Biodiversity Act of Bhutan, 2022

1. This Act is the Biodiversity Act of Bhutan 2022. Commencement

2. This Act comes into force on the 17th Day of the 5th Month of the Water Male Tiger Year of the Bhutanese Calendar corresponding to the 15th Day of July 2022. Extent

3. This Act extends to the whole of the kingdom of Bhutan. Repeal

4. This Act hereby repeals the Biodiversity Act of Bhutan 2003 and subsidiary legislations framed and adopted thereunder, and section 73 of the National Environment Protection Act of Bhutan 2007. Application

5. This Act shall promote conservation and sustainable use of biological resources and applies to access to or utilization of genetic resources or its derivatives from Bhutan, whether they are accessed in-situ or ex-situ.

6. This Act applies to access to, and utilization of traditional knowledge associated with biological resources of Bhutan. Biodiversity Act of Bhutan 2022 2 ལེའུ་ ༡ པ། སྔོན་བརྗོད། མཚན་གནས། ༡. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ་ཨིན། འགོ་འཛུགས་ཟླ་ཚེས། ༢. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ རང་ལུགས་གནམ་ལོ་ཆུ་ཕོ་སྟག་ལོ་ ཟླ་ ༥ པའི་ཚེས་ ༡༧ ལུའམ་ སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༢ ཟླ་ ༧ པའི་ཚེས་ ༡༥ ལས་འགོ་བཟུང་སྟེ་ བསྟར་སྤྱོད་འབད་དགོ། ཁྱབ་ཚད། ༣. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ འབྲུག་གི་ས་ཁྱོན་ཡོངས་ལུ་ ཁྱབ་ཚད་ཡོདཔ་ཨིན། ཆ་མེད། ༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༠༣ ཅན་མ་དང་ དེའི་འོག་ལུ་ ཡན་ལག་གི་ཁྲིམས་བཟོ་ཡོད་མི་དང་ ཆ་འཇོག་གྲུབ་མི་ དེ་ལས་ འབྲུག་གི་རྒྱལ་ཡོངས་མཐའ་ འཁོར་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༠༧ ཅན་མའི་དོན་ཚན་ ༧༣ པ་ཚུ་ཆ་མེད་བཏངམ་ཨིན། སྦྱོར་འཇུག ༥. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་ཐོན་སྐྱེད་ ཉམས་སྲུང་གོང་འཕེལ་གཏང་ནི་དང་ ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི་དང་ འབྲུག་གི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ དེའི་འབྱུང་རྫས་ཚུ་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ལས་ ཡང་ན་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་མེན་མི་ལས་ཐོབ་སྤྱོད་ ཡང་ན་ བཀོལ་ སྤྱོད་འབད་ནི་ལུ་འཇུག། ༦. བཅའ༌ཁྲིམས༌འདི༌གིས༌ འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་འབྲེལ་བའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་གྱི་ གོ་སྐབས་ལེན་ནི་དང་ ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ལུ་འཇུག་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢ Provided that the Act does not apply to the use, sharing, and exchange of traditional knowledge within and between local communities as part of its customary practices.

7. This Act provides for protection of varieties, breed, and rights of breeders to encourage the development of new varieties and rights of farmers in respect of their contributions made in conserving, improving, and making available of the genetic resources.

8. This Act does not apply to biological resources which are traded, shared, exchanged, and used as commodities for direct use and consumption. Provided that a biological resource traded, shared, exchanged, and used as commodities which are later utilized as genetic resources for research or commercial purposes, shall be governed by this Act.

9. Human genetic resources are not covered by this Act.

10. This Act does not apply to varieties for which patent protection is available.

11. This Act does not apply to the prevention of the commercial exploitation, which is necessary to protect public order or morality including prejudice to the environment, the general interest or traditional rights of farmers. Biodiversity Act of Bhutan 2022 3 ཨིན་རུང་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དེ་ ས་གནས་ཀྱི་མི་སྡེ་ཚུ་གི་ནང་འཁོད་ ཡང་ན་ མི་སྡེ་ཚུ་གི་བར་ ན་ རང་སོའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སྦེ་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་དང་ བགོ་བཤའི་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི་ དེ་ ལས་ བརྗེ་སོར་འབད་ནི་ཚུ་ལུ་མི་འཇུག། ༧. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་ རིགས་སྣ་དང་ རིགས་ དེ་ལས་ རིགས་ སྤེལ་མིའི་ ཐོབ་དབང་ཚུ་སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ རིགས་སྣ་གསརཔ་དང་ དེ་ཚུའི་ ཉམས་ སྲུང་དང་ ལེགས་སྒྱུར་ དེ་ལས་ ཐོབ་ནི་ཡོདཔ་ངེས་བརྟན་བཟོ་མི་ སོ་ནམ་ཞིང་པའི་ཐོབ་དབང་ གོང་འཕེལ་གཏང་ནི་ལུ་ སེམས་ཤུགས་བསྐྱེདཔ་ཨིན། ༨. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ ཐད་ཀར་ལག་ལེན་དང་ཉེར་སྤྱོད་ཀྱི་དོན་ལུ་ ཉེར་སྤྱོད་མཁོ་ཆས་སྦེ་ཚོང་ སྒྱུར་འཐབ་ནི་དང་ བགོ་བཤའ་རྐྱབ་ནི་ དེ་ལས་ བརྗེ་སོར་འབད་ཡོད་པའི་སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ལུ་མི་འཇུག། ཨིན་རུང་ ཉེར་སྤྱོད་མཁོ་ཆས་སྦེ་ཚོང་སྒྱུར་དང་ བགོ་བཤའ་ དེ་ལས་ བརྗེ་སོར་འབད་ཡོད་པའི་ སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཅིག་ ཤུལ་ལས་ཞིབ་ཚོལ་ཡང་ན་ཚོང་སྒྱུར་གྱི་དོན་ལུ་ ལག་ལེན་འཐབ་མི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ལུ་ བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ཁྱབ་ཚད་ཡོད། ༩. འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ལུ་ བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ཁྱབ་ཚད་མེད། ༡༠. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ བདག་དབང་སྲུང་སྐྱོབ་ཐོག་གི་རིགས་སྣ་ལུ་མི་འཇུག། ༡༡. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་གིས་ མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ལུ་ ཉེ་རིང་དང་སྦྲགས་ཏེ་ མི་མང་གི་སྒྲིགས་ ཁྲིམས་དང་ སྤྱོད་ལམ་སོ་ནམ་ཞིང་པའི་སྤྱིར་བཏང་མཐའ་དོན་ ཡང་ན་ སྔར་སྲོལ་ཐོབ་དབང་ཚུ་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ནི་ལུ་ དགོས་མཁོ་ཡོད་པའི་ཚོང་སྒྱུར་ལོག་སྤྱོད་ཀྱི་སྔོན་འགོག་ལུ་མི་འཇུག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣ Objects

12. The objects of this Act are to: (1) ensure national sovereignty and secure trusteeship of the Bhutanese people over its biological resources; (2) promote conservation and sustainable use of biological resources, and secure the value of Bhutan’s biological resources and associated traditional knowledge; (3) recognize and protect knowledge, innovation, and practice associated with genetic resources; (4) regulate access to genetic resources and associated traditional knowledge for research and commercial utilization; (5) ensure fair and equitable sharing of benefits derived from the use of genetic resources and associated traditional knowledge for research and development; (6) recognize and protect the farmer’s and breeder’s rights; and (7) Provide legal recognition of varieties which are not protectable under the internationally existing laws on patent or plant breeder’s rights, and thereby recognize farmer’s plant variety improvements and innovations and provide a means of sharing benefits derived from the use of farmer’s or traditional varieties as breeding material for commercial purposes. Biodiversity Act of Bhutan 2022 4 དམིགས་ཡུལ། ༡༢. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དམིགས་ཡུལ་དེ་ཡང་། (༡) རྒྱལ་ཡོངས་རང་བཙན་ངེས་གཏན་བཟོ་ནི་དང་ འབྲུག་གི་མི་སེར་ཚུ་ ཁོང་རའི་སྐྱེ་ལྡན་ ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་གཉེར་འཛིན་པ་བཟོ་ནི་དང་། (༢) སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཉམས་སྲུང་དང་ ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི་ གོང་འཕེལ་གཏང་ ནི་དང་ འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་དང་ འབྲེལ་ཡོད་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་ལུ་ བརྩི་ མཐོང་ངེས་གཏན་བཟོ་ནི། (༣) རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་འབྲེལ་བའི་ ཤེས་ཡོན་དང་ རིག་པ་གསར་བཏོད་ ལག་ ལེན་ཚུ་ ངོས་ལེན་དང་སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ནི། (༤) ཞིབ་འཚོལ་དང་ ཚོང་འབྲེལ་ལག་ལེན་གྱི་དོན་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་ འབྲེལ་ཡོད་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཐོབ་སྤྱོད་གུ་མཚམས་འཛིན་འབད་ནི། (༥) ཞིབ་འཚོལ་དང་ གོང་འཕེལ་གྱི་དོན་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་ འབྲེལ་ཡོད་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་ ལག་ལེན་འཐབ་མི་ལས་ཐོན་པའི་ ཁེ་ཕན་ཚུ་ དྲང་བདེན་དང་ འདྲ་མཉམ་གྱི་སྒོ་ལས་ བགོ་བཤའ་འཐོབ་ནི་ཡོདཔ་ ངེས་གཏན་བཟོ་ནི། (༦) ཞིང་པ་དང་ རིགས་སྤེལ་མི་ཚུ་གི་ ཐོབ་དབང་ངོས་ལེན་དང་སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ནི། (༧) ད་ལྟོ་ཡོད་པའི་འཛམ་གླིང་རྒྱལ་སྤྱིའི་དཔེ་གསར་ ཡང་ན་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྤེལ་མི་ཚུ་ གི་ ཐོབ་དབང་ཁྲིམས་ཡིག་ཚུ་ནང་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་དགོ་པའི་གྲངས་སུ་མ་ཚུད་མི་ཚུ་གི་ རིགས་སྣ་ཁྲིམས་ཐོག་ལས་ངོས་འཛིན་འབད་ནི་དང་ དེ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ངོས་འཛིན་འབད་དེ་ ཡོད་པའི་ཞིང་པ་ཚུ་གི་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་ལེགས་སྤྱོད་དང་གསར་བཏོད་ཐོག་ གསོ་སྐྱོང་ འབད་དེ་ ཞིང་པ་ཚུ་གི་བདེ་སྤྱོད་ ཡང་ན་ སྔར་སྲོལ་མ་འདྲཝ་སྣ་ཚོགས་ཚོང་དོན་གསོ་ སྐྱོང་བཟུམ་མའི་སྒོ་ལས་ ཁེ་ཕན་བགོ་མཐུན་གྱི་དགོས་དོན་སྒྲུབ་ཚུགསཔ་བཟོ་ནི། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༤ CHAPTER 2 INSTITUTIONAL ARRANGEMENT Competent National Authority

13. The Competent National Authority shall be established with the following members: (1) Minister, the Ministry of Agriculture and Forests as Chairperson; (2) A member, the National Environment Commission; (3) Four members from other relevant agencies identified by Ministry of Agriculture and Forest; and (4) Head, the National Biodiversity Centre as the Member Secretary. Functions of Competent National Authority

14. The Competent National Authority shall: (1) ensure enforcement of this Act; (2) create favourable conditions and incentives that foster the conservation and sustainable use of biological resources and associated traditional knowledge; (3) approve or reject access proposal based on recommendation of the National Focal Point; (4) issue directives to the National Focal Point; Biodiversity Act of Bhutan 2022 5 ལེའུ་ ༢ པ། གཙུག་སྡེའི་སྒྲིག་ཆ། རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན། ༡༣. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་འདི་ གཤམ་འཁོད་ཀྱི་འཐུས་མི་ཚུ་བཙུགས་ཐོག་ལས་ གཞི་ བཙུགས་འབད་ནི། (༡) ཁྲི་འཛིན། སོ་ནམ་དང་ནགས་ཚལ་ལྷན་ཁག་གི་བློན་པོ༌དང་། (༢) འཐུས་མི་གཅིག། རྒྱལ་ཡོངས་མཐའ་འཁོར་ལྷན་ཚོགས། (༣) འཐུས་མི་བཞི། སོ་ནམ་དང་ནགས་ཚལ་ལྷན་ཁག་གིས་ངོས་འཛིན་འབད་བའི་ འབྲེལ་ ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་ལས། (༥) འཐུས་མི་དྲུང་ཆེན། རྒྱལ་ཡོངས་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ལྟེ་བའི་འགོ་འཛིན། རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་ལཱ་འགན། ༡༤. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་ལཱ་འགན་དེ་ཡང་། (༡) བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ཚུལ་བཞིན་བསྟར་སྤྱོད་འཐབ་ནི་ལུ་ངེས་བརྟན་བཟོ་ནི༌དང༌། (༢) སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་འབྲེལ་བའི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཉམས་སྲུང་དང་ཡུན་བརྟན་ ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནིའི་དོན་ལུ་ བྱ་སྟབས་བདེ་བའི་གནས་སྟངས་དང་ སེམས་ཤུགས་མཐུན་ རྐྱེན་ཚུ་གསརཔ་བཟོ་ནི། (༣) རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་གྲོས་འདེབས་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་ ཆ་འཇོག་ཡང་ན་ བཀག་ཆ་འབད་ནི། (༤) རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་བཀའ་རྒྱ་ཚུ་གནང་ནི། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༥ (5) ensure protection of plant variety and the rights of farmer’s and breeder’s; (6) ensure the timely revision of the National Biodiversity Strategies and Action Plans; and (7) perform such other functions, as may be necessary, to carry out under the provisions of this Act. Session

15. The Competent National Authority shall conduct sessions as prescribed in the Rules. National Focal Point

16. The National Biodiversity Centre under the Ministry of Agriculture and Forests, is the National Focal Point. Functions of the National Focal Point

17. The National Focal Point shall: (1) administer the implementation of this Act; (2) The National Focal Point shall be the National clearing house publishing authority for information related to access and benefit sharing for Bhutan. (3) function as national repository for genetic resources and biological collections. Biodiversity Act of Bhutan 2022 6 (༥) སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་དང་ སོ་ནམ་ཞིང་པ་ དེ་ལས་ རིགས་སྤེལ་མི་ཚུ་གི་ སྲུང་སྐྱོབ་ ངེས་ གཏན་བཟོ་ནི། (༦) རྒྱལ་ཡོངས་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་ཐབས་བྱུས་དང་ ལག་ལེན་འཆར་གཞི་ཚུ་དུས་ཚོད་ཁར་ བསྐྱར་བཟོ་ངེས་གཏན་འབད་ནི། (༧) བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌དགོངས་དོན་གྲུབ་ཐབས་ལུ་ངེས་པར་མཁོ་བའི་ལཱ་འགན་གཞན་ འབད་ནི། ཚོགས་ཐེངས། ༡༥. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་ ཚོགས་ཐེངས་ཚུ་ བཅའ་ཡིག་ནང་ ཆེད་དུ་བཀོད་ཡོད་མི་ དང་འཁྲིལ་ ཚོགས་དགོ། རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན། ༡༦. སོ་ནམ་དང་ནགས་ཚལ་ལྷན་ཁག་འོག་གི་ རྒྱལ་ཡོངས་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ལྟེ་བ་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ཨིན། རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་ལཱ་འགན། ༡༧. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་ལཱ་འགན་དེ་ཡང་། (༡) བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌ དགོངས་དོན་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ལུ་ བདག་སྐྱོང་འཐབ་ནི་དང། (༢) རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་འདི་ འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའ་དང་འབྲེལ་ བའི་བརྡ་དོན་གྱི་དོན་ལུ་ གནས་སྡུད་ལྟེ་བ་དང་དཔེ་སྐྲུན་དབང་འཛིན་ཨིན། (༣) རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་ སྐྱེ་ལྡན་བསྡུ་ལེན་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་བཅོལ་འཇོག་ པའི་ཁག་འགན་འབག་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༦ (4) receive and process access proposal for genetic resources or associated traditional knowledge or both; (5) negotiate and execute Scoping Agreement, Access and Benefit Sharing Agreement, Material Transfer Agreement, and Standard Material Transfer Agreement upon the approval of the Competent National Authority; (6) negotiate and provide oversight to ensure fair and equitable sharing of benefits arising from research or commercial utilization of genetic resources or associated traditional knowledge or both; (7) recommend the approval or rejection of access proposal to the Competent National Authority; (8) review and publish information in the Access and Benefit Sharing clearing house; (9) establish measures with the aim of monitoring and tracking of genetic resources and associated traditional knowledge; (10) represent Bhutan under any treaty, agreement, convention, or protocol relating to access and benefit sharing; (11) create awareness and promote education to the stakeholders and public on conservation, sustainable utilization, and access and benefit sharing of genetic resources; (12) conduct and facilitate taxonomic and systematic studies on biodiversity of the country; Biodiversity Act of Bhutan 2022 7 (༤) རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་ རའི་དོན་ལུ་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་གྲོས་འཆར་ལེན་ཏེ་བྱ་རིམ་གྲུབ་ནི། (༥) རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་གནང་བ་ཐོག་ མཐུན་སྒྲིག་འགོ་འདྲེན་འཐབ་སྟེ་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་དང་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་ རྒྱ་ དེ་ལས་ གནས་ཚད་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ་ཚུ་བཟོ་ནི། (༦) རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་རའི་ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་སྒྱུར་ལས་བརྟེན་པའི་ ཁེ་ཕན་ཚུ་འདྲ་མཉམ་དང་སྤྱི་ སྙོམས་ཐོག་ བགོ་བཤའ་འཐོབ་ཐབས་ལུ་ མཐུན་སྒྲིག་དང་ལྟ་རྟོགས་འབད་ནི། (༧) ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་ཆ་འཇོག་ཡང་ན་བཀག་ཆ་འབད་ནི་སྐོར་ལས་རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་ དབང་འཛིན་ལུ་ གྲོས་འདེབས་ཕུལ་ནི། (༨) ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་ གནས་སྡུད་ལྟེ་བའི་ནང་ བརྡ་དོན་བསྐྱར་ཞིབ་དང་ དཔེ་བསྐྲུན་འབད་ནི། (༩) རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་ ལྟ་རྟོགས་དང་ཤུ ལ་ འཚོལ་གྱི་ཐབས་ལམ་ཚུ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི། (༡༠) ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆིངས་ཡིག་ གན་རྒྱ་མཐུན་འགྲོས་ ཡང་ན་ དཔྱད་གཞིའི་གན་འཛིན་ གང་རུང་ཚུ་ནང་ འབྲུག་གི་སྐུ་ཚབ་འབད་ནི། (༡༡) མི་མང་དང་ཁེ་གྱོང་ཅན་ཚུ་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུའི་ཉམས་སྲུང་དང་ ཡུན་བརྟན་ སྦེ་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ དེ་ལས་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའ་ཚུ་གུ་ གོ་བརྡ་སྤེལ་ནི་ དང་ ཤེས་ཡོན་བྱིན་ནི་ཚུ་ཡར་དྲག་གཏང་ནི། (༡༢) རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་སྐོར་ དབྱེ་རིམ་དང་ ལུགས་མཐུན་གྱི་ཞིབ་འཚོལ་འགོ་ འདྲེན་འཐབ་ནི། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༧ (13) inform the Competent National Authority within a reasonable period of any offence committed under this Act; (14) prepare annual reports on access proposals and its decisions; (15) coordinate the implementation of the National Biodiversity Strategies and Action Plan; and (16) perform such other functions as may be required to implement the provisions of this Act. CHAPTER 3 CONSERVATION AND SUSTAINABLE USE Conservation and Sustainable Use

18. The State has sovereign rights over its biological resources. The sovereign rights under this section shall include the right to overrule the community rights recognized under this Act for national importance.

