან, დაინტერესებულ მხარეებთან და ადგილობრივ მოსახლეობასთან. 2. არამდგრადი ორგანიზაციული სტრუქტურის შედეგია ის, რომ დროისა და ბიუჯეტის უმეტესი ნაწილი გზის ინფრასტრუქტურის მოვლა–პატრონობაშია ჩადებული, იმის მაგივრად რომ უზრუნველყოფილი იყოს ქმედებები რომლებიც შემოთავაზებული უნდა იყოს ექსკლუზიურად დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ (მაგ., ტურისტული ინფრასტრუქტურის მონიტორინგი ან გაუმჯობესება). 3. ამოცანა 6.6–1: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ფუნქციონირება გაუმჯობესებულია ა) ადმინისტრაციას საკუთარი ოფისი გააჩნია ახმეტაში, მაგრამ სეზონური ოფისი თუშეთში არ არსებობოს, ისევე როგორც შესაბამისი აღჭურვილობა (კომპიუტერები, GPS, ბინოკულარები, სხვ.). შეზღუდული ბიუჯეტი შესაძლებლობას იძლევა მხოლოს ძირითადი სერვისების შეთავაზებისა და ზღუდავს თანამშრომელთა რიცხვს. ხელფასების ზრდა მნიშვნელოვანია ადმინისტრაციის თანამშრომელთა უნარების გაძლიერებისა და პროფესიონალად ჩამოყალიბებისათვის. ბ) ღონისძიება 1: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია განლაგებულია თავისი მმართველობის ტერიტორიაზე და აღჭურვილია საჭირო მოწყობილობებით. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ომალოში შესაფერისი შენობის აგება (გარემონტება)ზაფხულის სეზონის პერიოდში დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის განსათავსებლად (დაახლოებით ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით). დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: თანამშრომელთათვის საჭირო აღჭურვილობის, მათ შორის უნიფორმის, მიწოდება. 57 ე) ღონისძიება 2: თანამშრომელთათვის შესაბამისი (მამოტივირებელი) ხელფასები დანიშვნა. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: ხელფასის სისტემის ჩამოყალიბება მუდმივი თანამშრომლებისათვის (თანამდებობრივი საფეხურების ჩათვლით) რაც ასევე საშუალებას იძლევა სეზონურ თანამშრომელთა დაქირავებას (ზაფხულის პერიოდში) ნახევარ განაკვეთზე. 4. ამოცანა 6.6–2: თანამშრომელთა სათანადო ექსპერტული უნარები ა) აუცილებელია, რომ მუდმივად ხდებოდეს თანამშრომელთა პროფესიული უნარებისა და კვალიფიკაციის გაუმჯობესება რათა უზრუნველყოფილი იყოს დაცული ლანდშაფტის შესაბამისი მართვა და ადმინისტრირება და წარმატებით განხორციელდეს მენეჯმენტის გეგმით დასახული ღონისძიებები. ბ) ღონისძიება 1: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ზოგადი სტრუქტურის რეორგანიზება, რომელიც დამყარებული იქნება გამოცდილი ექსპერტების დასაქმებაზე ყველა იმ მნიშვნელოვანი მიმართულებით, რომელზეც პასუხისმგებელია ადმინისტრაცია (განათლება უნარების გაძლიერების ინტეგრალური ნაწილია სამეცნიერო საკითხებსა და კომუნიკაციაში). გ) რეკომენდებული საშტატო თანამდებობებია: 1. დირექტორი, 1 მდივარნი /ბუღალტერი (ერთი ადამიანი), 1 ტყის სპეციალისტი (პასუხისმგებელი მაგ., საშეშე /სამასალე მერქნის დახარისხებაზე, განაწილებაზე და კონტროლზე), 1 სასოფლო– სამეურნეო დარგის სპეციალისტი (პასუხისმგებელი ასევე ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციაზე), 1 პროექტის მენეჯერი (პასუხისმგებელი ასევე საზოგადოებასთან ურთიერთობის საკითხებზე), რეინჯერები (1 უფროსი რეინჯერი სრულ შტატში რომელიც ასევე პასუხისმგებელი იქნება საველე ინფორმაციულ სისტემაზე, ნახევარ განაკვეთზე სეზონურად მომუშავე 3 რეინჯერი), ტექნიკური შტატი (1 უფროსი და 2 მექანიკოსი/ტრაქტორის მძღოლი). დაცული ლანდშაფტის ბიომრავალფეროვნებასთან დაკავშირებული საკითხები უნდა განიხილებოდეს/ხორციელდებოდეს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სპეციალისტის მიერ (რეკომენდებულია ამ ადმინისტრაციაში დამატებით კიდევ ერთი ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტის დამატება). დამატებით, ასევე რეკომენდებულია ტექნიკური პერსონალი უახლოეს მომავალში გამორიცხულ იქნეს ადმინისტრაციის სტრუქტურიდან. გზების ინფრასტრუქტურის მოვლა–პატრონობასთან დაკავშირებული სერვისები უნდა უზრუნველყოფილ იქნეს ახმეტის მუნიციპალიტეტის ცაკლე ორგანიზაციული ერთეულის მიერ. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციისათვის მკაფიოდ ჩამოყალიბებული წესების შემუშავება და პასუხისმგებლობების განსაზღვრა; დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ექსპერტული უნარების გაზიარება მათი უფრო ეფექტურად გამოყენებისათვის. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის თანამშრომელთა ექსპერტული უნარების ამაღლების მიზნით ფინანსური წყაროების მოძიება ტრეინინგებისა და სამუშაო შეხვედრების ჩასატარებლად. 58 ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: სასწავლო მიზნით ჩამოსული სტუდენტების პოტენციალის გამოყენება სპეციფიკური პროექტებისა და სხვადასხვა აქტივობების მოსამზადებლად და განსახორციელებლად. 5. ამოცანა 6.6–3: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრირებისა და მართვის თანამონაწილეობითი პრინციპის შემუშავება და დანერგვა ა) დაცული ტერიტორიების მართვის დაგეგმარებასა და მომზადებაში უდიდესი მნიშვნელობა აქვს საზოგადოების ჩართულობას, რათა გათვალისწინებული იყოს იქ მცხოვრები ადამიანების საჭიროებები და მოთხოვნები. ამრიგად, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრირება და მართვა დამყარებული უნდა იყოს თანამონაწილეობით პრინციპებზე და უნდა ასახავდეს კონსენსუსს ადგილობრივ მოსახლეობას, დაცული ლანდშაფტისა და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციებს, ადგილობრივ ხელმძღვანელობასა და ბიზნეს სექტორს შორის. ადგილობრივ მოსახლეობასა და ამ ტერიტორიაზე მოქმედ ორგანიზაციებს შორის აქტიური თანამშრომლობა დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის წარმატებული ფუნქციონირების არსებითი წინაპირობაა. ბ) დაცული ლანდშაფტისა და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციებს შორის თანამშრომლობისა და ადგილობრივ თემებთან მათი კავშირის ხელშესაწყობად შესაძლოა წარმომადგენლობითი (საკონსულტაციო ორგანო, რომელიც განსხვავებლი იქნება საკონსულტაციო საბჭოსაგან, რომლის დაარსებაც განსაზღვრულია დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ კანონის მიხედვით) საბჭოს შექმნა. საბჭო უნდა დაკომპლექტდეს ადგილობრივი ხელისუფლების (ახმეტის მუნიციპალიტეტი, თუშეთის დაცული ლანდშაფტის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციები), ადგილობრივი თემების (ყველა თამი და ძირითადი დასახლებები თუშეთში) და თუშეთის ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მომუშავე მნიშვნელოვანი არასამთავრობო ორგანიზაციების (მაგ., თუშეთის მეგზური, სხვ.) წარმომადგენელებისაგან. ასეთმა კომუნიკაციის პლატფორმამ შეიძლება უზრუნველყოს უკუკავშირი ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან ადმინისტრაციულ ხელისუფლებისადმი მათ მიერ დაცულ ლანდშაფტში განხორციელებული ქმედებებთან მიმართებაში. წარმომადგენლობითი საბჭო უნდა ახორციელებდეს კონსულტაციებს, მათ შორის თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ყველა მნიშვნელოვან საკითხებზე, განიხილავდეს მომდევნო წლის სამოქმედო გეგმას და თანხმდებოდეს თუშთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ წინა წელს განხორციელებული წლიურ ანგარიში წარმოსადგენ ქმედებებსა და დავალებებზე (იხ. თავი 8.1). თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია უნდა იყოს პასუხისმგებელი საბჭოს სამუშაოს ორგანიზებასა და ადინისტრირებაზე. უფრო მეტიც, ადგილზე აქტიურ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან ოფიციალურმა თანამშრომლობამ (მაგ., კავკასიის არასამთავრობო ორგანიზაციების ქსელი CENN, სახეობათა კონსერვაციის სამეცნიერო–კვლევითი ცენტრი „ნაკრესი“, ბიოლოგიურ მეურნეობათა ასოციაცია „ელკანა“, ბუნების მსოფლიო ფონდი WWF, საერთაშორისო ორგანიზაცია „ფლორა და ფაუნა“ FFI, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია, სხვ.) შეიძლება ხელი შეუწყოს არა მხოლოთ 59 თანამონაწილეობითი მიდგომების განვითარებას, არამედ ასევე დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის პერსონალისა და ექსპერტების შესაძლებლობების გაზრდას. გ) ღონისძიება 1: ადგილობრივ წარმომადგენლებთან, ექსპერტებთან, დაწესებულებებთან და ხელისუფლებასთან თანამშრომლობის გაზრდა. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: წარმომადგენლობითი საბჭოს (იხ. ზემოთ) შექმნა და რეგულარული შეკრებების ორგანიზება (წელიწადში 2–ჯერ). ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობის გაძლიერება. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ეფექტური პარტნიორობის დამყარება ადგილობრივ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: რეინჯერთა სამსახურის ორგანიზება (დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობით) გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების დაცვის წესებისა და მათი ადგილსამყოფელის მონიტორინგის განსახორციელებლად. თ) ღონისძიება 2: მოსახლეობის და ფართო საზოგადოებისა (მათ შორის, საერთაშორისო) ჩართვა გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში და დაცული ლანდშაფტის ღონისძიებებში. ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის წესდების და ოფიციალური დადგენილებების ადაპტირება გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში თანამონაწილეობითი პრინციპების გათვალისწინებით. კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: სისტემის შემუშავება დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ღონისძიებებისა და დაფინანსების შესახებ ინფორმაციის ოფიციალური არხებით ( ვებ-გვერდები, ოფიციალური საბჭო, ბეჭდვითი მასალა და სხვ.) გასავრცელებლად. ლ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ადგილობრივი მოსახლეობის (მაგ., მწყემსების) ტრეინინგი და აღჭურვა დაცული ლანდშაფტის მოხალისე რეინჯერის ფუნქციის შესასრულებლად და ძირითად სამონიტორინგო საქმიანობიში (მაგ., აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვისა და ნიამორის) ჩასართავად. მ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: ღონისძიებათა განხორციელებაში დასახმარებლად მოხალისეთა ორგანიზება. 6. ამოცანა 6.6.–4: საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარება ა) ბუნების კონსერვაციისა და მდგრადი განვითარების ახალი ტენდენციებისა და მიდგომების გასაცნობად არსებითად მნიშვნელოვანია საერთაშორისო თანამშრომლობა. არსებობს მთელი რიგი საერთაშორისო ღონისძიებები, რომლებიც განამტკიცებს მართვის ეფექტიანობას ეროვნულ, რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე. ყველა არსებული შესაძლებლობიდან რეკომენდებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების აღიარება ბიოსფერულ რეზერვატად UNESCO-ს პროგრამის - „ადამიანი და ბიოსფერო“ ფარგლებში. საძოვრების სისტემის სეზონური ხასიათისა და თუშეთისა და ვაშლოვანის 60 დაცულ ტერიტორიებზე ზაფხულისა და ზამთრის საძოვრების ურთიერთკავშირის გამო რეკომენდებულია ერთიანი ბიოსფერული რეზერვატის არსებობა ვაშლოვნის დაცული ტერიტორიების ჩათვლით. თუმცა, ბიოსფერული რეზერვატის შექმნაზე ორიენტირებული პროცესების დაწყებამდე, ეროზიის თავიდან ასაცილებლად რეკომენდებულია მნიშვნელოვანი ცვლილებების გატარება არამდგრად საძოვრებთან დაკავშირებით. ბ) დამატებით, ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობა დაცული ტერიტორიების მოსაზღვრე მეზობელი ქვეყნის დაცულ ტერიტორიებთან დადებით ზემოქმედებას მოახდენდა სახეობებისა და ეკოსისტემების მართვაზე. კავკასიის ეკო-რეგიონს - თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს, როგორც ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში ყველაზე მნიშვნელოვანი ბიომრავალფეროვნების „ცხელი წერტილის“ შემადგენელ ნაწილს, აქტიურად უნდა შეჰქონდეს წვლილი საერთაშორისო მიზანსწრაფვაში - შეინარჩუნოს კავკასიის ბუნებრივი და კულტურული მემკვიდრეობა, განსაკუთრებით კი, უზრუნველყოს ძალიან ფასეული საფრთხის ქვეშ მყოფი და ენდემური სახეობებისთვის შესაფერისი პირობები და დაცვა. მსგავს ღონისძიებებს აზრი აქვს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ინტენსიური თანამშრომლობა იქნება ეკორეგიონის სხვა დაცულ ტერიტორიებთან ინფორმაციის გაცვლისა და მონაცემთა გაზიარების, მონიტორინგის სქემების, დაცვის რეჟიმებისა და მართვის პრაქტიკების ჰარმონიზაციის გზით. გ) უკანასკნელ ხანებში, საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე საუკეთესო პრაქტიკების ექსპერტული ცოდნის მიღება, შესაძლებლობათა გაძლიერება, ისევე როგორც ფინანსური მხარდაჭერა ძალზე ხშირად უზრუნველყოფილია დონორებთან საერთაშორისო თანამშრომლობის მეშვეობით განხორციელებული განვითარების პროექტების გზით. საერთაშორისო პროექტების კოორდინირებასა და ხელშეწყობას უმეტეს შემთხვევაში უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების სააგენტო (APA) და ამიტომაც მასთან აუცილებელია მჭიდრო თანამშრომლობა. დ) ღონისძეიება 1: დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ჩაბმა დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: იუნესკოს პროგრამის - „ადამიანი და ბიოსფერო“ ფარგლებში თუშეთის ბიოსფერულ რეზერვატის აღიარების წინმსწრები პროცესის დაწყება. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: კავკასიის ეკორეგიონში შემავალ სხვა დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობა. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: საზღვარგარეთის მსგავს პარტნიორ დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობის დამყარება (მაგ. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან საერთო პარტნიორობა). თ) ღონისძიება 2: დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან თანამშრომლობის გაძლიერება საერთაშორისო თანამშრომლობის კუთხით. ი)განხორციელების ინსტრუმენტი 1: საერთაშორისო განვითარების პროექტებისათვის შესაფერისი საკითხების/პრობლემების განსაზღვრა. 61 მუხლი 34. სხვა საკონსერვაციო ამოცანები 1. ზემოთ მოხსენიებული ამოცანები ვერ იქნება ყოვლისმომცველი სხვა ზოგადი ამოცანების გარეშე, რომლებიც მოიცავს გარემოს დაცვაში ბუნების კონსერვაციისათვის საჭირო ტიპიურ ქმედებებს. 2. ამოცანა 6.7–1: მიწის იჯარასთან, საკუთრებასთან და მათ აზომვასთან დაკავშირებული უფრო სრულყოფილი ინფორმაციის არსებობა ა) ხანგრძლივი დროის მანძილზე დაცულ ლანდშაფტთან მიმართებით არსებული ერთ ერთი ხარვეზი არის საკადასტრო ჩანაწერების და საკადასტრო რუკების არარსებობა, რომელიც უნდა მოიცავდეს საკუთრებასთან დაკავშირებულ ძირითად დეტალებს, მფლობელობის ხანგრძლივობას, ზუსტ ადგილმდებარეობას, ზომებს და ფართობს, დამუშავების ტიპს (თუ სოფლის ტერიტორიაა) და მიწის ცალკეული ნაკვეთების ფასეულობებს. კადასტრი არის მონაცემთა ფუნდამენტური წყარო მიწის მესაკუთრეთა შორის დავებისა და სასამართლო განხილვების დროს. საკუთრებაზე ინფორმაციის გარეშე წარმოუდგენელია ქმედითი კომუნიკაციის დამყარება მიწის მესაკუთრესა და მოიჯარეებთან, ასევე ახმეტის მუნიციპალიტეტის მფლობელობაში არსებული მიწების ადმინისტრირება და მართვა. კადასტრმა სრულად უნდა მოიცვას დაცული ტერიტორიები. ბ) დაცული ლანდშაფტის შესაბამისი მდგრადი მართვა საძოვრებთან მიმართებაში შეუძლებელია მწყემსების მიერ გამოყენებული ტერიტორიების ინვენტარიზაციისა და რეგულირების გარეშე. თუშეთის სოფლების მცხოვრებთა და სხვა მფლობელთა (მაგალითად, ეკლესია) უძრავი ქონების შესახებ ინფორმაცია აუცილებელია დასახლების განვითარებისა და ახლის მშენებლობების პოტენციური რეგულირებისათვის. გ) ღონისძიება 1: დაცული ტერიტორიების უძრავი ქონების საკუთრებისა და საზღვრების ყოვლისმომცველი აღწერის ჩატარება (კადასტრი). დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: საკადასტრო აგეგმვის ჩატარება. ე) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: საკადასტრო რუკის შექმნა. ვ) ღონისძიება 2: დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მიწის იჯარით აღების შემთხვევების აღნუსხვა. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: მწყემსების მიერ იჯარით აღებული საძოვრების შესახებ ჩანაწერების მომზადება და აღნუსხვა. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: მწყემსებისთვის მიწის საიჯარო ფასების ადმინისტრირებაზე პასუხისმგებელ სამთავრობო დაწესებულებებთან და ადგილობრივ ასოციაციასთან „თუშური ცხვარი“ თანამშრომლობა. ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ახმეტის მუნიციპალიტეტის (დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია) მიწებზე საკუთრების აღწერის მომზადება. 62 კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: თუშეთის სოფლების მცხოვრებთა და სხვა მესაკუთრეთა უძრავი ქონების აღწერის მომზადება. 3. ამოცანა 6.7–2: მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება გარემოსა და ბუნების დაცვის საკითხებში ა) გარემოსდაცვითი განათლება არის უმთავრესი ღონისძიება, რომელიც ეხმარება ადამიანებს ბუნების კონსერვაციის მნიშვნელობისა და მისი მიზნების გაგებაში. თუშეთში გამოვლენილი სერიოზული გარემოსდაცვითი პრობლემები ვერ გადაიჭრება ადგილობრივი მოსახლეობის დახმარებისა და აქტიური ჩართულობის გარეშე. რეკომენდებულია შესაფერისი საგანმანათლებლო სქემის შემუშავება, რომლის მიზანიც იქნება ადგილობრივი მოსახლეობის რეგულარული განათლება თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბუნების და ლანდშაფტის ფასეულობებსა და მნიშვნელობაზე და მათი ინფორმირება, თუ როგორ გაუმკლავდნენ გარემოსდაცვით პრობლემებს. უნდა აღინიშნოს ადგილობრივი მოსახლეობის ტრადიციული ცხოვრების წესის მნიშვნელობა და მათი დამოკიდებულება ბუნებრივ რესურსებზე. არსებული შეუსაბამო ჩვევების შესაცვლელად ყველაზე ეფექტური საშუალებაა საქმეში ახლაგაზრდების ჩაბმა, ბ) ღონისძიება 1: დაცული ლანდშაფტის გარემოსდაცვითი პრობლემების შესახებ ადგილობრივ მოსახლეობაში ცნობიერების ამაღლება. გ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: თუშეთის გარემოსდაცვით პრობლემებსა (განსაკუთრებით ნარჩენების მართვაზე) და ბუნებრივ მემკვიდრეობაზე ორიენტირებული საგანმანათლებლო სქემის შემუშავება. დ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: პარტნიორებთან (აშშ-ის შინაგანი დეპარტამენტის საერთაშორისო ტექნიკური დახმარების პროგრამასთან, დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, და სხვ.) მჭიდრო თანამშრომლობის დამყარება, განსაკუთრებით საზოგადოებასთან ურთიერთობების საკითხების სფეროში. ე) ღონისძიება 2: მოსახლეობის მუდმივი ინფორმირება დაცული ლანდშაფტის შესახებ. ვ) განხორციელების ინსტრუმენტი 1: დაცული ლანდშაფტის ვებგვერდის შექმნა. ზ) განხორციელების ინსტრუმენტი 2: რეგიონული სკოლებისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების მომზადება და შეთავაზება. თ) განხორციელების ინსტრუმენტი 3: ბავშვებისთვის საზაფხულო ეკო საგანმანათლებლო ბანაკების მოწყობა. ი) განხორციელების ინსტრუმენტი 4: სტაჟირების პროგრამების მომზადება სტუდენტებისა და მოხალისეებისათვის. კ) განხორციელების ინსტრუმენტი 5: ბუნებრივი საგანმანათლებლო ბილიკებისა და ინფრასტრუქტურის მოწყობა. თავი 6. ზონირების გეგმა 63 მუხლი 35. ცალკეული ზონების აღწერა და მართვა 1. დაცული ტერიტორიის ზონების ფართობები ა) ცალკეული ზონების საერთო ფართობები გამოთვლილ იქნა შესაბამისი სეგმენტებიდან, რომლებიც შემოსაზღვრულ იქნა ზონირების ციფრულ რუკაზე (დანართი 7). ზონირების კოორდინატები დატანილია დანართ 8-ში. ბ) თუშეთის დაცული ლანდშაფტის საერთო ფართობია – 31,518 ჰა. გ) დაცვის (1-ლი) ზონის საერთო ფართობია – 4,191.11 ჰა (დაცული ლანდშაფტის 13.3 %). დ) ტრადიციული გამოყენების (მე-2) ზონის საერთო ფართობია – 27,140.97 ჰა, (86.1 %). რომელიც მოიცავს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიის იმ ნაწილს, რომელიც არ არის განსაზღვრული 7.1.1-ის 1.1, 1.3,1.4 პუნქტებით. ე) ისტორიულ-კულტურული (მე-3) ზონის საერთო ფართობია - 94.26 ჰა, (0.3 %). ვ) მდგრადი განვითარების (მე-4) ზონის საერთო ფართობია– 90.66 ჰა, (0.3 %). 2. დაცვის ზონა (1-ლი ზონა) ა) 1-ლი ზონა მოიცავს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ყველაზე უკეთ შენარჩუნებულ ადგილებს და ახასიათებს ადამიანის მინიმალური ანუ ძალიან მცირე გავლენა. ამ ზონის გამოყოფის მთავარი მიზეზები იყო ცხოველთა ძირითადი სახეობების (იხ. თავი 1.7) გავრცელება და ისეთი კარგად შენახული ბუნებრივი ჰაბიტატების არსებობა, როგორებიცაა იშვიათი სახეობებით მდიდარი შერეული ტყეები და ბუნებრივი ალუვიური ჰაბიტატები. ბ) 1-ლი ზონის ძირითადი მიზნები: გ) ნიამორისა და აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის ჰაბიტატების, მდინარის ბუნებრივი (ალუვიური) ეკოსისტემების და ბუნებრივთან მიახლოებული ტყის ეკოსისტემების კონსერვაცია. დ) ბუნებრივ პროცესებზე და სახეობების/ჰაბიტატების გავრცელებაზე ორიენტირებული მეცნიერული კვლევითი და მონიტორინგის ღონისძიებები. ე) 1–ლი ზონა მოიცავს შვიდ იზოლირებული სეგმენტის (იხ. დანართი 7 და 8), რომლებიც განისაზღვრა როგორც დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე ბიოლოგიური თვალსაზრისით ყველაზე ფასეული ტერიტორიები: 3. სეგმენტები 1–3 ემსახურება აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის, ალპური და სუბნივალური ჰაბიტატების დაცვას: ა) ჯიხვის ამ სახეობის ჰაბიტატების დასაცავად გამოყოფილი უმთავრესი ტერიტორიები მდებარეობს დაცული ლანდშაფტის ყველაზე მაღალ ადგილებში წოვათისწყლის (სეგმენტი 1: 1317 ჰა), ორწყლის (საკაროწყლის, ვესტმოს ხევის სეგმენტი 2: 1034 ჰა.) და ხაისხევის (ჭეშოს ზემოთ - სეგმენტი 3: 257 ჰა) სათავეებთან, ზღვის დონიდან /2400-/2600-3450 მ სიმაღლეზე. ჯიხვისთვის ტიპიური ჰაბიტატებია კლდოვანი მასივები და ციცაბო ფერდობები მოშიშვლებული კლდეებით, მდელოები და ნაშალის, კლდეებისა და ჯუჯა მცენარეების მოზაიკა. ყველა სეგმენტი ესაზღვრება თუშეთის ეროვნულ პარკს, 1-ელი და მე-3 სეგმენტები პირდაპირ უკავშირდება ეროვნული პარკის 1-ლ ზონას. 