National Integrated Waste Management Plan 2020-2035

PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 1 TABELA PËRMBLEDHËSE SHKURTIME 5 1. Lista e Figurave 6 2. Lista e tabelave 6 Fjala e Ministrit 7 1. HYRJE 8 1.1 Qëllimi dhe Objektivat e Dokumentit të Politikave Strategjike 8 1.1.1 Analiza e situatës aktuale 8 1.2 Rruga e Shqipërisë drejt Anëtarësimit në Bashkimin Evropian 9 1.3 Parimet bazë të menaxhimit të mbetjeve 9 1.3.1 Hierarkia e mbetjeve 10 1.3.2 Parimi Ndotësi Paguan 10 1.3.3 Parimi i “Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit” 11 1.3.4 Parime të tjera 11 2. Zhvillimi i Qëndrueshëm 11 3. Menaxhimi i përgjegjshëm ndaj mjedisit 12 4. Përdorimi i Teknologjisë më të Mirë të Disponueshme 13 5. Hierarkia e planifikimit 13 5.1 Dokumenti i Politikave Strategjike dhe Plani Kombëtar i Veprimit 13 5.2 Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta 14 5.3 Planet rajonale/zonale 14 5.4 Planet vendore 14 6. KUADRI LIGJOR INSTITUCIONAL DHE FINANCIAR 14 6.1 Kuadri ligjor për menaxhimin e integruar të mbetjeve 14 6.1.1 Mbulimi i kostove dhe tarifave 16 6.2 Kuadri institucional 17 6.2.1 Ministria përgjegjëse për mjedisin 17 6.2.2 Ministria përgjegjëse për Infrastrukturën 18 6.2.3 Ministri të tjera 18 6.2.4 Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) dhe strukturat inspektuese lidhur me sektorin e mejdisit dhe ujërave 18 6.2.5 Komiteti për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve 19 6.2.6 Agjencia Kombëtare e Ujësjellës - Kanalizimeve dhe Infrastrukturës së Mbetjeve (AKUM) 19 6.2.7 Njësitë e Vetëqeverisjes Vendore 19 6.2.8 Përgjegjësia e prodhuesve dhe bizneseve të tjera 20 6.2.9 Roli dhe përgjegjësitë e qytetarëve 20 6.3 Kuadri financiar 20 6.3.1 Financimi nga burimet e qeverisë qendrore, pushteti vendor dhe donatorët e huaj 20 7. Menaxhimi i mbetjeve të ngurta shtëpiake 21 7.1 Industria e riciklimit në menaxhimin e mbetjeve 23 7.2 Monitorimi i mbetjeve dhe raportimi 24 8. RRYMAT E MBETJEVE 24 8.1 Rryma e mbetjeve të ngurta shtëpiake 24 8.2 Analiza e të dhënave bazë për rrymën e mbetjeve të ngurta shtëpiake 26 8.3 Rrymat e mbetjeve jo bashkiake 28 DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 2 8.3.1 Mbetjet nga ndërtimi dhe shkatërrimi-mbetjet inerte 29 8.3.2 Mbetjet nga industria dhe minierat 29 8.3.3 Mbetjet nga bujqësia dhe nga industria e përpunimit të drurit 32 8.3.4 Mbetjet e rrezikshme 34 8.3.5 Ambalazhet dhe mbetjet nga ambalazhet 34 8.3.6 Automjetet në fund të jetës 35 8.3.7 Gomat e përdorura 35 8.3.8 Mbetjet nga llumi i impianteve të trajtimit 35 8.3.9 Mbetjet nga nënproduktet e kafshëve 36 8.4 Ndotësit organikë të qëndrueshëm 39 8.5 Mbetjet spitalore 39 9. KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME 40 9.1 Gjetje të përgjithshme 40 9.2 Gjetje të veçanta 41 9.2.1 Kuadri ligjor dhe institucional 41 9.2.2 Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve 41 9.2.3 Koncepti i menaxhimit të Integruar të Mbetjeve Bashkiake 42 9.3 Identifikimi i problemeve 44 9.4 Standardi minimal i përballueshëm për menaxhimin e mbetjeve të ngurta shtëpiake 45 10. RRJETI I INTEGRUAR I OBJEKTEVE TË MENAXHIMIT TË MBETJEVE 46 STRATEGJIA KOMBËTARE E MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE DHE PLANI KOMBËTAR I VEPRIMIT 2020-2035 47 QS1.Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve duke përmbushur parimet kryesore dhe kërkesat ligjore të planifikimit 47 Planifikimi dhe menaxhimi i integruar i mbetjeve bëhet në bazë të zonave të mbetjeve duke ofruar shërbim për të gjithë popullatën 48 Përmirësimi dhe harmonizimi i kuadrit ligjor të menaxhimit të mbetjeve 48 11. QËLLIMET STRATEGJIKE, OBJEKTIVAT SPECIFIKE DHE MASAT E ZBATIMIT TË DOKUMENTIT TË POLITIKAVE STRATEGJIKE 50 11.1 Qëllimi Strategjik 1 (QS1): Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve duke përmbushur parimet kryesore dhe kërkesat ligjore të planifikimit 50 11.1.1 Objektivi Specifik 1 (OS1): Planifikimi dhe menaxhimi i integruar i mbetjeve bëhet në bazë të zonave të mbetjeve duke ofruar shërbim për të gjithë popullatën 50 11.1.2 Objektivi Specifik 2 (OS2): Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve ka mundësuar grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve në mënyrë të integruar në përputhje me standardet e BE 51 11.1.3 Objektivi Specifik 3 (OS3): Krijimi i një sistemi për menaxhimin e integruar të rrymave të tjera të mbetjeve bashkiake, i cili bazohet në hierarkinë e mbetjeve 53 11.2 Qëllimi Strategjik 2 (QS2): Përmirësimi dhe harmonizimi i kuadrit ligjor të menaxhimit të mbetjeve 53 11.2.1 Objektivi Specifik 4 (OS4) 53 11.3 Qëllimi Strategjik 3 (QS3): Financimi i qëndrueshëm i menaxhimit të mbetjeve 54 11.3.1 Objektivi Specifik 5 (OS5): Burimet financiare për menaxhimin e integruar të mbetjeve parashikohen në planifikimin buxhetor afatmesëm të miratuar me ligj 54 11.3.2 Objektivi Specifik 6 (OS6): Menaxhimi i mbetjeve është prioritet kombëtar dhe pjesë e rëndësishme e planifikimi të fondeve të ndihmës se huaj, IFI dhe BE nëpërmjet fondeve IPA 55 11.4 Objektivi strategjik 4 (QS 4): Burimet njerzore, ndërgjegjësimi dhe pjesëmarrja e popullatës në menaxhimin e mbetjeve 55 11.4.1 Objektivi Specifik 7 (OS 7) : Burimet njerëzore dhe pjesëmarrja 55 11.4.2 Objektivi Specifik 8 (OS 8): Forcimi i kapaciteteve institucionale dhe njerëzore të bashkive dhe institucioneve qendrore të mandatuara me MIM 56 DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 59 12. TREGUESIT PËR RRYMAT E VECANTA Ë MBETJEVE 59 13. TREGUESIT E MATJES PËR ZBATIMIN E PLANIT TË VEPRIMIT 62 PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 3 SHKURTIME AKBN Agjencia Kombëtare e Burimeve Natyrore AKM Agjensia Kombëtare e Mjedisit AKUM Agjencia Kombëtare e Ujësjellës-Kanalizimeve dhe Infrastrukturës së Mbetjeve DRM Drejtoria Rajonale e Mjedisit AT Asistencë Teknike BE Bashkimi Evropian IK Investime Kapitale INSTAT Instituti i Statistikave IPA Instrumenti i Para-aderimit ISHMP Inspektorati Shtetëror i Mjedisit dhe Pyjeve KE Këshilli i Evropës MF Ministria e Financave MFE Ministria e Financave dhe Ekonomisë MIE Ministria Infrastrukturës dhe Energjisë MSHMS Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale MIM Menaxhimi i Integruar i Mbetjeve MNSH Mbetje të Ngurta Shtëpiake MNP Mbetjet nga Ndërtimi dhe Prishjet MPEE Mbetjet nga Pajisjet Elektrike dhe Elektronike MTM Ministria Turizmit dhe Mjedisit MSA Marrëveshja e Stabilizim Asocijimit NJQV Njësitë e Qeverisjes Vendore O&M Operimi dhe Mirëmbajtje PCB Difileni poliklorur PE Parlamenti Evropian PEE Pajisjet Elektrike dhe Elektronike PK Plani Kombëtar për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve PKIE Plani Kombëtar për Integrimin Evropian RIOT Rrjeti i Integruar i Objekteve të Trajtimit QQ Qeveria Qendrore QSH Qeveria Shqiptare QV Qeverisja Vendore VKM Vendim i Këshillit të Ministrave DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 4 1. LISTA E FIGURAVE Figura 1 Hierarkia e mbetjeve, (neni 3, Direktiva Kuadër 2008/98 e KE-së) 10 Figura 2 Skema e një databaze unike për shërbimet vendore 17 Figura 3 Gjenerimi i mbetjeve në Shqipëri, INSTAT 2018 27 Figura 4 Mesatarja vjetore e gjenerimit të mbetjeve kg/banor/vit, 2010 - 2018 28 Figura 5 Opsionet e trajtimit të mbetjeve të ngurta shtëpiake 46 Figura 6 Skema përmbledhëse e mbledhjes, transportit dhe trajtimit të mbetjeve bashkiake 47 Grafiku 1 Tendenca e rritjes vjetore të gjenerimit MNB si mesatare 30 Grafiku 2 Përbërja e mbetjeve spitalore 44 2. LISTA E TABELAVE Tabela 1 Financimi për MIM 2011 - 2019 nga buxheti i shtetit dhe ndihma e huaj 22 Tabela 2 Venddepozitimet e kontrolluara të mbetjeve në Shqipëri, 2019 24 Tabela 3 Industria e riciklimit në Shqipëri 25 Tabela 4 Të dhëna krahasuese mbi sasinë e mbetjeve që riciklohen 26 Tabela 5 Gjenerimi i MNB dhe mbetjeve të tjera (inerte) kg/banor/vit 28 Tabela 6 Vlera bazë e gjenerimit për banor në vit si dhe përqindja e rritjes vjetore. 29 Tabela 7 Të dhënat bazë për menaxhimin e mbetjeve bashkiake, viti 2018 30 Tabela 8 Sasitë e sterileve të nxjerra nga shfrytëzimi i minierave sipas llojit të mineralit 32 Tabela 9 Magazinat e tjera të këtyre mbetjeve në vend, si dhe lloji i kimikateve që ato kanë të depozituar dhe sasia e përafërt e tyre 32 Tabela 10 Pikat e nxehta mjedisore në Shqipëri 33 Tabela 11 Sasia e biomasës nga mbetjet bimore 36 Tabela 12 Sasia e biomasës nga mbetjet shtazore 36 Tabela 13 Sasia e mbetjeve nga produktet e kafshëve të raportuara nga NJQV-të për vitin 2018 39 Tabela 14 Sasia e vajrave të dorëzuar në subjekte të liçensuar për menaxhimin dhe riciklimin e tyre gjatë tre viteve 2014, 2015, 2018 40 Tabela 15 Sasia e baterive dhe akumulatorëve në Shqipëri për tre vitet 2012, 2013, 2018 41 Tabela 16 Sasia e mbetjeve nga bateritë të raportuara nga NJQV-të për vitin 2018 42 Tabela 17 Standardi minimal dhe prioritetet e aktiviteteve për rrymën e mbetjeve bashkiake. 49 PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 5 Dokumenti i Politikave Strategjike të Menaxhimit të Mbetjeve është një nga dokumentat më të rëndësishëm dhe thelbësorë në fushën e mbetjeve që synon kalimin nga ekonomia lineare ne atë qarkulluese. Ky dokument do të shërbejë si mekanizëm që do ndërlidhë gjithë aktorët dhe operatorët që perfshihen në këtë cikël me qëllim përmbushjen e objektivave të zhvillimit të qendrueshem per parandalimin dhe zvogëlimin e ndikimeve negative në shëndetin e njeriut, mbrojtjen e mjedisit dhe përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike. Qeveria shqiptare ka konsideruar çështjen e mbetjeve si një ndër gjashtë prioritetet e saj, duke i dhënë rëndësi të madhe trajtimit dhe depozitimit fundor të mbetjeve dhe duke vlerësuar që çdo njësi e vetqeverisjes vendore të ketë një vend të licensuar dhe me parametrat mjedisorë për të depozituar mbetjet e tyre. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit si institucioni kryesor në hartimin e politikave në fushën e mbetjeve do të mbështesë vazhdimisht pushtetin vendor si një nga partnerët kryesorë, roli i të cilëve është një domosdoshmëri që rrjedh nga kuadri ligjor. Ka ardhur koha që të bëhet një pakt kombëtar për Shqipërinë e pastër. Ky pakt miqësor me mjedisin do të na bëjë të gjithëve më të përgjegjshëm të krijojmë atë mjedis të nevojshëm për ngritjen dhe funksionimin e shërbimeve miqësore dhe të integruara për mjedisin. Ajo çka është më thelbësore, është të bëhemi të gjithë bashkë që të kemi një vend më të pastër me standardet më të larta mjedisore. E gjithë kjo do të shërbejë dhe zbatohet në funksion të turizmit si një nga prioritet madhore, ku theksi dhe vizioni është “Shqipëria si një destinacion mikpritës, tërheqës, autentik për zhvillimin e potencialeve ekonomike, natyrore dhe sociale të vendit”. Këtë synojmë të arrijmë përmes kësaj strategjie. Kemi paraqitur tanimë një vizion të qartë për një zhvillim të qëndrueshëm në menaxhimin e integruar të mbetjeve duke përdorur burimet natyrore me eficiencë, nxitur në zvogëlimin e gjenerimit të mbetjeve, ripërdorimin e materialeve të riciklueshme, me qëllim zbutjen e ndikimeve negative ne mjedis, duke shkuar drejt konceptit te sistemeve të ekonomive qarkulluese, në shërbim të përdorimit me eficensë dhe ruajtjes së burimeve të lëndëve të para në mënyrë që të gjithë së bashku të kemi nje Shqipëri më të pastër për një të ardhme më të bukur për ne dhe fëmijët tanë. MINISTËR BLENDI KLOSI FJALA E MINISTRIT DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 6 Në Shqipëri gjatë viteve të fundit, sasia e gjenerimit të mbetjeve është rritur, ndërsa mënyra e menaxhimit të tyre ka vend për përmirësim. Zbatimi i Dokumentit të Politikave Strategjike do të kërkojë një riorganizim thelbësor institucional, për të qartësuar strukturat përgjegjëse për hartimin dhe zbatimin e legjislacionit për menaxhimin e integruar të mbetjeve, si dhe detyrat institucionale, për të arritur objektivat e zvogëlimit, ripërdorimit dhe të riciklimit. Menaxhimi i mbetjeve kryhet në të gjitha zonat urbane dhe më pak në zonat rurale. Mbetjet hidhen kryesisht në vendepozitime të caktuara nga Njësitë e Vetqeverisjes Vendore por ka sasi që hidhen dhe në vende të paautorizuara, përgjatë rrugëve dhe afër vendbanimeve. Shërbimi i menaxhimit të mbetjeve kryhet përmes kontraktimit nga Njësitë e Vetqeverisjes Vendore të ndërmarrjeve private apo dhe përmes kompanive të tyre dhe këto kontrata janë zakonisht me një kohëzgjatje 3-5 vjet. Dokumenti i Politikave Strategjike është dokumenti kryesor planifikues në fushën e menaxhimit të mbetjeve bashkiake, jo-bashkiake dhe të rrezikshme në Shqipëri dhe mbulon periudhën kohore 2020-2035. Ky dokument strategjik merr parasysh zhvillimet planifikuese dhe infrastrukturore në sektorin e mbetjeve prej vitit 2011, në nivelet e qeverisjes qendrore dhe vendore, përfshirjen e madhe të biznesit privat dhe investimet e shumta të kryera në nivelin e grumbullimit, transferimit dhe veçanërisht të trajtimit të mbetjeve. Dokumenti i Politikave Strategjike e rishikuar e Menaxhimit të Integruar të Mbetjeve zhvillohet mbi vizionin ose perceptimin e konceptit “zero mbetje”, që mbetjet të grumbullohen dhe trajtohen si lëndë të para dhe menaxhimi të bëhet në përputhje me konceptin e sistemeve të ekonomive qarkulluese, në shërbim të përdorimit me kriter dhe ruajtjes së burimeve të lëndëve të para.Dokumenti i Politikave Strategjike ka si qëllim kryesor të japë drejtimet strategjike dhe të përcaktojë një sërë masash që ndihmojnë vendin për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian duke përmbushur detyrimet që rrjedhin prej Kapitullit 27 për mjedisin. Objektivat specifike të Dokumentit të Politikave Strategjike synojnë të japin zgjidhje praktike për: 1. adresimin e problematikave në sistemin e deritanishëm të menaxhimit, 2. zbatimin e kuadrit ligjor në fuqi dhe, 3. përgatitjet e nevojshme për të përmbushur detyrimet nga ndryshimet në Direktivat e BE-së, përfshirë edhe objektivat ambicioze të Paketës së Ekonomisë Qarkulluese. Arritja e këtyre objektivave, përmirëson cilësinë e mjedisit dhe shëndetin e qytetarëve, duke i dhënë impuls shtesë zhvillimit ekonomik dhe social të vendit, si dhe hapjen e rrugës drejt integrimit evropian. 1.1 QËLLIMI DHE OBJEKTIVAT E DOKUMENTIT TË POLITIKAVE STRATEGJIKE 1.1.1 Analiza e situatës aktuale 1. HYRJE PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 7 Infrastruktura e mbledhjes është e dobët, pasi shpesh numri i kontenierëve është i pamjaftueshëm. Pajisjet e grumbullimit (kontenierë dhe kamiona) nuk janë sipas standardeve evropiane dhe kanë nevojë për rinovim në mënyrë të vazhdueshme. Industria e riciklimit është një nga aktorët më të rëndësishëm në menaxhimin e mbetjeve. Riciklimi në vetvete është ndoshta elementi më thelbësor dhe forma më e njohur për zvogëlimin e mbetjeve që zhvillohet nëpërmjet një zinxhiri procesesh duke përfshirë ndarjen në burim, grumbullimin e diferencuar, përzgjedhjen dhe përpunimin, që çon në zvogëlimin e një sasie të konsiderueshme të mbetjeve që depozitohen në lendfill. Riciklimi ka progres krahasuar me disa vite më parë, pasi janë ngritur kompani që grumbullojnë metalet, plastikën, letrën dhe qelqin dhe i riciklojnë ato. Edhe për rryma të tjera mbetjesh ka filluar grumbullimi dhe menaxhimi i tyre. Për t’u përmendur janë mbetjet spitalore, të baterive, të vajrave, të pajisjeve elektrike dhe elektronike. Përpjekjet për ndarjen në burim të mbetjeve, kanë qenë të shpeshta por pa rezultat pozitiv. Kjo për shkak të mungesës së plotë të infrastrukturës por edhe të ndërgjegjësimit publik. Sa i takon përgatitjes së kuadrit ligjor në fushën e mbetjeve vihet re nje përputhshmëri me direktivat dhe rregulloret e BE-së, por sfidë mbetet ende zbatueshmëria e plotë e tij. Gjithashtu, menaxhimi i integruar i mbetjeve kërkon dhe instrumenta financiarë që do të bëjnë të mundur arritjen e objektivave të dokumentit strategjik. Instrumentat financiarë përfshijnë: Planifikimin e buxhetit afatmesëm në nivel qendror. Dhënia e një fondi dedikuar për mjedisin, bazuar në numrin e popullsisë që I jepet çdo vit Njësive të Vetqeverisjes Vendore. Zbatimi i Strategjisë do të kërkojë një impenjim të madh financiar të qeverisjes në nivel kombëtar dhe vendor për ta trajtuar menaxhimin e mbetjeve si një sektor strategjik. Rol të rëndësishëm luan edhe sektori privat që do të jetë mbështëetës kryesorë lidhur me financimet për të përmirësuar sistemin e menaxhimit të mbetjeve. Shqipëria dhe Bashkimi Evropian (BE) kanë nënshkruar Marrëveshjen e Stabilizim Asociimit (MSA) në Qershor 2006. MSA ka hyrë në fuqi në 1 Prill 2009. Në bazë të marrëveshjes së Stabilizim Asociimit, nenit 108 “Mjedisi” “Palët do të zhvillojnë dhe forcojnë bashkëpunimin në detyrën shumë të rëndësishme të luftës kundër degradimit mjedisor me synim promovimin e qëndrueshmërisë mjedisore. Bashkëpunimi përqëndrohet kryesisht në fushat prioritare që lidhen me acquis e komunitetit për fushën e mjedisit. Procesi i përafrimit të legjislacionit shqiptar me atë të BE-së, kryhet në përputhje me Planin Kombëtar për Integrimin Evropian ( PKIE), në të cilin Ministria e Turizmit dhe Mjedisit (MTM) kontribuon për kapitulllin 27 të tij “Mjedisi dhe Ndryshimet Klimatike”. 1.2 RRUGA E SHQIPËRISË DREJT ANËTARËSIMIT NË BASHKIMIN EVROPIAN DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 8 Më 25 Mars 2020, Këshilli i Çështjeve të Përgjithshme të BE-së miratoi hapjen e negociatave të anëtarësimit me Shqipërinë. Vendimi i Këshillit të Çështjeve të Përgjithshme të BE-së u miratua nga Këshilli Evropian më 26 Mars 2020. Këshilli mandatoi Komisionin Evropian për të vazhduar dhe përfunduar procesin e shqyrtimit analitik të acquis së BE-së, duke u nisur nga grupimi i thelbësoreve. Gjatë viteve 2018 dhe 2019, Komisioni Evropian zhvilloi të gjitha takimet shpjeguese të acquis komunitare për të 33 kapitujt. Takimi shpjegues për kapitullin 27 u zhvillua më datë 13-17 Maj 2019, në Bruksel. Në kuadër të përgatitjes për hapjen e negociatave për anëtarësim, qeveria shqiptare po vijon krijimin e strukturës negociuese për negociatat, përfshirë grupet ndërinstitucionale të Punës për Integrimin Evropian. Në zbatim të Urdhrit të Kryeministrit, me Nr. 94, datë 20.5.2019, për “Ngritjen, përbërjen dhe funksionimin e Grupeve Ndërinstitucionale të Punës për Integrimin Evropian”, për kapitullin 27 “Mjedisi dhë Ndryshimet Klimatike, Ministria e Turizmit dhe Mjedisit është institucion kryesues, për këtë kapitull negociues. Kapitulli 27 është ndër kapitujt më të rëndësishëm të acquis së BE-së duke përfshirë 73 Direktiva dhe Rregullore të cilat përbëjnë kuadrin ligjor të BE së për fushën e Mjedisit dhe Ndryshimeve Klimatike. Kapitulli 27 është një kapitull ndërsektorial ku përfshihen një sërë ministrish linje dhe agjencish të pavarura, të cilat ushtrojnë kompetenca në fushën e mjedisit dhe nënfushat përkatëse të tij. Të gjitha detyrimet raportuese, planifikimin e politikave, strategjitë si dhe monitorimin e zbatimit të tyre e koordinon MTM në cilësinë e institucionit lider për këtë kapitull. Në bazë të metodologjisë së dakordësuar për punën përgatitore deri në takimet bilaterale, në kuadër të procesit të shqyrtimit analitik të acquis, MTM është në proces vlerësimi të kuadrit ligjor të përafruar me legjislacionin e BE-së për kapitullin 27 dhe kapaciteteve institucionale që rrjedhin si detyrim nga implementimi i këtij kuadri. Parimet bazë të menaxhimit të mbetjeve, të përcaktuara në Direktivën Kuadër të Menaxhimit të Mbetjeve 2008/98/EC, që është transpozuar në Ligjin nr.10463, datë 22.09.2011 “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, i ndryshuar si dhe në ligjin 10431, datë 09.06.2011 “Për mbrojtjen e mjedisit”, janë: 1.3 PARIMET BAZË TË MENAXHIMIT TË MBETJEVE PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 9 Figura 1 Hierarkia e mbetjeve, (neni 3, Direktiva Kuadër 2008/98 e KE-së). Parimi “Ndotësi Paguan” lidhet me kostot e ndotjes që duhet të ngarkohen tek ndotësit dhe konsumatorët përgjegjës për të. Kostot e ndotjes kanë të bëjnë me parandalimin dhe menaxhimin e mbetjeve në mënyrë miqësore ndaj mjedisit. 1.3.1 Hierarkia e mbetjeve 1.3.2 Parimi Ndotësi Paguan Parimi kryesor për menaxhimin e mbetjeve është hierarkia e mbetjeve që ka si qëllim renditjen e mundësive të menaxhimit të mbetjeve sipas qëllimit se çfarë është më e mirë për mjedisin dhe shëndetin e njeriut si dhe kalimin drejt ekonomisë qarkulluese, siç paraqitet në figurën 1. Përparësi i jepet parandalimit të mbetjeve duke synuar mbajtjen sa më gjatë si produkte. Në rastet kur produkti shndërrohet në mbetje, përparësia i jepet ripërdorimit, më pas riciklimit, më tej rikuperimit dhe në fund depozitimit. Dokumenti i Politikave Strategjike parashtron nevojën për kalimin gradual nga ekonomia lineare në atë qarkulluese, duke synuar ndër të tjera zgjatjen e jetës, grumbullimin përmes ndarjes në burim dhe riciklimin në shkallë të gjerë. Kalimi në ekonominë qarkulluese, në të cilën mbetja trajtohet si burim lëndësh përmes rikthimit në ekonomi si lëndë të para, do të sjellë përfitime për mjedisin dhe ekonominë e vendit. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 10 “Përgjegjësitë e Zgjeruara të Prodhuesit” janë përgjegjësitë që duhet të ketë një prodhues apo importues gjatë gjithe ciklit të jetës së produkteve të tyre që prej krijimit deri në shkallën e post konsumit. Prodhuesi/importuesi duhet të ketë si qëllim marrjen pas të produkteve që janë në fund të jetës së tyre, riciklimin dhe depozitimin e tyre. Përparësi i duhet dhënë ndarjes së diferencuar të produkteve dhe materialeve që paraqesin një rrezik më të lartë ndaj mjedisit dhe/ose për ato produkte që ka treg përpunimi për qëllime riciklimi ose rikuperimi. Mbetjet që riciklohen konsiderohen si lëndë parësore dhe objektet vendore për ndarjen dhe përpunimin e mbetjeve furnizojnë industrinë. • Parimi i parandalimit nënkupton që kur ka të dhëna mbi praninë e rrezikut mjedisor, duhen marrë masa të përshtatshme parandaluese edhe në rastet kur mungojnë prova të qarta të shkaqeve për atë rrezik. • Parimi integrues nënkupton që mbrojtja e mjedisit duhet të jetë pjesë integrale e çdo procesi të zhvillimit të politikave. • Parimi i përgjegjësisë së ndërsjelltë dhe bashkëpunimit nënkupton që të gjithë aktorët e përfshirë në gjenerimin dhe menaxhimin e mbetjeve duhet të jenë përgjegjës dhe duhet të bashkëpunojnë për të arritur objektivat e kësaj Strategjie. • Parimi i vetë-qëndrueshmërisë nënkupton që vendi të zhvillojë një rrjet pajisjesh dhe impiantesh të integruar dhe të përshtatshëm për menaxhimin e mbetjeve. • Parimi i afërsisë nënkupton që mbetjet duhet të depozitohen ose të rikuperohen në impiantet më të afërta dhe sa më afër vendit të gjenerimit të mbetjeve. • Parimi i përballueshmërisë nënkupton që niveli i tarifës për shërbimin e menaxhimit të mbetjeve duhet të jetë i përballueshëm dhe i pranuar nga komuniteti. • Parimi i së drejtës për informimin dhe pjesëmarrjen e publikut nënkupton që çdo qytetar ka të drejtë të marrë informacion rreth menaxhimit të mbetjeve lehtësisht nga të gjitha institucionet përgjegjëse. E drejta për pjesëmarrjen e publikut në vendimmarrje nënkupton që publikut duhet të jetë i informuar për të gjitha projektet e lidhura me menaxhimin e mbetjeve dhe duhet t’i jepet mundësia të marrë pjesë në procesin e vendimmarrjes. • Parimi i eliminimit të mangësive që ndeshen në politikat mjedisore shqiptare nënkupton zbatimin e praktikave aktuale evropiane që lidhen me fushën e menaxhimit të mbetjeve. Vënia në zbatim e këtyre praktikave, do të mundësojë që të kontrollohen dhe përmirësohen ligjet, rregulloret dhe të gjitha procedurat në respekt të standardeve evropiane. 1.3.4 Parime të tjera 1.3.3 Parimi i “Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit” PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 11 OBJEKTIVAT PËR ZHVILLIMIN E QËNDRUESHËM (OZHQ) TË OKB DHE EKONOMIA QARKULLUESE Objektivi 11. Ndërtimi i qyteteve dhe i vendbanimeve gjithëpërfshirës, të sigurt, rezistentë dhe të qëndrueshëm 11.6 Të zvogëlohet ndikimi negativ në mjedis për frymë i qyteteve, duke i kushtuar vëmendje të veçantë cilësisë së ajrit, menaxhimit të mbetjeve bashkiake dhe mbetjeve të tjera. Objektivi 12. Sigurimi i modeleve të qëndrueshme të konsumit dhe të prodhimit 12.1 Të gjitha vendet të marrin masa për zbatimin e kornizës kuadër 10 vjeçare të programeve për konsumin dhe prodhimin e qëndrueshëm, ku vendet e zhvilluara të ndërmarrin rolin udhëheqës, duke patur parasysh zhvillimin dhe aftësitë e vendeve në zhvillim. 12.2 Të arrihet menaxhimi i qëndrueshëm dhe përdorimi eficient i burimeve natyrore. 12.4 Të arrihet menaxhimi i shëndetshëm mjedisor i kimikateve dhe i të gjitha mbetjeve gjatë ciklit të tyre të jetës, në përputhje me kornizat kuadër ndërkombëtare të miratuara, dhe të zvogëlohet ndjeshëm shkarkimi i tyre në ajër, ujë dhe tokë, me qëllim zvogëlimin e ndikimeve negative mbi shëndetin e njeriut dhe mjedisin. 12.5 Të zvogëlohet ndjeshëm krijimi i mbetjeve përmes zbatimit të parimeve të parandalimit, reduktimit, riciklimit dhe të ripërdorimit. Objektivi 14. Ruajtja dhe përdorimi i qëndrueshëm i oqeaneve, deteve dhe burimeve detare për zhvillimin e qëndrueshëm 14.1 Të parandalohet dhe të zvogëlohet në mënyrë të ndjeshme ndotja detare e të gjitha llojeve, në mënyrë të veçantë nga aktivitetet tokësore, përfshirë mbetjet detare dhe ndotjen nga lëndët ushqyese. Dokumenti i Politikave Strategjike është një mjet i rëndësishëm në kuadrin e politikave të Republikës së Shqipërisë për arritjen e këtyre Objektivave. Parimi i zhvillimit të qëndrueshëm nënkupton që brezi i sotëm, në përpjekjen për të plotësuar nevojat e tij, të mos cënojë aftësinë e brezave të ardhshëm për të përmbushur nevojat e tyre. Zhvillimi i qëndrueshëm në menaxhimin e integruar të mbetjeve nënkupton se burimet natyrore do të përdoren me eficiencë, duke nxitur zvogëlimin e gjenerimit të mbetjeve, ripërdorimin e materialeve të riciklueshme, përdorimin e burimeve të rinovueshme të energjisë, duke shkaktuar ndikimin më të vogël të mundshëm mbi mjedisin. Kalimi drejt ekonomisë qarkulluese, duke përfshirë edhe përmirësimin e menaxhimit të mbetjeve, lidhet edhe me përmbushjen e drejtpërdrejtë të tre Objektivave për Zhvillimin e Qëndrueshëm (OZhQ) të Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB), dhe me disa tregues respektivë. 2. ZHVILLIMI I QËNDRUESHËM DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 12 3.MENAXHIMI I PËRGJEGJSHËM NDAJ MJEDISIT Dokumenti i Politikave Strategjike duhet të kontribuojë në hartimin dhe vendosjen e një plani për kalimin drejt Ekonomisë Qarkulluese, ku burimet përdoren në mënyrë më eficente dhe me ndikim sa më të vogël mbi mjedisin. Për të arritur këtë objektiv ndër të tjera, kërkohet që menaxhimi i mbetjeve të kryhet sipas parimit të përgjegjshmërisë ndaj mjedisit. Menaxhimi i mbetjeve i përgjegjshëm ndaj mjedisit nënkupton ndërmarrjen e të gjithë hapave praktikë për të siguruar që mbetjet menaxhohen në mënyrë të tillë që të mbrohet shëndeti i njerëzve dhe mjedisi prej ndikimeve negative që shkaktojnë mbetjet. Këtu përfshihen zhvillimi dhe zbatimi i masave për: • Menaxhimin e mbledhjes së rrymave të ndryshme të mbetjeve, duke zbatuar hierarkinë e mbetjeve. • Sigurimin e rrjetit të pajisjeve për; mbledhjen, ndarjen, riciklimin, rikuperimin dhe depozitimin. • Sigurimin e paisjeve me leje të posaçme dhe përmbushjen e kërkesave bazë sikurse kërkohet në lejen e dhënë Monitorimi dhe zbatimi me rigorozitet i kushteve të lejes. • Dërgimin e mbetjet vetëm tek pikat e autorizuara. • Mbledhjen dhe trajtimin e të dhënave të domosdoshme për hartimin e politikave të bazuara në këto të dhëna dhe kryerjen e investimeve përkatëse. • Rritjen e ndërgjegjësimit të të gjithë aktorëve të përfshirë në menaxhimin e mbetjeve për të qënë më miqësorë ndaj mjedisit, si dhe marrjen e masave për t’u pajisur me infrastrukturën e nevojshme që mbështet këtë mënyrë menaxhimi. 4.PËRDORIMI I TEKNOLOGJISË MË TË MIRË TË DISPONUESHME Teknologjitë më të mira të disponueshme (TMD), janë teknikat e zhvilluara në atë nivel që mundëson përdorimin e tyre, në sektorin përkatës industrial, me rezultate të mira ekonomike e teknike. Vlerësimi i teknikave merr parasysh kostot dhe përparësitë, pavarësisht nga fakti nëse ato teknika përdoren apo prodhohen në Republikën e Shqipërisë, për sa kohë ato janë të arritshme nga përdoruesi. Pajisjet dhe impiantet e menaxhimit të mbetjeve duhet të menaxhohen sipas parimit të përgjegjshmërisë ndaj mjedisit, me qëllim që të shmanget ndikimi i tyre mbi mjedisin, dhe në rastet kur ky ndikim nuk mund të shmanget, ai të minimizohet. Për udhëzime teknike të veçanta duhen konsultuar Dokumentet e Referencës së TMD (të njohura në anglisht si BREFs). PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 13 Zbatimi i sistemit të menaxhimit të integruar të mbetjeve duhet drejtuar përmes katër niveleve të instrumentave planifikues. 5.HIERARKIA E PLANIFIKIMIT Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta përfaqëson dokumentin e nivelit të dytë të planifikimit për menaxhimin e mbetjeve i cili përcakton kuadrin planifikues lidhur me investimet në infrastrukturën në nivel kombëtar dhe atë të Zonave të Menaxhimit të Mbetjeve. Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta duhet të orientohet drejt: • Identifikimit dhe përcaktimit të metodologjisë dhe teknologjisë për investimet e ardhshme për trajtimin e mbetjeve për sistemin e integruar të menaxhimit të mbetjeve duke përfshirë pajisjet për grumbullimin e mbetjeve, kompostimin, riciklimin, djegien për rikuperim energjie dhe depozitimin mbi bazën e Zonave të Menaxhimit të Mbetjeve; • Përcaktimit të kostove dhe tarifave lidhur me depozitimin e mbetjeve në impiantet e trajtimit dhe stacionet e transferimit të mbetjeve; • Një sistemi objektiv të verifikueshëm dhe transparent të prioriteteve të investimeve të infrastrukturës së menaxhimit të mbetjeve që ndërtohet në bazë të vlerësimit të nevojave dhe ndikimeve. 5.1 DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE DHE PLANI KOMBËTAR I VEPRIMIT Dokumenti i politikave strategjike për mbetjet, i cili është niveli më i lartë i planfikimit, është një dokument veprimi për të ardhmen, është guri i themelit, ku ngrihen strategjitë dhe planet, rregullohen marrëdhëniet dhe orientohen burimet. Ky dokument i shërben: Politikbërësve për të orientuar vendimmarrjen kundrejt mirëmenaxhimit të mbetjeve; Administratës për hartimin e strategjive, planeve dhe programeve të zhvillimit; Qeverisë për krijimin dhe përmirësimin e institucioneve përgjegjëse; Financës për orientimin e buxheteve; Zbatuesve për të kuptuar drejtimin dhe qëllimin e punës së tyre; Pjesëmarrjes publike për ndërgjegjësimin dhe vlerësimin e ndikimit në mjedis nga mbetjet, për sigurimin e zhvillimit të qëndrueshëm të mjedisit për brezat e ardhshëm. Politika duhet të sigurojë udhëheqjen dhe kursin e drejtimit për një periudhë të caktuar kohore. 5.2 PLANI KOMBËTAR SEKTORIAL PËR MENAXHIMIN E MBETJEVE TË NGURTA DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 14 Ministria e Turizmit dhe Mjedisit duke qenë institucion politikbërës ka progres në hartimin dhe miratimin e kuadrit ligjor në fushën e mbetjeve në përputhje me direktivat dhe rregulloret e BE-së. Një prej sfidave që buron nga legjislacioni, është zbatimi i plotë i tij. Mungesa e zbatueshmërisë vjen dhe si fakt i mbivendosjes së kompetencave të institucioneve qendore dhe vendore. Nuk mungojnë dhe rastet kur disa detyra janë të pambuluara nga asnjë prej institucioneve. Lista e akteve ligjore dhe nënligjore të miratuara për mbetjet është e gjatë. Për t’u përmendur janë: Ligji nr.10431, datë 09.06.2011 “Për mbrojtjen e mjedisit”, i ndryshuar. Ligji nr.10463, datë 22.09.2011 “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, i ndryshuar. Ligji nr. 8094/1996 “Për largimin publik të mbeturinave” siguron bazën ligjore, nëpërmjet së cilës bashkitë mund të kontraktojnë shërbimin në palë të treta me kontrata menaxhimi që mund të zgjasin deri në 5 vjet. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 99, datë 18.02.2005 “Për miratimin e katalogut shqiptar të klasifikimit të mbetjeve”, i ndryshuar. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.177, datë 06.03.2012 “Për ambalazhet dhe mbetjet e tyre”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.178, datë 06.03.2012 “Për incinerimin e mbetjeve”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 452, datë 11.07.2012 “Për lendfillet e mbetjeve”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.705, datë 10.10.2012 “Për Zbatimi i Dokumentit të Politikave Strategjike dhe të Planit Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurtakërkon hartimin e Planeve Rajonale/Zonale për çdo Zonë të Menaxhimit të Mbetjeve. Këto Plane duhet të mbështeten në Studime Fizibiliteti të cilat hartohen nga ministria përgjegjëse në bazë të parimeve dhe standarteve evropiane për mbrojtjen e mjedisit si dhe njohurive më të mira ekzistuese. 