19. The Competent National Authority shall promote: (1) biodiversity conservation and sustainable use of biological resources; (2) conservation and sustainable use of agro-biodiversity for food and agriculture including crop wild relatives; and (3) informal seed systems under which farmers save, use, share, exchange and sell farm-saved seeds or propagating material Biodiversity Act of Bhutan 2022 8 (༡༣) བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌འོག་ལུ་གནོད་འགེལ་ག་ཅི་འཐབ་རུང་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི་དུས་ཡུན་ ནང་འཁོད་ལུ་རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་སྙན་ཞུ་འབད་ནི། (༡༤) ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་དང་ འདི་དང་འབྲེལ་བའི་གྲོས་ཆོད་ཚུ་གི་ ལོ་བསྟར་སྙན་ཞུ་བཟོ་ནི། (༡༥) རྒྱལ་ཡོངས་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་ཐབས་བྱུས་ཚུ་དང་ ལག་ལེན་འཆར་གཞི་གི་བསྟར་སྤྱོད་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་ནི། (༡༦) བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌དགོངས་དོན་ཚུ་ ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ལུ་ དགོས་མཁོའི་ལཱ་འགན་ གཞན་ཚུ་འགྲུབ་ནི། ལེའུ་ ༣ པ། ཉམས་སྲུང་དང་ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི། ཉམས་སྲུང་དང་ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི། ༡༨. སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གིས་ རང་དབང་ཅན་གྱི་ཐོབ་དབང་འདི་ རྒྱལ༌ཁམས་ལུ༌ཡོདཔ་དང་ དོན་ ཚན་འདི་ནང་འཁོད་པའི་རང་དབང་ཅན་གྱི་ཐོབ་དབང་འདི་གི་ བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ནང་ ངོས་ འཛིན་འབད་དེ་ཡོད་པའི་མི་སྡེའི་ཐོབ་དབང་ཚུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ལུ་གལ་གནད་ཅན་འཐོན་ཚེ་ཆ་མེད་ གཏང་ཆོག། ༡༩. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ ཡར་དྲག་གཏང་དགོཔ་དེ་ཡང་། (༡) སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ཉམས་སྲུང་དང་ སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ ནི༌དང། (༢) བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་དོན་ལུ་ རི་སྐྱེའི་འབྲུ་རིགས་བརྩིས་པའི་སོ་ནམ་སྐྱེ་ལྡན་ རིགས་སྣ་ཉམས༌སྲུང༌དང་ ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི། (༣) ལུགས་ཡངས་སོན་གྱི་རིམ་ལུགས་འོག་ ཞིང་པ་ཚུ་གིས་ཞིང་ཁར་བསག་པའི་སོན་ ཡང་ ན་ སྐྱེས་འཕེལ་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ བསག་པ་ ལག་ལེན་འཐབ་པ་ བརྗེ་སོར་དང་ ཉོ་བཙོང་ འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༨ including rights to save, use, sell, share and exchange protected varieties.

20. The National Focal Point in order to promote conservation and sustainability of biological resources shall: (1) regulate access to and utilization of genetic resources; (2) strengthen national gene banks; (3) enhance plant taxonomic and systematic research; (4) enhance and manage living plant collections for long term ex-situ conservation; (5) strengthen on-farm conservation of animal genetic resources, traditional crops and varieties including crop wild relatives; (6) strengthen national repository of biodiversity information and bio- discovery research; and (7) engage general public on biodiversity conservation and sustainable utilization;

21. The National Focal Point shall promote and maintain proper documentation of genetic resources which are wild, domesticated and cultivated, including in ex-situ conditions and collections.

22. The National Focal Point shall prioritize species for ex-situ conservation in consultation with relevant agencies. Biodiversity Act of Bhutan 2022 9 འཐབ་ནི་བརྩིས་པའི་ ཉེན་སྐྱོབས་འབད་ཡོད་པའི་རིགས་སྣ་ཚུ་ བསག་ནི་དང་ ལག་ ལེན་འཐབ་ནི་ དེ་ལས་ བརྗེ་སོར་འབད་ནིའི་ཐོབ་དབང་། ༢༠. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ཉམས་སྲུང་དང་ཡུན་བརྟན་ཡར་དྲག་ གཏང་ཐབས་ལུ། (༡) རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུའི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་རྒྱུན་སྐྱོང་འཐབ་དགོཔ་དང་། (༢) རྒྱལ་ཡོངས་རིགས་རྒྱུད་མཛོད་ཁང་ཚུ་རྩ་བརྟན་བཟོ་དགོ། (༣) སྔོ་ཤིང་གི་དབྱེ་རིམ་དང་ ལུགས་མཐུན་གྱི་ཞིབ་འཚོལ་ཚུ་ རྒྱ་སྐྱེད་གཏང་དགོ། (༤) རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ལས་མེན་མི་ སྔོ་ཤིང་བསྡུ་ལེན་ཚུ་ ཡུན་རིང་སྦེ་ ཉམས་སྲུང་འབད་ ནི་གི་དོན་ལུ་ རྒྱ་སྐྱེད་དང་ འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་དགོ། (༥) ཞིང་ཁར་ སྒོ་ནོར་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ དང་ སྔར་སྲོལ་ལོ་ཐོག་བརྩིས་པའི་ རི་སྐྱེའི་ ཐོག་རིགས་ཚུ་ ཉམས་སྲུང་འབད་ནི་ཚུ་ སྒྲིང་སྒྲིང་བཟོ་དགོ། (༦) སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བརྡ་དོན་དང་སྐྱེ་ལྡན་གསར་ཐོབ་ཀྱི་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་བཅོལ་འཇོག་སྒྲིང་ སྒྲིང་བཟོ་དགོ། (༧) སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ཉམས་སྲུང་དང་ ཡུན་བརྟན་སྦེ་བཀོལ་སྤྱོད་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ མི་མང་ ཚུ་གྲལ་གཏོགས་འབད་དགོ། ༢༡. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ རི་སྐྱེས་དང་ གསོ་སྐྱོང་ དེ་ལས་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ན་ མེན་པར་འཛུགས་སྐྱོང་འཐབ་པའམ་བསྡུ་གསོག་བརྩིས་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ ཚུལ་ མཐུན་ཐོ་བཀོད་ཡར་དྲག་གཏང་དགོ། ༢༢. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་གྲོས་བསྟུན་ཐོག་ རང་བཞིན་ས་ ཁོངས་ནང་ལས་མེན་མི་རིགས་སྣ་ཚུ་ ཉམས་སྲུང་འབད་ནི་གི་དོན་ལུ་ གཙོ་རིམ་སྒྲིག་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༩

23. The National Focal Point in consultation with the relevant agencies shall coordinate, develop national management strategies, and furnish invasive alien species list to the regulatory authorities for import regulation. Providers of Genetic Resources

24. For the purpose of this Act, the providers of genetic resources shall be the: (1) Department of Forests and Park Services, if the genetic resources is from the state reserved forests; (2) Communities managing the forests, if the genetic resources are accessed from community forests; (3) National Focal Point in consultation with the relevant community custodians or individuals, for in-situ genetic resources for food and agriculture and genetic resources from private forest; (4) National Focal Point, if the genetic resources are from ex-situ collections; (5) Department of livestock if the genetic resources is from the livestock; and (6) Department of Agriculture if the genetic resources are from food and agriculture resources.

25. If no determination is made under section 24 of this Act, the National Focal Point shall be deemed to be the provider of genetic resources. Biodiversity Act of Bhutan 2022 10 ༢༣. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ཉེན་ཁ་ཅན་གྱི་ ཕྱིའི་རིགས་སྣ་ཚུ་ ནང་འདྲེན་འཛིན་སྐྱོང་གི་ དོན་ལུ་འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་གྲོས་བསྟུན་ཐོག་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་ནི་དང་ རྒྱལ་ཡོངས་ འཛིན་སྐྱོང་ཐབས་ལམ་སྒྲིག་ནི་ དེ་ལས་ འདིའི་ཐོ་ཚུ་ ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་ བྱིན་དགོ། རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི། ༢༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི་འདི་ཡང་། (༡) གལ་སྲིད་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་འདི་ རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་སྲུང་སྐྱོང་ནགས་ཚལ་ལས་ཨིན་ཚེ་ ནགས་ཚལ་དང་གླིང་ག་ཞབས་ཏོག་ལས་ཁུངས༌དང། (༢) གལ་སྲིད་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་འདི་གྲོང་སྡེ་ནགས་ཚལ་ནང་ལས་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཡོད་ ཚེ་ གྲོང་སྡེ་ནགས་ཚལ་འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་མི་མི་སྡེ། (༣) རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ནང་གི་བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་དོན་གྱི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དེ་ ལས་ སྒེར་གྱི་ནགས་ཚལ་ལས་འཐོན་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཨིན་ཚེ་ འབྲེལ་ཡོད་ མི་སྡེ་བདག་འཛིན་འཐབ་མི་ ཡང་ན་མི་ངོམ་ཚུ་དང་གྲོས་སྟོན་ཐོག་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་ གཙོ་ཅན། (༤) རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ལས་མེན་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ ཚབ་གཙོ་ཅན། (༥) གལ་སྲིད་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་འདི་ སྒོ་ནོར་སེམས་ཅན་ལས་ཡིན་ཚེ་ སྒོ་ནོར་ལས་ ཁུངས། (༦) གལ་སྲིད་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་འདི་ སོ་ནམ་དང་བཟའ་སྤྱོད་ལས་ཡིན་ཚེ་ སོ་ནམ་ ལས་ཁུངས། ༢༥. གལ་སྲིད་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌དོན་ཚན་ ༢༤ པའི་འོག་ལུ་ གཏན་འཁེལ་བཟོ་བ་མེད་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་འདི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི་སྦེ་བརྩི་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༠ Restricted Genetic Resources

26. All genetic resources declared to be protected under the laws in force in Bhutan shall not be accessed under this Act. Provided that it may, subject to approval of the Competent National Authority, be accessed for scientific research to promote conservation or such other purposes.

27. Access to genetic resources shall be done in compliance with the existing customary practices prevailing in the communities. Provided that the Competent National Authority may, on the recommendation of the National Focal Point, grant access to genetic resource for the purpose of national importance.

28. The Competent National Authority may, on the recommendation of the National Focal Point, limit or restrict access to genetic resources or overrule restrictions specified under sections 26 and 27 of this Act for national importance. CHAPTER 4 A SUI GENERIS SYSTEM FOR THE PROTECTION OF PLANT VARIETIES Conditions for Protection

29. The Competent National Authority shall grant protection for plant varieties that are novel, distinct, uniform, stable, and identifiable. Biodiversity Act of Bhutan 2022 11 བཀག་དམ་ཅན་གྱི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས། ༢༦. འབྲུག་ལུ་ཁྱབ་དབང་ཡོད་པའི་ཁྲིམས་ཚུ་དང་འཁྲིལ་ ཉེན་སྐྱོབ་ཡོདཔ་སྦེ་གསལ་སྒྲགས་འབད་ ཡོད་པའི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌འོག་ལུ་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་མི་ཆོག། ཨིན་རུང་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་གནང་བ་དང་འཁྲིལ་ ཉམས་སྲུང་ཡར་དྲག་ གཏང་ཐབས་ལུ་ ཚན་རིག་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་དོན་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཆོག། ༢༧. རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ནི་འདི་ མི་སྡེ་ཚུ་ནང་དར་ཏེ་ཡོད་པའི་ལུགས་སྲོལ་ ཉམས་ལེན་ཚུ་དང་བསྟུན་དགོ། ཨིན་རུང་ རྒྱལ་ཡོངས་ལུ་མཁོ་གལ་འཐོན་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་གྲོས་འདེབས་ ཐོག་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་གནང་བ་སྤྲོད་ ཆོག། ༢༨. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་གྲོས་འདེབས་ཐོག་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད་ཚད་འཛིན་ ཡང་ན་ བཀག་དམ་ ཡང་ན་ བཅའ་ཁྲིམས་ འདིའི༌དོན་ཚན་ ༢༦ པ༌དང་ ༢༧ པའི་ནང་ བཀག་དམ་འབད་དེ་ཡོད་པའི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད་ཚུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ལུ་མཁོ་གལ་འཐོན་ཚེ་ ཆ་མེད་གཏང་ཆོག། ལེའུ་ ༤ པ། སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་གི་སྲུང་སྐྱོབ་དོན་ལུ་ མཚུངས་ཆོས་གཞན་མེད་པའི་ལམ་ལུགས། སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་གནད་དོན། ༢༩. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ སྔོ་ཤིང་གསར་ཐོན་དང་ ངོ་རྟགས་མངོན་གསལ་ཅན་ རིགས་མཚུངས་ འགྱུར༌མེད་ དེ༌ལས༌ ངོ་རྟགས་དབྱེ་བ་ངོས་བཟུང་ཚུགསཔ་འབད་མིའི་རིགས་ ལུ་ སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་གནང་བ་སྤྲོད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༡ Novelty

30. The variety shall be considered as novel if at the date of filing of the application, material of the variety has not been sold with the consent of the applicants or their successor in title, for purpose of exploitation of the variety within the following period: (1) for longer than one year in case of commercial varieties; and (2) for longer than 10 years in case of varieties bred and developed by farmers and only cultivated within limited areas of the country. Distinctness

31. The plant variety shall be considered as distinct, if it is clearly distinguishable from any other variety whose existence is a matter of common knowledge at the time of filing of the application. Uniformity

32. A plant variety shall be deemed to be uniform if, subject to the variation that may be expected from the particular features of its propagation and reproduction, it is sufficiently uniform in relevant characteristics. Stability

33. The plant variety shall be considered as stable, if its relevant characteristics remain sufficiently unchanged after repeated propagation. Biodiversity Act of Bhutan 2022 12 གསར་ཐོན། ༣༠. ཞུ་ཡིག་ཕུལ་མི་དེ་གིས་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་བའི་ཚེས་གྲངས་ལུ་ ཞུ་ཡིག་ནང་གསལ་གྱི་དངོས་པོའི་ རིགས་སྣ་དེ་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་མི་ཡང་ན་ འདེའི་ཤུལ་འཛིན་པ་དེ་གི་ཁས་ལེན་ཐོག་ལུ་ གཤམ་ འཁོད་དུས་ཡུན་ནང་འཁོད་ ཚོང་སྒྱུར་མ་འབད་མི་ཅིག་ཨིན་པ་ཅིན་ རིགས་སྣ་དེ་གསར་ཐོན་སྦེ་ བརྩི་ནི་དེ་ཡང་། (༡) ཚོང་སྒྱུར་གྱི་རིགས་སྣའི་ཐད་ ལོ་ངོ་ ༡ ལས་ལྷག་པའི་དུས་ཡུན་དང་། (༢) སོ་ནམ་ཞིང་པ་ཚུ་གིས་ གསོ་སྐྱོང་འབད་དེ་གོང་འཕེལ་བཏང་ཡོད་མི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་འཁོད་ ཀྱི་ ས་ཁོངས་ནང་རྐྱངམ་གཅིག་གསོ་སྐྱོང་འབད་མི་ རིགས་སྣའི་ཐད་ལུ་ ལོ་ངོ་ ༡༠ ལས་ལྷག་པའི་དུས་ཡུན། ངོ་རྟགས་མངོན་གསལ་ཅན་གྱི་རང་བཞིན། ༣༡. ཞུ་ཡིག་ཕུལ་བའི་སྐབས་ སྤྱིར་བཏང་ཤེ ས་གསལ་ཡོད་པའི་ རིགས་སྣ་གཞན་གང་རུང་ལས་ཁྱད་ པར་དབྱེ་བ་གསལ་རི་རི་འབད་ཕྱེ་ཚུགས་མི་སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་དེ་ ངོ་རྟགས་མངོན་གསལ་ཅན་ འབད་བརྩི་ནི་ཨིན། རིགས་མཚུངས། ༣༢. སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་དེ་ དར་ཁྱབ་སྤེལ་ནི་དང་རིགས་བརྒྱུད་ལོག་སྟེ་སྐྱེ་ནི་ཚུ་ དམིགས་བསལ་གྱི་ བཟོ་རྣམ་མ་འདྲཝ་སྐྱེ་སྲིད་རུང་འབྲེལ་ཡོད་ཁྱད་ཆོས་ཡོངས་རྫོགས་ཚངམ་སྦེ་ གཅིག་མཚུངས་ ཡོད་པ་ཅིན་ རིགས་མཚུངས་ཀྱི་རིགས་སྣ་འབད་བརྩི་ནི་ཨིན། འགྱུར་མེད། ༣༣. སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་དེ་ ལོག་ཅི་རང་དར་ཁྱབ་སྤེལ་རུང་ དེ་གི་འབྲེལ་ཡོད་ཁྱད་ཆོས་ཚུ་ལུ་ ཡོངས་ རྫོགས་ཚངམ་སྦེ་ འགྱུར་བ་མེད་པར་བརྟན་པ་ཅིན་ འགྱུར་མེད་རིགས་སྣ་འབད་བརྩི་ནི་ཨིན། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༢ Identifiability

34. The plant variety shall be considered as identifiable, if it can be identified by a person skilled in the art of such identification and so recognized by the Competent National Authority. Certificate of Origin

35. A certificate of origin of the plant variety under this Act may be required at the discretion of the Competent National Authority. Rights Conferred

36. Entitlement to the right conferred under this Act shall vest in the person or persons who bred and developed the plant variety or its successor in title.

37. Where the person who bred and developed the plant variety is an employee, entitlement to the right conferred under this Act shall be vested in the employer, unless otherwise agreed.

38. Where an application has been filed by a person who is not entitled, the person entitled may submit a request to the Competent National Authority for reassignment of the application in its name.

