Resolution No. 23 of 2013 of Georgian Government on Management Plan of Javakheti Protected Areas

საქართველოს მთავრობის დადგენილება №23 2014 წლის 3 იანვარი ქ. თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის – ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, 103-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 და 25-ე მუხლების საფუძველზე: მუხლი 1 დამტკიცდეს თანდართული ტექნიკური რეგლამენტი - ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა. მუხლი 2 ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2013 წლის 25 ნოემბრის №85 ბრძანება. მუხლი 3 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე და გავრცელდეს 2014 წლის 1 იანვრიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზე. პრემიერ-მინისტრი ირაკლი ღარიბაშვილი ტექნიკური რეგლამენტი ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა თავი I შესავალი მუხლი 1. დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის ტერიტორიული სფერო 1. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულია ჯავახეთის ეროვნული პარკის, კარწახის ჭაობის აღკვეთილის, სულდის ჭაობის აღკვეთილის, ხანჩალის ტბის აღკვეთილის, ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილის და მადატაფის ტბის აღკვეთილისთვის. 2. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს სამხრეთ საქართველოში, ჯავახეთის მთიანეთში. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ტერიტორია უმეტესად მთიანია და სამხრეთიდან საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის ხაზით არის შემოსაზღვრული (სხვა მიმართულებით საზღვრის ხაზი მთების კალთებზე გადის – ტერიტორიაზე არსებული მიწათსარგებლობის და მიწაზე საკუთრების ფორმების გათვალისწინებით); ხოლო ტბები და ჭაობები, ცალკეულ „კუნძულებად”, განლაგებულია პლატოზე ან პლატოსებრ მონაკვეთებზე, ეროვნული პარკის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ საზღვრებიდან 1-16 კმ რადიუსში (ყველაზე ახლოს განლაგებულია კარწახის ჭაობის აღკვეთილი, ყველაზე შორს – მადატიფის ტბის აღკვეთილი). ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მდებარეობა მოყვანილია დანართ 1-ში. 3. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ყველა კატეგორიის საერთო ფართობი, „ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, შეადგენს 16 209,42 ჰექტარს, რაც ორი მუნიციპალიტეტის საზღვრებშია მოქცეული: საერთო ფართობში ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის მიწების ხვედრითი წილია 64% (ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაახლოებით 2/3 და კარწახის და სულდის ჭაობების აღკვეთილები), ხოლო ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის მიწებისა – 36% (პარკის ტერიტორიის დაახლოებით 1/3, ასევე ხანჩალის, ბუღდაშენის და მადატაფას ტბის http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 აღკვეთილები). მუხლი 2. მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივი საფუძვლები „ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის“ სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონი. „ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ” საქართველოს კანონი, ,,საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“ საქართველოს კანონი, „ცხოველთა სამყაროს შესახებ“ საქართველოს კანონი, ,გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი, სხვა კანონები და კანონქვემდებარე აქტები. მუხლი 3. დაცული ტერიტორიის მიწათსარგებლობა 1. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების საზღვრებს შიგნით არსებული მიწები სახელმწიფოს საკუთრებაა. 2. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, კარწახის ჭაობის აღკვეთილის, სულდის ჭაობის აღკვეთილის, ხანჩალის ტბის აღკვეთილის, ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილის და მადატაფის ტბის აღკვეთილის გარკვეულ უბნებში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ხორციელდება განახლებადი ბუნებრივი რესურსებით ლიმიტირებული სარგებლობა. 3. 2016 წლის 1 ივნისამდე „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლით განსაზღვრული კატეგორია არ ვრცელდება ჯავახეთის ეროვნული პარკის შემადგენლობაში შემავალ ტერიტორიაზე, რომლის საერთო ფართობია 13,2 ჰექტარი და რომელიც მოიცავს შემდეგ გეოგრაფიულ არეალს, რომლის კოორდინატები განსაზღვრულია „ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 მუხლის პირველი პუნქტით. მუხლი 4. დაცული ტერიტორიების მიზნები ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი მიზნებია: ა) ჯავახეთის ეროვნული პარკი – ეროვნული და საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე ეკოსისტემების დაცვა და რეგიონში მდგრადი ტურისტულ-რეკრეაციული საქმიანობის განვითარების ხელშეწყობა; ბ) კარწახის ჭაობის აღკვეთილი, სულდის ჭაობის აღკვეთილი, ხანჩალის ტბის აღკვეთილი, ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილი და მადატაფის ტბის აღკვეთილი, მათი – როგორც რამსარის კონვენციის საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე ჭარმტენიანი საიტების ნუსხაში შესატანად რეკომენდებული ტერიტორიების – მდგრადი, სტატუსის შესაბამისი მართვა, გლობალურად მოწყვლადი და ეროვნული მნიშვნელობის მქონე სახეობების პოპულაციების დაცვისა და მათი ადგილსამყოფლების/ჰაბიტატების დეგრადაციის აღკვეთის მიზნით. მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები 1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულია „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნების შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც სავალდებულოა, რომ მენეჯმენტის გეგმა ყველა დაცულ ტერიტორიას გააჩნდეს. 2. მენეჯმენტის გეგმის ძირითად მიზანს წარმოადგენს ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების გრძელვადიანი მიზნების, შესაბამისი მოკლევადიანი (6 წლამდე) ამოცანების, ქმედებებისა და მათი შესრულების ინდიკატორების განსაზღვრა. მუხლი 6. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი მენეჯმენტის გეგმის მომზადების პროცესში მონაწილეობდნენ: საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“, ნინოწმინდისა და ახალქალაქის გამგეობებისა და მუნიციპალიტეტების, დამხმარე ზონის სოფლებისა და რეგიონის არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები, ასევე, ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის – http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 WWF, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სპეციალისტები, საერთაშორისო და ეროვნული ექსპერტები, ასევე სხვა დაინტერესებული პირები. მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი მენეჯმენტის გეგმა მოქმედებს მისი ოფიციალურად ძალაში შესვლიდან 6 წლის განმავლობაში. მუხლი 8. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება 1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეექვსე წლის პირველი კვარტალისა სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“ დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც დამტკიცებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. თავი II დაცული ტერიტორიის აღწერა მუხლი 9. ბიომრავალფეროვნება 1. ჯავახეთის მთიანეთში წარმოდგენილია მცენარეულობის შემდეგი ტიპები: ა) მთის ველები (მთის სტეპები) და მათი სახესხვაობები; ბ) სუბალპური და ალპური მდელოები; გ) წყალჭაობის მცენარეულობა, ბორეალური (ჩრდილოეთის) ფლორის მრავალი სახეობით, რომელთა აქ დასახლება მეოთხეული პერიოდის გამყინვარების ეპოქას ემთხვევა; დ) არყნარ-დეკიანების ნაშთები და ხელოვნური (გაშენებული) ფიჭვნარები. 2. მთის სტეპი საქართველოს მაღალმთაში მხოლოდ მცირე კავკასიონის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ჯავახეთის ვულკანურ მთიანეთშია კარგად წარმოდგენილი. ეს სტეპები მსგავსია სამხრეთ კავკასიასა და ირანის და თურქეთის მიმდებარე ტერიტორიებზე გავრცელებული სტეპებისა. მთის სტეპები ძირითადად შექმნილია ველის წივანათი (Festuca valesiaca) და ვაციწვერას სახეობებით (Stipa tirsa, S. capillata). სტეპებში ვაციწვერას სახეობებთან ერთად ვხვდებით ცხვრის წივანას, ისლების და მარცვლოვან-ნაირბალახოვანი ფიტოცენოზების შესაბამის სახეობებს. 3. წყალჭაობის (ჭარბტენიანი) მცენარეულობის ფიტოცენოლოგიური შინაარსი ძირითადად განსაზღვრულია ევრაზიული, წინააზიურ-კავკასიური და ევროპულ-ხმელთაშუაზღვიური სახეობებით, მათ შორის აღსანიშნავია Carex wiluica (იგი განიხილება როგორც რელიქტური სახეობა). ჭარბტენიანი მცენარეულობა აზონალურია და იგი ფართო გავრცელებით ხასიათდება. 4. ჯავახეთის მთიანეთში სუბალპური ტყის ნაშთები გვხვდება ზ. დ. 1800-2100 მ-ზე, კარწახის ტბის აღმოსავლეთით, ჩილდირის ქედის ჩრდილო ფერდობზე. ტყეს ქმნის არყი (Betula litwinowii) და ვერხვი (Populus tremula), რომელთაგან უფრო დიდი ფართობი ვერხვს უკავია. აქ ცირცელიც (Sorbus aucuparia) გვხვდება, მათ შორის ქვეტყეშიც. ქვეტყეს ქმნიან, ასევე, უზანი, შოთხვი, ჩიტაკოშკა, კლდის და მთის მოცხარი, ასკილი, ჟოლო, აღმოსავლური კოწახური და მდგნალი. ზედა ზოლში, პარკის ტიპის არყნარებში ქვეიარუსს მაჯაღვერის სახეობები ქმნის, თუმცა მათ მცირე ფართობი უკავია და ფრაგმენტულადაა გავრცელებული. კარწახის სუბალპური ტყის აღმოსავლეთ ნაწილში ზედა ვერტიკალურ ზოლში ტანბრეცილი ვერვხვნარია, რაც იშვიათობას წარმოადგენს. სუბალპური ტყეების ზედა საზღვარზე (2000-2100 მ ზ. დ.) არის ფიჭვის (Pinus kochiana) პოპულაცია, რომლის ასაკიც დაახლოებით 35-40 წელია. მნიშვნელოვანი ფაქტია, რომ ფიჭვის პოპულაცია და კარწახის სუბალპური http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ფოთლოვანი ტყეები აქ ერთად გვხვდება. ბუნებრივი წარმოშობის სუბალპური ტყის განახლება საკმაოდ აქტიურად მიმდინარეობს. ეს ტყე თავისი ნიშან-თვისებებით კავკასიის სუბალპური ტყეების სამხრეთულ ტიპს მიეკუთვნება. ამგვარი ტყე ჯავახეთის ზეგანზე საქართველოს ფარგლებში სხვაგან არ გვხვდება. 5. დაახლოებით 8,650 ჰა ხელოვნური ფიჭვნარი გაფანტულია ზეგნის სხვადასხვა ნაწილში. 6. დაცული ტერიტორიების სიახლოვეს საინტერესოა კლდე-ნაშალ-ღორღიანთა ფლორისტული კომპლექსი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია აბულისა და ემლიკლის მთის მასივების ფლორა. ჯავახეთის ზეგანზე მხოლოდ აქ არის წარმოდგენილი სუბნივალური სარტყელი 3000-3300 მ-ის ფარგლებში. მიუხედავად ასეთი მცირე ჰიფსომეტრული დიაპაზონისა, ტიპიური სუბნივალური სარტყლის ფლორის სიმდიდრე 60 სახეობას აღემატება, საიდანაც 20-25% კავკასიისა და ამიერკავკასიის ენდემებია (იხ. დანართი 7). 7. ჯავახეთის მთიანეთში აღრიცხულია ძუძუმწოვარათა თითქმის 40, მათ შორის მტაცებელთა ათი და ჩლიქოსანთა ორი სახეობა. ჩლიქოსანთა ორივე სახეობა, ისევე, როგორც ფოცხვერი და დათვი, იშვიათად თუ გამოჩნდება ამ შიშველ ადგილებში. მეტადაა გავრცელებული: ჭრელტყავა (Vormela peregusna, გლობალურად მოწყვლადი სახეობა), წავი (Lutra lutra), ევროპული კურდღელი (Lepus europaeus), მაჩვი (Meles meles), მელა (Vulpes vuples) და მგელი (Canis lupus). კურდღელი, მელა და მგელი გავრცელებულია მთელ ჯავახეთის მთიანეთში, მაშინ, როდესაც ჭრელტყავა აღრიცხულია მხოლოდ სასაზღვრო ზონაში (მადატაფის ტბის მიდამოებში). ძუძუმწოვართა ექვსი სახეობა (ძირითადად მღრღნელები) კავკასიის ენდემია: ნერინგის ბრუცა (Nannospalax nehringi), ბრანდტის ზაზუნა ( Mesocricetus brandti), დაღესტნური მემინდვრია (Terricola daghestanicus), ნაზაროვის მემინდვრია ( Terricola nasarovi), კავკასიური წყლის ბიგა (Neomys teres), კავკასიური ბიგა (Sorex satunini Ognev). ეს სახეობები კონცენტრირებულია რეგიონის სამხრეთ საზღვარსა და სამცხე-ჯავახეთის მთებში. ერთადერთ არაადგილობრივ ძუძუმწოვარს წარმოადგენს ონდატრა (Ondatra zibethicus ), რომელიც გაამრავლეს ხანჩალის ტბაში 1980-იანი წლების შუა პერიოდში. მას შემდეგ ეს სახეობა გავრცელდა ჯავახეთის თითქმის ყველა ტბაში (იხ. დანართი 8). საქართველოს „წითელი ნუსხის“ სახეობებიდან აღსანიშნავია: ნაცრისფერი ზაზუნელა (Cricetulus migratorius) და ბრანდტის ზაზუნა (Mesocricetus brandti), რუხი მგელი (Canis lupus), წავი (Lutus lutus) და ქრცვინი (Puterius sp.). 8. ჯავახეთის მთიანეთი უკეთაა ცნობილი თავისი ფრინველებით. ამ ტერიტორიაზე ფრინველთა 140 სახეობაზე მეტი აღირიცხა. მათ შორის მკვიდრია 80-85 სახეობა, სხვები არიან ან მიგრანტები, ზაფხულის სტუმრები, ან მათი სტატუსი გაურკვეველია. ფრინველთა უმრავლესობა დაკავშირებულია ზეგანზე განლაგებულ ტბებთან და წყლიან ადგილებთან. შვიდი სახეობა გლობალურად მოწყვლადია, რომელთაგან რამდენიმე ბუდობს ჯავახეთის მთიანეთში: მათ შორის ხუჭუჭა ვარხვი (Pelecanus crispus) – კარწახის ტბაზე. ჯავახეთის მთიანეთი ერთადერთი ადგილია საქართველოში, სადაც ბუდობენ რუხი წერო (Grus grus), რუხი ყანჩა (Ardea cinerea), თეთრი ყარყატი (Ciconia ciconia), ვარხვები: ვარდისფერი ვარხვი (Pelecanus onocrotalus), ქოჩორა (ხუჭუჭა ვარხვი ( P. crispus) და თეთრფრთიანი გარიელი გარიელი (Melanitta fusca). ყანჩა და ყარყატი ჩვეულებრივია ნინოწმინდის რაიონის სამხრეთი ნაწილისთვის (ანუ ხანჩალის, ბუღდაშენის და მადატაფის ტბებისთვის). ვარხვების კოლონიები აღინიშნება კარწახის ტბაზე. შავი გარიელი გვხვდება ყველა დიდ ტბაზე (იხ. დანართი 9 ფრინველების). 9. ჯავახეთის ზეგანზე გვხვდება ამფიბიების და რეპტილიების ცამეტი სახეობა. დარევსკის გველგესლა (Vipera darevskii) ენდემურია კავკასიისთვის. ხვლიკების ოთხი სახეობა ენდემურია სამხრეთი საქართველოსთვის, სომხეთისა და აღმოსავლეთი თურქეთისთვის (იხ. დანართი 11 ). 10. ადგილობრივი ტბების წყლის ფაუნა თითქმის ხელშეუხებელი იყო გვიან 1950-იან წლებამდე, გარდა ტრადიციული თევზაობისა, რასაც მიმართავდა ტაბაწყურის, ხანჩალის, საღამოს და განსაკუთრებით ფარავნის ტბის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობა კომლის გამოკვების მიზნით. ადგილობრივი მოსახლეობისთვის კომერციულ ინტერესს წარმოადგენს შემდეგი სამი სახეობა: მდინარის კალმახის (Salmo fario) ტბის ფორმა, კავკასიური ქაშაპი (Leuciscus cephalus orientalis ) და მტკვრის წვერა (Barbus lacerta cyri ). 1957-1961 წლებში თევზის ფერმები შეიქმნა ტაბაწყურის, ხანჩალის, საღამოს და ფარავნის ტბებზე. 1960-იანი წლების დასაწყისში რუსეთის ჩრდილოეთიდან შემოყვანილი Coregonid თევზის ჯიშები, კობრთან (Cyprinus carpio) ერთად, მოშენებული იქნა ყველა დიდ ტბაში კარწახის გარდა. კარჩხანა სამხრეთი რუსეთიდან ჯავახეთის ზეგანზე 2100 მ-მდე სიმაღლეზე მდებარე http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ყველა ტბაში მოგვიანებით გავრცელდა. აღნიშნულის შედეგად თევზების ადგილობრივი ფაუნა და ფსკერის ფლორა და ფაუნა მკვეთრად შეიცვალა, თუმცა ამ ზემოქმედების ხარისხობრივი ან რაოდენობრივი შეფასება არ განხორციელებულა (იხ. დანართი 12). 11. საქართველოს პრეზიდენტის 2006 წლის 2 მაისის №303 ბრძანებულებით („საქართველოს ,,წითელი ნუსხის“ დამტკიცების შესახებ“) დამტკიცდა საქართველოს წითელი ნუსხა. დანართი 13 შეიცავს საქართველოს წითელი ნუსხის იმ სახოებებს, რომლებიც ჯავახეთშია გავრცელებული. მუხლი 10. ლანდშაფტები 1. ჯავახეთის მთიანეთი მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ ნაწილში. გეოგრაფიულად იგი წარმოადგენს ახლო აღმოსავლეთის ზეგნების უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილს. ჩრდილოეთით მას თრიალეთის ქედის კალთები საზღვრავს, აღმოსავლეთით და სამხრეთოთ – აბულ-სამსარის და ჯავახეთის ქედები, რომლებიც თანდათანობით გადადის თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთის ზეგანში (ჩილდირის ტბის მიდამოები). დასავლეთით ჯავახეთის ზეგანს მკვეთრად საზღვრავს მდ. მტკვრის ღრმა ხეობა. ზეგნის მთლიანი ტერიტორია, დაახლოებით, 700 კვ.მ.-ის ტოლია. მისი აბსოლუტური სიმაღლე იცვლება 1,500 მ-დან 3,300 მ-მდე. 2. ვულკანური, რბილი ფორმების მრავალფეროვნება – პლატოები, კონუსები და გაქვავებული ლავური ღვარები და ამ ფორმებს მისადაგებული მცირე და საშუალო ზომის ვულკანური წარმოშობის ტბები – მკვეთრად გამოარჩევენ ჯავახეთის ლანდშაფტს საქართველოს სხვა მხარეების ლანდშაფტებისაგან და, ასევე, განსაზღვრავენ ამ ზეგნის მთლიანი ტერიტორიის – სომხეთისა (არპის ტბის მიდამოები) და თურქეთის (ჩილდირის ტბის გარშემო) ნაწილების ჩათვლით – პერცეფციულ უნიკალობას კავკასიის ეკორეგიონის ფარგლებში. 3. ტერიტორიაზე ძირითადად წარმოდგენილია: ა) მაღალმთის მდელოებისა და სტეპების ლანდშაფტი ვულკანურ ზეგნებსა და მთის ფერდობებზე მთა მდელოსა და მთის შავმიწა ნიადაგებით; ბ) მაღალმთის ვულკანური წარმოშობის ტბებისა და წყალჭარბი ტერიტორიების ლანდშაფტი. მუხლი 11. გეოლოგია და ჰიდროლოგია 1. გეოლოგიურად ჯავახეთის მთიანეთი შედგება მიოცენის, ზედა პლიოცენის და პლეისტოცენის პერიოდების ვულკანური მასალისგან (ანდეზიტი, დაციტი და სხვ.). უძველეს შრეებს წარმოადგენს ზედა პალეოზოური პერიოდის გრანიტები და დიორიტები. თანამედროვე ალუვიალურ პროლუვიალური, ტბის პროლუვიალური და ტბის ალუვიალური ნალექები გაბნებულია ფართო ტერიტორიებზე. 2. ტერიტორიის გეომორფოლოგიაზე ზეგავლენას ახდენს ტექტონიკური მოქმედება, ტემპერატურის მერყეობა და ქარითა და წყლით გამოწვეული ეროზია. ჯავახეთის მთიანეთში ხშირად გვხვდება პერიგლაციალური ფორმები, როგორიცაა ზვავი, მეწყერი, ღვარცოფი და სხვ. ჯავახეთის მთიანეთის სამხრეთი ნაწილი წარმოადგენს ზ.დ 2500-2800 მ სიმაღლის ლავურ ზეგანს, სადაც ყველაზე მაღალია კონუსისებური მთა (ჩამქრალი ვულკანი) ელმიკლი (3053 მ). 3. ჰიდროლოგიურ თავისებურებებს მეტწილად განსაზღვრავენ ჯავახეთის ვულკანური მთები და ლავის ფენა, რომელიც აქ ფარავს თითქმის მთელ ტერიტორიას. ექვსი ბუნებრივი ტბა (ზედაპირის ფართობით 1 კვ.მ. და მეტი) და 60-ზე მეტი პატარა ტბა გაბნეულია მთელ ჯავახეთის ზეგანზე. ყველა ტბა წარმოიშვა ვულკანური მოქმედებების შედეგად. ტბების ზედაპირის საერთო ფართობი ჯავახეთის მთიანეთში აჭარბებს 96 კვ.მ-ს, ხოლო თუკი ჩავთვლით დაჭაობებულ და დროებით ჭარბტენიან ტერიტორიებსაც – აღწევს 144 კვ.მ.-ს (ჯავახეთის მთიანეთის ტერიტორიის 5.5%). ტბები, ჩვეულებრივ, მეჩხერია – 3 მ მაქსიმალური სიღრმით. კოლხეთის დაბლობის შემდეგ, ჯავახეთის მთიანეთს მეორე ადგილი უკავია ჭარბტენიანი ადგილების კონცენტრაციით საქართველოში; ხოლო კავკასიის მთიანეთში – პირველი ადგილი. ამასთან, ჯავახეთის ზეგანი ითვლება საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან წყალშემკრებ და წყლით მომმარაგებელ მხარედ. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 4. გრუნტის წყლები ასრულებს ძირითად როლს ადგილობრივი ტბების წარმოშობის საქმეში და მითი კვების ძირითადი წყაროცაა. მდ. ფარავანს – ზეგნის უდიდეს მდინარეს – ფარავნის ტბიდან წელიწადში გამოაქვს 45 მლნ მ3 წყალი. ფარავანი ჩაედინება და გამოედინება საღამოს ტბიდან და უერთდება მდინარე მტკვარს სოფელ ხერთვისთან. მისი მთლიანი სიგრძეა 74 კმ (საშუალოდ 13%-იანი დახრილობით). მისი წყალშემკრები აუზი უდრის 2350 კვ.კმ-ს და შეადგენს ჯავახეთის ზეგნის უმეტეს ნაწილს, გარშემორტყმულს მთებით. მისი ძირითადი შენაკადებია მდ. განზასხევი (19 კმ სიგრძის), ბუგდაშენის წყალი (16 კმ სიგრძის), კირხბულაკი (32 კმ სიგრძის), კორხი (30 კმ სიგრძის) და ჩობარეთი (23 კმ სიგრძის). 5. ზეგანი მდიდარია გრუნტის წყლებით, კერძოდ წყაროების მრავალრიცხოვნებით, რომელთა დინების ნაკადი ძირითადად სტაბილურია და მხოლოდ მცირედ მერყეობს წლის განმავლობაში, მათ შორის ბევრია მინერალური წყარო. მუხლი 12. კლიმატი 1. ჯავახეთის ზეგანი ხასიათდება მკაცრი, უმეტესად კონტინენტური ჰავით. ივლისის შუა რიცხვების საშუალო ტემპერატურა აქ უდრის 15°C, განსხვავებით საქართველოს სხვა კუთხეებისგან, სადაც ამ პერიოდში ტემპერატურა აღწევს 22-25°C-ს. ზამთრის ტემპერატურა შუა იანვრში საშუალოდ აღწევს 8°C -10°C, როცა ქვეყნის დანარჩენ ნაწილებში იგი მერყეობს -2-სა და +5°C შორის. ამ დროს ყინულის სისქე ტბებში 30-50 სმ-ია. 2. ჯავახეთის მთიანეთში ატმოსფერული ნალექების დონე დაკავშირებულია ზ. დ. სიმაღლესთან. 2,000 მ-ზე დაბლა განლაგებულ ტერიტორიებზე ნალექების წლიური რაოდენობა მერყეობს 500-600 მმ-ს შორის. 2,000 მ-ზე განლაგებულ ტერიტორიებზე (ჯავახეთის მთიანეთის ჩრდილო და აღმოსავლეთი ნაწილები) ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობის დონე მერყეობს 600-700 მმ შორის, წვიმის პიკური რაოდენობით გაზაფხულსა და გვიან შემოდგომაზე. 3. ზეგანზე ყველაზე მკაცრი ჰავა ფიქსირდება ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, ვინაიდან მუნიციპალიტეტის 70% განლაგებულია ზ. დ. 2,000 მ სიმაღლეზე მაშინ, როცა ასეთივე სიმაღლეზე მდებარეობს ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის მხოლოდ 30%. ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის 50% ზე მეტი კი, ფაქტობრივად, განლაგებულია 2,400 მ-ზე მეტ სიმაღლეზე. შესაბამისად, იანვრის და ივლისის საშუალო ტემპერატურა ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, დაახლოებით, 2-4 გრადუსით ნაკლებია, ხოლო ნალექების წლიური რაოდენობა 100-200 მმ-ით მეტია, ვიდრე ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში. სწორედ ამ მიზეზის გამო ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში უფრო მეტად აშენებენ პირუტყვს, ვიდრე ახალქალაქის მუნიციპლიტეტში, სადაც ძირითადად მოჰყავთ მარცვლეული და კარტოფილი. მუხლი 13. ტურისტული და რეკრეაციული პოტენციალი 1. დღეისათვის ჯავახეთი არ წარმოადგენს საქართველოში ჩამოსული ტურისტების დანიშნულების პრიორიტეტულ ადგილს შესაბამისი ინფრასტრუქტურისა და სერვისების სიმწირის, ასევე, რეგიონის ბუნებრივი მიმზიდველობის ცნობადობის ამაღლებისაკენ მიმართული აქტივობების სიმცირის გამო; ამ ხარვეზის გამოსწორება ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა. 2. ტერიტორიის ტურისტულ და რეკრეაციულ პოტენციალს განსაზღვრავს მიმზიდველი ბუნებრივი გარემო (ტბები, გადამფრენი ფრინველები, რბილი, ვულკანური რელიეფი – იოლად ასასვლელი მთებით და სხვ.). ამასთან, საავტომობილო გზების გაუმჯობესებული ხარისხი, ისევე როგორც ახლო მომავალში აზერბაიჯანი-საქართველო-თურქეთის რკინიგზის ექსპლუატაციაში შესვლა უზრუნველყოფს ტურისტების სწრაფ და კომფორტულ ტრანსპორტირებას. 3. დაცულ ტერიტორიებს გააჩნია დიდი პოტენციალი ფრინველების სპეციალისტებისა და ფრინველებზე ფოტომონადირეების (ე.წ. Birdwatcher-ების), ასევე, თევზაობის მოყვარულთა, მათ შორის გაყინულ ტბაზე თევზაობის მოყვარულთა მოსაზიდად. 4. ტერიტორიას გააჩნია მნიშვნელოვანი პოტენციალი ზამთრის ტურიზმის (განსაკუთრებით, თხილამურებზე სიარულის – ე.წ. Cross-country skiing-ისა და Snowshoeing-ის მოყვარულთათვის), ასევე საცხენოსნო-სათავგადასავლო ტურიზმის, ასევე ველოტურიზმის განვითარებისათვის. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 5. ჯავახეთში არსებობს ტურისტული რესურსების კომბინირებული შეთავაზების და ტურისტული პროდუქტის ადგილობრივ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტთან (როგორიც არის პური, ყველი, თაფლი და სხვ.) “დაკავშირების” შესაძლებლობა. სასოფლო სამეურნეო პროდუქტის მომსახურების სფეროსთან კომბინაცია (სასტუმრო სახლები, კვების ობიექტები, მცირე სიმძლავრის სავაჭრო და საპიკნიკე ადგილები) დამატებით შესაძლებლობებს შექმნის. 