1-ლი და მე-2 სეგმენტების არაუმეტეს 10 %-ისა დაფარულია დეკას ბუჩქნარებით. 64 4. სეგმენტები 4–5 ემსახურება ნიამორის, ფიჭვისა და არყის ტყეების და ალპური ჰაბიტატების დაცვას: ა) ნიამორი მეტწილად ბინადრობს ციცაბო ფერდობებზე, რომლის ამოშვერილი კლდეები დაფარულია მდელოს უბნებით, ბუჩქებითა და მეჩხერი ტყეების მოზაიკით და ვრცელდება ალპური მცენარეულობის სარტყელის ჩათვლით (ალპურ მდელოებს მამრი ნიამორები იყენებენ ზაფხულის პერიოდში). ეს ჰაბიტატები მდებარეობს შედარებით მიუწვდომელ ხეობებში დიკლოსა და ჭეშოს შორის (სეგმენტი 4: 1216 ჰა, ზღვის დონიდან 1550-3200 მ–ზე) და ძალზე ციცაბო სამხრეთ-დასავლეთ ფერდობებზე თუშეთის ალაზნის მარცხენა ნაპირის ზემოთ ომალოსა და ბოჭორნას შორის (სეგმენტი 5: 172 ჰა. ზღვის დონიდან 1700-2100 მ). ორივე სეგმენტი ესაზღვრება თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალს, სეგმენტი 4–ის ზედა ნაწილში ესაზღვრება ეროვნულ პარკს. 5. სეგმენტები 6–7 ემსახურება ტყეების, ალუვიური ჰაბიტატების და ნიამორის დაცვას: ა) ბუნებრივ ჰაბიტატებთან მიმართებაში თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე არის რამდენიმე მნიშვნელოვანი ეკოსისტემა - ალპური და სუბნივალური ჰაბიტატები (მეტწილად 1-3 სეგმენტების შემადგენლობაში, რომლებიც მოიცავს ჯიხვის ჰაბიტატებს), შერეული ტყეები (სახეობათა ასეთი შემადგენლობით ვერხვი, ნეკერჩხალი და ცაცხვი ან ფიჭვი, არყი და ვერხვი) და ჭალის ტყის ჰაბიტატები (მურყნის ალუვიური ტყეები, ტირიფის ბუჩქნარი, მთის იალღუნით და მდინარისპირა ლერწმებით დაფარული ხრეშოვანი ნაპირები). ბ) ბუნებრივი ტყეების და ჭალის ტყეების მცენარეულობა როგორც კლიმაქსურ მცენარეთა თანასაზოგადოებები, რომლებიც არ საჭიროებენ ადამიანის ჩარევას, იმსახურებენ რამდენიმე სეგმენტის შექმნას მათ დასაცავვად, რათა უზრუნველყოფილი იყოს სპონტანური განვითარების პროცესი. გ) სეგმენტი 6 (85 ჰა, ზღვის დონიდან 1600–1900 მ) მოიცავს ფიჭვის და სხვადასხვა სახეობებით (ვერხვით, ნეკერჩხლით და ცაცხვით) მდიდარ შერეულ ტყეებს და ალუვიურ ჰაბიტატებს, მაშინ, როდესაც სეგმენტი 7 (111 ჰა, ზღვის დონიდან 1650–1700 მ) შემოთავაზებულია შერეული ტყეების (ფიჭვის, არყის და ვერხვის) და მდინარის რიყნარი ნაპირების დასაცავად. 6. ტრადიციული გამოყენების ზონა (მე-2 ზონა) ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს ფართოდ გაშლილ საძოვრებს მთის მცენარეული სარტყლიდან ალპური მცენარეული სარტყლის ჩათვლით, ფიჭვის (იშვიათად არყის ხის ან შერეულ) ტყეებს, მთის სათიბებს (ნოტიო და სახეობებით მდიდარი სათიბების ჩათვლით), როგორც თუშეთის ტერიტორიაზე ერთ–ერთი ყველაზე დიდი საფრთხის ქვეშ მყოფ ჰაბიტატს, და მცირე ზომის ტრადიციულ დასახლებებს. ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი დამოკიდებულია მართვის პრაქტიკებზე. მდინარეები და ნაკადულები, როგორც ლანდშაფტის განუყოფელი ნაწილები, ქმნიან სხვადასხვა სპეციფიკურ ჰაბიტატებს, რომლებიც ბევრი ორგანიზმის (არა მხოლოდ წყლის ორგანიზმების) ცხოვრებისა და მიგრაციისათვის ძალზე მნიშვნელოვანი კომპონენტები. ბ) მე-2 ზონის ძირითადი მიზნები: თუშეთის კულტურული ლანდშაფტის, ტრადიციული დასახლებებისა და ტყიანი და უტყეო ჰაბიტატების მოზაიკის ტიპიური მახასიათებლების კონსერვაცია. 65 გ) ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური საჭიროებების გათვალისწინება მდგრადი განვითარებისა და ბუნებრივი რესურსების გონივრული გამოყენების პრინციპის საფუძველზე. დ) ტრადიციულ თუშურ საძოვრების კულტურასთან დაკავშირებული შინაური ცხოველების ადგილობრივი ჯიშების შენარჩუნება და აღდგენა. საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰაბიტატების (განსაკუთრებით, სახეობებით მდიდარი სათიბების) კონსერვაცია და აქტიური მართვა, ფართოფოთლოვანი (განსაკუთრებით, არყის ხე) და შერეული ტყეების კონსერვაცია, გარეული ცხოველების კონსერვაცია და ხელშეწყობა, ფიჭვის ტყეების მდგრადი გამოყენება. მდგრადი ტურიზმის ხელშეწყობა. 7. ისტორიულ–კულტურული ზონა (მე-3 ზონა) ა) ეს ზონა გამოყოფილ იქნა იმ მიზნით, რომ მომხდარიყო მაღალი ესთეტიკური და კულტურული ფასეულობის მქონე, როგორც ამჟამად დასახლებული, ისე მიტოვებული ისტორიული სოფლების და ტრადიციული თუშური არქიტექტურისა და დასახლების სტრუქტურის კარგად შემონახული მახასიათებლების დიფერენცირება. იგი შედგება კულტურული მემკვიდრეობის 27 ცალკეული სეგმენტისგან და შენების ტრადიციული მეთოდის ცოდნისაგან. მე-2 ზონისგან განსხვავებით, მე-3 ზონაში გამოყენებულ უნდა იქნეს ისტორიული სოფლების მოვლა-პატრონობის უფრო მკაცრი წესები. ბ) მე-3 ზონის ძირითადი მიზნები: თუშეთში ტრადიციული დასახლებების დამახასიათებელი ნიშნების შენარჩუნება და უნიკალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა კონტროლირებადი ურბანული განვითარება. 8. მდგრადი განვითარების ზონა (მე-4 ზონა) ა) ზონის გამოყოფა მოხდა ყველაზე დიდი და ცენტრალური დასახლების - სოფელ ომალოსა და მისი შემოგარენისათვის, ინფრასტრუქტურის კონტროლირებადი მდგრადი განვითარების უზრუნველსაყოფად. ზონის მეორე სპეციფიკური სეგმენტი გამოიყო აბანოს უღელტეხილზე და მის ქვემოთ ტერიტორიაზე, რომელიც მნიშვნელოვნად შეიცვალა გზების მჭიდრო ქსელის გამო, ტურისტული ინფრასტრუქტურის (მაგ. ტურისტული თავშესაფრები ან საპირფარეშო) განვითარების უზრუნველსაყოფად. ეს არის თუშეთში შესასვლელი მთავარი კარიბჭე, არაჩვეულებრივი დასასვენებელი ადგილით თავისი თვალწარმტაცი ხედებით, ზღვის დონიდან 3000 მ–ზე მაღალი, იოლად ასასვლელი ახლომდებარე მწვერვალებით. ეს არის ადგილი, სადაც შესაფერისი პირობებია უფრო ხანგრძლივი ლაშქრობების დასაწყებად ან დასამთავრებლად. ბ) ზონა მოიცავს ტერიტორიებს, სადაც განთავსებულია ან შეიძლება განთავსდეს ტურიზმის, ბუნების დაცვის, სოციალური მომსახურეობების ან ეკონომიკური ღონისძიებებისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურა და დამხმარე საშუალებები. გ)მე-4 ზონის მთავარი მიზანი: დასახლებების შესაბამისი განვითარება რეკრეაციული, ეკოტურისტული და საგანმანათლებლო ღონისძიებების უზრუნველსაყოფად და ვიზიტორთათვის შესაბამისი პირობების შესაქმნელად გარემოზე უარყოფითი გავლენის მოხდენის გარეშე. დ) სოციალური ან ეკონომიკური პოტენციური აქტივობების საფუძველი, მაგალითად, პირობების შექმნა მატყლის შემდგომი წარმოებისათვის (დაგროვების შესაძლებლობა), 66 სამედიცინო მომსახურება, ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრი, ადგილობრივი ბაზარი და სხვ. მუხლი 36. ცალკეული ზონების დაცვის წესები 1. დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ კანონის მე-20 მუხლის და „თუშეთის, ბაწარა–ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ კანონის საფუძველზე შემდეგი აქტივობები: ნებადართულია დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე: ა) გარემოს, ისტორიული და კულტურული ძეგლების დაცვა, მოვლა-პატრონობა და აღდგენა; ბ) მანიპულაციური მეცნიერული კვლევა; გ) თუშეთის ეკოსისტემისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების in-situ კონსერვაცია და აღდგენა; დ) რეკრეაციულ–ტურისტული და საგანმანათლებლო საქმიანობა; ე) ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობა; ვ) ტურიზმის განვითარებისათვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობა; 2. კონტროლირდება დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე: ა) ყველა სახის დაშვებული სამეცნიერო საქმიანობა; ბ) ყველა სახის დაშვებული საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ)ყველა სახის დაშვებული სამეურნეო საქმიანობა; დ) ტურისტულ–რეკრეაციული საქმიანობა, რითაც უზრუნველყოფილი იქნება: ვიზიტორთა ნაკადის თანაბარი გადანაწილება, ვიზიტორთა ინტერესების მიხედვით შერჩეული ტერიტორიების წინასწარი რეგისტრაცია; ვიზიტორთა დაშვების დროისა და ხანგრძლივობის შესაბამისობა დაცული ტერიტორიების მიზნებთან, დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორთა დაშვებული ლიმიტის შესაბამისობა ვიზიტორთა რიცხვთან; ე) სტიქიური უბედურებებისა და კატასტროფების საფრთხე. 3. აკრძალულია დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე: ა) ბუნებრივი ეკოსისტემების რღვევა და სხვა სახის შეცვლა; ბ) ექსპლუატაციის ან სხვა მიზნით რომელიმე ბუნებრივი რესურსის განადგურება (ამოწყვეტა), ამოღება (დატყვევება), დარღვევა, დაზიანება (დახეიბრებ), შეშფოთება; გ) გარემოს დაბინძურებით ბუნებრივი ეკოსისტემების და სახეობების დაზიანება; დ) ცოცხალ ორგანიზმთა უცხო და ეგზოტიკური სახეობების შემოტანა და გავრცელება; ე) ტერიტორიაზე ასაფეთქებელი და მომწამლავი ნივთიერებების შეტანა; და მენეჯმენტის გეგმით დაუშვებელი საქმიანობა. ვ) თუშეთის განსაკუთრებული კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის დასაცავად, როგორც რეგიონის მდგრადი განვითარების უმთავრესი წინაპირობა, დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ კანონის (No. 136-IIს, 07/03/1996), მე-20 მუხლის (ვ მუხლის) შესაბამისად ცალკეული ზონებისათვის შემუშავებულ იქნა შემდეგი წესები და შეზღუდვები. 4. ყველა ზონა (1-ლი, მე-2, მე-3, მე-4) 67 ა) ამჟამად მოქმედ კანონმდებლობაში განსაზღვრული წესები, რომლებიც არეგულირებს აკრძალულ და რეგულირებად ქმედებებს დაცული ტერიტორიებისათვის თუშეთის დაცული ლანდშაფტისთვის წარმოდგენილია უფრო დეტალურად უფრო მეტი კონკრეტული აკრძალვებით. შესაბამისად, დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე აკრძალულია შემდეგი ქმედებები: ბ) წითელ ნუსხაში და რეგიონულ სიაში შეტანილი საფრთხის ქვეშ მყოფი და იშვიათი სახეობების დატყვევება ან მოკვლა; გ) თევზაობა ელექტრო ხელსაწყოების გამოყენებით (მაგ., ენერგიის გენერატორი); სასმელი წყლების დაბინძურება; დ) ნარჩენების მოთავსება მითითებული ადგილების და ბუნკერების გარეთ; ე) ისტორიულ-კულტურული ობიექტებისა და წმინდა ადგილების დანგრევა; ვ) სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობისა და მეცხოველეობისათვის დიდი ობიექტების აშენება და ამოქმედება; ზ) ქარის ელექტროსადგურების დადგმა; თ) ბილბორდების განთავსება; ი) დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია უნდა აკონტროლებდეს ველზე წარმოებულ ყველა კვლევით და საგანმანათლებლო ღონისძიებას. 5. დაცვის ზონა (1-ლი ზონა) ნებადართულია: ა) დამახასიათებელი მონიტორინგისა და სამეცნიერო კვლევის ჩატარება; ბ) საგანმანათლებლო და ეკოტურიზმთან დაკავშირებული ღონისძიებების (მაგ., ცხოველებზე დაკვირვება შეშფოთების გარეშე) განხორციელება; გ) გზების გარეთ მანქანებისა და მოტოციკლეტების და საჰაერო ტრანსპორტის გამოყენება მხოლოდ ბუნებრივი და ანთროპოგენური კატასტროფების და გადაუდებელი სიტუაციების დროს და მხოლოდ დაცული ლანდშაფტისა და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციების პერსონალის მიერ სამსახურეობრივი მოვალეობების შესრულებისას; დ) საძოვრების ტრადიციული გამოყენების შენარჩუნება ცხოველთა ძირითადი სახეობებისა, ტყეების, ალპური და სუბნივალური ჰაბიტატების (მაგ., დეკის ბუჩქნარებში ძოვება არ არის რეკომენდებული) დაცვის გათვალისწინებით, ისევე როგორც მდელოების გამტარიანობის გათვალისწინებით და საძოვრების მენეჯმენტის გეგმის შესაბამისად; ე) ყოფნა და გადაადგილება მხოლოდ მონიშნულ ტურისტულ ბილიკებსა და გზებზე (ვიზიტორთათვის); ვ) ახალი ტურისტული ბილიკების გახსნა და მონიშვნა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მოხდება ცხოველთა ძირითად სახეობებსა და ჰაბიტატებზე მათი პოტენციური გავლენის წინასწარი შეფასდება; ზ) კენკრის, სამკურნალო მცენარეებისა და სოკოების შეგროვება ადგილობრივი მცხოვრებლების მიერ მხოლოდ საკუთარი მოხმარებისათვის. აკრძალულია: თ) ახალი ნაგებობების, ჰიდრო და მზის ელექტროსადგურების, საბაგიროს, სათხილამურო საბაგიროს და სათხილამურო ტრასების, გზებისა და კონსტრუქციების 68 განთავსება, გარდა ვიზიტორთა ძირითადი საინფორმაციო ინფრასტრუქტურისა გზების გასწვრივ და მონიშნულ ბილიკებზე; ი) ხეების მოჭრა; კ) ქიმიური საშუალებების გამოყენება; ლ) კემპინგი და კოცონის დანთება; მ) კომერციული რეკრეაციული (მაგ., არა–სამაშველო და არა–საკვლევი) ფრენების განხორციელება ვერტმფრენით; ნ) მშენებლობისათვის ქვების ამოღება და მდინარის კალაპოტიდან და ნაპირებიდან ხრეშის ამოღება; ო) ფრირაიდის (ვერტმფრენიდან თხილამურებით დაშვება, თხილამურებით ალპინიზმი, სნოუბორდინგი, თოვლზე სპორტული სიარული, თოვლზე ფრანით დაშვება და სხვ.) სპორტული აქტივობები და პარაპლანერიზმი. 6. 1-5 სეგმენტებისათვის საგანგებო წესები (იხ. ზემოთ): ა) (1–3 სეგმენტებში) პირუტყვის ფარის/ჯოგის (მეცხვარის ძაღლის თანხლებით) და ჯიხვების ერთმანეთთან კონტაქტის თავიდან აცილება ისეთ ადგილებში, სადაც ხდება საძოვრებისა და ჯიხვების ჰაბიტატების თანხვედრა, განსაკუთრებით, ჯიხვების გამრავლების პერიოდში (გვიან გაზაფხულზე); ბ) (მე-4 და მე-5 სეგმენტებში) ტყის ჭრისა და სახეობათა შემადგენლობის შეცვლის ყოველნაირად გამორიცხვა; გ) (მე-4 სეგმენტში) მხოლოდ ლიმიტირებული და ექსტენსიური ძოვების დაშვება (მაგ. აგვისტოს ბოლომდე), რაც უზრუნველყოფს მცენარეთა საფარის რეგენერაციას და ნიამორისთვის საკმარისი რაოდენობის საკვებს ზამთარში (შდრ. ახმედოვი და სხვ. წიგნში ზაზანაშვილი და მალონი 2009); დ) (მე-5 სეგმენტში) ძოვების სრული აკრძალვა. ე) ის ღონისძიებები, რომლებიც არ არის ამ ჩამონათვალში, შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ნებართვით. 7. ტრადიციული გამოყენების ზონა (მე-2 ზონა) ნებადართულია: ა) მონიტორინგისა და მეცნიერული კვლევის ჩატარება; ბ) ზონის სტუმრობა ეკოტურიზმისა და რეკრეაციული მიზნებით; გ) ღამის გათევა ველზე ცეცხლის დაუნთებლად (ბივუაკი); დ) ეკოსისტემისა და ბუნებრივი რესურსების მოვლა-პატრონობისა და აღდგენის მიზნით მართვის აქტიური ზომების გატარება; ე) ბუნებრივი რესურსების ტრადიციული მოხმარებისათვის ტრადიციული ნაგებობების აშენება (მაგ. სათივე, ცხვრის ბაკი, საზაფხულო თვშესაფრები მწყემსებისათვის და სხვ.), რომლებიც მისადაგებული იქნება გარემოსა და ლანდშაფტის თავისებურებასთან; ვ) არსებული დასახლებების შიგნით ახალი ნაგებობების აშენება ან ძველი სახლების რეკონსტრუქცია ტრადიციული არქიტექტურის გათვალისწინებით; ზ) ხანძრის თავიდან ასაცილებლად საჭირო ზომების გატარება; თ) ტრადიციული სასოფლო–სამეურნეო ღონისძიებების გატარება, როგორიცაა თიბვა, ძოვება, მდელოზე ახალგაზრდა ხეების მოჭრა, მიწის დამუშავება (ასეთი ქმედებების 69 ინტენსივობა უნდა დარეგულირდეს ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებებით და მიწის გამტარუნარიანობით); ი) კენკრის, სამკურნალო მცენარეებისა და სოკოების მოკრეფა და შეშის შეგროვება; კ) პატარა ჰიდროელექტროსადგურების განთავსება წყლის დინებებზე (უპირატესად ძირითადი მდინარეების შენაკადებზე); ელექტროსადგურებმა ზიანი არ უნდა მიაყენონ კალმახის საქვირითე ადგილებს და უნდა ჰქონდეს თევზის გასასვლელები; ლ) ქვებისა გამოყენება სახლებისა და დამხმარე ნაგებობების მშენებლობისა და რეკონსტრუქციისათვის; მ) ხრეშის ამოღება მდინარეების კალაპოტებიდან; ნ) წყლის სპორტის სახეობების (რაფტინგი) მოწყობა პირიქითა ალაზნის იოლად მისაწვდომ ნაწილში, ანუ მხოლოდ ფარსმადან დართლომდე ბუნებრივი ჰაბიტატებისათვის ზიანის მიუყენებლად. სოციალური ჭრის ფარგლებში I და II ხარისხის მერქნით სარგებლობა. აკრძალულია: ო) ძოვება მონიშნულ, ძლიერად ეროზირებულ ადგილებში; პ) სამასალე მერქნის ჭრა კომერციული მიზნით, ტყის მართვის გეგმის დარღვევით; ჟ) ახალი ნაგებობების აშენება ამჟამინდელი დასახლებების (მიტოვებულების ჩათვლით) და მათ ახლო შემოგარენში, ლანდშაფტის თავისებურებებზე ზემოქმედების შეფასებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ნებართვის გარეშე; რ) ბიოციდების გამოყენება სოფლების გარეთ; ს) ახალი ჰიდროელექტროსადგურების აშენება ძირითადი მდინარეებზე; ტ) ტურისტული ინფრასტრუქტურის ახალი ელემენტების განთავსება აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვისა და ნიამორის გავრცელების არეალების სიახლოვეს; უ) დაბანაკება და ცეცხლის დანთება საგანგებოდ მოწყობილი საკემპინკე ადგილებს გარეთ. ფ) ქმედებები, რომლებიც მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენენ ლანდშაფტსა და ბუნებრივ გარემოზე და რომლებიც არ შედის ამ ჩამონათვალში შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მათ შესახებ ინფორმაცია მიეწოდება დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციას. თუ მოსალოდნელია ლანდშაფტის თავისებურებების დარღვევა ან ბუნებრივი ჰაბიტატებისა და დაცული სახეობების შეშფოთება, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციას შეუძლია დააწესოს პირობები/რეგულაციები რათა აღიკვეთოს მსგავსი ღონისძიებებით გამოწვეული უარყოფითი შედეგები ან საერთოდ აკრძალოს ისინი. 8. ისტორიულ–კულტურული ზონა (მე-3 ზონა) ნებადართულია: ა) ნებისმიერი აქტივობის განხორციელება თუ ეს არ დაარღვევს დასახლებებისთვის (მაგ. არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობა ან რეკონსტრუქცია) ან შენობებისთვის დამახასიათებელ თავისებურებებს (ამოცანა 6.2–1–ში წარმოდგენილი ინსტრუქციების შესაბამისად). აკრძალულია: ბ) ისეთი ნაგებობების აღმართვა, რომლებიც არღვევს დასახლებებისა და ლანდშაფტის თავისებურებებს (მაგ. ელექტროგადამცემი ბოძები); 70 გ) ახალი ნაგებობების განთავსება ან ძველის რეკონსტრუქცია დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ნებართვის გარეშე. 9. მდგრადი განვითარების ზონა (მე-4 ზონა) ნებადართულია: ა) ნებისმიერი ქმედება, რაც ნებადართულია სხვა ზონებში; ბ) ახალი შენობებისა და სხვა ნაგებობების აშენება საარსებო წყაროს უზრუნველსაყოფად, რეკრეაციული და ტურისტული საშუალებების აღმართვა ლანდშაფტის თავისებურებებისა და ტრადიციული არქიტექტურის შესაბამისად; გ) სასოფლო-სამეურნეო ნაგებობების აღმართვა პირუტყვთა სადგომად; დ) შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობა ნარჩენების განთავსებისათვის ნარჩენების მართვის გეგმის შესაბამისად. აკრძალულია: ა) არაადეკვატური პროპორციების შენობა-ნაგებობების აგება-განთავსება (მაგ. დიდი სასტუმროების, დიდი ავტოსადგომების, ბილბორდების, ხელოვნურ საფარიანი სათამაშო მოედნების და სხვ.). მუხლი 37. დაცული ლანდშაფტის საკუთრებაში არსებული ქონებისა და ბუნებრივი რესურსების იჯარით გამოყენების უფლებები ცალკეულ ზონაში 1. მიწის იჯარით გაცემისა და ბუნებრივი რესურსების გამოყენების წესები უნდა მოერგოს დაცული ტერიტორიის მიზნებს, იმისათვის, რომ მოხდეს ცხოვრების ტრადიციული წესის (გამოზამთრების ჩათვლით) მხარდაჭერა და ლანდშაფტის თავისებურების შენარჩუნება. მთავარი მიზანი უნდა იყოს მოსახლეობის ჩართვა საძოვრებზე ზეწოლის შემცირებასთან დაკავშირებით, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ეროზია და შენარჩუნებულ იქნეს სახეობებით მდიდარი მდელოები. რეკომენდებულია საძოვრის გადასახადის შემცირება ტრადიციული გამოყენების ზონის შორეულ და ზღვის დონიდან უკიდურესად მაღლა მდებარე საძოვრებზე, უკიდურეს შემთხვევაში საძოვართსარგებლობის წესების შეცვლის პირველ წელს მაინც. 2. ასევე, უფასო უნდა იყოს შერჩეული, სახეობებით მდიდარი სათიბების გამოყენება ბუნების კონსერვაციის მოთხოვნებზე დაყრდნობით (მოზაიკური თიბვა სხვადასხვა პერიოდისა და სივრცითი მოდელის მიხედვით, თიბვის მოდელის ყოველწლიური შეცვლით). 3. სოციალური ჭრის ფარგლებში საშენი და საწვავი შეშა, ინდივიდუალური/ადგილობრივი საჭიროებისათვის, ხელმისაწვდომ ფასებში უნდა იყოს, განსაკუთრებით იმ ოჯახებისთვის, რომლებიც ზამთარს თუშეთში ატარებენ. უნდა განისაზღვროს შეშის განსაზღვრული რაოდენობა თითოეულ ოჯახზე ( 20 კუბურ მეტრამდე). 4. საძოვრების გამოყენების საფასურის მნიშვნელოვანი ნაწილი (25 % მაინც) უნდა გადაირიცხოს თუშეთის ფონდში, ასეთის არსებობის შემთხვევაში (იხ. ამოცანა 6.3–4). თავი 7. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და გადახედვა 71 მუხლი 38. წლიური ანგარიში 1. მენეჯმენტის გეგმის ცალკეული ნაბიჯების განხორციელებასა და მიღწევასთან დაკავშირებული რეგულარული ანგარიშები უნდა კეთდებოდეს ყოველწლიურად (ამაზე პასუხისმგებელია დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია). მენეჯმენტის გეგმის პოტენციური მოდიფიცირებისათვის აუცილებელია როგორც შიდა უკუკავშირი, ისე სხვა უკუკავშირები დამოუკიდებელი გარე სტრუქტურებისაგან. ამრიგად, წლიური ანგარიშები შეთანხმებული უნდა იყოს წარმომადგენლობით საბჭოთან (იხ. ამოცანა 6.6– 3). 2. მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე ერთი წლით ადრე უნდა შემუშავდეს ყოველწლიური ანგარიშების შედეგების შემაჯამებელი ერთიანი მიმოხილვა. ეს დოკუმენტი ასევე უნდა მოიცავდეს სინთეზურ რეკომენდაციებს მართვის დაგეგმარების სამომავლო პროცესისათვის. 3. შემოთავაზებული წლიური ანგარიშის სტრუქტურა უნდა მოიცავდეს ფაქტობრივ ინფორმაციას ყველა უმნიშვნელოვანესი და არსებითი საკონსერვაციო ამოცანის (ან მათი ჯგუფების) შესახებ, რომლებიც ასრულებს ნაწილობრივი მიზნის და შეფასების პარამეტრების ფუნქციას, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების წარმატების ხარისხის მითითებით. მუხლი 39. ინდიკატორები 1. ქვემოთ წარმოდგენილი ინდიკატორებიდან ზოგიერთი რაოდენობრივი ხასიათისაა და შესაბამისად ზუსტ შედარებას ექვემდებარება (სათიბების ფართობი, აღდგენილი ძლიერ ეროზირებული საძოვრების ფართობი, ძირითადი სახეობების პოპულაციების რიცხვი, თანამშრომელთა ტრეინინგებისთვის გამოყოფილი საათების რაოდენობა, სამეცნიერო პროექტების რიცხვი და სხვ.). დანარჩენები ძირითადად თვისობრივი ხასიათისაა (ოჯახების გამოზამთრების ხელშესაწყობად გადადგმული ნაბიჯების აღწერა, კომუნიკაციის შედეგები, დაცვის წესების მონიტორინგი და სხვ.) და ისინი ყოველწლიურად აღწერილ უნდა იქნეს შეფასების ერთი და იგივე (წინასწარ მიცემული) სტრუქტურის გამოყენებით. ქვემოთ ასევე წარმოდგენილია უფრო რთული ინდიკატორებიც, რომელთა გამოყენებაც შეიძლება მხოლოდ მას შემდეგ, რაც გარკვეული ღონისძიებები უკვე იქნება გატარებული (მაგალითად, ჯერ უნდა შემუშავდეს და განხორციელდეს მონიტორინგი, და ამის შემდეგ მონიტორინგის შედეგები შეიძლება შეფასდეს). 2. ამოცანა: პირუტყვის მდგრადი ძოვება რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) ძლიერ ეროზირებული ადგილების ფართობი (იზრდება/მცირდება/უცვლელი რჩება); ბ) საძოვრებად გამოყენებული ტერიტორიების ფართობი, განსაკუთრებით მაღალმთაში (იზრდება/მცირდება/უცვლელი რჩება); გ) პირუტყვის რაოდენობა (ცხვარი, მსხვილფეხა რქოსანი საქონელი) ფართობის ერთეულზე ცალკეულ თემებში (ოპტიმალურ სიხშირესთან შედარებით); დ) სახეობათა შემადგენლობა და მცენარეული საფარი მუდმინი მონიტორინგის ნაკვეთებზე. 72 ე) ხარისხობრივი ინდიკატორი: ვ) ძოვების მოდელის მართვაში მიღწეული ცვლილებები, რომლებიც აისახა ეროზიების შემცირებაში (მაგ., ძლიერ ეროზირებული საძვრები, რომლებზეც ძოვება შეწყდა, თანაბრად განაწილებული ფარა/ნახირი, ცხვარის რაოდენობა ფართბის ერთეულზე, სხვ.). 3. ამოცანა: თივის მდგრადი წარმოება რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) ყოველწლიურად გათიბული სათიბების ფართობი. ბ)ხარისხობრივი ინდიკატორები: გ) წინსვლა სათიბების დარუკებაში ფიტო–სოციოლოგიური და მართვის კატეგორიზაციების და მახასიათებლების გამოყენებით (სახეობრივი შემადგენლობა, სიხშირე, საკუთრება, ისტორიული და კულტურული მართვის პრაქტიკა); დ) ეკოლოგიური მოთხოვნებისა და განსაზღვრული სამიზნე სახეობების საფუძველზე შემუშავებულია მენეჯმენტის ქვე–გეგმა ყველაზე კარგად დაცული სათიბების სეგმენტებისათვის. 4. ამოცანა: ბუნებრივთან მიახლოებული ტყეების მართვა რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) ტყის მართვასა და ცეცხლისა და ქერქიჭამია ხოჭოების მასიური გამრავლებისაგან ტყის დაცვაში მიღწეული წარმატებები; ბ) ტყეების მართვის გეგმის შემუშავების არსებული მდგომარეობა; გ) საშეშე და სამასალე მერქნის გამოყენების წესების მომზადებისა და განხორციელების არსებული მდგომარეობა; დ) შემუშავებულია ადგილობრივი საჭიროებების ჭრების ეფექტური აღრიცხვა; 5. ამოცანა: მიწის დამუშავების შენარჩუნება რაოდენობრივი ინდიკატორი: ა) სახნავი მიწის ფართობი; ბ)ხარისხობრივი ინდიკატორი: გ) მინდვრებზე დათესილი კულტურების მრავალფეროვნება (სპეციალურად აგრობიომრავალფეროვნებასთან მიმართებაში). 6. ამოცანა: ეფექტური ურბანული და სივრცითი დაგეგმარება რაოდენობრივი ინდიკატორი: ა) შემუშავებული განვითარების/ურბანული გეგმების რაოდენობა. ბ) ხარისხობრივი ინდიკატორი: გ) მშენებლობისა და რეკონსტრუქციისათვის წესების შემუშავების არსებული ვითარება, ამ წესების შესრულების დონე. 7.ამოცანა: მდგრადი ცხოვრება თუშეთში (დასახლებების განვითარება) რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) დასახლებული სოფლების/სახლების რაოდენობა; ბ) სეზონურად მცხოვრებთა რაოდენობა, ზამთარში დამრჩენთა რაოდენობა. გ) ხარისხობრივი ინდიკატორები: დ) იმ ოჯახების მხარდასაჭერად გადადგმული ნაბიჯები, რომლებიც თუშეთში მთელ წელს რჩებიან; ე) პროგრესი ინფრასტრუქტურის განვითარებაში; 73 ვ) ოჯახებისათვის შემოსავლების ტრადიციული გზების მხარდაჭერის პროგრესი (ადგილობრივი პროდუქტების ბაზარი, ცხვრის პარსვისა და მატყლის დამუშავების საშუალებები, მზის ენერგიის პანელები, სხვ.); ზ) ტრადიციული საქმიანობისგან (მეცხვარეობა, ხელსაქმე, ყველი და სხვ.) მიღებული შემოსავლის შეფასება. 8. ამოცანა: ნარჩენების ეფექტური მართვა რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) საერთო ნაგავსაყრელის გარეთ განთავსებული ნარჩენების რაოდენობა, ოჯახებში, საოჯახო სასტუმროებში და საპიკნიკე ადგილებზე წარმოქმნილი ნარჩენების რაოდნეობა; ბ) დაცული ლანდშაფტიდან გატანილი ნარჩენების რაოდენობა; დ)ხარისხობრივი ინდიკატორები: ე) პროგრესი ნარჩენების მენეჯმენტის ქმედებებში; ვ) პროგრესი ნარჩენების მართვაში. 9. ამოცანა: ტურისტული ინფრასტრუქტურისა და საშუალებების განვითარება რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) მოქმედი მარკირებული ბილიკების სიგრძე კილომეტრებში; ბ) გზის მაჩვენებელი ნიშნების რაოდენობა; გ) ვიზიტორების რაოდენობა (ტენდენციები, ცვლილებები); დ) საოჯახო სასტუმროების და საწოლების რაოდენობა (ტენდენციები, ცვლილებები); ე) ადგილობრივი მოსახლეობის/ასოციაციების მიერ ვიზიტორებისათვის შეთავაზებული მომსახურეობების სტატისტიკა. ვ) ხარისხობრივი ინდიკატორი: ზ) ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარების პროგრესი (ხიდები, ტურები მეგზურის თანხლებით, რუკები და სხვ.) და მის ძირითად შეფასება. 10. ამოცანა: ტურიზმიდან შემოსავლის მიღების უზრუნველყოფა რაოდენობრივი ინდიკატორი: ა) ტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი (შესასვლელი გადასახადი, ჯარიმები, შემოთავაზებული მომსახურეობები, სხვ.). ბ)ხარისხობრივი ინდიკატორი: გ) ტურისტებისაგან შემოსავლის მიღების უზრუნველყოფისაკენ გადადგმული ნაბიჯები და ამ შემოსავლის ეფექტური გამოყენების საშუალებები. 11. ამოცანა: წყლის რესურსების დაცვა რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) დაგეგმილი და აშნებული ჰიდროელექტროსადგურების რაოდენობა; ბ) ამოღებული ხრეშის რაოდენობა; გ)ხარისხობრივი ინდიკატორები: დ) წყლის ხარისხზე ზეგავლენის შეფასება; ე) ცვლილებები ალუვიური ჰაბიტატების განაწილებასა (სახეობების შედგენილობაში) და მდგომარეობაში. 12. ამოცანა: შერჩეული სახეობებისა და ჰაბიტატების ხელსაყრელი სტატუსი რაოდენობრივი ინდიკატორები: 74 ა) შერჩეული „ქოლგა სახეობების“ პოპულაციების რაოდენობა და ჰაბიტატების ფართობები. ბ)ხარისხობრივი ინდიკატორები: გ) შერჩეული „ქოლგა სახეობებისა“ და ჰაბიტატების მდგომარებობის აღწერა; დ) პროგრესი ბუნებრივი გარემოს ყველაზე მოწყვლადი სეგმენტების აქტიურ მართვაში (ნაკადულებისა და მდელოების შემოღობვა, მოყვავილე მცენარეებით მდიდარ მდელოებზე გადაბერებული ხეების მოჭრა, მიტოვებული მდელოების მოთიბვა, ეროზირებულ საძოვარზე ცალკეული ხეების დარგვა და სხვ.) 13. ამოცანა: მონიტორინგი და კვლევა რაოდენობრივი ინდიკატორები: ა) სადიპლომო ნამუშევრებისა და სამეცნიერო კვლევების რაოდენობა და მონიტორინგი. ბ) ხარისხობრივი ინდიკატორები: გ) მონიტორინგის შეთავაზებული და გამოყენებული სქემების მდგომარეობა (ქერქიჭამია ხოჭოების მონიტორინგი, ჰაბიტატებისა და სახეობების მონიტორინგი, მუდმივი მიწის ნააკვეთები და სხვ.); დ)უმთავრესი ბუნებრივი მოვლენების (ნიამორი, აღმოსავლეთკავსიური ჯიხვი, ქერქიჭამია ხოჭო, ამინდი) მონიტორინგის ხელმისაწვდომი შედეგები, შექმნილი ფოტოდოკუმენტაციის ჩათვლით. 14.ამოცანა: ტიპიური ლანდშაფტის თავისებურებების დაცვა რაოდენობრივი ინდიკატორი: ა) შენარჩუნებული წმინდა და სხვა კულტურული ადგილების რაოდენობა. ბ) ხარისხობრივი ინდიკატორი: გ) რეალური და პოტენციური საფრთხეების აღწერა და ლანდშაფტის დაცვის გაუმჯობესება. 15. ამოცანა: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ეფექტური ადმინისტრაცია ხარისხობრივი ინდიკატორები: ა) წარმატება შესაძლებლობების განვითარებაში (ტრეინინგების საათები, ექსპერტების სამსახურში აყვანა ან კონტრაქტების გაფორმება, უმაღლესი განათლების მქონე თანამშრომლები, სხვ.); ბ)ჩატარებული შეხვედრები და ურთიერთობები (მრჩეველთა საბჭოსთან, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან, ახმეტის მუნიციპალიტეტთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, სხვ.). ამ შეხვედრების თემები, პრობლემები და გადაწყვეტილებები; გ) საზოგადოებრივი ურიერთობების ღონისძიებები (ვებგვერდები, ფლაერები, საინფორმაციო კამპანია და სხვ.); დ) საერთაშორისო პროექტები. 16.ამოცანა: ზონირება განხორციელებულია ხარისხობრივი ინდიკატორი: ა) დაცული ლანდშაფტის დაცვის წესების დაცვა-დარღვევის სტატისტიკის მონიტორინგი. ბ) დამატებით, ასევე შეიძლება აღწერილ იქნეს პროგრესი ზოგიერთ სხვა მიზნებთან დაკვშირებით, როგორიცაა სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა (გზის ხარისხი), ელექტროენერგიის ხელმისაწვდომობა, სასმელი წყლის საკმარისი რაოდენობა, რაც ასევე მნიშვნელოვანია თუშეთში მდგრადი ცხოვრებისათვის. 75 დანართები: დანართი 1: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის რუკა დანართი 2: მოსახლეობასთან შეხვედრების ანგარიშები დანართი 3: ადგილობრივ მოსახლეობასთან ჩატარებული ინტერვიუების შინაარსი დანართი 4: საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობები დანართი 5: ძირითადი სახეობების გავრცელების არეალი - ნიამორი (Capra aegagrus) და აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis) დანართი 6: საკონსერვაციო ამოცანების, ღონისძიებებისა და საშუალებების მიმოხილვა (იხ. თავი VI) დანართი 7: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ზონირება დანართი 8: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ზონირების კოორდინატები გამოყენებული ლიტერატურა o გალვეზი რ. ა., გავაშელიშვილი ლ. და ჯავახიშვილი ზ., 2005: საქართველოს მტაცებლები და ბუები. საგამომცემლო სახლი ბუნება, თბილისი: 1–128. o დაცული ტერიტორიების სააგენტო 2013: დაცული ტერიტორიების სააგენტოს 2007-2012 წლების ყოველწლიური ანგარიში. დაცული ტერიტორიების სააგენტო თბილისი: 1–104. o დვალი თ. (რედ.) 2008: საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა. წიგნი 2 (ახმეტის, თანეთის, ყაზბეგის რაიონი). საქართველოს მეცნიერებათ ეროვნული აკადემია, თბილისი: 1–528. o ზაზანაშვილი ნ. და მალონი დ. (რედ.) 2009: კავკასიაში გლობალური საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების სტატუსი და დაცვა. კრიტიკული ეკოსისტემების პარტნიორობის ფონდი, ველური ბუნების მსოფლიო ფონდი, შ.პ.ს. კონტური, თბილისი: 1–232. o იდოიძე ნ. 2006: თუშეთი - მოგზაურის გზამკვლევი წეს-ჩეულებებისა და რიტუალების შესახებ. საქართველოს დაცული ტერიტორიების განვითარების ცენტრი, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია: 1–48. o მალვერი ო. 2011: თუშეთის დაცული ტერიტორიების კომპლექსის ტურიზმის განვითარებისა და მარკეტინგის ქვეგეგმა. საშ. ზომის. (დაცული ტერიტორიების დეპარტამენტის სააგენტი, თბილისი): 57 გვ. + 14 დანართები. 76 o მინისტრის ბრძანება №261: საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის ბრძანება №261, 13/09/2012, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე o საკანდელიძე ი. და ანთემი ჰ. 2010: სოციო-ეკონომიკური მიმოხილვის ანგარიში - თუშეთის დაცული ტერიტორიების კომპლექსი, ნაკრესი, თბილისი: 1–104. o შეთეკაური ს. ცისკარაული ლ. და ზანგურაშვილი თ. 2006: პირიქითი ხევსურეთისა და თუშეთის (დიდი კავკასიონის ჩრდილო აღმოსავლეთი) მაღალმთიანი ფლორა, ფლორიდა. ხმელთ. 16: 355–378. o Adger N. W., Lorenzoni I. & O„Brien K. L. (eds) 2010: Adapting to climate change: thresholds, values, governance. Cambridge Univ. Press, Cambridge: 1–532. o Akhalkatsi M., Ekhvaia J. & Asanidze Z. 2012: Diversity and genetic erosion of ancient crops and wild relatives of agricultural cultivars for food: implications for nature conservation in Georgia (Caucasus). In: Tiefenbacher J. (ed.): Perspectives on nature conservation –patterns, pressures and prospects. InTech, Croatia: 1–42. o Beeton R. J. S. & Lynch A. J. J. 2012: Most of nature: a framework to resolve the twin dilemmas of the decline of nature and rural communities. Environmental Science and Policy 23: 45–56. o Cross M. S., Zavaleta E. S., Bachelet D. et al. 2012: The adaptation for conservation targets (ACT) framework: a tool for incorporating climate change into natural resource management. Environmental Management 50: 341–351. o ECODIT 2009: Biodiversity analysis update for Georgia. Final report, vol. I. ECODIT Inc., Arlington: 1–95. o Gokhelashvili R. 2011: Catalyzing financial sustainability of Georgia‟s protected areas system. Development of protected areas sustainable financial plan and capacity of the Agency of Protected Areas for cost-effective protected areas management. Legal review of existing legal-regulatory framework for PAs management and financing. ECFDC/GCCW/AMECO, Amsterdam: 1–32. o Gokhelashvili R., Gavashelishvili A., Javakhishvili Z. & Azniashvili L. 2002: Tourism infrastructure planning in Tusheti National Park of Georgia. In: Arnberger A., Brandenburg C. & Muhar A. (eds): Monitoring and management of visitor flows in recreational and protected areas. Conf. Proceedings: 74–77. o Idle E. T. & Bines T. J. H. 2005: Management planning for protected areas. Darwin Initiative, Eurosite: 1–38. o Phillips A. 2002: Management guidelines for IUCN category V protected areas: protected landscapes/seascapes. Best practice PA guidelines, Ser. 9, IUCN, Gland: 1– 122. o RSPB 2009: Generic site management planning format and guidance notes. RSPB draft: 1–170. o Sakandelidze I. & Anthem H. 2010: Report on socio-economic survey – Tusheti PA complex. 77 o Thomas L. & Middleton J. 2003: Guidelines for management planning of protected areas. Best practice PA guidelines, Ser. 10, IUCN, Gland: 1–79. o Tomiczek C. 2013: Untersuchung des Schädlingsbefalls von Kiefernbeständen sowie von Schäden in natürlichen Buchsbaumbeständen in Georgien. Bundesforschungs und Ausbildungszentrum für Wald, Naturgefahren und Landschaft, Wien: 1–22. o UNDP 2007: UNDP project document: Catalyzing financial sustainability of Georgia‟s protected areas system. Ms.: 1–89. o UNECE 2010: Environmental performance reviews – Georgia. Second review. United Nations, New York and Geneva: 1–255. o Zazanashvili N., Garforth M., Jungius H., Gamkrelidze T. & Montalvo C. (eds) 2012: Ecoregion conservation plan for Caucasus. 2012 revised and updated edition. Caucasus Biodiversity Council, Tbilisi: 1–64. 78 დანართი 1: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის რუკა დანართი 2. მოსახლეობასთან შეხვედრების ანგარიშები ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემების გამოვლენა N პრიორიტეტული პრობლემა ქულები 1. თუშეთის ეროვნული პარკი შეიქმნა სხვა მიზნებისთვის (ტურისტებისთვის და ტურიზმის განვითარებისთვის), მაგრამ ეს მიზნები არ ხორციელდება. გადაწყვეტილება: უპირველეს ყოვლისა უნდა მოხდეს მენეჯმენტის ძველი გეგმის ყურადღებით წაკითხვა იმ მიზნით, რომ გაგებულ იქნეს თუშეთის ეროვნული პარკის შექმნის მთავარი მიზანი, რის შემდეგაც ძველი და ახალი ბილიკები, მარკირებები და სხვა ინფრასტრუქტურა ისე უნდა მოეწყოს, რომ იოლი ხელმისაწვდომი იყოს ტურისტებისათვის. ვინ არის გადაწყვეტილებაზე პასუხისმგებელი: დაცული ტერიტორიების სააგენტომ და თუშეთის დაცული 5 – მთავარი პრობლემა 79 ტერიტორიების ადმინისტრაციამ უნდა მოიძიონ ფინანსური მხარდაჭერა. 2. თუშეთში აშენებული საკარვე ადგილები არ შეესაბამება კანონით დადგენილ წესებს და სრულებით არ ესადაგება გარემოს გადაწყვეტილება: უნდა არსებობდეს სახელმძღვანელო ახალ მშენებლობებთან დაკავშირებით ვინ არის პასუხისმგებელი: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია, ისევე, როგორც თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია. 5 – მთავარი პრობლემა 3. ადგილობრივი თემის ადაპტაცია დაცულ ტერიტორიებზე განხორციელებულ ცვლილებებთან გადაწყვეტილება: ყოველგვარი წესები და ცვლილებები უნდა გაეცნოს ადგილობრივ მოსახლეობას, ვიდრე ეს ცვლილებები განხორციელდებოდეს და ადგილობრივები ჩართულნი უნდა იყვნენ ყველაფერში, რაც ეხება თუშეთსა და თუშებს. ვინ არის პასუხისმგებელი: ადგილობრივ მუნიციპალიტეტს მჭიდრო, აქტიური კონტაქტი უნდა ჰქონდეს თუშებთან და თემის წარმომადგენლებთან, ისევე, როგორც თუშეთის დაცული ლანდშაფტისა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციებთან. დიდი დახმარების გაწევა შეუძლია ამ საქმეში ადგილობრივ ასოციაციას „ თუშეთის მეგზური“. 4 – არა მთავარი, მაგრამ მნიშვნელოვანი 4. დღეისათვის ერთერთი ყველაზე დიდი პრობლემა არის ის, რომ არ არსებობს ადამიანთა ჯგუფი, რომელიც გააკონტროლებდა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის, დაცული ტერიტორიების და ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის მიერ დამტკიცებულ ყველა დოკუმენტს, ისევე, როგორც მთლიან ბიუჯეტს, რომელიც იხარჯება თუშეთისა და თუშების საჭიროებებზე. გადაწყვეტილება: ადგილობრივებისათვის ყველაფერი გამჭვირვალე უნდა იყოს. ვინ არის პასუხისმგებელი: ამას უნდა აკეთებდეს ყველა უწყება და არასამთავრობო ორგანიზაციაც კი. 4 – არა მთავარი, მაგრამ მნიშვნელოვანი 5. ახალგაზრდები არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულები თუშეთის კულტურულ და ბუნებრივ მემკვიდრეობაზე, რაც ძალიან ცუდია, რადგან მალე აღარავინ დარჩება იმ ადამიანთაგან, ვინც თუშეთს კარგად იცნობს. ამას მოჰყვება საქართველოს ამ უნიკალური მხარის გაპარტახება. გადაწყვეტილება: უნდა არსებობდეს სპეციალური ოფიციალური კატალოგები და უნდა ტარდებოდეს ლექციები თუში ახალგაზრდების (მომავალი თაობების) განათლების მიზნით. ვინ არის პასუხისმგებელი: ამას უნდა აკეთებდეს ყველა უწყება და არასამთავრობო ორგანიზაციებიც კი. 4 – არა მთავარი, მაგრამ მნიშვნელოვანი 80 6. ბუნებრივი რესურსების რეკრეაცია, რესტავრაცია და რეალიზაცია ისეთი სახით, როგორც ეს უნდა ხდებოდეს. გადაწყვეტილება: უნდა არსებობდეს ბუნებრივი რესურსების მენეჯმენტის გეგმა და ზედმეტი მორებისაგან ტყის გაწმენდაც კი სწორად უნდა ხდებოდეს. ვინ არის პასუხისმგებელი: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია, ისევე, როგორც თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია და ყველა ის ორგანიზაცია, რომლებიც რაიმე კავშირშია ტყის პრობლემებთან და მის დაცვასთან. 5 – მთავარი პრობლემა 7. არასაკმარისი ინფრასტრუქტურის გამო, ვიზიტორების მიერ მეტწილად გამოიყენება ორი თუ სამი მთავარი გზა და ბილიკი. ამის გამო მოსალოდნელია, რომ უახლოეს ხანებში თავი იჩინოს არაერთმა პრობლემამ : ამან ერთის მხრივ შეიძლება უარყოფითი გავლენა იქონიოს მთავარი მარშრუტების მიმდებარე ეკოსისტემებზე, მეორე მხრივ კი - თუშეთის მაღალი ტურისტული და რეკრეაციული ღირებულების მქონე მიტოვებულ ტერიტორიებზე (ეს უკავშირდება ადგილობრივთათვის თანაბარი შესაძლებლობის მიცემას მომსახურების მიწოდებასა და შემოსავლის მიღებაში). გადაწყვეტილება: ის მარშრუტები, რომლებიც უკვე არსებობს, საჭიროებს კარგად მარკირებას და რუკებზე დატანას. ამას გარდა ტურისტული სააგენტოები ტურისტული სეზონის დაწყებამდე მათ შესახებ წინდაწინ უნდა იყვნენ ინფორმირებულები. ამ ტერიტორიაზე უნდა დაიგეგმოს ახალი მარშრუტები და მოინიშნოს ახალი ადგილები, რომლებიც ტურისტებისათვის ნაკლებად არის ცნობილი (მაგ. გომეწრის ხეობის სოფლები: გოგრულთა, საჩიღოლო, ვესტომთა და სხვ.). ვინ არის პასუხისმგებელი: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია, ისევე, როგორც თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია და თუშეთის ტურიზმის ასოციაცია „თუშეთის მეგზური“, რომელიც დაარსდა თუშეთის რეგიონში ტურიზმის განვითარების ხელშესაწყობად. 