39. Where the right has already been granted to the person not entitled, the person entitled may file an application for restitution of the title. Biodiversity Act of Bhutan 2022 13 ངོ་རྟགས་དབྱེ་བ་ངོས་བཟུང་། ༣༤. སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་དེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རིག་རྩལ་ཅན་གྱི་མི་ངོམ་སྦེ་ ངོས་ ལེན་གྲུབ་མི་ཅིག་གིས་རིགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་གཞན་ལས་ སོ་སོ་སྦེ་ངོ་རྟགས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་ཚུགས་པ་ཅིན་ ངོ་རྟགས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་ཚུགས་པའི་རིགས་སྣ་འབད་བརྩི་ནི་ཨིན། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ལག་ཁྱེར། ༣༥. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ནང་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣའི་འབྱུང་ཁུངས་ལག་ཁྱེར་དགོཔ་དང་མ་དགོཔ་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ ཐག་བཅད་ཀྱི་དབང་ཆ་དང་བསྟུན་དགོཔ་ཨིན། ཐོབ་དབང་གནང་བ། ༣༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ གནང་ཡོད་པའི་ཐོབ་དབང་གི་ཐོབ་ལམ་དེ་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་གསོ་ སྐྱོང་དང་གོང་འཕེལ་བཏང་མི་ མི་ངོམ་ ཡང་ན་ མི་ངོ་ཚུ་ ཡང་ན་ དེ་ཚུའི་མིང་གནས་ཤུལ་འཛིན་ པ་ལུ་ཡོད། ༣༧. སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་གསོ་སྐྱོང་དང་གོང་འཕེལ་བཏང་མི་དེ་ ལས་གཡོགཔ་ཅིག་ཨིན་པ་ཅིན་ ཁས་ ལེན་ལོགས་སུ་ཡོད་ན་མ་གཏོགས་ དེ་མིན་ཐོབ་དབང་གི་ཐོབ་ལམ་འདི་ ལེའུ་དེ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ལས་གཡོག་སྤྲོད་མི་དེ་ལུ་ཐོབ། ༣༨. ཐོབ་དབང་གི་འོས་འབབ་མེད་མི་ཅིག་གིས་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་ཏེ་ཡོད་པ་ཅིན་ ཐོབ་དབང་གི་འོས་ འབབ་ཡོད་མི་འདི་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་ ཐོབ་དབང་ལུ་ཞུ་ཡིག་མིང་ འགྱུར་བཅོས་འབད་ནི་དོན་ལུ་ཞུ་བ་ཕུལ་ཆོག། ༣༩. ཐོབ་དབང་གི་འོས་འབབ་མེད་པའི་མི་ཅིག་ལུ་ ཐོབ་དབང་སྤྲོད་དེ་ཡོད་ཚེ་ ཐོབ་དབང་གི་འོས་ འབབ་ཡོད་པའི་མི་དེ་གིས་ བཀག་རྐྱབ་སྟེ་ཐོབ་དབང་ལེན་ནིའི་ཞུ་ཡིག་ཕུལ་ཆོག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༣ Acts requiring the Rights Holder’s Authorization

40. The following in respect of material of varieties requires the authorization of the rights holder: (1) producing, reproducing or multiplication for commercial marketing; (2) offering for sale, selling or other marketing; (3) exporting; (4) importing; (5) stocking for the purpose of subsection (1) to (4). Exceptions to the Rights Conferred Farmers’ Rights

41. The Competent National Authority may restrict breeder’s rights in relation to plant varieties protected under this Act in order to permit farmers to save, use, exchange, share, and sell farm-saved seed or propagating material on a non-commercial basis as determined by the Competent National Authority. Breeder’s Exemptions

42. The rights conferred on right holders in sections 36 to 39 of this Act shall not apply to acts framed for the purpose of breeding other varieties and shall not apply to any acts in respect of such other varieties provided these other varieties have not been essentially derived from a protected variety. Biodiversity Act of Bhutan 2022 14 ཐོབ་དབང་འཆང་མི་གི་གནང་བ་དགོ་པའི་བྱ་སྒོ། ༤༠. རིགས་སྣའི་དངོས་པོ་ལུ་ གཤམ་གསལ་ལས་དོན་ཚུ་ལུ་ ཐོབ་དབང་འཆང་མི་ལས་གནང་བ་ལེན་ དགོ། (༡) ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལས་ བཟོ་བཏོན་འབད་ནི་སླར་ལོག་བཟོ་བཏོན་འབད་ནི་ ཡང་ན་ སྒྱུར་རྩིས་རྐྱབ་ནི། (༢) བཙོང་ནི་གི་དོན་ལུ༌ སྤྲོད་ནི་དང་ ཚོང་སྒྱུར་འཐབ་ནི་ ཡང་ན་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ལཱ་གཞན་ འཐབ་ནི། (༣) ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་ནི། (༤) ནང་འདྲེན་འཐབ་ནི། (༥) གོང་གསལ་དོན་ཚན་ ༡ པ་ལས་ ༤ པའི་དགོངས་དོན་ལུ་ མཛོད་གསོག་འབད་ནི། ཐོབ༌དབང༌གནང༌བ༌ལས༌ཡངས༌ཆག། ཞིང་པའི་ཐོབ་དབང་། ༤༡. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་དེ་ཡོད་ པའི་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣའི་ཐད་ སོ་ནམ་ཞིང་པ་ཚུ་གིས་ སྲུང་བཞག་འབད་ནི་དང་ སྤྱོད་ནི་ བརྗེ་ སོར་འབད་ནི་ བགོ་བཤའ་རྐྱབ་ནི་ དེ་ལས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ གཏན་ འཁེལ་འབད་ཡོད་མི་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ཚོང་འབྲེལ་མིན་པའི་སྒོ་ལས་ ཞིང་ཁར་སྲུང་བཞག་འབད་ ཡོད་པའི་སོན་བཙོང་ནི་ ཡང་ན་ རིགས་སྤེལ་ཅ་དངོས་ཚུ་ རིགས་སྤེལ་མིའི་ཐོབ་དབང་ བཀག་ འཛིན་འབད་ཆོག། རིགས་སྤེལ་མིའི་ དགོངས་ཡངས་ཚུ། ༤༢. ཐོབ་དབང་འཆང་མི་ཚུ་ལུ་གནང་སྟེ་ཡོད་པའི་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི༌དོན་ཚན་ ༣༧ པ༌ལས་ ༤༠ པ༌ཚུན་གྱི་ཐོབ་དབང་ཚུ་ རིགས་སྣ་གཞན་ རིགས་རྒྱུན་སྤེལ་ནིའི་དོན་ལུ་ བཟོ་སྒྲིག་འབད་ཡོད་ པའི་ བཅའ་ཁྲིམས་ཚུ་ལུ་ ཆ་གནས་མེད་པའི་ཁར་ སྲུང་སྐྱོབ་ཅན་གྱི་རིགས་སྣ་ལས་མ་འབྱུང་མི་ རིགས་སྣ་གཞན་ཚུ་ལུ་ཡང་ ཆ་གནས་མེད། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༤ Duration of the Rights

43. The plant variety protection shall last 20 years from date of grant of the right and 25 years for trees and vines. Exhaustion of the Rights

44. The rights conferred in sections 36 to 39 of this Act shall not extend to acts concerning any material of the protected variety or any material derived from such protected variety, which has been sold or otherwise marketed by the holder with her or his consent, unless such activities: (1) involve further propagation of the variety in question; or (2) involve an export of material, for the purpose of propagation, into a country that does not protect varieties of the plant genus or species to which the variety belongs. Compulsory Licenses

45. A person may file an application to the Competent National Authority, for grant of a compulsory license in respect of the rights conferred under this Act.

46. A compulsory license shall not be granted unless one or more of the following conditions are fulfilled, if: (1) it is necessary to safeguard public interest; Biodiversity Act of Bhutan 2022 15 ཐོབ་དབང་གི་དུས་ཡུན། ༤༣. ཐོབ་དབང་གི་དུས་ཡུན་དེ་ ཐོབ་དབང་ཐོབ་པའི་ཚེས་གྲངས་ལས་འགོ་བཙུགས་ཏེ་ སྔོ་ཤིང་ རིགས་སྣ་ཨིན་པ་ཅིན་ ལོ་ངོ་ ༢༠ དང་ ཤིང་དང་རུ་སྦྱིའི་རིགས་ཨིན་པ་ཅིན་ ལོ་ངོ་ ༢༥ ཚུན་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་དགོ། ཐོབ་དབང་རྫོགས་པ། ༤༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༣༦ པ་ལས་ ༣༩ པའི་ནང་གསལ་ལྟར་དུ་ སྤྲོད་པའི་ཐོབ་དབང་ དེ་གིས་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ཡོད་པའི་རིགས་སྣ་གང་རུང་གི་ལཱ་འབད་ནི་ཚུ་ལས་ བཙོང་ནི་ ཡང་ན་ ཐོབ་དབང་འཆང་མི་གི་གནང་བ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ བཙོང་བ་ ཡང་ན་ སྔོ་ཤིང་གི་རིགས་གསོ་སྐྱོང་ འབད་ཡོད་མི་འདི་ བཙོང་ཚར་བའི་རིགས་སྣ་ལུ་ རིགས་ཀྱི་ཐོབ་དབང་ཁྱབ་ཚད་མེད་དེ་འབད་ རུང་ གཤམ་འཁོད་ལས་སྣ་ཚུ་གི་དོན་ལས་ བཙོངས་བཙོངམ་ཨིན་པ་ཅིན་ རིགས་སྣའི་དབྱེ་ བའི་ཐོབ་དབང་ཡོད། (༡) རིགས་སྣ་དེ་ དར་ཁྱབ་གཏང་ནི་གྲངས་སུ་ཚུད་པ། ཡང་ན། (༢) སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་ ཡང་ན་ རིགས་སྣ་དེའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་མི་ཚུ་ལུ་ སྲུང་སྐྱོབ་མེད་ པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་ནང་ དར་ཁྱབ་གཏང་ནི་དོན་ལུ་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་ནིའི་གྲངས་སུ་ཚུད་ པའི་རིགས། ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ། ༤༥. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ ཐོབ་དབང་ཐོབ་ཡོད་པའི་མི་ངོ་གང་རུང་ཅིག་གིས་ ངེས་དགོས་ཆོག་ ཐམ་ཞུ་ནིའི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་ཞུ་ཡིག་ཕུལ་ཆོག། ༤༦. ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ་ཞུ་ནིའི་དོན་ལུ་ གཤམ་གསལ་གྱི་གནད་དོན་གཅིག་ ཡང་ན་ དེ་ལས་ ལྷག་སྟེ་ཚང་དགོཔ་ཨིན། (༡) མི་མང་གི་མཐའ་དོན་བཙན་ཐབས་ཀྱི་དོན་ལུ་ ཉེན་སྲུང་འབད་བ། ཡང་ན། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༥ (2) it is necessary due to insufficient supply of the subject variety by the rights holder; (3) a high proportion of the plant variety offered for sale by the right holder in Bhutan is being imported and not produced in the country; or (4) the right holder is not prepared to grant a license on reasonable commercial terms. Other requirements for Granting Compulsory License

47. The Competent National Authority shall act in compliance with the general laws and regulations in granting or refusing a compulsory license. In particular, the Competent National Authority shall: (1) provide opportunity to the right holder to be heard and to respond to all assertions of the applicant of the compulsory license; (2) consult the interest groups and national professional organizations in the field concerned before granting or refusing a compulsory license.

48. Any appeal against the decision of the Competent National Authority to grant or refuse a compulsory license, or on the amount of equitable remuneration thereof, shall be brought before a court of law. Derogation from Exceptions

49. Any private contracts that impose restrictions on the use of the material of the variety, or parts thereof, in contravention to the exceptions set out in sections 41 and 42 of this Act shall be unenforceable. Biodiversity Act of Bhutan 2022 16 (༢) ཐོབ་དབང་འཆང་མི་དེ་གིས་ རིགས་སྣ་དེ་ མཁོ་སྤྲོད་ལངམ་སྦེ་བཀྲམ་སྤེལ་འབད་མ་ ཚུགས་པ། (༣) ཐོབ་དབང་འཆང་མི་དེ་གིས་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་འདི་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ ཚོང་སྒྱུར་ གྱི་དོན་ལུ་མང་ཤ ོས་ཅིག་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་འཁོད་བཟོ་བཏོན་མ་འབད་བར་ ཕྱི་ལས་ནང་ འདྲེན་འཐབ་པ། (༤) ཐོབ་དབང་འཆང་མི་དེ་གིས་ འོས་འཚམས་ལྡན་པའི་ཚོང་སྒྱུར་གྱི་གོང་ཚད་ལྟར་དུ་ ཆོག་ ཐམ་སྤྲོད་མ་བཏུབ་པ། ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ་གནང་ནིའི་དོན་ལུ་དགོས་མཁོ་གཞན། ༤༧. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ་གནངམ་ད་ ཡང་ན་ མ་གནང་ བར་བཞག་ནི་ཚུ་ཡང་ སྤྱིར་བཏང་གི་བཅའ་ཁྲིམས་དང་བཅའ་ཡིག་ཚུ་དང་འཁྲིལ་དགོཔ་པའི་ ཁར་ དམིགས་བསལ་གྱིས། (༡) ཐོབ་དབང་འཆང་མི་དེ་ལུ་ ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ་ཞུ་བ་པོའི་གསལ་བསྒྲགས་ཚུ་ལུ་ ལན་ གསལ་བཀོད་ནི་གོ་སྐབས་སྤྲོད་དགོ། (༢) ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ་གནངམ་ད་ ཡང་ན་ མ་གནང་བའི་སྔ་གོང་ལས་ ཁེ་རྒུད་ཡོད་མི་ སྡེ་ཚན་དང་ གནད་དོན་དང་འབྲེལ་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁྱད་རིག་ཚོགས་སྡེ་ཚུ་དང་ཅིག་ ཁར་གྲོས་བསྟུན་འབད་དགོ། ༤༨. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ཆོག་ཐམ་གནང་ནི་ ཡང་ན་ མ་གནང་པར་བཞག་ནི་ ཡང་ན་ གླ་ཡོན་མང་ཉུང་གི་གྲོས་ཆོད་གུར་ ཁེ་རྒུད་མ་བཏུབ་ཚེ་ ཁྲིམས་ཀྱི་འདུན་ས་ལུ་མཐོ་ གཏུགས་ཞུ་ཆོག། ཡངས་ཆག་ལས་འགལ་བ། ༤༩. སྒེར་གྱི་འགན་ཡིག་ཚུ་ནང་ རིགས་སྣ་དངོས་པོ་ ཡང་ན་ དེའི་ཆ་ཤས་སྤྱོད་ནི་ཚུ་ བཅའ་ཁྲིམས་ འདིའི་དོན་ཚན་ ༤༡ པ་དང་ ༤༢ པའི་ནང་བཀོད་དེ་ཡོད་པའི་ ཡངས་ཆག་ལས་འགལ་བའི་ བཀག་དམ་འབད་བ་ཅིན་ བསྟར་སྤྱོད་འབད་མི་ཆོག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༦ Application for Protection

50. A person may file an application for a plant variety right under this Act and the procedures of application shall be prescribed in the Rules. Examination

51. Under the supervision of the Competent National Authority, the variety shall be examined based on the results obtained by the applicant as prescribed in the Rules. Denomination

52. The denomination of a protected variety shall be its generic designation in a way that the variety may be identified. The denomination may consist of any suitable word, combination of words, combination of words and figures or combination of letters and figures, provided that the denomination allows the variety to be identified. Interface with Seed Certification System

53. The rights conferred under this Act shall be separate from the measures taken by the Royal Government of Bhutan to regulate the production, certification and marketing of material of plant varieties or the importing or exporting of such material. Biodiversity Act of Bhutan 2022 17 སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་དོན་ལུ་ཞུ་ཡིག། ༥༠. མི་ངོམ་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣའི་ཐོབ་དབང་ལུ་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་ ཆོགཔ་དང་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་ཐངས་ཀྱི་བྱ་སྒོ་ཚུ་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་དགོ། བརྟག་ཞིབ། ༥༡. བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་ཡོད་མི་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་མི་གིས་ཐོབ་ཡོད་པའི་གྲུབ་ འབྲས་ཚུ་ལུ་ གཞི་བཞག་སྟེ་རིགས་སྣ་དེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ ལྟ་རྟོག་ ཐོག་ལུ་བརྟག་ཞིབ་འབད་དགོ། མིང་བཏགས། ༥༢. སྲུང་སྐྱོབ་རིགས་སྣ་ཅིག་གི་མིང་རྟགས་དེ་ རིགས་སྣ་དེའི་ངོས་འཛིན་ལུ་ འོས་འབབ་ཡོད་པའི་ རིགས་རྒྱུད་ངོས་འཛིན་ཅན་དགོ། རིགས་རྒྱུད་ངོས་འཛིན་ཅན་གྱི་མིང་བཏགས་དེ་ཡང་རིགས་སྣ་ ངོས་འཛིན་འབད་ནི་ལུ་ འོས་འབབ་ལྡན་པའི་ མིང་ཚིག་དང་མིང་ཚིག་མཉམ་སྦྱོར་ མིང་ཚིག་ དང་ཨང་གཟུགས་མཉམ་སྦྱོར་ ཡང་ན་ ཡིག་གཟུགས་དང་ཨང་གཟུགས་མཉམ་སྦྱོར་ གང་རུང་ བཏགས་ཆོག། སོན་རིགས་ལག་ཁྱེར་ལམ་ལུགས་ཀྱི་འབྲེལ་མཚམས། ༥༣. བཅའ་ཁྲིམས་འདི་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ཐོབ་དབང་སྤྲོད་མི་དེ་ འབྲུག་རྒྱལ་གཞུང་གིས་སྔོ་ཤིང་རིགས་ སྣའི་དངོས་པོ་ཚུ་བཟོ་བཏོན་དང་ལག་ཁྱེར་སྤྲོད་ལུགས་ དེ་ལས་ ཚོང་འབྲེལ་འཐབ་ནི་ ཡང་ ན་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣའི་དངོས་པོ་ནང་འདྲེན་འཐབ་ནི་ ཡང་ན་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་ནིའི་ཐབས་ལམ་ སྒྲིགས་ཏེ་ཡོད་མི་ཚུ་ལས་སོ་སོར་འོང་དགོཔ་ཨིན། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༧ Interface with Patent Law

54. Notwithstanding any patent rights restricting the use of material of the variety or parts thereof, the exceptions as set out in sections 41 and 42 of this Act shall apply. Nullity of Breeder’s Right

55. The Competent National Authority shall declare a breeder’s right null and void when it is established that: (1) the conditions laid down in sections 29 to 34 of this Act are not complied with at the time of the grant of the breeder’s right; or (2) the breeder’s right has been granted to a person who is not entitled to it. Cancellation of Breeder’s Right

56. The Competent National Authority may cancel a breeder’s right, if the conditions laid down in sections 29 to 34 of this Act are no longer fulfilled.

57. The Competent National Authority may cancel a breeder’s right granted, if the breeder within a prescribed period fails to: (1) provide the Competent National Authority with the information, documents or material deemed necessary for verifying the maintenance of the variety; (2) pay such fees as may be payable to keep the right in force; or Biodiversity Act of Bhutan 2022 18 དཔེ་གསར་ཁྲིམས་དབང་གི་འབྲེལ་མཚམས། ༥༤. དངོས་པོའི་རིགས་སྣ་ཚུ་ ཡང་ན་ དེའི་ཆ་ཤས་ཚུ་སྤྱོད་ནིའི་ཐད་ཁར་ དཔེ་གསར་བདག་དབང་གི་ བཀག་དམ་ལུ་མ་ལྟོས་པར་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༤༡ པ་ལས་ ༤༢ པའི་ནང་བཀོད་ དེ་ཡོད་མི་ཡངས་ཆག་དང་འཁྲིལ་དགོ། རིགས་སྤེལ་མི་ཚུ་གི་ཐོབ་དབང་ཆ་གནས་མེད་པ། ༥༥. གཤམ་གསལ་དོན་ཚན་ཚུ་གི་བདེན་ཁུངས་བཀལ་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རིགས་སྤེལ་མིའི་ཐོབ་དབང་ཚུ་ ནུས་མེད་དང་བདེན་སྟོང་སྦེ་གསལ་བསྒྲགས་འབད་དགོ། (༡) རིགས་སྤེལ་མི་གི་ཐོབ་དབང་སྤྲོད་པའི་སྐབས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༢༩ པ་ ལས་ ༣༤ པ་ཚུའི་ནང་བཀོད་དེ་ཡོད་མི་གནད་དོན་ཚུ་དང་མ་འཁྲིལ་བར་ཡོདཔ། ཡང་ན། (༢) རིགས་སྤེལ་མི་གི་ཐོབ་ལམ་མེད་པའི་མི་ཅིག་ལུ་ཐོབ་དབང་སྤྲོད་དེ་ཡོདཔ། རིགས་སྤེལ་མི་གི་དབང་ཆ་ཆ་མེད་བཏང་བ། ༥༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༢༩ པ་ལས་ ༣༤ པའི་ནང་ འཁོད་དེ་ཡོད་མི་ གནས་ཚིག་ཚུ་ མ་འགྲུབ་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རིགས་སྤེལ་མི་གི་ཐོབ་དབང་ཚུ་ཆ་མེད་ གཏང་ཆོག། ༥༧. རིགས་སྤེལ་མི་གིས་ ཆེད་དུ་བཀོད་པའི་དུས་ཡུན་ནང་ གཤམ་གསལ་གྱི་ལས་སྣ་ཚུ་འགྲུབ་ནི་ ལས་ འཐུས་ཤོར་འབྱུང་པ་ཅིན་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རིགས་སྤེལ་མི་ལུ་ གནང་སྟེ་ཡོད་པའི་ཐོབ་དབང་ཆ་མེད་གཏང་ཆོག། (༡) རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རིགས་སྣ་རྒྱུན་སྐྱོང་བདེན་དཔྱད་ཀྱི་དོན་ལུ་ བརྡ་དོན་གནས་ཚུལ་ཡིག་ཆ་ཡང་ན་ དགོས་མཁོ་བའི་དངོས་པོ་ཚུ་ཕུལ་དགོ། ཡང་ན། (༢) ཐོབ་དབང་ལག་ལེན་སྤྱོད་ཐབས་ལུ་ གླ་ཆ་ཚུ་སྤྲོད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༨ (3) propose another suitable denomination, where the denomination of the variety is cancelled after the grant of the rights. CHAPTER 5 ACCESS TO GENETIC RESOURCES Access to Genetic Resources

58. Access to genetic resources shall be obtained through one of the following procedures: (1) Scoping Agreement; (2) Access and Benefit Sharing Agreement; (3) Material Transfer Agreement; or (4) Standard Material Transfer Agreement. Access Proposal

59. A user shall submit to the National Focal Point an access proposal for access to genetic resources in the format prescribed in the Rules along with a processing fee wherever applicable.