5.3 PLANET RAJONALE/ZONALE Çdo njësi e qeverisjes vendore apo grup njësish të qeverisjes vendore harton planin vendor të menaxhimit të integruar të mbetjeve për territorin që ka nën juridiksion, në përputhje me planin kombëtar dhe planin rajonal të menaxhimit të integruar të mbetjeve. 5.4 PLANET VENDORE 6. KUADRI LIGJOR INSTITUCIONAL DHE FINANCIAR 6.1 KUADRI LIGJOR PËR MENAXHIMIN E INTEGRUAR TË MBETJEVE PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 15 menaxhimin e mbetjeve të automjeteve në fund të jetës”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 765, datë 07.11.2012 “Për miratimin e rregullave për grumbullimin e diferencuar dhe trajtimin e vajrave të përdorura”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.866, datë 4.12.2012 “Për bateritë akumulatorët dhe mbetjet e tyre”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.957, datë 19.12.2012“Për mbetjet nga pajisjet elektrike dhe elektronike”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.117, datë 13.02.2013 “Për kriteret në bazë të të cilave përcaktohet kur disa tipe të metalit skrap pushojnë së qeni mbetje”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 967, datë 25.10.2013 ”Për ngritjen e grupit të punës për Komiteti i Menaxhimit të Integruar të Mbetjeve”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 798, datë 29.09.2010 “Për miratimin e rregullores “për administrimin e mbetjeve spitalore”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 229, datë 23.04.2014 “Për miratimin e rregullave për transferimin e mbetjeve jo të rrezikshme dhe informacionit që duhet të përfshihet në dokumentin e transferimit”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.371, datë 11.06.2014 “Për miratimin e rregullave për dorëzimin e mbetjeve të rrezikshme dhe të dokumentit të dorëzimit të tyre”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.418, datë 25.06.2014 ” Për grumbullimin e diferencuar të mbetjeve në burim”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.608, datë 17.09.2014 ” Për përcaktimin e masave të nevojshme pë nevojshme për grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve bio si dhe kriteret dhe afatet për pakësimin e tyre”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 641, datë 01.10.2014 “Për miratimin e rregullave për eksportin e mbetjeve dhe kalimin tranzit të mbetjeve jo të rrezikshme e të mbetjeve inerte”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 127, datë 11.02.2015 “Kërkesat për përdorimin në bujqësi të llumrave të ujërave të ndotura”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.387, datë 06.05.2015 “Për rregullat për kontrollin e asgjësimit të PCB-ve/PCT-ve, çndotjen apo asgjësimin e pajisjeve që përmbajnë PCB/PCT dhe/ose asgjësimin e mbetjeve të PCB-ve/PCT-ve të përdorura”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.575, datë 24.06.2015 “Për miratimin e kërkesave për menaxhimin e mbetjeve inerte”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.687, datë 29.7.2015 “Për miratimin e rregullave për mbajtjen, përditësimin dhe publikimin e statistikave të mbetjeve”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.1104, datë 28.12.2015 “Për miratimin e kërkesave për parandalimin e shkarkimit të mbetjeve, të krijuara nga anijet dhe tepricat nga ngarkesat, në det”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.652, datë 14.09.2016 “Për rregullat dhe kriteret për menaxhimin e mbetjeve nga gomat e përdorura”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 232, datë 26.4.2018 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 177, datë 6.3.2012, të këshillit të ministrave, “Për ambalazhet dhe mbetjet e tyre”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 319, datë 31.5.2018 “Për miratimin e masave për kostot e menaxhimit të integruar të mbetjeve”. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 16 Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 389, datë 27.6.2018 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 452, datë 11.7.2012, të Këshillit të Ministrave, “Për lendfillet e mbetjeve”. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 660, datë 31.10.2018 “Për miratimin e kërkesave për menaxhimin e mbetjeve të metaleve”. Këto akte trajtojnë aspekte të veçanta të zbatimit të ligjit për menaxhimin e integruar të mbetjeve, ngarkojnë me përgjegjësi aktorët e pushtetit qendror dhe vendor si dhe publiku, vendosin objektiva dhe përcaktojnë afatet për përmbushjen e tyre. Por, ato karakterizohen nga një veçori e përbashkët: pamundësinë për t’u zbatuar për shkak të mungesës së mbështetjes me financime për çdo akt, përgjegjësi apo objektiv që ato përcaktojnë. Nga ana tjetër, përsa i përket objektivave, afatet e vendosura në këto akte në shumë raste janë tejkaluar. Për këtë arsye ato duhet të rishikohen, të përditësohen, lidhur me afatet kohore dhe rishikimin e nivelit të synuar të treguesve sipas objektivave. Bazuar në legjislacionin në fuqi në fushën e mbetjeve, është e nevojshme të adresohen tre synimet kryesore, për të cilat është i nevojshëm rishikimi i tij, konkretisht: • Përafrimi i plotë i kuadrit ligjor me direktivat e BE-së për mbetjet në respekt të kushteve konkrete dhe fazat e procesit të anëtarësimit të vendit në BE; • Ndarja e qartë e përgjegjësive institucionale dhe harmonizimi i ligjit për menaxhimin e integruar të mbetjeve me ligjin për vetë-qeverisjen vendore; • Përqasja dhe rishikimi i dokumentit strategjik me kërkesat e VKM nr. 290, dt.11.3.2020, “ Për krijimin e bazës së të dhënave shtetërore të sistemit informatik të planifikimit të integruar (SIPI/IPSIS), për të siguruar përputhshmërinë me Sistemin IPSIS”; • Saktësimi i Përgjegjësive të Zgjeruara të Prodhuesit të mbetjeve dhe kushtet për përmbushjen e këtyre detyrimeve. Analiza e gjendjes dhe niveli aktual të deritanishëm të zbatimit të legjislacionit ka treguar se zbatimi i Dokumentit të Politikave Strategjike kërkon ndryshime të rëndësishme në strukturën institucionale për menaxhimin e integruar të mbetjeve. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit me mbështetjen e programit zviceran për zhvillim lokal dhe decentralizim (DLDP), hartoi dhe miratoi VKM nr. 319, datë 31.05.2018 “Për miratimin e masave për kostot e menaxhimit të integruar të mbetjeve” e cila rregullon dhe standardizon llogaritjen e kostove dhe tarifave me qëllim që të arrihet përmbushja e parimit “ndotësi paguan”. 6.1.1 Mbulimi i kostove dhe tarifave PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 17 HYRJE DALJE Të dhëna për biznesin (NIPT, sipërfaqe, punonjës, etj.) Faturim për taksat Faturim për tarifat (ujë, mbetje, etj.) Faturime të tjera Një sistem i vetëm menaxhimi Përdorur nga NJQV-ja Të dhëna për instit. (çfarëdo) Të dhëna për banorët (çfarëdo) (Burimi: Udhëzuesi për Koston dhe Tarifën e Mbetjeve, www.km.dldp.al) Zbatimi i dokumentit është detyrim për bashkitë dhe zbatimi ka nisur që nga viti 2018. Ky akt normativ dhe udhëzuesi përkatës siguron një mjet të thjeshtë në përdorim, por të avancuar për llogaritjen e plotë të kostos dhe tarifës për të gjitha bashkitë e vendit. Cikli i plotë i kostos siguron buxhetim të plotë të shërbimit nga gjenerimi deri në trajtimin e mbetjeve, duke përmirësuar kështu dhe cilësinë e shërbimit dhe tarifa siguron një mbulim të plotë të kostos si parim kryesor në shërbimet publike. Parime të tjera mjedisore dhe financiare sigurohen dhe përmirësohen me vënien në zbatim të këtij modeli, të cilat janë të detajuara në aktin përkatës dhe udhëzuesin bashkëlidhur tij. Trajnime intensive janë siguruar për bashkitë dhe planifikohen të vijojnë deri në përvetësimin dhe optimizmin e përdorimit të tij nga të gjitha Njësitë e Vetqeverisjes Vendore. Sigurimi i një sistemi funksional kërkon përmirësimin e mëtejshëm të databazave vendore në drejtim të gjendjes civile, pronës, biznesit, institucioneve, adresave, etj. Në këtë mënyrë integrimi i të dhënave do të sigurojë që modeli i kostos dhe i tarifës të funksionojë plotësisht dhe qytetarët të kenë faturim transparent në përmbushje të parimit “ndotësi paguan”. Grafiku mëposhtë tregon në mënyrë skematike nevojën e një databaze vendore e cila mund të sigurojë në formën e ‘one-stop-shop’ të dhëna për kategori të ndryshme përfituesish shërbimi, të cilat mund të depozitohen në këtë databazë unike nga ku më pas të gjitha shërbimet publike, përfshi atë të mbetjeve, mund të gjenerojnë informacion për planifikim dhe faturim të saktë. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 18 Ministria përgjegjëse për mjedisin ushtron veprimtarinë e saj për zhvillimin e politikave në fushën e menaxhimit të mbetjeve. Në bashkëpunim me institucione të tjera, Ministria përgjegjëse për mjedisin është institucioni përgjegjës për zhvillimin e politikave, legjislacionit, hartimit dhe monitorimit të zbatimit të Dokumentit të Politikave Strategjike Kombëtare dhe Planit Kombëtar, të studimeve të fizibilitetit e planeve rajonale. Së bashku me institucionet e tjera vartëse, Ministria ka përgjegjësinë e plotë për krijimin dhe monitorimin e zbatimit të sistemit të menaxhimit të mbetjeve në nivel rajonal dhe vendor. Përgjegjësitë e tjera specifike të ministrisë përgjegjëse për mjedisin përfshijnë gjithashtu: • Hartimi dhe monitorimi i zbatimit të Dokumentit të Politikave Strategjike dhe Planit Kombëtar si dhe Planeve Rajonale; • Hartimi dhe zhvillimi i legjislacionit dhe akteve të tjera nënligjore për të siguruar zbatimin e Dokumentit të Politikave Strategjike dhe Planit Kombëtar, me fokus të veçantë në zbatimin e hierarkisë së mbetjeve siç përcaktohet në Ligjin kuadër të mbetjeve dhe aktet nënligjore në zbatim të tij. • Lëshon lejet për subjektet që operojnë në fushën e menaxhimit të mbetjeve, duke përfshirë eksportin e mbetjeve dhe kalimin transit të mbetjeve jo të rrezikshme; • Organizon dhe menaxhon regjistrat e të dhënave të duhura për çështje të ndryshme që kanë të bëjnë me menaxhimin e mbetjeve, përcakton dhe lejon ndërtimin e landfilleve për mbetjet e rrezikshme. Buxheti i kësaj ministrie përfshin mbështetje financiare për përmirësimin e kushteve për menaxhimin e integruar të mbetjeve. Ministria përgjegjëse për Infrastrukturën ushtron veprimtarinë e saj në: • Fushën e mbetjeve urbane në lidhje me planifikimin territorial dhe infrastrukturën e mbetjeve. • Bashkërendimi i politikave të infrastrukturës së mbetjeve urbane në komponentin zbatues të tyre dhe ndjekjen e zbatimin e këtyre politikave. Drejtimin, menaxhimin, supervizimin dhe vendosjen e standardeve teknike të infrastrukturës së venddepozitimeve të mbetjeve. 