3 – მნიშვნელოვანი, მაგრამ არა გადაუდებელი 8. ასევე პრობლემას წარმოადგენს დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ბიუჯეტი. არ არსებობს ინფორმაცია იმის შესახებ თუ რა რაოდენობის ფინანსურ და ადამიანურ რესურსებს გაწვდება ის და ვინ დაუჭერს მხარს ფინანსურად. გადაწყვეტილება: (იმედია, რომ მენეჯმენტის გეგმა დაეხმარება მათ) ვინ არის პასუხისმგებელი: ჩეხი პარტნიორები, რომლებიც წერენ ამ გეგმას ადმინისტრაციისათვის და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია, რომელმაც უნდა განახორციელოს ის. 4 – არა მთავარი, მაგრამ მნიშვნელოვანი 9. მატყლის გადამამუშავებელი საწარმო მთელი თუშეთისა და თუშებისთვის კარგი გამოსავალი იქნება. უნიკალურ ცხვრის 5 – მთავარი პრობლემა 81 მატყლს ბაზარზე დაბალი ფასები აქვს და ხშირად უბრალოდ იყრება. გადაწყვეტილება: ალვანში რომ საწარმო იყოს, მწყემსებს საშუალება ექნებოდათ, რომ მატყლი ჩაებარებიათ და მოგება მიეღოთ. ეს არის თუშეთის სოციო-ეკონომიკური განვითარების კიდევ ერთი წყარო. ვინ არის პასუხისმგებელი: სახელმწიფოს მთავრობამ უნდა იპოვოს გამოსავალი , რადგან ეს მნიშვნელოვანია რეგიონული განვითარებისათვის. 10. ჩიღო არის უძველესი სოფელი, რომელიც გზისა და ხიდის არქონის გამო მოწყვეტილია თუშეთის დანარჩენ ტერიტორიას , ამ ადგილს იშვიათად თუ ესტუმრება ვინმე და მალე მისგან შეიძლება მხოლოდ ნანგრევებიღა დარჩეს. გადაწყვეტილება:ჩიღოს მცხოვრებლებმა არაერთი წერილი დაწერეს, მაგრამ არავითარი რეაგირება არ მოჰყოლია, მუნიციპალიტეტსაც კი არ აწუხებს ეს პრობლემა. ახლა მათ აღარ იციან, ვის შეუძლია მათი დახმარება. ვინ არის პასუხისმგებელი: სახელმწიფოს მთავრობამ უნდა უნდა იპოვოს გამოსავალი. 5 – მთავარი პრობლემა 11. თუშეთის ერთერთი მნიშვნელოვანი პრობლემაა ის, რომ იკარგება მისი ტრადიციები, მაგალითად ყველის წარმოება. გადაწყვეტილება: ძალიან ცოტა ადამიანი დარჩა ცოცხალი, ვინც იცის ყველის კეთების ტექნოლოგია. შესაბამისად, საჭიროა ახალგაზრდებისთვის ტრენინგების ჩატარება ახალი სპეციალისტების მოსამზადებლად. ვინ არის პასუხისმგებელი: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია, ისევე, როგორც თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია. გამოსავლის პოვნაში დიდი დახმარების გაწევა შეუძლია დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და ტრენინგებისათვის ფინანსების მოძიებაში თუშეთის ტურისტულ ასოციაცია „თუშეთის მეგზურს“. 4 – არა მთავარი, მაგრამ მნიშვნელოვანი მრჩეველთა ჯგუფის ჩამოყალიბება შესაძლო გამოსავლის პოვნის მიზნით საუბარი ჩატარდა მრავალ პრობლემაზე. პრობლემების უმრავლესობა, რომლებიც დასახელდა, თავად მოსახლეობის მიერაც არის გადასაწყვეტი, ადგილობრივი სოფლის თითოეული მცხოვრები აქტიურად უნდა ზრუნავდნენ ამაზე (საუბარია ისეთ პრობლემებზე, როგორებიცაა მეცხოველეობის ფერმების გატანა სოფლის ტერიტორიის გარეთ, ნაგვისგან ტერიტორიის გაწმენდა და სხვ. ). მიუხედავად ამისა, ათობით პრობლემა, რომლის შესახებაც მოეხსენა ადგილობრივ ხელმძღვანელობას (პრეზიდენტსაც კი), უპასუხოდ იქნა დატოვებული. ეს 82 პრობლემებია: ჩიღოს გზის სავალალო მდგომარეობა, ადგილობრივთა მიერ ხე-ტყის გადამუშავება და მოხმარება და სხვ. საუბარი იყო მრჩეველთა საბჭოს / წარმომადგენელთა საბჭოს პოტენციურ კანდიდატებზეც. საბოლოო შენიშვნები 1. როდის დასრულდება გეგმის მომზადება და როდის იქნება მიღებული? 2. ვინ იქნება თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელი? 3. იქნებიან თუ არა ისინი ჩართული გადაწყვეტილების მიღების პროცესში? 4. ხომ არ დაიკლებს ან საერთოდ ხომ არ გაუქმდება მიწის არენდის გადასახადი? 5. როგორი გახდება თუშეთი 10 წლის შემდეგ თუ არ მოხდება ტურიზმის განვითარების კონტროლი? 6. როგორ შეიძლება, რომ ნარჩენების მართვა მოგვარდეს ადგილობრივ დონეზე თუ ეს არ არის მხოლოდ თუშეთის პრობლემა, არამედ ეხება მთელ საქართველოს? 7. როგორია თუშეთის დაცული ლნდშაფტის ადმინისტრაციის საბიუჯეტო დანახარჯები და არსებობს თუ არა ადგილობრივთა მიერ მისი გაკონტროლების რაიმე გზები? 8. თუ მოსახლეობა თავიანთ ფერმებს სოფლიდან მოშორებით გადაიტანს, მიიღებენ თუ არა ისინი ამისათვის რაიმე მხარდაჭერას ან კომპენსაციას (სახელმწიფოს, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის, მუნიციპალიტეტის ან სხვა რომელიმე მხრიდან) ? 9. არის თუ არა გათვალისწინებული დამატებითი მზის პანელების მიწოდება? 10. რა შეიძლება გაკეთდეს იმისათვის, რომ შეწყდეს მიგრაცია და ხალხი ზამთრობით აღარ ტოვებდეს თუშეთს? დასკვნები და შეფასებები წარმოდგენილი იყო თორმეტი ადამიანი ორი სოფლიდან - ქვემო ალვანიდან და ლალისყურიდან. ყველანი იყვნენ თუშები - ჭანჭახოვანის, ჩაღმასა და გომეწრის ხეობების წარმომადგენლები. მათ შორის იყვნენ სასტუმრო სახლების მფლობელები, მწყემსები, უბრალოდ მოსახლეობის წარმომადგენლები, მსხვილფეხა მესაქონლეები, ყველის მწარმოებელი მინი საწარმოს მფლობელი და სხვანი. თავდაპირველად დაბალი აქტიურობა იყო კითხვების დასმასა და პასუხებში, რადგან ზოგი მონაწილე ღრმად იყო დარწმუნებული, რომ მათ შეხედულებებს, შენიშვნებსა და პრობლემებს არავითარი ანგარიში არ გაეწეოდა. თუმცაღა, მას შემდეგ, რაც მათ შეახსენეს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და იმ წესრიგის შესახებ, რომელიც დაამყარა ეროვნული პარკისა და სახელმწიფო ნაკრძალის მენეჯმენტის მიმდინარე გეგმამ, მათ შორის ადგილობრივ მოსახლეობასთან კომუნიკაციის კუთხით, მონაწილეებმა თავისუფლად და უფრო გახსნილად დაიწყეს 83 საუბარი პრობლემებზე, თუმცა ისინი გამოხატავდნენ შიშს დროის იმ ინტერვალთან დაკავშირებით, რომელიც დარჩენილია მენეჯმენტის გეგმაზე მუშაობის დასრულებამდე და ხელმძღვანელობის მიერ მის დამტკიცებამდე. პრობლემების უმრავლესობა ეხებოდა ნარჩენების მართვას, კახეთ-თუშეთის მთავარ გზას და შიდა გზებსა და ხიდებს, მწყემსვას და სოფლურ ცხოვრებას. ყოველივე ეს თუშების მიერ მთავარ პრობლემებად იქნა მიჩნეული. რაც შეეხება ტურიზმს, თუთქმის ყველა მონაწილე დადებით დამოკიდებულებას გამოხატავდა მის მიმართ და ამბობდა, რომ ის კარგი და საჭიროა, მაგრამ, მეორე მხრივ, აღნიშნავდნენ, რომ იგი რაიმე სახით უნდა კონტროლდებოდეს. პროექტის შედეგებისა და მიღებული დასკვნების შესავალი განხილულ იქნა თუშეთის სხვადასხვა პრობლემები, ისევე, როგორც მათი გადაჭრის გზები და ამაზე პასუხისმგებელი პირების საკითხი. გამოვლინდა არაერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი, ნაკლებად მნიშვნელოვანი და ზოგადი პრობლემა, რომელთა გადაჭრაც სასურველია რაც შეიძლება მალე, რათა მათ თავის მხრივ არ წამოჭრან სხვა პრობლემები. მნიშვნელოვანი პრობლემების გამოვლენა და შეფასება 1. ჰიდროელექტროსადგურებთან შედარებით უპირატესობას ანიჭებენ ენეგიის სხვა ალტერნატიულ წყაროებს. მზის პანელების გამოყენება კარგი გამოსავალია თუშეთისათვის. 2. ადგილობრივი მოსახლეობის მიგრაციის პრობლემა უნდა გადაიჭრას უმუშევრობის პრობლემების დაძლევით. 3. არ არსებობს მექანიზმი, რომელიც გააკონტროლებდა, რამდენად შეესაბამება ვიზიტორთა რიცხვი ამ ტერიტორიისთვის დაწესებულ ლიმიტს; ტურისტების მზარდმა რაოდენობამ შეიძლება გამოიწვიოს სერიოზული პრობლემები. 4. ნარჩენების მართვის საკითხი ვერ გადაწყდება მხოლოდ ორმოების ამოთხრით, იგი გლობალურ მასშტაბში, მთავრობის მიერ უნდა გადაიჭრას. 5. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმა რაც შეიძლება მალე უნდა მომზადდეს რომ შესაძლებელი გახდეს ბუნებრივი რესურსების გამოყენებაზე კონტროლი (ითქვა კონტროლის არარსებობით გამოწვეული პრობლემების შესახებ) 6. ინდივიდუალური ტურების რეინჯერებს კარგი ზედამხედველობა უნდა გაუწიონ და უკეთ გააკონტროლონ თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის რეინჯერებმა. ეს დაგვეხმარება ხანძრებისა და ეკოსისტემის განადგურების თავიდან აცილებაში. რეინჯერს ასევე შეუძლია დაეხმაროს ტურისტებს გზის გაკვლევაში და დაიცვას ისინი აგრესიული ძაღლებისაგან. 7. ახალი ტურისტული მარშრუტების შემუშავება თუშეთის რეგიონში. ეს ხელს შეუწყობს ტურიზმის განვითარებას, ხოლო ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება კარგი იქნება ახალი ტერიტორიებისთვის. 84 დანართი 3. ადგილობრივი მოსახლეობის გამოკითხვის შედეგების შეჯამება მეთოდოლოგიური შენიშვნები დავუკავშირდით და გავესაუბრეთ თუშეთის ოთხი ძირითადი, ტრადიციული საზოგადოების (თემის) - პირიქითას, გომეწრის, ჭანჭახოვანისა და ჩაღმას წარმომადგენლებს. შერჩეულ იქნა განსხვავებული საქმიანობით დაკავებული (მწყემსები, სასტუმრო სახლების მფლობელები, ყველის მწარმოებლები და სხვ.) ადგილობრივი მცხოვრებლები სხვადასხვა სოფლებიდან; გამოკითხულ იქნა როგორც მუდმივად იქ მცხოვრები ადამიანები, ისე ისინიც, ვინც მხოლოდ ზაფხულს ატარებს თუშეთში. ყველა გამოკითხვა ხდებოდა წინასწარ განსაზღვრული სქემისა და პროცედურის მიხედვით. თითოეული გამოკითხვისას ინტერვიუს იღებდა ერთი ინტერვიუერი, გამოკითხვების მთლიან პროცესში კი მონაწილეობდა სულ სამი ინტერვიუერი. თუ არ იყო საშუალება, რომ გამოკითხვა წინასწარ ჩამოყალიბებული ფორმით ჩაგვეტარებია (მაგ., მწყემსების ჯგუფთან), გამოკითხვა ხდებოდა ზეპირად და ძირითად საკითხებზე. 2012 წლის ზაფხულის განმავლობაში გამოიკითხა დაახლოებით 30 ადამიანი. გამოკითხვის მონაწილეებს ვთხოვეთ, რომ საკუთარი შეხედულებებისა და დამოკიდებულების მიხედვით მოენიშნათ თუშეთის ხუთი უმთავრესი პრობლემა და მოეხდინათ ამ პრობლემების შეფასება ქულებით (1- ძალიან მნიშვნელოვანი, 2 მნიშვნელოვანი, 3- ნაკლებად მნიშვნელოვანი), შემოეთავაზებიათ ამ პრობლემების გადაჭრის პოტენციური გზები და დაესახელებიათ ამის განხორციელებაზე პასუხისმგებელი ორგანოები. მათ ასევე ვთხოვეთ ჩამოეყალიბებიათ თავიანთი დამოკდებულება თუშეთში არსებული რვა კონკრეტული საქმიანობის / პრობლემის მიმართ (ეროზია, რეგიონული განვითარება, ნარჩენები, წყალი, ტურიზმი, მეცხოველეობა, ინფრასტრუქტურა, კომუნიკაცია დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან) და დეტალურად აეხსნათ თავიანთი დადებითი თუ უარყოფითი შეფასებები / დამოკიდებულებები. ქვემოთ მოცემული შედეგები წარმოადგენს იმ გამოკითხვების ერთგვარ შეჯამებას, რომლებიც გათვალისწინებულ იქნა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მენეჯმენტის გეგმის მზადების დროს. ნახ. 1 წარმოადგენს უმთავრეს ზოგად პრობლემებს, ნახ. 2 უმთავრეს პრობლემებს სხვადასხვა ტრადიციულ თემებში და ნახ. 3 - კონკრეტული საქმიანობისადმი / პრობლემებისადმი გამოკითხულთა დამოკიდებულებას. განმარტებითი შენიშვნები ნახ. 1 და ნახ.2 -ზე წარმოდგენილი პრობლემების კატეგორიებთან დაკავშირებით (უფრო დაწვრილებით იხ. მენეჯმენტის გეგმის IV თავი): ნარჩენები – ნარჩენების მართვისა და ნარჩენების შეგროვების სისტემის არარსებობა (ნარჩენებთან ერთად აღნიშნავდნენ მოხმარებულ წყალთან დაკავშირებული პრობლემების მოუგვარებლობასაც). 85 სასმელი წყალი – სასმელად ვარგისი წყლის წყაროები სოფლებში ჩვეულებრივ ბინძურდება შინაური პირუტყვის მიერ (მსხვილფეხა საქონელი, ცხენები, ცხვარი), რის შედეგადაც წყლის ხარისხი უარესდება; ცალკე პრობლემაა წყლის მილსადენების სისტემის არქონა ან ცუდი მდგომარეობა. გზები, ხიდები, ბილიკები – ინფრასტრუქტურის ცუდი მდგომარეობა (დაზიანებული გზები, გატეხილი ხიდები, აღსადგენი ბილიკები და სხვ.). ზედმეტად გადაძოვა, ეროზია – ზედმეტად ინტენსიური ძოვება, განსაკუთრებით სოფლების შემოგარენებში, როგორც ხელოვნურ, ისე ბუნებრივ ეროზიულ პროცესებთან დაკავშირებული საყოველთაო პრობლემაა. საჰაერო ტრანსპორტი – ზამთარში თუშეთის მცხოვრებლებს აღარა აქვთ საჰაერო ტრანსპორტით მომსახურება, რის გამოც სულ უფრო ცოტა ხალხი რჩება თუშეთში ზამთრობით. ელექტროენერგია – ტურისტების მომსახურების გასაუმჯობსებლად და ზოგადად, ცხოვრების დონის ასამაღლებლად, აუცილებელია ენერგიის წყარო. ხე-ტყე – ადგილობრივ მოსახლეობას სერიოზული პრობლემები და ადმინისტრაციული სირთულეები აქვთ ხე-ტყისა და შეშის გამოყენებასთან დაკავშირებით. მათ არ იციან, რომელი ტყეებია გამოყოფილი ადგილობრივი მოხმარებისათვის; ისინი მიჩვეულები იყვნენ თავიანთ სოფლებთან ახლოს მდებარე ტყეების მოხმარებაზე (ეს უკავშირდება თუშეთის ეროვნული პარკის შეუფერებლად დადგენილ საზღვრებსაც ). საძოვრების ფასები – საძოვრების არენდის ფასები გამუდმებით მატულობს, ტრადიციული მეცხოველეობის შემოსავალი კი - კლებულობს; მოგების ამგვარი შემცირებით საფრთხე ექმნება ტრადიციულ მეცხოველეობას. მობილური ტელეფონების სიგნალი – სიგნალი არ ფარავს მთელ რეგიონს; მობილური კავშირი არსებითად მნიშვნელოვანია იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც ცხოვრობენ ან დროებით რჩებიან თუშეთის განაპირა ადგილებში. შესვლა წმინდა ადგილებში – ტურისტები და ვიზიტორები (უცხოელები და ქართველები) პატივს არ სცემენ იმ შეზღუდვებს, რომელიც დაწესებულია წმინდა ადგილებში შესვლაზე; პრობლემა ასევე გამოწვეულია არასაკმარისი ინფორმირებულობით და შესაბამისი აღნიშვნების არქონით ( წმინდა ადგილები ხშირ შემთხვევაში ძნელი ამოსაცნობია). კომუნიკაცია თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან – ადმინისტრაციის წარმომადგენლები არ აცნობენ ადგილობრივ მოსახლეობას თავიანთ საქმიანობას, არ აწვდიან ინფორმაციას ფინანსების შესახებ და არ რეაგირებენ ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ არსებულ პრობლემებთან დაკავშირებით გამოთქმულ შენიშვნებზე. მატყლის ბაზარი – თუშეთში მატყლის წარმოებაზე მოთხოვნა არ არის. მწყემსები მას ან ყრიან, ან წვავენ. ისინი მოხარულები იქნებიან თუკი ახმეტის მუნიციპალიტეტი ან თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია უზრუნველყოფს მატყლის გადამამუშავებელი საწარმოს ამუშავებას, აამაღლებს მოთხოვნას მატყლზე და სხვ.). 86 Fig. 1. თუშეთის უმთავრესი პრობლემები (%-ში) ადგილობრივი მოსახლეობის მოსაზრებით (მდგომარეობა 2012 წლის ზაფხულისათვის). Fig. 2. თუშეთის ოთხი სხვადასხვა ტრადიციული თემის უმთავრესი პრობლემები (%-ში) ადგილობრივი მოსახლეობის მოსაზრებით (მდგომარეობა 2012 წლის ზაფხულისათვის). 87 Fig. 3. რვა კონკრეტული საქმიანობისადმი / პრობლემისადმი ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულება (%-ში, მდგომარეობა 2012 წლის ზაფხულისათვის). შენიშვნა: დადებით დამოკიდებულებაში მოიაზრება ის, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა ამ მოვლენის დადებით ასპექტებზეც საუბრობდა (მაგ. მეცხოველეობა არის თუშეთში ტრადიციული საქმინობა, მაგრამ ამასთანავე იწვევს ეროზიას; ინფრასტრუქტურა ცუდ მდგომარეობაშია, მაგრამ მისი გაუმჯობესება და შემდგომი განვითარება აუცილებელია სხვადასხვა მიზეზების გამო. რეგიონული განვითარება მართლაც საშური საქმეა, მაგრამ მან შეიძლება უარყოფითი გავლენა იქონიოს ტრადიციებზე, გარემოზე, ცხოვრების სტილზე და სხვ. ეროზია შეიძლება აღვიქვათ როგორც ბუნებრივი პროცესი, რომელიც აყალიბებს გარემოს; ტურიზმი ბევრი ოჯახისათვის დამატებითი შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყაროა, მაგრამ არსებობს გარკვეული რისკები გარემოს დაბუნძურების, ნარჩენების რაოდენობის ზრდის, ტრადიციული ცხოვრების წესზე უარყოფითი გავლენის თვალსაზრისით და სხვ. ). დანართი 4. „საქართველოს წითელ ნუსხაში“ შეტანილი სახეობები ფლორა Scientific name Common name Status Betula raddeana Caucasian Birch VU Ulmus glabra Wych Elm VU Ulmus minor Field Elm VU ფაუნაც Scientific name Common name Status Mammals Capra aegagrus Bezoar Goat CR 88 Capra cylindricornis East Caucasian Tur VU Cervus elaphus Red Deer CR Rupicapra rupicapra spp. caucasica Chamois EN Ursus arctos Brown Bear EN Lynx lynx Lynx CR Cricetulus migratorius Grey Dwarf Hamster / Grey Hamster VU Birds Gypaetus barbatus Bearded Vulture VU Gyps fulvus Griffon Vulture VU Aegypius monachus Black Vulture EN Aquila chrysaetos Golden Eagle VU Tetrao mlokosiewiczi Caucasian Black Grouse VU Carpodacus rubicilla Great Rosefinch VU Fishes Salmo trutta River Trout VU Butterflies Parnassius apollo Mountain Apollo VU Parnassius nordmanni Caucasian Apollo EN 89 დანართი 5: მთავარი სახეობების გავრცელების არეალი - ნიამორი (Carpa aegagrus) და აღმოსავლეთკავკასიური (Carpa cylindricornis) 90 დანართი 6. საკონსერვაციო მიზნების, ღონისძიებების და განხორციელების ინსტრუმენტების მოკლე მიმოხილვა (დეტალებისთვის იხ. მენეჯმენტის გეგმის თავი VI) 6.1 ტრადიციული მდგრადი მოხმარება საფრთხე: გადაძოვება და ეროზია მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.1-1 მდგრადი ძოვება ეს არის მთავარი საქმიანობა, რომელსაც დიდი გავლენა აქვს თუშეთის იერსახეზე, რადგან საძოვრებად გამოყენებულ მდელოებს უკავია დაცული ლანდშაფტის დაახლოებით 85 %. 1. საძოვრების მდგრადი მართვის სისტემის შექმნა და შენარჩუნება როგორც ლანდშაფტთან, ისე ტრადიციებთან და ბიომრავალფეროვნებასთან მიმართებით 1. დაცული ლანდშაფტის საძოვრებისათვის მართვის გეგმის შესამუშავებლად ფინანსების უზრუნველყოფა, მიმდებარედ მდებარე ეროვნული პარკის გათვალისწინება, მათ შორის: – ძოვების ტრადიციული სივრცული (ვერტიკალური) განაწილების, – ცხვარის არასწორად განთავსებული სადგომების გადატანა უფრო მაღლა ტრადიციული ძოვების (არაციცაბო) ადგილებში (იმისათვის, რომ თავიდან იქნეს აცილებული სასმელი წყლის დაბინძურება, ისტორიული და კულტურული ადგილების განადგურება ან ციცაბო ფერდობების ეროზია), – სოფლების სიახლოვეს ძოვების აკრძალვა და სხვ. TPL M/!! ST 2. ეროზიის რისკების რუკის შექმნა და მასზე ყველაზე მეტად ეროზირებული ფერდობების მონიშვნა, რათა გამოირიცხოს ასეთი ადგილების საძოვრებად გამოყენება. . TPL S/!! 3. ყველაზე მეტად ეროზირებული ადგილების (მაგ., ფერდობი ომალოსა და თუშეთის ალაზანს შორის) რეაბილიტაციის პროექტების მომზადება, ადგილობრივი ფიჭვის გაშენების ჩათვლით და სხვ. TPL M/!! 4. შესაფერისი ფინანსური წახალისებების სისტემის შემუშავება და დანერგვა (გრძელვადიანი იჯარა, გარკვეული ვადით გადასახადების პატიება, როგორც კომპენსაცია ახალ ტერიტორიაზე გადასვლის შემთხვევებში და სხვ.) ადგილობრივი მეცხვარეების მოტივირებისათვის ძოვების ტრადიციულ სისტემაზე გადასვლის პროცესის გასააქტიურებლად. AM L/!! ST 5. ცხვრის გაპარსვის და მატყლის შესანახი პუნქტების მოწყობის ხელშეწყობა და შემდგომი გადამუშავებისათვის მისი ბარში ეფექტური ტრანსპორტირების სისტემის შემუშავება (იხ. ტექსტი დეტალებისთვის). AM L/! 91 საფრთხე: სათიბი მდელოებისა და მათი ბიომრავალფეროვნების შემცირება მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.1-2 თივის მდგრადი წარმოება სათიბი მდელოები არის თუშეთის ჰარმონიული ლანდშაფტის ერთიანი მოზაიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი და ძალიან მნიშვნელოვანი ზეგავლენა აქვს ლანდშაფტის უნიკალურ ბიომრავალფეროვნებაზ. 1. :იმ მდელოების უცვლელად შენარჩუნება, რომლებიც ამჟამად რეგულარულად ითიბება ან, შეძლებისდაგვარად, ამ ტერიტორიების გაზრდა (აღდგენა) 200 ჰა–მდე. 1. იმ ადგილობრივი მოსახლეობის მოტივირება, რომლებსაც სურვილი აქვთ ზამთრის პერიოდში დარჩნენ დაცული ლანდშაფტის სოფლებში გარკვეული რაოდენობის საქონელთან ერთად (იხ. ტექსტი დეტალებისთვის). ME, AM L/!! ST 2. მდელოების ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება მინიმუმ ამჟამად არსებულ დონემდე. 1. რეგულარული თიბვის და/ან ადრე გაძოვილი მდელოების განახლების ხელშეწყობა (დიკლოს შემოგარენში), ან იმ მდელოების აღდგენა, სადაც ხეებია წამოზრდილი (ომალოს ზეგანზე). TPL C1/!! 2. სახეობებით ყველაზე მდიდარი სათიბების ნაკვეთების შერჩევა და მათთვის მართვის ქვე-გეგმების შემუშავება და განხორციელება. TPL M 3. საინფორმაციო კამპანიის დაწყება ბიომრავალფეროვნებისა და ლანდშაფტისთვის სათიბი მდელოების მნიშვნელობის წარმოსაჩენად, სადაც გამოკვეთილი იქნება სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობის ტრადიციული წესი და პოპულარული „ქოლგა სახეობები“. TPL M საფრთხე:ტყის არასაკმარისი დაცვა და მართვა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.1-3 ბუნებრივთან მიახლოებული ტყეების მართვა ტყეები, რომლებსაც დაცული ლანდშაფტის დაახლოებით 10 % უკავია, განახლებადი რესურსის მნიშვნელოვანი წყაროა ეროზიისაგან დაცვასა და წყლის შეკავების ფუნქციებით 1. ადგილობრივი მოსახლეობისათვის საშეშე და სამასალე მერქნის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. 1. ტყეების მართვა და მათი მოხმარება მეორე ზონაში მხოლოდ ადგილობრივი საჭიროებისათვის (საშეშე და სამასალე მერქანი), ისე, რომ არ მოხდეს პირწმინდა ჭრები (0.02 ჰექტარზე დიდი ფართობის ხეების გარეშე დატოვება) და ადგილობრივი მოსახლეობის მოხმარებისათვის განკუთვნილი მოჭრილი ხე–ტყის რაოდენობა არ აღემატებოდეს ყოველწლიური ბუნებრივი შემატების რაოდენობას. TPL C! 2. ადგილობრივი მოხმარებისთვის განკუთვნილი ტყის გამოყოფა და მონიშვნა, საშეშე და სამასალე მერქნის მოპოვების მდგრადი კონტროლის სისტემის შემოღება. სავალდებულო წესების შემოღება, რომლებიც აღწერენ საშეშე/სამასალე მერქნის მოხმარების ლიმიტებს ერთ მოსახლეზე (ან სხვა ერთეულზე, მაგ., ოჯახზე) წლიწადში. TPL S/!! 3. „მობილური სახერხეების“ ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული წესების შემუშავება იმისათვის, რომ არ მოხდეს ზოგიერთი AM, TPL S/! 