6. ტერიტორიას დამატებით ტურისტულ ღირებულებას სძენს მათ გარშემო ან მათ სიახლოვეს არსებული, გამორჩეული ისტორიულ-კულტურული ძეგლები, როგორიცაა ვარძია, ხერთვისი, უძველესი ნამოსახლარები და სხვ. (გასათვალისწინებელია ვარძიიდან კარწახის ტბასთან გადმოსასვლელი ტურისტებისთვის მიმზიდველი გზა). 7. კიდევ ერთ დამატებით რესურსს ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების სომხეთთან და თურქეთთან სასაზღვრო მდებარეობა წარმოადგენს. სომხეთის მოსაზღვრე – არფის ტბის – ეროვნულ პარკთან თანამშრომლობის განვითარება, ასევე, ზემოთ ხსენებული სარკინიგზო მაგისტრალის ამოქმედება კარგ შესაძლენლობას ქმნის ამ ქვეყნებიდან ტურისტების მოსაზიდად. 8. ადმინისტრაცია მონაწილეობას მიიღებს ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ცნობადობის ამაღლების, ვიზიტორთა მოზიდვისა და ხარისხიანი მომსახურებისათვის სხვადასხვა საშუალებას გამოიყენებს, როგორიცაა: დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ვებგვერდი; ტურისტული გზამკვლევის და სხვა გამოცემების შექმნა და მიწოდება ვიზიტორებისათვის; გაცნობითი ტურების მოწყობა მედიისა და ტურ-ოპერატორებისათვის; შესაბამისი ინფორმაციის განთავსება საქართველოს შესახებ არსებულ სხვადასხვა გზამკვლევში (Bradt Travel Guidebook, Lonely Planet, Walking in the Caucasus და სხვ.); ეროვნულ პარკის შესახებ თემატური ფილმებისა და ვიდეო რგოლების მომზადება; სარეკლამო რგოლების მომზადება და რეკლამირება ცენტრალური ტელევიზიების მეშვეობით; ტურისტულ ბაზრობებში მონაწილეობა, ტრანსსასაზღვრო ურთიერთობების ჩამოყალიბება და სხვ. მუხლი 14. ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება 1. ჯავახეთში, საქართველოს სხვა მაღალმთიანი მხარეების მსგავსად, ტრადიციულად უნდა ჩაითვალოს მესაქონლეობა, მათ შორის მომთაბარე მეცხვარეობა, ნაწილობრივ მემინდვრეობა და მეფუტკრეობა, ასევე, მათთან დაკავშირებული პროდუქტების წარმოება. 2. ბუნებრივი რესურსებიდან ჯავახეთში ტრადიციულად გამოიყენება ზაფხულის საძოვრები და სათიბები. ეს რესურსი გამოიყენება არა იმდენად ადგილობრივი მოსახლეობის (რომელსაც, გადაზამთრების პრობლემის გამო, ცხვარი ცოტა ჰყავს), რამდენადაც საქართველოს სხვა კუთხეებიდან წლის შესაბამის პერიოდში (ივნისი-სექტემბერი) ამოსული ფერმერების მიერ (ძირითადად – კახეთიდან, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტიდან). ძოვების პრაქტიკა საბჭოთა პერიოდში უსისტემო იყო. ასეა დღესაც. ამდენად, მდგრადი ძოვების ნორმების დანერგვა, დაცული ტერიტორიების ფარგლებში, მათ ერთ-ერთ მთავარ ამოცანად უნდა ჩაითვალოს. 3. ტრადიციულად უნდა ჩაითვალოს წყალსატევების თევზის რესურსების გამოყენებაც. დღეისათვის მათ უმრავლესობაზე თევზის ფერმებია მოწყობილი, წყალსატევებში გაშვებულია (ინტროდუცირებულია) თევზის არაადგილობრივი სამრეწველო სახეობები (ტბის კალმახი და სხვ.); წყალსატევების თევზის რესურსების მდგრადი გამოყენების საკითხების დარეგულირებას ფერმების მესაკუთრეებთან კოორდინირება ესაჭიროება. 4. წყლის რესურსების გამოყენება შომდგომი ცალკე, დეტალური შესწავლის საგანია: აშკარაა, რომ სრულიად არამდგრადია ხანჩალის ტბის თანამედროვე მდგომარეობა, რისი უპირველესი მიზეზიცაა წყლის მენეჯმენტის დაუსაბუთებელი და წარსულში უხარისხოდ განხორციელებული ღონისძიებები. წყლის საბჭოური საინჟინრო მენეჯმენტის ესა თუ ის კვალი შეინიშნება თითქმის ყველა ტბაზე (კარწახის გარდა, რომელიც ტრანსასაზღვრო ტბაა). მუხლი 15. ისტორიულ-კულტურული ღირებულება 1. სამცხე-ჯავახეთი საქართველოს უძველესი კუთხეა. ამ ტერიტორიაზე მრავალი არქეოლოგიური ძეგლია. არქეოლოგიურმა გათხრებმა ცხადყო, რომ ადამიანს სამცხე-ჯავახეთის ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან უცხოვრია. რეგიონის ტერიტორიაზე მრავალი ადრეანტიკური ხანის ნაქალაქარი http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 და ყორღანული სამარხი იქნა აღმოჩენილი. აქ ვხვდებით ციკლოპური ტიპის, უზარმაზარი ლოდებისგან მშრალად ნაშენ, ციხე-ნამოსახლარებს, გალავნებს, კოშკებსა და აკლდამებს. სამცხე ჯავახეთი საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი და კულტურულად დაწინაურებული პროვინცია იყო. პირველად ისტორიულ წყაროებში ეს რეგიონი მოხსენიებულია ძვ.წ-ით 785 წელს, ურარტუს მეფის არგიშთის მიერ. XI ს-დან ჯავახეთის ცენტრად მოიხსენიება ახალქალაქი. XII საუკუნეში თამარ მეფის დროს სამცხე-ჯავახეთის ტერიტორიაზე მძლავრი კულტურული ცხოვრება დუღდა, რისი კვალიც დღემდე მკაფიოდაა შენარჩუნებული. 2. ჯავახეთის მთიანეთი მდიდარია ისტორიული და კულტურული ძეგლებით. გადმოცემით, მე-3 საუკუნეში წმინდა ნინო საქართველოში კაპადოკიიდან პირველად ჯავახეთის მთიანეთში შემოვიდა და აქედან დაიწყო ქართველ ხალხში ქრისტიანობის გავრცელება. 3. სამცხე-ჯავახეთის ყველაზე მნიშვნელოვან ისტორიულ ძეგლებს შორის არის ხერთვისი – ლეგენდარული ციხე-ქალაქი, რომელიც განლაგებულია მდინარეების ხერთვისისა და ფარავნის შესართავთან, და მდინარე მტკვრის ხეობაში კლდეში გამოკვეთილი ვარძიის სამონსტრო კომპლექსი. ეს კომპლექსი – როგორც ერთი ობიექტი – შეტანილია UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის არეების/უბნების (UNESCO World Heritage Sites) წინასწარ ნუსხაში (იხ. http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5236/) და ოფიციალური საერთაშორისო აღიარების რეალური კანდიდატია. 4. თავისი თბილი წყლებით ცნობილი სოფელი ნაქალაქარი ვარძიის ჩრდილოეთით, ხერთვისის ხეობაში მდებარეობს. ძველ დროს და შუა საუკუნეების დასაწყისში ჯავახეთის უძველესი ქალაქი წუნდა ნაქალაქარის მახლობლად მდებარეობდა. მის შორიახლოს, კლდის წვერზე, იმავე სახელწოდების ეკლესიაა, რომელიც საქართველოს უდიდესი პოეტის შოთა რუსთაველის დროს აშენდა. ისტორიული წყაროები მოწმობს, რომ წუნდის დანგრევის შემდეგ, ჩვენი წელთაღრიცხვის IX-X საუკუნეებში, მდინარე მტკვრის მოპირდაპირე ნაპირას აშენდა თმოგვის ციხე. მტკვრის მარჯვენა ნაპირას განლაგებულია ვანის ქვაბები, VII-XVI საუკუნეების არქიტექტურული და კულტურული ძეგლი. ზეგანზე მიმოფანტულ სოფლებში ბევრი კულტურული ძეგლია, უმეტესად – ეკლესიები. 5. ეს ყოველივე, ლანდშაფტისა და ბიომრავალფეროვნების თავისებურებასთან ერთად, მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრავს რეგიონის ტურისტულ პოტენციალს. თვით დაცული ტერიტორიბის ფარგლებში გამორჩეული ისტორიულ-კულტურული ძეგლები არ არის განლაგებული. მუხლი 16. ეკოსაგანამანათლებლო პოტენციალი 1. ტერიტორიას გააჩნია გამოკვეთილი ეკოსაგანმანათლებლო პოტენციალი ძირითადი მიმართულებებით: ა) ფრინველთა მრავალფეროვნება და მისი შენარჩუნების მნიშვნელობა; ბ) საძოვრების დეგრადაცია/ეროზია და მდგრადი გამოყენება; გ) წყლის ეკოსისტემებისა და თევზის რესურსების მდგრადი გამოყენება. 2. ჯავახეთზე გადის გადამფრენი ფრინველების საქართველოს ფარგლებში მდებარე მე-2 სამიგრაციო გზა, რომელიც შავიზღვისპირეთს მნიშვნელოვნად ჩამოუვადრება ფრინველთა რაოდენის მხრივ, მაგრამ თითქმის არ განსხვავდება ფრინველთა სახეობების რაოდენობით, რაც მის სამეცნიერო საგანმანათლებლო უნიკალობას განსაზღვრავს: სწორედ ამის გამო აქ ფრინველები სხვა ბიოლოგიურ კომპონენტებზე უკეთესადაა შესწავლილი. გარდა ამისა, ტრანსასაზღვრო კონტექსტი ამ მიმართულებითაც დამატებით პოტენციალს წარმოქმნის. 3. გარემოსდაცვითი ცნობიერების გაზრდის მიზნით, ეკო-საგანმანათლებლო საქმიანობისთვის ასაკობრივი ზღვარის გათვალისწინებით შეიძლება გამოიყოს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფი, უპირველესად, სკოლების ადგილობრივი მოსწავლეები; ასევე, უნივერსიტეტების (ახალციხის, თბილისის და სხვ.) სტუდენტები, ასევე ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობა. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 4. შესაბამისი ღონისძიებების დაგეგმვისა და განხორციელებისას აქტიურად შეიძლება, იქნეს გამოყენებული ადგილობრივი რესურსცენტრების და არასამთავრობო ორგანიზაციების შესაძლებლობები. მუხლი 17. საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. საზოგადოებასთან ურთიერთობა წარმოადგენს მნიშვნელოვან მიმართულებას ყველა დაცული ტერიტორიისათვის. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიის დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობას და ცნობიერებას ზოგადად დაცული ტერიტორიის და იქ მიდინარე პროცესების შესახებ, რაც განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას. 2. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია საზოგადოებსთან ურთიერთობისთვის სხვადასხვა საშუალებას გამოიყენებს, როგორიცაა: დაცული ტერიტორიების ვებგვერდი; საინფორმაციო ბროშურებისა და ბუკლეტების ბეჭდვა და გავრცელება; დაცული ტერიტორიების შესახებ სტატიების გამოქვეყნება ადგილობრივ და ცენტრალური პრესაში; ინფორმაციის განთავსება როგორც ქართულ, ისე საერთაშორისო ჟურნალ-გაზეთებში; სხვადასხვა ღონისძიებების დაგეგმვა და განხორციელება პარტნიორებთან და ადგილობრივ მოსახლეობასთან მჭიდრო თანამშრომლობით; დაცული ტერიტორიების მიერ მოწყობილი ღონისძიებების გაშუქება ადგილობრივი და ცენტრალური ტელევიზიით; შეხვედრები ადგილობრივ მოსახლეობასთან; გაცნობითი ეკოტურების მოწყობა სასწავლო დაწესებულებებისათვის და მათთან პარტნიორული ურთიერთობის დამყარება; თანამშრომლობა არსებულ და პოტენციურ რეგიონულ პარტნიორებთან და სხვ. მუხლი 18. სოციალურ-ეკონომიკური ასპექტები 1. ჯავახეთის მთიანეთში ძირითადად ორი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულია: ნინოწმინდისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტები. ამ ორ მუნიციპალიტეტში 98 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის 96 სოფელი და 2 ქალაქი. ყველაზე დიდი ქალაქი ჯავახეთის ზეგანზე არის ახალქალაქი, რომლის მოსახლეობა 12000-15000 კაცს შეადგენს, ნინოწმინდაში კი – 6900 კაცს. მოსახლეობის 80% სოფლად ცხოვრობს. ამ ორი მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის საერთო რიცხვი შეადგენს 102400 ადამიანს (67300 ახალქალაქში, 35100 ნინოწმინდაში). ნინოწმინდაში საშუალო კომლის სულადობა შეადგენს 3,7 ადამიანს. 2. ნინოწმინდასა და ახალქალაქში შეინიშნება მუდმივად მცხოვრები მოსახლეობის გადინების ტენდენცია – არახელსაყრელი ეკონომიკური პირობების გამო. 3. ზაფხულში ჯავახეთის მთიანეთში მოსახლეობის რაოდენობა იზრდება, ვინაიდან სხვა მუნიციპალიტეტებიდან ჩამოსული მოსახლეობა იყენებს ჯავახეთის მთებს ტრადიციულ საზაფხულო საძოვრებად. 4. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დამხმარე ზონაში მდებარეობს ათი სოფელი – ექვსი ახალქალაქის და ოთხი ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებში (იხ. დანართი 14). აქ 1732 კომლია, მოსახლეობის ჯამი კი 4750-ს შეადგენს; ყველაზე დიდი სოფელი სულდაა, შემდეგ კარწახი და დადეში, რომლებიც ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში მდებარეობენ. 5. ამ ყველა სოფლის მოსახლეობა ამა თუ იმ ხარისხით დამოკიდებულია ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების რესურსებზე: უმთავრესად – საძოვრებზე და სათიბებზე, ნაწილობრივ, ასევე, თევზის რესურსებზე. 6. დაცული ტერიტორიების შექმნა მოსახლეობას ახალი შემოსავლის წყაროს შეუქმნის, რაც დაკავშირებულია, უპირველესად, ტურიზმის განვითარებასთან და კერძოდ ვიზიტორთა მომსახურების სფეროსთან; დამხმარე ზონისათვის დაგეგმილი საპილოტე პროექტები ხელს შეუწყობს კომუნალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 თავი III გრძელვადიანი მიზნები მუხლი 19. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებულ ძირითად გრძელვადიან მიზნებს რამდენიმე ფაქტორი განსაზღვრავს: ა) ეს არის ახლად დაარსებული დაცული ტერიტორიები, სადაც მანამდე დაცვის რეჟიმი არ არსებობდა; ბ) დაცული ტერიტორიები უმეტესად მოიცავს სხვადასხვა ტიპის უტყეო ეკოსისტემებს (ძირითადად მაღალმთის ბალახეულ, ტბის და წყალჭარბ ეკოსისტემებს), რომელთა დაცვისა და მდგრადი გამოყენებისადმი მიდგომა განსხვავებულია; გ) დაცული ტერიტორიები მოიცავს სხვადასხვა კატეგორიის ერთეულებს (ეროვნული პარკი, აღკვეთილი), რომელთა მართვასაც, ასევე, სხვადასხვა მიდგომა ესაჭიროება; დ) დღეისათვის ტერიტორიები ინტენსიურად გამოიყენება (ძოვება, სათევზე მეურნეობები). 2. საერთო გრძელვადიან მიზანს წარმოადგენს: ჯავახეთის ეროვნული პარკის და აღკვეთილების ბუნებრივი ეკოსისტემების, შესაბამისი ეკოლოგიური პროცესების და მათთან დაკავშირებული სერვისების დაცვისა და ჯანსაღი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა, ასევე – ჯავახეთის ლანდშაფტების პერცეფციულ-ესთეტიკური ღირებულების შენარჩუნება, რაც ვიზიტორთა მოზიდვის ერთ-ერთი მთავარი პირობაა. მუხლი 20. საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილ, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა გენოფონდის და ბიოლოგიური მრავალფეროვნების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები წარმოადგნეს საქართველოს მდიდარი ბუნებრივი მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს, რომელიც ევროპისა და წინააზიის ველური ბუნების მემკვიდრეობის ნაწილია. დაცული ტერიტორიებისათვის დამახასიათებელი სახეობები და ჰაბიტატები, საქართველოს ,,წითელი ნუსხის” სახეობების პოპულაციების ჩათვლით, არის ჯანსაღ მდგომარეობაში. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები დაკავშირებულია საქართველოსა და მიმდებარე ქვეყნების სხვა დაცულ ტერიტორიებთან ეკოლოგიური დერეფნების (ან სხვა ტრანსასაზღვრო მექანიზმების) საშუალებით და ჩართულია კავკასიის დაცული ტერიტორიების ერთიან ქსელში. მუხლი 21. განათლებისა და მეცნიერული კვლევა-ძიებისათვის ფასდაუდებელი და შეუცვლელი ობიექტების ტერიტორიაზე შესაბამისი საველე პირობების შექმნასთან დაკავშირებული მიზნები დაცული ტერიტორიები ქმნიან გარემოსდაცვითი საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების შესაძლებლობებს სკოლის მოსწავლეებისა და უნივერსეტეტების სტუდენტებისათვის, ასევე ადგილობრივი მოსახლეობისა და დაინტერესებული მხარეეებისთვის; ასევე – ეკოსისტემებში მიმდინარე პროცესების, შესაბამისი ეკოსისტემური სერვისების და დაცულ ტერიტორიებზე მობინადრე პოპულაციების დინამიკის სამეცნიერო კვლევის შესაძლებლობას. მუხლი 22. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს ადგილს, სადაც ვიზიტორებს შეუძლიათ დატკბნენ შთამბეჭდავი ლანდშფტით და ველური ბუნებით და, ასევე, ბუნებრივ მდგომარეობასთან მიახლოებული ველური სამყაროს მრავალფეროვნებითა და სიუხვით. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები მაღალი ხარისხის ტურისტულ მომსახურებას სთავაზობს ვიზიტორებს, რაც ჰარმონიზებულია ველური ბუნების დაცვასთან და მდგრად განვითარებასთან. ტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი საშუალებას იძლევა მნიშვნელოვანწილად დაფარულ იქნეს დაცული http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ტერიტორიების მიმდინარე ხარჯები. დაცული ტერიტორიები ქმნის შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროს ადგილობრივი მოსახლეობისათვის. მუხლი 23. ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაცვის, აღდგენისა და განვითარების ხელშეწყობასთან და თვითმყოფადი ისტორიულ-კულტურული გარემოს შენარჩუნებასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ძირითად ტრადიციულ სამეურნეო საქმიანობას ჯავახეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე წარმოადგენს მესაქონლეობა, უპირატესად კი, მომთაბარე მეცხვარეობა. იმის გამო, რომ რეგიონში დღეისათვის ფაქტობრივად არ შემორჩა ფაუნის დიდი ზომის ბალახისმჭამელების წარმომადგენლები, გეგმაზომიერი ძოვების შენარჩუნება ბალახეული ეკოსისტემების მდგრადი ფუნქციონირებისათვის აუცილებელიც კი არის. ამდენად, შესაბამის ზონებში ნორმირებული ძოვების შენარჩუნება დაცული ტერიტორიების ერთ-ერთ მიზნად უნდა ჩაითვალოს. ამასთან, ტრადიციული მესაქონლეობის გაცნობა და მასთან დაკავშირებული პროდუქტების დაგემოვნება, ერთი მხრით, მიმზიდველი იქნება ვიზიტორებისათვის, ხოლო მეორე მხრით შემოსავლის დამატებით წყაროს შეუქმნის მოსახლეობას. 2. გრძელვადიან პერსპექტივაში შენარჩუნებული უნდა იყოს მეფუტკრეობის ტრადიციაც. 3. რეგიონს მდიდარი ისტორიულ-კულტურული გარემო გააჩნია, რომელიც დამატებით, მნიშვნელოვან შესაძლებლობებს ქმნის ტურიზმის შემდგომი განვითარებისათვის. მუხლი 24. ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებულ მთავარ გრძელვადიან მიზნებს წარმოადგენენ რეგულირებული, მდგრადი ძოვების უზრუნველყოფა და ტბებისა და წყალჭარბი ტერიტორიების რესურსების მდგრადი გამოყენება. ეს ყოველივე თავიდან აგვაცილებს ბალახეული და მტკნარი წლის ეკოსისტემების დეგრადაციას. მუხლი 25. ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები აუცილებელია ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სრულფასოვანი დაკომპლექტება, აღჭურვა, შტატის შესაძლებლობების ზრდა და დაცული ტერიტორიების ფუნქციონირების ფინანსური მდგრადობის უზრუნველყოფა. მუხლი 26. მენეჯმენტის გეგმის ზოგადი პრინციპები ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავლენას ახდენენ, ერთი მხრივ, ბუნებრივი მოვლენები და პროცესები, მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებულ ფასეულობაზე განხორციელებული მოკლე და გრძელვადიანი გავლენები, რომელთა შორის უპირველესად აღსანიშნავია კლიმატის ცვლილება; ხოლო მეორე მხრივ, არანაკლები მნიშვნელობა აქვს ანთროპოგენურ ზემოქმედებას და, უპირველეს ყოვლისა, ძოვებას, რომლის ზეგავლენა დაცული ტერიტორიების ეკოსისტემებზე არაერთმნიშვნელოვანია. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციამ უნდა შეინარჩუნოს ბალანსი ისეთი გზით, რომ საფრთხე არ შეექმნას იმ განსაკუთრებული ფასეულობების მდგრადობას, რაზეც პასუხისმგებელია დაცული ტერიტორიების სააგენტო. დაცული ტერიტორიების სააგენტო მართავს დაცულ ტერიტორიებს შემდეგი ზოგადი პრინციპების შესაბამისად: 1. ძოვება და მისი კონტროლი როგორც ზემოთაც აღინიშნა, პარკისა და აღკვეთილების ტერიტორიაზე ძოვებას არაერთმნიშვნელოვანი ზეგავლენა აქვს. ერთი მხრივ, ჭარბი და/ან უსისტემო ძოვება იწვევს ისეთი უარყოფითი მოვლენების განვითარებას, როგორიცაა საძოვრების გათქერვა და პროდუქტიულობის დაქვეითება, ეროზიული მოვლენების განვითარება (რომლებიც გამოწვეულია არა მხოლოდ პირდაპირი, არამედ არაპირდაპირი ფაქტორებითაც, როგორიცაა სათიბ-საძოვრებამდე მისასვლელი მეორადი გზების ფაქტორი და მისთ.), წყლების – მათ შორის ტბების – დაბინძურება ორგანული ნივთიერებებით და ამასთან დაკავშირებული ეკოლოგიური მოვლენები და სხვ. მეორე მხრივ, ტერიტორიაზე არ არის გავრცელებული დიდი ზომის ბალახისმჭამელები (ანუ პირველი რიგის კონსუმენტები), რომლებიც სწორედ პირუტყვითაა ჩანაცვლებული: ასეთ პირობებში ზომიერი, http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 რეგულირებული ძოვება ბალახეული ეკოსისტემებისათვის, მისი პროდუქტიულობისა და სახეობრივი მრავალფეროვნების შენარჩუნებისათვის აუცილებელ ელემენტს წარმოადგენს. სწორედ ზომიერი, კონტროლირებადი ძოვების (ეკოლოგიური ბალანსის) შენარჩუნება ეროვნული პარკის ტერიტორიის უმეტეს ნაწილზე ერთ-ერთ მთავარ ზოგად პრინციპს წარმოადგენს. 2. ტბებისა და ჭარბწყლიანი ეკოსისტემების შენარჩუნება ჯავახეთის ტბებსა და ჭარბწყლიან ეკოსისტემებს გარდა თავისთავადი ღირებულებისა, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვთ ფრინველთა ამ სამიგრაციო გზისა და მასთან ასოცირებული მრავალფეროვნების შესანარჩუნებლად. ამდენად, მეორე, არანაკლებ მნიშვნელოვანი, პრინციპი ამ ტიპის ეკოსისტემებზე ანთროპოგენური ზემოქმედების მინიმიზაცია და მათი ბუნებრივთან მაქსიმალურად მიახლოებული ფუნქციონირების უზრუნველყოფა წარმოადგენს. 3. ტყის კორომების კონსერვაცია როგორც აღინიშნა, ბუნებრივი ტყეების ნაშთებს ჯავახეთში განსაკუთრებული ღირებულება გააჩნია: ეს არის სუბალპური ცირცელიანი ვერხვნარების-არყნარების უნიკალური, სამხრეთული ტიპი. შესაბამისად – ამ კორომების კონსერვაცია-შენარჩუნებას დიდი სამეცნიერო-საგანმანათლებლო მნიშვნელობა აქვს. სამომავლოდ ჯავახეთის დაცულმა ტერიტორიებმა თავისი წვლილი უნდა შეიტანოს შესაბამის მონაკვეთებზე სუბალპური ტყის ეკოსისტემის აღდგენაშიც. 4. ხანძრების კონტროლი და აღკვეთა ჯავახეთი ძირითადად უტყეო რეგიონია, თუმცა აქ – მათ შორის პარკის ტერიტორიაზე – შემორჩენილია სუბალპური ტყის მცირე ზომის კორომი, რომლებსაც განსაკუთრებული ბიოეკოლოგიური მნიშვნელობა აქვს: ეს არის ამ ტიპის მცენარეული თანასაზოგადოებების გავრცელების ერთ-ერთი უკიდურეს სამხრეთული ვარიანტი. გარდა ამისა, ტერიტორიაზე გვხვდება ფიჭვის ხელოვნური ნარგაობაც. ასეთი ტიპის თანასაზოგადოებების უკიდურესი სიმცირის გამო აუცილებელია ტყის ხანძრების პრევენციული ღონისძიებების გატარება, მათი თავიდან აცილების მიზნით. ერთ-ერთ ასეთ პრევენციულ ღონისძიებად უნდა ჩაითვალოს მოსახლეობის მიერ ბალახნარის პერიოდული გადაწვის პრაქტიკა: ეს მცდარი პრაქტიკა არ უწყობს ხელს ბალახნარის გაუმჯობესებას გრძელვადიან პერსპექტივაში, რადგან იმავდროულად სპობს ნიადაგის იმ ელემენტებს/კომპონენტებს, რომლებიც განაპირობებენ ნიადაგისა და შესაბამისად ბალახნარის ხარისხს; მეორე მხრით კი ტყის ხანძრების წარმოშობის საფრთხეს ქმნის. გარდა ამისა, ასეთმა პრაქტიკამ, ასევე, შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას ფრინველებისათვის მნიშვნელოვან ადგილსამყოფელებს. 5. კლიმატის ცვლილებები, მათთან ადაპტაცია და მათი შედეგების შერბილება სპეციალური კვლევა ჯავახეთის ეკოსისტემებზე კლიმატის მოსალოდნელი ცვლილების ზეგავლენის შესახებ არ ჩატარებულა. ამდენად, იმისათვის, რათა დაისახოს ამ ზეგავლენის მიმართ ადაპტაციისა და შედეგების შერბილების მექანიზმები სასურველია მსგავსი კვლევის ჩატარება შესაბამისი სამეცნიერო დაწესებულებების მიერ. თეორიულად კლიმატის მოსალოდნელმა ცვლილებამ დათბობის და სიმშრალის გარკვეული მატების მიმართულებით არ უნდა მოახდინოს მნიშვნელოვანი ზეგავლენა ჯავახეთის ბალახეული ეკოსისტემების სტრუქტურასა და ფუნქციონირებაზე, რადგან მათ შემადგენლობაში დღესაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ სიმშრალის ამტანი სახეობები. კვლევის ძირითად ობიექტს ტბები და ჭარბწყლიანი ეკოსისტემები უნდა წარმოადგენდეს, რათა შეფასდეს მათი მოსალოდნელი დინამიკური ცვლილებები. თავი IV სიტუაციური ანალიზი მუხლი 27. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაცია და მდგრადი გამოყენება 1. ჯავახეთის ეროვნული პარკი: http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ჯავახეთის ეროვნული პარკი საქართველოს, სომხეთს და თურქეთს შორის სასაზღვრო სამკუთხედშია მოქცეული (იხ. დანართი 1). მესამეულმა ვულკანურმა პროცესებმა ოლიგოცენსა და მეოთხეულ პერიოდს შორის და პლეისტოცენის გამყინვარების პერიოდმა აქ ფართო ზეგანი ჩამოაყალიბეს. ზღვის დონიდან საშუალოდ 1800-2000 მ-ს სიმაღლის მქონე ზეგნის დეპრესიებში რამოდენიმე ტბა და ნელი დაკლაკნილი მდინარეა განთავსებული. ზეგანი ძირითადად სუბალპური მდელოებით, მდელო სტეპებით და ნაწილობრივ ჭარბტენიანი ტერიტორიებითაა დაფარული. 