6.2 KUADRI INSTITUCIONAL 6.2.1 Ministria përgjegjëse për mjedisin 6.2.2 Ministria përgjegjëse për Infrastrukturën PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 19 Ligji nr.10463/2011 “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, i ndryshuar, ngarkon ministritë e tjera si ministrinë përgjegjëse për financat, ministrinë përgjegjëse për bujqësinë dhe ministrinë përgjegjëse për shëndetësinë për hartimin e akteve nënligjore specifike sipas përgjegjësive që kanë në fushën e mbetjeve. Agjencia Kombëtare e Mjedisit e cila funksionon në bazë të VKM nr.568, datë 17.07.2019 “Për krijimin , mënyrën e organizimit dhe të funksionimit të Agjencisë Kombëtare të Mjedisit”, e shtrin veprimtarinë e saj në të gjithë vendin dhe organizohet në dy nivele: a. Nivel qendror përmes drejtorisë së përgjithshme b. Nivel rajonal, nëpërmjet katër agjencive rajonale të mjedisit. AKM ka këto funksione kryesore: 1. Sigurimin e performancës mjedisore; 2. Kërkimin dhe dijen mjedisore; 3. Vlerësimin e impaktit mjedisor; 4. Inspektimin dhe kontrollin tematik për respektimin e kërkesave ligjore e të kushteve mjedisore. Strukturat inspektuese ushtrojnë veprimtarinë e tyre lidhur me sektorin e mjedisit dhe ujërave në pikat e mëposhtme: • Përgatitjen e raporteve periodike mbi vlerësimin e mjedisit; • Përgatitjen dhe ndjekjen e Programit Kombëtar të Monitorimit të Mjedisit; • Sigurimin e kontrollit shtetëror të mbrojtjes së mjedisit; • Kryerjen e kontrolleve sipas një programi tematik mbi bazë risku; • Sigurimin dhe kontrollin e zbatimit të akteve ligjore e nënligjore; • Shqyrtimin e ankesave për masat administrative dhe gjobat e vendosura ndaj subjekteve; • Bashkëpunimi me inspektoratet e tjera; • Ushtrimin e çdo funksioni tjetër të caktuar në ligje të posaçme që kanë të bëjnë me mbrojtjen e mjedisit, lejet e mjedisit dhe inspektimin. 6.2.3 Ministri të tjera 6.2.4 Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) dhe strukturat inspektuese lidhur me sektorin e mejdisit dhe ujërave DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 20 Për arritjen e objektivave në fushën e mbetjeve, u krijua dhe funksionon Komiteti për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve (KMIM), i miratuar me VKM nr. 967, datë 25.20.2013, “Për mënyrën e organizimit dhe funksionimit të KMIM . Komiteti duhet të mblidhet jo më pak se një herë në tre muaj për të shqyrtuar e për të miratuar dokumentet dhe aktet që lidhen me menaxhimin e mbetjeve. Komiteti mblidhet dhe në rastet e shqyrtimit të planeve të përmirësimit pë vendepozitimet ekzistuese, i cili vendos për masat që duhen marrë dhe periudhën e nevojshme të tranzicionit për zbatimin e tyre. AKUM-i është organ shtetëror i cili ushtron funksionet e tij bazuar në vendimin nr.431, datë 11.07.2018 “Për krijimin, organizimin dhe funksionimin e Agjencisë Kombëtare të Ujësjellës –Kanalizimeve dhe Infrastrukturës së Mbetjeve”. Roli i bashkive në lidhje me menaxhimin e mbetjeve është përcaktuar nga Ligji 139/2015 “Për vetë-qeverisjen vendore”. Forcimi i rolit të bashkive është një domosdoshmëri, e cila rrjedh nga harmonizimi i Ligjit për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve me dispozitat e Ligjit “Për vetë-qeverisjen vendore”. Bashkitë janë përgjegjëse për menaxhimin e mbetjeve bashkiake të cilat mblidhen nga/ose për llogari të bashkive dhe përfshijnë: • Mbetjet shtëpiake dhe të ngjashme, përfshirë: o Mbetjet e vëllimshme psh. mobilje te vjetra, o Mbetjet e kopshteve, gjethet, prerjet e pemëve nga krasitjet, mbetjet nga pastrimi i rrugëve dhe i tregjeve publike; • Mbetjet nga aktivitetet tregtare dhe bizneset e vegjël, zyrat dhe institucionet • Mbetjet nga shërbime të tjera bashkiake si parqet, lulishtet etj. Bashkitë janë kryesisht përgjegjëse për operimin e shërbimit të pastrimit, mbledhjen dhe transportin mbetjeve në pikat e grumbullimit (stacionet e transferimit). Bashkitë mund të ngrenë dhe të operojnë qendra me interes vendor për grumbullimin e diferencuar të mbetjeve përfshirë mbetjet e vëllimshme, mbetjet e riciklueshme dhe mbetjet e biodegradueshme. Ndarja në burim është përgjegjësi e NJQV. Sistemet e riciklimit për ambalazhet dhe mbetje të tjera specifike duhet të ngrihen nga prodhuesit e produkteve dhe/ose industrinë e riciklimit nën skemat e Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit. 6.2.7 Njësitë e Vetëqeverisjes Vendore 6.2.6 Agjencia Kombëtare e Ujësjellës - Kanalizimeve dhe Infrastrukturës së Mbetjeve (AKUM) 6.2.5 Komiteti për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 21 Ligji nr. 139/2015 “Për vetë-qeverisjen vendore” rregullon organizimin dhe funksionimin e njësive të qeverisjes vendore dhe të organeve përkatëse në Republikën e Shqipërisë, si dhe përcakton funksionet, kompetencat, të drejtat dhe detyrat e tyre. Në mënyrë të veçantë, “grumbullimi, transportimi, asgjësimi dhe trajtimi i mbetjeve bashkiake” është përcaktuar si një funksion “i veti” i bashkive. Sipas këtij përkufizimi, bashkitë kanë të drejtë dhe përgjegjësi për: • Organizimin për ofrimin i shërbimit të grumbullimit, transportimit, trajtimit dhe depozitimit të mbetjeve bashkiake; • Ndërtimin, pronësinë dhe operimin e objekteve të trajtimit; • Vendosjen e tarifave të shërbimit për të mbuluar kostot e ofrimit të shërbimit dhe mbledhjen e të ardhurave. Organizimin dhe shpërndarjen e shërbimit të menaxhimit të mbetjeve në vete bashkinë dhe/ose në bashkëpunim me një ose më shumë bashki të tjera, duke përdorur të gjithë instrumentat ligjorë dhe administrativë. Prodhuesit dhe sektori tjetër i biznesit, operatorët e shërbimit publik ose privat, dhe operatorë të tjerë të licencuar për menaxhimin e kategorive të ndryshme të mbetjeve, duhet të zbatojnë kushtet e lejeve/licencave dhe do të marrin masa teknike, teknologjike dhe organizative për të nxitur parandalimin rikuperimin, riciklimin e mbetjeve dhe depozitimin përfundimtar të sigurtë të mbetjeve. Ata duhet të sigurojnë monitorimin dhe raportimin e mbetjeve që prodhojnë, grumbullojnë, rikuperojnë apo depozitojnë. Roli kryesor i qytetarëve në sistemin e menaxhimit të mbetjeve është zvogëlimi i sasisë së mbetjeve që prodhojnë, ndërmarrja e nismave të kompostimit në shtëpi (të paktën në zonat rurale) dhe marrja pjesë në sistemet e mbledhjes, riciklimit, rikuperimit dhe depozitimit të mbetjeve shtëpiake sipas rregullave dhe programeve të bashkive. Qëllimi kryesor është të minimizohet sasia e mbetjeve që depozitohen në sistemin publik të grumbullimit të mbetjeve; si dhe të sigurojnë pagesën e tarifës së shërbimit në masën dhe kushtet siç vendosen nga bashkitë ku ata bëjnë pjesë. Qytetarët duhet të bashkëpunojnë me bashkinë në programe të përbashkëta për zbatimin e hapave të hierarkisë së mbetjeve. 6.2.8 Përgjegjësia e prodhuesve dhe bizneseve të tjera 6.2.9 Roli dhe përgjegjësitë e qytetarëve DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 22 Tabela 1 Financimi për MIM 2011 - 2019 nga buxheti i shtetit dhe ndihma e huaj Burimi i financimit Menaxhimi i Mbetjeve Urbane Fakt 2011 – 2019 (000 Lekë/Euro) Shpenzime kapitale 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Total MIE Financim i brendshëm 70,000 85,442 19,254 119,983 53,406 100,000 189,200 1,492,590 1,908,695 4,038,570 Financim i huaj 0 80,000 500,000 340,000 300,000 300,000 500,000 104,351 286,690 2,411,041 Totali (ALL) 70,000 165,442 519,254 459,983 353,406 400,000 689,200 1,596,941 2,195,385 6,449,611 MTM Financim i brendshëm 0 0 8,372 458 310,793 1,858,397 1,538,015 0 4,000,000 7,716,035 Financim i huaj 0 0 0 0 0 0 65,000 68,000,000 70,000,000 138065,000 Totali (ALL) 0 0 8,372 458 310,793 1,858,397 1,603,015 68,000,000 74,000,000 145,781,035 MZHU Financim i brendshëm 0 0 0 0 0 960 7,700 Nuk funksionon me si institucion 8,660 Financim i huaj 0 0 0 0 0 0 0 Nuk funksionon me si institucion 0 Burimi financimit Menaxhimi i Mbetjeve Urbane 0 0 0 0 0 960 7,700 8,660 Shpenzime kapitale 70,000 165,442 527,626 460,441 664,199 2,259,357 2,299,915 6,446,980 MIE Financim i brendshëm 526 1,244 3,967 3,462 4,994 16,988 17,293 48,474 Burimi: Përmbledhje nga buxhetet e tre ministrive, përkatësisht MZHU, MTM dhe MIE 6.3.1 Financimi nga burimet e qeverisë qendrore, pushteti vendor dhe donatorët e huaj 6.3 KUADRI FINANCIAR Gjatë periudhës 8 vjeçare (2011 -2019), Qeveria Shqiptare në fushën e menaxhimit të mbetjeve ka siguruar nje financim ne rritje të programimit ne buxhet per pergatitjen dhe perditesimin e kuadrit ligjor dhe investime ne infrastrukture,. Financimi nga pushteti vendor pati një rritje të ndjeshme gjatë periudhës 2015-2016 që përkon me shrkirjen e 308 komunave dhe 65 bashkive në vetëm 61 bashki në kuadër të Reformës Administrative dhe Territoriale. Njëherazi, rritja e shpenzimeve i dedikohet edhe përmirësimit, veçanërisht shtrirjes së mbulimit me shërbimin e grumbullimit të mbetjeve bashkiake. Gjithashtu një komponent kyç është dhe sigurimi i donacioneve të paraqitura me detaje në tabelën e mëposhtme (tabela 1): PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 23 7. MENAXHIMI I MBETJEVE TË NGURTA SHTËPIAKE Procedurat ligjore ngarkojnë bashkitë me përgjegjësi për trajtimin dhe depozitimin e mbetjeve si dhe për menaxhimin e impianteve të trajtimit të tyre. Trajtimi përfundimtar dhe depozitimi i MNB është përcaktuar si çështje njëlloj e rëndësishme sa dhe grumbullimi i tyre. Gjatë vitit 2018, Ministria e Turizmit dhe Mjedisit në bashkëpunim me programin zviceran për zhvillim lokal dhe decentralizim (DLDP) kanë identifikuar në të gjithë vendin 199 vendepozitime ilegale dhe legale. Në Shqipëri janë në punë vetëm katër lendfille: Bajkaj (Sarandë), Bushat (Shkodër), Maliq (Korçë) dhe Sharrë (Tiranë). Qarku i Elbasanit, si një ndër qarqet më të ndotur në vend e ka zgjidhur menaxhimin e mbetjeve nëpërmjet incinerimit, duke pasur në funksion që prej 2017, një incinerator si dhe dy landfille, përkatësisht, një për depozitimin e hireve që dalin nga incineratori si dhe një landfill ku janë të depozituara mbetjet që janë shpërngulur nga vendepozitimi ekzistues. Në proces ndërtimi janë dhe dy incineratorë të tjerë, një që ka si qëllim mbulimin e zonës së Fierit dhe një për zonën e Tiranës. Gjithashtu, gjenden edhe objekte të tjera, të cilat mund të konsiderohen si venddepozitime të kontrolluara (Tabela 2), ndërsa pjesa tjetër e vend depozitimeve aktuale nuk plotësojnë standardet minimale sanitare. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit ka menduar për ato bashki të cilat ende nuk kanë një lendfill sanitar apo incinerator brenda qarkut të tyre, të kryejnë rehabilitimin e një vendepozitimi për çdo bashki për një periudhë tranzitore deri në ndërtim e pikës fundore në përputhje me standardet mjedisore, ndërsa gjithë vendepozitimet e tjera duhen mbyllur menjëherë. Aktualisht, bashkia Berat, Kuçovë, Urë Vajgurore me mbështetjen e qeverisë zvicerane –SECO ka filluar procedurat për rehabilitimin e një vendepozitimi ekzistues për çdo bashki. Të gjithë lendfillet, i Vlorës (në projekt) administrohen nga njësitë vendore duke përdorur forma të ndryshme menaxhimi: Lendfilli i Bushatit menaxhohet nga një operator privat i kontraktuar nga Bashkia Vau i Dejës; Lendfilli i Sharrës administrohet nga Bashkia Tiranë si pjesë e nënkontratës me një prej operatorëve privatë të kontraktuar për grumbullimin dhe largimin e mbetjeve; Lendfillet e Bajkaj dhe Vlorës (Sherishtë) administrohen si shoqëri anonime të krijuar nga Këshilli i Qarkut Vlorë; Lendfilli i Maliqit nga shoqëria rajonale e menaxhimit të mbetjeve e krijuar nga bashkitë në zonën e mbulimit nga ky landfill. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 24 Raportohet se gjatë vitit 2018 në këto VD janë depozituar rreth 923,316 ton/ vit (ose 60,61% e mbetjeve) që llogariten si sasia e gjeneruar në vend, prej të cilave vetëm 401,755 ton/vit (ose 26,37% e tyre) depozitohen në lendfille sanitare, ndërsa pjesa tjetër ose 13,01% e mbetjeve të ngurta shtëpiake hidhen në mënyrë krejt të pakontrolluar. Industria e riciklimit është një nga aktorët më të rëndësishëm në menaxhimin e mbetjeve. Riciklimi në vetvete është ndoshta elementi më thelbësor dhe forma më e njohur për zvogëlimin e mbetjeve që zhvillohet nëpërmjet një zinxhiri procesesh duke përfshirë ndarjen në burim, grumbullimin e diferencuar, përzgjedhjen dhe përpunimin, që çon në zvogëlimin e një sasie të konsiderueshme të mbetjeve që depozitohen në lendfill. Në Shqipëri ka një industri riciklimi të zhvilluar dhe aktive. Shoqata e Ricikluesve të Shqipërisë (SHRSH) raporton së ka rreth 32 anëtarë. Ato janë kompani private riciklimi, të cilat operojnë në Shqipëri. SHRSH raporton se vlera e tregut të investimeve të kësaj industrie arrin në rreth 234.2 milionë Euro. 7.1 INDUSTRIA E RICIKLIMIT NË MENAXHIMIN E MBETJEVE Tabela 2 Venddepozitimet e kontrolluara të mbetjeve në Shqipëri, 2019 Nr. Lendfillekzistues/në projekt Sipërfaqja Kapaciteti (Ton ose m3) Shënim 1 Bushat (Shkodër) 12 ha 1 000 000 m3 Në veprim 2 Bajkaj (Delvinë) 12.5 ha 600,000 ton Në veprim 3 Sharrë (Tiranë) 15 ha 2 900 000 ton Në veprim 4 Rubik (lendfill industrial) 5 000 m2 3 500 ton/vit Në veprim 5 Rrëshen NA NA Në veprim 6 Dibër 8 000 m2 - Në veprim 7 Papër (Elbasan) - 9,970 ton Në veprim 8 Maliq 10 ha 1 000 000 ton Në veprim Faza e Ndërtimit 9 Fier Në proces 10 Tiranë Në proces Faza e Fizibilitetit 11 Sherishta 1 (Vlorë) 12 ha 1 044 690 m3 SF përfunduar (Burimi informacionit:MIE). PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 25 Tabela 3 Industria e riciklimit në Shqipëri Viti Nr. kompanive të regjisturara në SHRSH Fuqia punëtore Kapaciteti i instaluar i prodhimit (Ton/muaj) Vlera e tregut milionë / € 2019 32 1,249 41,540 243.2 Burimi: Shoqata e Ricikluesve të Shqipërisë Kapaciteti përpunues i këtyre kompanive është rreth 498,480 ton/vit, i cili është mëse i mjaftueshëm për të përpunuar të gjitha mbetjet e riciklueshme që gjenerohen në vend, nëse teorikisht supozohet se grumbullimi i diferencuar dhe rikuperimi i tyre nga mbetjet e tjera mund realizohet në një përqindje shumë të lartë. Siç raportohet nga SHRSH, për shkak të mungesës së lëndës së parë, kjo industri ka angazhuar vetëm 26.8 % të kapacitetit prodhues ose 133,592 ton/ vit, e cila përbën rreth 10 % të totalit të mbetjeve të ngurta urbane (përfshirë dhe ato jo urbane që shoqërojnë mbetjet e ngurta shtëpiake (familjare dhe të tjera të ngjashme) që raportohet nga INSTAT. Kjo ka bërë që disa nga kompanitë të zvogëlojnë aktivitetin e tyre, disa të mbyllen, ndërsa disa të tjerë po planifikojnë që ti zhvendosin instalimet e tyre në vende të tjera. Në vitin 2018, INSTAT raporton se në Shqipëri janë ricikluar rreth 245,040 ton/vit, ose sa 18.5 % e totalit të mbetjeve të ngurta urbane (përfshirë dhe ato jo urbane që shoqërojnë mbetjet e ngurta shtëpiake (familjare dhe të tjera të ngjashme). SHRSH raporton se niveli i riciklimit në Shqipëri është në masën 10 %. Tabela 4 Të dhëna krahasuese mbi sasinë e mbetjeve që riciklohen Viti Burimi i informacionit Sasia e mbetjeve të ricikluara (ton/vit) % kundrejt totalit të mbetjeve të ngurta urbane 2018 INSTAT 245,040 18.5% 2016 SHRSH 133,592 10% DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 26 Monitorimi për mbetjet është bazuar mbi treguesit sipas VKM nr. 1189, datë 18/11/2009 “Për rregullat dhe procedurat për hartimin dhe zbatimin e Programit Kombëtar të monitorimit të mjedisit”, të cilat janë pjesë e Kategorisë Ç, “Treguesit mjedisor të trysnisë në mjedis”, pika 3, të cilat përfshijnë dhe kufizohen vetëm në: a. sasitë vjetore të prodhimit, b. shpërndarja e mbetjeve sipas bashkive dhe qarqeve, c. përmbajtja në përqindje e përbërësve ndotës, d. përbërja merceologjike e mbetjeve. Sipas këtij vendimi, ministria përgjegjëse për bujqësinë, ministria përgjegjëse për infrastrukturën/transportin, ministria përgjegjëse për shëndetësinë dhe ministria përgjegjëse për industrinë janë të detyruara të plotësojnë formatin e raportimit të statistikave vjetore të mbetjeve dhe t’ia dorëzojnë Agjencisë Kombëtare të Mjedisit brenda datës 10 shkurt të çdo viti. Gjithashtu, referuar VKM nr.687, datë 29.5.2015, “Për miratimin e rregullave mbi mbajtjen, përditësimin dhe publikimin e statistikave mbi mbetjet”. i cili ka hyrë në veprim në janar 2019, bashkitë janë përgjegjëse për të raportuar të dhënat mbi mbetjet sipas formularëve bashkëlidhur atij vendimi. Është vlerësuar që treguesit për të shprehur gjendjen apo ndikimin e mbetjeve në mjedis apo gjendjen e shërbimit të menaxhimit të mbetjeve nuk janë të saktë dhe të mjaftueshëm. Duke qenë se në Shqipëri nuk ka ende grumbullim të diferencuar, këto të dhëna nuk mund të gjenerohen. Në këto kushte, do të ishte e nevojshme që të rishikohet tërësisht sistemi i raportimit mbi mbetjet, përfshirë treguesit dhe kushtet në të cilat gjenerohen këto të dhënasi dhe te pergatitet një udhëzues, i cili të përmbajë detyrimin për peshimin dhe metodikën për të gjeneruar treguesit e tjerë: si përbërësit ashtu edhe elementët ndotës që vijnë së bashku me mbetjet urbane. Përqasja dhe rishikimi i dokumentit strategjik do të jetë sipas kërkesave të VKM nr. 290, dt.11.3.2020, “ Për krijimin e bazës së të dhënave shtetërore të sistemit informatik të planifikimit të integruar (SIPI/IPSIS), për të siguruar përputhshmërinë me Sistemin IPSIS”; Sasitë e mbetjeve të ngurta shtëpiake Të dhënat e mbetjeve grumbullohen nga Njësitë e Vetqeverisjes Vendore përmes operatorëve që kryejnë grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve dhe përcillen te autoritetet përgjegjëse për mbajtjen e të dhënave të mbetjeve. Sfidë mbetet ende nevoja e një sistemi për të kontrolluar saktësinë e të dhënave që vijnë nga pushteti vendor. 8.1 RRYMA E MBETJEVE TË NGURTA SHTËPIAKE 8. RRYMAT E MBETJEVE 7.2 MONITORIMI I MBETJEVE DHE RAPORTIMI PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 27 3000000 2500000 2000000 1500000 1000000 500000 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Mesatarja vjetore MIE INSTAT AKM Figura 3 Gjenerimi i mbetjeve në Shqipëri, periudha 2010- 2018 Duke iu referuar të dhënave për gjenerimin e Mbetjeve të Ngurta Shtëpiake (të ndara në mbetje të ngurta shtëpiake dhe të tjera, të cilat konsiderohen si mbetjet inerte që mblidhen së bashku me mbetjet nga familjet dhe të ngjashme me to) dhe numrit të popullsisë sipas INSTAT për vitin 2018 është llogaritur vlera 0.383 t/banor/vit, si vlerë bazë për MNB nga familjet dhe vlera prej 0.079 t/banor/vit për mbetjeve inerte që mblidhen së bashku me MNB nga familjet. Këto të vlera bazë janë përdorur për projeksionin e mbetjeve në periudhën 2020 – 2035 që mbulon Dokumenti i Politikave Strategjike. Në mënyrë të përmbledhur, në pjesën më të madhe të rasteve kjo gjendje vjen kryesisht prej: • mungesës së infrastrukturës për matjen dhe peshimin e mbetjeve, • mungesës së një metodologjie për matjen dhe analizën e përbërjes së mbetjeve, • mungesës së një sistemi monitorimi dhe vlerësimi krahasues në veçanti për mbetjet, • mbivendosjes së përgjegjësive për mbledhjen dhe përpunimin e këtij informacioni në shumë institucione. Për të hartuar këtë analizë, janë marrë në konsideratë të dhënat e tre institucioneve: MIE, INSTAT dhe AKM. Ndonëse, për disa vite, seria e të dhënave që janë zgjedhur të analizohen kanë vlera të përafërta, të dhënat e marra prej MIE dhe AKM, që bazohen në raportimin vjetor të bashkive, mund të vlerësohen si skenari minimal, ndërsa të dhënat që raportohen nga INSTAT mund të konsiderohen si skenari maksimal. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 28 Në figurën 4 janë shprehur vlerat e sasisë vjetore të gjenerimit të mbetjeve për periudhën 2010-2018, ku vihe re se mesatarja vjetore e gjenerimit të mbetjeve inerte , nuk ka ndryshueshmëri të madhe krahasuar me sasinë vjetore të mbetjeve të ngurta shtëpiake. Tabela 5 Gjenerimi i MNB dhe mbetjeve të tjera (inerte) kg/banor/vit Burimi informacionit 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Sasia e MNB sipas INSTAT 1,064,094 1,077,997 1,136,802 827,828 970,818 1,142,964 1,072,236 1,253,913 1,325,071 Sasia e mbetjeve të tjera (Inerte) 112,332 112,332 112,332 112,332 258,056 270,269 228,137 92,790 72,879 Popullsia, sipas INSTAT 2,918,674 2,907,368 2,903,008 2,897,770 2,892,394 2,885,796 2,875,592 2,873,457 2,866,375 Sasia vjetore MNB ton/banor/ vit 0.365 0.371 0.392 0.286 0.336 0.396 0.373 0.386 0.383 Sasia vjetore Mbetje të tjera (Inerte) ton/banor/vit 0.038 0.039 0.039 0.039 0.089 0.094 0.079 0.05 0.079 Sasia totale kg/banor/vit MNB dhe të tjera (inerte) 0.403 0.409 0.430 0.324 0.425 0.490 0.452 0.436 0.462 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 0.6 0.5 0.4 0.3 0.2 0.1 0 Sasia vjetore MNB ton/banor/vit Sasia vjetore Mbetje të tjera (inerte) ton/banor/vit Sasia totale kg/banor/vit MNB dhe të tjera (inerte) Figura 4 Mesatarja vjetore e gjenerimit të mbetjeve kg/banor/vit, 2010 – 2018 PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 29 Viti 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Mediana e sasive vjetore e MNB, sipas INSTAT 1,064,094 1,077,997 1,136,802 827,828 970,818 1,142,964 1,072,236 1,253,913 1,325,071 Popullsia, sipas INSTAT 2,918,674 2,907,368 2,903,008 2,897,770 2,892,394 2,885,796 2,875,592 2,873,457 2,866,375 Sasia vjetore ton/banor/vit 0.365 0.371 0.392 0.286 0.336 0.396 0.373 0.386 0.383 8.2 ANALIZA E TË DHËNAVE BAZË PËR RRYMËN E MBETJEVE TË NGURTA SHTËPIAKE Bazuar në të dhënat e INSTAT për periudhën 2010-2018 shihet që në tabelën dhe grafikët e mëposhtëm vihet re tendenca e rritjes së gjenerimit për banor në vit. Tabela 6 Vlera bazë e gjenerimit për banor në vit si dhe përqindja e rritjes vjetore. 