60. The National Focal Point shall assess the access proposal against the criteria set out in the Rules and inform the user in writing of the decision taken as per the time stipulated in the Rules. Biodiversity Act of Bhutan 2022 19 (༣) ཐོབ་དབང་ཐོབ་པའི་ཤུལ་ལས་ རིགས་སྣའི་མིང་བཏགས་ཏེ་ ཆ་མེད་བཏང་བའི་ཤུལ་ མར་ག སོ་སྐྱོང་འཐབ་མི་དེ་གིས་འོས་འབབ་ཅན་གྱི་མིང་བཏགས་གཞན་ཅིག་གྲོས་འཆར་ ཕུལ་དགོ། ལེའུ་ ༥ པ། རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད། རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད། ༥༨. རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ནི་འདི་ གཤམ་གསལ་གྱི་བྱ་སྒོའི་རིམ་པ་ཚུ་གི་གྲལ་ ལས་ གང་རུང་གཅིག་བརྒྱུད་དེ་ ལེན་དགོ། (༡) སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱའི་ཐོག། ཡང་ན། (༢) ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱའི་ཐོག། (༣) རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱའི་ཐོག། (༤) གནས་ཚད་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་གན་རྒྱའི་ཐོག། ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར། ༥༩. སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་པའི་བཀོད་སྒྲིགས་ལྟར་དུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་གྲོས་འཆར་དང་གཅིག་ཁར་ དགོས་མཁོ་དང་འཁྲིལ་བྱ་རིམ་གྱི་འཐུས་དང་ སྦྲགས་ཏེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་ཕུལ་དགོ། ༦༠. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ བཅའ་ཡིག་ནང་གི་ཚད་གཞི་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་ འཆར་དབྱེ་ཞིབ་འབད་དགོཔ་དང་ དེའི་གྲོས་ཆོད་འདི་ཡང་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་པའི་ དུས་ཡུན་ནང་འཁོད་ སྤྱོད་མི་འདི་ལུ་ ཡིག་ཐོག་བརྡ་དོན་སྤྲོད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༡༩

61. The National Focal Point shall determine the conditions of access based on the access proposal and intended use of the genetic resources as prescribed in the Rules.

62. An access proposal is the basis for negotiation of either a Scoping Agreement or an Access and Benefit Sharing Agreement.

63. The Competent National Authority shall have the final authority to approve or reject an access proposal to genetic resources based on the recommendation of National Focal Point.

64. The National Focal Point may submit request for exemptions from procedural requirements or a fee waiver under this Act to the Competent National Authority where the access to genetic resources is driven by national priorities and programmes.

65. The Competent National Authority shall, for the purpose of section 64 of this Act, render its decision based on the degree of benefit that may accrue to the nation in general and a community in particular. Prior Informed Consent

66. The National Focal Point shall before entering into Scoping Agreement or Access and Benefit Sharing Agreement seek prior informed consent of the providers of genetic resources or holders of associated traditional knowledge as prescribed in the Rules. Biodiversity Act of Bhutan 2022 20 ༦༡. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ ཞུ་ཡིག་དང་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་གི་ དམིགས་པ་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་ཆ་རྐྱེན་ཚུ་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་དེ་ཡོད་མི་ དང་འཁྲིལ་ཏེ་ གཏན་འཁེལ་བཟོ་དགོ། ༦༢. ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་འདི་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ གང་རུང་ཅིག་ མཐུན་སྒྲིག་འབད་ནི་གི་གཞི་ཨིན། ༦༣. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་གྲོས་འདེབས་གུར་གཞི་བཞག་ཐོག་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ གི་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་གནང་བ་གནང་ནི་ ཡང་ན་ མ་གནང་ནིའི་མཐའ་དཔྱད་ཀྱི་དབང་ཚད་འདི་ རྒྱལ་ ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་ཡོད། ༦༤. རིགས་རྒྱུད་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་ཐོབ་སྤྱོད་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་གཙོ་རིམ་དང་ལས་རིམ་ལུ་འཁྲིལ་དགོ་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ བཀོད་དེ་ཡོད་པའི་བྱ་སྒོའི་རིམ་ པ་ཚུའི་དགོས་མཁོ་ལས་ཡངས་ཆག་ ཡང་ན་འཐུས་དགོངས་ཡངས་ཀྱི་ཞུ་བ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་ཕུལ་དགོ། ༦༥. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༦༤ པའི་དོན་ལུ་ སྤྱིར་ བཏང་རྒྱལ་ཁབ་དང་དམིགས་བསལ་གྱི་མི་སྡེ་ལུ་ཁེ་ཕན་བྱུང་ཡོད་པའི་ཚད་གུ་གཞི་གཞག་སྟེ་ གྲོས་ཐག་གཅད་དགོ། སྔ་གོང་བརྡ་འཕྲོད་གནང་བ། ༦༦. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ སྔོན་དཔྱད་ཀྱི་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་ བཤའི་གན་རྒྱ་མ་བཟོ་བའི་ ཧེ་མ་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་དེ་ཡོད་མི་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ རིགས་ རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི་ ཡང་ན་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་འཆང་མི་ཚུའི་ སྔ་གོང་བརྡ་འཕྲོད་གནང་བ་ ལེན་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༠ Relationship to Other Permits

67. A Scoping Agreement, Access and Benefit Sharing Agreement, Material Transfer Agreement, or Standard Material Transfer Agreement is not a substitute for other permits or clearance required for collection of genetic resources under the relevant laws in force.

68. If a user requires a permit or clearance from other agencies, the National Focal Point may assist the user to obtain such permit before execution of a contract.

69. The National Focal Point shall, at any stage of access, determine whether there is a need to carry out resource sustainability assessment for access to genetic resources.

70. The concerned user shall bear the cost for conducting resource sustainability assessment under section 69 of this Act. Scoping Agreement and Access and Benefit Sharing Agreement General Procedure

71. A user obtaining access to genetic resources for commercial utilization including commercial research shall enter either directly into Access and Benefit Sharing Agreement or a Scoping Agreement followed by Access and Benefit Sharing Agreement.

72. The National Focal Point on behalf of the providers of genetic resources shall, subject to approval of the access proposal by the Competent National Authority, negotiate a Scoping Agreement or Access and Benefit Sharing Agreement with the user. Biodiversity Act of Bhutan 2022 21 ཆོག་ཐམ་གཞན་དང་འབྲེལ་བ། ༦༧. སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ གནས་ཚད་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་གན་རྒྱ་གིས་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ཁྱབ་དབང་ཡོད་པའི་ཁྲིམས་གཞན་ གྱི་མངའ་འོག་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ བསྡུ་ལེན་གི་དོན་ལུ་མཁོ་བའི་ཆོག་ཐམ་གཞན་གྱི་ ཚབ་སྦེ་མི་བཏུབ། ༦༨. གལ་སྲིད་ སྤྱོད་མི་ཅིག་ལུ་ ལས་སྡེ་གཞན་ལས་ཆོག་ཐམ་ ཡང་ན་ ཉོགས་མེད་ཀྱི་གནང་བ་ དགོ་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ གན་འཛིན་མ་བཟོ་བའི་ཧེ་མ་སྤྱོད་མི་འདི་ལུ་ དེ་ ལུགས་ཀྱི་ཆོག་ཐམ་ལེན་ནི་ལུ་གྲོགས་རམ་འབད་ཆོག། ༦༩. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་གོ་རིམ་གང་རུང་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ནི་དོན་ལུ་ཐོན་ཁུངས་ཡུན་བརྟན་གྱི་དབྱེ་ཞིབ་འབད་དགོཔ་ཡོད་མེད་གཏན་འཁེལ་ བཟོ་དགོ། ༧༠. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༦༩ པའི་འོག་ལུ་ ཐོན་ཁུངས་ཡུན་བརྟན་གྱི་དབྱེ་ཞིབ་འབད་བའི་ འགྲོ་སོང་འདི་ འབྲེལ་ཡོད་སྤྱོད་མི་འདི་གིས་འབག་དགོ། སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་དང་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ། སྤྱིར་བཏང་བྱ་རིམ། ༧༡. སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཚོང་འབྲེལ་བརྩིས་ཏེ་ ཚོང་འབྲེལ་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་ དོན་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་ལེན་སྐབས་ ཐད་ཀར་དུ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་བཟོ་བའི་ཤུལ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་དགོ། ༧༢. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་གནང་བ་དང་འཁྲིལ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི་ཚུའི་ཧོངས་ལས་སྦེ་ སྤྱོད་མི་དང་ཅིག་ཁར་སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ མཐུན་སྒྲིག་འབད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༡

73. The National Focal Point shall, upon completion of the negotiation, submit the outcome to the Competent National Authority for approval.

74. The Competent National Authority may recommend changes to a Scoping Agreement or Access and Benefit Sharing Agreement before its approval.

75. If the user does not agree to the changes recommended by the Competent National Authority under section 74 of this Act, the National Focal Point may further negotiate with the user.

76. The provider of genetic resources shall subject to the approval of the negotiated terms by the Competent National Authority, execute a Scoping Agreement or Access and Benefit Sharing Agreement with the user in the presence of the National Focal Point. Scoping Agreement

77. A user may obtain a Scoping Agreement for initial exploratory phase of research, and development with the aim of establishing commercial research potential.

78. A Scoping Agreement shall either be a standard contract as may be prescribed in the Rules, or a negotiated contract.

79. The existence of a Scoping Agreement shall not bind the National Focal Point to enter into an Access and Benefit Sharing Agreement.

80. A Scoping Agreement shall be conditional on the payment of a processing fee and a commitment fee as prescribed in the Rules which is non-refundable. Biodiversity Act of Bhutan 2022 22 ༧༣. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ མཐུན་སྒྲིག་འབད་ཚར་བའི་རྗེས་སུ་ གྲུབ་འབྲས་ཆ་འཇོག་ འབད་ནི་གི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་ལུ་ཕུལ་དགོ། ༧༤. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་ བཤའི་གན་རྒྱ་ གནང་བ་མ་གནང་མིའི་ཧེ་མ་ བསྒྱུར་བཅོས་ཀྱི་གྲོས་འདེབས་གནང་ཆོག། ༧༥. གལ་སྲིད་ སྤྱོད་མི་འདི་གིས་བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་ དོན་ཚན་ ༧༤ པའི་འོག་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་བསྒྱུར་བཅོས་ཀྱི་གྲོས་འདེབས་གནང་མི་ལུ་ ཁས་མ་ལེན་པ་ཅིན་ རྒྱལ་ ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་སྤྱོད་མི་དང་གཅིག་ཁར་ སླར་ཡང་མཐུན་སྒྲིག་འབད་ཆོག། ༧༦. རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི་ཅིག་གིས་ མཐུན་སྒྲིག་འབད་དེ་ཡོད་པའི་ཁ་ཚིག་ཚུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་གནང་བ་དང་འཁྲིལ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ངོ་འཛོམས་ཐོག་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་དགོ། སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ། ༧༧. སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ཞིབ་འཚོལ་འོས་འབབ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི་དོན་ལུ་ ཞིབ་ འཚོལ་དང་གོང་འཕེལ་གྱི་འགོ་ཐོག་བརྟག་ཞིབ་ཀྱི་གོ་རིམ་དོན་ལུ་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་བཟོ་ཆོག། ༧༨. སྔོན་དཔྱད་ཀྱི་གན་རྒྱ་འདི་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་དེ་ཡོད་མི་ གནས་ཚད་ཅན་གྱི་གན་ འཛིན་ཡང་ན་ མཐུན་སྒྲིག་འབད་ཡོད་པའི་གན་འཛིན་གང་རུང་ཅིག་དགོ། ༧༩. སྔོན་དཔྱད་ཀྱི་གན་རྒྱ་ཡོདཔ་ཙམ་ཅིག་གི་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་འདི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་ནི་ལུ་འཁྲིལ་དགོཔ་མེད། ༨༠. སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་བཟོ་ནི་འདི་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་དེ་ཡོད་མི་ ལོག་སྤྲོད་མ་དགོ་པའི་ བྱ་རིམ་གྱི་འཐུས་དང་ འགན་ལེན་གྱི་འཐུས་ཚུ་དང་འཁྲིལ་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༢

81. A user shall not transfer research results or accessed genetic resources to a third party without the prior written approval of the Competent National Authority.

82. If a user transfers research results or accessed genetic resources to a third party for product development and commercial utilization, the third party shall put forward an access proposal for negotiating an Access and Benefit Sharing Agreement.

83. A user not intending to enter into Access and Benefit Sharing Agreement shall surrender accessed genetic resources, research results, and related information to the National Focal Point as determined in the Scoping Agreement.

84. The National Focal Point shall have ownership over the research results, accessed genetic resources, and relevant information surrendered under section 83 of this Act. Access and Benefit Sharing Agreement

85. Access and Benefit Sharing Agreement is based on mutually agreed terms and include fair and equitable sharing of benefits as per the conditions set in Chapter 7 of this Act.

86. Notwithstanding anything contained in section 77 of this Act, a user may directly enter into an Access and Benefit Sharing Agreement without entering into Scoping Agreement, where the National Focal Point and the user considers it appropriate. Biodiversity Act of Bhutan 2022 23 ༨༡. སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་ སྔ་གོང་གི་ཡིག་ཐོག་གནང་བ་མེད་པར་ ཞིབ་འཚོལ་གྱི་གྲུབ་འབྲས་ཚུ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཚར་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ རྩ་ ཕན་གཞན་ལུ་སྤྲོད་མི་ཆོག། ༨༢. གལ་སྲིད་སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ ཞིབ་འཚོལ་གྱི་གྲུབ་འབྲས་ཚུ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཚར་མི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ རྩ་ཕན་གཞན་མི་ཅིག་ལུ་ ཐོན་སྐྱེད་གོང་འཕེལ་དང་ ཚོང་འབྲེལ་ བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་དོན་ལུ་སྤྲོད་ཚེ་ རྩ་ཕན་དེ་གིས་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་མཐུན་ སྒྲིག་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་བཙུགས་དགོ། ༨༣. སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་ནི་བློ་འདོད་མེད་ཚེ་ ཐོབ་སྤྱོད་ འབད་ཚར་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་ ཞིབ་འཚོལ་གྲུབ་འབྲས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ བརྡ་དོན་ཚུ་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་རྩིས་སྤྲོད་དགོ། ༨༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༨༣ པའི་འོག་ལུ་ བརྩིས་སྤྲོད་དེ་ཡོད་པའི་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་གྲུབ་ འབྲས་ཚུ་དང་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཚར་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ དེ་ལས་ འབྲེལ་ཡོད་བརྡ་དོན་ ཚུ་གི་བདག་དབང་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་ཡོད། ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ། ༨༥. ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་འདི་ ཕྱོགས་མཐུན་གྱི་སྒོ་ལས་ཁ་འཆམ་པའི་ཁ་ཚིག་ གུར་གཞི་བཞག་ཡོདཔ་ལས་ ལེའུ་ ༧ པར་འཁོད་དེ་ཡོད་མི་ཆ་རྐྱེན་ལྟར་ ཁེ་ཕན་ཚུ་འདྲ་མཉམ་ དང་སྤྱི་སྙོམས་ཐོག་ བགོ་བཤའ་སྤྲོད་དགོ། ༨༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༧༧ ལུ་མ་ལྟོས་པར་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་དང་སྤྱོད་མི་ ཅིག་གིས་ འོས་འབབ་མཐོང་ཚེ་ སྤྱོད་མི་འདི་གིས་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་མ་བཟོ་བར་ ཐད་ཀར་ དུ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་ཆོག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༣

87. An Access and Benefit sharing Agreement sets out the terms and conditions for access to and utilization of genetic resources or access to and utilization of associated traditional knowledge for research or commercial purposes.

88. An Access and Benefit Sharing Agreement shall be conditional on the payment of a processing fee and a commitment fee as prescribed in the Rules which is non-refundable. Provided that the commitment fee shall not be payable, if the payment has been made at the scoping phase. Certificate of Compliance

89. The Competent National Authority shall issue certificate of compliance to the user upon execution of a Scoping Agreement or Access and Benefit Sharing Agreement.

90. A certificate of compliance serves as evidence that the genetic resources or associated traditional knowledge have been accessed in accordance with the provisions of this Act. Material Transfer Agreement

91. A Material Transfer Agreement is a contract to ensure facilitated transfer of genetic resources.

92. A user may, subject to the approval of the Competent National Authority, obtain Material Transfer Agreement for any of the following purposes: (1) specific academic research by a student without commercial intent for the purpose of obtaining academic degree; Biodiversity Act of Bhutan 2022 24 ༨༧. ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་གི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་བཀོལ་ སྤྱོད་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་གྱི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་དོན་ལུ་ཞིབ་ འཚོལ་ ཡང་ན་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ཁ་ཚིག་དང་གནས་ཚིག་ཚུ་བཀོདཔ་ཨིན། ༨༨. ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་ནི་འདི་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་དེ་ཡོད་མི་ ལོག་སྤྲོད་མ་དགོ་པའི་བྱ་རིམ་གྱི་འཐུས་དང་ འགན་ལེན་གྱི་འཐུས་ཚུ་དང་འཁྲིལ་དགོ། ཨིན་རུང་སྔོན་དཔྱད་གོ་རིམ་སྐབས་ འགན་ལེན་གྱི་འཐུས་སྤྲོད་ཡོད་ཚེ་ འཐུས་ལོག་སྤྲོད་མིན་ དགོ། གནས་པའི་ལག་ཁྱེར། ༨༩. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ སྔོན་དཔྱད་ཀྱི་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་ བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་ཚར་བའི་ཤུལ་ལུ་ སྤྱོད་མི་འདི་ལུ་གནས་པའི་ལག་ཁྱེར་སྤྲོད་དགོ། ༩༠. གནས་པའི་ལག་ཁྱེར་འདི་གི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ་ ཤེས་ཡོན་ཚུ་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དགོངས་དོན་ཚུ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཡོད་པའི་སྒྲུབ་ བྱེད་བཏུབ། རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་གན་རྒྱ། ༩༡. རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ཐོབ་སྤྱོད་འབདཝ་ད་ ལྷན་ཐབས་ འབད་དགོཔ་ངེས་བརྟན་བཟོ་ནིའི་གན་འཛིན་ཨིན། ༩༢. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་གནང་བ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ གཤམ་འཁོད་ གནད་དོན་ཚུ་གི་དོན་ལས་ རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ་བཟོ་ཆོག། (༡) སློབ་ཕྲུག་ཅིག་གིས་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དམིགས་པ་མེད་པར་ སློབ་རིག་གི་གཙུག་ལག་ཤེས་ ཚད་ཀྱི་དོན་ལུ་ དམིགས་གསལ་སློབ་རིག་གི་ཞིབ་འཚོལ་འབད་མི། ཡང་ན། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༤ (2) exchange of samples between national and international institutions for research without commercial intent; (3) sample testing for specific purposes as determined by the National Focal Point and approved by the Competent National Authority; or (4) such other cases as may be determined by the Competent National Authority.