2500 მ-ზე მაღლა ალპური მდელოებია განლაგებული. კარწახის ტბის სასაზღვრო, ხელუხლებელ ფერდობებზე ნარჩენი სუბალპური ტყეების და ფიჭვის ნარგაობის გარდა რეგიონში ფაქტობრივად ხე-მცენარეები არ იზრდება. მიუხედავად იმისა, რომ ნაყოფიერი შავმიწა ნიადაგი მრავალი კულტურის მოყვანის საშუალებას იძლევა, ადგილობრივი ეკონომიკა რძის პროდუქტების წარმოებაზეა დაფუძნებული. საძოვრების ეკოლოგიური მდგომარეობის დასადგენად სულ ჯავახეთის ეროვნული პარკის სხვადასხვა ზონაში 56 ნაკვეთი იქნა გამოკვლეული (საძოვრების შეფასებისა და გაუმჯობესების რეკომენდაციების შემცველი ანგარიში ინახება დაცული ტერიტორიების სააგენტოში). როგორც კვლევამ აჩვენა ძლიერ დაზიანებული/ეროზირებულია გამოკვლეული ნაკვეთების 36%. ესენია, ძირითადად, სამხრეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთის ექსპოზიციის მქონე ციცაბო ფერდობები, ხეობების და კანიონების ფერდობები მაგ. „ვეფხვის კანიონი“ (ზაგრანიჩნი კანიონი); სტეპები და მდელო-სტეპების ნაწილი და ინტენსიურად გამოყენებული მიწები კარწახის და სულდას გარშემო. ქართველები და აზერბაიჯანელები საგარეჯოს და მარნეულის მუნიციპალიტეტებიდან ეროვნული პარკის უმეტეს ნაწილს საზაფხულო საძოვრებად იყენებენ. საძოვრების ეფექტიანად მართვისათვის თანამშრომლობა, არა მხოლოდ ადგილობრივ მოსახლეობასთან, არამედ ამ ინტერესთა ჯგუფებთანაც ძალზედ მნიშვნელოვანიაბა. ისინი პლასტიკატის კარვებს დგამენ საძოვრების ძირითად სარტყელში (2 300-სა და 2 600 მ-ს შორის) და იქ მაისიდან სექტემბრის ბოლომდე რჩებიან. ამ ტერიტორიებს ისინი ყოველწლიურად ქირაობენ ადგილობრივი მიწათმფლობელებისაგან 8 ლარად ჰექტარზე სეზონში. გადასარეკი პირუტყვი ძირითადად ცხვარია; შედარებით მცირეა მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის რაოდენობა, აქა-იქ გვხვდება თხები. საველე სამუშაოების წარმოებისას შეუძლებელი იყო სეზონურად გადარეკილი პირუტყვის ზუსტი აღწერის ჩატარება, მაგრამ არარეპრეზენტატიული კითხვარების, ”ლანდსატ 7”-ის გამოსახულებების და ადგილობრივი გამოცდილების საფუძველზე მაინც შესაძლებელია ასეთი, მიახლოებული შეფასება. ერთი ობიექტი/მეცხვარეთა დროებითი თავშესაფარი საშუალოდ 2,5 ოჯახისაგან შედგება. ერთი ოჯახი საშუალოდ 1500 ცხვარს (შერეული ფარა: დედა ცხვრები, ბატკნები), 100 სულ მსხვილფეხა პირუტყვს (შერეული ჯოგი: ხბო, ხარი, სარძევე პირუტყვი) და 6-მდე ცხენს/ვირს ფლობს. სულ პარკის ტერიტორიაზე 30-მდე ასეთი თავშესაფარია, ანუ აქ ზაფხულში დაახლოებით 45,000 სული ცხვარი და 3,000 სული მსხვილფეხა პირუტყვი დგას. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე რა ფართობია იჯარით გაცემული მის შექმნამდე ზუსტი ინფორმაცია ვერ იქნა მოძიებული. მოპოვებული ინფორმაციით 2009 წელს 10-წლიანი იჯარით, ნინოწმინდის რაიონში ეროვნული პარკის ტერიტორიიდან გაცემულია 200 ჰა. საძოვარი. 2. ხანჩალის ტბის აღკვეთილი: ხანჩალის ტბის აღკვეთილი მდებარეობს ზ. დ. 1920-1980 მ სიმაღლეზე, მდ. ფარავნის აუზში (იხ. დანართი 1). ხანჩალის ტბის სადრენაჟო ტერიტორიის ფართობი შეადგენს 176 კმ2-ს, ხოლო საკუთრივ ტბის წყლით დაფარული სარკის ზედაპირის ფართობია 13,3 კმ2. ხანჩალის ტბა სიდიდით მეხუთეა საქართველოში. მისი მაქსიმალური სიგანე 2,5 კმ-ია, საშუალო სიღრმე – 0,5 მ, ხოლო მაქსიმალური სიღრმე – 0,7 მ-ია. წყლის ტევადობა შეადგენს 6,365,000 მ3-ს. წყლის დონეების მაქსიმალური ცვალებადობა აღინიშნება მაისში, თოვლის დნობის პერიოდში. იგი მარაგდება პატარა მდინარეებით, რომლებიც მასში სამხრეთიდან და სამხრე-აღმოსავლეთიდან ჩაედინებიან. ხანჩალის ტბიდან გამომავალი წყალი უმთავრესად კაშხლის აღმოსავლეთით არსებული ჰიდროკვანძის გავლით მდ. აგრიჩაიში და მდ. ფარავნის შენაკადში ჩაედინება, ნაწილობრივ კი – ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაპირზე არსებული ჰიდროკვანძის გავლით ალექსანდრესის ახალ სადრენაჟო არხში. ტბის წყლის ბალანსი უარყოფითია. წყლის ბალანსზე უარყოფით ზემოქმედებას ახდენს კაშხლების აქტიური ფუნქციონირება და მდინარე ბუღდაშენიდან წამოსული სხვადასხვა წყლების ჩადინება (გაზაფხულზე, დიდი ხანჩალის სამხრეთით, დაახლოებით 1მ3/წ). ხანჩალის ტბაზე კაშხლის აშენების შემდგომ მისი ზედაპირის ფართობი 60%-ით შემცირდა. კაშხალი საირიგაციო დანიშნულების ფუქნციას ასრულებს. სანამ კაშხალი და საირიგაციო სისტემა არ ფუნქციონირებენ, ტბის წყალს მაინც იყენებენ 1000 ჰა სავარგულების, ძირითადად კარტოფილის ნათესების, მოსარწყავად. ქალაქი ახალციხე და მიმდებარე სოფლები სასმელი წყლით ტბიდან წარმოქმნილი ნაკადულებით მარაგდება. ჯავახეთის ზეგანზე არსებული ტბებიდან ყველაზე მძლავრი ანთროპოგენული წნეხის ქვეშ სწორედ ხანჩალის ტბა http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 იმყოფება, რაც ტბასთან ახლოს მდებარე სოფლების (პატარა ხანჩალი, ხანჩალი, ხოჯაბეგი, დილითი, დიდი და პატარა გონდრიო) მოსახლეობის ზემოქმედების შედეგია. თავდაპირველად არსებული ტბის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი კაშხლის მშენებლობის შემდეგ მთლიანად ამოშრა. მიუხედავად იმისა, რომ ხანჩალის ტბა დღესაც მნიშვნელოვანია მიგრაციული ფრინველებისათვის, ამჟამად ხანჩალის ტბისათვის დამახასიათებელი ფრინველთა წინანდელი ფაუნის (კაშხლის მშენებლობამდე) მხოლოდ 10%-ია შემორჩენილი. ისტორიულად ხანჩალის ტბა წარმოადგენდა მთავარ ჰაბიტატს თევზის ადგილობრივი სახეობებისათვის, როგორიცაა აღმოსავლური ფრიტა (Alburnoides bipunctatus eichwaldi) და კარჩხალი (Leuciscus cephalus orientalis); დღეისთვის ტბის ოდესღაც მდიდარი იხტიოფაუნა მეტისმეტად გაღარიბებულია და შემოიფარგლება ინტროდუქციული კარასით (Carassius carassius), რომელიც, როგორც ამბობენ, 1990-იან წლებში ხანჩალის ტბაში აგრიჩაის მდინარიდან ფრინველებმა შემოიტანეს; დღეს კარასი ვარხვების მთავარ საკვებს წარმოდგენს. თევზების წინანდელი სახეობები, რომლებიც ქვირითის ყრის პერიოდში სამხრეთ შენაკადებისკენ მიგრირებდნენ, საერთოდ აღარ არსებობს. ტბაში ეუტროფიკაციის მაღალი დონე მიმდებარე სოფლების მცხოვრებთა მიერ პირუტყვისა და ნაკელის არასათანადო გამოყენების შედეგია. 3. მადატაფის ტბის აღკვეთილი: მადატაფის ტბის აღკვეთილი მდებარეობს ზ. დ. 2107 მ-ის სიმაღლეზე (იხ. დანართი 1). ტბის წყალშემკრები აუზის ფართობი 136 კმ2-ია, რომელიც ჩრდილოეთით ვულკანური წარმოშობის მადატაფას მთას ესაზღვრება. ტბის წყლის სარკის ზედაპირი 8,78 კმ2, წყლის ტევადობა კი 9,658.000 მ3 ია. მაქსიმალური სიღრმეა 1,7 მ (საშუალო სიღრმეა – 1,1 მ). ტბა მდ. ფარავნის აუზის ნაწილს წარმოადგენს. მდ. მადატაფა (კოჩხი) მდ. ბუღდაშენის შენაკადია და ჩრდილო-აღმოსავლეთის მხრიდან ჩაედინება ტბაში (ხოლო მდ. ბუღდაშენი მდ. ფარავანის მარცხენა შენაკადია). ტბის აუზის ჰიდროგრაფიული ქსელი არ არის სათანადოდ განვითარებული. აუზში არ არის მუდმივი დინება. ტბა მარაგდება ეფემერული დინებებით, რომლებიც წარმოიშობა თოვლის დნობის და ზედაპირული ჩამონადენის შედეგად. ყველაზე გრძელი ეფემერული დინება არის კიურინჩაი (17,4 კმ). ეფემერულ დინებებს, რომლებიც მადატაფას მთის დასავლეთ ფერდობებიდან ჩამოედინებიან დიდი რაოდენობით დანალექი მოაქვთ (გამოფიტული კლდოვანი მასალა და ნიადაგი), რომლებიც ტბის ფსკერზე ილექება, რის შედეგადაც მცირდება წყლის სიღრმე და იზრდება წყალმცენარეების ფენა. ტბის წყალი უფრო სუფთა გახდა 1990 წ. დასაწყისში, მას შემდეგ, რაც შინაური ცხოველების რაოდენობა შემცირდა და ტბის წყალშემკრებ ზონაში აზოტით დაბინძურების ხარისხმა დაიკლო. მოიმატა მაკროფიტების რაოდენობამ, რაც წმენდს წყალს. ტბის სამხრეთი ნაწილი დაფარულია მაკროფიტების მყარი ფენით ზაფხულის შუა პერიოდამდე. ზამთარში ტბა იყინება ფსკერამდე. გაყინვა იწყება შუა ნოემბერში და ყინული მთლიანად დნება აპრილში – ადრე მაისში. ტბის წყლის ქიმიურ-ბიოლოგიური ანალიზი აჩვენებს, რომ ჟანგბადის შემცველობაა – 0.22 მგ/ლ, აზოტისა – 1.8 მგ/ლ და ქლოროფილის – 80 მგ/ლ. ტბაში სინათლის შეღწევადობის დონე ძალიან დაბალია. ზამთარში ტბა მოლურჯო-მოყავისფრო ფერისაა. ბოლო პერიოდში მადატაფის ტბის წყალშემკრებ აუზში ნალექების შემცირება აღინიშნა, რის შედეგადაც წყლის მოცულობამ დაიკლო. ეს პრობლემა უფრო მეტად მწვავდება იმის გამო, რომ მდინარე მადატაფას არხი ბუნებრივად ღრმავდება, რაც ტბის გადენის მომატებასა და აჩქარებას იწვევს (მდ. მადატაფა ტბის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მხრიდან გამოედინება). ტბის წყლის დონის დაწევამ განაპირობა დაჭაობებული ადგილების წარმოქმნა ტბის იმ ნაწილებში, სადაც წყალი უფრო დაბალია; ეს განსაკუთრებით შესამჩნევი გახდა ტბის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. მზარდი ეუტროფიკაცია გამოწვეულია ტბის სანაპირო ზოლში პირუტყვის ძოვებით და ტბის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროს გასწვრივ მდებარე დასახლებების მიერ ნაკელის არასათანადო გამოყენებით. თევზის ადგილობრივი სახეობები ძირითადად კარასმა შეცვალა, რომელიც ადგილობრივ თევზჭერასაც უზრუნველყოფს და ვარხვებისთვის და ფრინველთა სხვა სახეობებისთვის შესანიშნავი საკვებს წარმოადგენს. 4. ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილი: მდებარეობს ზ. დ. 2040 მ სიმაღლეზე (იხ. დანართი 1). ტბის წყალშემკრები აუზის ფართობი 61,5კმ2, ხოლო წყლის ზედაპირის ფართობი 0,39 კმ2-ია. წყლის მოცულობა 164,600 მ3-ს უდრის. ტბა უკიდურესად მეჩხერია: მაქსიმალური სიღრმეა 0,9 მ, საშუალო სიღრმე – 0,4 მ. ტბა მარაგდება „სასაზღვრო მდინარით” (ადგილობრივი სახელწოდება), ხოლო ტბიდან გადინება ხდება მდ. ბუღდაშენის საშუალებით, რომელიც მდინარე ფარავნის მარცხენა შენაკადია. მდ. „სასაზღვრო” (18,3 კმ) და მისი პატარა შენაკადები ჩილდირის მთებიდან (2750 მ ზ. დ.) ჩამოედინებიან. ბუღდაშენის ტბას აქვს შედარებით მაღალი მიწისქვეშა-შედენა. წყლის ყველაზე მაღალი დონე მაისში, თოვლის დნობის დროს http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 და ძლიერი წვიმების პერიოდში აღინიშნება. წყლის დონე ყველაზე დაბალია თებერვალში. წყლის დონის მერყეობა/ცვალებადობა 80 სმ უდრის. ზამთარში ტბა იყინება, რაც ხუთ თვეს გრძელდება. ტბის მოსაზღვრე ჩილდირის მთის სამხრეთ ფერდობები ინტენსიურად გამოიყენება საძოვრებად. მადატაფას ტბის მსგავსად ჩილდირის მთიდან ჩამოდენილ წყალს თან მოჰყვება აზოტი და დანალექი, რაც იწვევს ტბაში დანალექის რაოდენობის და ეუტროფიკაციის ხარისხის მატებას. ტბის სამხრეთ ნაწილისთვის დამახასიათებელია დაჭაობებული ტერიტორიები. ტბის სიმეჩხრის გამო ფსკერი დაფარულია ჰიდროფილური მცენარეული სახეობებით და მათი ინტენსიური ზრდის და კვდომის შედეგად ჩამოყალიბებული ორგანული მასალით. ტბა ჭაობისაკენ გარდამავალ სტადიაში იმყოფება. ისტორიულად ტბაში გავრცელებული იყო აღმოსავლური ფრიტა (Alburnoides bipunctatus eichwaldi) და კარჩხალი (Leuciscus cephalus orientalis). ამჟამად იხტიოფაუნის გაბატონებული სახეობებია აღმოსავლური ფრიტა და კარასი. ტბის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში პატარა კლდოვანი კუნძული მდებარეობს, რომელიც მნიშვნელოვან ადგილს წარმოადგენს ფრინველების გამრავლებისა და ბუდობის თვალსაზრისით. ტბის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაპირები დაბალია, რაც განაპირობებს ჭაობების წარმოქმნას. ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებში შემავალ ტბებს შორის ბუღდაშენის ტბა ყველაზე საინტერესო და მიმზიდველ ტბად ითვლება ფრინველთა მდიდარი ფაუნის და გადამფრენ ფრინველებზე დაკვირვების შესაძლებლობების მხრივ, განსაკუთრებით გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ფრინველთა მიგრაციის დროს. 5. სულდის ჭაობის აღკვეთილი: მდებარეობს სოფელ სულდიდან 2.5 კმ-ის დაშორებით არსებულ ხეობაში/ბარში (იხ. დანართი 1). დასავლეთით მას ესაზღვრება მურდკვალის ქედი, სამხრეთით – სოფელი ბოზალი, აღმოსავლეთით – სოფელი სულდა და ჩრდილოეთით – სოფელი მიასნიკიანი. ჭარბტენიანი ტერიტორიები უმეტესად მარაგდებიან ინფილტრაციული წყლით, ბუნებრივი ნაკადულებით და მოსაზღვრე მთის ფერდობებიდან ზედაპირული ჩამოდენით. ჭარბტენიანი ტერიტორიებიდან ჩადენა ჩრდილოეთის მიმართულებით ხდება, სადაც გადენა კონტროლირდებოდა პატარა, ამჟამად არაფუნქციონირებადი კაშხლით. ვრცელი ჭარბტენიანი ტერიტორიები, სადაც გვხვდება ჭაობები, ტენიანი დაბლობები, მდინარეები, დინებები, ნაკადულები და პატარა ტბა, წარმოადგენენ ხუჭუჭა ვარხვის (Pelecanus crispus), თეთრი ვარხვის (Pelecanus onocrotalus), იშხვარის, ანუ თეთრი ლაყლაყის (Ciconia ciconia), შავი ყარყატის (Ciconia nigra), თეთრი ყანჩების (Egretta alba) და იხვების (Anas spp.) მრავალი სახეობების, მტაცებელი ფრინველების, ღალღას (Crex crex), მელოტას (Fulica atra), ყანჩას მრავალი სახეობის, თოლიების და ბეღურების სახეობების ჰაბიტატს. ის ქმნის ფრინველებზე დაკვირვების შესანიშნავ შესაძლებლობებს ჭარბტენიანი ტერიტორიის მოსაზღვრე ფერდობებიდან დასავლეთის მიმართულებით, განსაკუთრებით გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ფრინველთა მიგრაციის დროს. სულდის ჭარბტენიანი ტერიტორიები ჯავახეთის დაცული ტერიოტიების სხვა ოთხი აღკვეთილის მსგავსად, წარმოადგენს ჯავახეთის პოტენციური რამსარის ობიექტების ნაწილს. აღკვეთილის ჭარბტენიანი ტერიტორიების უფრო მშრალი პერიმეტრული დაბლობები გაზაფხულიდან შემოდგომამდე ინტენსიურად გამოიყენება საძოვრებად სამივე სოფლის მოსახლეობის მიერ. ცენტრალური ნაწილი ამ მიზნით არ გამოიყენება. მუდმივად ნოტიო ადგილებსა და პერიმეტრულ დაბლობებს შორის გარდამავალ ტერიტიროებს სათიბად იყენებენ. 6. კარწახის ჭაობის აღკვეთილი: მდებარეობს სოფლებს კარწახსა და ფილიპოვკას შორის (იხ. დანართი 1). იგი მარაგდება პატარა ნაკადულებით და გარშემო არსებული მთების ზედაპირული ჩამონადენით, მისი დრენირება ხდება ხელოვნური არხის მეშვეობით, რომელიც სოფელ კარწახის გავლით კარწახის ტბაში ჩაედინება. ჭარბტენიანი ტერიტორიები პერიოდულია და ძალიან მნივნელოვანია გადამფრენი ფრინველებისთვის, განსაკუთრებით შემოდგომაზე. 7. ძოვება: შინაური პირუტყვის ძოვება ბიომრავალფეროვნებაზე მოქმედი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და ფართოდ გავრცელებული ფაქტორია. შედეგად შეინიშნება საძოვრების დეგრადაცია და ნიადაგის ეროზია საქონლის ძოვებას ადგილი აქვს დაცული ტერიტორიების მდელოების საერთო ფართობის ამ დროისათვის არ ხდება მდგრადი ძოვება. არასისტემური ძოვების კანონაღსრულება და შესაბამისი რეგულაცია არ არსებობს. ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე საძოვრების მდგრადი გამოყენების უზრუნველყოფა და დეგრადირებული მონაკვეთების აღდგენა შეუძლებელია დეტალური http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ინვენტარიზაციისა და მართვის სტრატეგიული დაგეგმვის გარეშე. 8. ბრაკონიერობა: ბრაკონიერობის რისკი შედარებით მაღალია ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე არსებულ ტბებსა და დაჭაობებულ ადგილებზე, რომელიც წარმოადგენს გადამფრენი ფრინველების ძირითად დასასვენებელ ადგილს. ნადირობა ყველაზე მეტად ხორციელდება გადამფრენ ფრინველებზე. არსებული ინფორმაციის მიხედვით, ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე ნადირობის ინტენსივობა, პირველ რიგში, დაკავშირებულია გადამფრენი ფრინველების მიგრირებაზე, რომელიც ემთხვევა სექტემბრის დასაწყისიდან აპრილის ჩათვლით. გარდა გადამფრენი ფრინველების უკანონო ნადირობა შესაძლებელია განხორციელდეს გარეულ ღორზე, კურდღელზე და სხვა. ჯავახეთში ძირითადად ადგილობრივი მოსახლეობა ნადირობს თუმცა ხშირია შემთხვევა როდესაც ჩასული მონადირეებიც სტუმრობენ. ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე არსებულ ტბებში მაღალია რისკი უკანონო თევზაობის. აღნიშნული პრობლემების თავიდან აცილების მიზნით სამომავლოდ აუცილებელია შეიქმნას დაცვის მინიმალური ინფრასტრუქტურა. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიებს არ გააჩნია რეინჯერთა სამსახური, შესაბამისად ამ ეტაპზე ვერ ხორციელდება ტერიტორიის ეფექტური და სრულყოფილი დაცვა. კარგად გაწვრთნილი რეინჯერების არსებობის საკითხი უშულო კავშირშია დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინსტიტუციურ შესაძლებლობასთან დაცვისა და მონიტორინგის კუთხით. ხანძრები მნიშვნელოვან საფრთხეს წარმოადგენს ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე ხანძრები უმეტესად მწყემსების მიზეზებითაა გამოწვეული (საძოვრების გადაწვის მიზნით) და შესაბამისად საჭიროა პრობლემის მონიტორინგი და დაცვის სამსახურის ჩამოყალიბება, გაძლირება და აღჭურვა, რათა მათ შეძლონ ხანძრის კერების დროულად გამოვლენა და ლიკვიდაცია. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისათვის საჭიროა ჩამოყალიბდეს რეინჯერთა სამსახური, რომლებიც გაივლიან შესაბამის წვრთნას და აღიჭურვებიან ავტო და წყალზე მცურავი საშუალებებით, ასევე მათ პირად აღჭურვილობაში ექნებათ (უნიფორმა, ცეცხლსასროლი იარაღი და ველზე გადაადგილების დროს აუცილებელი ნივთები). მუხლი 28. ეკოტურიზმი 1. ტურისტულ ბაზარზე საერთაშორისო და ადგილობრივი ტურისტების, ასევე, საერთაშორისო ტურ ოპერატორთა მხრიდან მოთხოვნა ჯავახეთის მიმართულებით ჯერ-ჯერობით მცირეა. ამის ძირითადი მიზეზი არის ამ რეგიონში ტურისტული ინფრასტრუქტურის არარსებობა და ასევე გასული წლების მანძილზე რეგიონთან დამაკავშირებელი გზების გაუმართაობა. ეს მემკვიდრეობა დღესაც ართულებს რეგიონის პოზიციონირებას, როგორც ადგილობრივ ისე საერთაშორისო ტურისტულ ბაზარზე. თუმცა ბოლო წლებში განხორციელებული და ამჟამად მიმდინარე ინფრასტრუქტურული პროექტები (საავტომობილო გზების გაუმჯობესება, აზერბაიჯანი-საქართველო-თურქეთის რკინიგზის მშენებლობა) მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს არსებულ მდგომარეობას. ამ ეტაპზე ტუროპერატორები ადგილობრივ და უცხოელ ტურისტებს სთავაზობენ შემდეგ კომბინაციებს: ა) „ბერდვოჩინგი“ – ფრინველებზე დაკვირვება ჯავახეთში, აჭარასა და აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ საქართველოს სხვა კუთხეებში (ყაზბეგის რეგიონი, დავით გარეჯას, ივრისპირეთის, ჭაჭუნასა და ვაშლოვანის ტერიტორიებზე); ბ) ჯავახეთი, როგორც არქეოლოგიური ტურის ერთ-ერთი ნაწილი საქართველოს სხვა ცნობად არქეოლოგიურ ადგილებთან ერთად; გ) ჯავახეთი, როგორც „წრიული“ ტური, ერთსა და იმავე გზაზე ხელმეორედ მგზავრობის თავიდან ასაცილებლად: თბილისი – ნინოწმინდა – ახალციხე – ბორჯომი – ხაშური – თბილისი ან სხვა მიმართულება დასავლეთ საქართველოსკენ; დ) ჯავახეთი, როგორც ტბების, მიმზიდველი ლანდშაფტისა და მცენარეების მოყვარულთა ტურის ნაწილი საქართველოს სხვა რეგიონებთან ერთად; ე) ჯავახეთი, როგორც ველო ტურიზმის „დერეფანი“, თურქეთის (ვალე) საზღვრიდან აზერბაიჯანის (ლაგოდეხი) საზღვრამდე თბილისის გავლით. 2. მიუხედავად ამისა, ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები და მისი მიმდებარე ზონა ტურისტულ http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 შეთავაზებებში სრულფასოვნად ჯერ არ არის ასახული. როგორც ცნობილია, ორგანიზებულად (ტუროპერატორთა მეშვეობით ჩამოსული) და ინდივიდუალურად (საკუთარი დაგეგმვის საფუძველზე) მოგზაური ადამიანები ინფორმაციას ტუროპერატორთა სარეკლამო ბროშურებიდან და ინტერნეტ ვებვერდებიდან იღებენ. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შესახებ ინფორმაცია კი ჯერ ჯერობით მხოლოდ სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტოს“ მეშვეობით მოიპოვება. მუხლი 29. ეკოგანათლება პროექტის – „ჯავახეთის ეროვნული პარკის შექმნა საქართველოში” ფარგლებში ჩატარებულია ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებები დამხმარე ზონის სოფლებში, რომლის ფარგლებშიც დაიგეგმა და ჩატარდა გარემოს დაცვისადმი მიძღვნილი გაკვეთილები, გარემოსდაცვითი ნახატებისა და სლოგანების კონკურსი. ასევე, მოეწყო ექსკურსიები, რომლის ფარგლებშიც სკოლების მოსწავლეებმა და დამხმარე ზონის სოფლების წარმომადგენლებმა მოინახულეს იმერეთის მღვიმეების დაცული ტერიტორიები და მტირალას ეროვნული პარკი. გარდა ამისა, დაიბეჭდა ეკოსაგანმანათლებლო ბუკლეტები და კალენდრები. მიუხედავად ამ საქმიანიანობისა, ეკოგანათლების დონე სამიზნე ტერიტორიაზე ჯერ ისევ საკმაოდ დაბალია და საჭიროებს ინტენსიურ მუშაობას ადგილობრივ მოსახლეობასთან. მუხლი 30. საზოგადოებასთან ურთიერთობა საზოგადოებასთან ურთიერთობის კუთხით მოხდა მხოლოდ პროექტის „ჯავახეთის ეროვნული პარკის შექმნა საქართველოში” ფარგლებში განხორციელებული ღონისძიებების ეპიზოდური გაშუქება ტელევიზიით, რადიოთი და ბეჭდური მედიით. ასევე, დაიდო ინფორმაცია სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის ვებგვერდებზე. საზოგადოებასთან ურთიერთობა, მისი ჩართულობა დაცული ტერიტორიების ფუნქციონირების დამხმარე საქმიანობაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა. ამდენად, ამ მხრივ მუშაობა საფუძვლიან გაძლიერებას საჭიროებს. გამოსანახია ზემოთ ხსენებული ამოცანის გადასაჭრელად საზოგადოების ჩართვის ეფექტური მექანიზმები – ადგილობრივი რეალიების გათვალისწინებით. მუხლი 31. საკანონმდებლო ბაზის აღწერა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები იმართება შემდეგი კანონებით და კანონქვემდებარე აქტებით: ა) საქართველოს კანონი „ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ”; ბ) საქართველოს კანონი „საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“; გ) საქართველოს კანონი „ცხოველთა სამყაროს შესახებ“; დ) საქართველოს კანონი „გარემოს დაცვის შესახებ“; ე) სხვა კანონებით და კანონქვემდებარე აქტებით. მუხლი 32. ადმინისტრაციის მდგომარეობა 2013 წლის მდგომარეობით ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ჩამოყალიბების პროცესშია: დანიშნულია მხოლოდ დაცული ტერიტორიების დირექტორი. მუხლი 33. კვლევა-მონიტორინგი კვლევითი საქმიანობა ჯავახეთში მრავალ ათეულ წელს ითვლის. სხვადასხვა დროს სხვადასხვა სამეცნიერო დაწესებულების მიერ აქ განხორციელებული იყო რიგი ექსპედიციებისა და კვლევებისა. უპირატესად ტარდებოდა ჰიდროგრაფიულ-ჰიდროლოგიური, ბოტანიკური და ორნიტოლოგიური კვლევა, ასევე, შეისწავლებოდა ამფიბიებისა და რეპტილიების და თევზების ფაუნა. პროექტის „ჯავახეთის ეროვნული პარკის შექმნა საქართველოში“ ფარგლებში განხორციელდა ბიომრავალფეროვნების და სოციო-ეკონომიკური შეფასებები, რომლის შედეგადაც დაგროვდა მრავალფეროვანი ინფორმაცია ბუნებისა და სოციო-კულტურული გარემოს სხვადასხვა კომპონენტის შესახებ. ეს ინფორმაცია სამომავლოდ საფუძვლად დაედება ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 საინფორმაციო-სამონიტორინგო ბაზას. იმის გამო, რომ ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები ახლად შექმნილია მონაცემთა ბაზისა და მონიტორინგის პროგრამის შექმნაც ახლო მომავალში განსახორციელებელ ამოცანას წარმოადგენს. თავი V ზონირება მუხლი 34. დაცული ტერიტორიის კატეგორიების და ზონების ჩამონათვალი 1. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ზონირება ეფუძნება ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონს და ამ მენეჯმენტის გეგმის IV თავში მოცემულ სიტუაციურ ანალიზს. 