92 ტერიტორიის გადამეტებული ექსპლოატირება-დეგრადაცია და შესაძლებელი იყოს ამ სახერხების თანაბრად გამოყენება ყველა დასახლების მიერ. 4. არანაკლებ 50 მეტრის სიგანის „ბუფერული ზონების“ უზრუნველყოფა სახელმწიფო ნაკრძალის და ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრის გასწვრივ, სადაც არ მოხდება ტყის ჭრა, რათა ამ ტერიტორიაზე არსებული ყველაზე მაღალი ეკოლოგიური მნიშვნელობის ტერიტორიები დაცული იყოს ქარიშხლებისა და სხვა ბუნებრივი ფაქტორებისაგან. TPL C! 2. ქერქიჭამია ხოჭოების მასობრივი გამრავლების თავიდან ასცილების ეფექტური სისტემის შემუშავება სხვადასხვა ზონების მიხედვით. 1. ქერქიჭამია ხოჭოების მდგომარეობის რეგულარული მონიტორინგი (მომაკვდავი ხეების დათვლა, ფერომონის ხაფანგების გამოყენება) ამინდის პირობებთან კავშირში. TPL (TPA) C1/! 2. მეორე ზონაში ქერქიჭამია ხოჭოების მასობრივი გამრავლების საწყის ეტაპზე იმ ხეების რეგულარული მოცილება და დამუშავება, რომლებზეც შეიმჩნევა მათი მომრავლება. ასეთ სიტუაციებში ფერომონის ხაფანგების დამაგრება. TPL C1/! 3. ტყიდან ქერქიჭამია ხოჭოებიანი რაც შეიძლება მეტი მოთხრილი და გადატეხილი ხის გატანა (“სანიტარიული ჭრა”) მეორე ზონიდან, გრძელვადიანი ხელისშემშლელი პირობების შემთხვევაში კი (თოვლი, ქარი) მათი გამოყენება საშეშე და სამასალე მერქნად. TPL C1/! 4. სამშენებლო მიზნით მოჭრილი ცოცხალი ხეების გამოყენება ქერქიჭამია ხოჭოების ბუნებრივ ხაფანგად. ხეებზე ხოჭოების მომრავლების შემდეგ მათი ტყიდან გატანა (ან მათი ტანიდან ხოჭოს მოცილება განვითარების საწყის ფაზაზე და ხეების იმავე ადგილზე დატოვება). TPL C1 5. პროექტის მომზადება ქერქიჭამია ხოჭოების მიერ ძლიერად დაზიანებული მეორადი ნახევრად–ბუნებრივი ფიჭვნარის აღდგენისათვის, რათა მოხდეს მათი მგრძნობელობის შემცირება ქერქიჭამია ხოჭოებისადმი. TPL (TPA) M 3. ტყის ხანძრების აღკვეთისა და მათგან დაცვის ეფექტური სისტემის შემუშავება. 1. დაცული ლანდშაფტის მთელ ტერიტორიაზე განფენილ ტყეებში ხანძრის გაჩენის რისკისაგან დაცულობის განსამტკიცებლად ხანძრების მართვის გეგმის შემუშავება. TPL (TPA), MA M/! 4. ტყეების აღწერის ჩატარება და მათი მდგრადად მოხმარების წესების შემუშავება. 1. ტყის მართვის გეგმის შემუშავება, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება მეორე ზონაში ტყის ჭრა და მისი თანმხლები აღდგენის პროცესი და ტყის დიფერენცირების სისტემის შემუშავება მათი ფუნქციის მიხედვით. TPL, AM M/!! ST საფრთხე: სახნავი მიწები: ტრადიციულ კულტურათა დაკარგვა 93 მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.1-4 მიწის მდგრადი დამუშავების შენარჩუნება სახნავი მიწები წარმოადგენს მნიშვნელოვან და ტრადიციულ წყაროს თვითმყოფადობისა და ადგილობრივი აგრობიომრავალფეროვნების წყაროს 1. დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე სახნავი მიწების ფართობის გაზრდა (სახეობებით მდიდარი სათიბების დაცვის გათვალისწინებით) და მარცვლეულის მოყვანის განახლება. 1. იმ ადგილობრივ მცხოვრებთა მხარდაჭერა, რომლებსაც სურვილი აქვთ მიჰყვნენ ტრადიციული ცხოვრების წესს, მაგ. მუნიციპალურ საკუთრებასთან მიმართებით გრძელვადიანი და უფრო დაბალფასიანი საიჯარო ხელშეკრულებების გაფორმება. AM, TPL L/! ST 2. თუშეთში სასოფლო–სამეურნეო საქმიანობის განვითარების პოტენციალის შესწავლა. AM, MA L 3. ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერა ადგილობრივი პროდუქციის წარმოებაში (სამკურნალო მცენარეები, კარტოფილი, ყველი, პური და ა. შ.). AM, TPL L/ ST 6.2 დასახლებების განვითარება საფრთხე: სამშენებლო რეგულაციებისთვის ურბანული და სირვცითი დაგეგმარებისა და სახელმძღვანელოების არარსებობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.2-1 ეფექტური ურბანული და სივრცითი დაგეგმარება დასახლებების განვითარება თუშეთის დაცული ლანდშაფტის უნიკალური კულტურული და ისტორიული ფასეულობების შენარჩუნებით მნიშვნელოვანია მიზანია უახლოესი მომავლისათვის 1. ახალი მშენებლობებისა და რეკონსტრუქციებისათვის სახელმძღვანელო დოკუმენტების შემუშავება (ურბანული განვითარების წესები) თუშეთის დასახლებათა განვითარების ტრადიციების მიხედვით. 1. ახალი შენობებისა და დამხმარე ნაგებობების მშენებლობასთან (ან რეკონსტრუქციასთან) დაკავშირებული სავალდებულო სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება, სადაც გათვალისწინებული იქნება ისტორიული და კულტურული მახასიათებლების დაცვა როგორც დასახლებებთან, ისე ლანდშაფტთან მიმართებით, ტრადიციული მასალის გამოყენება (ქვა, ხე-ტყის მასალა), რეკონსტრუქციისას ხელოვნური კომპონენტების (მაგ. ფოლგის) ჩანაცვლება და სხვ. TPL, AM, MC M/! ST 2. დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე სივრცითი დაგეგმარების სისტემის შემუშავება. 1. სოფლის გარეთ ტერიტორიების განვითარებასთან დაკავშირებული წესების სისტემის შემუშავება (ახალი საკემპინგე ადგილები, სახლები, ინფრასტრუქტურა და ა. შ.). TPL M/! 2. სავალდებულო განვითარების/ურბანული გეგმების მომზადება ცალკეული დასახლებული ადგილებისათვის (უპირველეს ყოვლისა ომალოსთვის). AM M/! 3. სავალდებულო სივრცითი გეგმის მომზადება მთელი დაცული ლანდშაფტისათვის (იხ. ტექსტი დეტალებისთვის). AM M/! ST 94 საფრთხე: არასაკმარისი ინფრასტრუქტურა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.2-2 ხარისხიანი და საკმარისი საგზაო ინფრასტრუქტურა გზების კარგი ინფრასტრუქტურა მნიშვნელოვანია მოსახლეობის შორეულ სოფლებში შენარჩუნებისათვის, ტრადიციული დასახლებებისა და ტრადიციების შენარჩუნებისათვის 1. გზების და ბილიკების ინფრასტრუქტურის, ხიდების ჩათვლით, მოვლა და განახლება. 1. ამჟამინდელი ინფრასტრუქტურის მოვლა-განახლებისათვის საჭირო სპეციალური ფინანსური, ადამიანური და ტექნიკური რესურსების საკმარისი ოდენობით უზრუნველყოფა. AM M/! ST 2. გამაფრთხილებელი სისტემის შექმნა, რომელიც პასუხისმგებელ პირებს რაც შეიძლება სწრაფად შეატყობინებს წამოჭრილი პრობლემების შესახებ, რომლებიც შეიძლება გამოიწვიოს, მაგალითად, ბუნებრივმა პირობებმა (მეწყერი და სხვ.). AM M/! 3. გზებზე წყლისგან (სადრენაჟო სისტემის მოწყობით), ზვავებისა და მეწყერებისაგან (ყველაზე სახიფათო მონაკვეთებში მოკლე „სახურავების“/გვირაბების აშენებით) გამოწვეული ეროზიებისა და დაზიანებების შემცირება/აღმოფხვრა. TPL, AM, MRDI C1/! საფრთხე: დასახლებებში ელექტროენერგიის არასაკმარისი რაოდენობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.2-3 დასახლებებში ეფექტური ელექტროენერგიის ინფასტრუქტურა ელექტროენერგია როგორც ცხოვრების სტანდარტი ხელმისაწვდომი უნდა იყოს თუშეთის ყველა ნაწილში, განშორებით არსებული დასახლებების ჩათვლით. 1. მზის ენერგიის პანელებიდან და ჰიდროელექტროსადგურები დან ელექტროენერგიის წარმოება და გადანაწილება ყველა მნიშვნელოვან დასახლებაზე. 1. ელექტროენერგიის წყაროების გეგმის შემუშავება განვითარების/ურბანულ და სივრცით დაგეგმარებასთან შესაბამისობაში (იხ. მიზანი 6.2–1). AM M/! ST 2. ახალი მცირე ჰიდროელექტროსადგურების განთავსება და მშენებლობა ლანდშაფტის, ბუნებრივი ჰაბიტატების, ქვირითობის ადგილებისა და წყლის ცხოველთა სახეობების (განსაკუთრებით, თევზების) მიგრაციის გათვალისწინებით და სასურველია ძირითადი მდინარეებიდან (მდინარე ალაზანი და ანდის ყოისუ) მოშორებით. AM L/! 3. მზის პანელების დამონტაჟების გაგრძელებაზე ორიენტირებული ეროვნული და საერთაშორისო პროექტების უზრუნველყოფა. AM, ME, MEner M/! საფრთხე: კომუნალური ინფრასტრუქტურისა და სერვისების უკმარისობა 95 მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.2-4 თემის ინფრასტრუქტურა და სერვისების უზრუნველყოფა სოციალური საჭოროებები, როგორიცაა ჯანდაცვა და სამაშველო სერვისი აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენს ნორმალური ცხოვრებისა და დაცული ლანდშაფტის ნორმალური ფუნქციონირებისათვის. 1. თუშეთში სოციალური მომსახურეობების უზრუნველყოფა. 1. შესაბამისი ფინანსური, ტექნიკური და ადამიანური რესურსების უზრუნველყოფა. AM, G M/! ST 2. როგორც ადგილობრივი მოსახლეობის, ისე ვიზიტორებისთვის სამაშველო და გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სისტემის შექმნა და მართვა. AM C1/! 3. ზამთრის პერიოდში რეგულარული სატრანსპორტო მომსახურების (ვერტმფრენით) შექმნა და მართვა. AM, G C1/! 4. რეგულარული ტრანსპორტის სერვისით უზრუნველყოფა (მაგ., სამარშუტო ტაქსი) ალვანიდან თუშეთამდე და უკან. AM M 5. მობილური სატელეფონო კავშირის პროვაიდერების მომსახურების უზრუნველყოფა თუშეთის დასახლებულ და გამოყენებად ადგილებში. AM M/! საფრთხე: ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლების არა–ფუნციონალური მართვა (ნარჩენები და ჩამდინარე წლების დაბინძურება) მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.2-5 ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლების ეფექტური მართვა ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლის გადამუშავება დაცული ლანდშაფტის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო პრობლემაა, რაც ზიანს აყენებს გარემოს ხარისხს და უკარგავს მიმზიდველობას ტურისტებისთვის. 1. გარემოში ნარჩენების და ჩამდინარე წყლების მოხვედრის თავიდან აცილება. 1. ნარჩენების შეგროვებისა და მისი თუშეთიდან გამოტანის სისტემის შემუშავება. AM S/!! ST 2. შესაფერის ადგილებში (დასახლებებთან ახლოს) ორმოების ამოთხრა და შემოღობვა ნარჩენების დასაგროვებლად. TPL S/! 3. ადგილობრივების (ან ტურისტების) მიერ ნარჩენების არასწორი განთავსების მონიტორინგი, ნარჩენების არალეგალური განთავსების პრევენცია და აღკვეთა. ჯარიმების სისტემის შექმნა ნარჩენების არასწორად განთავსებისათვის. AM, TPL C1 4. ადგილობრივ მცხოვრებთა განათლება ნარჩენების მართვის სწორი და ეფექტური სისტემის დასამკვიდრებლად (აქ მოიაზრება, მაგალითად, საინფორმაციო კამპანია „დაასუფთავე თუშეთი“). AM, TPL S/! 5. ჩამდინარე წყლების გაწმენდის უზრუნველყოფა განვითარებად/ურბანულ გეგმებში მომზადებულს ცალკეული დასახლებებისთვის (იხ. ამოცანა 6.2.–1) AM M/! 2. სისტემის შემუშავება თუშეთის რეგიონიდან ნარჩენების გასატანად. 1. ნარჩენების მართვის გეგმის შემუშავება. AM S/! ST 2. ნარჩენების მართვის გეგმის განსახორციელებლად ფინანსური წყაროების მოზიდვის უზრუნველყოფა. AM C1/! 96 საფრთხე: სასმელი წყლის არასაკმარისი რაოდენობა და არადამაკმაყოფილებელი ხარისხი მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.2-6 სასმელი წყლის ხელმისაწვდომობა ადგილობრივი მცხოვრებლებისა და ტურისტებისათვის მიუხედავად ტერიტორიაზე არსებული სხვადასხვა მინერალური შემადგენლობის წყაროებისა, ზოგიერთი მათგანი, განსაკუთრებით სოფლებში, ბინძურდება მეტწილად საქონლის არასწორი მწყემსვით. წყლის ხარისხი აუცილებელია ვიზიტორთა უზრუნველყოფილსა და თვით თუშეთისათვის კარგი იმიჯის, როგორც გამორჩეული ადგილის, შენარჩუნებისათვსი. 1. სასმელი წყლის უმთავრესი წყაროების დაბინძურების აღკვეთა. 1. წყლების (წყაროების) შემოღობვა პირუტყვისაგან დასაცავად. TPL S/! 2. დაცულ ლანდშაფტში წყლის რესურსების (ჭები, წყაროები) რუკაზე დატანა, მონიშვნა და შეკეთება, და ინფორმირება მათ სწორ გამოყენებაზე. TPL, AM S 3. ძირითად წყაროებში და სხვა რეზერვუარებში სასმელი წყლის ხარისხის მონიტორინგი, მათ შორის, ანალიზის გზით შემოწმება იმ შემთხვევებში, როდესაც წყლის ცუდი ხარისხის გამო თავს იჩენს ჯანმრთელობის პრობლემები. AM C1/! 4. ძალიან მშრალი ზაფხულის სეზონების დროს წყალმომარაგების სისტემიდან სასმელი წყლის სხვა დანიშნულებით მოხმარების შეზღუდვა. AM C1 2. შედარებით დიდ სოფლებში (შენაქო, დართლო) სასმელი წყლის განაწილების სისტემის შემუშავება. 1. შესაბამის დასახლებებში სასმელი წყლის განაწილების გეგმის შემუშავება. AM M/! ST 2. საინფორმაციო სისტემის შემუშავება, განსაკუთრებით ვიზიტორებისთვის, რომელიც მიაწვდის ცნობას სასმელი წყლის არსებობის შესახებ (მაგ. ტურისტულ რუკებზე მათი მონიშვნის გზით) და მოხსნის პლასტიკის ბოთლების შეძენის აუცილებლობას. TPL S 3. კომუნალური სამსახურის შექმნა წყალსადენების მართვის მიზნით. AM M 6.3 ტურიზმის მდგრადი განვითარება საფრთხე: არამიმზიდველი და მოძველებული ტურისტული ინფრასტრუქტურა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.3-1 ჩამოყალიბებული და განვითარებულია ძირითადი ტურისტული (არამატერიალური) ინფრასტრუქტურა ადგილობრივი ტურისტული 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის ტუსიზმის განვითარების კონკრეტული განვითარების გეგმის შემუშავება. 1. ამჟამად არსებული დოკუმენტების მიხედვით (განსაკუთრებით მალვერი, 2011, მინისტრის ბრძანება №261 და სხვ.) 6 წლიანი სამოქმედო გეგმის შემუშავება. AM, TPL (TPA) M 97 შემოთავაზების ფართო სპექტრი და ტურისტებისათვის მიმზიდველი ფუნქციონირებადი ტურისტული ინფრასტრუქტურა უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობის მდგრად შემოსავლებს. 2. მოლაშქრეების, ცხენოსნებისა და ველოსიპედისტებისათვის მარკირებული ტურისტული ბილიკების საკმარისად დიდი ქსელის შექმნა. 1. ველზე ტურისტული ბილიკების მოწყობის გეგმის შემუშავება (სხვადასხვა ბილიკები მოლაშქრეთათვის, ველოსიპედისტებისა და ცხენოსნებისათვის). TPL (TPA) S/! 2. ველზე ბილიკებისა და გზების აღნიშვნის სისტემის შემუშავება და მოვლა–პატრონობა. TPL (TPA) M 3. ორ ენაზე (ქართულად და ინგლისურად) საინფორმაციო მასალების გამოქვეყნება და ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. 1. ვიზიტორებისათვის ქცევის კოდექსის მომზადება და დაბეჭდვა პატარა ბროშურის სახით, რომელშიც შეტანილი იქნება დამატებითი ინფორმაცია დაცული ლანდშაფტის შესახებ (მაგ. წმინდა ადგილები, ტრადიციები). TPL M/! ST 2. ფართო საზოგადოებისათვის ხელმისაწვდომი კარგი ხარისხის რუკის შექმნა მასშტაბებით 1:50,000 ან 1:25,000, სადაც იქნება ინფორმაცია არა მხოლოდ ბუნებრივ და კულტურულ მემკვიდრეობაზე, არამედ სხვა მნიშვნელოვან საკითხებზეც (მაგ. წმინდა ადგილები, წყაროები) და ინფრასტრუქტურაზე (განსაკუთრებით, მარკირებული ბილიკები, საკემპინგის ადგილები, საოჯახო სასტუმროები). AM, TPL (TPA) M საფრთხე:არასაკმარისი ტურისტული ინფრასტრუქტურა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.3-2 ძირითადი ტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა– პატრონობა ძირითადი ტურისტული ინფრასტრუქტურის შეთავაზებას შეუძლია ტურიზმის განვითარების ხელშეწყობა როგორც ადგილობრივი ეკონომიკის მნიშნვნელოვან და მზარდ მიმართულებაზე და შეუძლია ხელი შეუწყოს ბუნების ეფექტურ დაცვას მდგრადი ტურიზმის მიმართულების გამოყენებით 1. ველზე ძირითადი ეფექტური ტურისტული ინფრასტრუქტურის მოწყობა. 1. ტურისტული ინფრასტრუქტურის სისტემის, როგორც ახალი განვითარების/ურბანული და სივრცული გეგმების ნაწილისა, განვითარება (იხ. ამოცანა 6.2–1). TPL, AM M 2. ველზე ტურისტული ინფრასტრუქტურის შექმნისა და დამოვლა– პატრონობისათვის საჭირო ფინანსური, ტექნიკური და ადამიანური რესურსების უზრუნველყოფა. TPL, AM C1/! ST 3. თავშესაფრის მოწყობა აბანოს უღელტეხილის ქვემოთ, რომელიც იქნება თავშესაფარი მოლაშქრეებისა და მოგზაურებისათვის და შეასრულებს თუშეთის საინფორმაციო ცენტრის ფუნქციას. AM L 4. მოუხერხებლად განთავსებული საპიკნიკე ადგილების მოშლა ან ხელახლა აშენება და მწყობრიდან გამოსული ყველა ინფრასტრუქტურის (განსაკუთრებით, საპირფარეშოების) მოშლა. AM M/! ST 98 საფრთხე: დამატებითი მიმზიდველი ტურისტული მომსახურეობების არარსებობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.3-3 ხელმისაწვდომია დამატებითი მიმზიდველი ტურისტული მომსახურეობები დამატებით ტურისტულ მომსახურეობებს, დაფუძნებულს თუშეთის ტიპიურ ბუნებრივ და კულტურულ თავისებურებებზე, შეუძლიათ წარმოაჩინონ ეს უნიკალური რეგიონი როგორც ძალიან სასიამოვნო ადგილი ღია ცის ქვეშ განათლებისა და სასიამოვნო აქტიური დასვენებისათვის. 1. ტურისტული სერვისების მომწოდებელთა (სხვადასხვა პირები და დაწესებულებები მესაკუთრეები, ექსპერტები და სხვ.) მხარდაჭერა. 1. მომწოდებლებთან ურთიერთობის დასამყარებლად დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციაში კოორდინატორის/სპეციალისტის თანამდებობის შემოღება. TPL, AM M 2. შესაფერისი ადგილობრივი კადრების მომზადება მეგზურებად. TPL M 3. ველოსიპედების გაქირავების სისტემის შექმნა (იხ.ამოცანა 6.3–1). TPL, AM L 4. საგანმანათლებლო ღონისძიებების განრიგის რეგულარული გამოქვეყნება (მაგ. ერთწლიანი პერიოდის) ვებგვერდზე და ბროშურის სახით. TPL (TPA) C1/! 2. ადგილობრივ მკვიდრთა მიერ დამზადებული პროდუქციისათვის მოქმედი ბაზრის, როგორც თუშეთის ერთ-ერთი სავაჭრო ნიშნის, მხარდაჭერა. 1. ადგილობრივი ბრენდებისა და ბაზრების მხარდასაჭერად წარმომავლობისა და ხარსხის სერტიფიცირების სქემის შემუშავება, ამ საქმიანობის ხელშეწყობა და მწარმოებლებისა და პოტენციური მომხმარებლების ერთმანეთთან დაკავშირება. AM, TPL (TPA) M/! ST საფრთხე: თუშეთის დაცული ლანდშაფტი და თუშეთის დაცული ტერიტორიების სუსტი მართვა მზარდ ტურიზმთან მიმართებაში მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.3-4 დაცული ტერიტორიების მართვისათვის მნიშვნელოვანი შემოსავლის მიღება ტურიზმიდან თუშეთის დაცულმა ლანდშაფტმა და თუშეთის დაცულმა ტერიტორიებმა, რომლებიც ტურიზმის განვითარების ზეგავლენას განიცდიან, უნდა გამოიყენონ უცხოელ ვიზიტორთა რიცხვის ზრდა როგორც მნიშვნელოვანი ფინანსური წყარო მართვის ქმედებების განსახორციელებლად ამ 1. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე შესასვლელი გადასახადის სისტემის შემოღება. 1. თუშეთის ფონდის დაარსება, რომელიც იქნება დაცული ტერიტორიებისა და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციების ერთობლივი სპეციფიკური პროექტების მხარდამჭერი ფინანსური ინსტრუმენტი, რომელიც ფინანსებს მიიღებს შესასველელი გადასახადიდან და სხვა წყაროებიდან. ME, AM, TPA, TPL S/!! ST 2. ტერიტორიაზე შესასვლელი გადასახადის სისტემის მომზადება კანონთან შესაბამისად. ME, AM, TPL (TPA) S/!! ST 2. დაცულ ლანდშაფტზე სტუმართა სეზონური გამტარუნარიანობის შეფასება და ლიმიტების დაწესება. 1. გამტარუნარიანობის ლიმიტების შესაფასებლად სწორი ინდიკატორების შემუშავება. TPL (TPA) M/! 2. მთელ დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორთა რაოდენობის რეგულარული მონიტორინგი და ინდიკატორებისათვის ინფორმაციის შეგროვება (იხ.განხორციელების ინსტრუმენტი 1). TPL (TPA) C1/! 99 ტერიტორიებზე. 6.4 ბიომრავალფეროვნება საფრთხე: გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები და ჰაბიტატები მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.4-1 შერჩეული ჰაბიტატების ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსი თუშეთში სახეობათა დიდი მრავალფეროვნების დასაცავად ტიპიური და ძალზე მნიშვნელოვანი გზაა ჰაბიტატების კონსერვაცია, განსაკუთრებით იშვიათი და საფრთხის ქვეშ მყოფი (ენდემურების ჩათვლით) მცენარეებსა და მწერების დაცვა. 1. დაცულ ლანდშაფტზე მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების, განსაკუთრებით, სათიბებისა და მდელოების, შერეული ტყეებისა და საძოვრების, ცალკე მდგომი ხეებით, ფართობის შენარჩუნების ან ზრდის უზრუნველყოფა. 1. საძოვრებისა და სათიბების მდგრადი მართვისათვის (იხ. ჩამონათვალი ამოცანა 6.1–1 და 6.1–2) შესაბამისი ღონისძიებებისა და ზომების გატარების გაგრძელება. TPL C1/!! ST 2. ცალკე მდგომი ხეებიანი (მდგარი მკვდარი ხეების ჩათვლით) მდელოების და მათი ჯგუფების დარუკება, როგორც მნიშვნელოვანი ჰაბიტატისა განსაკუთრებით მწერებისა და სხვა ცხოველებისათვის. TPL C! 3. ქერქიჭამია ხოჭოების მიერ მიტოვებული შერჩეული მდგარი დიდი მკვდარი ხეების დატოვება ტყეებში, როგორც მწერებისა და სხვა ცხოველებისათვის ძირითადი ჰაბიტატი. TPL C! 4. პირიქითა ალაზნის შენაკადების ხეობების და ვესტმოს ხევის ველზე არყნარების კარგად შემონახული (ადამიანის ზეგავლენის დაბალი ხარისხით) და სახეობებით მდიდარი შერეული ტყეების დარუკება და კონსერვაცია, და ამ ტიპის ჰაბიტატები განისაზღვროს, როგორც ტყეები სპეციალური ფუნქციით – ბიომრავალფეროვნების დაცვა (იხ.ამოცანა 6.1–3). TPL M 5. ადგილობრივი მოხმარებისათვის ჭრის შეზღუდვების დაწესება (იხ. ამოცანა 6.1–3). TPL C! საფრთხე: გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი „ქოლგა“ სახეობები მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.4-2 გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი შერჩეული სახეობების ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსი 1. დაცულ ლანდშაფტში გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების პოპულაციების სტაბილური 1. ამ სახეობათა დაცვა კანონით გათვალისწინებული ყველა ხელმისაწვდომი საშუალებისა და შესაბამისი საკონტროლო მექანიზმების გამოყენებით (მათ შორის, უკანონო ნადირობის აღკვეთა და სხვ.) TPL (TPA) C1/!! ST 100 „ქოლგა“ სახეობების, როგორიცაა ჩლიქოსნები (აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი, ნიამორი), დიდი მტაცებელი ცხოველები და მტაცებელი (მგელი, დათვი, ფოცხვერი) ფრინველები (სვავი, არწივი), კონსერვაცია არის კიდევ ერთი ეფექტური საშუალება ბევრი სხვა სახეობის დაცვის უზრუნველსაყოფად. ან მზარდი რაოდენობის უზრუნველყოფა. 