93. The National Focal Point shall determine whether a user qualifies for a Material Transfer Agreement under section 92 of this Act. Access to Plant Genetic Resources for Food and Agriculture

94. Access to duly registered ex-situ collections of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture under Annex-1 of the International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture specifically for food and feed purposes shall be in accordance with the terms and conditions of the Multilateral System of Access and Benefit-sharing of the Treaty. Provided that the Competent National Authority has declared the Plant Genetic Resources for Food and Agriculture to be in the public domain and under the management and control of the Government. Biodiversity Act of Bhutan 2022 25 (༢) རྒྱལ་ཡོངས་གཙུག་སྡེ་ཚུའི་བར་ན་དང་ རྒྱལ་ཡོངས་དང་རྒྱལ་སྤྱིའི་གཙུག་སྡེ་ཚུའི་བར་ན་ དེ་ལས་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དམིགས་པ་མེད་པའི་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་དོན་ལུ་ དཔེ་ཚད་བརྗེ་སོར་ འབད་མི། (༣) དམིགས་གསལ་གནད་དོན་གྱི་དོན་ལུ་ དཔེ་ཚད་བརྟག་དཔྱད་འབད་ནིའི་དོན༌ལུ་ རྒྱལ་ ཡོངས་ཀྱི༌ངོ༌ཚབ་གཙོ༌ཅན༌གྱི༌ གྲོས་ཐག་ཆོད༌དེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ གནང་བ་གྲུབ་མི། (༤) རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་ གཏན་འཁེལ་བཟོ་ཡོད་པའི་དེ་བསྟུན་གྱི་གནད་ དོན་གཞན་ཚུ། ༩༣. རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི༌ངོ༌ཚབ༌གཙོ༌ཅན༌གྱིས༌ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༩༢ པའི་འོག་ལུ་ སྤྱོད་ མི་ཅིག༌ལུ་ རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱའི་དོན་ལུ་ ཁྱད་ཆོས་ཚུ་ཚང་ག་མི་ཚང༌ གཏན་འཁེལ་བཟོ་ དགོ། བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་དོན་ལུ་ སྔོ་ཤིང་གི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཐོབ་སྤྱོད། ༩༤. རྒྱལ་སྤྱི་བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་སྔོ་ཤིང་ ཆིངས་ཡིག་གི་ཟུར་ སྦྲགས་ ༡ པའི་ནང་ ཚུལ་མཐུན་ཐོ་བཀོད་གྲུབ་པའི་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ལས་མེན་མི་ དམིགས་གསལ་དུ་ བཟའ་འཐུང་དང་ཆག་གི་དོན་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་བསྡུ་ལེན་ ཐོབ་ སྤྱོད་འབད་དགོ་པ་ཅིན་ རྒྱལ་ཁབ་ཕྱོགས་མང་གི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་ལམ་ལུགས་ ཆིངས་ཡིག་ནང་གི་ ཁ་ཚིག་དང་གནས་ཚིག་ཚུ་དང་འཁྲིལ་དགོ། ཨིན་རུང་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་དོན་ལུ་ སྔོ་ཤིང་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ མི་མང་མངའ་འོག་དང་ གཞུང་གི་འཛིན་སྐྱོང་དང་དམ་འཛིན་འོག་ལུ་ ཨིན་པའི་ གསལ་སྒྲགས་འབད་འབདཝ་ཅིག་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༥

95. The Competent National Authority shall categorize Plant Genetic Resources for Food and Agriculture that are in the public domain and under the management and control of the Government.

96. If there is a reasonable ground to believe that a sample will be used for non-food or non-feed purposes, the National Focal Point may determine access to such plant genetic resources subject to Access and Benefit Sharing requirements provided in this Act.

97. Plant genetic resources for food and agriculture that are held by a public collection in Bhutan or outside and not explicitly declared to be in the public domain are not covered by the Multilateral System of Access and Benefit-sharing and shall be dealt in accordance with Access and Benefit Sharing requirements. Standard Material Transfer Agreement

98. A Standard Material Transfer Agreement is a standard contract to ensure access to plant genetic resources for food and agriculture under Multilateral System of Access and Benefit Sharing of the Treaty. Sample Transfer Certificate

99. A sample transfer certificate as provided in the Rules shall be issued by the National Focal Point to facilitate transfer of samples of genetic material under a Scoping Agreement, Access and Benefit Sharing Agreement or Material Transfer Agreement or Standard Material Transfer Agreement. Biodiversity Act of Bhutan 2022 26 ༩༥. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ མི་མང་མངའ་འོག་ལུ་དང་ གཞུང་གི་འཛིན་སྐྱོང་དང་ དམ་འཛིན་འོག་ལུ་ཡོད་པའི་ བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་དོན་ལུ་ སྔོ་ཤིང་གྱི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཚུ་ རིགས་དབྱེ་སྟེ་བཞག་དགོ། ༩༦. གལ་སྲིད་ དཔེ་ཚད་ཅིག་ བཟའ་འཐུང་ ཡང་ན་ ཆག་གི་དོན་ལུ་མིན་པའི་གནད་དོན་ལུ་ལག་ ལེན་འཐབ་ནི་ཨིན་པའི་དོགས་པ་འཆར་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ དེ་ལུགས་ཀྱི་ སྔོ་ཤིང་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུའི་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་ཐད་ བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ནང་འཁོད་དེ་ཡོད་པའི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་དགོས་མཁོ་དང་འཁྲིལ་དགོཔ་སྦེ་ གཏན་འཁེལ་བཟོ་ཆོག། ༩༧. བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་དོན་ལུ་ སྔོ་ཤིང་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་ གང་རུང་ལུ་ མི་མང་བསྡུ་ལེན་ནང་ཡོད་མི་ དེ་ལས་ མི་མང་མངའ་འོག་ནང་འཁོད་ གསལ་ཏོག་ ཏོ་སྦེ་གསལ་བསྒྲགས་མ་འབད་མི་ཚུ་ རྒྱལ་ཁབ་ཕྱོགས་མང་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་ ལམ་ལུགས་ཀྱི་མ་ཁྱབ་ནི་དང་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་དགོས་མཁོ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ལག་ ལེན་འཐབ་དགོ། གནས་ཚད་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ། ༩༨. གནས་ཚད་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཕྱོགས་མང་གི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་ བགོ་བཤའི་ལམ་ལུགས་ཆིངས་ཡིག་གི་འོག་ལུ་ བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་གྱི་དོན་ལུ་ སྔོ་ཤིང་གི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད་ངེས་བརྟན་བཟོ་ནིའི་ གནས་ཚད་ཅན་གྱི་གན་འཛིན་ཨིན། དཔེ་ཚད་སྤོ་བཤུད་ལག་ཁྱེར། ༩༩. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུདཀྱི་་གྱི་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ གནས་ཚད་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱའི་ འོག་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་གྱི་རྒྱུ་ཆའི་དཔེ་ཚད་སྤོ་བཤུད་ལྷན་ཐབས་ཀྱི་དོན་ལུ་ བཅའ་ཡིག་ནང་འཁོད་ དེ་ཡོད་པའི་ དཔེ་ཚད་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་ལག་ཁྱེར་སྤྲོད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༦

100. The sample transfer certificate shall indicate the place from where the sample is collected and the destination of the sample. CHAPTER 6 ACCESS TO TRADITIONAL KNOWLDEGE ASSOCIATED WITH GENETIC RESOURCES Documentation, Preservation, and Protection

101. The National Focal Point in order to ensure the continuity of the rich traditional knowledge associated with genetic resources shall, promote its documentation, preservation, and protection.

102. The National Focal Point shall, be the central coordinating agency for inventory, documentation and regulation of traditional knowledge associated with genetic resources. Provided that non-documentation of associated traditional knowledge shall not deprive the National Focal Point, local communities, or individuals holding the knowledge from entering into Access and Benefit Sharing Agreement.

103. The National Focal Point shall maintain a national database on traditional knowledge for documenting the information on traditional knowledge associated with genetic resources.

104. Any other national entity intending to inventory and document traditional knowledge associated with genetic resources shall require prior approval of the Competent National Authority on recommendation of the National focal Point. Biodiversity Act of Bhutan 2022 27 ༡༠༠. དཔེ་ཚད་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་ལག་ཁྱེར་འདི་གིས དཔེ་ཚད་འདི་ས་གནས་ག་ཏེ་ལས་བསྡུ་ལེན་འབད་ཡི་ག་ དང་ དཔེ་ཚད་འདི་ ས་གནས་ག་ཏེ་ལུ་གཏངམ་ཨིན་ན་སྟོན་དགོ། ལེའུ་ ༦ པ། སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད། ཡིག་ཐོག་བཀོད་ནི་དང་ མི་ཉམས་རྒྱུན་སྐྱོང་ དེ་ལས་ ཉེན་སྲུང་། ༡༠༡. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ འབྱོར་ཆེ་བའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་རྒྱུན་མཐུདཔ་ཡོདཔ་སྦེ་ངེས་བརྟན་བཟོ་ཐབས་ལུ་ དེའི་ཡིག་ཐོག་ བཀོད་ནི་དང་མི་ཉམས་རྒྱུན་སྐྱོང་ དེ་ལས་ ཉེན་སྲུང་ཡར་དྲག་གཏང་དགོ། ༡༠༢. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་འདི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཚུ་གི་མཛོད་ཐོ་དང་ ཡིག་ཐོག་བཀོད་ནི་ དེ་ལས་ ཚད་འཛིན་གྱི་དོན་ལུ་ མཉམ་འབྲེལ་ གྱི་ལས་སྡེ་ལྟེ་བ་ཨིན། ཨིན་རུང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཡིག་ཐོག་ལུ་ ཐོ་བཀོད་འབད་དེ་མེད་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་དང་ ཤེས་ཡོན་འཆང་མི་ ས་གནས་ཀྱི་མི་སྡེ་ ཡང་ན་ མི་ངོམ་ཚུ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ནང་ གྲལ་གཏོགས་འབད་ནིའི་ཐོབ་དབང་མེདཔ་བཟོ་མི་ ཆོག། ༡༠༣. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཚུའི་བརྡ་དོན་ ཐོ་བཀོད་འབད་ནི་དོན་ལུ་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་གུ་ རྒྱལ་ཡོངས་གནས་ སྡུད་གཞི་མཛོད་ཅིག་ རྒྱུན་སྐྱོང་འབད་དགོ། ༡༠༤. རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ལས་སྡེ་གཞན་གང་རུང་ཅིག་གིས་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བའི་རིགས་ རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་མཛོད་ཐོ་དང་ ཡིག་ཐོག་བཀོད་ནི་གི་རེ་འདོད་བསྐྱེད་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་གྲོས་འདེབས་ཐོག་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་གནང་བ་ལེན་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༧

105. The documentation of traditional knowledge associated with genetic resources shall be based on prior informed consent of the providers.

106. The National Focal Point shall ensure the protection of the rights of traditional knowledge holders and promote the utilisation and benefit sharing with the right holders.

107. Access to traditional knowledge associated with genetic resources for research and commercial utilization shall be regulated to promote fair and equitable sharing of benefits from its use. Community Protocol

108. The National Focal Point shall support and promote communities to develop community protocols on traditional knowledge associated with genetic resources, if necessary. Providers of Traditional Knowledge Associated with Genetic Resources

109. A community shall be the provider of traditional knowledge associated with genetic resources held within a community, unless an individual is recognised as the holder of the knowledge by that community.

110. If traditional knowledge associated with genetic resources is held by more than one community, the Competent National Authority upon the recommendation of the National Focal Point shall have the right to engage any of the communities as the providers of traditional knowledge. Biodiversity Act of Bhutan 2022 28 ༡༠༥. སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཡིག་ཐོག་ལུ་ཐོ་བཀོད་ འབདཝ་ད་ ཤེས་ཡོན་སྤྲོད་མི་ཚུ་གི་ སྔ་གོང་བརྡ་འཕྲོད་གནང་བ་དང་འཁྲིལ་དགོ། ༡༠༦. རྒྱལ༌ཡོངས༌ཀྱི༌ངོ༌ཚབ༌གཙོ༌ཅན༌གྱིས༌ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་འཆང་མི་ཚུ་གི་ ཐོབ་དབང་ཚུ་གི་ཉེན་ སྐྱོབ་ངེས་བརྟན་བཟོ་ནི་དང་ ཐོབ་དབང་འཆང་མི་ཚུ་དང་ཅིག་ཁར་ བཀོལ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་ བཤའ་ཡར་དྲག་གཏང་དགོ། ༡༠༧. སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ༌ ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་ འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ནི་འདི་ འདྲ་མཉམ་དང་སྤྱི་སྙོམས་ཐོག་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའ་ ཡར་དྲག་གཏང་ནི་དོན་ལུ་ཚད་འཛིན་འབད་དགོ། མི་སྡེའི་བྱ་རིམ། ༡༠༨. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ དགོས་མཁོ་འཐོན་ཚེ་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡར་དྲག་གཏང་ནི་ནང་ མི་སྡེའི་བྱ་རིམ་བཟོ་ནི་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་ འབད་དགོ། སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་སྤྲོད་མི། ༡༠༩. མི་ངོམ་ཅིག་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་འཆང་མི་ཨིནམ་སྦེ་ མི་སྡེ་འདི་གིས་ངོས་ལེན་འབད་དེ་ཡོད་ ན་མ་གཏོགས་ མི་སྡེ་ཅིག་གི་ ནང་འཁོད་ལུ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་སྤྲོད་མི་འདི་ མི་སྡེ་ ཨིནམ་སྦེ་བརྩི་དགོ། ༡༡༠. གལ་སྲིད་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ གཅིག་ལས་ མང་བའི་མི་སྡེ་གི་འཆང་སྟེ་ཡོད་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་ གཙོ་ཅན་གྱི་གྲོས་འདེབས་ཐོག་ མི་སྡེ་གང་རུང་ཅིག་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་སྤྲོད་མི་སྦེ་ གྲལ་ གཏོགས་འབད་བཅུག་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༨

111. If no determination is made under sections 109 and 110 of this Act, the National Focal Point shall be deemed to be the provider of traditional knowledge. Access to Traditional Knowledge Associated with Genetic Resources

112. A person seeking access to traditional knowledge shall submit an access proposal to the National Focal Point as per the format prescribed in the Rules.

113. Submission of access proposal for traditional knowledge associated with genetic resources shall comply with the procedures laid down under sections 59 to 65 of this Act. Access and Benefit Sharing Agreement for Traditional Knowledge Associated with Genetic Resources

114. Access and Benefit Sharing Agreement for traditional Knowledge associated with genetic resources shall comply with procedures laid down under sections 71 to 76 and sections 85 to 88 of this Act. CHAPTER 7 FAIR AND EQUITABLE SHARING OF BENEFITS

115. Fair and equitable sharing of benefits from commercial use of genetic resources shall be the key component of a Scoping Agreement or Access and Benefit Sharing Agreement.

116. Fair and equitable sharing of benefits from commercial use of traditional knowledge associated with genetic resources shall be the key component of an Access and Benefit Sharing Agreement. Biodiversity Act of Bhutan 2022 29 ༡༡༡ གལ་སྲིད་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༠༩ པ་དང་ ༡༡༠ པའི་འོག་ལུ་ གཏན་འཁེལ་བཟོ་ མ་ཚུགས་ཚེ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་འདི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་སྤྲོད་མི་སྦེ་བརྩིས་དགོ། སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ཐོབ་སྤྱོད། ༡༡༢. མི་ངོམ་ཅིག་གིས་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཐོབ་སྤྱོད་ལེན་ནིའི་དོན་ལུ་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་ མི་སྒྲིག་བཀོད་ལྟར་ ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་ཕུལ་དགོ། ༡༡༣. སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་ ཕུལ་ཐངས་འདི་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༥༩ པ་ལས་ ༦༥ པ་ཚུན་འཁོད་ཡོད་པའི་བྱ་ རིམ་ཚུ་ལུ་གནས་དགོ། རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་འབྲེལ་བའི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་གྱི་དོན་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་ གན་རྒྱ། ༡༡༤. སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་གྱི་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་ བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་འདི་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༧༡ པ་ལས་ ༧༦ པ་ཚུན་དང་ དོན་ ཚན་ ༨༥ པ་ལས་ ༨༨ པ་ཚུན་ འཁོད་དེ་ཡོད་པའི་བྱ་རིམ་ཚུ་ལུ་གནས་དགོ། ལེའུ་ ༧ པ། འདྲ་མཉམ་དང་སྤྱི་སྙོམས་ཀྱི་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའ། ༡༡༥. རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ལག་ལེན་འཐབ་སྟེ་བྱུང་བའི་ཁེ་ཕན་ཚུ་ འདྲ་ མཉམ་དང་སྤྱི་སྙོམས་ཐོག་བགོ་བཤའ་འཐོབ་དགོཔ་འདི་ སྔོན་དཔྱད་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་ དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ཚུ་གི་ཆ་ཤས་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན། ༡༡༦. སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ལག་ལེན་འཐབ་སྟེ་བྱུང་བའི་ཁེ་ཕན་ཚུ་ འདྲ་མཉམ་དང་སྤྱི་སྙོམས་ཐོག་བགོ་བཤའ་འཐོབ་དགོཔ་ འདི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱའི་ ཆ་ཤས་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༢༩

117. The National Focal Point shall negotiate and provide oversight to ensure fair and equitable sharing of benefits arising from research and commercial utilization of genetic resources and associated traditional knowledge.

118. For the purpose of this Act, benefit-sharing arrangement shall comprise monetary or non-monetary benefits; or both, as may be specified in the Rules.

119. Monetary benefits arising out of research and commercial utilization of genetic resources from the state reserved forests and ex-situ collections shall be channeled into Bhutan Access and Benefit Sharing Fund.

120. A mutually agreed portion of monetary benefits arising from research and commercial utilization of genetic resources from community forest including genetic resources related to food and agriculture developed and sustained by communities shall be channelled into the Bhutan Access and Benefit Sharing Fund.

121. A mutually agreed portion of monetary benefits arising from research and commercial utilization of traditional knowledge associated with genetic resources shall be channelled into the Bhutan Access and Benefit Sharing Fund.