2. ჯავახეთის ეროვნული პარკი იყოფა შემდეგ ზონებად (იხ. დანართები 2): ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა – ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა იქმნება ხელუხლებელი ბუნების შესანარჩუნებლად და არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელების მიზნით. პარკის ეს ზონა ტერიტორიულად თითქმის მთლიანად ემთხვევა სასაზღვრო ზონას, რომელიც არსებული რეჟიმის გამო უკეთაა დაცული. ამგვარად, ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის ზედა, სასაზღვრო ნაწილს, სადაც ბალახეულ ეკოსისტემებს არ განუცდია მნიშვნელოვანი ცვლილებები. სამომავლოდ, ქვეყანაში სოციალურ-ეკონომიკური განვითარებისა და მოსახლეობის ბუნებრივი რესურსების გამოყენებაზე მოთხოვნილების კლების კვალდაკვალ, განზრახულია მკაცრი დაცვის ზონის გაფართოება (3038 ჰა-მდე) ტრადიციული გამოყენების ზონის შემცირების ხარჯზე (იხ. დანართი 3); ბ) ვიზიტორთა ზონა – ვიზიტორთა ზონა იქმნება ბუნების დაცვის, რეკრეაციისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელების მიზნით. ზონა მოიცავს ტერიტორიებს, რომლებიც ადამიანის სამეურნეო საქმიანობით ნაკლებადაა სახეცვლილი და წარმოაჩენს პარკის ყველაზე დამახასიათებელ ეკოსისტემათა ნიმუშებს. ზონაში მოქცეულია ვიზიტორთათვის საინტერესო და მიმზიდველი არეები, უპირველეს ყოვლისა, პერცეფციულ-ესთეტიკური თვალსაზრისით. პარკის ვიზიტორთა ზონა ორ განცალკევებულ მონაკვეთს მოიცავს: კარწახის ტბისა და ე.წ. ,,ვეფხვის“ კანიონის. კარწახის ტბა, მისი ტრანსასაზღვრო მდებარეობის გამო, რეგიონში ერთადერთია, რომელსაც მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვანი ტექნიკურ-ანთროპოგენური ზეგავლენა არ განუცდია. ,,ვეფხვის“ კანიონი კი კლდოვან, ნაშალ-ღორღიან და ბალახოვანი ჰაბიტატების ფრაგმენტებს მოიცავს და მეტად პერსპექტიულია საცხენოსნო ტურიზმის განვითარებისათვის. ამასთან, კანიონის უბნის ფართობი ტბის უბნის ფართობზე დაახლოებით 3-ჯერ მეტია; გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა – ტრადიციული გამოყენების ზონა იქმნება ბუნების დაცვის და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების (სათიბ-საძოვრები, თევზის რესურსები) ტრადიციულად გამოყენებისათვის. ზონა მოიცავს როგორც სახმელეთო (სუბალპურ-ალპურ), ასევე წყლის (უმთავრესად, კარწახის ტბის საქართველოს საზღვრებში მოქცეული ნაწილი) ეკოსისტემებს, სახელდობრ – პარკის იმ ტერიტორიებს, რომლებიც საუკუნეების მანძილზე გამოიყენებოდა ზაფხულის საძოვრებად, სათიბებად, როგორც ადგილობრივი, ასევე საქართველოს სხვა რეგიონების მოსახლეობის მიერ (ე.წ. მომთაბარე მესაქონლეობა), ასევე, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ თევზის რესურსების მოსაპოვებლად. ძოვება გაკონტროლდება ეფექტიანი მონიტორინგის სისტემის მეშვეობით – ჭარბი ძოვების, ეროზიისა და ადგილობრივ ფლორასა და ფაუნაზე მავნე ეკოლოგიური ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად ან მინიმუმამდე დასაყვანად. შემოღებული იქნება პირუტყვის საერთო სულადობის, ძოვების სივრცითი სტრუქტურის და ზონის ტერიტორიაზე პირუტყვის სეზონური გადაადგილების გარკვეული ლიმიტები. კარწახის ტბაზე თევზჭერა მონიტორინგის საგანი გახდება. 3. აღკვეთილების მცირე ფართობის, ასევე, მათი რესურსების გამოყენების არსებული თავისებურებების გამო, მენეჯმენტის გეგმის პირველი სამწლიანი პერიოდისათვის მათი ზონირება არ არის მიზანშეწონილი, რაც დაცული ტერიტორიების დაარსების პირველ, ყველაზე მეტად სენსიტიურ ეტაპზე თავიდან აგვაცილებს კონფლიქტებს ადგილობრივ მოსახლეობასთან. სწორედ მათთან http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 თანამშრომლობით პირველი სამი წლის მანძილზე უნდა დადგინდეს აღკვეთილების – ბიომრავალფეროვნების დაცვის თვალსაზრისით საკვანძო და სოციალური კუთხით ნაკლებად მოწყვლადი – მონაკვეთები, რომლებიც მკაცრ დაცვას საჭიროებს. 4. დაცული ტერიტორიების დაარსების საწყის ეტაპზე მეტად მნიშვნელოვანია ეროვნული პარკის გარე საზღვრების მკაფიო დემარკაცია (მარკირება), რათა ადგილობრივმა მოსახლეობამ გაიცნობიეროს ახლად დაარსებული დაცული ტერიტორიების სტრუქტურულ-ფუნქციური თავისებურებები – შესაბამისი რეჟიმების ჩათვლით. მუხლი 35. დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი და საზღვრები 1. დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი არის შემდეგი: ა) ჯავახეთის ეროვნული პარკი (იხ. დანართი 6) – 13 498,02 ჰა; ა.ა) პარკის მკაცრი დაცვის ზონა – 1 897 ჰა; ა.ბ) პარკის ვიზიტორთა ზონა – 1 136 ჰა; ა.გ) პარკის ტრადიციულის გამოყენების ზონა – 10 465,02 ჰა; ბ) კარწახის ჭაობის აღკვეთილი – 157,5 ჰა; გ) სულდის ჭაობის აღკვეთილი – 309,3 ჰა; დ) ხანჩალის ტბის აღკვეთილი – 727,3 ჰა; ე) ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილი – 119,3 ჰა; ვ) მადატაფას ტბის აღკვეთილი – 1398 ჰა; 2. ჯავახეთის ეროვნული პარკისა და აღკვეთილების პერიმეტრული საზღვრების, ასევე, ეროვნული პარკის ზონების, კოორდინატები მოცემულია დანართ 5-ში. მუხლი 36. ჯავახეთის ეროვნული პარკის თითოეულ ზონაში და აღკვეთილებში დაშვებული საქმიანობების ჩამონათვალი 1. ჯავახეთის ეროვნულ პარკში დაშვებული ქმედებები: ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა.ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება (სამეცნიერო და საგანამანათლებლო, იდენტიფიკაციისა და გამრავლების მიზნით: მცირე რაოდენობის საჰერბარიუმო და საკოლექციო მასალის, მცენარეთა ნაწილების, თესლებისა და ბოლქვების, უხერხემლო და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველების ამოღება); ა.ბ) მონიტორინგის სამუშაოების ჩატარება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); ა.გ) სამსახურებრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით, ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ა.დ) საკადასტრო სამუშაოების ჩატარება; ა.ე) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა და სხვა); http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ბ) ვიზიტორთა ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ბ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება; ბ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების კონსერვაცია, მოვლა და აღდგენა; ბ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური სისტემის დაცვა და მონიტორინგი; ბ.დ) სამეცნიერო კვლევა; ბ.ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; ბ.ვ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; ბ.ზ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, პატრულირების დროს გადაადგილება ცხენებით, ავტო-მოტო და საჰაერო ტრანსპორტით); ბ.თ) მონიტორინგის სამუშაოთა განხორციელება; ბ.ი) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; ბ.კ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული დაშვება; ბ.ლ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა; ბ.მ) გადაადგილება ფეხით და ცხენით, ნაწილობრივ სახეშეცვლილი ბუნების ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით; ბ.ნ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა); ბ.ო) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერა, მათ შორის არამოტორიზებული ნავებით; ბ.პ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. გ) ტრადიციული გამოყენების ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: გ.ა) პირუტყვის ტრადიციული, რეგულირებული ძოვება; გ.ბ) თიბვა მძიმე, მუხლუხიანი სათიბი მოწყობილობებისა და დანადგარების გარეშე; გ.გ) თევზჭერა; გ.დ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მათ ფარგლებში გავრცელებული გარეული ფაუნისა და ფლორის სახეობების დაცვა, მოვლა და აღდგენა; გ.ე) ეკოსისტემების დაცვა, მოვლა და აღდგენა; გ.ვ) სამეცნიერო კვლევა; გ.ზ) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ.თ) სამეცნიერო საქმიანობის მიზნით საჰერბარიუმო მასალის შეგროვება. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 გ.ი) დაცვის, ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის შექმნა და მოვლა-პატრონობა; გ.კ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელების მიზნით, მუდმივი და დროებითი ვოლიერების მოწყობა; გ.ლ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება; გ.მ) ბუნებრივი რესურსების აღრიცხვა; გ.ნ) გზებზე ტრანსპორტით გადაადგილება; გ.ო) ვიზიტორთა ყოფნა და გადაადგილება; გ.პ) გზების და ბილიკების მოვლა და მოწყობა; გ.ჟ) სკების ლიმიტირებული რაოდენობის განთავსება; გ.რ) ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ სამკურნალო და საკვები მცენარეების შეგროვება პირადი მოხმარება; გ.ს) საქონლის სადგომების მოწყობა (დროებითი ნაგებობა); გ.ტ) ეროზიის საწინააღმდეგო ღონისძიებების ჩატარება და ეროზირებული მონაკვეთების აღდგენა. 2. ხანჩალის ტბის აღკვეთილში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერა თევზჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში; ბ) თიბვა მძიმე, მუხლუხიანი სათიბი მოწყობილობებისა და დანადგარების გარეშე; გ) ტბის წყლის სარწყავი და სასმელ-სამეურნეო მიზნით გამოყენება შესაბამისი სანიტარული ნორმების დაცვით, მხოლოდ შესაბამისი კვლევების ჩატარებისა და დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან შესაბამისი ანგარიშის და დაგეგმილი ღონისძიებების შეთანხმების საფუძველზე; დ) არსებული დამბის რეაბილიტაცია; ე) შინაური ცხოველების დასარწყულებლად ტბის წყლის გამოყენება დადგენილ ადგილებში; ვ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; ზ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა; 3. მადატაფას ტბის აღკვეთილში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერა თევზჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში; ბ) თიბვა მძიმე, მუხლუხიანი სათიბი მოწყობილობებისა და დანადგარების გარეშე; გ) ტბის წყლის სარწყავი და სასმელ-სამეურნეო მიზნით გამოყენება შესაბამისი სანიტარული ნორმების დაცვით, მხოლოდ შესაბამისი კვლევების ჩატარებისა და დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან შესაბამისი ანგარიშის და დაგეგმილი ღონისძიებების შეთანხმების საფუძველზე; დ) შინაური ცხოველების დასარწულებლად ტბის წყლის გამოყენება დადგენილ ადგილებში; ე) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ვ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. 4. ბუღდაშენის აღკვეთილში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერა თევზჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში, მოტორიზებული ნავების ან სხვა მოტორიზებული მცურავი საშუალებების გამოუყენებლად; ბ) თიბვა მძიმე, მუხლუხიანი სათიბი მოწყობილობებისა და დანადგარების გარეშე; გ) შინაური ცხოველების აღკვეთილის ტერიტორიაზე შეყვანა და გადაადგილება, მათი დარწულების მიზნით; დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; ე) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. 5. სულდის ჭაობის აღკვეთილში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) ლიმიტირებული თიბვა და შინაური ცხოველების ლიმიტირებული ძოვება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ; ბ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; გ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; დ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. 6. კარწახის ჭაობის აღკვეთილში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) ლიმიტირებული თიბვა და შინაური ცხოველების ლიმიტირებული ძოვება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ; ბ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; გ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; დ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. 7. დაცული ტერიტორიიდან გასვლისას ვიზიტორები ვალდებულნი არიან გაიტანონ ნარჩენები. 8. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მოქცეულ სასაზღვრო ზონასა და ზოლში საქმიანობა ხორციელდება „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე დადგენილი სასაზღვრო ზონისა და ზოლის რეჟიმის შესაბამისად. მუხლი 37. დაცული ტერიტორიის თითოეულ ზონაში ბუნებრივი რესურსების და დაცული ტერიტორიის ქონების სარგებლობაში გაცემასთან დაკავშირებული საკითხები ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა და სარგებლობაში გადაცემა განხორციელდება ,,დაცული ტერიტორიების უძრავი ქონების სარგებლობაში გადაცემისას საწყისი სააუქციონო ფასის განსაზღვრისა და აუქციონის ჩატარების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 22 მაისის №125 დადგენილების, ამ მენეჯმენტის გეგმის და საქართველოში მოქმედი კანონდებლობის შესაბამისად. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 თავი VI მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები მუხლი 38. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე 1. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო (ცენტრალური აპარატი და ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით განსახორციელებელი ქმედებების ორგანიზაციასა და განხორციელებაზე, ქმედებების განხორციელების მონიტორინგზე და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე. 2. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო უზრუნველყოფს სხვა ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩაბმას გარკვეული ქმედებების განხორციელებაში. მუხლი 39. ბუნებრივი რესურსების დაცვის და მდგრადი გამოყენების პროგრამა 1. ბუნებრივი რესურსების დაცვისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) უკანონო ქმედებების აღკვეთა, კანონაღსრულება; ბ) ხანძრების მართვა; გ) სახეობებისა და ჰაბიტატების კონსერვაცია, დეგრადირებული ჰაბიტატების აღდგენა; დ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება, იმ ფართობების მოვლა-პატრონობა და/ან გაუმჯობესება, სადაც დაშვებულია მოპოვებითი სარგებლობა. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზით, არის შემდეგი: ა) უსისტემო, არარეგულირებული ძოვება; ბ) საძოვრების გარკვეული მონაკვეთების დეგრადაცია; გ) ხანძარსაშიშროება, გამოწვეული ბალახნარის სეზონური გადაწვის პრაქტიკით; დ) წყლის ეკოსისტემების არამდგრადი გამოყენება; ე) თევზის ფერმების არსებობა, ლიცენზიები თევზის რესურსებზე; ვ) ბრაკონიერობა; ზ) ძოვების რაციონალური ნორმებისა და მეთოდების არსებობა; თ) დეგრადირებული საძოვრების აღდგენის მეთოდების არსებობა; ი) წყლის ეკოსისტემების მდგრადი მართვის საერთაშორისო გამოცდილების არსებობა; კ) ტერიტორიების პატრულირების სქემისა და გრაფიკის დამუშავება; ლ) დაცვის ინფრასტრუქტურის ჩამოყალიბება; მ) ჯავახეთის ეროვნული პარკის საზღვრების მარკირება; ნ) ადგილობრივი მოსახლეობის წარმომადგენლების ჩართვა დაცული ტერიტორიების მართვის საკითხებში; ო) კარწახის ტბის აღმოსავლეთით, ჩილდირის ქედის ჩრდილო ფერდობზე ჯავახეთის მთიანეთში http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 სუბალპური ტყის ნაშთების აღდგენა და ბუნებრივი განახლების ხელის შეწყობა. 3. ბუნებრივი რესურსების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების პროგრამის მიზნები (ის, რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე), ამოცანები (მიზნის მისაღწევი სტრატეგიული ღონისძიებები) და შესრულების ინდიკატორები (მიზნის მიღწევის მაჩვენებლები) მოცემულია ქვემოთ: მიზნები ამოცანები (სტრატეგიულიღონისძიებები) ინდიკატორები მ1. კანონაღსრულებითი ეფექტიანი სისტემის დანერგვა ღ1. შტატის შესაბამისი აღჭურვა და შესაძლებლობების ზრდა, ღ2. დაცული ტერიტორიების მართვის საკითხებში ადგილობრივი მოსახლეობის წარმომადგენლების ჩართვისათვის შესაბამისი ინსტრუმენტების ჩამოყალიბება და რეგულარული ფუნქციონირება აღჭურვილობა, ტრენინგებისა და მასში მონაწილე შტატის რაოდენობა ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობის ინსტრუმენტები დაცული ტერიტორიების მენჯმენტის ეფექტიანობის მაჩვენებელი – შეფასება შტატის ჩამოყალიბების შემდეგ და შემგომ 3-წლიანი ინტერვალით შესაძლებელია განხორციელდეს METT-ის გამოყენებით (Management Effectiveness Traking Tool, http://www.wdpa.org/me/PDF/METT.pdf) მ2. საძოვრების მდგრადი მართვის უზრუნველყოფა ღ3. საძოვრების მენეჯმენტის არსებული ზოგადი გეგმის შემდგომი დამუშავება, დეტალიზაცია და დანერგვა პირუტყვის სულადობის მაჩვენებელი მოსარგებლეთა ნაკვეთების მიხედვით მ3. საძოვრების დეგრადირებული მონაკვეთების აღდგენა ღ4. დეგრადირებული მონაკვეთების აღდგენის დეტალური გეგმის შემუშავება და დანერგვა დეგრადირებული მონაკვეთების ეკოლოგიური მდგომარეობა (ბალახნარით დაფარულობის მატების ტრენდი) მ4. ხანძარსაშიშროების მინიმუმამდე დაყვანა ღ5. ხანძრების კონტროლის გეგმის შემუშავება და დანერგვა ხანძრების რიცხვი და მათი ზემოქმედების ფართობი მ5. წყლის ეკოსისტემების მდგრადი მართვის ინიციირება ღ6. შესაბამისი მენჯმენტის გეგმის შემუშავება და გეგმით განსაზღვრული (მათ შორის თევზის რესურსების მდგრად მოპოვებასთან დაკავშირებული) გადაუდებელი ქმედებების დანერგვა განხორციელებული ქმედებების ეფექტიანობა (შეფასებული მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული ინდიკატორებით) მ6. ბრაკონიერობის მინიმუმამდე დაყვანა ღ7. პატრულირების ეფექტიანი სისტემის დანერგვა ბრაკონიერობის შემთხვევების დამადასტურებელი ოქმების რაოდენობა 4. ბუნებრივი რესურსების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული ამოცანის (სტრატეგიული ღონისძიების) შესასრულებლად არის შემდეგი: http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ღონისძიება/ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ისროლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა ღ1. შტატის შესაბამისი აღჭურვა და შესაძლებლობების ზრდა, დაცვის ინფრასტრუქრის განვითარება ქ.1.1. დაცვის სამსახურის თანამშრომლების შესაბამისი აღჭურვა შეძენილია შესაბამისი აღჭურვილობა კოორდინირება ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ.1.2. დაცვის სამსახურის თანამშრომლების კვალიფიკაციის ამაღლება (ტრენინგი) საშტატო ერთეული დაკომპლექტებულია შესაბამისი კადრებით, რომელთაც შესწევთ უნარი უკანონო ქმედებების აღსაკვეთად განხორციელება - უპირობოდ ქ1.3. ჯავახეთის ეროვნული პარკის საზღვრის მარკირება საზღვარი დემარკირებულია და არსებობს სასაზღვრო ნიშნები კოორდინირება (საჭიროებისამებრ განხორციელებაში მონაწილეობა) ადგილობრივი მოსახლეობა (საჭიროებისამებრ – მოწვეული სპეციალისტი ან ორგანიზაცია), ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ღ2. დაცული ტერიტორიების მართვის საკითხებში ადგილობრივი მოსახლეობის წარმომადგენლების ჩართვისათვის შესაბამისი ინსტრუმენტების ჩამოყალიბება და რეგულარული ფუნქციონირება ქ2.1. მართვის საკითხებში ჩასართავად ადგილობრივი მოსახლეობის წარმომადგენლების შერჩევის კრიტერიუმების დამუშავება და წარმომადგენლების შერჩევა შესაბამისი დოკუმენტები (კრიტერიუმები, ოქმები) განხორციელებაში მონაწილეობა პარტნიორი ადგილობრივი საზოგადოებრივი ორგანიზაციები უპირობოდ ქ2.2. საკონსულტაციო საბჭოს ჩამოყალიბება და შერჩეული წარმომადგენლების ჩართვა მის მუშაობაში საბჭოს შეხვედრების/სხდომის ოქმები კოორდინირება და განხორციელება ადგილობრივი მოსახლეობა, თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები დაინტერესებული მხარეების მხრივ საბჭოს მუშაობაში მონაწილეობის ნება ქ2.3. ადგილობრივ მოხალისეთაგან შემდგარი დამხმარე ჯგუფების ჩამოყალიბება და მათი ჩართვა საველე სამუშაოებში ჩამოყალიბებულია შესაბამისი ჯგუფები და ხორციელდება გეგმით გათვალისწინებული ქმედებებით გამხორციელება კოორდინირება ადგილობრივი მოსახლეობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები ჯგუფების რეგულარული ფუნქციონირებისთვის მცირე ფინანსირების მოზიდვა http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ღ3. საძოვრების მენეჯმენტის არსებული ზოგადი გეგმის შემდგომი დამუშავება, დეტალიზაცია და დანერგვა ქ3.1. გეგმის დასამუშავებლად ტექნიკური დავალების შედგენა მომზადებულია ტექნიკური დავალება ტექნიკური დავალების შედგენაში მონაწილეობა (საჭიროების შემთხვევაში – ტენდერის ჩატარება) მოწვეული სპეციალისტი საძოვრების მართვის ზოგადი გეგმის არსებობა, შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ3.2 საძოვრების მენეჯმენტის გეგმის შემუშავება საძოვრების მართვის დეტალური გეგმა კოორდინირება, მონაწილეობა მოწვეული სპეციალისტი (სპეციალისტები), ადგილობრივი მოსახლეობის და საძოვრებით სხვა მოსარგებლეთა წარმომადგენლები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ3.3. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების განხორციელება შესაბამისი დოკუმენტები (ანგარიშები, ფოტო და სხვ.) განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები, ადგილობრივი მოსახლეობის და საძოვრებით სხვა მოსარგებლეთა წარმომადგენლები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ4. დეგრადირებული მონაკვეთების აღდგენის დეტალური გეგმის შემუშავება და დანერგვა ქ4.1. გეგმის დასამუშავებლად ტექნიკური დავალების შედგენა ტექნიკური დავალება (ტენდერის გამოცხადების შემთხვევაში – სატენდერო დოკუმენტაცია) ტექნიკური დავალების შედგენაში მონაწილეობა (საჭიროების შემთხვევაში – ტენდერის ჩატარება) მოწვეული სპეციალისტი საძოვრების მართვის ზოგადი გეგმის არსებობა, შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ4.2. დეგრადირებული ადგილების დეტალური გეგმის შემუშავება დეგრადირებული მონაკვეთების აღდგენის გეგმა კოორდინირება, მონაწილეობა მოწვეული სპეციალისტი (სპეციალისტები) შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ4.3. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების დანერგვა შესაბამისი დოკუმენტები (ანგარიშები, ფოტო და სხვ.) განხორციელება შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ5. ხანძრების კონტროლის გეგმის შემუშავება და დანერგვა ქ5.1. გეგმის დასამუშავებლად ტექნიკური დავალების შედგენა და ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობის ტექნიკური დავალება (ტენდერის გამოცხადების შემთხვევაში – სატენდერო ტექნიკური დავალების შედგენაში მონაწილეობა (საჭიროების შემთხვევაში – მოწვეული სპეციალისტი შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 განზაზღვრა დოკუმენტაცია) ტენდერისჩატარება) ქ5.2. დეტალური გეგმის შემუშავება ხანძრების კონტროლის გეგმა კოორდინირება, მონაწილეობა მოწვეული სპეციალისტი (სპეციალისტები), ადგილობრივი მოსახლეობა, თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ5.3. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების დანერგვა შესაბამისი დოკუმენტები (ანგარიშები, ფოტო და სხვ.) განხორციელება ადგილობრივი თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ6. წყლის ეკოსისტემების მდგრადი გამოყენების მენჯმენტის გეგმის შემუშავება და გეგმით განსაზღვრული (მათ შორის თევზის რესურსების მდგრად მოპოვებასთან დაკავშირებული) გადაუდებელი ქმედებების დანერგვა ქ6.1. გეგმის დასამუშავებლად ტექნიკური დავალების შედგენა ტექნიკური დავალება (ტენდერის გამოცხადების შემთხვევაში – სატენდერო დოკუმენტაცია) ტექნიკური დავალების შედგენაში მონაწილეობა (საჭიროების შემთხვევაში – ტენდერის ჩატარება) მოწვეული სპეციალისტი შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/დონორი ორგანიზაციის თანხმობა ქ6.2. გეგმის დამუშავება წყლის ეკოსისტემების მდგრადი გამოყენების მენეჯმენტის გეგმა კოორდინირება, მონაწილეობა მოწვეული სპეციალისტი (სპეციალისტები), ადგილობრივი მოსახლეობა, თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/დონორი ორგანიზაციის თანხმობა ქ6.3. გეგმით გათვალისწინებული გადაუდებელი ქმედებების დანერგვა შესაბამისი დოკუმენტები (ანგარიშები, ფოტო და სხვ.) განხორციელებაში მონაწილეობა ადგილობრივი თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/დონორი ორგანიზაციის თანხმობა ღ7. პატრულირების ეფექტიანი სისტემის დანერგვა ქ7.1. პატრულირების მართვის გეგმის შემუშავება პატრულირების გეგმა, სადაც გაწერილია ასევე სასაზღვრო პოლიციასთან თანამშრომლობის საკითხები, სხვა შესაბამისი დოკუმენტები განხორციელება საჭიროებისამებრ – ადგილობრივი მოსახლეობა, საასაზღვრო პოლიცია უპირობოდ პატრულირების http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ქ7.2. სისტემის დანერგვა და განხორციელება ოქმები და აღკვეთილია სამართალდარღვევის ფაქტები განხორციელება - უპირობოდ ღ 8. კარწახის ტბის აღმოსავლეთით, ჩილდირის ქედის ჩრდილო ფერდობზე ჯავახეთის მთიანეთში სუბალპური ტყის ნაშთების აღდგენა და ბუნებრივი განახლების ხელშეწყობის დეტალური გეგმის შემუშავება და დანერგვა ქ 8.1. გეგმის დასამუშავებლად ტექნიკური დავალების შედგენა ტექნიკური დავალება (ტენდერის გამოცხადების შემთხვევაში – სატენდერო დოკუმენტაცია) ტექნიკური დავალების შედგენაში მონაწილეობა (საჭიროების შემთხვევაში – ტენდერის ჩატარება) მოწვეული სპეციალისტი შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ8.2. ბუნებრივი განახლების ღონისძიებების გეგმის დამუშავება სუბალპური ტყის აღდგენის მენეჯმენტის გეგმა კოორდინირება, მონაწილეობა მოწვეული სპეციალისტი (სპეციალისტები), ადგილობრივი მოსახლეობა, თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/დონორი ორგანიზაციის თანხმობა ქ8.3. გეგმით გათვალისწინებული გადაუდებელი ქმედებების განხორციელება და დანერგვა ჯავახეთის მთიანეთში სუბალპური ტყის მდგრადი მონაკვეთის აღდგენა განხორციელებაში მონაწილეობა ადგილობრივი თვითმმართველობა, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/დონორი ორგანიზაციის თანხმობა მუხლი 40. ეკოსაგანმანათლებლო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა 1. ეკოსაგანმანათლებლო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) დაინტერესებული მხარეების ცნობიერების გაზრდას ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და განსაკუთრებული ფასეულობის შესახებ; ბ) დაინტერესებული მხარეების ინფორმირებას დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიზნებისა და ქმედებების თაობაზე; გ) დაინტერესებული მხარეების ჩართვას დაცული ტერტორიების მართვის საკითხებში. დ) ადგილობრივ მოსახლეობაში სოციოლოგიური გამოკითხვის ჩატარებას. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია საზოგადოებასთან ურთიერთობისა და ეკო-საგანმანათლებლო პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) საჭიროა აქტიური მუშაობა, რათა დაინტერესებული მხარეები უკეთ გაეცნონ დაცულ ტერიტორიებს, მის განსაკუთრებულ ფასეულობებსა და მიზნებს, ასევე, ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელ ქმედებებს, რაც გააძლიერებს მათ ნდობას ადმინისტრაციის მიმართ; ბ) აუცილებელია ეკო-საგანმანათლებლო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის მასალებისა და პროდუქტების შექმნა სხვადასხვა დაინტერესებული ადგილობრივი სამიზნე ჯგუფისათვის; გ) ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შესახებ ცნობადობის გასაუმჯობესებლად აუცილებელია http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 საინფორმაციო პროდუქტის შექმნა მოსახლეობის ფართო მასისთვის როგორც რეგიონის, ასევე ეროვნული მასშტაბით; დ) რეგიონში არის საზოგადოებრივი ორგანიზაციები, რომელთა ჩართვაც ამ პროგრამის განხორციელებაში მნიშვნელოვანია როგორც პროგრამის უფრო ეფექტიანად განსახორციელებლად, ასევე პარტნიორული ურთიერთობების დასამყარებლად და ადმინისტრაციისადმი ნდობის გასაძლერებლად; ე) არის ადგილობრივი მოსახლეობის დაცული ტერიტორიების სამუშაოებში ჩართვის შესაძლებლობა. 3. ეკო-განათლებისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის მიზნები (ის, რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე), ამოცანები (მიზნის მისაღწევი სტრატეგიული ღონისძიებები) და შესრულების ინდიკატორები (მიზნის მიღწევის მაჩვენებლები) მოცემულია ქვემოთ: მიზნები ამოცანები (სტრატეგიულიღონისძიებები) ინდიკატორები მ7. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების შესახებ რეგიონისა და საქართველოს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება ღ8. პარტნიორული ურთიერობის დამყარება რეგიონის საზოგადოებრივ ორგანიზაციებთან და ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმირება დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და გამორჩეულობის შესახებ ღ9. შესაბამისი პროდუქტების შექმნა და მოსახლეობისათვის მიწოდება ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმირებულობის დონე საქართველოს მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფის (მოსწავლეები, სტუდენტები, ფართო მოსახლეობა და სხვ.) ინფორმირებულობის დონე საერთაშორისო გამოხმაურებათა რიცხვი 4. ეკოგანათლებისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული ამოცანის (სტრატეგიული ღონისძიების) შესასრულებლად, არის შემდეგი: ღონისძიება/ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ისროლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა ღ8. პარტნიორული ურთიერობის დამყარება რეგიონის საზოგადოებრივ ორგანიზაციებთან და ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმირება დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და გამორჩეულობის შესახებ ქ8.1. შესაბამისი პროფილისა და გამოცდილების მქონე ადგილობრივი საზოგადოებრივი ორგანიზაციების შერჩევა და მათთან თანამშრომლობის დოკუმენტების გაფორმება გაფორმებული დოკუმენტები განხორციელება ადგილობრივი რესურს ცენტრები; შესაძლებელია, ასევე, რეგიონში ადრე ან ამჟამად მომუშავე საერთაშორისო და ეროვნული არასამთავრობო ორგანიზაციებთან (Care, MercyCorps, ELKANA და სხვ.) წინასწარი უპირობოდ http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 კონსულტაციების ჩატარება ქ8.2. პარტნიორ ორგანიზაციებთან ერთად, ადგილობრივ მოსახლეობასთან მუშაობის გეგმის შედგენა დეტალური გეგმა კოორდინირება,მონაწილეობა ადგილობრივი რესურს ცენტრები, პარტნიორი არასმთავრობო ორგანიზაციები უპირობოდ ქ8.3. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების დანერგვა შესაბამისი დოკუმენტები (საინფორმაციო მასალები/პროდუქტები, ანგარიშები, ფოტო და სხვ.) კოორდინირება, მონაწილეობა ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ღ9. შესაბამისი პროდუქტების შექმნა და მოსახლეობისათვის მიწოდება ქ9.1. რეგიონის, ეროვნული და საერთაშორისო მედიისათვის დაცული ტერიტორიების შესახებ ინფორმაციის რეგულარული მიწოდება პუბლიკაციები, ტელე რადიო ინფორმაცია და სხვ. კოორდინირება, მონაწილეობა ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ9.2. სხვა შესაბამისი ქმედებები (იხ. აგრეთვე, ზემოთ, მე-17 მუხლის მე-2 პარაგრაფში) – საჭიროებისა და შეძლებისამებრ შესაბამისი პროდუქცია ორგანიზება პარტნიორი ორგანიზაციები და/ან მოწვეული სპეციალისტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება მუხლი 41. ეკოტურიზმის პროგრამა 1. ეკოტურიზმის პროგრამა მოიცავს დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტულ მომსახურებას, რაც თავის მხრივ გულისხმობს ტურისტული პროდუქტის შექმნასა და შეთავაზებას სხვადასხვა მიზნობრივი ჯგუფებისათვის და ვიზიტორებისათვის სხვადასხვა ფორმისა და შინაარსის მქონე საინფორმაციო მასალის შექმნას. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია ეკოტურიზმის პროგრამაში, შემდეგია: ა) ტურისტულ ბაზარზე საერთაშორისო და ადგილობრივი ტურისტების, ასევე, საერთაშორისო ტურ ოპერატორთა მხრიდან მოთხოვნა ჯავახეთის მიმართულებით ჯერჯერობით მცირეა; ბ) რეგიონში არ არსებობს გამართული ტურისტული ინფრასტრუქტურა; გ) ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები და მისი მიმდებარე ზონა ტურისტულ შეთავაზებებში სრულფასოვნად ჯერ არ არის ასახული; დ) დღეის მდგომარეობით ჯავახეთის დაცული ტერიტორიები ჩამოყალიბების პროცესშია. იგივე ითქმის ეკოტურიზმის პროგრამის შესაბამის ინფრასტრუქტურასა და პროდუქტებზე; ე) არის იმის შესაძლებლობები, რომ რეგიონის მოსახლეობა ჩაერთოს ტურისტული მომსახურეობის http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 გაწევის საქმეში. 3. ეკოტურიზმის პროგრამის მიზნები (ის, რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე), ამოცანები (მიზნის მისაღწევი სტრატეგიული ღონისძიებები) და შესრულების ინდიკატორები (მიზნის მიღწევის მაჩვენებლები) მოცემულია ქვემოთ: მიზნები ამოცანები (სტრატეგიულიღონისძიებები) ინდიკატორები მ8. ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებში ეკოტურიზმის განვითარებისათვის პირობების შექმნა ღ10. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტის გეგმით გათვალისწინებული ინფრასტრუქტურის განვითარება (იხ., ასევე, დანართი 4) ღ11. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ცნობადობის გაზრდა და ვიზიტორთა მოზიდვა მომსახურების უზრუნველყოფა დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციაში მოწყობილი საინფორმაციო ცენტრი, სხვა გათვალისწინებული ინფრასტრუქტურული ელემენტები ვიზიტორთა რაოდენობა მ9. ვიზიტორთა მომსახურების შედეგად ადგილობრივი მოსახლეობისათვის შემოსავლის ახალი წყაროების გაჩენა ღ12. ადგილობრივი მოსახლეობის შესაბამისი მომზადება და ჩაბმა ვიზიტორთა მომსახურებაში ვიზიტორთა მომსახურებაში ჩაბმული ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობა ამ მომსახურებით მიღებული მათი წლიური შემოსავალი 4. ეკოტურიზმის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული ამოცანის (სტრატეგიული ღონისძიების) შესასრულებლად არის შემდეგი: ღონისძიება/ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ისროლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა ღ10. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტის გეგმით გათვალისწინებული ინფრასტრუქტურის განვითარება ქ10.1. საინფორმაციო ცენტრის (საგამოფენო დარბაზით) მოწყობა ადმინისტრაციის შენობაში და მასთან საპარგინგე ადგილის მოწყობა საინფორმაციო ცენტრი, საპარკინდე ადგილი კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ10.2. პარკის შესასვლელის, საინფორმაციო და საგზაო საგზაო ნიშანი 6 http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ნიშნების დამზადება:საგზაო ნიშანი 6 ვერტიკალური საინფორმაციო დაფა 6 დახრილი დაფა 20 მაჩვენებელი ისარი 8 პარკის შესასვლელი 2 ვერტიკალური საინფორმაციო დაფა 6 დახრილი დაფა 20 მაჩვენებელი ისარი 8 პარკის შესასვლელი 2 კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ10.3. ფრინველებზე დაკვირვების 3 კოშკურის აშენება ბუღდაშენის ტბასთან, კარწახის ტბასთან და მადატაფის ტბასთან აშენებული და მოწყობილია 3 კოშკურა კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ 10.4 ვეფხის კანიონის დასაწყისში ეკობანაკის ინფრასტრუქტურის მოწყობა მოწყობილია და შეუფერხებლად ფუნქციონირებს ეკობანაკი კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ 10.5 ზამთრის ტურიზმის განვითარების შესაძლებლობების განსაზღვრა და დაგეგმვა განსაზღვრულია ზამთრის ტურიზმის განვითარების შესაძლებლობა და აქტივობები კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ 10.6 სპორტულ სამოყვარულო თევზჭერის ადგილების განსაზღვრა ზამთარი/ზაფხული და საჭიროების შემთხვევაში ინფრასტრუქტურის მოწყობა. მოწყობილია სპორტულ სამოყვარულო თევზსაჭერი ადგილები კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ქ 10.7 საცხენოსნო და ველობილიკების დაგეგმვა და განვითარება მოწყობილია საცხენოსნო და ველობილიკები კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი უპირობოდ ღ10.1.1 ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე ეკო-ტურისტული სერვისებისა და მარშრუტების შემუშავება ქ10.1.1.2 ფრინველებზე დაკვირვების ტურისტული მარშრუტის დაგეგმვა ეკო-ტურისტული პროდუქტი კოორდინირება, ხელშეწყობა ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, მოწვეული სპეციალისტი შესაბამისი ფინანსების ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ11. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ცნობადობის გაზრდა და ვიზიტორთა მოზიდვა-მომსახურების უზრუნველყოფა ქ11.1. სააგენტოს Web გვერდზე ინფორმაციის Web-გვერდი კოორდინირება დაცული ტერიტორიების შესაბამისი ფინანსირების http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 განთავსება სააგენტოს სპეციალისტი მოზიდვა/ბიუჯეტშიგათვალისწინება ქ11.2. თბილისში, საკვანძო ადგილას სარეკლამო ბილბორდის განთავსება ბილბორდი ორგანიზება დაქირავებული ორგანიზაცია შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ11.3. ეროვნული მასმედიის ჟურნალისტებისათვის და ტუროპერატორებისათვის ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებში ტურის მოწყობა ჟურნალისტების მიერ გამოქვეყნებული ინფორმაცია დაინტერესებულ ტუროპერატორთა რაოდენობა განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორიორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ11.4. სამენოვანი (ქართულ-ინგლისურ რუსული) გზამკვლევის შედგენა და გამოცემა გამოცემული გზამკვლევი ორგანიზება პარტნიორი ორგანიზაციები და/ან მოწვეული სპეციალისტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ11.5. ფერადი ლიფლეტის შედგენა და გამოცემა მუდმივად ხორციელდება საინფორმაციო მასალებით უზრუნველყოფა დაინტერესებული მხარეებისათვის ორგანიზება პარტნიორი ორგანიზაციები და/ან მოწვეული სპეციალისტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ11.6. სხვა პროდუქციის მომზადება (დაცული ტერიტორიების ლოგოიანი მაისურები, კეპები, სამკერდე ნიშნები და სხვ.) – საჭიროებისა და შეძლებისამებრ შესაბამისი პროდუქცია ორგანიზება პარტნიორი ორგანიზაციები და/ან მოწვეული სპეციალისტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ11.7. ადმინისტრაციის ტურიზმზე პასუხისმგებელი პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლება გავლილი შესაბამისი ტრენინგკურსების დამადასტურებელი საბუთი ორგანიზება შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ11.8. სხვა შესაბამისი ქმედებები (იხ. აგრეთვე, ზემოთ, მე-13 მუხლის მე 8 პარაგრაფში) – საჭიროებისა და შეძლებისამებრ შესაბამისი პროდუქცია ორგანიზება პარტნიორი ორგანიზაციები და/ან მოწვეული სპეციალისტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ12. ადგილობრივი მოსახლეობის შესაბამისი მომზადება და ჩაბმა ვიზიტორთა მომსახურებაში ქ12.1. დაინტერესებული პირების გამოვლენა და მათთან შეთანხმება შეთანხმების დოკუმენტები განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები ტურისტული პროდუქტის არსებობა დაცულ ტერიტორიებში http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ქ12.2. ვიზიტორთა მომსახურებაში ჩაბმული პირების ტრენინგი ტრენინგის დოკუმენტაცია კოორდინირება მოწვეული სპეციალისტები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ13 ტრანსსასაზღვრო ურთიერთობების ჩამოყალიბება საჭირო ფინანსების ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ13.1 თანამშრომლობის შესაძლო მიმართულებების იდენტიფიცირება (მათ შორის კვლევა მონიტორინგის, დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტისა და საერთაშორისო ტურისტების მომსახურების გაუმჯობესების კუთხით) ქვეყნებს შორის აქტიური თანამშრომლობა და დაცული ტერიტორიების ცნობადობის ზრდა საერთაშორისო მასშტაბით კოორდინირება, განხორციელება ადმინისტრაცია,ადგილობრივი და საერთაშორისო პარტნიორები საჭირო ფინანსების ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ13.2 ინფორმაციის გაცვლა თამამშრომლობის გამოვლენილ მიმართულებებზე და კონკრეტული აქტივობების განხორციელება ქვეყნებს შორის აქტიური თანამშრომლობა და დაცული ტერიტორიების ცნობადობის ზრდა საერთაშორისო მასშტაბით კოორდინირება, განხორციელება ადმინისტრაცია,ადგილობრივი და საერთაშორისო პარტნიორები საჭირო ფინანსების ბიუჯეტში გათვალისწინება მუხლი 42. ადმინისტრაციის პროგრამა 1. ადმინისტრაციის პროგრამა მოიცავს იმ საკითხებს, რომლებიც უკავშირდება დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ეფექტურ ფუნქციონირებას და მოიცავს: ა) ადმინისტრაციის სტრუქტურას, ფუნქციებს, შიდა განაწესს, სისტემებსა და პროცედურებს, სამუშაო გეგმებისა და ანგარიშების ჩათვლით; ბ) თანამშრომლების შევსებას, კვალიფიკაციას, ცოდნასა და გამოცდილებას და მათ მოტივაციას; გ) ინფრასტრუქტურითა და აღჭურვილობით უზრუნველყოფას; დ) პარტნიორული ურთიერთობის გაძლიერებას ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია ადმინისტრაციის პროგრამაში არის შემდეგი: ა) 2013 წლის მდგომარეობით დანიშნულია მხოლოდ დაცული ტერიტორიების დირექტორი; ამდენად, უპირველესად აუცილებელია შტატის შერჩევა-დაკომპლექტება. ბ) ასევე, ჯერჯერობით არ არსებობს ადმინისტრაციის ინფრასტრუქტურა, რომლის ჩამოყალიბება დაგეგმილია დაცული ტერიტორიის დაარსების პროექტის შესაბამისად. გ) საჭიროა ინფრასტრუქტურის და აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობის გეგმის შემუშავება და დანერგვა; დ) დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტით ყველა პროგრამისათვის გათვალისწინებულია http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 მინიმალური ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა. ამდენად დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ფუნქციონირების მე-2 ან მე-3 წელს, გამოცდილების დაგროვების კვალდაკვალ, უნდა დადგინდეს ინფრასტრუქტურის დამატებითი ერთეულების, ასევე, დამატებითი აღჭურვილობის საჭიროება და მოძიებულ იქნეს თანხები მათ შესაქმნელად/შესასყიდად; ე) ასევე, საჭირო და შესაძლებელია პარტნიორული ურთიერთობების გაღრმავება ეროვნულ და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან. 3. ადმინისტრაციის პროგრამის მიზნები (ის, რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე), ამოცანები (მიზნის მისაღწევი სტრატეგიული ღონისძიებები) და შესრულების ინდიკატორები (მიზნის მიღწევის მაჩვენებლები) მოცემულია ქვემოთ: მიზნები ამოცანები (სტრატეგიულიღონისძიებები) ინდიკატორები მ10. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ფუნქციონირებისთვის პირობების შექმნა ღ13. შტატის შერჩევა-დაკომპლექტება და კვალიფიკაციის ამაღლება ღ14. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ინფრასტრუქტურის შექმნა (იხ., ასევე, დანართი 4), აღჭურვა, მოვლა-პატრონობა და განვითარება სრულად დაკომპლექტებული საშტატო განაწესი შტატის კვალიფიკაცია შესაბამისად აღჭურვილი ინფრასტრუქტურული ერთეულები მ11. ეროვნული და საერთაშორისო ურთიერთობების განვითარება ღ15. პარტნიორობის ჩამოყალიბება და/ან გაღრმავება შესაბამისი პროფილის ეროვნულ და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ურთიერთგაგების მემომარანდუმების, სხვა შეთანხმებების დოკუმენტები 4. ადმინისტრაციის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული ამოცანის (სტრატეგიული ღონისძიების) შესასრულებლად არის შემდეგი: ღონისძიება/ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ისროლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა ღ13. შტატის შერჩევა-დაკომპლექტება და კვალიფიკაციის ამაღლება ქ13.1. შტატის შერჩევა დაკომპლექტება დაკომპლექტებულია ადმინისტრაცია შესაბამისი კადრებით განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ქ13.2. შტატის კვალიფიკაიის ამაღლების კურსების/ტრენინგების პერიოდული მოწყობა კურსების ჩატარების ამსახველი დოკუმენტები და საშტატო ერთეულის ცოდნა გაუმჯობესებულია ორგანიზება მოწვეული სპეციალისტები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ღ14. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ინფრასტრუქტურის შექმნა, აღჭურვა, მოვლა-პატრონობა და განვითარება ქ14.1. დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული ცენტრის შენობისა და დამხმარე ნაგებობის აშენება და აღჭურვა (ლანდშაფტური კეთილმოწყობის ჩათვლით) პროექტის დოკუმენტაცია, ადმინისტრაციის ცენტრი და დამხმარე ნაგებობები, აღჭურვილობა კოორდინირება ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი დონორ ორგანიზაციასთან შეთანხმება ქ14.2. შტატის აღჭურვა შესაბამისი საშუალებებით, რომელიც აუცილებელია სამსახურეობრივი მოვალეობების აღსრულებისათვის პროექტის დოკუმენტაცია, აღურვილობა კოორდინირება ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაარსების პროექტი დონორ ორგანიზაციასთან შეთანხმება ქ14.3. დაცული ტერიტორიების ინფრასტრუქტურული ერთეულებისა და აღჭურვილობის მოვლა პატრონობის გეგმის შემუშავება და დანერგვა შემუშავებულია გეგმა და მიმდინარეობს მუდმივი მონიტორინგი ინფრასტრუქტურის ერთეულებზე განხორციელება - უპირობოდ ქ14.4. დამატებითი ინფრასტრუქტურული ერთეულებისა და აღჭურვილობის საჭიროების დადგენა და მათი შექმნა/შეძენა საჭიროების დასაბუთების ანგარიში, დამატებითი ინფრასტრუქტურული ერთეულები, აღჭურვილობა განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ15. პარტნიორობის ჩამოყალიბება და/ან გაღრმავება შესაბამისი პროფილის ეროვნულ და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ქ15.1. პარტნიორობის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი ორგანიზება არსებული პარტნიორი ორგანიზაციები, მოწვეული სპეციალისტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ15.2. ტრანსსასაზღვრო საკოორდინაციო საბჭოს შექმნა, რომელიც პასუხისმგებელი იქნება ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობის გაღრმავებაზე და ტრანსსასაზღვრო საკითხების კოორდინაციაზე სამოქმედო გეგმა ორგანიზება,მონაწილეობა TJS ტრანსსასაზღვრო ერთობლივი სამდივნო ქ15.3. პარტნიორობის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის დანერგვის დაწყება შესაბამისი დოკუმენტები (ურთიერგაგების მემორანდუმები და სხვ.) განხორციელება არსებული პარტნიორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 მუხლი 43. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამა 1. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) სამეცნიერო კვლევა განიხილება როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტი მენეჯმენტის სტრატეგიის შემუშავებასა და გეგმის ადაპტაციის პროცესში; ბ) მონიტორინგის მიზნების მიღწევისა და განხორციელებისათვის სრულყოფილი და ხელმისაწვდომი მონაცემთა ბაზის არსებობა; გ) მონიტორინგი ხორციელდება კანონმდებლობით განსაზღვრული პროცედურებისა და ნებადართული მეთოდების გამოყენებით. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია კვლევა-მონიტორინგის პროგრამაში არის შემდეგი: ა) იმდენად, რამდენადაც პარკი ჩამოყალიბების პროცესშია, არ არსებობს მონაცემთა ბაზა და მონიტორინგის სისტემა; ბ) პარკის დაარსებისას განხორციელებული კვლევების შედეგები მონაცემთა ბაზის შექმნის საფუძვლად შეიძლება გამოდგეს; გ) ჯავახეთში არ ჩატარებულა ეკოსისტემებზე კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენისადმი მიძღვნილი კვლევა; ამდენად, არ არსებობს ადაპტაციური ღონისძიებების ამსახველი რეკომენდაციები. 3. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამის მიზნები (ის, რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე), ამოცანები (მიზნის მისაღწევი სტრატეგიული ღონისძიებები) და შესრულების ინდიკატორები (მიზნის მიღწევის მაჩვენებლები) მოცემულია ქვემოთ: მიზნები ამოცანები (სტრატეგიულიღონისძიებები) ინდიკატორები მ12. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების მრავალფუნქციური მონიტორინგის სისტემის შექმნა ღ17. წყლის ჰაბიტატების მდგომარეობის მონიტორინგი ღ18. ხმელეთის ჰაბიტატების მდგომარეობის მონიტორინგი ღ19. ფრინველების მონიტორინგი ღ20. ძუძუმწოვრების იშვიათი სახეობების მონიტორინგი ღ21. ტურიზმის განვითარებისა და ზემოქმედების მონიტორინგი წყლის ჰაბიტატების მდგომარეობის მაჩვენებლები ხმელეთის ჰაბიტატის მდგომარეობის მაჩვენებლები ფრინველების რიცხოვნობა, ძუძუმწოვრების სახეობების რიცხოვნობის მაჩვენებელი http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ღ22. მოსახლეობის დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული სარგებლის მონიტორინგი ღ23. მონაცემთა ელექტრონული ბაზის შექმნა ტურიზმის განვითარების/ზემოქმედების მაჩვენებლები მოსახლეობის სარგებლის მაჩვენებლები სრულყოლი მონაცემების არსებობა მ13. ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე კლიმატის მოსალოდნელი ზეგავლენის შერბილების უზრუნველსაყოფად მუშაობის დაწყება ღ24. კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შესწავლა, მოდელირება და ადაპტაციის გეგმის დამუშავება ადაპტაციის გეგმა და მისი განხორციელების რესურსები 4. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული ამოცანის (სტრატეგიული ღონისძიების) შესასრულებლად, არის შემდეგი: ღონისძიება/ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორებისჩართულობა წინაპირობა ღ16. დაცული ტერიტორიების მენჯმენტის ეფექტურობის მონიტორინგი (იხ. ასევე, მ1) ქ16.1. METT-ის გამოყენებით (Management Effectiveness Traking Tool) მენეჯმენტის ეფექტურობის პერიოდული შეფასება მენეჯმენტის ეფექტურობის მაჩვენებელი განხირციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ღ17. წყლის ჰაბიტატების მდგომარეობის მონიტორინგი ქ17.1. წყლის (განსაკუთრებით დაცულ ტერიტორიებში არსებული წყალსატევების) მონიტორინგის გეგმის დამუშავება მონიტორინგის გეგმა კოორდინირება შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ქ17.2. ტრანსსასაზღვრო კვლევებისათვის მონიტორინგის გეგმის დამუშავება მონიტორინგის გეგმა მონაწილეობა/თანაკოორდინირება არფის ტბის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია, შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები საქართველოსა და სომხეთში შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა და შესაბამისი მხარდაჭერის და მზაობის არსებობა სომხეთის მხრიდან ქ17.2. გეგმის დანერგვა შესაბამისი ანგარიშები,მასალები განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები, მოხალისეები ადგილობრივი მოსახლეობიდან შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ღ18. ხმელეთის ჰაბიტატების მდგომარეობის მონიტორინგი ქ18.1. საძოვრების მენეჯმენტის არსებულ შეფასებას და რეკომენდაციებზე დაყრდნობით, საძოვრების საძოვრების მდგომარეობის მონიტორინგის გეგმა კოორდინირება WWF-ის კავკასიის ოფისი http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 მდგომარეობის მონიტორინგის გეგმის დამუშავება ქ18.2. შტატისა და მოხალისეების საგნობრივი ტრენინგი – სომხეთის არფის ტბის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის თანამშრომლებთან ერთად ტრენინგის ამსახველი მასალები (ანგარიში, ფოტო) ორგანიზება, მონაწილეობა WWF-ის კავკასიის ოფისი, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები TJS მცირე ფინანსირების გათვალისწინება ორგანიზაციის ბიუჯეტში ქ18.3.მონიტორინგის გეგმის დანერგვა ყოველწლიური ანგარიშები განხორციელება მოხალისეები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ქ18.3. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ჰაბიტატების/მცენარეულობის რუკის შედგენა GIS რუკა და შესაბამისი მონაცემტა ბაზა კოორდინირება შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები და/ან მოწვეული ექსპერტი/ექსპერტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ18.3. კარტოგრაფირებისას მოპოვებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, საძოვრების მონიტორინგის გეგმის კორექტირება და ჰაბიტატების მონიტორინგის ერთიანი გეგმის შედგენა (ტყე-ბუჩქნარი ჰაბიტატების ჩათვლით) ხმალეთის ჰაბიტატების მონიტორინგის ერთიანი გეგმა კოორდინირება WWF-ის კავკასიის ოფისი, შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები და/ან მოწვეული ექსპერტი/ექსპერტები მცირე ფინანსირების გათვალისწინება ორგანიზაციის ბიუჯეტში ქ18.4. ერთიანი გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების შესრულება ყოველწლიური ანგარიშები განხორციელება მოხალისეები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ღ19. ფრინველების მონიტორინგი ქ19.1.ფრინველების მონიტორინგის არსებულ რეკომენდაციებზე (იხ. დანართი 10) დაყრდნობით მონიტორინგის გეგმის დამუშავება. მონიტორინგის გეგმა კოორდინირება შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები და/ან მოწვეული ექსპერტი/ექსპერტები მცირე ფინანსირების გათვალისწინება ორგანიზაციის ბიუჯეტში ქ.19.2. სომხეთის არფის ტბის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობით ტრანსსასაზღვრო მონიტორინგის გეგმის შემუშავება მონიტორინგის გეგმა მონაწილეობა,კოოდრინირება TJS ქ18.2. შტატისა და მოხალისეების საგნობრივი ტრენინგი ტრენინგის ამსახველი მასალები (ანგარიში, ფოტო) ორგანიზება შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები და/ან მოწვეული ექსპერტი/ექსპერტები მცირე ფინანსირების გათვალისწინება ორგანიზაციის ბიუჯეტში ქ18.2. გეგმის გათვალისწინებული ქმედებების შესრულება ყოველწლიური ანგარიშები განხორციელება მოხალისეები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ღ20. ძუძუმწოვრების იშვიათი სახეობების მონიტორინგი ქ20.1. ჯავახეთის დაცული http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ტერიტორიების ფარგლებში ჭრელტყავასა და წავის პოპულაციების გავრცელებისა და სტატუსის დამატებითი გამოკვლევა და ამ სახეობების პოპულაციების მდგომარეობის მონიტორინგის გეგმის დამუშავება ანგარიში, მასალები (რუკები, ფოტო და სხვ.) ორგანიზება შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები და/ან მოწვეული ექსპერტი/ექსპერტები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა/ბიუჯეტში გათვალისწინება ქ20.2. შტატისა და მოხალისეების საგნობრივი ტრენინგი ტრენინგის ამსახველი მასალები (ანგარიში, ფოტო) ორგანიზება შესაბამისი პროფილის სამეცნიერო ორგანიზაციები და/ან მოწვეული ექსპერტი/ექსპერტები მცირე ფინანსირების გათვალისწინება ორგანიზაციის ბიუჯეტში ქ20.3. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების შესრულება ყოველწლიური ანგარიშები განხორციელება მოხალისეები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ღ21. ტურიზმის განვითარებისა და ზემოქმედების მონიტორინგი ქ21.1. სააგენტოში დაგროვილი გამოცდილების გამოყენების, მონიტორინგის გეგმის დამუშავება მონიტორინგის გეგმა განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ქ21.2. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების შესრულება ყოველწლიური ანგარიშები განხორციელება მოხალისეები, ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ღ22. მოსახლეობის დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული სარგებლის მონიტორინგი ქ22.1 მონიტორინგის გეგმის დამუშავება მონიტორინგის გეგმა განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები, საჭიროებისამებრ – მოწვეული ექსპერტები საჭიროებისამებრ – დამატებითი სახსრების მოზიდვა ქ21.2. გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების შესრულება ყოველწლიური ანგარიშები განხორციელება ადგილობრივი პარტნიორი ორგანიზაციები უპირობოდ ღ23. მონაცემთა ელექტრონული ბაზის შექმნა ქ21.2. მონაცემთა ბაზის ელექტრონული პროგრამის შექმნა პროგრამა ორგანიზება მოწვეული სპეციალისტი, დონორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ქ.21.2. შერჩეული თანამშრომლების ტრენინგი პროგრამისა და მონაცემთა ბაზის ოპერირებაში ტრენინგის ამსახველი დოკუმენტები ორგანიზება მოწვეული სპეციალისტი, დონორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ქ23.2. არსებული მონაცემების და მასალების ბაზაში შეტანა მონაცემთა ბაზა განხორციელება - უპირობოდ ქ23.3. რეგულარული განახლება ბაზაში შეტანილი ახალი მასალები და მაჩვენებლები განხორციელება - უპირობოდ ღ24. კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შესწავლა, მოდელირება და ადაპტაციის გეგმის დამუშავება შესაბამისი http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ქ24.1. შესწავლა და მოდელირება ტრანსსასაზღვრო კონტექსტის გათვალისწინებით ანგარიში, მასალები კოორდინირება სამეცნიერო ორგანიზაციები, მოწვეული სპეციალისტები, დონორი ორგანიზაციები, TJS შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ქ24.2. ადაპტაციის გეგმის დამუშავება გეგმა კოორდინირება შესაბამისი სამეცნიერო ორგანიზაციები, მოწვეული სპეციალისტები, დონორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ქ24.3. შერჩეული თანამშრომლების ტრენინგი საადაპტაციო ღონისძიებების დანერგვაში ტრენინგის ამსახველი დოკუმენტები და მასალები ორგანიზება შესაბამისი სამეცნიერო ორგანიზაციები, მოწვეული სპეციალისტები, დონორი ორგანიზაციები შესაბამისი ფინანსირების მოზიდვა ქ24.4. გეგემის განსახორციელებლად ფინანსური რესურსების მოზიდვა დონორი ორგანიზაციის/ორგანიზციების წერილობითი პირობა გეგმის ან მისი გარკვეული ნაწილების დაფინანსების შესახებ კოორდინირება პარტნიორი ეროვნული და საერთაშორისო ორგანიზაციები ფინანსირების შესაბამისი პრიორიტეტების არსებობა დონორი ორგანიზაციების სტრატეგიებში თავი VII მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი მუხლი 44. ინდიკატორები და მათი შერჩევის დასაბუთება მენეჯმენტის გეგმის შესრულების ინდიკატორები სტრატეგიული ღონისძიებების და ქმედებებისათვის დეტალურადაა აღწერიალი VI თავში მენეჯმენტის თითოეული პროგრამისათვის. ინდიკატორების შერჩევა მოხდა მათი გაზომვადობის (რაოდენობრივი და ხარისხობრივი) და დროში მიღწევადობის პრინციპების გათვალისწინებით. მუხლი 45. მონიტორინგის განხორციელება 1. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი წარმოადგენს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ უწყვეტი, ადაპტაციური მართვის განხორციელების საფუძველს. უწყვეტი, ადაპტაციური მართვა გულისხმობს სამოქმედო გეგმის დანერგვისას მიღებული გამოცდილებისა და სხვა ახალი ნფორმაციის გათვალისწინებით მენჯმენტის გეგმის კორექტირებას, ახალ რეალობასთან ადაპტირებას. 2. ადმინისტრაცია მონიტორინგს ახორციელებს სამ ეტაპად: ა) წლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ივნისში ადმინისტრაცია მოამზადებს მე-6 თავში მოცემული ქმედებებისა და საქმიანობების განხორციელების ანგარიშს, რაც გახდება 3-წლიანი საოპერაციო გეგმების განახლება გადახედვისა და წლიური ბიუჯეტის დამტკიცების საფუძველი; ბ) მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის მონიტორინგი სამ წელიწადში: მენეჯმენტის გეგმის მიხედვით დაცული ტერიტორიების მართვის მესამე და მეექვსე წლის http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 განმავლობაში ადმინისტრაცია ჩაატარებს გეგმის ეფექტურობის შეფასებას სპეციალური ინსტრუმენტების გამოყენებით; მიღებული შედეგების 2013 წლის მონაცემებთან შედარება ადმინისტრაციას პროგრესის, შესრულებული ქმედებებისა და აქტივობების ეფექტიანობის განსაზღვრის საშუალებას მისცემს; გ) სრული გადახედვა – მენეჯმენტის გეგმის მიხედვით დაცული ტერიტორიების მართვის მე-6 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს გეგმის სრულ გადახედვას: ჩაატარებს ახალ სიტუაციურ ანალიზს და მოახდენს მიზნებისა და ქმედებების რევიზიას. სრული გადახედვის შედეგები საფუძვლად დაედება ახალი 6-წლიანი მენეჯმენის გეგმის დამუშავებას. http://www.matsne.gov.ge 36006000010003017607 ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დანართები: დანართი 1. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მდებარეობა (რუკა) დანართი 2. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ზონირება (რუკა) დანართი 3. ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის შესაძლო გაფართოება (რუკა) დანართი 4. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაგეგმილი ინფრასტრუქტურის განლაგება (რუკა) დანართი 5. პატრულირების მარშრუტების (რუკა ) დანართი 6. ხანძარსაშიში ზონები (რუკა ) დანართი 7. საძოვრების მართვის (რუკა) დანართი 8. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ზონების პერიმეტრის კოორდინატები 8.1. მკაცრი დაცვის ზონა 8.2. ვიზიტორთა ზონა 8.3. ტრადიციული გამოყენების ზონა დანართი 9. ეროვნული პარკისა და მისი ზონების ფართობები (გის-ის მონაცემების მიხედვით) დანართი 10. ფლორის ენდემური და იშვიათი სახეობები დანართი 11. ძუძუმწოვართა სახეობები დანართი 12. ფრიველთა სახეობების სია დანართი 13. რეკომენდაციები ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ფრინველების პოპულაციების მდგომარეობის მონიტორინგის პროგრამის ჩამოყალიბებისათვის დანართი 14. ამფიბიები და რეპტილიები დანართი 15. მადატაფის, ხანჩალის, კარწახის და ბუღდაშენის ტბების იქტიოფაუნა დანართი 16. წითელი ნუსხის სახეობები დანართი 17. დამხმარე ზონის სოფლები დანართი 1. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების მდებარეობა დანართი 2. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ზონირება დანართი 3. ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის შესაძლო გაფართოება დანართი 4. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების დაგეგმილი ინფრასტრუქტურის განლაგება დანართი 5. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების საპატრულო მარშრუტები დანართი 6. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ხანძარსაშიში ზონები დანართი 7. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების საძოვრების მართვის რუკა დანართი 8. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ზონების პერიმეტრის კოორდინატები 8.1 მკაცრი დაცვის ზონა № X Y A1 1 351709 4561565 2 352006 4561724 3 352225 4561691 4 352454 4561345 5 353138 4561576 6 353662 4561298 7 354875 4561423 8 355452 4561402 9 355383 4561066 10 355779 4561235 11 356321 4561262 12 356876 4561553 13 357167 4561551 14 357154 4561049 A2 15 357168 4561049 16 357181 4561549 17 357806 4561583 18 358972 4562098 19 359918 4562783 20 360676 4562773 21 362321 4562806 22 363602 4562911 23 365498 4562230 24 367245 4561011 25 368271 4560640 26 369067 4560138 27 370725 4559080 28 371169 4557497 29 371419 4556041 30 372258 4554050 31 373770 4553983 32 374861 4554812 33 375983 4554608 34 375948 4555169 № X Y 35 376437 4555374 36 376507 4554227 37 375964 4554086 38 374894 4554313 39 374359 4554006 40 374055 4553475 41 372227 4553551 42 372148 4553249 43 371920 4553246 8.2 ვიზიტორთა ზონა № X Y B1 1 353245 4566480 2 353531 4566406 3 353651 4566290 4 354109 4566067 5 354321 4565466 6 354335 4564177 7 354459 4562722 8 353397 4562652 9 353303 4562854 10 353308 4563030 11 353212 4563143 12 353294 4563357 13 353408 4563572 14 353510 4563638 15 353378 4563793 16 353413 4564331 17 353521 4564726 18 353783 4565147 19 353714 4565501 20 353713 4565907 21 353417 4566307 22 353183 4566338 B2 23 371519 4562778 24 372053 4563367 25 372337 4564074 26 373017 4564568 № X Y 27 373185 4563993 28 373744 4564500 29 373878 4563940 30 373364 4563316 31 372872 4562173 32 372788 4561533 33 372253 4560707 34 372719 4559702 35 372623 4558585 36 371877 4557817 37 371549 4557611 38 371814 4558731 39 371697 4559707 40 371322 4559749 41 371052 4560718 42 371057 4561723 8.3. ტრადიციული გამოყენების ზონა № X Y C1 1 349315 4566253 2 350467 4566371 3 351381 4566564 4 352829 4566522 5 353245 4566480 6 353183 4566338 7 353417 4566307 8 353713 4565907 9 353714 4565501 10 353783 4565147 11 353521 4564726 12 353413 4564331 13 353378 4563793 14 353510 4563638 15 353408 4563572 16 353294 4563357 17 353212 4563143 18 353308 4563030 19 353303 4562854 20 353397 4562652 21 352758 4562214 № X Y 22 352225 4561691 23 352006 4561724 24 351709 4561565 C2 25 354109 4566067 26 354397 4565919 27 355132 4565559 28 355856 4565173 29 356579 4564789 30 357305 4564402 31 357425 4564335 32 357590 4564426 33 357982 4564169 34 357716 4563604 35 357693 4563619 36 357518 4563337 37 357303 4563169 38 357312 4563158 39 357363 4563167 40 357360 4563076 41 357317 4562996 42 357399 4562953 43 357227 4562460 44 357167 4561551 45 356876 4561553 46 356321 4561262 47 355779 4561235 48 355383 4561066 49 355451 4561401 50 354875 4561423 51 353662 4561298 52 353138 4561576 53 352454 4561345 54 352225 4561691 55 352758 4562214 56 353397 4562652 57 354459 4562722 58 354335 4564177 59 354321 4565466 C3 60 357412 4562946 61 357548 4562876 № X Y 62 357914 4563482 63 357870 4563509 64 358787 4565062 65 359044 4565096 66 359044 4565108 67 358788 4565075 68 358775 4565127 69 358940 4565281 70 358922 4565295 71 359088 4565494 72 359264 4566022 73 359504 4566560 74 360235 4566432 75 361065 4566191 76 361783 4566648 77 361832 4567041 78 362120 4567767 79 362360 4568370 80 362946 4568551 81 363227 4568391 82 363294 4568605 83 363828 4568685 84 364360 4568765 85 364844 4568797 86 365443 4568591 87 365826 4568250 88 366654 4568522 89 367075 4568770 90 367792 4567959 91 368385 4567790 92 369199 4567646 93 369016 4567102 94 369116 4566387 95 368891 4565890 96 368879 4565174 97 368832 4564461 98 368799 4563747 99 368728 4563037 100 368622 4562329 101 368536 4561619 102 368422 4560913 103 369723 4560434 № X Y 104 370271 4560273 105 370577 4561129 106 370883 4561985 107 371190 4562842 108 371519 4562778 109 371057 4561723 110 371052 4560718 111 371322 4559749 112 371697 4559707 113 371814 4558731 114 371549 4557611 115 371877 4557817 116 372623 4558585 117 372719 4559702 118 372253 4560707 119 372788 4561533 120 372872 4562173 121 373364 4563316 122 373878 4563940 123 373744 4564500 124 374179 4564935 125 374416 4565283 126 375128 4563927 127 374568 4563728 128 374126 4563346 129 373678 4562924 130 373445 4562254 131 373281 4561673 132 372973 4560972 133 372768 4560465 134 372755 4560192 135 372864 4559800 136 373150 4558956 137 373106 4558565 138 372520 4558095 139 373162 4557360 140 373967 4556593 141 374295 4556197 142 374128 4556098 143 374284 4555978 144 374480 4556070 145 375060 4555856 № X Y 146 375447 4555431 147 375559 4555189 148 375304 4554899 149 375948 4555169 150 375983 4554608 151 374861 4554812 152 373770 4553983 153 372258 4554050 154 371419 4556041 155 371169 4557497 156 370725 4559080 157 369067 4560138 158 368271 4560640 159 367245 4561011 160 365498 4562230 161 363602 4562911 162 362321 4562806 163 360676 4562773 164 359918 4562783 165 358972 4562098 166 357806 4561583 167 357181 4561549 168 357210 4562260 169 363128 4567920 170 363148 4567970 171 363266 4567968 172 363311 4567759 173 363273 4567700 174 363212 4567684 175 363176 4567700 176 365496 4565144 177 365738 4565078 178 365585 4564802 179 365457 4564828 დანართი 9. ეროვნული პარკისა და მისი ზონების ფართობები (გის-ის მონაცემების მიხედვით) ზონა მონაკვეთი ჰა მკაცრი დაცვის A1 593 მკაცრი დაცვის A2 1304 სულ მკაცრი დაცვის 1897 ვიზიტორთა B1 296 ვიზიტორთა B2 840 სულ ვიზიტორთა 1136 ტრადიციული გამოყენების C1 1406 ტრადიციული გამოყენების C2 1382 ტრადიციული გამოყენების C3 7677 სულ ტრადიციული გამოყენების 10465 სულ ეროვნული პარკი 13498 დანართი 10. ფლორის ენდემური და იშვიათი სახეობები ოჯახი სახეობა საქართველოს ენდემები Apiaceae Cnidium grossheimii Manden. Asteraceae Achillea sedelmeyeriana Sosn. Aster ibericus Stev. Tragopogon ketzkhovelii Kuth. T. makaschvili Kuth. T. serotinus Sosn. T. subnivale Pobed. Tripeurospermum transcaucasicum (Manden.) Pobed. Brassicaceae Erysimum krynitzkii Bordz. Campanulaceae Campanula raddeana Trautv. Caryophyllaceae Cerastium sosnowskyi Schischk. Cistaceae Helianthemum georgicum Juz. et Pozd. Fabaceae Onobrychis meschetica Grossh. Hypericaceae Hypericum thethrobicum Kem.