2. სვავებისა და დიდი მტაცებლების (საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობები) არალეგალური მოკვლის თავიდან აცილება, რომლებიც ხანდახან ცხვრის დანაკარგის მიზეზი არიან. ფინანსური კომპენსაციები (მაგ., თუშეთის ფონდიდან, იხ. ამოცანა 6.3–4) შეიძლება ამის საშუალება იყოს (მსგავსი მიდგომა უნდა იყოს გამოყენებული მურა დათვის მიერ მეფუტკრეობისადმი მიყენებული ზარალის შემთხვევაში). ME, AM, TPA, TPL M 3. სახეობებისათვის ბუნებრივი და ნახევრად-ბუნებრივი ბიოტოპების და სხვადასხვაგვარი ლანდშაფტური მოზაიკის ხელსაყრელ მდგომარეობაში შენარჩუნება დაცვის პირობების გამოყენებით, განსაკუთრებით პირველ და მეორე ზონაში. TPL (TPA) C1/! 4. გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი მცენარეთა, ფრინველთა და ძუძუმწოვართა სახეობების რეგიონული ნუსხის შედგენა. TPL (TPA) M საფრთხე: აგრობიომრავალფეროვნების შემცირება მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.4-3 თუშეთის აგრობიომრავალფეროვნება დაცულია აგრობიომრავალფეროვნება წარმოადგენს თუშეთის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს და მის დაცვას შესატყვისი ყურადღება უნდა ექცეოდეს 1. თუშეთის ადგილობრივი (ენდემური) სასოფლო სამეურნეო კულტურების მრავალფეროვნების და ცხოველთა ჯიშების შემდგომი არსებობის უზრუნველყოფა. 1. თუშეთში ადგილობრივი მცენარეული კულტურებისა და ცხოველთა ჯიშების დაცვის სტრატეგიის შემუშავება და განხორციელება. MA, TPL M ST 2. ადგილობრივი მრავალფეროვანი მცენარეული კულტურების კულტივირებისა და ადგილობრივ ცხოველთა ჯიშების, განსაკუთრებით თუშური ცხვრის, ცხენისა და მეცხვარის ძაღლის, გამრავლების მხარდაჭერა (გენეალოგიის დამუშავება). MA, TPL L საფრთხე: მონიტორინგისა და კვლევითი აქტივობის სიმცირე რაც შედეგად იწვევს არასაკმარისი ინფორმაციის არსებობას ბიომრავალფეროვნებაზე მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.4-4 შერჩეული მოვლენებისა და შესაბამისი ღონისძიებების მონიტორინგი და კვლევა 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების უმნიშვნელოვანეს 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიებისათვის მონიტორინგისა და კვლევის კონცეფციის შემუშავება (დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ერთად) ველზე რეგულარული მონიტორინგისა TPL (TPA) S/!! ST 101 კონსერვაციის ნებისმიერი ძალისხმევა დამყარებული უნდა იყოს დაცული ტერიტორიის შესახებ არსებულ კარგ ზოგად ინფორმაციაზე და სამიზნე ჰაბიტატებისა და სახეობების სტატუსისა და განვითარების ტენდენციის საფუძვლიან ცოდნაზე. მონიტორინგისათვის განსახორციელებელი ქმედებები ასევე პირდაპირ კავშირშია მენეჯმენტის გეგმის ფარგლებში წარმოდგენილ ღონისძიებებთან. სათანადო ღონისძიებებისთვის, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციას სჭირდება არგუმენტები, რომლებიც წარმოაჩენს არჩეული განხორციელების ინსტრუმენტების ეფექტურობას. მოვლენებზე ორიენტირებული რეგულარული და გრძელვადიანი მონიტორინგისა და კვლევების უზრუნველყოფა. და კვლევების განსახორციელებლად. 2. დაცულ ლანდშაფტზე არსებული ფასეული და მნიშვნელოვანი ტყიანი და უტყეო ჰაბიტატების დარუკება და მონიშვნა, რაც მნიშვნელოვანი საფუძველი იქნება სამომავლოდ ზონირებაში ცვლილებების შეტანისთვის. TPL M/! 3. დეგრადირეული მიწებისა და ეროზირებული ადგილების დეტალური საველე ინვენტარიზაციის ჩატარება, მათი მონიშვნა და განვითარების მონიტორინგი/შესწავლა გამოყენებასთან მიმართებაში (მაგ. ძოვების გამორიცხვა), როგორც საბაზისო ცოდნა შესაბამისი აღდგენითი ზომების შესათავაზებლად. TPL S/!! 4. ხერხემლიან ცხოველთა უფრო დეტალური ინვენტარიზაცია და მწერების ძირითადი ბიოინდიკატორი ჯგუფების, როგორებიცაა პეპლები, კუტკალიები და კალიები, ბზუალა ხოჭოები (Carabidae), ბენთოსის (წყლის) ორგანიზმები და სხვ. ძირითადი ინვენტარიზაცია. TPL (TPA) M 5. მცენარეებისა და ცხოველების შერჩეულ „ქოლგა“ სახეობებზე, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ კავკასიურ ჯიხვსა და ინამორზე, გრძელვადიანი მონიტორინგის დაწყება. TPL (TPA) C2/! 6. დაცულ ლანდშაფტში (ომალოში) მეტეოროლოგიური სადგურის მოწყობა, რომელიც ხანგრძლივი დროის მანძილზე იქნება მიმდინარე ამინდისა და კლიმატის ცვლილების შესახებ ინფორმაციის მთავარი წყარო. ME, AM, TPL (TPA) M/! 7. დაცულ ლანდშაფტზე უკანონო ქმედებების (განსაკუთრებით ბრაკონიერობისა და ტყის ჩეხვის) აღკვეთა და მონიტორინგი სხვა შესაბამის სტრუქტურებთან (მაგ., პოლიცია, საზღვრის დაცვის სამსახური) ან შერჩეულ მოხალისეებთან (მაგ. მწყემსებთან) ერთად. TPL (TPA) C1/! 8. დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე გავრცელებული ინვაზიური სახეობების რუკაზე დატანა და მონიტორინგი, როგორც აუცილებელი პრევენციული ღონისძიება. TPL C3 9. თუშეთის დაცული ტერიტორიების გამტარუნარიანობის შესწავლა, როგორც მნიშვნელოვანი საფუძველზე ვიზიტორთა რაოდენობის ლიმიტირებისა და მდგრადი განვითარების კონტროლისათვის. TPL (TPA), AM, ME M 2. კვლევითი ინსტიტუტების და უნივერსიტეტების შესაბამის ექსპერტთა ჯგუფებთან თანამშრომლობა, მეცნიერებისა და სტუდენტების ჩათვლით. 1. სხვადასხვა სახის სამონიტორინგო და მეცნიერული აქტივობების (კვლევითი პროექტები, სადიპლომო და სადისერტაციო ნაშრომები და სხვ.) წამოწყება და მხარდაჭერა, მაგალითად, დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის მიერ ინფრასტრუქტურის და/ან მომსახურეობების შეთავაზება, ტერიტორიასთან დაკავშირებული მონაცემების გაზიარება ან ფინანსური წახალისების გამოყენება. ME, TPL (TPA) C1 2. თანამშრომლობა დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან (ბიომრავალფეროვნების ეროვნული მონიტორინგის სისტემის TPL C 102 გამოყენება). 6.5 ლანდშაფტი საფრთხე: ლანდშაფტის მართვის კონცეფციის არარსებობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.5-1 თუშეთის ტიპიური ლანდშაფტის თავისებურება დაცული და გაუმჯობესებულია თუშეთის დამახასიათებელი ლანდშაფტი წარმოადგენს ქართული ეროვნული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს და ქმნის ტურიზმის განვითარების ძირითად პოტენციალს. 1. ლანდშაფტისთვის დამახიასიათებელი იმ თავისებურებების გაუმჯობესება, რომლებიც დაირღვა უკვე განხორციელებული ან პოტენციური სამშენებლო სამუშაოებით. 1. აბანოს უღელტეხილიდან ომალოსკენ მიმავალი გზების გასწვრივ განლაგებული ძველი (ელექტროგადამცემი) ბოძების ამოღება და დაცული ლანდშაფტის გარეთ გატანა. AM, TPL L 2. უმჯობესია ელექტროენერგიის ხაზების მიწისქვეშ განთავსება, რომ არ დაირღვეს ლანდშაფტის თავისებურება (განსაკუთრებით, ისტორიულ სოფლებში) და მოხდეს ფრინველთა შეჯახების თავიდან აცილება. AM, TPL C 3. ინსტრუქციის განხორციელება რომლებიც კრძალავს ახალი (განსაკუთრებით, მაღალი) შენობების აშენებას, რომლებიც ზიანს მიაყენებენ ლანდშაფტის თავისებურებას. AM, TPL M/! ST 6.6 თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია საფრთხე: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ინფრასტრუქტურის არარსებობა, პერსონალისა და ექსპერტების დაბალი უნარები მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.6-1 დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ფუნქციონირება გაუმჯობესებულია ადმინისტრაციას ჯერ–ჯერობით არ გააჩნია საკუთარი აღჭურვილი ოფისი ეფექტური მუშაობისათვის. 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია განლაგებულია თავისი მმართველობის ტერიტორიაზე და აღჭურვილია საჭირო მოწყობილობებით. 1. ომალოში შესაფერისი შენობის აგება (გარემონტება)ზაფხულის სეზონის პერიოდში დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის განსათავსებლად (დაახლოებით ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით). AM, ME M/!! ST 2. თანამშრომელთათვის საჭირო აღჭურვილობის, მათ შორის უნიფორმის, მიწოდება. AM S! 103 დაბალი ხელფასები ერთ–ერთი ძირითადი მიზეზია თანამშრომელთა არადამაკმაყოფილებელი ეფექტიანობის. 2. თანამშრომელთათვის შესაბამისი (მამოტივირებელი) ხელფასები დანიშვნა. 1. ხელფასის სისტემის ჩამოყალიბება მუდმივი თანამშრომლებისათვის (თანამდებობრივი საფეხურების ჩათვლით) რაც ასევე საშუალებას იძლევა სეზონურ თანამშრომელთა დაქირავებისათვის (ზაფხულის პერიოდში) ნახევარ განაკვეთზე. AM S! საფრთხე: თანამშრომელთა დაბალი ექსპერტული უნარები მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.6-2 თანამშრომელთა სათანადო ექსპერტული უნარები თანამშრომელთა ბაზისური ექსპერტული ცოდნის (ზოოლოგია, ბოტანიკა, ტყე) არსებობა აუცილებელი წინაპირობაა თუშთის დაცული ლანდშაფტის ეფექტური მართვისა და დაცვისათვის. 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ზოგადი სტრუქტურის რეორგანიზება, რომელიც დამყარებული იქნება გამოცდილი ექსპერტების დასაქმებაზე ყველა იმ მნიშვნელოვანი მიმართულებით, რომელზეც პასუხისმგებელია ადმინისტრაცია (იხ. ტექსტი რეკომენდებული პოზიციებისათვის). 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციისათვის მკაფიოდ ჩამოყალიბებული წესების შემუშავება და პასუხისმგებლობების განსაზღვრა; დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ექსპერტული უნარების გაზიარება მათი უფრო ეფექტურად გამოყენებისათვის. AM, TPL (TPA) S/! ST 2. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის თანამშრომელთა ექსპერტული უნარების ამაღლების მიზნით ფინანსური წყაროების მოძიება ტრეინინგებისა და სამუშაო შეხვედრების ჩასატარებლად. AM, TPL M/! 3. სასწავლო მიზნით ჩამოსული სტუდენტების პოტენციალის გამოყენება სპეციფიკური პროექტებისა და სხვადასხვა აქტივობების მოსამზადებლად და განსახორციელებლად. TPL (TPA) M საფრთხე: გადაწყვეტილების მიღებისა და დაგეგმვის პროცესში არასაკმარისი საზოგადოებრივი მონაწილეობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.6-3 დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრირებისა და მართვის თანამონაწილეობითი პრინციპის შემუშავება და დანერგვა დაცული ტერიტორიების მართვის დაგეგმარებასა და მომზადებაში უდიდესი მნიშვნელობა აქვს საზოგადოების 1. ადგილობრივ წარმომადგენლებთან, ექსპერტებთან, დაწესებულებებთან და ხელისუფლებასთან თანამშრომლობის გაზრდა. 1. წარმომადგენლობითი საბჭოს (იხ. ზემოთ) შექმნა და რეგულარული შეკრებების ორგანიზება (წელიწადში 2–ჯერ). AM, TPL S/!! ST 2. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობის გაძლიერება. AM, TPL (TPA) S/! 3. ეფექტური პარტნიორობის დამყარება ადგილობრივ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან. AM, TPL S/! 4. რეინჯერთა სამსახურის ორგანიზება (დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობით) გადაშენების საფრთხის ქვეშ TPL (TPA) S 104 ჩართულობას, რათა გათვალისწინებული იყოს იქ მცხოვრები ადამიანების საჭიროებები და მოთხოვნები. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ინდივიდუალური ნაბიჯების განმარტება და საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება ბუნების კონსერვაციის საკითხებში მეორე აუცილებელი შედეგია საზოგადოების ჩართულობის. მყოფი სახეობების დაცვის წესებისა და მათი ადგილსამყოფელის მონიტორინგის განსახორციელებლად. 2. მოსახლეობის და ფართო საზოგადოებისა (მათ შორის, საერთაშორისო) ჩართვა გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში და დაცული ლანდშაფტის ღონისძიებებში. 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის წესდების და ოფიციალური დადგენილებების ადაპტირება გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში თანამონაწილეობითი პრინციპების გათვალისწინებით. AM, TPL M/! 2. სისტემის შემუშავება დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ღონისძიებებისა და დაფინანსების შესახებ ინფორმაციის ოფიციალური არხებით ( ვებ-გვერდები, ოფიციალური საბჭო, ბეჭდვითი მასალა და სხვ.) გასავრცელებლად. AM, TPL M 3. ადგილობრივი მოსახლეობის (მაგ., მწყემსების) ტრეინინგი და აღჭურვა დაცული ლანდშაფტის მოხალისე რეინჯერის ფუნქციის შესასრულებლად და ძირითად სამონიტორინგო საქმიანობიში (მაგ., აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვისა და ნიამორის) ჩასართავად. TPL M 4. ღონისძიებათა განხორციელებაში დასახმარებლად მოხალისეთა ორგანიზება. TPL M საფრთხე: ბუნების დაცვის საერთაშორისო სისტემაში არაადეკვატური ჩართულობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.6-4 საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარება ბუნების კონსერვაციისა და მდგრადი განვითარების ახალი ტენდენციებისა და მიდგომების გასაცნობად არსებითად მნიშვნელოვანია საერთაშორისო თანამშრომლობა. 1. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ჩაბმა დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში. 1. იუნესკოს პროგრამის - „ადამიანი და ბიოსფერო“ ფარგლებში თუშეთის ბიოსფერულ რეზერვატის აღიარების წინმსწრები პროცესის დაწყება. TPL, ME M/! ST 2. კავკასიის ეკორეგიონში შემავალ სხვა დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობა. TPL (TPA) C1/! 3. საზღვარგარეთის მსგავს პარტნიორ დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობის დამყარება (მაგ. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან საერთო პარტნიორობა). TPL (TPA), ME M 2. დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან თანამშრომლობის გაძლიერება საერთაშორისო თანამშრომლობის კუთხით. 1. საერთაშორისო განვითარების პროექტებისათვის შესაფერისი საკითხების/პრობლემების განსაზღვრა. TPL (TPA), ME S 6.7 სხვა საკონსერვაციო ამოცანები 105 საფრთხე: საკადასტრო მონაცემების არარსებობა მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.7-1 მიწის იჯარასთან, საკუთრებასთან და მათ აზომვასთან დაკავშირებული უფრო სრულყოფილი ინფორმაციის არსებობა ხანგრძლივი დროის მანძილზე დაცულ ლანდშაფტთან მიმართებით არსებული ერთ ერთი ხარვეზი არის საკადასტრო ჩანაწერების და საკადასტრო რუკების არარსებობა, რომელიც უნდა მოიცავდეს საკუთრებასთან დაკავშირებულ ძირითად დეტალებს, საკუთრებაზე ინფორმაციის გარეშე წარმოუდგენელია ქმედითი კომუნიკაციის დამყარება მიწის მესაკუთრესა და მოიჯარეებთან, ასევე ახმეტის მუნიციპალიტეტის მფლობელობაში არსებული მიწების ადმინისტრირება და მართვა. 1. დაცული ტერიტორიების უძრავი ქონების საკუთრებისა და საზღვრების ყოვლისმომცველი აღწერის ჩატარება (კადასტრი). 1. საკადასტრო აგეგმვის ჩატარება. AM L ST 2. საკადასტრო რუკის შექმნა. AM L ST 2. დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მიწის იჯარით აღების შემთხვევების აღნუსხვა. 1. მწყემსების მიერ იჯარით აღებული საძოვრების შესახებ ჩანაწერების მომზადება და აღნუსხვა. AM, TPL C1/! 2. მწყემსებისთვის მიწის საიჯარო ფასების ადმინისტრირებაზე პასუხისმგებელ სამთავრობო დაწესებულებებთან და ადგილობრივ ასოციაციასთან „თუშური ცხვარი“ თანამშრომლობა. AM, TPL C1/! 3. ახმეტის მუნიციპალიტეტის (დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია) მიწებზე საკუთრების აღწერის მომზადება. AM L 4. თუშეთის სოფლების მცხოვრებთა და სხვა მესაკუთრეთა უძრავი ქონების აღწერის მომზადება. AM L საფრთხე: გარემოსა და ბუნების დაცვის საკითხებში საზოგადოებრივი ცნობიერების დაბალი დონე მიზანი ღონისძიება განხორციელების ინსტრუმენტი/ქმედება როლი/პასუხი სმგებლობა ვადა/პრიორ იტეტი 6.7-2 მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება გარემოსა და ბუნების 1. დაცული ლანდშაფტის გარემოსდაცვითი 1. თუშეთის გარემოსდაცვით პრობლემებსა (განსაკუთრებით ნარჩენების მართვაზე) და ბუნებრივ მემკვიდრეობაზე TPL S/! 106 დაცვის საკითხებში გარემოსდაცვითი განათლება არის უმთავრესი ღონისძიება, რომელიც ეხმარება ადამიანებს ბუნების კონსერვაციის მნიშვნელობისა და მისი მიზნების გაგებაში. თუშეთში გამოვლენილი სერიოზული გარემოსდაცვითი პრობლემები ვერ გადაიჭრება ადგილობრივი მოსახლეობის დახმარებისა და აქტიური ჩართულობის გარეშე. პრობლემების შესახებ ადგილობრივ მოსახლეობაში ცნობიერების ამაღლება. ორიენტირებული საგანმანათლებლო სქემის შემუშავება. 2. პარტნიორებთან (აშშ-ის შინაგანი დეპარტამენტის საერთაშორისო ტექნიკური დახმარების პროგრამასთან, დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, და სხვ.) მჭიდრო თანამშრომლობის დამყარება, განსაკუთრებით საზოგადოებასთან ურთიერთობების საკითხების სფეროში. TPL M/! 2. მოსახლეობის მუდმივი ინფორმირება დაცული ლანდშაფტის შესახებ. 1. დაცული ლანდშაფტის ვებგვერდის შექმნა. TPL S/! 2. რეგიონული სკოლებისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების მომზადება და შეთავაზება. TPL (TPA) C1/! 3. ბავშვებისთვის საზაფხულო ეკო-საგანმანათლებლო ბანაკების მოწყობა. TPL (TPA) M 4. სტაჟირების პროგრამების მომზადება სტუდენტებისა და მოხალისეებისათვის. TPL (TPA) M 5. ბუნებრივი საგანმანათლებლო ბილიკებისა და ინფრასტრუქტურის მოწყობა. TPL (TPA) L აბრევიატურების ნუსხა (ბოლო 2 სვეტის) ვადა: S მოკლევადიანი (2 წელი) M საშუალოვადიანი (6 წელი) L გრძელვადიანი (მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ხანგრძლივობაზე მეტი) C უწყვეტი (რეგულარული ინტერვალები წლების კონკრეტული რაოდენობით, მაგ., C1 = ყოველწლიური, C3 = 3-წლის ინტერვალით, სხვ.) ST სტრატეგიული პრიორიტეტი: - ნორმალური ! მაღალი !! ძალიან მაღალი პასუხისმგებლობა: TPL თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია (TPA) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან მჭიდრო თანამშრომლობით AM ახმეტის მუნიციპალიტეტი ME გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრო MA სოფლის მეურნეობის სამინისტრო MC კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტრო MEner ენერგეტიკის სამინისტრო 107 MRDI რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო G საქართველოს მთავრობა დანართი 7: თუშეთის დაცული ზონირება 108 დანართი 8: თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ზონირების კოორდინატები ტრადიციული გამოყენების (მე-2) ზონის საერთო ფართობია – 27,140.97 ჰა, (86.1 %). მოიცავს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიის იმ ნაწილს, რომელიც არ არის განსაზღვრული ქვემოთ ჩამოთვლილი ზონირებითა და კოორდინატებით. ქვემოთ ჩამოთვლილი კოოდინატები მოცემულია UTM Zona 38 WGS 84 სისტემაში 4 მდგრადი განვითარების ზონა მდებარეობს შემდეგ გეოგრაფიულ კოორდინატებში: № X Y № X Y № X Y № X Y 1 541856 4680742 42 541950.9 4681493 83 552186.8 4691640 124 551795.4 4691002 2 541830.8 4680800 43 541968.4 4681515 84 552171.5 4691567 125 551705.7 4690985 3 541788.2 4680792 44 541980 4681526 85 552177.2 4691519 126 551635 4690931 4 541763 4680794 45 541982.6 4681543 86 552173.4 4691455 127 551642.7 4690880 5 541708.8 4680804 46 541999.8 4681567 87 552192.5 4691393 128 551625.5 4690828 6 541646.7 4680829 47 542022.7 4681583 88 552236.4 4691409 129 551604.5 4690901 7 541685.5 4680908 48 542028.9 4681609 89 552309 4691409 130 551552.9 4690912 8 541668.1 4680924 49 542078.9 4681598 90 552299.4 4691367 131 551516.6 4690920 9 541621.6 4680951 50 542104.1 4681573 91 552354.8 4691329 132 551474.6 4690975 10 541573.1 4680984 51 542115.7 4681680 92 552345.3 4691288 133 551417.4 4691000 11 541553.7 4681005 52 542127.3 4681693 93 552400.6 4691266 134 551394.5 4691036 12 541507.2 4681040 53 542158.3 4681726 94 552436.9 4691296 135 551400.2 4691063 13 541478.2 4681042 54 542185.5 4681782 95 552480.8 4691212 136 551446 4691044 14 541429.7 4681042 55 542224.2 4681837 96 552566.7 4691130 137 551497.6 4690994 15 541406.5 4681052 56 542264.9 4681873 97 552551.5 4691084 138 551522.4 4691002 16 541379.3 4681096 57 542305.6 4681827 98 552499.9 4691010 139 551539.6 4691040 17 541358 4681145 58 542290.1 4681780 99 552534.3 4690983 140 551520.5 4691120 18 541342.5 4681189 59 542249.4 4681738 100 552498 4690945 141 551482.3 4691170 19 541352.2 4681271 60 542230 4681693 101 552513.3 4690895 142 551436.5 4691204 20 541352.2 4681263 61 542218.4 4681629 102 552574.4 4690899 143 551421.2 4691231 21 541363.8 4681309 62 542197.1 4681604 103 552610.6 4690933 144 551489.9 4691227 109 22 541344.4 4681340 63 542144.8 4681577 104 552656.5 4690924 145 551547.2 4691229 23 541350.3 4681346 64 542100.2 4681557 105 552667.9 4690874 146 551631.2 4691239 24 541360 4681369 65 542076.9 4681509 106 552677.5 4690807 147 551692.3 4691252 25 541369.6 4681395 66 542076.9 4681447 107 552717.6 4690760 148 551783.9 4691271 26 541383.2 4681424 67 542024.6 4681375 108 552788.2 4690714 149 551841.2 4691329 27 541401.8 4681440 68 542009.1 4681317 109 552841.7 4690656 150 551846.9 4691382 28 541418.1 4681424 69 541982 4681209 110 552807.3 4690624 151 551829.8 4691491 29 541412.3 4681354 70 541941.3 4681168 111 552769.1 4690630 152 551812.6 4691519 30 541416.1 4681275 71 541863.8 4681178 112 552667.9 4690700 153 551766.8 4691533 31 541416.1 4681226 72 541784.3 4681152 113 552595.4 4690744 154 551734.3 4691588 32 541462.7 4681160 73 541823.1 4681009 114 552515.2 4690729 155 551698 4691659 33 541538.2 4681135 74 541734 4680935 115 552513.3 4690697 156 551726.7 4691798 34 541572.5 4681207 75 541976.2 4680782 116 552486.5 