122. Where the National Focal Point is the provider of traditional knowledge associated with genetic resources under section 111 of this Act, monetary benefits arising from research and commercial utilization shall be channelled into Bhutan Access and Benefit Sharing Fund. Intellectual Property Rights

123. The Access and Benefit Sharing Agreement shall stipulate the legal consequences of applying for any intellectual property rights. Biodiversity Act of Bhutan 2022 30 ༡༡༧. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་མཐུན་སྒྲིག་དང་ལྟ་རྟོག་འབད་དེ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་ ཁེ་ཕན་ཚུ་ འདྲ་མཉམ་དང་སྤྱི་སྙོམས་ཐོག་བགོ་བཤའ་འཐོབ་དགོཔ་ངེས་བརྟན་བཟོ་དགོ། ༡༡༨. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ལུ་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གྲངས་སུ་ བཅའ་ཡིག་ནང་གསལ་བཀོད་འབད་ མི་ལྟར་ དངུལ་འབྲེལ་ཡང་ན་ དངུལ་འབྲེལ་མེན་པའི་ཁེ་ཕན་ཚུ་ ཡང་ན་གཉིས་ཆ་ར་ཚུད། ༡༡༩. རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོབ་ས་ཁོངས་དང་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་མེན་མི་ལས་བསྡུ་ལེན་ འབད་བའི་ རིགས་རྒྱུན་གྱི་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་ པའི་དངུལ་གྱི་ཁེ་ཕན་ཚུ་ འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་ནང་བཙུགས་དགོ། ༡༢༠. མི་སྡེ་ཚུ་གིས་གོང་འཕེལ་བཏང་སྟེ་ ཡུན་བརྟན་སྦེ་བཞག་མི་ བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་དང་འབྲེལ་ བའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་བརྩིས་པའི་ གྲོང་སྡེ་ནགས་ཚལ་ནང་གི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་དངུལ་གྱི་ཁེ་ཕན་ལས་ མོས་མཐུན་ཐོག་ གི་ཆ་ཤས་ཅིག་ འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་ནང་བཙུགས་དགོ། ༡༢༡. སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་ འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་ དངུལ་གྱི་ཁེ་ཕན་ལས་ཆ་ཤས་ཅིག་ འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་ནང་བཙུགས་དགོ། ༡༢༢. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༡༡ པ་ལྟར་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་འདི་ སྔར་སྲོལ་ ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་སྤྲོད་མི་ཨིན་ཚེ་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་དངུལ་གྱི་ཁེ་ཕན་ཚུ་ འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་ བཤའི་མ་དངུལ་ནང་བཙུགས་དགོ། བློ་རིག་རྒྱུ་དངོས་ཀྱི་ཐོབ་དབང་། ༡༢༣. ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ནང་ལུ་ བློ་རིག་རྒྱུ་དངོས་ཀྱི་ཐོབ་དབང་ གང་རུང་གི་ དོན་ལུ་ ཞུ་བ་འབདཝ་ད་ ཁྲིམས་དོན་འབྲེལ་བྱུང་ཚུ་ ཆེད་དུ་བཀོད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༠

124. Where there is no Access and Benefit Sharing Agreement, the application for an intellectual property right shall require the negotiation of an Access and Benefit Sharing Agreement.

125. Where no agreement is reached under section 124 of this Act, the access to genetic resources or associated traditional knowledge shall be illegal and fined as per section 157 of this Act.

126. A negotiation under section 124 of this Act shall be initiated immediately after the submission of the application for the intellectual property right.

127. A negotiation shall be finalized as soon as possible but no later than the deadline for raising objection to the grant of such right. CHAPTER 8 BHUTAN ACCESS AND BENEFIT SHARING FUND Bhutan Access and Benefit Sharing Fund

128. The Bhutan Access and Benefit Sharing Fund is hereby regularized into a statutory fund.

129. The National Focal Point shall administer and manage the Bhutan Access and Benefit Sharing Fund under the supervision of the Competent National Authority. Biodiversity Act of Bhutan 2022 31 ༡༢༤. ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་མེད་ཚེ་ བློ་རིག་རྒྱུ་དངོས་ལུ་ ཞུ་བ་འབད་བའི་སྐབས་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་གི་མཐུན་སྒྲིག་བཟོ་དགོ། ༡༢༥. གལ་སྲིད་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༢༤ པ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ གན་རྒྱའི་མཐུན་སྒྲིག་བཟོ་བ་ མེད་ཚེ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ དེ་འབྲེལ་གྱི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཐོབ་སྤྱོད་དེ་ ཁྲིམས་ འགལ་སྦེ་བརྩི་འཇོག་འབད་དགོཔ་དང་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༥༧ པ་དང་འཁྲིལ་བའི་ ཉེས་ཆད་ཕོག། ༡༢༦. བློ་རིག་རྒྱུ་དངོས་ཀྱི་ཐོབ་དབང་གི་དོན་ལུ་ ཞུ་ཡིག་ཕུལ་བའི་འདི་འཕྲོ་ལས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་ དོན་ཚན་ ༡༢༤ པ་ལྟར་དུ་ མཐུན་སྒྲིག་བཟོ་ནི་འགོ་བཙུགས་དགོ། ༡༢༧ མཐུན་སྒྲིག་ ག་དེ་མགྱོགས་མགྱོགས་ མཐའ་བཅད་འབད་དགོཔ་དང་ དེ་ཡང་ དེ་བཟུམ་མའི་ ཐོབ་དབང་ གནང་ནི་ལུ་ དགག་ཆ་འབད་ནིའི་དུས་ཚོད་མ་རན་པའི་སྔ་གོང་ལས་ མཐའ་བཅད་ འབད་དགོ། ལེའུ་ ༨ པ། འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ། འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ། ༡༢༨. འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་འདི་ ད་ལས་ཕར་ ཁྲིམས་དང་བསྟུན་པའི་ མ་དངུལ་སྦེ་ ཁྲིམས་མཐུན་བཟོཝ་ཨིན། ༡༢༩. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱི་ལྟ་རྟོག་འོག་ལུ་ འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་ མ་དངུལ་གྱི་བདག་སྐྱོང་དང་འཛིན་སྐྱོང་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་འཐབ་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༡ Purpose of the Fund

130. The Bhutan Access and Benefit Sharing Fund shall be used towards: (1) conservation and sustainable use of Bhutan’s biodiversity and, or associate Traditional Knowledge; and (2) enhancement of rural livelihoods. Contributions to the Fund

131. The Bhutan Access and Benefit Sharing Fund shall be from: (1) monetary benefits arising out of research and commercial utilization of genetic resources from the state reserved forests, and ex-situ collections; (2) monetary benefits arising from the research and commercial utilization of genetic resources from community forest including genetic resources related to food and agriculture developed and sustained by the communities; (3) monetary benefits arising from the research and commercial utilization of traditional knowledge associated with genetic resources; (4) processing fee and commitment fee payable at the Scoping phase or during the execution of an Access and Benefit Sharing Agreement; (5) grants, donations or financial assistance from domestic or external sources; and (6) such other sources as may be determined by the Competent National Authority. Biodiversity Act of Bhutan 2022 32 མ་དངུལ་གྱི་དགོས་དོན། ༡༣༠. འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་འདི་ གཤམ་འཁོད་དོན་ལུ་ལག་ལེན་འཐབ་ དགོ། (༡) འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ཉམས་སྲུང་དང་ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི་དང་། (༢) གྲོང་གསེབ་ཀྱི་འཚོ་བའི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་རྒྱ་སྐྱེད་གཏང་ནི། མ་དངུལ་ལུ་ཕན་གྲོགས། ༡༣༡. འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་དེ་ཡང་། (༡) རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོབ་ས་ཁོངས་དང་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་མེན་མི་ལས་ བསྡུ་ལེན་འབད་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ ལས་བརྟེན་པའི་དངུལ་གྱི་ཁེ་ཕན་ཚུ་དང། (༢) མི་སྡེ་ཚུ་གིས་གོང་འཕེལ་བཏང་སྟེ་ཡུན་བརྟན་སྦེ་བཞག་མི་ བཟའ་འཐུང་དང་སོ་ནམ་དང་ འབྲེལ་བའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་བརྩིས་པའི་ གྲོང་སྡེ་ནགས་ཚལ་ནང་གི་རིགས་ རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་དངུལ་གྱི་ ཁེ་ཕན་ཚུ། (༣) སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ ཞིབ་འཚོལ་ དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་དངུལ་གྱི་ཁེ་ཕན་ཚུ། (༤) སྔོན་དཔྱད་གོ་རིམ་སྐབས་ ཡང༌ན༌ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་བཟོ་བའི་ སྐབས༌ སྤྲོད་དགོ་མི་བྱ་རིམ་གྱི་འཐུས་དང་འགན་ལེན་གྱི་འཐུས༌ཚུ། (༥) གྲོགས་རམ་དང་ ཞལ་འདེབས་ ཡང་ན་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་འཁོད་ ཡང་ན་ ཕྱི་རྒྱལ་ལས་ འབྱུང་བའི་མ་དངུལ་རྒྱབ་སྐྱོར་ཚུ། (༦) རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ གཏན་འཁེལ་བཟོ་ཡོད་པའི་དེ་བཟུམ་མའི་འབྱུང་ ཁུངས་གཞན་ཚུ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༢ Accounts and Audit

132. Bhutan Access and Benefit Sharing Fund shall be auditable as per existing laws. CHAPTER 9 REGISTRY, RECORDS, AND DISPOSAL Registry

133. As per the sections 17 (2) and 17 (3) of this Act, National Focal Point shall archive genetic and biological resources information and national biodiversity database.

134. The National Focal Point shall maintain a registry containing details on access and utilization of genetic resources and associated traditional knowledge as specified in the Rules. Records

135. A user of genetic resources or associated traditional knowledge shall maintain records of genetic resources or associated traditional knowledge accessed as specified in the Rules.

136. A copy of the records under section 135 of this Act shall be furnished to the National Focal Point within such period as specified in the Rules.

137. A person or an agency discovering a species new to the country or new to science shall register and deposit the voucher type specimens at the national repositories of the National Focal Point. Biodiversity Act of Bhutan 2022 33 རྩིས་ཁྲ་དང་རྩིས་ཞིབ། ༡༣༢. འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་གྱི་རྩིས་ཞིབ་འདི་ ད་ཡོད་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས་ ལྟར་འབད་དགོ། ལེའུ་ ༩ པ། ཐོ་དེབ་དང་ འཛིན་ཐོ་ དེ་ལས་ མཇུག་བསྒྲིལ། ཐོ་དེབ། ༡༣༣. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༧(༢) པ་དང་ ༡༧(༣) པ་དང་འཁྲིལ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་ གཙོ་ཅན་གྱིས་ རིགས་རྒྱུན་དང་ སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་བརྡ་དོན་དང་ རྒྱལ་ཡོངས་སྐྱེ་ལྡན་ རིགས་སྣའི་ གནས་སྡུད་གཞི་མཛོད་ཚུ་ བསྡུ་གསོག་འབད་དགོ། ༡༣༤. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ བཅའ་ཡིག་ནང་ལུ་གསལ་བཀོད་འབད་མི་ལྟར་ རིགས་རྒྱུན་ ཐོན་ཁུངས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་གི་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་བཀོལ་སྤྱོད་འབད་ ཐངས་ཀྱི་སྐོར་ལས་ ཁ་གསལ་ཡོད་མི་ཐོ་དེབ་ཅིག་རྒྱུན་སྐྱོང་འཐབ་དགོ། འཛིན་ཐོ། ༡༣༥. རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཡིག་ནང་གསལ་བཀོད་འབད་མི་ལྟར་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཡང་ན་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཚར་མི་ཚུའི་ འཛིན་ཐོ་ཚུ་རྒྱུན་སྐྱོང་འཐབ་དགོ། ༡༣༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༣༥ པའི་འོག་གི་ འཛིན་ཐོ་གི་འདྲ་ཅིག་ བཅའ་ཡིག་ནང་ གསལ་བཀོད་འབད་བའི་དུས་ཡུན་ནང་འཁོད་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་སྤྲོད་དགོ། ༡༣༧. རྒྱལ་ཁབ་ ཡང་ན་ ཚན་རིག་གི་ནང་ རིགས་སྣ་གསར་འཐོབ་ཀྱི་མི་ངོམ་ ཡང་ན་ ལས་སྡེ་ ཅིག་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་ རྒྱལ་ཡོངས་བཅོལ་འཇོག་ལུ་ གནས་དེབ་དཔེ་ཚད་ ཚུ་ ཐོ་བཀོད་འབད་དེ་རྩིས་སྤྲོད་དགོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༣

138. A person or an agency releasing a new crop variety or de-notification of the variety shall register and deposit the samples to the National Focal Point.

139. A person or an agency collecting germplasms and genetic materials of genetic resources shall deposit a sample to the national focal point. Disposal of a Genetic Resources

140. If a user of genetic resources intends to dispose genetic resources which are accessed under this Act, the user shall unless otherwise agreed, return the accessed genetic resources to the National Focal Point.

141. Pursuant to section 140 of this Act, a user shall, if so requires, forthwith furnish evidence of the appropriate disposal of the genetic resource to the National Focal Point. Chapter 10 MONITORING AND ENFORCEMENT Enforcement Officers

142. The National Focal Point after the approval from the Competent National Authority shall designate relevant officials as enforcement officers for the purpose of this Act.

143. The Competent National Authority may coordinate with other relevant agencies of the Government to support the National Focal Point in the enforcement of this Act. Biodiversity Act of Bhutan 2022 34 ༡༣༨. ལོ་ཐོག་གི་རིགས་གསར་བཏོན་ ཡང་ན་ ཆ་མེད་ཀྱི་བརྡ་སྐུལ་བྱིན་མི་ མི་ངོམ་ ཡང་ན་ ལས་སྡེ་ ཅིག་གིས་རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་ འདི་གི་དཔེ་ཚད་ཚུ་ ཐོ་བཀོད་འབད་དེ་རྩིས་སྤྲོད་དགོ། ༡༣༩. རིགས་སྣ་ཚོགས་དང་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་ཚུ་ བསྡུ་གསོག་འབད་མི་ མི་ངོམ་ ཡང་ན་ ལས་སྡེ་ཅིག་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་གཙོ་ཅན་ངོ་ཚབ་ལུ་ དཔེ་ཚད་རྩིས་སྤྲོད་དགོ། རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་མཇུག་བསྒྲིལ་གཏང་ཐངས། ༡༤༠. གལ་སྲིད་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདི་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ཐོབ་སྤྱོད་ འབད་ཚར་མི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ མཇུག་བསྒྲིལ་གཏང་ནི་བློ་འདོད་ཡོད་ཚེ་ སྤྱོད་མི་འདི་ གིས་ སོ་སོ་སྦེ་ཁ་བཟེད་ཡོད་ན་མ་གཏོགས་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཚར་མི་ཚུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་ལོག་སྤྲོད་དགོ། ༡༤༡. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༤༠ པ་དང་འཁྲིལ་ གལ་སྲིད་རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ གྱིས་དགོས་ཚེ་ སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་དེ་འཕྲོ་ལས་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་མཇུག་བསྒྲིལ་གཏང་བའི་ སྒྲུབ་བྱེད་བཏོན་དགོ། ལེའུ་ ༡༠ པ། ལྟ་རྟོག་དང་བསྟར་སྤྱོད། བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན། ༡༤༢. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་གནང་བ་གྲོལ་ཐོག་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ལུ་ འབྲེལ་ཡོད་འགོ་དཔོན་ཚུ་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་སྦེ་བསྐོ་བཞག་ འབད་དགོ། ༡༤༣. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ བཅའ་ཁྲིམས་ བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ འབྲེལ་ཡོད་གཞུང་གི་ལས་སྡེ་གཞན་དང་མཉམ་འབྲེལ་འབད་དེ་ རྒྱབ་སྐྱོར་ཚུ་ལེན་ཆོག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༤ Confidentiality

144. An enforcement officer under this Act shall protect all information considered confidential.

145. Access to national database on traditional knowledge shall be restricted to prevent any unauthorized person from having access to traditional knowledge information considered confidential by the right holders.

146. Notwithstanding anything contained under Section 145 of this Act, the National Focal Point may periodically publish information from the national database on traditional knowledge with the objective to benefit the traditional knowledge holders. Monitoring and Tracking

147. The Competent National Authority shall, on the recommendation of the National Focal Point, designate checkpoints for the purpose of monitoring and tracking access and utilization of genetic resource or associated traditional knowledge.

148. The National Focal Point shall cooperate with member states to ensure compliance with respective legislation of member countries relating to access to genetic resources or associated traditional knowledge. Power of Investigation

149. An enforcement officer shall have all the powers necessary to carry out an investigation under this Act. Biodiversity Act of Bhutan 2022 35 གསང་བའི་གནས་ལུགས། ༡༤༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་གི་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ཅིག་གིས་ གསང་བའི་གྲངས་སུ་བརྩི་འཇོག་ འབད་བའི་གནས་ཚུལ་ག་ར་ ཉེན་སྐྱོབ་འབད་དགོ། ༡༤༥. ཐོབ་དབང་འཆང་མི་ཚུ་གིས་ གསང་བའི་གྲངས་སུ་བརྩི་འཇོག་འབད་བའི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ གྱི་བརྡ་དོན་ཚུ་ གནང་བ་མེད་པའི་མི་ངོམ་གང་རུང་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་བཀག་ཐབས་ཀྱི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ ཡོངས་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་གྱི་གནས་སྡུད་གཞི་མཛོད་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་བཀག་དམ་འབད་དགོ། ༡༤༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༤༥ པ་ལུ་མ་ལྟོས་པར་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་འཆང་མི་ཚུ་གི་ཁེ་ཕན་ལུ་དམིགས་ཏེ་ རྒྱལ་ཡོངས་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ གནས་སྡུད་གཞི་མཛོད་ནང་ལས་ དུས་དང་དུས་སུ་ གནས་ཚུལ་དཔར་བསྐྲུན་འབད་ཆོག། ལྟ་རྟོག་དང་ཤུལ་འཚོལ། ༡༤༧. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱི་ གྲོས་འདེབས་དང་ འཁྲིལ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུའི་ཐོབ་སྤྱོད་ དང་བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་ ལྟ་རྟོག་དང་ཤུ ལ་འཚོལ་གྱི་དོན་ལུ་ ས་མཚམས་སྒོ་ར་ངོས་འཛིན་འབད་དགོ། ༡༤༨. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཁ་ལས་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་དེ་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ ནང་བཀོལ་སྤྱོད་འབད་མི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཚུ་ རྒྱལ་ཁབ་དེ་ཁའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ཐོབ་སྤྱོད་འབད་འབདཝ་ཨིནམ་ངེས་བརྟན་ བཟོ་དགོ། ཞིབ་དཔྱད་ཀྱི་དབང་ཚད། ༡༤༩. བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ཅིག་ལུ་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ཞིབ་དཔྱད་འབད་ནི་ནང་ངེས་པར་ མཁོ་བའི་ དབང་ཚད་ཧྲིལ་པོ་ཡོད། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༥

150. An enforcement officer may summon person who appears to be acquainted with the facts of the case for the purposes of interrogation, testimony, witnessing, presentation of documents, books, and records and objects necessary.

151. The National Focal Point may seek the assistance of any law enforcement agency in exercising its powers under this Act. Access to Digital Data

152. An enforcement officer with a search warrant may at any time have access to digital data and for such purpose shall be provided with the necessary password, code, software, or hardware and any other means required for comprehension of the digital data. Power to Stop, Search and Seize Conveyances

153. If an enforcement officer has reasonable cause to suspect that a conveyance is carrying any genetic resource, equipment, record, document, or other article in respect of which an offence under this Act is being or has been committed, such officer may stop and examine the conveyance at the designated check post and point of entry and exit.