-Nath. Lamiaceae Nepeta grossheimii Pojark. Ranunculaceae Ranunculus dzavakheticus Ovcz. Rosaceae Alchemilla alexandri Juz. A. georgica Juz. A. insignis Juz. იშვიათი სახეობები Campanulaceae Campanula crispa Lam. Fabaceae Astragalus caucasicus Pall. Hedysarum turkeviczii Fedtsch. Iridaceae Gladiolus dzhavacheticus Primulaceae Primula cordifolia Rupr. Colchicum szovitsii Fisch. et May. Eremurus spectabilis Bieb. დანართი 11. ძუძუმწოვართა სახეობები № ლათინური სახელი ქართული სახელი კავკა სიის ენდე მი საქართ ველოს წითელი ნუსხის სახეობა მომთა ბარეობა მწერიჭამიები (LYPHOTIPLA) 1 Erinaceus concolor (Martin 1838) აღმოსავლეთევროპულ ი ზღარბი 2 Talpa levantis (Thomas, 1906) მცირე თხუნელა + 3 Talpa caucasica (Satunin, 1908) კავკასიური თხუნელა + 4 Sorex satunini (Ognev, 1922) კავკასიური ბიგა + 5 Sorex raddei (Satunin, 1895) რადეს ბიგა + 6 Sorex volnuchini (Ognev, 1921) ვოლნუხინის ან მცირეკავკასიური ბიგა + 7 Neomys teres (Thomas, 1908) კავკასიური წყლის ბიგა + 8 Crocidura leucodon (Hermann, 1780) თეთრმუცელა კბილთეთრა 9 Crocidura gueldenstaedti (Pallas, 1811) გრძელკუდა კბილთეთრა მღრღნელები (RODENTIA) 10 Sciurus vulgaris* (Linnaeus 1758) ჩვეულებრივი ციყვი 11 Sciurus anomalus (Gmelin, 1778;) კავკასიური ციყვი + 12 Myoxus glis (Linnaeus, 1766;) ჩვეულებრივი ძილგუდა 13 Dryomys nitedula (Pallas, 1778) ტყის ძილგუდა 14 Nannospalax nehringi (Satunin, 1898) ნერინგის ბრუცა + 15 Mesocricetus brandti (Nehring, 1894) ამირკავკასიური ზაზუნა + 16 Cricetulus migratorius (Pallas, 1773) ნაცრისფერი ზაზუნა + № ლათინური სახელი ქართული სახელი კავკა სიის ენდე მი საქართ ველოს წითელი ნუსხის სახეობა მომთა ბარეობა 17 Arvicola terrestris (Linnaeus, 1758) წყლის მემინდვრია 18 Ondatra zybeticus (Linnaeus, 1766) ონდატრა 19 Chionomys gud (Satunin, 1909) გუდაურული მემინდვრია + 20 Chionomys nivalis (Martins, 1842) თოვლის მემინდვრია 21 Chionomys roberti (Thomas, 1906) მცირეაზიული მემინდვრია + 22 Terricola daghestanicus (Shidlovsky, 1919) დაღესტნური მემინდვრია + 23 Terricola majori (Thomas, 1906) ბუჩქნარის მემინდვრია 24 Terricola nasarovi (Shidlovsky, 1938) მცირეკავკასიური მემინდვრია + 25 Microtus arvalis (Pallas, 1779) ჩვეულებრივი მემინდვრია 26 Microtus shidlovski (Argiropulo, 1933) შიდლოვსკის მემინდვრია + 27 Rattus rattus (Linnaeus, 1778) შავი ვირთაგვა 28 Rattus norvegicus (Berkenhout, 1767) რუხი ვირთაგვა 29 Mus musculus (L., 1758) სახლის თაგვი ხელფრთიანები (CHIROPTERA) 30 Rhinolophus ferrumequinum (Schreber, 1774) დიდი ცხვირნალა + 31 Rhinolophus hipposideros (Bechstein, 1800) მცირე ცხვირნალა + № ლათინური სახელი ქართული სახელი კავკა სიის ენდე მი საქართ ველოს წითელი ნუსხის სახეობა მომთა ბარეობა 32 Rhinolophus mehelyi (Matschie, 1901) მეჰელის ცხვირნალა + + 33 Barbastella barbastellus (Schreber, 1774) მაჩქათელა + + 34 Eptesicus serotinus (Schreber, 1774) ჩვეულებრივი მეგვიანე + 35 Myotis blythii (Tomes, 1857) ყურწვეტა მღამიობი + 36 Myotis mystacinus (Kuhl, 1819) ულვაშა მღამიობი + 37 Myotis emarginatus (E. Geoffroy, 1806) სამფერი მღამიობი + 38 Myotis nattereri, (Kuhl, 1817) ნატერერის მღამიობი + 39 Nyctalus noctula (Schreber, 1775) წითური მეღამურა + 40 Nyctalus lasiopterus (Schreber, 1780) გიგანტური მეღამურა + 41 Plecotus macrobularis (Kuziakini, 1965) კავკასიური ყურა + 42 Plecotus auritus (Linnaeus, 1758) რუხი ყურა + 43 Pipistrellus pipistrellus (Schreber, 1775) ჯუჯა ღამორი + 44 Pipistrellus Pyhmaeus (Leach 1825) პაწია ღამორი + 45 Pipistrellus kuhlii (Kuhl, 1819) ხმელთაშუაზღვის ღამორი + № ლათინური სახელი ქართული სახელი კავკა სიის ენდე მი საქართ ველოს წითელი ნუსხის სახეობა მომთა ბარეობა 46 Pipistrellus nathusii (Keyserling et Blasius, 1839) ტყის ღამორი + 47 Vespertilio murinus (Linnaeus, 1758;) ჩვეულებრივი ღამურა + 48 Tadarida teniotis (Rafinesque, 1814) გრძელკუდა ნაკეცტუჩა + მტაცებლები (CARNIVORA) 49 Mustela nivalis (Linnaeus, 1766) დედოფალა 50 Martes martes Linnaeus 1758) ტყის კვერნა 51 Martes foina (Erxleben, 1777) კლდის კვერნა 52 Vormela peregusna (Gueldenstaedt, 1770) ჭრელტყავა + 53 Meles meles (Linnaeus, 1758) მაჩვი 54 Lutra lutra (Linnaeus, 1758) წავი + + 55 Canis lupus (Linnaeus, 1758) მგელი + 56 Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758) მელა + 57 Felis sylvestris (Schreber, 1777) ტყის კატა კურდღლისებრნი (LEPORIDAE) 58 Lepus europaeus (Pallas, 1778) ევროპული კურდღელი დანართი 12. ფრინველეთა სახეობების სია (მითითებულია ტაქსონომიური ნომენკლატურა ლათინურად, სახეობის ინგლისური და ქართული სახელები, ასევე, ჯავახეთში გავრცელების თავისებურებები - ლათინური შემოკლებებით და ფრჩხილებში კონსერვაციული კატეგორია; კვლევის მეტად დეტალური ანგარიში ხელმისაწვდომია დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და WWF-ის კავკასიის ოფისში) ფრინველები მახასიათე ბლები IUC N ქართული სახელწოდება ლათინური სახელწოდება ინგლისური სახელწოდება Gaviiformes Gavidae Loons 1 Savyela Rorixva Gavia arctica Black-throated (Arctic) Diver (or Loon) V kokonasnairni Podicipediform es Podicipedida e Grebes 2 didi kokona (murtala) Podiceps cristatus Great Crested Grebe SB, SV, PM 3 ruxloyeba kokona Podiceps grisegena Red-necked Grebe SB, SV, PM, RLG (VU,D1) 4 aprexilniskart a (an Savyela) kokona Podiceps nigricollis Black-necked Grebe SV, SB, PM 5 mcire kokona Tachybaptus ruficollis Little Grebe PM varxvisnairni Pelecaniforme s Pelecanidae Pelicans 6 vardisferi varxvi Pelecanus onocrotalus Great White Pelican YR-V, RLG (VU, D1) 7 qoCora (xuWuWa) varxvi Pelecanus crispus Dalmatian Pelican YR-V, RLG (EN, JUCN, D1), GE GTBS Phalacrocora cidae Cormorants 8 didi Cvama Phalacrocorax carbo Great Cormorant SV 9 mcire Cvama Phalacrocorax pygmeus Pygmy Cormorant OV GE yaryatisnairni Ciconiiforme s Ardeidae Herons and Bitterns 10 ruxi yanCa Ardea cinerea Grey Heron SV, PM 11 wiTuri (qarci) yanCa Ardea purpurea Purple Heron PM 12 didi TeTri yanCa Ardea alba/Casmero dius albus Great White Egret SV, RDBG 13 mcire TeTri yanCa Egretta garzetta Little Egret SV, MP, RDBG 14 egvipturi (mwyemsi) yanCa Bubulcus ibis Cattle Egret PM 15 yviTeli yanCa Ardeola ralloides Squacco Heron PM 16 Ramis yanCa Nycticorax nycticorax Black-crowned Night-Heron PM 17 mcire yaraula Ixobrychus minutus Little Bittern PM 18 didi yaraula (wylis buRa) Botaurus stellaris Great Bittern PM Thereskiornit hidae Ibises 19 Jero Platalea leucorodia Eurasian Spoonbill PM 20 iveosi Plegadis falcinellus Glossy Ibis PM Ciconidae Storks 21 TeTri yaryati Ciconia ciconia White Stork SB, PM, RLG, (VU, D1) RDBG 22 Savi yaryati Ciconia nigra Black Stork PM, RLG, (VU, D1) RDBG flamingosnairn i Phoenicopter iformes Phoenicopter idae Flamingos 23 Cveulebrivi flamingo Phoenicopteru s ruber Greater Flamingo OV batisnairni Anseriformes Anatidae Swans, Geese, Ducks 24 wiTelniskarTa (sisina) gedi Cygnus olor Mute Swan OV, RDBG 25 yviTelniskarta (myivani) gedi Cygnus cygnus Whooper swan OV, RDBG 25 mcire myivani gedi Cygnus columbianus Tundra Swan OV 26 ruxi bati Anser anser Gray Lag Goose FB, YR-V, PM 27 didi TeTrSubla bati Anser albifrons Greater White fronted Goose PM 28 amlayi ixvi Tadorna tadorna Common Shelduck PM 29 wiTeli ixvi Tadorna ferruginea Ruddy Shelduck SB, PM, RLG, (VU, D1) 30 gareuli ixvi Anas platyrhynchos Mallard SB, PM 31 ruxi ixvi Anas strepera Gadwall SB, PM 32 TeTrSubla ixvi Anas penelope Eurasian Wigeon PM 33 stvenia ixvi (Wikvara) Anas crecca Common Teal SP, PM 34 WaxWaxa ixvi (ixvinja) Anas querquedula Garganey SP, PM 35 bolosadgisa (kudsadgisa) ixvi Anas acuta Northern Pintail SV, PM 36 ganierniskarta ixvi Anas clypeata Northern Shoveler SV, PM 37 wiTelniskarta yuryumela Netta rufina Red-crested Pochard SV, PM 38 qoCora yvinTia Aythya fuligula Tufted Duck SB, PM 39 wiTelTava yvinTia Aythya ferina Common Pochard SB, PM 40 TeTrTvala yvinTia Aythya nyroca Ferruginous Pochard SV, PM 41 TeTrfrTiani gariela Melanitta fusca White-winged (or Velvet) Scoter FB, SV, SB, RLG (EN, D1) 42 amaya Bucephala clangula Common Golden-eye OV 43 didi batasina Mergus merganser Common Merganser PM 44 grZelniskarta batasina Mergus serrator Red-breasted Merganser OV 45 mcire batasina Mergus Smew PM albellus 46 TeTrTava ixvi Oxyura leucocephala White-Headed Duck Sevardnisnairni Falconiforme s Pandionidae Ospreys 47 Saki Pandion haliaetus Osprey OV, RDBG Buzzards, etc Accipitridae 48 TeTrkuda fsovi (TeTrkuda arwivi) Haliaeetus albicilla White-tailed Eagle OV, RLG, (EN, D1) RDBG LR(n t) 49 Zera Milvus migrans Black Kite PM 50 gveliWamia (Zeraboti) Circaetus gallicus Short-toed Snake-Eagle SV, PM, RDBG 51 qorcqvita (SavTvala mimino, levanmimino) Accipiter brevipes Levent Sparrowhawk PM, RLG, (VU, D1) 52 mimino Accipiter nisus Eurasian Sparrowhawk SV, PM 53 qori Accipiter gentilis Northern Goshawk YR-V, PM 54 Cveulebrivi kakaCa Buteo buteo Common Buzzard SB, PM 55 fexbanjgvliani kakaCa Buteo lagopus Rough-legged Buzzard PM, WV 56 velis (grZelfexa) kakaCa Buteo rufinus Long-legged Buzzard SB, PM, RLG, (VU, D1) 57 krazanaWamia (irao) Pernis apivorus European Honey-Buzzard PM 58 qorisebri arwivi Hieraaetus fasciatus Bonelli's Eagle OV 59 Cia arwivi Hieraaetus pennantus Booted Eagle PM 60 beqobis (TeTrmxreba) arwivi Aquila heliaca Imperial Eagle SV, RLG, (VU,IUCN) , RDBG VU 61 didi myivani arwivi (didi TeTrlaqebiani arwivi) Aquila clanga Greater Spotted Eagle PM, RLG (VU, IUCN) VU 62 mcire myivani arwivi (mcire TeTrlaqebiani arwivi) Aquila pomarina Lesser Spotted Eagle PM 63 velis arwivi Aquila nipalensis Steppe Eagle PM, RDBG 64 mTis arwivi Aquila Golden Eagle YR-R, chrysaetos RDBG 65 faskunji Neophron percnopterus Egyptian Vulture PM, RLG, (VU, D1) 66 svavi Aegypius monachus Cinereous Vulture (Eurasian Black Vulture) YR-V, RLG, (EU,D1) RDBG LR(n t) 67 orbi Gyps fulvus Eurasian Griffon Vulture YR-V, RLG, (VU,D1) RDBG 68 Waobis Zelqori (Waobis bolobeWeda) Circus aeroginosus Western Marsh Harrier SB, PM 69 mindvris Zelqori (mindvris bolobeWeda) Circus cyaneus Hen (or Northern) Harrier PM 70 velis Zelqori (velis bolobeWeda) Circus macrourus Pallid Harrier PM 71 mdelos Zelqori (mdelos bolobeWeda) Circus pygargus Montagu's Harrier SB, PM Falconidae Falcons 72 wiTelfexa Savardeni Falco vespertinus Red-footed Falcon PM, RLG, (EN, D1) 73 mcire kirkita (velis kirkita) Falco naumanni Lesser Kestrel PM VU 74 Cveulebrivi kirkita Falco tinnunculus Common Kestrel SP, PM 75 alali Falco columbarius Merlin PM 76 marjani Falco subbuteo Eurasian Hobby PM 77 bari (gavazi) Falco cherrug Saker Falcon OV, RLG (CR, IUCN, D1) RDBG 78 Savardeni Falco peregrinus Peregrine Falcon YR-V, PM, RLG (EN, D1) qaTmisnairni Galliformes Tatraonidae Grouse 79 kavkasiuri roWo Tetrao mlokosiewiczi Caucasian Blackgrouse RLG (VU, B2b- iv), RDBG pheasants Quals 80 kaspiuri SurTxi Tetraogallus caspius Caspian Snowcock FB, RLG (VU, D1), RDBG 81 gnoli Perdix perdix Grey Partridge RDBG 82 mwyeri Coturnix coturnix Common Quail SB, PM werosnairni Gruiformes Gruidae Cranes 83 ruxi wero Grus grus Common Crane SB,PM, RLG (EN, D1) RDBG 84 weroturfa Anthropoides virgo Demoiselle Crane PM Otidae Bustards 85 savaTi Otis tarda Great Bustard RDBD, GTBS VU 86 sarsaraki Tetrax tetrax Little Bustard (OV), RLG (VU,Eur. D1)RDBG LR(n t) Ralidae Rails, Crakes, etc 87 laina Rallus aquaticus Water Rail SB, PM 88 qaTamura Porzana porzana Spotted Crake SB, PM 89 mcire qaTamura Porzana parva Little Crake PM 90 pawawa qaTamura Porzana pusilla Baillon's Crake PM 91 RalRa Crex crex Corn crake SB, PM VU 92 wylis qaTamura Gallinula chloropus Common Moorhen SB, PM 93 melota Fulica atra Common Coot SB, PM meWvaviasnairni Charadriiform es Haematopodi dae Oystercatchers 94 zrvis kaWkaWi (sirkaWkaWi) Haematopus ostralegus Eurasian Oystercatcher PM Recurvirostri dae Stilts 95 oCofexa Himantopus himantopus Black-winged Stilt PM 96 sadgisniskarta Recurvirostra avosetta Pied Avocet Glareloidae Pratincoles 97 SavfrTiani mercxala Glareola nordmanni Black-winged Pratincole PM LR(n t) 98 JRalfrTiani mercxala Glareola pratincola Collared Pratincole PM Charadridae Lapwings, plovers 99 sayeloiani wintala Charadrius hiaticula Common Ringed Plover PM 100 mcire wintala Charadrius dubius Little Ringed Plover SB, PM 101 zRvis wintala Charadrius alexandrinus Kentish Plover SV, PM 102 tibuara (mRrinavi) Charadrius morinellus Eurasian Dotterel OV 103 oqrosferi meWvavia Pluvialis apricaria Eurasian Golden-Plover OV 104 ruxi meWvavia (kvaTari) Pluvialis squatarola Grey Plover PM 105 pranwia Vanellus vanellus Northern Lapwing SB, PM Scolopacidae 106 qviSaqeqia Calidris alba Sanderling OV 107 mcire meqviSia (kokorina beRura) Calidris minuta Little Stint PM 108 TeTrkuda meqviSia Calidris temminckii Temminck's Stint OV 109 wiTelgula meqviSia Calidris ferruginea Curlew Sandpiper PM or OV 110 Savmucela meqviSia Calidris alpina Dunlin PM or OV 111 Tavzola meqviSia Limicola falcinellus Broad-billed Sandpiper PM 112 turuxtani (maCxubara kokorina) Philomachus pugnax Ruff PM 113 Cibuxela (garSnepi) Lymnocryptes minimus Jack Snipe OV 114 Cibuxa Gallinago gallinago Common Snipe SV, PM 115 didi Cibuxa (goWa) Gallinago media Great Snipe PM LR(n t) 116 tyis qaTami (valdSnepi) Scolopax rusticola Eurasian Woodcock PM 117 didi (Savkuda) lia Limosa limosa Black-tailed Goldwit SV, PM 118 zoliankuda lia Limosa lapponica Bar-tailed Godwit OV 119 saSualo kronSnepi Numenius phaeopus Whimbrel OV 120 didi kronSnepi Numenius arquata Eurasian Curlew PM 121 laqebiani wiTelfexa Tringa erithropus Spotted Redshank menapire (koxta Wovilo) 122 wiTelfexa menapire (msevani) Tringa totanus Common Redshank SV, PM 123 Waobis menapire (merue) Tringa stagnatilis Marsh Sandpiper PM 124 mwvanefexa menapire (didi Wovilo) Tringa nebularia Common Greenshank PM 125 Savi menapire Tringa ochropus Green Sandpiper SV, PM 126 tyis menapire Tringa glareola Wood Sandpiper PM 127 ruxi aprexilniskart a meqviSia Xenus cinereus Terek Sandpiper PM 128 Cveulebrivi meqviSia (meborne) Actitis hypoleucos Common Sandpiper SB, PM Stercorariida e Skuas 129 viwrokuda Tolia-mekobre Stercorarius parasiticus Parasitic Jaeger (Skua) OV Laridae Gulls 130 veJani Tolia Larus canus Mew Gull OV 131 yviTelfexa Tolia Larus cachinnans Yellow-Legged Gull OV 132 somxuri Tolia Larus armenicus Armenian Gull YR-R, YR V, SB 133 mcire Tolia Larus minutus Little Gull PM 134 tbis Tolia Larus ridibundus Common Black headed Gull SB, PM 135 didi SavTava Tolia Larus ichthyaetus Great Black headed Gull OV 136 wvrilniskarta Tolia Larus genei Slender-billed Gull PM Sternidae Terns 137 Toliisniskart a Tevziylapia Gelochelidon nilotica Gull-billed Tern PM 138 kaspiuri Tevziylapia Sterna caspia Caspian Tern OV 139 Cveulebrivi Tevziylapia Sterna hirundo Common Tern SB, PM 140 mcire Tevziylapia Sterna albifrons Little Tern PM 141 loyaTeTri Tevziylapia Chlidonias hybridus Whiskered Tern PM 142 Savi Tevziylapia Chlidonias niger Black Tern SV, PM 143 frTaTeTri Tevziylapia Chlidonias leucopterus White-winged Tern SB, PM mtredisnairni Columbiform es Columbidae Pigeons and Doves 144 gulio (gviZini) Columba oenas Stock Dove SV, PM 145 Cveulebrivi gvriti Streptopelia turtur Eurasian Turtle Dove SB, PM 146 qedani Columba palumbus Common Wood Pigeon PM 147 gareuli mtredi Columba livia Rock Dove YR-R gugulisnairni Cuculiformes Cuculidae Cuckoos 148 guguli Cuculus canorus Common Cuckoo SB, PM busnairni Strigiformes Strigidae Owls 149 zarnaSo Bubo bubo Eurasian Eagle Owl YR-R 150 yurebiani bu (ololi) Asio otus Long-eared Owl OV 151 Waobis bu Asio flammeus Short-eared Owl SB, PM 152 wyromi Otus scops Eurasian Scops Owl PM 153 Woti Athene noctula Little Owl OV 154 tyis bu Strix aluco Tawny Owl OV ufexurasnairni Caprimulgifor mes Caprimulgida e Nightjars 155 ufexura Caprimulgus europaeus Eurasian Nightjar PM namgalasnairni Apodiformes 156 namgala Apus apus Common Swift SB, PM 157 mekiria (anu TeTrmucela namgala) Apus melba Alpine Swift PM yapyapisnairni Coraciiforme s Alcadinidae Kingfishers 158 alkuni Alcedo atthis Common Kingsfisher SB, PM Meropidae Bee-eaters 159 oqrosferi kvirioni Merops apiaster European Bee eater SB, PM Coraciidae Rollers 160 yapyapi Coracias garrulus European Roller PM Upupidae Hoopoes 160 ofofi Upupa epops Eurasian Hoopoe SB, PM kodalasnairni Piciformes Picidae Woodpeckers 161 mwvane kodala Picus viridis Eurasian Green Woodpecker OV 162 didi Wreli kodala Dendrocopos major Greater Spotted Woodpecker OV 163 maqcia Jynx torquilla Eurasian Wryneck PM beRurasnairni Passeriforme s Alaudidae Larks 164 rqosani torola Eremophila alpestris Horned (or Shore) Lark YR-R 165 mcire mokleTiTa torola Calandrella rufescens Lesser Short Toed Lark PM 166 didi mokleTiTa torola Calandrella brachydactyla Greater Short Toed Lark OV 167 orkopliani torola Melanocoryph a bimaculata Bimaculated Lark OV 168 velis torola Melanocoryph a calandra Calandra Lark OV 169 tyis torola Lullula arborea Wood Lark PM 170 mindvris torola Alauda arvensis Eurasian Skylark SB, PM 171 qoCora torola Galerida cristata Crested Lark YR-V Hirundinidae Swallows, and Martins 172 soflis mercxali Hirundo rustica Barn Swallow SB, PM 173 kldis mercxali Ptyonoprogne rupestris Crag-Martin SB, PM 174 menapire mercxali Riparia riparia Sand Martin SB, PM 175 qalaqis mercxali Delichon urbica Northern Hause Martin SB, PM Motacillidae Wagtails and Pipits 176 tyis mwyerCita Anthus trivialis Tree Pipit SB, PM 177 mdelos mwyerCita Anthus pratensis Meadow Pipit PM 178 wiTelgula mwyerCita Anthus cervinus Red-Throated Pipit PM 179 mTis mwyerCita Anthus spinoletta Water Pipit SB, PM 180 mindvris mwyerCita Anthus campestris Tawny Pipit PM 181 TeTri boloqanqara Motacilla alba White Wagtail SB, PM 182 ruxi boloqanqara Motacilla cinerea Grey Wagtail SB, PM 183 yviTeli boloqanqara Motacilla flava Yellow Wagtail SB, PM 184 yviTelTava boloqanqara Motacilla citreola Citrine Wagtail SB, PM Cinclidae Dippers 185 wylis SaSvi Cinclus cinclus White-throated Dipper OV, 186 WinWraqa (RobemZvrala) Troglodytes troglodytes Winter Wren YR-R Prunellidae Accentors 187 tyis Wvintaka Prunella modularis Dunnock SB 188 TeTrwarba Wvintaka Prunella ocularis Radde's Accentor SV, RLG, (VU, B2b) 189 alpuri Wvintaka Prunella collaris Alpine Accentor OV Turdidae Thrushes 190 SaSvi Turdus merula Eurasian Blackbird YR-R 191 TeTrgula SaSvi Turdus torquatus Ring Ouzel OV 192 ruxTava SaSvi Turdus pilaris Fieldfare WV (irregular, old data) 193 TeTrwarba (frTawiTeli) SaSvi Turdus iliacus Redwing WV (irregular) 194 wripa SaSvi (mgalobeli SaSvi) Turdus philomelos Song Thrush YR-R 195 CxarTvi Turdus viscivorus Mistle Thrush SV 196 gulwiTela Erithacus rubecula European Robin SB, PM 197 cisfergula Luscinia svecica Bluethroad PM 198 aRmosavluri bulbuli (iadoni) Luscinia luscinia Thrush Nightingale PM 199 Cveulebrivi bulbuli (iadoni) Luscinia megarhynchos Common Nightingale SB, PM 200 Savi bolocecxla Phoenicurus ochruros Black Redstart SB, PM 201 bolocecxla Phoenicurus phoenicurus Common Redstart SB, PM 202 Savyura meRorRia Oenanthe hispanica Black-eared Wheatear PM 203 buqnia-meRorRia Oenanthe isabellina Isabelline Wheatear PM 204 kldis Wreli SaSvi Monticola saxatilis Rufous-tailed Rock-Thrush SB, PM 205 Cveulebrivi meRorRia Oenanthe oenanthe Northern Wheatear SB, PM 206 SavTava ovsadi Saxicola torguata Common Stonechat PM 207 TeTrwarba (mdelos) ovsadi Saxicola rubetra Whinchat SB, PM Sylvidae Warbles 208 farTokuda lerwama Cettia cetti Cetti's Warbler SB, PM 209 WriWina-meCalia Locustella naevia Grasshopper Warbler SB, PM 210 WriWina-Citi Locustella fluviatilis Eurasian River Warbler PM 211 bulbulisebri WriWina-Citi Locustella luscinioides Savi's Warbler PM 212 lelianis meCalia Acrocephalus scirpaceus Eurasian Reed Warbler SB, PM 213 Waobis meCalia Acrocephalus palustris Marsh Warbler SB, PM 214 lelianis didi meCalia (SaSvisebri meCalia) Acrocephalus arundinaceus Great Reed Warbler SB, PM 215 SavTxema meCalia Acrocephalus melanopogon Moustashed Warbler PM 216 WaxWaxa meCalia Acrocephalus schoenobenus Sedge Warbler SB, PM 217 grZelkuda meCalia Acrocephalus agricola Paddyfield Warbler PM 218 mwvane butbuta (mqirdavi) Hippolais icterina Icterine Warbler PM 219 baci butbuta (mqirdavi) Hippolais pallida Olivaceous Warbler PM 220 mura butbuta (mqirdavi) Hippolais caligata Booted Warbler PM 221 didi TeTryela aspuWaka Sylvia communis Greater Whitethroat SB, PM 222 mcire TeTryela aspuWaka Sylvia curruca Lesser Whitethroat PM 223 baRis aspuWaka Sylvia borin Garden Warbler SB, PM 224 miminosebri aspuWaka Sylvia nisoria Barred Warbler SB, PM 225 SavTava aspuWaka Sylvia atricapilla Blackcap SB, PM 226 momwvano WivWavi (yarana) Phylloscopus nitidus Greenish Warbler SB, PM 227 gazafxula WivWavi (yarana) Phylloscopus trochilus Willow Warbler PM 228 Cveulebrivi WivWavi (yarana) Phylloscopus collybita Eurasian Chiffchaff SB, PM 229 kavkasiuri WivWavi (yarana) Phylloscopus lorenzii Caucasian Chiffchaff SB, PM 230 TeTrmucela WivWavi (yarana) Phylloscopus sibilatrix Wood Warbler PM Muscicapidae Flycatchers 231 ruxi buziWeria (mematlia) Muscicapa striata Spotted Flycatcher SB, PM 232 Wreli buziWeria (mematlia) Ficedula hypoleuca European Pied Flycatcher PM 233 TeTryela buziWeria (mematlia) Ficedula albicollis Collared Flycatcher L PM 234 wiTelyela (mcire) buziWeria (mematlia) Ficedula parva Red-breasted Flycatcher PM 235 naxevrad TeTryela buziWeria (mematlia) Ficedula semitorquata Semi-Collared Flycatcher SB, PM Paridae Tits 236 didi wivwiva (wiwkana) Parus major Great Tit YR-R 237 molurjo wivwiva (wiwkana) Parus caeruleus Blue Tit OV Tichodromida e Wallcreepers 238 frTawiTeli kldecocia Tichodroma muraria Wall-creeper OV Oriolidae Orioles 239 molaRuri Oriolus oriolus Eurasian Golden Oriole PM 240 ruxi RaJo Lanius excubitor Greater Grey (or Northern) Shrike PM 241 SavSubla RaJo Lanius minor Lesser Grey Shrike PM 242 wiTelTava RaJo Lanius senator Woodchat Shrike PM, RDBG 243 Cveulebrivi RaJo Lanius collurio Red-backed Shrike SB, PM Corvidae Crows 244 Cxikvi Garrulus glandarius Eurasian Jay YR-R 245 kaWkaWi Pica pica Black-billed Magpie YR-R 246 yorani Corvus corax Common Raven YR-R 247 Wilyvavi Corvus frugilegus Rook SB, PM 248 ruxi yvavi Corvus corone cornix Hooded Crow YR-R 249 Wka Corvus monedula Eurasian Jackdaw YR-R Sturnidae Starlings 250 SoSia (SroSani) Sturnus vulgaris Common Starling SB, PM 251 vardisferi SoSia (tarbi) Sturnus roseus Rose-coloured Starling OV Passeridae Sparrows 252 saxlis beRura Passer domesticus Hause Sparrow YR-R Fringillidae Finches 253 mozamTre (an CrdiloeTis) skvinCa Fringilla montifringila Brambling PM, WV (occasiona lly) 254 skvinCa (niblia) Fringilla coelebs Chaffinch SB, PM 255 Citbatona Carduelis carduelis European Goldfinch SB, PM 256 SavTava mwvanula Carduelis spinus Eurasian Siskin OV 257 mwvanula Carduelis chloris European Greenfinch SB 258 mTis Wvinta Carduelis flavirostris Twite SB (YR-R) 259 Wvinta (mekanafia) Carduelis cannabina Eurasian Linnet YR-R, PM 260 Cveulebrivi koWoba Carpodacus erythrinus Common Rosefinch SP, PM 261 frTawiTeli koWobura Rhodopechys sanguinea Crimson-winged Finch OB, RDBG Emberizidae Buntings 262 mefetvia (anu mindvris grata) Miliaria calandra Corn Bunting SB, PM 263 kldis grata Emberiza cia Rock Bunting SV 264 moyviTalo grata Emberiza citrinella Yellowhammer PM 265 SavTava grata Emberiza melanocephal a Black-headed Bunting PM 266 baRis grata Emberiza hortulana Ortolan Bunting PM 267 lelianis grata Emberiza schoeniclus Reed Bunting SB, PM დანართი 13. რეკომენდაციები ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ფრინველების პოპულაციების მდგომარეობის მონიტორინგის პროგრამის ჩამოყალიბებისათვის ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებში ფრინველების პოპულაციების მდგომარეობის მონიტორინგის პროგრამისათვის ობიექტებად ფრინველთა 9 სახეობაა რეკომენდებული. 