4690697 157 551846.9 4691792 35 541699.1 4681302 76 541931.6 4680715 117 552461.7 4690750 158 551911.9 4691789 36 541736.5 4681329 77 541904.5 4680722 118 552337.6 4690800 159 551932.9 4691775 37 541744.5 4681349 78 541856 4680742 119 552249.8 4690838 160 551959.6 4691798 38 541807.6 4681375 79 552146.7 4691731 120 552198.2 4690838 161 551982.5 4691789 39 541842.5 4681391 80 552183 4691731 121 552083.7 4690868 162 552013.1 4691762 40 541885.1 4681431 81 552198.2 4691731 122 551976.8 4690908 163 552041.7 4691733 41 541925.8 4681466 82 552188.7 4691699 123 551862.2 4690966 164 552099 4691699 3. ისტორიულ–კულტურული ზონა მდებარეობს შემდეგ გეოგრაფიულ კოორდინატებში: № X Y № X Y № X Y № X Y 1 547885.2 4698751 161 554041.7 4691495 321 535905.7 4699560 481 559538 4694905 2 547891.8 4698759 162 554018.4 4691525 322 535906.5 4699532 482 559457 4694947 3 547909.6 4698744 163 553968.6 4691545 323 535910.1 4699480 483 559462.2 4694964 4 547919.5 4698751 164 553971.1 4691585 324 535904.8 4699439 484 559489.4 4695024 5 547940.6 4698732 165 554012 4691632 325 535914.5 4699397 485 559493.8 4695067 6 547958.4 4698717 166 554056.6 4691656 326 535917.2 4699365 486 559501.9 4695121 7 547965 4698702 167 554220.2 4691673 327 535919.9 4699338 487 559535.8 4695187 110 8 547981.4 4698699 168 554264.8 4691668 328 535947.4 4699313 488 559572.6 4695236 9 548005.2 4698680 169 554352.7 4691660 329 535968.8 4699267 489 559677.1 4695234 10 548015.7 4698668 170 554467.9 4691664 330 535964.3 4699239 490 559680 4695185 11 548009.1 4698653 171 554475.4 4691640 331 535934.1 4699225 491 548159.9 4688817 12 548008.5 4698636 172 554601.7 4691710 332 535904.8 4699239 492 548199.3 4688814 13 548005.2 4698620 173 554655 4691607 333 535884.3 4699269 493 548226.6 4688811 14 547985.4 4698599 174 554585.6 4691539 334 541217.2 4703932 494 548225.6 4688801 15 547968.3 4698591 175 554530.4 4691399 335 541232.6 4703934 495 548246.8 4688797 16 547952.5 4698562 176 554562.8 4691389 336 541256 4703924 496 548269 4688807 17 547941.3 4698555 177 554595.9 4691393 337 541278.7 4703936 497 548302.4 4688818 18 547918.8 4698564 178 554631.1 4691424 338 541304.4 4703944 498 548340.8 4688825 19 547896.4 4698568 179 554660.1 4691440 339 541323.4 4703953 499 548393.3 4688815 20 547866.1 4698593 180 554693.9 4691410 340 541343.9 4703951 500 548393.3 4688807 21 547847.7 4698617 181 554714.2 4691376 341 541373.9 4703940 501 548387.2 4688784 22 547816.7 4698636 182 554689.2 4691327 342 541374.7 4703908 502 548456.9 4688763 23 547837.8 4698654 183 554713.5 4691301 343 541398.8 4703910 503 548476.1 4688747 24 547822.6 4698671 184 554706.1 4691281 344 541439.8 4703928 504 548449.9 4688748 25 547831.9 4698681 185 554684.4 4691248 345 541464.7 4703916 505 548401.4 4688748 26 547841.8 4698692 186 554694.1 4691240 346 541473.5 4703891 506 548289.2 4688741 27 547825.3 4698709 187 554662.8 4691189 347 541473.5 4703861 507 548233.7 4688731 28 547844.4 4698719 188 550286.8 4690753 348 541442.8 4703852 508 548208.4 4688699 29 547866.1 4698730 189 550282.4 4690742 349 541416.3 4703839 509 548216.5 4688676 30 547887.2 4698713 190 550252 4690743 350 541405.7 4703806 510 548225.6 4688658 31 547901.7 4698723 191 550223.5 4690758 351 541392.6 4703812 511 548218.5 4688641 32 547878 4698737 192 550229.1 4690774 352 541358.3 4703829 512 548180.1 4688635 33 547885.2 4698751 193 550189.4 4690786 353 541336.6 4703815 513 548167 4688682 34 545309.9 4691978 194 550193.1 4690801 354 541352.7 4703770 514 548109.4 4688681 35 545302.4 4691987 195 550184.4 4690807 355 541328.5 4703753 515 548057.9 4688683 36 545315.1 4692002 196 550180.7 4690831 356 541287.5 4703772 516 548046.8 4688690 37 545335.4 4692017 197 550228.5 4690823 357 541273.6 4703782 517 548045.8 4688716 111 38 545367.9 4692035 198 550235.9 4690844 358 541244.3 4703801 518 548069 4688746 39 545382.5 4692044 199 550250.2 4690848 359 541226 4703820 519 548109.4 4688760 40 545410.7 4692044 200 550263.2 4690832 360 541215.7 4703848 520 548127.6 4688771 41 545436.2 4692041 201 550290.5 4690838 361 541190.9 4703855 521 548137.7 4688802 42 545467.3 4692043 202 550313.5 4690832 362 541141.1 4703842 522 548159.9 4688817 43 545493.7 4692051 203 550338.3 4690873 363 541119.8 4703853 523 551769.9 4688594 44 545510.2 4692047 204 550360.6 4690843 364 541024.9 4703879 524 551787.1 4688597 45 545507.3 4692036 205 550360.6 4690822 365 541016.5 4703916 525 551806.3 4688600 46 545493.2 4692017 206 550353.2 4690810 366 541011 4703940 526 551806.3 4688606 47 545457.4 4692011 207 550319.7 4690753 367 541059.2 4703935 527 551818.5 4688605 48 545444.7 4691996 208 550286.8 4690753 368 541088.7 4703938 528 551821.7 4688617 49 545427.2 4691981 209 548289.5 4699182 369 541092.7 4703919 529 551830.6 4688658 50 545341.9 4691984 210 548283.9 4699215 370 541080.5 4703876 530 551850.4 4688660 51 545309.9 4691978 211 548293 4699235 371 541091.1 4703871 531 551851.1 4688667 52 545762.7 4693343 212 548297.2 4699275 372 541113.2 4703864 532 551888.2 4688667 53 545772.8 4693350 213 548320.3 4699319 373 541178.4 4703902 533 551888.2 4688664 54 545779.2 4693358 214 548378.9 4699326 374 541217.2 4703932 534 551909.9 4688664 55 545797.3 4693363 215 548409.1 4699320 375 539469 4705113 535 551930.4 4688660 56 545812.1 4693345 216 548406.6 4699280 376 539453.1 4705120 536 551946.3 4688649 57 545813.7 4693312 217 548395.4 4699257 377 539402.8 4705081 537 551959.1 4688640 58 545807.9 4693269 218 548358.6 4699218 378 539340.3 4705115 538 551950.2 4688614 59 545793 4693240 219 548330.9 4699182 379 539287.6 4705160 539 551945.7 4688587 60 545786.1 4693215 220 548289.5 4699182 380 539242.2 4705175 540 551932.3 4688563 61 545769.6 4693199 221 556746.1 4694147 381 539210.3 4705214 541 551932.3 4688545 62 545745.2 4693167 222 556759 4694149 382 539225 4705278 542 551918.2 4688537 63 545731.4 4693141 223 556788.3 4694116 383 539259.4 4705276 543 551922.7 4688520 64 545711.7 4693134 224 556761.3 4694101 384 539308.4 4705239 544 551925.9 4688495 65 545687.8 4693134 225 556780.1 4694060 385 539377.1 4705235 545 551914.4 4688488 66 545679.3 4693165 226 556790.7 4694063 386 539411.4 4705292 546 551913.7 4688500 67 545707 4693201 227 556815.3 4694081 387 539446.9 4705274 547 551890.7 4688504 112 68 545741 4693250 228 556843.5 4694059 388 539486.2 4705257 548 551883.7 4688513 69 545739.4 4693265 229 556810.6 4694015 389 539543.8 4705267 549 551871.5 4688511 70 545721.3 4693273 230 556813 4694003 390 539592.6 4705241 550 551819.7 4688513 71 545700.6 4693271 231 556784.8 4693989 391 539588.5 4705209 551 551808.9 4688503 72 545658.1 4693266 232 556797.7 4693955 392 539542.4 4705083 552 551780.7 4688490 73 545624.1 4693268 233 556797.7 4693935 393 539469 4705113 553 551764.8 4688503 74 545615.1 4693296 234 556821.2 4693920 394 544129.3 4703191 554 551758.4 4688546 75 545625.2 4693317 235 556769.6 4693872 395 544099.1 4703182 555 551755.8 4688589 76 545660.8 4693333 236 556757.8 4693880 396 544073.9 4703157 556 551769.9 4688594 77 545693.2 4693333 237 556708.5 4693854 397 544047.7 4703174 557 551109.4 4688796 78 545726.1 4693335 238 556700.3 4693873 398 543962 4703176 558 551138.8 4688826 79 545762.7 4693343 239 556671 4693906 399 543934.8 4703174 559 551131.8 4688837 80 552681.9 4695743 240 556652.2 4693893 400 543922.5 4703191 560 551136.3 4688868 81 552664.4 4695755 241 556636.9 4693920 401 543925.8 4703211 561 551145.2 4688888 82 552694.1 4695914 242 556561.8 4693865 402 543981.2 4703213 562 551163.8 4688906 83 552813.2 4695906 243 556537.2 4693892 403 544038.6 4703228 563 551186.8 4688902 84 552848.2 4695883 244 556519.6 4693936 404 544052.7 4703247 564 551197.7 4688888 85 552848.2 4695736 245 556521.9 4694015 405 544069.9 4703272 565 551207.3 4688878 86 552681.9 4695743 246 556546.5 4694026 406 544100.1 4703298 566 551212.4 4688867 87 543864.2 4695163 247 556532.5 4694094 407 544153.5 4703316 567 551205.3 4688841 88 543873.7 4695201 248 556554.8 4694110 408 544183.7 4703263 568 551185.5 4688827 89 543876.9 4695232 249 556591.1 4694064 409 544223 4703250 569 551181 4688808 90 543926.4 4695260 250 556625.2 4694089 410 544236.1 4703268 570 551167.6 4688793 91 543968.8 4695273 251 556624 4694114 411 544282.5 4703252 571 551154.8 4688782 92 543991.9 4695276 252 556636.9 4694128 412 544289.5 4703235 572 551142 4688784 93 543998.3 4695243 253 556644 4694131 413 544311.7 4703213 573 551119.7 4688790 94 544010.3 4695214 254 556668.6 4694132 414 544289.5 4703165 574 551109.4 4688796 95 543999.1 4695192 255 556681.5 4694115 415 544303.6 4703124 575 549260.3 4689623 96 543953.6 4695180 256 556746.1 4694147 416 544274.7 4703112 576 549268.6 4689628 97 543920.8 4695152 257 543284.8 4693884 417 544253.9 4703111 577 549278.9 4689622 113 98 543903.3 4695141 258 543254.5 4693909 418 544233.1 4703132 578 549298.6 4689588 99 543877.7 4695145 259 543280.2 4693937 419 544223.5 4703156 579 549324.5 4689582 100 543864.2 4695163 260 543311.2 4693971 420 544202.9 4703216 580 549330.7 4689510 101 551908.3 4691963 261 543337.3 4694009 421 544182.7 4703221 581 549339 4689462 102 551891.3 4691960 262 543355.9 4694027 422 544129.3 4703191 582 549333.8 4689428 103 551824.9 4691956 263 543370.6 4694015 423 546612.8 4699783 583 549293.4 4689425 104 551794.2 4691946 264 543391.8 4694000 424 546618.6 4699789 584 549246.8 4689448 105 551779.7 4691932 265 543400.2 4693991 425 546625.1 4699797 585 549236.5 4689492 106 551759.3 4691945 266 543400.4 4693973 426 546641.1 4699844 586 549247.9 4689520 107 551772.1 4691981 267 543400.6 4693958 427 546677.3 4699826 587 549231.3 4689577 108 551743.1 4692002 268 543391.8 4693936 428 546701.3 4699812 588 549260.3 4689623 109 551709.1 4692059 269 543384.2 4693920 429 546741.9 4699785 589 537250.4 4706919 110 551742.3 4692075 270 543372.9 4693889 430 546763.7 4699775 590 537248.9 4706933 111 551743.1 4692106 271 543342.7 4693862 431 546760.8 4699802 591 537249.6 4706941 112 551743.1 4692139 272 543314.4 4693873 432 546815.9 4699804 592 537267.6 4706949 113 551751.6 4692177 273 543284.8 4693884 433 546835.5 4699766 593 537302.8 4706948 114 551758.2 4692198 274 538832.8 4697837 434 546823.2 4699750 594 537294.6 4706962 115 551784.3 4692229 275 538816.2 4697842 435 546797 4699709 595 537314 4706968 116 551810.5 4692252 276 538804.2 4697854 436 546807.9 4699664 596 537347.7 4706968 117 551874.2 4692236 277 538790.3 4697858 437 546814.5 4699653 597 537377.7 4706976 118 551895.5 4692236 278 538766.3 4697866 438 546829.7 4699618 598 537409.9 4706966 119 551904 4692247 279 538751.5 4697867 439 546807.9 4699608 599 537443.6 4706964 120 551941.7 4692302 280 538727.5 4697864 440 546752.8 4699610 600 537472 4706963 121 551962 4692292 281 538712.7 4697854 441 546686.8 4699641 601 537470.5 4706949 122 551978.7 4692279 282 538704.4 4697841 442 546669.4 4699615 602 537466 4706933 123 551942.4 4692240 283 538696.1 4697830 443 546606.3 4699644 603 537471.3 4706908 124 551943.2 4692223 284 538678.5 4697821 444 546592.5 4699689 604 537453.3 4706890 125 551927.9 4692168 285 538652.7 4697816 445 546570 4699737 605 537420.4 4706897 126 551933.9 4692128 286 538619.4 4697819 446 546612.8 4699783 606 537408.4 4706887 127 551946.6 4692077 287 538603.7 4697817 447 549306.2 4687861 607 537391.2 4706873 114 128 551965.4 4692018 288 538571.4 4697812 448 549325.2 4687856 608 537373.9 4706876 129 551952.6 4691964 289 538546.4 4697827 449 549342.8 4687851 609 537350 4706882 130 551908.3 4691963 290 538492.8 4697854 450 549353.2 4687825 610 537322.3 4706898 131 554662.8 4691189 291 538462.3 4697831 451 549372.2 4687835 611 537314.8 4706910 132 554645.9 4691166 292 538441.1 4697862 452 549356.5 4687779 612 537281.8 4706921 133 554614.2 4691173 293 538505.8 4697930 453 549369.6 4687744 613 537269.1 4706918 134 554579.4 4691096 294 538532.6 4697972 454 549331.7 4687738 614 537250.4 4706919 135 554585.9 4691092 295 538529.8 4698005 455 549258.6 4687755 615 538151.3 4705458 136 554578.6 4691066 296 538573.2 4697992 456 549238.3 4687774 616 538161.2 4705473 137 554543 4691084 297 538618.5 4697961 457 549261.2 4687823 617 538170.5 4705494 138 554512.3 4691093 298 538657.3 4697945 458 549306.2 4687861 618 538169.9 4705509 139 554490.5 4691091 299 538661.9 4697966 459 549577.8 4687923 619 538190.9 4705510 140 554474.4 4691088 300 538671.1 4697967 460 549591.6 4687930 620 538200.2 4705497 141 554454.2 4691102 301 538740.4 4697923 461 549628.1 4687901 621 538198.3 4705485 142 554424.3 4691104 302 538799.5 4697896 462 549641.8 4687915 622 538211.3 4705468 143 554404.1 4691120 303 538866.1 4697870 463 549680.4 4687886 623 538203.9 4705438 144 554406.5 4691138 304 538867 4697852 464 549714.3 4687859 624 538189.7 4705437 145 554450.1 4691149 305 538832.8 4697837 465 549742.4 4687839 625 538164.3 4705443 146 554450.1 4691170 306 535884.3 4699269 466 549735.9 4687826 626 538151.3 4705458 147 554381.7 4691175 307 535857.6 4699295 467 549725.4 4687807 627 540459.8 4697379 148 554355.6 4691159 308 535836.3 4699323 468 549741.7 4687751 628 540468.1 4697393 149 554320 4691170 309 535804.3 4699369 469 549722.8 4687738 629 540466.8 4697417 150 554282 4691175 310 535780.3 4699422 470 549664 4687725 630 540482.7 4697425 151 554277.2 4691194 311 535769.6 4699466 471 549615.7 4687712 631 540496.6 4697426 152 554330.5 4691238 312 535753.6 4699508 472 549576.5 4687745 632 540526.4 4697411 153 554338.5 4691289 313 535728.7 4699538 473 549526.9 4687796 633 540559.7 4697391 154 554373 4691293 314 535694.9 4699578 474 549518.4 4687843 634 540549.9 4697369 155 554407.2 4691425 315 535703.8 4699606 475 549545.9 4687868 635 540585.3 4697334 156 554380 4691430 316 535742.9 4699628 476 549577.8 4687923 636 540567.3 4697312 157 554316.8 4691427 317 535772.3 4699628 477 559680 4695185 637 540521.5 4697341 115 158 554232.5 4691438 318 535799.8 4699631 478 559654.2 4695120 638 540499.3 4697323 159 554133.4 4691437 319 535824.7 4699649 479 559635.8 4695047 639 540470.2 4697334 160 554103.7 4691458 320 535853.2 4699651 480 559618.2 4694958 640 540458.4 4697347 1 დაცვის ზონა მდებარეობს შემდეგ გეოგრაფიულ კოორდინატებში: № X Y № X Y № X Y № X Y 1 534387.36 4703444.2 250 533243.03 4703068.5 499 549955.84 4689578.4 748 551051.32 4693426.8 2 534448.1 4703428.1 251 533286.69 4703153.2 500 549933.35 4689528.1 749 551059.06 4693407.5 3 534514.24 4703396.4 252 533322.41 4703199.5 501 549902.93 4689475.2 750 551078.41 4693357.9 4 534765.6 4703503.5 253 533380.62 4703261.7 502 549881.76 4689431.6 751 551090.02 4693323.9 5 534753.69 4703249.5 254 533501 4703243.2 503 549884.4 4689401.1 752 551113.24 4693258.1 6 534751.05 4703122.5 255 533789.4 4703219.3 504 549873.82 4689365.4 753 551133.36 4693194.6 7 534679.61 4703048.4 256 533990.48 4703229.9 505 549847.36 4689313.8 754 551144.2 4693177.6 8 534735.17 4702990.2 257 534134.68 4703305.3 506 549785.19 4689264.9 755 551161.22 4693166 9 534732.53 4702827.5 258 534264.33 4703384.7 507 549741.53 4689155.1 756 551177.48 4693162.9 10 534821.16 4702733.6 259 534337.09 4703427 508 549708.46 4689104.8 757 551193.73 4693166.8 11 534835.71 4702631.7 260 534387.36 4703444.2 509 549692.58 4689050.6 758 551253.33 4693177.6 12 534796.03 4702549.7 261 553327.41 4690850.6 510 549700.52 4689016.2 759 551287.39 4693181.5 13 534806.61 4702413.4 262 553353.87 4690854.5 511 549688.61 4688988.4 760 551354.72 4693176.8 14 534714 4702299.7 263 553387.57 4690856.5 512 549676.71 4688950 761 551393.42 4693176.8 15 534678.29 4702215 264 553427.33 4690869.4 513 549676.71 4688927.5 762 551410.49 4693161.4 16 534671.56 4702118.9 265 553454.25 4690883.5 514 549667.45 4688898.4 763 551447.6 4693131.2 17 534695.48 4702094.6 266 553507.46 4690912.2 515 549666.12 4688833.6 764 551473.15 4693121.1 18 534660.35 4702053 267 553555.17 4690923.8 516 549657.76 4688798.3 765 551497.8 4693111.2 19 534649.18 4701987.5 268 553599.21 4690937.3 517 549631.73 4688772.7 766 551511.07 4693101.7 20 534590.97 4701926.6 269 553650.23 4690877 518 549621.14 4688745 767 551533.52 4693088.6 21 534573.96 4701874.9 270 553660.11 4690824.6 519 549606.59 4688706.6 768 551579.18 4693071.6 22 534244.13 4701972.4 271 553655.17 4690748.6 520 549612.36 4688652.5 769 551589.25 4693045.2 23 534430.15 4702514 272 553681.85 4690653.7 521 549591.91 4688615.5 770 551598.53 4693029.8 116 24 534257.6 4702507.4 273 553669.01 4690632.9 522 549555.88 4688576.6 771 551621.75 4693005.8 25 534211.29 4702524.6 274 553637.43 4690636.6 523 549508.7 4688542.6 772 551642.65 4692991.8 26 534191.45 4702453.1 275 553624.2 4690606.2 524 549449.16 4688504.2 773 551696.83 4692977.9 27 534151.76 4702320.8 276 553632.14 4690590.3 525 549439.9 4688488.3 774 551730.89 4692967.8 28 534069.88 4702196.1 277 553661.24 4690561.2 526 549396.45 4688511.2 775 551749.47 4692963.2 29 533932.16 4702267.9 278 553690.74 4690551.9 527 549295.17 4688647.7 776 551768.82 4692964 30 533921.58 4702130.3 279 553712.48 4690548 528 549290.76 4688696.2 777 551769.59 4692921.4 31 534028.73 4702047 280 553733.11 4690508.8 529 549237.92 4688799.6 778 551773.46 4692905.1 32 533947.44 4701981.8 281 553882.56 4690390.2 530 549283.52 4688927.2 779 551788.17 4692885.8 33 533787.32 4701981.8 282 553910.97 4690375.4 531 549393.06 4688894.7 780 551803.65 4692871.1 34 533872.44 4701706.6 283 553923.32 4690335.9 532 549409.2 4688944.4 781 551833.06 4692856.4 35 533733.95 4701774.7 284 553933.2 4690268 533 549473.51 4688964.8 782 551877.95 4692846.3 36 533694.04 4701784.1 285 553935.67 4690223.5 534 549407.46 4688991.2 783 551907.36 4692845.6 37 533635.36 4701812.3 286 553951.73 4690184 535 549431.69 4689034.4 784 551936.77 4692827 38 533571.98 4701871 287 553964.08 4690164.2 536 549407.46 4689063.5 785 551793.13 4692830.7 39 533541.47 4701896.8 288 553987.55 4690142 537 549407.46 4689094.7 786 538280.29 4692617.2 40 533372.46 4702044.7 289 554018.42 4690128.4 538 549416.26 4689193.8 787 538289 4692560.5 41 533313.78 4702007.1 290 554085.12 4690092.6 539 549477.99 4689218.3 788 538312.95 4692521.3 42 533358.38 4701932 291 554120.94 4690075.3 540 549515.34 4689244.4 789 538351.51 4692471.3 43 533374.81 4701863.9 292 554143.17 4690055.5 541 549471.31 4689328.1 790 538319.82 4692217.8 44 533332.56 4701725.4 293 554160.46 4690013.5 542 549501.8 4689402.2 791 538391.12 4692051.4 45 533299.7 4701540 294 554207.4 4689951.8 543 549524.29 4689459 792 538533.73 4691908.8 46 533241.6 4701467.5 295 554201.22 4689934.5 544 549520.12 4689510.9 793 538494.11 4691758.3 47 533231.01 4701401.4 296 553884.36 4689867.6 545 549488.69 4689531.8 794 538476.47 4691736 48 533210.5 4701382.7 297 553823.5 4689855.7 546 549462.5 4689535.9 795 538465.89 4691673.8 49 533234.98 4701333.9 298 553794.4 4689837.2 547 549436.11 4689547.4 796 538430.73 4691520.6 50 533227.04 4701295.6 299 553740.16 4689804.1 548 549421.51 4689598 797 538360.05 4691359 51 533250.86 4701257.2 300 553703.12 4689783 549 