154. Subject to section 152 of this Act, if an enforcement officer has reasonable grounds to believe that such conveyance is or has been used for the commission of such offence, seize such conveyance and any genetic resource, equipment, record, or other article found in the conveyance that is reasonably believed to furnish evidence of the commission of such offence. Biodiversity Act of Bhutan 2022 36 ༡༥༠. བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་གྱིས་ མི་ཅིག་ལུ་རྩོད་གཞི་གི་སྐོར་ལས་རྒྱུས་ཆ་ཡོདཔ་བཟུམ་མཐོང་ཚེ་ དྲི་དཔྱད་དང་ བདེན་ཁུངས་ དཔང་པོ་འབད་ནི་ དེ་ལས་ ཡིག་ཆ་དང་ ཀི་དེབ་ འཛིན་ཐོ་དང་ དངོས་པོ་ཚུ་གིས་གསལ་ཞུ་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ འབོད་བཀུག་འབད་ཆོག། ༡༥༡. རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་ ཁྲིམས་བསྟར་སྤྱོད་འབད་མི་ལས་སྡེ་གང་རུང་ཅིག་ ལས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་གི་དབང་ཚད་ཚུ་སྤྱོད་ནི་ལུ་གྲོགས་རམ་ལེན་ཆོག། ཨང་གནས་ཅན་གྱི་ཡིག་ཆའི་ཐོབ་སྤྱོད། ༡༥༢. ཁྲིམས་འདུན་ལས་བཙན་འཚོལ་བཀའ་འཕྲིན་ཡོད་པའི་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ལུ་ ནམ་རང་ འབད་རུང་ཨང་གནས་ཅན་གྱི་ཡིག་ཆ་ལུ་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཆོགཔ་དང་ དེའི་དོན་ལུ་གསང་ཚིག་ དང་གསང་ཡིག་ གློག་རིག་མཉེན་ཆས་ ཡང་ན་ སྲ་ཆས་དང་ ཨང་གནས་ཅན་གྱི་ཡིག་ཆ་གོ་ རྟོགས་ནང་ མཁོ་བའི་ཐབས་ལམ་གཞན་ཚུ་སྤྲོད་དགོ། སྐྱེལ་འདྲེན་བཀག་ནི་ བཙན་འཚོལ་དང་བཙན་ལེན་འབད་ནིའི་དབང་ཚད། ༡༥༣. གལ་སྲིད་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ལུ་ སྐྱེལ་འདྲེན་ཅིག་ནང་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ གནོད་འགེལ་འཐབ་པའི་བསྒང་ཡོད་པའམ་ འཐབ་ཚར་བའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ལཱ་ཆས་ འཛིན་ཐོ་ ཡིག་ཆ་ ཡང་ན་ ཅ་ཆས་གཞན་སྐྱེལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི་དོགས་པ་འཆར་ཚེ་ དེ་ བཟུམ་མའི་འགོ་དཔོན་གྱིས་ ངོས་འཛིན་གྲུབ་པའི་ ཞིབ་དཔྱད་སྒོ་ར་དང་ ཐོན་འཛུལ་ས་སྒོ་ནང་ ལུ་ སྐྱེལ་འདྲེན་བཀག་སྟེ་བརྟག་དཔྱད་འབད་ཆོག། ༡༥༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༥༢ པ་ལྟར་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ཅིག་གིས་བརྟག་དཔྱད་ འབདཝ་ད་ སྐྱེལ་འདྲེན་འདི་ གནོད་འགེལ་འཐབ་ནིའི་དོན་ལུ་ལག་ལེན་འཐབ་པའི་བསྒང་ ཡང་ ན་ འཐབ་ཚར་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི་སྣང་བ་འཆར་ཚེ་ སྐྱེལ་འདྲེན་དང་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཚུ་དང་ ལཱ་ཆས་ འཛིན་ཐོ་དང་ གནོད་འགེལ་འཐབ་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་བཏུབ་པའི་ གཞན་རྒྱུ་ཆས་ བཙན་ལེན་འབད་ཆོག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༦ Power to enter, search, and seize

155. Where an enforcement officer has reasonable grounds to believe that a premise is being used for commission of an offence under this Act, the Officer may apply to a Court of competent jurisdiction for a warrant authorizing the enforcement officer to enter and search such premises.

156. A warrant issued under section 155 of this Act may authorize an enforcement officer to: (1) search the premises and seize or remove from the premises any genetic resource, equipment, record, or other article that is reasonably believed to furnish evidence of the commission of an offence; (2) take any genetic resource or relevant articles found in the premises for the purposes of ascertaining, by testing, or otherwise, whether the offence has been committed; and (3) make audio visual recording, make copies of or take extracts from any book, other article found in the premises. CHAPTER 11 OFFENCES AND PENALTIES Illegal Access to Genetic Resources or Associated Traditional Knowledge

157. A person who accesses or utilises genetic resources or associated traditional knowledge without executing a scoping agreement, access and benefit sharing agreement, material transfer agreement or standard material transfer agreement in accordance with the provisions of this Biodiversity Act of Bhutan 2022 37 འཛུལ་བ་དང་ བཙན་འཚོལ་ དེ་ལས་ བཙན་ལེན་གྱི་དབང་ཚད། ༡༥༥. གལ་སྲིད་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་གི་ གནོད་འགེལ་ཅིག་ ས་གནས་ཅིག་ནང་ འཐབ་ནི་ཨིན་པའི་ རྒྱུ་མཚན་ཅན་ལུ་ཡིད་ཆེས་འདྲོངས་པ་ཅིན་ འགོ་ དཔོན་འདི་གིས་ ཁྲིམས་འདུན་ལས་ ས་གནས་འདི་ནང་འཛུལ་ཏེ་ བཙན་འཚོལ་འབད་ཆོག་ པའི་ བཀའ་འཕྲིན་གྱི་ཞུ་བ་ཕུལ་ཆོག། ༡༥༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༥༥ པའི་འོག་ལུ་ གནང་ཡོད་པའི་བཀའ་འཕྲིན་འདི་གིས་ བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་ལུ་ དབང་ཚད་སྤྲོད་ཆོགཔ་དེ་ཡང། (༡) ས་གནས་འདི་ནང་ བཙན་འཚོལ་དང་ གནོད་འགེལ་འཐབ་པའི་ རྒྱུ་མཚན་ཅན་ལུ་ ཡིད་ཆེས་འདྲོངས་ཚུགས་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ འཕྲུལ་ཆས་ ཡིག་ཐོ་ ཡང་ན་ གཞན་ཅ་ཆས་གང་རུང་ བཙན་ལེན་འབད་ནི་ ཡང་ན་ བཏོན་གཏང་ནི་དང་། (༢) གནོད་འགེལ་འཐབ་ཡོད་མེད་ བརྟག་ཞིབ་ཀྱི་ཐོག་ལས་ ངེས་བརྟན་བཟོ་ནིའི་དོན་ལུ་ ས་གནས་འདི་ནང་ལས་འཐོབ་པའི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ཅ་ ཆས་གང་རུང་ འབག་ནི། (༣) རྒྱང་བསྒྲགས་བཟོ་ནི་ དཔེ་དེབ་གི་འདྲ་བཤུས་རྐྱབ་ནི་ ཡང་ན་ དཔེ་དེབ་ནང་ལས་ དཔེ་འདྲེན་བཏོན་ནི་དང་ ས་གནས་ ནང་ལས་ཐོབ་པའི་ ཅ་ཆས་ཚུ་འབག་ནི། ལེའུ་ ༡༡ པ། གནོད་འགེལ་དང་ཉེས་བྱ། རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་གྱི་ ཁྲིམས་འགལ་ཐོབ་སྤྱོད། ༡༥༧. མི་ངོམ་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དགོངས་དོན་ཚུ་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ སྔོན་དཔྱད་ཀྱི་གན་རྒྱ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་ རྒྱུ་དངོས་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ་ ཡང་ན་ ཚད་ལྡན་རྒྱུ་ དངོས་སྤོ་བཤུད་ཀྱི་གན་རྒྱ་མ་བཟོ་བར་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༧ Act shall be liable for payment of fines and compensations as prescribed in the Rules, which shall be determined according to particular facts and circumstances.

158. Except as may be permitted under customary practice, a person who knowingly provides access to traditional knowledge associated with genetic resources to a person in contravention to the provisions of this Act shall be liable for payment of fine as prescribed in the Rules, which shall be determined according to particular facts and circumstances. Unauthorized Transfer of Research Results

159. A user who transfers research results or accessed genetic resources to a third party for product development and commercial utilization in contravention to section 81 of this Act shall be liable for payment of fine and compensation as prescribed in the Rules, which shall be determined according to particular facts and circumstances.

160. Notwithstanding to sections 81 and 159 of this Act, research results and accessed genetic resources for academic research within the country and publication purposes shall be permitted. Non deposition of sample and specimen of biological resources

161. Any person or an agency failing to deposit sample and specimen of biological and genetic resources as per sections 137, 138, and 139 of this Act shall be liable for payment of fine as prescribed in the Rules. Biodiversity Act of Bhutan 2022 38 སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཐོབ་སྤྱོད་ ཡང་ན་ བཀོལ་སྤྱོད་འབད་ཚེ་ མི་ངོམ་དེ་ལུ་ དམིགས་བསལ་ གྱི་གནད་ཁུངས་ཚུ་དང་གནས་སྟངས་དང་བསྟུན་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་པའི་ཉེས་ཆད་ དང་རྒུད་འཐུས་ཚུ་སྨིན་དགོ། ༡༥༨. སྔར་སྲོལ་ལམ་ལུགས་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ཆོག་ན་མ་གཏོགས་ མི་ཅིག་གིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་ དགོངས་དོན་ཚུ་དང་མ་འཁྲིལ་བར་ ཤེས་བཞིན་དུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་ པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་གི་ ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་གོ་སྐབས་སྤྲོད་ཚེ་ དམིགས་བསལ་གྱི་གནད་ཁུངས་ ཚུ་དང་གནས་སྟངས་དང་བསྟུན་ བཅའ་ཡིག་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་པའི་ ཉེས་ཆད་སྨིན་དགོ། གནང་བ་མེད་པའི་ཞིབ་འཚོལ་གྲུབ་འབྲས་ཚུ་སྤོ་བཤུད། ༡༥༩. སྤྱོད་མི་ཅིག་གིས་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་གྲུབ་འབྲས་ཚུ་ ཡང་ན་ ཐོབ་སྤྱོད་འབད་ཚར་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཚུ་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༨༡ པ་ལས་འགལ་ཏེ་ རྩ་ཕན་གཞན་མི་ཅིག་ལུ་ ཐོན་སྐྱེད་གོང་འཕེལ་གཏང་ནི་དང་ ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་དོན་ལུ་སྤོ་བཤུད་འབད་ཚེ་ དམིགས་ བསལ་གྱི་གནད་ཁུངས་ཚུ་དང་གནས་སྟངས་དང་བསྟུན་ བཅའ་ཡིག་ ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་པའི་ ཉེས་ཆད་སྨིན་དགོ། ༡༦༠. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༨༡ པ་དང་ ༡༥༩ པ་ལུ་མ་ལྟོས་པར་ ཞིབ་འཚོལ་གྱི་གྲུབ་འབྲས་ དང་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་འཁོད་ སློབ་རིག་གི་དོན་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཐོབ་སྤྱོད་དང་ པར་སྐྲུན་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ གནང་བ་བྱིན་དགོ། སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་གི་ དཔེ་དང་ དཔེ་ཚད་ མ་སྤྲོད་མི། ༡༦༡. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༣༧ པ་དང་ ༡༣༨ པ་ དེ་ལས་ ༡༣༩ པ་དང་འཁྲིལ་ སྐྱེ་ ལྡན་དང་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་དཔེ་དང་ དཔེ་ཚད་མ་སྤྲོད་པའི་ མི་ངོམ་ ཡང་ན་ ལས་སྡེ་ གང་རུང་ཅིག་ལུ་ བཅའ་ཡིག་དང་སྒྲིག་གཞི་ནང་ཆེད་དུ་བཀོད་མི་དང་འཁྲིལ་ ཉེས་ཆད་ཕོག། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༨

162. Pursuant to above section 161 of this Act, the sample and specimen of biological and genetic resources concerned may be surrendered to the National Focal Point. CHAPTER 12 MISCELLANEOUS Foreign Direct Investment

163. Activities under this Act eligible for foreign direct investment shall be dealt in accordance with the foreign direct investment laws and other relevant laws in force in Bhutan. Protection from Liability

164. A person performing a duty under the provisions of this Act shall not be liable for anything done or omitted in good faith and in the due course of duty. Provided that, such immunity shall not cover corrupt acts committed by the person in connection with the discharge of the official duties. Power to Make Rules

165. The Competent National Authority shall frame Rules, consistent with the provision of this Act within 6 months from the date of coming into force. Amendment

166. The amendment of this Act by way of addition, variation or repeal may be effected only by Parliament. Biodiversity Act of Bhutan 2022 39 ༡༦༢. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༡༦༡ པའི་འོག་གི་ འབྲེལ་ཡོད་སྐྱེ་ལྡན་དང་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཀྱི་དཔེ་དང་ དཔེ་ཚད་ཚུ་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ལུ་ རྩིས་སྤྲོད་ནི། ལེའུ་ ༡༢ པ། སྣ་ཚོགས། ཕྱིའི་མ་རྩ་གཞི་བཙུགས། ༡༦༣. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་འོག་ལུ་ ཕྱིའི་མ་རྩ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི་འོས་འབབ་ཅན་གྱི་ལས་སྣ་ཚུ་གི་ སྐོར་ལས་ ཕྱིའི་མ་རྩ་གཞི་བཙུགས་ཀྱི་ཁྲིམས་ཚུ་དང་ གཞན་འབྲེལ་བ་ཡོད་མི་ཁྲིམས་ཚུ་དང་ འཁྲིལ་ཏེ་ འབྲེལ་བ་འཐབ་དགོ། འགན་ཁྲི་ལས་ཉེན་སྐྱོབ། ༡༦༤. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དགོངས་དོན་དང་འཁྲིལ་ཏེ དྲང་སེམས་ཀྱི་སྒོ་ལས་ འགན་ཁུར་བསྟར་སྤྱོད་ འབད་མི་ཅིག་གིས་ འགན་ཁུར་བསྟར་སྤྱོད་འབད་བའི་སྐབས་འབད་ཚར་མི་ ཡང་ན་ འབད་མ་ ཚུགས་མི་ལུ་བརྟེན་པའི་ འགན་འཁྲི་མི་ཕོག། ཨིན་རུང་ དེ་ནང་འཁོད་པའི་ཉེན་སྐྱོབ་འདི་གི་ མི་ངོམ་ཚུ་གིས་ རང་སོའི་འགན་ཁུར་སྒྲུབ་ནི་དང་ འབྲེལ་ཏེ་ ངན་ལྷད་ཀྱི་བྱ་བ་སྒྲིག་མི་ཚུ་ལུ་མི་འགབ། བཅའ་ཡིག་བརྩམས་ནིའི་དབང་ཚད། ༡༦༥. རྒྱལ་ཡོངས་ཚད་ལྡན་དབང་འཛིན་གྱིས་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དགོངས་དོན་ལས་མ་འགལ་བར་ བཅའ་ཡིག་འདི་ བཅའ་ཁྲིམས་བསྟར་སྤྱོད་འབད་བའི་ཉིནམ་ལས་ ཟླ་ངོ་དྲུག་གི་ནང་འཁོད་བཟོ་ དགོ། འཕྲི་སྣོན། ༡༦༦. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དགོངས་དོན་ཚུ་ལུ་ ཁ་སྐོང་ཁྱད་པར་ ཡང་ན་ ཆ་མེད་བཅས་ཀྱི་སྒོ་ལས་ འཕྲི་སྣོན་འབད་ནིའི་དབང་ཚད་འདི་ སྤྱི་ཚོགས་ཉག་ཅིག་ལུ་ཡོད། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༣༩ Authoritative Text

167. In any instance of a difference in meaning between the Dzongkha and the English texts of this Act, Dzongkha text shall be regarded as the authoritative. Definitions