1. მონიტორინგისათვის სახეობების შერჩევის მოკლე დასაბუთება ხუჭუჭა ვარხვი, Dalmatian pelican (Pelecanus crispus) 1. გლობალურად მოწყვლადი (VU – IUCN Red List, 2011.2) და საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობაა (VU). 2. ინდიკატორული სახეობაა: ხუჭუჭა ვარხვი არის ტიპიური მონოფაგი (იხტიოფაგი), იკვებება მხოლოდ თევზებით და ბინადრობს მხოლოდ იქ, სადაც არის სუფთა წყალი და ბევრი თევზი. 3. ხუჭუჭა ვარხვი წარმოადგენს ჯავახეთისთვის თავისებურ “სავიზიტო ბარათს”. აქ, კერძოდ კარწახის ტბის კუნძულებზე, ცნობილია ამ სახეობის კოლონია, რომელიც არის ზღვის დონიდან ყველაზე მაღლა მდებარე ცნობილი კოლონია მსოფლიოში. 4. მსხვილი ზომის ფრინველია, კარგად ჩანს დიდი მანძილიდან, მისი რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად ადვილია (წყალსატევის ნაპირიდან, ან მიმდებარე მაღალი წერტილებიდან); 5. ფრინველებზე დაკვირვების მოყვარულთა შორის პოპულარული სახეობაა. მცირე თეთრი ყანჩა, little egret (Egretta garzetta) 1. ინდიკატორული სახეობაა: ბინადრობს მხოლოდ ტბების ან ჭარბტენიან ადგილსამყოფელებში, სადაც წყალი სუფთაა, საკვები ბევრია და შეწუხების მაჩვენებელი უმნიშვნელოა. 2. ფართოდ გავრცელებული სახეობაა, აპრილიდან ოქტომბრის ჩათვლით გვხვდება ყველა ტბაზე. 3. მსხვილი ზომის ყანჩაა, კარგად განსხვავდება სხვა ყანჩებისგან, კარგად ჩანს დიდი მანძილიდან, მისი რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად ადვილია (წყალსატევის ნაპირიდან, ან მიმდებარე მაღალი წერტილებიდან). რუხი ყანჩა, grey heron (Ardea cinerea) 1. ფართოდ გავრცელებული ფრინველია, აპრილიდან ოქტომბრის ჩათვლით გვხვდება ყველა ტბაზე, ჭაობების ირგვლივ, მდინარეებთან და სხვა ჭარბტენიან ადგილსამყოფელებში. 2. სხვა ყანჩებზე მრავალრიცხოვანი პოპულაციით წარმოდგენილი, მსხვილი ზომის ყანჩაა, კარგად განსხვავდება სხვა ყანჩებისგან, კარგად ჩანს დიდი მანძილიდან, მისი რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად ადვილია (წყალსატევის ნაპირიდან, ან მიმდებარე მაღალი წერტილებიდან). გარეული იხვი, mallard (Anas platyrhinchos) 1. მონადირეებისა და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის კარგად ცნობილი ფრინველია, პოპულარული სანადირო ობიექტია ჯავახეთში. 2. მგრძნობიარე სახეობაა ადამიანის მხრიდან ზემოქმედების მიმართ: კლასიკური სახეობა ინდიკატორია ნადირობის წნეხის მონიტორინგისთვის. 3. ჯავახეთში ფართოდ გავრცელებული და ყველაზე მრავალრიცხოვანი წყალმცურავი ფრინველია, უთოვლო პერიოდში გვხვდება ყველა ტბასა და ჭარბწყლიან ტერიტორიაზე. 4. შედარებით მსხვილი ზომის ფრინველია, საველე პირობებში ადვილად განსხვავდება სხვა იხვებისაგან, კარგად ჩანს დიდი მანძილიდან, მისი რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად ადვილია (წყალსატევის ნაპირიდან, ან მიმდებარე მაღალი წერტილებიდან). ჭაობის ბოლობეჭედა, Eurasian marsh harrier (Circus aeruginosus) 1. ყველაზე ფართოდ გავრცელებული და მრავალრიცხოვანი მტაცებელი ფრინველია ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებში, რომელიც ასოცირებულია ჭარბტენიან ადგილსამყოფელებთან. 2. საკმაოდ დიდი ზომის მტაცებელი ფრინველია, კარგად განსხვავდება სხვა მტაცებლებისაგან. 3. რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად შედარებით ადვილია. მწყერი, ცომმონ ქუაილ common quail (Coturnix coturnix) 1. პოპულარული და მრავალრიცხოვანი სანადირო ფრინველია - კარგად ცნობილი მონადირეებისა და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის. 2. კლასიკური სახეობა-ინდიკატორია ნადირობის წნეხის მონიტორინგისთვის. 3. ჯავახეთში ფართოდ გავრცელებული და ჩვეულებრივი სახეობაა. მელოტა, Coot (Fulica atra) 1. პოპულარული სანადირო ობიექტია ჯავახეთში კარგად ცნობილი მონადირეებისთვის და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის. 2. მელოტა წარმოადგენს სახეობა-ინდიკატორს ნადირობის წნეხის შეფასებისთვის და მონიტორინგისთვის. 3. ფართოდ გავრცელებული და მრავალრიცხოვანი წყალმცურავი ფრინველია, უთოვლო პერიოდში (აპრილი - ოქტომბერი) გვხვდება ყველა დიდ და პატარა ტბაზე. 4. შედარებით მსხვილი ზომის წყალმცურავი ფრინველია, საველე პირობებში ადვილად განსხვავდება სხვა წყალმცურავი ფრინველებისაგან და კარგად ჩანს დიდი მანძილიდან. 5. მისი რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად ადვილია. სომხური თოლია, Armenian Gull (Larus armenicus) 1. სომხური თოლია არის რეგიონალური (სამხრეთ კავკასიური) ენდემიც და წარმოადგენს ჯავახეთისთვის თავისებურ “სავიზიტო ბარათს”, ისევე როგორც ხუჭუჭა ვარხვი. 2. საინტერესო სახეობა ტურისტებისთვის. 3. შედარებით მსხვილი ზომის თოლიაა, კარგად ჩანს დიდი მანძილიდან და ადვილად განსხვავდება სხვა თოლიებისგან. 4. სომხური თოლიის რიცხოვნობის დადგენა ტექნიკურად შედარებით ადვილია. მცირე მეთოვლია, Little Tern (Sterna albifrons) 1. ბუდობს მხოლოდ იქ, სადაც წყალი არ არის გაბინძურებული და სხვა ანთროპოგენური ფაქტორების წნეხი უმნიშვნელოა და ამგვარად არის კარგი ბიოინდიკატორი. 2 . სამონიტორინგო ადგილები, მონიტორინგის დრო და მეთოდები მონიტორინგის ობიექტი/სახეობა პოპულაციის მდგომარეობა ჯავახეთში მონიტორინგის ადგილი და საზონი/თარიღი მეთოდი ქართული სახელი ინგლი სური სახელი ლათი ნური სახელი ხუჭუჭა ვარხვი Dalmatia n Pelican Pelecanus crispus ზოგიერთი ტბისა (მადატაფა, ბუღდაშენი, ხანჩალი) და სხვა წყალჭარბი ტერიტორიის იშვიათი სტუმარია. ძირითადად, მცირე გუნდებად შემოდის, ზოგჯერ დიდ თეთრ ვარხვთან ერთად. აქ არ მრავლდება. ტბები მადატაფა და კარწახი / წლის უთოვლო პერიოდები (აპრილის მეორე ნახევარი – ოქტომბრის ბოლო). უშუალო ვიზუალური დაკვირვება სამაღლეზე განლაგებული წერტილებიდან მცირე თეთრი ყანჩა Little Egret Egretta garzetta ახასიათებს რეგულარული გადაფრენა და ვიზიტები ზაფხულის პერიოდში. აქ არ მრავლდება. პრიორიტეტულია – ტბები; მაისი და სექტემბერი. უშუალო ვიზუალური დაკვირვება სამაღლეზე განლაგებული წერტილებიდან რუხი ყანჩა Grey Heron Ardea cinerea რეგულარული, მაგრამ მცირიცხოვანი სტუმარია უთოვლო პერიოდში; გვხვდება ყველა ტბასა და ჭარბწყლიან ტერიტორიაზე. მონიტორინგი შესაძლებელია ორგანიზაბულ იქნეს ნებისმიერ ტბასა და ჭარბწყლიან ტერიტორიაზე; იანვრის ბოლო – თებერვლის პირველი ნახევარი. უშუალო ვიზუალური დაკვირვება სამაღლეზე განლაგებული წერტილებიდან გარეული იხვი Mallard Anas platyrhinc hos ჩვეულებრივი, გადამფრენი, მრავალრიცხოვანი ფრინველია; გვხვდება ყველა ტბასა და ჭარბწყლიან ტერიტორიაზე. აქ იშვიათად მრავლდება. . ტბები მადატაფა და ბუღდაშენი; მაისის ბოლო – ივნისის პირველი დეკადა (გამრავლების სეზონი) და სექტემბერი (გადაფრენა). (ა) ნავით დაკვირვება სანაპირო ზოლის გასწვრივ; (ბ) უშუალო დაკვირვება ნაპირის სიახლოვეს მდებარე მაღალი წერტილებიდან; (გ) კითხვარების მომზადება მონადირეებისთვის, მათი გამოკითხვა და კითხვარების ანალიზი. ჭაობის ბოლობეჭ ედა Eurasian Marsh Harrier Circus aeruginos us ფართოდ გავრცელებული, მთელი წლის განმავლობაში მობინადრე, თუმცა მცირერიცხოვანი. ჩვეულებრივ გვხვდება სეზონური მიგრაციის და ზამთრის პერიოდში. შეფასების შესაბამისად, ადგილობრივი გამრავლებადი პოპულაცია მოიცავს 25-30 წყვილს. ყველა ობიექტი, განსაკუთრებით საღამოს და მადათაფას ტბები; გამრავლების სეზონი – აპრილის ბოლო - მაისი. პირდაპირი ვიზუალური დაკვირვება შემაღლებული მუდმივი დაკვირვების წერტილებიდან და შეწყვილებული ინდივიდების სანადირო ტერიტორიების საზღვრების მონიშვნა. მწყერი Common Quail Coturnix coturnix ბინადრობს ღია ადგილებში, მათ შორის სუბალპურ მდელოებზე ზღვის დონიდან 2 300 მ სიმაღლემდე. გამრავლებისთვის ირჩევს სათიბებს და მარცვლელული კულტურების ნათესებიან ღია მინდვრებს. ყველაზე დიდი რაოდენობა და სიმჭიდროვე რეგისტრირებულია მადათაფას და ბუღდაშენის ყველა ობიექტი, განსაკუთრებით მადატაფის და ბუღდაშენის ტბების გარშემო; გამრავლების სეზონი (მაისი); შემოდგომის გადაფრენა (სექტემბერი). ა) 1. „წერტილოვანი ტრანსსექციის” მეთოდი დიდ ტერიტორიებზე გამრავლების სეზონების დროს ფრინველების ყველა სახეობების დათვლისათვის (Svensson, 1974; BIN, 1978; Holmberg, 1979; Hilden, 1986 და ა.შ.); მონიტორინგის ობიექტი/სახეობა პოპულაციის მდგომარეობა ჯავახეთში მონიტორინგის ადგილი და საზონი/თარიღი მეთოდი ქართული სახელი ინგლი სური სახელი ლათი ნური სახელი ტბების გარშემო და ჯავახეთის ეროვნული პარკის სამხრეთით, მარცვლელული კულტურით დათესილ მინდვრებზე - 12 წყვილამდე 1 კვ.კმ-ზე. იშვიათად მრავლდება შესასწავლი არეალის სხვა ტერიტორიებზე (4-7 წყვილი 1 კვ.კმ-ზე). მრავლად შეინიშნება შემოდგომის გადაფრენის პერიოდში აგვისტოს ბოლოდან სექტემბრის მეორე დეკადამდე. ნაკლებად შეინიშნება გაზაფხულის გადაფრენის დროს. ჯავახეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიისთვის საერთო რიცხოვნება დათვლილი არ არის. ადრე ზაფხულის მიგრაციის დროს ჩვეულებრივ მრავლდებოდა, მაგრამ უკანასკნელ ათწლეულებში გამრავლება კლებულობს. გადამფრენი ინდივიდების რაოდენობა აგრეთვე შემცირდა. მწყერი ადგილობრივი მონადირეების მიერ მოპოვებული ფრინველის სულ მცირე ¾-ს შეადგენს. 2. გამრავლებად ქათმისებრებზე (Galliformes) დაკვირვების საქართველოს ადგილობრივი პირობებისთვის რეკომენდირებული კონკრეტული მეთოდები (კუტუბიძე, 1974); ბ) მოძრავი მანქანიდან მოგზაურობის დროს გზის მიმდებარე ტერიტორიაზე დაკვირვების და მუდმივ საფეხმავლო ბილიკებზე მოკლევადიანი (0.5-1 საათი) ან გრძელვადიანი (3-4 საათი) გაჩერებების კომბინირება. მელოტა Coot Fulica atra ფართოდ გავრცელებულია, მრავლდება ზაფხულში; გადამფრენი სახეობაა. შემოდგომაზე ფრინველთა რაოდენობა მკვეთრად იმატებს, განსაკუთრებით დიდ ტბებზე, რადგან ადგილობრივებს ჩრდილოეთის პოპულაციები უერთდებიან. გაზაფხულის გადაფრენა: არპილის ბოლო - მაისის პირველი ნახევარი; ბუდობის პერიოდი: მაისის ბოლო ივნისი; შემოდგომის გადაფრენა - სექტემბრის მე-2 ნახევარი. ა) დაკვირვება ხმელეთიდან დურბინდის გამოყენებით (12-ჯერადი გადიდებით); ბ) დათვლა ”ტრანსსექციის” მეთოდით 2-ნიჩბიანი ან პნევმატური ნავებიდან: უბრალო სკანირება ან სკანირება ტრანსსექციით დიაპაზონში ”მომენტალური კადრის მეთოდის” გამოყენებით (Tasker et al., 1984). უბრალო სკანირება (ნავის წინ 90 ან 180 მინუტიანი კუთხით სკანირება) ყველა დანახული ფრინველის დათვლის შესაძლებლობას გვაძლევს. ეს მეთოდი გაფანტულ გუნდებში ყველა ფრინველის დასათვლელად გამოიყენებოდა. მონიტორინგის ობიექტი/სახეობა პოპულაციის მდგომარეობა ჯავახეთში მონიტორინგის ადგილი და საზონი/თარიღი მეთოდი ქართული სახელი ინგლი სური სახელი ლათი ნური სახელი სკანირება ტრანსსექციით დიაპაზონში (300 მეტრის სიგანეზე) ”მომენტალური კადრის მეთოდთან” ერთად (მოძრაობით ან მფრინავი ინდივიდების გამო შეცდომის თავიდან აცილების მიზნით) კვადრატულ კილომეტრზე დანახული ფრინველების რაოდენობის დადგენის საშუალებას გვაძლევს. ეს მეთოდი რეკომენდირებულია როგორც სტანდარტული მეთოდი ევროპის სანაპირო და შიდა წყლებში გამოყენებისთვის; გ) დაკვირვება ხმელეთიდან დურბინდის გამოყენებით (12-ჯერადი გადიდებით). სომხური თოლია Armenian Gull Larus armenicus ფართოდ გავრცელებული მომთაბარე სახეობაა. ხანჩალის, ბაღდაშენის და მადათაფას ტბები; გამრავლების შემდგომი სეზონი: ივლისის ბოლო აგვისტო. უშუალო ვიზუალური დაკვირვება სანაპიროზე სიმაღლეზე განლაგებული დაკვირვების წერტილებიდან. მცირე მეთოვლი ა Little Tern Sterna albifrons ფართოდაა გავრცელებული და ჩვეულებრივ გვხვდება, თუმცა არც თუ ისე მრავალრიცხოვანია, გადაფრენის პერიოდებში: აპრილის მეორე ნახევარში და აგვისტოს ბოლო კვირიდან სექტემბრის ბოლომდე. სავარაუდოდ, ძალიან მცირე რაოდენობები არარეგულარულად ბუდობენ მდინარე ფარავანის შესართავში საღამოს ტბასთან, მცირე კუნძულზე ბუღდაშენის ტბაში და მადათაფას ტბის გარშემო ჭარბტენიან ტერიტორიებზე, სადაც რამდენიმეჯერ ნანახი იქნა ცალკეული წყვილები და ახალგაზრდა ინდივიდები ზაფხულის პერიოდში. თუმცა, არ არის გამორიცხული, რომ ეს საღამოს და ბუღდაშენის ტბები; გამრავლების შემდგომი პერიოდები - ივლისი; შემოდგომის გადაფრენა აგვისტო-სექტემბერი. უშუალო დაკვირვებები ნაპირზე განლაგებული მუდმივი შემაღლებული დაკვირვების წერტილებიდან. მონიტორინგის ობიექტი/სახეობა პოპულაციის მდგომარეობა ჯავახეთში მონიტორინგის ადგილი და საზონი/თარიღი მეთოდი ქართული სახელი ინგლი სური სახელი ლათი ნური სახელი ფრინველები არარეგულარული ზაფხულის სტუმრები იყვნენ და აქ არ მრავლდებოდნენ. დანართი 14. ამფიბიები და რეპტილიები 1. axalqalaqsa da ninowmindas Soris amfibiebi: yvelgan wyalTan – gubeebTan, mdinareebTan, Waobebis irgvliv mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), tboris bayayi (R. ridibunda), mwvane gombeSo(Bufo viridis). qvewarmavlebi: rkinigzis gaswvriv, qvebis grovebSi – somxuri xvliki (Darevskia armeniaca). savaraudo saxeobebi (araa dafiqsirebuli magram didi albaTobiT arsebobs) – spilenZa (Coronella austriaca), boxmeWa (Anguis fragilis) (qvebis grovebSi), Cveulebrivi ankara (Natrix natrix) (wyalTan). სavaraudod – wylis ankara (Natrix tesselata) (wyalTan). mniSvneloba – dabali (1). 2. ninowmindis raionis aRmosavleT nawilSi amfibiebi: yvelgan wyalTan-gubeebTan, mdinareebTan, Waobebis irgvliv- mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), tboris bayayi (R. ridibunda), mwvane gombeSo(Bufo viridis). qvewarmavlebi: rkinigzis gaswvriv, qvebis grovebSi – somxuri xvliki (Darevskia armeniaca) da valentinis xvliki (D. valentini). Savaraudo saxeobebi (araa dafiqsirebuli magram didi albaTobiT arsebobs) – spilenZa (Coronella austriaca), boxmeWa (Anguis fragilis) (qvebis grovebSi), Cveulebrivi ankara (Natrix natrix) (wyalTan), savaraudod – wylis ankara (Natrix tesselata) (wyalTan),. mniSvneloba – saSualo (2). 3. tba madatafas CrdiloeTiT ganlagebuli saZovrebi da saTibebi. amfibiebi: iSviaTad – mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), savaraudod mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: valentinis xvliki (D. valentini), Cveulebrivi ankara (Natrix natrix). mniSvneloba – saSualoze dabali (1-2). 4. karwaxis tba da misi Semogareni amfibiebi: tbasTan, datboril adgilebSi – mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), tboris bayayi (R. ridibunda), mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: mardi xvliki (Lacerta agilis), savaraudod – Cveulebrivi ankara (Natrix natrix). mniSvneloba – dabali (1). 5. nialisyuris qedi amfibiebi: mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), mwvane gombeSo (Bufo viridis) (mxolod saxmeleTo habitatebi, gamravleba aq ar xdeba). qvewarmavlebi: (savaraudo saxeobebi) mardi xvliki (Lacerta agilis), somxuri xvliki (Darevskia armeniaca) da valentinis xvliki (D. valentini), spilenZa (Coronella austriaca). SesaZlebelia darevskis gvelgeslas (Vipera darevskii) habitatebis arseboba. mniSvneloba – saSualo (2) 6. madatafas tbis Semogareni da mimdebare Waobebi amfibiebi: tbis irgvliv – mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), tboris bayayi (R. ridibunda), mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: mardi xvliki (Lacerta agilis WalaSi), savaraudod – Cveulebrivi ankara (Natrix natrix). mniSvneloba – saSualoze dabali (1-2). 7. mdinare faravnis xeoba (axalqalaqidan saRamos tbamde) amfibiebi: mdinareebTan, Waobebis irgvliv – mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), tboris bayayi (R. ridibunda), mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: somxuri xvliki (Darevskia armeniaca) da valentinis xvliki (D. valentini), savaraudod - mardi xvliki (Lacerta agilis WalaSi), boxmeWa (Anguis fragilis), Cveulebrivi ankara (Natrix natrix),qvebis grovebSi - spilenZa (Coronella austriaca). mniSvneloba – saSualo (2). 8. javaxeTis qedi (tba madatafadan aRmosavleTiT) amfibiebi: wyaroebTan - mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: somxuri xvliki (Darevskia armeniaca) da valentinis xvliki (D. valentini), savaraudod - mardi xvliki (Lacerta agilis WalaSi), spilenZa (Coronella austriaca Cveulebrivi ankara (Natrix natrix). darevskis gvelgeslas (Vipera darevskii) savaraudo habitati. mniSvneloba – saSualo (2). 9. xanCalis tbis Semogareni da mimdebare Waobebi amfibiebi: tbis irgvliv - mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), tboris bayayi (R. ridibunda), mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: mardi xvliki (Lacerta agilis WalaSi), savaraudod - Cveulebrivi ankara (Natrix natrix). mniSvneloba – saSualoze dabali (1-2). 10. abul-samsaris qedi amfibiebi: wyaroebTan - mcireaziuri bayayi (Rana macrocnemis), mwvane gombeSo (Bufo viridis). qvewarmavlebi: somxuri xvliki (Darevskia armeniaca) da valentinis xvliki (D. valentini), savaraudod - mardi xvliki (Lacerta agilis WalaSi), spilenZa (Coronella austriaca), Cveulebrivi ankara (Natrix natrix). mniSvneloba – saSualoze dabali (2-3). დანართი 15. მადატაფის, ხანჩალის, კარწახის და ბუღდაშენის ტბების იქტიოფაუნა (+ მოიპოვება ამჟამად, 0 - აღარ მოიპოვება) saxeoba SeniSvna tba madatafa xanCali karwaxi buRdaSeni FAM. SALMONIDAE RAFINESQUE, 1815 – ojaxi oragulisebrni Salmo trutta caspius morpha fario Linnaeus, 1758 – nakadulis kalmaxi saqarTvelos wiTeli nusxis saxeoba, konservaciuli statusi: VU 0 0 Salmo trutta caspius morpha lacustris Linnaeus, 1758 – tbis kalmaxi saqarTvelos wiTeli nusxis saxeoba, konservaciuli statusi: V 0 0 FAM. CYPRINIDAE BONAPARTE, 1832 – ojaxi kobrisebrni Leiciscus cephalus orientalis Nordmann, 1840 - kavkasiuri qaSapi gvxdeba mxolod kavkasiis ekoregionSi 0 + Varicorinus capoeta (Güldenstädt, 1773) – xramuli kasvkasiis ekoregionis endemuri saxeobaa + Alburnoides bipunctatus eichwladi (De Filippi, 1863) aRmosavluri frita 0 + Cyprinus carpio Linnaeus, 1758 – kobri gvxdeba rogorc veluri forma faravnuli kobri, ise sxvadasxva kulturuli for mebi, ZiriTadad qerclovani da sarkisebri + + Carassius carassius (Linnaeus, 1758) karasi invazirebuli forma, XX saukunis 90-ian wlebSi + + + დანართი 16. წითელი ნუსხის სახეობები statusis ganmarteba: VU - mowvladi; EN - gadaSenebis safrTxis qveS myofi; CR - gadaSenebis piras misuli (kritikuli). frinvelebi: (B) - mobudari frinveli (breeding bird); (M) - gadamfreni frinveli (saxeoba, romelic regularulad gvxvdeba gadafrenisas; migrating bird); (V)- vizitori (visitor, saxeoba, romelic araregularulad gvxvdeba). globaluri statusi: IUCN-is wiTeli nusxis mixedviT (www.iucnredlist.org) № laTinuri saxeli qarTuli saxeli inglisuri saxeli erovn. statusi global. statusi ZuZumwovrebi 1 Nannospalax nehringi bruca Nehring's Mole Rat VU 3 Cricetulus migratorius nacrisferi zazunela Grey Hamster VU 4 Mesocricetus brandti amierkavkasiuri zazuna Turkish Hamster VU NT 5 Lutra lutra wavi Otter VU NT 6 Vormela peregusna Wreltyava Marbled Polecat EN VU frinvelebi 7 Podiceps grisegaena (V) ruxloyeba kokona Red-necked Grebe VU 8 Pelecanus onocrotalus (B) vardisferi varxvi Great White Pelican VU 9 Pelecanus crispus (B) qoCora varxvi Dalmatian Pelican EN VU 10 Ciconia ciconia (B) თეთრი ყარყატი White Stork VU 11 Ciconia nigra (B) Llaklaki, Savi yaryati Black Stork VU 12 Anser erythropus (V) mcire TeTrSubla bati, wripina bati, RerReti Lesser white-fronted Goose EN VU 13 Tadorna ferruginea (B) wiTeli ixvi Ruddy Shelduck VU 14 Melanitta fusca (B) garieli White-winged Scoter EN 15 Accipiter brevipes (M) qorcqvita Levant Sparrowhawk VU 16 Haliaeetus albicilla (V) TeTrkuda fsovi White-tailed Sea Eagle EN 17 Buteo rufinus rufinus (V) velis kakaCa Long-legged Buzzard VU 18 Aquila heliaca (V) beqobis arwivi White-tailed Sea Eagle VU VU 19 Aquila chrysaetos (B) mTis arwivi Golden Eagle VU 20 Aquila clanga (V) didi myivani arwivi Greater Spotted Eagle VU VU 21 Neophron percnopterus (V B?) faskunji Egyptian Vulture VU EN 22 Aegypius monachus (V) svavi Cinereous Vulture EN NT 23 Gyps fulvus (V) orbi Eurasian Griffon VU 24 Falco cherrug (V) gavazi Saker Falcon CR VU 25 Falco vespertinus (M) TvalSavi Red-footed Falcon EN NT 26 Falco naumanni (M) mcire kirkita Lesser Kestrel CR VU 27 Grus grus (B) ruxi wero Common Crane EN 28 Tetrax tetrax (V) sarsaraki Little Bustard VU NT 29 Panurus biarmicus (V) ulvaSa wivwiva Bearded Tit VU Tevzebi 30 Salmo fario mdinaris/tbis kalmaxi Trout VU mwerebi 31 Perisomena coecigena mkraTvalebiani farSevangTvala Small Night Peacock VU № laTinuri saxeli qarTuli saxeli inglisuri saxeli erovn. statusi global. statusi 32 Rethera komarovi komarovis sfinqsi Komarov’s Sphinx VU 33 Pterogon gorgoniades juja sfinqsi Dwarfish Sphinx VU 34 Callimorpha dominula daTunela hera Tiger Moth VU 35 Parnassius apollo apoloni Apollo Butterfly VU VU 36 Anthocharis damone amierkavkasiuri aisi Eastern Orange Tip VU 37 Tomares romanovi romanovis cisfera Romanoff’s Tomares VU 38 Polyommates daphnis cisfera meleagri Meleanger’s Blue VU 39 Bombus eriophorus bazi erioforusi Bumblebee VU 40 Bombus alpigenus alpuri bazi Alpen bumblebee VU 41 Xylocopa violacea iisferi qsilokopa Violet carpenter bee VU დანართი 17. დამხმარე ზონის სოფლები dasaxleba registrirebuli mosaxleoba registrirebuli komlebis raodenoba axalqalaqis municipaliteti (mxolod javaxeTis daculi teritoriebis damxmare zonis soflebi) sulda 1100 505 miasnikiani 140 42 bozali 206 75 dadeSi 885 386 karwaxi 987 300 filipovka 73 25 ninowmindis raioni (mxolod javaxeTis daculi teritoriebis damxmare zonis soflebi) patara xanCali 683 263 efremovka 150 380 Jdanovi 446 80 sameba 80 18 jami 4750 1732