549480.9 4689607.8 798 538411.65 4691254.5 52 533245.75 4701178.9 301 553618.45 4689734 550 549478.96 4689624.3 799 538597.11 4691338.4 53 533040.89 4701162.4 302 553623.74 4689686.4 551 549439.03 4689678.8 800 538636.72 4691409.7 117 54 532887.84 4701072.9 303 553582.73 4689669.2 552 549467.27 4689770.4 801 538779.32 4691481 55 532846.04 4700914.6 304 553427.95 4689685.1 553 549511.09 4689768.4 802 538831.01 4691439.7 56 532928.82 4700920.3 305 553396.2 4689674.5 554 549551.99 4689770.4 803 538944.78 4691455.6 57 533144.77 4700955.5 306 553393.07 4689700.8 555 549572.43 4689779.1 804 539143.76 4691607.8 58 533172.94 4700906.2 307 553362.27 4689714.2 556 549589.96 4689789.8 805 539266.25 4691706.9 59 533104.87 4700779.5 308 553178.16 4689796.5 557 549598.73 4689803.5 806 539327.11 4691734.7 60 533078.88 4700762.4 309 553116.4 4689783.7 558 549615.28 4689840.5 807 539376.05 4691812.7 61 533059.03 4700737.3 310 553134.26 4689896.7 559 549615.28 4689860.9 808 539416.92 4691895 62 533039.19 4700722.7 311 553187.05 4689967.4 560 549608.46 4689885.3 809 539468.03 4691909.4 63 533025.96 4700718.8 312 553240.9 4689965.1 561 549610.41 4689894 810 539517.1 4691993.2 64 533020.67 4700710.8 313 553311.48 4689921.9 562 549610.41 4689901.8 811 539568.21 4692015.7 65 533012.73 4700706.9 314 553322.01 4689968.4 563 549607.49 4689928.1 812 539660.21 4692011.6 66 532999.5 4700695 315 553229.51 4690022.4 564 549625.99 4689995.3 813 539733.82 4692054.5 67 532990.24 4700681.7 316 553226.79 4690062.7 565 549634.75 4690008.9 814 539858.53 4692132.2 68 532982.3 4700667.2 317 553287.73 4690093.1 566 549644.49 4690027.4 815 539935.4 4692187.9 69 532975.69 4700655.3 318 553266.78 4690141.7 567 549648.39 4690047.9 816 540043.32 4692400.1 70 532966.43 4700642 319 553234.41 4690156 568 549651.31 4690082 817 540439.06 4692738.3 71 532954.52 4700634.1 320 553157.28 4690225.5 569 549676.62 4690096.6 818 541050.64 4692745.5 72 532941.72 4700621.1 321 553102.59 4690257.1 570 549691.23 4690116 819 540841.98 4692342.6 73 532926.64 4700598.5 322 553086.64 4690297.6 571 549699.02 4690135.5 820 540633.33 4692295.8 74 532896.47 4700583.4 323 553082.17 4690333.9 572 549701.94 4690168.6 821 540478.63 4692227.4 75 532864.42 4700553.2 324 553058.49 4690399.6 573 549701.94 4690181.3 822 540298.75 4692205.9 76 532867.94 4700507.3 325 553041.55 4690479.2 574 549715.57 4690204.7 823 540205.21 4692166.3 77 532774.6 4700549.4 326 553038.3 4690541.5 575 549735.05 4690231.9 824 540162.04 4692090.7 78 532682.51 4700517.1 327 553045.64 4690556.2 576 549748.68 4690243.6 825 540387.87 4691996.7 79 532708.29 4700093.9 328 553041.36 4690622.3 577 549786.65 4690283.5 826 540439.06 4691918.1 80 532867.94 4699726.6 329 553057.17 4690668.3 578 549802.23 4690304 827 540557.78 4691846.1 81 532863.24 4699669.7 330 552992.43 4690723.8 579 549811 4690338.1 828 540687.29 4691745.4 82 532898.96 4699628.7 331 552946.41 4690779.1 580 549811 4690355.6 829 540734.06 4691677 83 532965.53 4699570.4 332 552975.51 4690793.7 581 549799.31 4690377 830 540762.84 4691597.9 118 84 533008.76 4699553.3 333 553024.46 4690820.1 582 549779.84 4690409.1 831 540824 4691489.9 85 533065.65 4699514.9 334 553099.36 4690801.1 583 549759.21 4690425.7 832 540892.38 4691472 86 532946.58 4699425 335 553140.88 4690763.2 584 549750.84 4690435.6 833 540946.31 4691410.8 87 532897.64 4699394.5 336 553168.66 4690716.9 585 549721.41 4690470.5 834 541061.44 4691367.6 88 532827.52 4699369.4 337 553184.53 4690711.6 586 549702.91 4690496.8 835 541032.66 4691281.3 89 532758.73 4699362.8 338 553237.45 4690728.8 587 549679.54 4690519.2 836 540762.84 4691367.6 90 532676.71 4699398.5 339 553275.62 4690769.4 588 549660.07 4690530.9 837 540654.91 4691328.1 91 532634.38 4699345.6 340 553302.27 4690841.3 589 549636.7 4690540.6 838 540529 4691266.9 92 532588.07 4699329.7 341 553327.41 4690850.6 590 549590.94 4690560.1 839 540309.54 4691065.4 93 532536.48 4699339 342 557850.58 4694546.7 591 549661.04 4690577.6 840 540090.09 4691040.2 94 532428 4699353.5 343 557931.77 4694617.7 592 549697.07 4690605.8 841 539536.07 4690824.4 95 532385.67 4699340.3 344 557987.59 4694744.6 593 549757.44 4690578.6 842 539485.7 4690741.6 96 532245.54 4699337.8 345 557935.02 4694821.7 594 549801.26 4690541.6 843 539313.02 4690435.9 97 532167.38 4699331 346 557849.46 4694930.1 595 549863.58 4690534.7 844 538993.23 4690245.1 98 532179.29 4699284.7 347 557790.83 4695032 596 549911.29 4690505.5 845 538859.39 4690111.4 99 532212.36 4699215.9 348 557695.81 4695099.8 597 549953.16 4690473.4 846 538758.7 4690163.6 100 532238.82 4699147.1 349 557660.29 4695249.5 598 549985.29 4690446.1 847 538721.8 4690208.4 101 532316.87 4699014.9 350 557622.23 4695348.4 599 550001.92 4690409.1 848 538697.27 4690190 102 532177.97 4699063.8 351 557581.63 4695470.2 600 550054.76 4690420.1 849 538656.38 4690112.3 103 532106.53 4699061.2 352 557546.17 4695612.7 601 550078.98 4690382.7 850 538611.4 4690024.4 104 532081.39 4699034.7 353 557505.18 4695691.7 602 550148.99 4690333.8 851 538588.91 4689922.1 105 532054.94 4699005.6 354 557499.33 4695867.4 603 550168.83 4690485.9 852 538400.82 4689832.2 106 532047 4698977.8 355 557522.75 4695999.1 604 550224.29 4690523.6 853 538139.13 4689678.8 107 532097.27 4698944.7 356 557575.44 4696043 605 550256.96 4690526 854 537946.95 4689871 108 532170.03 4698899.8 357 557569.59 4696221.6 606 550290.35 4690543.4 855 537744.34 4690163.6 109 532221.62 4698858.7 358 557695.47 4696327 607 550343.71 4690533 856 537710.78 4690107.6 110 532302.32 4698807.2 359 557666.2 4696406 608 550398.23 4690565.4 857 537590.95 4690039.1 111 532339.36 4698782 360 557640.43 4696490.2 609 550462.08 4690532.4 858 537419.9 4689999.5 112 532392.28 4698783.3 361 557622.28 4696549.5 610 550507.21 4690587.3 859 537349.04 4689962.2 113 532451.81 4698763.5 362 557550.9 4696636.8 611 550539.14 4690638.1 860 537384.97 4689864.8 119 114 532527.22 4698729.1 363 557569.59 4696728.1 612 550672.86 4690732 861 537449.73 4689753.4 115 532633.05 4698628.6 364 557499.85 4696798.7 613 550798.26 4690877.2 862 537397.52 4689626.6 116 532682 4698615.3 365 557489.96 4696880.6 614 550945.11 4690841.5 863 537453.46 4689533.3 117 532740.21 4698588.9 366 557484.69 4696924.2 615 550990.18 4690814.2 864 537542.96 4689425.2 118 532771.96 4698547.9 367 557472.98 4696953.5 616 550995.66 4690713.5 865 537501.94 4689346.9 119 532996.86 4698676.2 368 557472.98 4696985.7 617 550998.44 4690670.4 866 537501.94 4689171.6 120 533031.25 4698714.6 369 557472.98 4697015 618 550996.98 4690656.6 867 537401.25 4689000 121 533063 4698747.6 370 557470.05 4697076.4 619 551793.13 4692830.7 868 537250.28 4688795.3 122 533129.15 4698780.7 371 557470.05 4697123.3 620 551727.99 4692834.7 869 537369.12 4688644.8 123 533216.46 4698861.4 372 557470.05 4697161.3 621 551650.25 4692826.7 870 537765.36 4688308.6 124 533266.73 4698920.9 373 557470.05 4697211.1 622 551375.09 4692800.3 871 537534.01 4688095.1 125 533320.4 4698954.8 374 557481.78 4697252.2 623 551270.72 4692787.5 872 537115.8 4687676.9 126 533423.79 4698807.6 375 557331.91 4697413.9 624 551183.26 4692781.7 873 537106.91 4687392.1 127 533641.39 4698672.1 376 557150.49 4697768.8 625 551035.1 4692740.7 874 537176.73 4687000 128 533881.12 4698565.1 377 557213.59 4697828 626 550995.41 4692724.8 875 537753.64 4687105.4 129 533920.89 4698382.1 378 557280.64 4697883.2 627 550837.98 4692671.9 876 537683.07 4686911.3 130 533801.58 4698211.1 379 557324.02 4697918.7 628 550751.99 4692685.2 877 537705.12 4686752.5 131 533645.09 4698017.4 380 557363.46 4697954.2 629 550705.69 4692691.8 878 537691.89 4686642.3 132 533535.28 4697926.1 381 557406.85 4698001.5 630 550693.78 4692719.6 879 537763.79 4686510.2 133 533469.14 4697881.1 382 557485.73 4698080.4 631 550698.38 4692740.3 880 537868.33 4686245.2 134 533446.65 4697874.5 383 557572.49 4698147.4 632 550716.27 4692804.2 881 537987.43 4686099.7 135 533424.16 4697840.1 384 557564.61 4698202.6 633 550712.3 4692837.3 882 538110.95 4686060 136 533393.73 4697830.8 385 557564.61 4698277.6 634 550705.69 4692895.5 883 538221.22 4685967.3 137 533361.98 4697805.7 386 557572.49 4698340.7 635 550681.88 4692924.6 884 538419.72 4685857.1 138 533334.2 4697788.5 387 557564.61 4698411.7 636 550636.9 4692925.9 885 538194.76 4685773.3 139 533309.32 4697757.6 388 557552.77 4698498.4 637 550463.61 4692899.2 886 537788.93 4685746.8 140 533224.56 4697672.8 389 557540.94 4698612.8 638 550413.32 4692899.5 887 537140.5 4685848.2 141 533210.43 4697573.9 390 557537 4698695.6 639 550384.93 4692921.9 888 536946.41 4685896.8 142 533102.11 4697406.7 391 557537 4698798.2 640 550364.38 4692953.7 889 536765.55 4685923.2 143 532967.9 4697444.4 392 557533.05 4698920.4 641 550344.42 4693014.8 890 536470.01 4685923.2 120 144 532938.63 4697340.2 393 557537 4699042.7 642 550307.49 4693154.8 891 536218.09 4685952.8 145 532855.12 4697320.3 394 557540.94 4699082.1 643 550274.42 4693219.6 892 536121.67 4686162.6 146 532664.14 4697237.2 395 557580.38 4699255.7 644 550238.7 4693255.3 893 536103.15 4686240.6 147 532572.77 4697065.8 396 557647.43 4699334.6 645 550222.82 4693303 894 536066.11 4686484 148 532453.46 4696851.1 397 557891.95 4699322.7 646 550243.99 4693333.4 895 536033.04 4686695.7 149 532389.84 4696743.7 398 558006.33 4699306.9 647 550274.42 4693373.1 896 535907.36 4686847.8 150 532533 4696672.1 399 558116.76 4699283.3 648 550277.06 4693420.7 897 535921.91 4687101.8 151 532568.34 4696189.3 400 558211.41 4699283.3 649 550230.76 4693444.5 898 535962.92 4687387.6 152 532387.1 4696182.7 401 558286.35 4699271.5 650 550145.76 4693412.1 899 535965.57 4687601.9 153 532224.39 4696012.1 402 558444.1 4699259.6 651 550089.21 4693420.7 900 536091.25 4687759.3 154 532027.95 4695837 403 558585.9 4699346.1 652 550003.22 4693430 901 536214.28 4687953.8 155 531955.83 4695735.6 404 558604.42 4699594.8 653 549888.12 4693443.2 902 536272.49 4688217 156 531508.69 4695664.1 405 558591.19 4699743 654 549835.21 4693443.2 903 536328.05 4688370.5 157 531398.88 4695910.2 406 558506.52 4699880.5 655 549796.84 4693492.1 904 536297.62 4688554.4 158 531222.94 4696842.9 407 558465.51 4700159.7 656 549792.87 4693519.9 905 536240.74 4688820.3 159 531105.2 4696760.8 408 558458.9 4700399.1 657 549783.61 4693627.1 906 536205.02 4688927.5 160 530897.5 4696862.7 409 558658.66 4700397.8 658 549778.32 4693711.7 907 536145.49 4689051.8 161 530320.7 4697143.2 410 558781.38 4700406 659 549765.09 4693754.1 908 536201.05 4689137.8 162 530380.24 4697204 411 558910.02 4700417.6 660 549737.31 4693826.8 909 536309.53 4689221.1 163 530501.94 4697263.6 412 559206.35 4700458.7 661 549661.91 4693897 910 536566.17 4689414.3 164 530593.23 4697321.8 413 559874.42 4700490.4 662 549554.75 4693930 911 536731.54 4689484.4 165 530615.72 4697402.5 414 559904.85 4700248.3 663 549525.64 4693891.7 912 536814.88 4689653.7 166 530612.19 4697428.9 415 559850.61 4700000.9 664 549542.84 4693846.7 913 537000.09 4689774.1 167 530624.98 4697541.4 416 559818.86 4699773.4 665 549597.08 4693758 914 536990.83 4690227.9 168 530591.9 4697590.3 417 559764.62 4699556.4 666 549606.34 4693664.1 915 537079.47 4690477.9 169 530595.87 4697637.9 418 559742.13 4699324.9 667 549567.86 4693574.6 916 537131.06 4690548 170 530613.51 4697667.3 419 559743.45 4699310.4 668 549437.01 4693419.4 917 537283.2 4690599.6 171 530619.68 4697768.9 420 559668.05 4699070.9 669 549410.07 4693530.4 918 537369.12 4690672.9 172 530634.24 4697823.2 421 559656.14 4699037.8 670 549406.58 4693559.6 919 537443.27 4690710.8 173 530668.63 4697886.7 422 559617.78 4698781.2 671 549443.62 4693615.2 920 537622.64 4690831.4 121 174 530679.97 4697943 423 559593.96 4698541.7 672 549452.88 4693670.7 921 537853.37 4690985.9 175 530716.26 4698034.8 424 559744.78 4698541.7 673 549360.28 4693742.2 922 537901 4691106.3 176 530733.46 4698070.5 425 559849.29 4698528.5 674 549337.79 4693865.2 923 537923.69 4691528.5 177 530734.25 4698085.6 426 559899.56 4698479.6 675 549292.81 4693968.4 924 537967.15 4691691 178 530745.36 4698114.2 427 559928.66 4698371.1 676 549242.54 4694059.7 925 537984.34 4691827.3 179 530721.55 4698221.4 428 559904.85 4698179.3 677 549211.98 4694118.4 926 537961.85 4692017.8 180 530726.84 4698415.8 429 560326.86 4698007.3 678 549390.21 4694129 927 537971.23 4692114.8 181 530648.79 4698669.8 430 560086.09 4697681.8 679 549401.71 4694134.4 928 538016.09 4692197.7 182 530562.8 4698825.9 431 560063.6 4697435.8 680 549445.95 4694221.1 929 538014.77 4692364.4 183 530553.54 4698886.8 432 559904.85 4697070.7 681 549500.19 4694258.1 930 538049.17 4692442.5 184 530566.77 4698929.1 433 559828.12 4696700.2 682 549507.49 4694393.5 931 538097.34 4692556.2 185 530606.46 4699050.8 434 559788.43 4696369.5 683 549543.85 4694426.1 932 538156.15 4692645.5 186 530622.33 4699086.5 435 559674.66 4696231.9 684 549557.08 4694484.4 933 538175.75 4692723.9 187 530640.85 4699124.9 436 559513.27 4696024.2 685 549585.97 4694482.5 934 538190.99 4692789.2 188 530684.51 4699213.5 437 559419.34 4695827.1 686 549588.45 4694524 935 538228.02 4692830.6 189 530703.03 4699259.8 438 559305.57 4695665.7 687 549593.4 4694553.7 936 538251.97 4692858.9 190 530735.32 4699298.4 439 559154.76 4695431.6 688 549620.65 4694538.8 937 538282.46 4692893.7 191 530754.62 4699331.3 440 559050.24 4695329.7 689 549639.84 4694553.1 938 538304.24 4692915.5 192 530837.97 4699402.7 441 558915.31 4695198.7 690 549662.93 4694568.5 939 538326.02 4692906.8 193 530909.4 4699472.8 442 558863.71 4695098.2 691 549687.52 4694575.4 940 538330.38 4692874.1 194 531021.85 4699598.5 443 558794.98 4695025.3 692 549708.58 4694541.9 941 538330.38 4692802.3 195 531069.48 4699656.7 444 558658.66 4694702.6 693 549730.25 4694517.8 942 538304.24 4692686.8 196 531144.88 4699699.1 445 558899.43 4694516.1 694 549740.15 4694492.4 943 538280.29 4692617.2 197 531175.15 4699780.2 446 558830.64 4694448.6 695 549754.86 4694472.5 944 545101.76 4706300.7 198 531193.91 4699807.5 447 558747.3 4694369.3 696 549771.11 4694457.8 945 545030.83 4706514.8 199 531253.61 4699903 448 558702.32 4694336.2 697 549785.05 4694448.5 946 544952.05 4706672.7 200 531263.92 4699952 449 558607.07 4694274 698 549816.78 4694435.4 947 544770.22 4706821.7 201 531279.2 4699976.3 450 558486.68 4694164.2 699 549841.55 4694431.5 948 544768.98 4706831.9 202 531286.02 4700012.1 451 558468.47 4694066.2 700 549891.86 4694427.6 949 544727.89 4706959.3 203 531304.79 4700082.1 452 558441.7 4693881.1 701 549938.3 4694402.8 950 544755.67 4707091.6 122 204 531303.08 4700124.7 453 558432.44 4693848 702 549974.68 4694376.5 951 544907.8 4707033.4 205 531311.61 4700184.4 454 558399.37 4693771.3 703 549983.97 4694370.3 952 545038.77 4706960.6 206 531318.43 4700223.7 455 558331.9 4693677.4 704 550025.76 4694355.6 953 545230.6 4707020.2 207 531316.73 4700261.2 456 558253.85 4693584.8 705 550070.65 4694335.5 954 545462.11 4707001.7 208 531318.19 4700301 457 558199.61 4693444.5 706 550110.13 4694311.5 955 545759.76 4706915.7 209 531306.28 4700342 458 558142.72 4693289.8 707 550117.87 4694301.5 956 546127.04 4706954 210 531339.35 4700375.1 459 558093.77 4693137.6 708 550137.22 4694285.2 957 546539.88 4707303.3 211 531393.59 4700385.6 460 558054.09 4693096.6 709 550151.15 4694253.5 958 546803 4707344.1 212 531438.57 4700441.2 461 558021.01 4693055.6 710 550165.86 4694227.9 959 546884.66 4707285.1 213 531500.75 4700462.4 462 557970.74 4693165.4 711 550183.66 4694206.2 960 547087.97 4706909 214 531584.09 4700521.9 463 557903.27 4693288.4 712 550189.08 4694161.4 961 546787.67 4706701.3 215 531654.21 4700594.7 464 557798.76 4693443.2 713 550199.91 4694118.8 962 546617 4706545.7 216 531745.49 4700668.8 465 557764.37 4693505.4 714 550222.36 4694072.3 963 546403.78 4706436.8 217 531911.51 4700712.3 466 557672.6 4693651.3 715 550237.06 4694060 964 546148.7 4706207.9 218 531954.51 4700730.9 467 557686.2 4693732.9 716 550273.44 4694031.3 965 546072.6 4706033 219 531987.58 4700773.3 468 557755.11 4693959.2 717 550297.44 4694027.5 966 545954.65 4706055.7 220 531995.52 4700786.5 469 557774.95 4694189.3 718 550347.75 4694041.4 967 545945.58 4705901.5 221 532014.04 4700857.9 470 557850.58 4694546.7 719 550367.1 4694046.8 968 545945.58 4705751.7 222 532027.27 4700983.6 471 550996.98 4690656.6 720 550382.58 4694049.1 969 545963.73 4705606.6 223 532036.53 4701045.8 472 550932.61 4690626.5 721 550406.57 4694051.4 970 545986.41 4705470.5 224 532126.22 4701131.9 473 550894.75 4690597.1 722 550451.46 4694005 971 545977.34 4705343.4 225 532143.69 4701149 474 550850.14 4690550.7 723 550503.32 4693976.4 972 545972.8 4705239.1 226 532131.55 4701205.9 475 550767.2 4690494.8 724 550562.15 4693964 973 545950.12 4705130.2 227 532135.75 4701264.1 476 550707.8 4690468.5 725 550597.75 4693951.6 974 546013.63 4705003.2 228 532125.17 4701330.2 477 550672.74 4690422.8 726 550636.45 4693911.4 975 545977.34 4704917 229 532105.32 4701404.3 478 550635.82 4690386.7 727 550692.18 4693857.9 976 545977.34 4704844.4 230 532097.39 4701466.5 479 550603.61 4690344.9 728 550736.3 4693831.6 977 545968.26 4704803.6 231 532196.6 4701618.6 480 550507.21 4690306.9 729 550766.48 4693794.5 978 545977.34 4704749.1 232 532254.81 4701790.6 481 550438.71 4690269 730 550747.91 4693762 979 545963.73 4704690.2 233 532299.79 4701854.1 482 550431.26 4690230.9 731 550743.26 4693738 980 545936.51 4704585.8 123 234 532331.54 4701937.4 483 550418.6 4690200.8 732 550761.84 4693717.1 981 545823.09 4704585.8 235 532387.1 4702131.9 484 550397.18 4690163.8 733 550758.74 4693690 982 545559.96 4704649.3 236 532338.16 4702270.8 485 550363.1 4690125.8 734 550781.96 4693625 983 545500.99 4704753.7 237 532371.23 4702344.9 486 550309.54 4690091.7 735 550789.7 4693556.1 984 545432.94 4704907.9 238 532404.3 4702416.3 487 550280.33 4690053.7 736 550792.8 4693542.2 985 545392.11 4705021.3 239 532518.07 4702466.6 488 550267.67 4690017.7 737 550819.11 4693495.7 986 545364.89 4705157.4 240 532561.73 4702482.5 489 550250.15 4689980.7 738 550844.66 4693456.2 987 545351.28 4705334.4 241 532633.17 4702507.6 490 550212.17 4689938.8 739 550854.72 4693445.4 988 545292.3 4705420.6 242 532701.96 4702531.4 491 550213.15 4689909.6 740 550894.97 4693419.1 989 545287.77 4705620.2 243 532772.07 4702584.3 492 550205.36 4689872.4 741 550919.73 4693416 990 545233.33 4705733.6 244 532836.9 4702651.8 493 550170.16 4689804.6 742 550968.5 4693430.7 991 545183.42 4705883.3 245 532896.43 4702727.2 494 550170.06 4689776.2 743 550984.75 4693440.8 992 545178.89 4706055.7 246 533033.85 4702898.4 495 550186.03 4689743.8 744 551014.16 4693477.1 993 545119.91 4706173.7 247 533113.39 4702978.6 496 550195.29 4689682.9 745 551053.64 4693554.5 994 545142.59 4706296.1 248 533170.48 4703015.5 497 550056.38 4689667 746 551047.45 4693511.2 995 545101.76 4706300.7 249 533220.54 4703043.4 498 549996.85 4689655.1 747 551048.99 4693488