168. For the purpose of this Act, the following definitions apply: (1) “Access and benefit sharing agreement” means a contract between the user and providers of genetic resources or associated traditional knowledge or both consisting of prior informed consent and Mutually Agreed Terms; (2) “Animal Genetic Resources” means all species, breeds, and strains that are of economic, scientific, and cultural interest, now and in the future. (3) “Access to genetic resources” means access to and utilization of genetic resources from Bhutan irrespective of whether they are found in-situ or ex-situ for the purpose of conducting research or development on genetic or biochemical composition of genetic resources including through the application of biotechnology; (4) “Access proposal” means an application seeking access to genetic resources or associated Traditional Knowledge or both; (5) “Access to traditional knowledge” means access to and utilization of traditional knowledge associated with biological resources for the purpose of conducting any research and commercial utilization; Biodiversity Act of Bhutan 2022 40 ཚིག་དོན་གྱི་དབང་ཚད། ༡༦༧. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་རྫོང་ཁ་དང་དབྱིན་སྐད་གཉིས་ཀྱི་བར་ན་ གོ་དོན་མ་འདྲ་བའི་གནད་རེ་འཐོན་ ཚེ་ རྫོང་ཁ་གི་གོ་དོན་ལུ་ ཆ་གནས་བཟུང་དགོ། ངེས་ཚིག ༡༦༨. བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ལུ་ གཤམ་འཁོད་ཀྱི་ངེས་ཚིག་ཚུ་ལག་ལེན་འཐབ་ནི། (༡) “ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་གན་རྒྱ་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་ར་སྤྱོད་མི་དང་སྤྲོད་མི་བར་ན་ སྔ་གོང་བརྡ་འཕྲོད་གནང་བ་དང་ཕྱོགས་མཐུན་གྱི་སྒོ་ལས་ ཁ་འཆམ་པའི་ཁ་ཚིག་ཚུ་ཡོད་ པའི་འགན་འཛིན་ལུ་གོ། (༢) “སེམས་ཅན་གྱི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་” ཟེར་མི་འདི་ ད་ལྟོ་དང་ མ་འོངས་པའི་ནང་ རིགས་སྣ་དང་ རིགས་ དེ་ལས་ འདིའི་ཆ་ཤས་ལས་བརྟེན་པའི་ དཔལ་འབྱོར་ ཚན་ རིག་དང་ ལམ་སྲོལ་ལུ་ ཁེ་ཕན་ཡོད་མི། (༣) “རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཐོབ་སྤྱོད་” ཟེར་མི་འདི་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ ཁུངས་ཚུ་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ནང་ ཡང་ན་ རང་བཞིན་ས་ཁོངས་མེན་པའི་ས་ཁོངས་ ནང་ལས་ཐོབ་མི་གང་ལྟར་ཡང་ སྐྱེ་ལྡན་འཕྲུལ་རིག་འཇུག་ཁྱབ་བརྩིས་པའི་ རིགས་རྒྱུན་ ཡང་ན་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་སྐྱེ་ལྡན་རྫས་སྦྱོར་གྱི་ཞིབ་འཚོལ་ ཡང་ན་ གོང་འཕེལ་ གྱི་དོན་ལུ་ལག་ལེན་འཐབ་མི་ལུ་གོ། (༤) “ཐོབ་སྤྱོད་གྲོས་འཆར་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་ པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་རའི་ཐོབ་སྤྱོད་ཀྱི་ཞུ་ཚིག་ལུ་གོ། (༥) “སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ལུ་ཐོབ་སྤྱོད་” ཟེར་མི་འདི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་ འབྲེལ་བ་ ཡོད་པའི་སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་བཀོལ་སྤྱོད་འབད་དེ་ ཞིབ་འཚོལ་དང་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ ལུ་བཀོལ་སྤྱོད་འབད་ནི་ལུ་གོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༤༠ (6) “Biological resources” means plant, animal, and micro-organism or parts thereof, their genetic material and by-products with actual or potential use or value but excluding value added products; (7) “Bhutan access and benefit sharing fund” means a fund established to receive monetary benefits derived from the research and commercial utilization of Bhutan’s genetic resources or associated traditional knowledge or both to support biodiversity conservation and enhancement of rural livelihood; (8) “Compulsory license” means the mechanism through which the Royal Government of Bhutan or any Third Party, without the consent of the owner of the intellectual property rights, and after compliance with due process is entitled to use the protected plant variety for reasons of public interest; (9) “Community protocol” means protocol developed by local custodians of traditional knowledge associated with biological resources through a participatory process based on customary practices and values and detailing at the minimum a clear process for acquiring their free and prior informed consent and establishing mutually agreed terms and benefit sharing with respect to utilization of their traditional knowledge; (10) “Commercial research” means research aimed towards discovering and developing marketable products; Biodiversity Act of Bhutan 2022 41 (༦) “སྐྱེ་ལྡན་གྱི་ཐོན་ཁུངས” ཟེར་མི་འདི་ རིན་ཐངས་བསྡོམས་པའི་ཐོན་དངོས་མ་བརྩི་བར་ སྔོ་ཤིང་ སེམས་ཅན་ ཕྲ་རབ་སྲོག་ཆགས་ ཡང་ན་ དེ་ཚུའི་ཡན་ལག་གམ་ དེ་ཚུ་གི་ རིགས་རྒྱུན་གྱི་རྒྱུ་རྫས་དང་ དངོས་སུ་སྤྱོད་པའམ་ སྤྱོད་ནིའི་འོས་འབབ་ཅན་གྱི་ རིན་ ཐངས་ཅན་གྱི་ཞོར་ཐོན་དངོས་པོ་ལུ་གོ། (༧) “འབྲུག་གི་ཐོབ་སྤྱོད་དང་ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་མ་དངུལ་” ཟེར་མི་འདི་ འབྲུག་གི་རིགས་ རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་དང་འབྲེལ་བའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་རའི་ཞིབ་འཚོལ་ དང་ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ལས་བརྟེན་པའི་ དངུལ་འབྲེལ་ཁེ་ཕན་ལེན་ནི་དོན་ལུ་ གཞི་ བཙུགས་འབད་མི་མ་དངུལ་ལུ་གོ། (༨) “ངེས་དགོས་ཆོག་ཐམ་” ཟེར་མི་འདི་ འབྲུག་གཞུང་ ཡང་ན་ རྩ་ཕན་གཞན་གང་རུང་ གིས་ བློ་རིག་རྒྱུ་དངོས་ཀྱི་ཐོབ་དབང་འཆང་མི་ལས་ གནང་བ་མེད་པར་ བྱ་སྒོ་ཚུ་ཚུལ་ མཐུན་གྲུབ་པའི་རྗེས་སུ་ མི་མང་གི་མཐའ་དོན་ལུ་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་དེ་ཡོད་པའི་ སྔོ་ཤིང་ རིགས་སྣ་སྤྱོད་ནིའི་ཐོབ་དབང་ཅན་གྱི་ ཐབས་ལམ་ལུ་གོ། (༩) “མི་སྡེའི་བྱ་རིམ་” ཟེར་མི་འདི་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་དང་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྐྱེ་ལྡན་ ཐོན་ཁུངས་འདི་ ས་གནས་ཀྱི་བདག་འཛིན་པ་ཚུ་གིས་ ཁོང་རའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ བཀོལ་སྤྱོད་འཐབ་ནི་དོན་ལུ་ ལུགས་སྲོལ་དང་ཁྱད་ཆོས་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ མི་མང་གྲལ་ གཏོགས་ཐོག་ལས་ བཟོས་པའི་བྱ་རིམ་དང་ ཁེ་ཕན་བགོ་བཤའི་དོན་ལུ་ ཉུང་མཐའ་ ལུ་ སྔ་གོང་བརྡ་འཕྲོད་གནང་བ་དང་ རང་དབང་གི་གནང་བ་ལེན་ནི་ དེ་ལས་ ཕྱོགས་ མཐུན་གྱི་སྒོ་ལས་ ཁ་འཆམ་པའི་ཁ་ཚིག་གཞི་བཙུགས་འབད་ནིའི་ ལཱ་རིམ་གསལ་ཏོག་ ཏོ་འཁོད་མི་བྱ་རིམ་ལུ་གོ། (༡༠) “ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ཞིབ་འཚོལ་” ཟེར་མི་འདི་ ཐོན་སྐྱེད་འགོ་དང་པ་ཐོབ་མི་གསར་བཟོ་ འབད་དེ་ བཙོང་བཏུབ་བཟོ་ནི་ལུ་དམིགས་པ་བསྐྱེད་མི་ཞིབ་འཚོལ་ལུ་གོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༤༡ (11) “Commercial utilization” includes applying for, obtaining or transferring intellectual property rights by sale or licence or in any other manner, or commencement of product development, conducting market research or the sale of any resulting product; (12) “Derivatives” means biochemical compounds resulting from the genetic expression or metabolism of biological or genetic resources, regardless of it occurring naturally, synthesized or otherwise produced, even if it does not contain functional units of heredity; (13) “Enforcement officer” includes police officer, customs officer, Bhutan Agriculture and Food Regulatory Authority officer, forest officer, and any other law enforcement officials designated by National Focal Point; (14) “Ex-situ conditions” means conditions where genetic resources exist outside its natural habitat; (15) “Genetic resources” means all material of plant, animal, microbial or other origin containing functional units of heredity and includes the biochemical composition of genetic resources, genetic information regardless of the manner in which the genetic information is stored or knowledge of how the hereditary material works in an organism and derivatives; (16) “Genetic resources from Bhutan” means genetic resources found within the territory of Bhutan, and genetic resources taken outside Bhutan with its origin in Bhutan; Biodiversity Act of Bhutan 2022 42 (༡༡) “ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་” ཟེར་མི་འདི་ བློ་རིག་གི་དངོས་པོའི་ཐོབ་དབང་ཚུ་ ཚོང་སྒྱུར་ ཐོག་ ཡང་ན་ ཆོག་ཐམ་ཡང་ན་ ལམ་ལུགས་གཞན་གྱི་ཐོག་ལས་ ཡང་ན་ ཐོན་སྐྱེད་ གོང་འཕེལ་འགོ་བཙུག་ནི་ ཚོང་ལམ་ཞིབ་འཚོལ་འགོ་བཙུག་ནི་ ཡང་ན་ ཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་ གྲུབ་འབྲས་འབྱུང་མི་གང་རུང་ཅིག་ ཚོང་སྒྱུར་འཐབ་ནི་དོན་ལུ་ ཞུ་ཚིག་ཕུལ་ནི་བརྩིས་ པའི་ལེན་ནི་ ཡང་ན་ སྤོ་ནི་ལུ་གོ། (༡༢) “འབྱུང་རྫས་” ཟེར་མི་འདི་ རང་བཞིན་ཤུགས་ཀྱིས་ ཡང་ན་ འདུ་སྦྱོར་འབད་ཐོག་ ཡང་ན་ ཐབས་ཤེས་གཞན་ཐོག་བཟོས་པའི་ བརྒྱུད་འཛིན་ལུ་ཕན་པའི་རྫས་ཕྲན་མེད་ རུང་ རིགས་རྒྱུན་གྱི་འགྱུར་འབྲས་ལས་འཐོན་མི་ ཡང་ན་ སྐྱེ་ལྡན་ནམ་ རིགས་རྒྱུན་ ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་བཅུད་བཞུ་བ་ལས་བརྟེན་ཏེ་བྱུང་མི་སྐྱེ་ལྡན་རྫས་སྦྱོར་གྱི་འདྲེས་རྫས་ལུ་གོ། (༡༣) “བསྟར་སྤྱོད་འགོ་དཔོན་” ཟེར་མི་འདི་ནང་ འགག་སྡེའི་འགོ་དཔོན་དང་ ཅ་དམ་འགོ་ དཔོན་ འབྲུག་སོ་ནམ་དང་ཟ་ཆས་ཁྲིམས་དོན་དབང་འཛིན་གྱི་འགོ་དཔོན་ ནགས་ཚལ་ འགོ་དཔོན་ དེ་ལས་ གཞན་རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་ གྱིས་ ངོས་འཛིན་འབད་དེ་ ཡོད་པའི་ ཁྲིམས་བསྟར་སྤྱོད་ཀྱི་འགོ་དཔོན་ཚུ་ ཚུདཔ་ཨིན། (༡༤) “རང་བཞིན་ས་ཁོངས་མིན་པའི་གནས་སྟངས་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ རང་བཞིན་གནས་ས་མིན་པར་ ཕྱི་ཁ་གནས་ཚུགས་པའི་གནས་སྟངས་ལུ་གོ། (༡༥) “རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཀྱི་སྐྱེ་ལྡན་རྫས་སྦྱོར་དང་ བརྡ་དོན་གསོག་ ཐངས་ལུ་མ་ལྟོས་པར་ རིགས་རྒྱུན་གྱི་བརྡ་དོན་དང་ སྲོག་ཆགས་ དང་འབྱུང་རྫས་ཚུ་གི་བརྒྱུད་འཛིན་དངོས་ཆས་ ཚུ་གི་འཇུག་ཐངས་བརྩིས་པའི་ སྔོ་ཤིང་ སེམས་ཅན་ ཡང་ན་ ཕྲ་རབ་སྲོག་ཆགས་ ག་ཅིག་ལས་ཨིན་རུང་ བརྒྱུད་འཛིན་ལུ་ཕན་ པའི་རྫས་ཕྲན་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ལུ་གོ། (༡༦) “འབྲུག་གི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་” ཟེར་མི་འདི་ འབྲུག་གི་མངའ་ཁོངས་ནང་ལས་ཐོབ་ པའི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་ འབྲུག་གི་ཕྱི་ལས་ཐོབ་རུང་ འབྱུང་ཁུངས་འབྲུག་གི་ ནང་ལས་འབད་མི་རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ལུ་གོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༤༢ (17) “In-situ conditions” means conditions where genetic resources exist in its natural habitat; (18) “National clearing house publishing authority for biodiversity information” means a platform for collecting, collating, validating, verifying, sharing, integrating and exchanging data and information on biodiversity of the country. It includes databases such as Biodiversity Portal, Bhutan Biodiversity Specimen Portal, plant and animal genetic resources and traditional knowledge. (19) “Plant variety” means any variety of all the plant species from Bhutan; (20) “Prior informed consent” means a process through which the National Focal Point seeks the consent of the providers of genetic resources or holders of associated traditional knowledge; (21) “Right holder” means natural or legal person who owns the intellectual property rights on a plant variety; (22) “Rules” means rules and regulations for the purpose of this Act; (23) “Sample transfer certificate” means a certificate issued to facilitate transfer of genetic resources samples under section 99 of this Act; Biodiversity Act of Bhutan 2022 43 (༡༧) “རང་བཞིན་ས་ཁོངས་ཀྱི་གནས་སྟངས་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ རང་ བཞིན་གྱི་ཡོད་པའི་ གནས་སྟངས་ལུ་གོ། (༡༨) “སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བརྡ་དོན་གྱི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་གནས་སྡུད་ལྟེ་བ་དང་ དཔེ་སྐྲུན་ དབང་འཛིན” ཟེར་མི་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ཚུ་ བསྡུ་གསོག་དང་ བསྡུ་ ལེན་ བདེན་ཁུངས་ བདེན་དཔྱད་ བརྗེ་སོར་ འབྲེལ་མཐུན་ དེ་ལས་ གནས་སྡུད་བརྗེ་ སོར་འབད་ནིའི་གཞི་སྟེགས་ཅིག་ཨིན། འདི་ནང་ སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་མ་སྒོ་དང་ འབྲུག་ གི་སྐྱེད་ལྡན་རིགས་སྣའི་དཔེ་ཚད་ཀྱི་མ་སྒོ་སྔོ་ཤིང་དང་ སེམས་ཅན་ཚུའི་ རིགས་རྒྱུན་ ཐོན་ཁུངས་ དེ་ལས་ སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་བརྩི་པའི་ གནས་སྡུད་གཞི་མཛོད་ཚུ་ཚུདཔ་ ཨིན། (༡༩) “སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་” ཟེར་མི་འདི་ འབྲུག་གི་ སྔོ་ཤིང་གི་རིགས་སྣ་གང་རུང་ ཡོངས་ རྫོགས་ལུ་གོ། (༢༠) “སྔ་གོང་བརྡ་འཕྲོད་གནང་བ་” ཟེར་མི་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ངོ་ཚབ་གཙོ་ཅན་གྱིས་རིགས་ རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་སྤྲོད་མི་ཚུ་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་འཆང་མི་ཚུ་ གི་གནང་བ་ལེན་ནིའི་བྱ་རིམ་ལུ་གོ། (༢༡) “ཐོབ་དབང་འཆང་མི་”ཟེར་མི་འདི་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་ཅིག་གི་ བློ་རིག་རྒྱུ་དངོས་ཀྱི་ཐོབ་ དབང་འཆང་མི་ རང་བཞིན་ ཡང་ན་ ཁྲིམས་མཐུན་མི་ངོམ་ལུ་གོ། (༢༢) “བཅའ་ཡིག་” ཟེར་མི་འདི་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ལུ་བཀོད་པའི་ བཅའ་ཡིག་དང་ སྒྲིག་གཞི་ལུ་གོ། (༢༣) “དཔེ་ཚད་སྤོ་སོར་གྱི་ལག་ཁྱེར་” ཟེར་མི་འདི་ བཅའ་ཁྲིམས་འདིའི་དོན་ཚན་ ༩༩ པའི་ འོག་ལུ་ རིགས་རྒྱུན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ཚུ་གི་དཔེ་ཚད་ཚུ་ སྤོ་བཤུད་ལྷན་ཐབས་འབད་ནི་དོན་ལུ་ སྤྲོད་མི་ལག་ཁྱེར་ལུ་གོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༤༣ (24) “Scoping agreement” means a contract executed at an initial exploratory phase of research and development with the aim of establishing market or research potential between the user and providers of genetic resources or associated traditional knowledge or both; (25) “Sui generis system” means a system of its own kind for the protection of plant varieties; (26) “Sustainable use” means the use of components of biological diversity in a way and at a rate that does not lead to the long-term decline of biological diversity, thereby maintaining its potential to meet the needs and aspirations of present and future generations; (27) “Traditional knowledge associated with biological resources” means the knowledge, innovation and practice of communities or individuals relating to the use, properties, values and processes of any biological and genetic resources or any part thereof; (28) “User” means a natural or legal person seeking access to or utilization of genetic resources or associated traditional knowledge or both; (29) “Utilization of genetic resources” means conducting any research or commercial utilization or both on the genetic resources. Biodiversity Act of Bhutan 2022 44 (༢༤) “སྔོན་དཔྱད་ཀྱི་གན་རྒྱ་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་ པའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ ཡོན་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་ར་སྤྱོད་མི་དང་སྤྲོད་མི་ཚུ་གི་བར་ན་ འགོ་ ཐོག་བརྟག་ཞིབ་ཀྱི་ཞིབ་འཚོལ་གོ་རིམ་དང་ ཚོང་ལམ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི་དམིགས་ པ་བསྐྱེད་དེ་ གོང་འཕེལ་ ཡང་ན་ ཞིབ་འཚོལ་འོས་འབབ་ཀྱི་དོན་ལུ་ བཟོ་ཡོད་པའི་ འགན་འཛིན་ལུ་གོ། (༢༥) “མཚུངས་ཆོས་གཞན་མེད་པའི་ལམ་ལུགས་” ཟེར་མི་འདི་ སྔོ་ཤིང་རིགས་སྣ་ཚུ་སྲུང་སྐྱོབ་ འབད་ནི་གི་ལམ་ལུགས་དབྱེ་བ་ལུ་གོ། (༢༦) “ཡུན་བརྟན་ཐོག་ལུ་སྤྱོད་ནི་”ཟེར་མི་འདི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་ཆ་ཤས་ཚུ་ཐབ་ལམ་གི་ཐོག་ ལས་ ལག་ལེན་དང་མགྱོགས་ཚད་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ཡུན་རིང་གི་དོན་ལུ་མར་ཉམས་མ་ བཅུག་པ་བཞག་སྟེ་འཕྲལ་དང་ཕུགས་ཀྱི་མི་རབས་རིམ་པའི་མཐའ་དོན་ལུ་དགོ་འདོད་ དང་རེ་འདོད་ཚུ་འགྲུབ་ནི་འོས་འབབ་རྒྱུན་སྐྱོང་འབད་ནི་ལུ་གོ། (༢༧) “སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་དང་འབྲེལ་བའི་སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་” ཟེར་མི་འདི་ སྐྱེ་ལྡན་དང་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་དང་དེའི་ཆ་ཤས་ ལག་ལེན་འཐབ་ནི་དང་ དེའི་ཁྱད་ཆོས་ ཕན་ཁུངས་ བྱ་རིམ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་མི་སྡེ་ ཡང་ན་ མི་ངོམ་གྱི་ཤེས་ཡོན་དང་ གསར་གཏོད་ དེ་ལས་ གོམས་སྲོལ་ལུ་གོ། (༢༨) “སྤྱོད་མི་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ ཡང་ན་ འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་སྔར་ སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་རའི་ཐོབ་སྤྱོད་ལུ་ ཡང་ན་ བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་དོན་ལུ་ལེན་ མི་རང་བཞིན་ ཡང་ན་ ཁྲིམས་མཐུན་མི་ངོམ་ལུ་གོ། (༢༩) “རིགས་རྒྱུན་བཀོལ་སྤྱོད་” ཟེར་མི་འདི་ རིགས་རྒྱུན་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ལུ་ ཞིབ་འཚོལ་ག་ ཅི་ཨིན་རུང་འགོ་འདྲེན་འཐབ་ནི་ ཡང་ན་ ཚོང་འབྲེལ་བཀོལ་སྤྱོད་ ཡང་ན་ གཉིས་ཆ་ར་ འབད་ནི་ལུ་གོ། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༢༢ ཅན་མ། ༤༤ སྨོན་ཚིག། མཐའ་འཁོར་ཙན་དན་བཀོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་།། ས་གཏེར་ནོར་བུའི་བྱེ་བྲག་གྲངས་མི་ཆོད།། འཚོ་རྟེན་འབྲུ་སྣ་དགུ་དང་སྒོ་ནོར་རིགས།། ཡུལ་བཟང་གྲུ་བཞིའི་གསེར་གྱི་གཞོང་ནང་ཡོད།། འབྲུག་གི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣའི་བཅའ་ཁྲིམས་དེ།། རྒྱལ་ཁབ་སྤྱིར་ཕན་བསྟར་སྤྱོད་བྱུང་བ་ལས།། རྒྱལ་ཡོངས་རང་བཙན་ངེས་གཏན་བཟོ་བའི་ཐོག། མི་མང་ཐོབ་དབང་གོང་དུ་འཕེལ་བར་ཤོག། ཉམས་སྲུང་ཡུན་བརྟན་སྤྱོད་པའི་ཐབས་ཤེས་ལུ།། རིགས་སྣ་གསརཔ་དང་ཉམས་སྲུང་ལེགས་སྒྱུར་དང་།། སྔར་སྲོལ ་ཤེས་ཡོན་སྤུས་ཚད་ཅན་གྱི་ཐོག། སོ་ནམ་ཞིང་པའི་ཐོབ་དབང་གོང་འཕེལ་ཤོག། སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་སྔར་ལས་གོང་འཕེལ་ཐོག། ཚུལ་བཞིན་གྲུབ་པའི་དངོས་ལུ་ལག་ལེན་གྱིས།། དཔལ་འབྱོར་ཡར་འཕེལ་འབྲུག་གི་མི་སྡེ་ནང་།། ཡུན་བརྟན་ཞི་བདེའི་རྩ་བ་འགྲུབ་པར་ཤོག།