0.45 0.4 0.35 0.3 0.25 0.2 0.15 0.1 0.05 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Sasia mesatare (mediane) vjetore ton/banor/vit SA S IA V J E T OR E MNB TON /BANOR/V IT y = 0.0031x + 0.3496 R2 = 0.0618 Grafiku 1 Tendenca e rritjes vjetore të gjenerimit MNB si mesatare Pritet që kjo tendencë rritjeje të vijojë për të paktën edhe për 5 vitet e ardhshme, duke shoqëruar pritshmërinë e rritjes ekonomike dhe konsumit në Shqipëri. Rritja e sasisë së MNB do të kërkojë marrjen e masave të menjëhershme për të përmirësuar menaxhimin e mbetjeve në Shqipëri. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 30 To ta li Ve nd i 2, 86 6, 53 75 Po p ul ls ia 1, 52 3, 25 6 G je ne ri m i i M N B (t on /v it) 19 8, 18 5 G je ne ri m i m b et je t te t je ra 65 ,7 M b ul im im e G ru m b ul lim in e M N B (% ) 1, 32 5, 07 1 M N B t ë gr um b ul lu ar a (t on /v it) 1, 01 2, 51 7 M N B q ë sh ko jn ë në le nd fil l (t on /v it) 66 .5 % M N B q ë sh ko jn ë në le nd fil l ( % ) 4, 97 9 M N B q ë nu k gr um b ul lo he n (t on /v it) 0, 3% M N B q ë nu k gr um b ul lo he n (% ) Tabela 7 Të dhënat bazë për menaxhimin e mbetjeve bashkiake, viti 2018 (Burimi INSTAT) 8.3 Rrymat e mbetjeve jo bashkiakev Në tabelën e mëposhtme (tabela 8) janë shprehur në përqindje rrymat e mbetjeve në nivel kombëtar, për periudhën 2013-2018. Tabela 8 Rrymat e mbetjeve në % (Burimi INSTAT) Mbetje. Letër, Mb. të Elek. Të Mbetje Vitet spitalore Organike Druri karton Qelq Plastikë Textile spitalore Metale rrezik. jo PC etj Inerte tjera 2013 41,0 4,0 12,0 7,0 14,0 3,0 3,0 1,1 9,0 3,0 2,1 0,8 2014 50,2 6,1 8,7 4,0 9,1 2,6 5,8 0,9 8,1 3,7 0,5 0,3 2015 51,4 4,6 9,9 4,5 9,6 2,9 4,8 0,5 1,1 8,2 2,5 0,01 2016 49,52 5,84 7,87 4,24 10,01 2,81 3,38 0,23 0,84 11,9 3,34 0,03 2017 45,9 3,9 9,5 4,8 16,8 3,2 2,7 0,2 1,2 7,4 3,4 0,01 2018 61,2 5,1 7,7 3,8 9,7 2,2 1,5 0,2 1,0 5,5 0,1 2,45 Të dhënat e tabelës 9 shprehin sasinë në përqindje të mbetjeve të trajtuara në mënyra të ndryshme për periudhën 2013-2018. Tabela në vijim paraqet vlerat në vitin bazë për treguesit kryesore, përfshirë: • popullsinë; • gjenerimin e mbetjeve të grupuar në nivel qarku dhe kombëtar; • mbulimin me shërbim/nivelin e grumbullimit të mbetjeve; • sasinë e mbetjeve që shkojnë në lendfill/trajtim; • sasinë e mbetjeve që riciklohen, dhe • sasinë e mbetjeve që nuk grumbullohen PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 31 Tabela 9 Trajtimi i mbetjeve urbane (Burimi INSTAT) Djegie për energji Djegie për eleminim Riciklime Depozitime në landfille Hedhje jashtë landfillit Vitet Tonë % Tonë % Tonë % Tonë % Tonë % 2013 940 0,1 82.734 8,8 225.638 24,0 475.721 50,6 155.127 16,6 2014 6.144 0,5 38.095 3,1 265.439 21,6 779.112 63,4 140.093 11,4 2015 21.706 1,5 35.875 2,5 357.548 25,3 970.157 68,6 970.157 2,0 2016 9.001 0,69 40.783 3,14 224.155 17,2 1.010.335 77,7 16.103 1,24 2017 22.864 1,8 19.816 1,6 218.181 17,4 791.572 77,5 21480 1,7 2018 36.558 2,8 25.978 2,0 245.040 18,5 1.012.517 76,4 4.979 0,4 Mbetjet nga ndërtimet dhe shkatërrimi (MNSH) vijnë nga veprimtari të tilla si ndërtimi i infrastrukturës dhe ndërtesave, shkatërrimi i pjesshëm ose i plotë i ndërtesave dhe infrastrukturës, ndërtimi dhe mirëmbajtja e rrugëve etj. Në kuadër të detyrimeve të Ligjit kuadër “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, Qeveria Shqiptare miratoi VKM nr. 575, datë 24.06.2015 “Për miratimin e kërkesave për menaxhimin e mbetjeve inerte”. Ky nënkapitull përqendrohet në të gjitha llojet e mbetjeve industriale dhe të minierave, përveç mbetjeve nga industria ushqimore dhe industria e drurit (shih nënkapitullin përkatës). Ligji bazë, i cili rregullon aktivitetin minerar në Shqipëri, dhe veçanërisht mbetjet nga minierat është Ligji Nr. 10304 datë 15.07.2010 “Për sektorin minerar në Republikën e Shqipërisë”. Aktualisht janë të rregjistruar 650 subjekte, të cilat zhvillojnë aktivitetin e nxjerrjes së mineraleve nga miniera, ku spikasin minierat e qymyrgurit, kromit dhe bakrit. Sipas të dhënave të raportuara nga Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë sasitë e sterileve nga shfrytëzimi i mineralit në minierat kryesore, deri në fund të vitit 2007 paraqiten në tabelën më poshtë: Materialet sterile nga shfrytëzimi i minierave Volumi m3 Sterile nga minierat e kromit 28,023,660 Sterile nga minierat e bakrit 18,000,000 Sterile nga minierat e qymyrgurit 23,081,530 Sterile nga minierat e Ferro – Nikel 1,112,183 Tabela 10 Sasitë e sterileve të nxjerra nga shfrytëzimi i minierave sipas llojit të mineralit Burimi: MIE 8.3.1 Mbetjet nga ndërtimi dhe shkatërrimi-mbetjet inerte 8.3.2 Mbetjet nga industria dhe minierat DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 32 MIE raporton se sasia e mbetjeve, të cilat gjenerohen nga pasurimi dhe shkrirja e mineraleve (mbetje sterile, baltë xeherori, pluhur nga furrat), vlerësohen në rreth 28 milion ton. Të gjitha këto mbetje janë jashtë kontrollit, të lëna pranë ish minierave ku përjashtim bëjnë vetëm minierat që janë në aktivitet, dambën Nr.2 Fushë Arrëz dhe dambën e Bulqizës. Planet e rehabilitimit mungojnë, ku përjashim bëjnë minierat e Rrëshenin, Reps 3 dhe Fushë-Arrëz 2. Ndërkohë, ka filluar të përdoren për mbushje mbetjet minerare nga miniera e bakrit në Munellë. Magazinat e kimikateve të vjetra Përbërja e kimikateve dhe mbetjeve Sasia (e përafërt) në kg Ndërmarrja për furnizimin e minierave Cianide dhe kimikate të tjera 15,000 Ish Kombinati Energjetik Kimikate për përdorim në laborator 300 Kompleksi Laç Kimikate për përdorim në laborator 60 Laboratori i impiantit të bakrit Rubik Kimikate për përdorim në laborator 70 Laboratori i impiantit të bakrit Rubik Kimikate për përdorim në laborator 70 Azotiku Fier Acid formik, V2O5, TS 605, potasium carbonate 93,300 Dega Rajonale Tropojë Kimikate për përdorim në laborator 18,300 Laboratori gjeologjik qendror Kimikate për përdorim në laborator 5,000 Dega Rajonale Rubik Kimikate për përdorim në laborator 280 Dega Rajonale Pukë Kimikate për përdorim në laborator 230 Totali 241,270 Tabela 11 Magazinat e tjera të këtyre mbetjeve në vend, si dhe lloji i kimikateve që ato kanë të depozituar dhe sasia e përafërt e tyre (Burimi: MIE) PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 33 Pikat e nxehta mjedisore në Shqipëri Sasia potenciale e mbetjeve që ato kanë të depozituara Përshkrimi i gjendjes Kompleksi i shkrirjes së metaleve Elbasan 1.5-2.0 million ton Me potencialin më të lartë të ndotjes nga mbetjet e metaleve të rënda si ferronikel dhe ferrokromit, të trashëguara gjatë 35 të fundit, duke ndotur ujrat e lumit Shkumbin. Zona e minierës së bakrit Rreshen N/A Një ndër zonat më të mëdha për nxjerrjen e bakrit e vendosur në shtratin e lumenjve Mat-Fan, ku vlerësohet të këtë përqëndrime të larta të arsenikut dhe metaleve të renda në rrjedhën e lumenjve dhe sistemin e ujitjes së tokave bujqësore. Zona e minierës së bakrit Kurbnesh N/A Vlerësohet si një ndër zonat më të mëdha të shkatërruara nga depozitat e mbetjeve me përqëndrime të larta të bakrit, shumë pranë rrjedhave të lumenjve Mat- Fan. Zonat e bakrit Rubik dhe Reps N/A Vlerësohet si një nga zonat minerare me prodhimtari më të lartë (rreth 350k t në vit), dhe njihet për depozitat e bakrit, të cilat janë shumë pranë rrjedhës të lumit Fan. Zona e minierës së bakrit Fushë Arrëz N/A Një nga zonat më të mëdha të minierave të bakrit në vend, e cila prodhonte rreth 320,000 Mt/vit xeheror bakri (kur operonte me kapacitet të plotë). Zona e depozitave të ferronikelit Pogradec N/A Në këtë zonë ka depozita të mbetjeve nga ferronikel të depozituara pranë liqenit të Ohrit nga minierat e dikurshme në Përrenjas, Gurin të Kuq dhe Bitinskë. Zonave e minierave të bakrit Rehovë N/A Zonë e minerës së bakrit në rrjedhën e lumit Osum në kufi me Greqinë. Raportohet të jetë një zonë e ndotur dhe bar i djegur rreth saj. Zona e minierave të bakrit Kalimash/Kukës, Gjegjan N/A Zonë e minierës së bakrit, ku përqëndrime të arsenikut shkarkohen në ujrat e Drinit të mesëm. Zona e Gjegjanit raportohet të jetë më e ndotura. Nxjerrja e naftës në Ballsh, Kuçovë, Patos Marinzë Në zonën e Ballshit shkarkohen rreth 20,000 ton naftë në mjedisin përreth Në zonën e Patos Marinzës ujrat sipërfaqësorë dhe nëntokësorë ndotën seriozisht nga puset e naftës, gjatë nxjerrjes me pompa, nga tubacionet dhe impiantet e paratrajtimit, dhe në ajër shkarkohen gazi sulfurik dhe hidrokarbure të ndryshme. Ujrat e përdorur nga këto impiante shkarkohen në ujrat e lumit Gjanica, ku përveç përbërësve të naftës kanë edhe lëndë toksike Mbetjet plastike nga PVC Lushnje N/A N/A PVC Vlorë N/A 5km larg qytetit të Vlorës, 5-6 ha të fabrikës së vjetër të PVC, janë të ndotur më Hg deri në një thellësi 1.0 -1.5 m nën nivelin e tokës Tabela 12 Pikat e nxehta mjedisore në Shqipëri DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 34 Pikat e nxehta mjedisore në Shqipëri Sasia potenciale e mbetjeve që ato kanë të depozituara Përshkrimi i gjendjes Uzina e azotikut Fier 850 m3 solucione të mbetura nga prodhimtaria e uzinës Potencialisht toka dhe ujrat nëntokësorë janë të ndotura me përmbajtje arseniku, të cilat derdhen në tubacionet e ujit të pijshëm apo shkarkohen në rrjedhën e lumenjve. Mbetjet e pakontrolluara në lendfillin e Sharrës N/A N/A Fabrika e superfosfatit Laç 30,000 ton mbetje hekuri Mbetjet janë të depozituara në zonën e fabrikës, e cila nuk kishte parashikuara shtresa mbrojtëse apo sistem drenazhimi Impianti i prodhimit të letrës Lezhë N/A N/A Depozitat në Balëz Elbasan 216 ton mbetje të kimikatesh si, dikloremetan, kripëra të arsenikut, nitrate amoni, hidrokside të amonit Në vitin 2008, uevidentua depozitimi i mbetjeve të kimikateve si, dikloremetan, kripëra të arsenikut, nitrate amoni, hidrokside të amonit etj (PNUD). Në vitin 2010, rreth 90 ton kimikate nga magazina në Balëz të Elbasanit u ripaketuan dhe u transportuan për në Gjermani, Belgjikë dhe Greqi nga një kompani greke. Zona e Porto Romanos Durrës N/A Një nga zonat më të ndotura që në fillim të viteve ’90 prej Ndërmarrjes së Kimikateve. Është vlerësuar prania e një sasie të madhe të kimikateve të rrezikshme të depozituara si keksaklorocikloheksane dhe krom (VI). Këto kimikate vlerësohen si shumë të rrezikshme, që shkaktojnë dëme në mjedisin përreth dhe në shëndetin e njerëzve. Dhurime të huaja kanë bërë të mundur që ndër vite të ndërmerren fushata pastrimi të kësaj zone. Në 2004, një fond i Bankës Botërore mundësoi pastrimin e një sipërfaqe prej 78,000m2 . Gjatë vitit 2010-2011, një fond i Qeverisë Hollandeze mundësoi pastrimin e 3 “pikave të nxehta duke mbledhur në mbrojtëse të veçanta rreth 60,000m3 tokë të ndotur. Stacioni hekurudhor në Bajzë të Shkodrës 80 ton mbetje të sodium florsilikatit dhe mbetje të trajtimit të lëkurave Në vitet 1991-1992 kimikate të rrezikshme të transportuar nga Gjermania u lanë në kushte aspak të favorshme. Një vit më pas, 1993, një pjesë e tyre u rikthyen përsëri në Gjermani, por pjesa më e madhe e tyre mbeti atje. Një investigim i vitit 2008, identifikoi rreth 80 ton të sodium florsilikatit dhe mbetje të trajtimit të lëkurave. Një pjesë e këtyre mbetjeve u eksportua në Britaninë e Madhe për asgjësim dhe një pjesë e tyre u depozitua në një lendfill në Shqipëri. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 35 Mbetjet bujqësore prodhohen në ferma nga rritja e blegtorisë dhe në proceset e përpunimit të industrisë së ushqimit. Disa nga këto mbetje përdoren në bujqësi si pleh organik dhe një pjesë e papërfillshme përdoret në prodhimin e energjisë. Bimë Sipërfaqja totale (000/ha) Biomasa totale (000/ton) Ullinj 35 52,5 Agrume 0,54 0,5 Vreshta 7,18 15 Pemë frutore (mollë, kumbulla, pjeshkë etj) 11,3 22,6 Biomasa totale e pemëve 54 91 Burimi: Sulce, S. dhe Guri, 2008. Analiza dhe studimi i fizibilitetit të zinxhirit të biomasës në Shqipëri Potenciali i biomasës së përdorshme nga pemët frutore, në të gjithë vendin, llogaritet të jetë rreth 50,000 ton/vit. Nga zhvillimi i blegtorisë, mbetje të konsiderueshme prodhohen në formën e jashtëqitjeve, të cilat së bashku me kashtën dhe mbetjet e tjera, formojnë plehun organik. Tabela 14 Sasia e biomasës nga mbetjet shtazore Blegtoria Sasia (në milion) Sasia e jashtëqitjeve (në milion ton/vit) Gjedhë 0.493 0.14 Lopë 0.355 0.71 Të imta 2.581 0.25 Derra 0.164 0.02 Një thundrakë 0.098 0.09 Shpendë 8.437 0.35 Totali 12.128 1.56 Burimi: Karaj, at al 2009. Analiza e mbetjeve të biomasës për prodhimin e energjisë elektrike në Shqipëri. Reneëable and Sustainable Energy Revieës, 14, 493-499 8.3.3 Mbetjet nga bujqësia dhe nga industria e përpunimit të drurit DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 36 Në vitin 2005, në Shqipëri, janë prodhuar rreth 1,56 milionë ton mbetjesh blegtorale. Vlerësohet se gjysma e kësaj sasie përdoret si pleh organik në bujqësi, një sasi e papërfillshme përdoret në prodhimin e energjisë (në formë të biogazit) dhe mbetjet nga ky sektor llogariten në rreth 0.7 milion ton në vit. Kapaciteti i përdorimit të pyjeve në vendin tonë është rreth 2.2 milion m3 ose rreth 1.5 milion ton/vit. Duke supozuar që 35% e kësaj sasie përdoret si burim për ngrohje, 50 % për përdorim industrial dhe 15% lëndë që mbetet në pyje, mund të supozojmë se sasia e mbetjeve nga pyjet është 0.2 milion ton/vit. Kështu që sasia totale e mbetjeve bujqësore, blegtorale dhe pyjore, të konsideruara si pjesë e një sistemi të integruar të menaxhimit të mbetjeve, vlerësohet në rreth 0.95 milion ton në vit. Gjeneruesit e të gjitha kategorive të mbetjeve të rrezikshme janë përgjegjës për menaxhimin e tyre nga faza e prodhimit, grumbullimit, transportit dhe magazinimit, si dhe aktorë të tjerë, pjesë e zinxhirit menaxhues të tyre, transportuesit apo trajtuesit e mbetjeve. Sipas kuadrit ligjor në fuqi, të gjithë personat fizikë dhe juridikë, të cilët bëjnë grumbullimin, transportin dhe magazinimin e mbetjeve të rrezikshme duhet të pajisen me leje mjedisi siç parashikohet në kategorinë III të Ligjit nr. 10081, datë 23.02.2009 “Për licencat, autorizimet dhe lejet në Republikën e Shqipërisë”, në të cilat përcaktohen rregullat e shëndetit dhe sigurisë për transportin e mbetjeve të rrezikshme. Në përmbushje të standardeve për mbajtjen e të dhënave për sasinë, natyrën dhe origjinën e mbetjeve të rrezikshme dhe destinacionin përfundimtar të tyre, aktualisht janë në fuqi dy vendime VKM nr.229, datë 23.04.2014 “Për miratimin e rregullave për transferimin e mbetjeve jo të rrezikshme dhe informacionit që duhet të përfshihet në dokumentin e transferimit”, dhe VKM nr. 371, datë 11.06.2014 “Për miratimin e rregullave për dorëzimin e mbetjeve të rrezikshme dhe të dokumentit të dorëzimit të tyre”. Për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme, në Shqipëri nuk ekziston infrastruktura bazë apo ajo plotësuese për trajtimin dhe asgjesimin e mbetjeve të rrezikshme. Për më tepër nuk ekzistojnë të dhëna mbi sasinë dhe rrymat e mbetjeve. Vendet për ndërtimin e objekteve për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme apo qendrave pritëse nuk janë përcaktuar ende në asnjë rajon apo qytet të vendit.Dy zona të nxehta mjedisore, specifikisht, një në Fier (në territorin e ish UPA Fier), për Arsenikun dhe një në Vlorë (territori i ish Uzinës së Sodës Kaustike) për Zhivën janë pastruar nga mbetjet e trashëguara nga e kaluara dhe aktualisht janë të kapsuluara. Këto funksionojnë si zona të kapsuluara që monitorohen pas mbylljes në bazë të kushteve të përcaktuara në lejen mjedisore që kanë. 8.3.4 Mbetjet e rrezikshme PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 37 Gjithashtu, MIE ka ngritur Qendrën e Grumbullimit dhe Trajtimit të Kimikateve të Rrezikshme në Elbasan, e cila ka si detyrë grumbullimin e kimikateve të mbetura nga ish ndërmarrjet shtetërore, në varësi të MIE, si ambalazhimin transportin dhe magazinimin e sigurt të tyre. Aktualisht kjo qendër funksionon normalisht dhe vazhdon të grumbullojë kimikate nga ish ndërmarrjet që janë në proces likuidimi, ose janë mbyllur. Një çështje kritike është edhe barra e trashëguar nga aktiviteti i mëparshëm industrial, duke përfshirë edhe hedhjen e pakontrolluar të mbetjeve të rrezikshme, ndotjen e pikave të nxehta mjedisore dhe ruajtjen e kimikateve të papërdorura, të vjetëruara ose të ndaluara. Me hyrjen në fuqi të VKM.177, datë 06.03.2012 “Për ambalazhet dhe mbetjet e tyre”, në linjë me Direktivën e Mbetjeve të BE-së, Shqipëria miratoi të njëjtat objektiva specifike si ato të BE-së, duke synuar sa më shumë riciklimin e mbetjeve nga ambalazhet. Miratimi i kësaj VKM-je pasohet nga miratimi i VKM 232/2018 që ka si qëllim prodhimin e qeseve plastike me trashësi më të mëdha se 35 mikron. Menaxhimi i mbetjeve nga automjetet në fund të jetës, përveç Ligjit kuadër “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, është i rregulluar nga VKM nr. 705, datë 10.10.2012 “Për menaxhimin e mbetjeve të automjeteve në fund 8.3.5 Ambalazhet dhe mbetjet nga ambalazhet 8.3.6 Automjetet në fund të jetës DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 38 Lloji Drejtoria Rajonale që ka kryer cregjistrimin 2018 sipas Qarqeve Totali (Autom jete te dala jashte perdorimi sipas llojit ) BR DR EL FR Gj KO KU LE Dl SH TR VL APV 1 2 2 2 1 1 1 22 1 33 ATP 25 86 48 84 9 28 10 27 15 49 177 35 593 ATV 5 12 1 17 4 2 2 1 44 3 91 AUTOBUS 6 17 20 11 3 9 1 3 2 7 26 8 113 AUTOKARRO 1 1 AUTOVETURE 336 1176 689 997 175 378 197 524 308 698 2383 612 8473 CIKLOMOTORR 1 8 13 1 23 GJYSEM RIMORKIO 1 5 2 3 2 2 2 1 6 2 26 KAMION 12 13 11 13 3 13 1 8 3 8 39 6 130 MB 1 1 MOTOKARRO 3 3 1 3 1 1 1 12 2 27 MOTORE 7 12 25 29 2 1 9 7 32 47 7 178 MT 2 2 MTP 4 1 5 RK 1 1 RPV 1 1 RTM 1 1 4 2 8 RTV 1 1 1 3 TERHEQES 1 33 5 13 5 5 1 1 1 23 1 89 Totali (Automjete te dala jashte perdorimi sipas Qarqeve) 397 1360 804 1174 203 447 215 577 338 808 2795 680 9798 Tabela 15 Automjetet e dala jashtë përdorimit për çdo qark (Burimi INSTAT) të jetës”, e cila transpozon plotësisht Direktivën (2000/53/EC). Sipas kërkesave të Ligjit kuadër “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, Qeveria Shqiptare miratoi VKM nr. 652, datë 14.09.2016 “Për rregullat dhe kriteret për menaxhimin e mbetjeve nga gomat e përdorura”, ku përcaktoi rregullat dhe kriteret për menaxhimin e integruar të mbetjeve nga gomat, duke përfshirë mbledhjen/grumbullimin, transportimin, ruajtjen/magazinimin dhe trajtimin e tyre. Në vitin 2012, Qeveria Shqiptare, miratoi VKM nr. 957, datë 19.12.2012 “Për mbetjet nga pajisjet elektrike dhe elektronike”, i cili transpozon Direktivën 2002/96/EC. 8.3.7 Gomat e përdorura PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 39 Në vitin 2015 është miratuar VKM nr. 127, datë 11.02.2015 “Për kërkesat për përdorimin në bujqësi të llumrave të ujrave të ndotur”, i cili synon rregullimin e përdorimit korrekt në bujqësi të llumrave të ujrave të ndotur për të parandaluar efektet e dëmshme në tokë, bimësi, kafshë dhe tek njerëzit. Të gjithë llumrat që dalin nga trajtimi i ujrave të ndotur nuk mund të përdoren në bujqësi nëse ato nuk plotësojnë kriteret e përcaktuar në vendimin për sasinë e metaleve të rënda që ato përmbajnë. Si rregull, të gjitha llumrat që gjenerohen nga trajtimi i tyre duhet të ruhen për një periudhë 6-mujore, para se të përdoret në bujqësi. Sipas të dhënave të raportuara nga Raporti i Performancës për Shoqëritë e Ujësjellës Kanalizimet për vitin 2016, Enti Rregullator i Ujit në Shqipëri, 79.4% e popullatës mbulohen më shërbimin e ujit të pijshëm dhe 50.7% e tyre kanë sistem të kanalizimeve. Në vendin tonë janë planifikuar gjithsej 23 impiante të trajtimit të ujrave urbane, ndër të cilët 10 janë në funksionim, 2 janë në ndërtim dhe 11 të tjerë janë në fazën e studimit të fizibilitetit. Kur këto impiante do të punojnë me kapacitet të plotë, sasia e mbetjes së thatë që do të dalë nga trajtimi i ujrave urbanë do të jetë rreth 35,000 ton mbetje në vit. Nëse nuk do të merren masa për trajtimin e kësaj mbetje të thatë (llumi), duke zbatuar metodat e riciklimit, ai do të kthehet shumë shpejt në një problem serioz. Kuadri ligjor shqiptar në lidhje me mbetjet nga produktet shtazore, të cilat nuk janë për konsum nga njerëzit, rregullohet nga Ligji kuadër “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, ku ato klasifikohen si mbetje jo urbane dhe janë përgjegjësi e prodhuesit të tyre, për të ndjekur ciklin nga prodhimi deri në trajtimin përfundimtar tyre. Njësitë e Qeverisjes Vendore janë përgjegjëse për përcaktimin e një vendgrumbullimi në territorin e tyre, ku prodhuesit e këtyre mbetjeve të mund të sjellin mbetjet për trajtim përfundimtar. Nga ana tjetër, Ligji 10465, datë 29.09.2011 “Për shërbimin veterinar në Republikën e Shqipërisë”, i cili ndër shumë direktiva, transpozon edhe Direktivën 96/23/KE,” Mbi masat për monitorimin e disa substancave dhe mbetjeve të tyre në kafshët e gjalla dhe produktet shtazore”, përcakton se përgjegjësinë për ndjekjen e të gjithë procesit të trajtimit të mbetjeve nga produktet e kafshëve e kanë Shërbimet Veterinare në Qarqe në të gjithë territorin e vendit. Nga të dhënat e raportuara nga AKM në Raportin e fundit të Gjendjes së Mjedisit, në lidhje me sasinë e mbetjeve nga produktet e kafshëve, 12 Qarqe (41 bashki) kanë raportuar për vitin 2018 në lidhje me sasinë e mbetjeve nga produktet e kafshëve, të dhënat e paraqitura në tabelën më poshtë: 8.3.8 Mbetjet nga llumi i impianteve të trajtimit 8.3.9 Mbetjet nga nënproduktet e kafshëve DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 40 Sasia e mbetjeve nga produktet e kafshëve e raportuar nga NJQV-të në AKM për vitin 2018 2018 (kg) Qarku Shkodër 503,000 Qarku Elbasan 1,424,170 Qarku Korçë 30,000 Qarku Fier 427,400 Qarku Gjirokastër 112,140 Qarku Lezhë 30,000 Qarku Berat 2,531,000 Qarku Kukës 6,000 Qarku Durres 1,462 Qarku Diber 16,000 Qarku Tirane 11,440 Qarku Vlore 650,000 Totali 5,742,612 Tabela 16 Sasia e mbetjeve nga produktet e kafshëve të raportuara nga NJQV-të për vitin 2018 (Burimi: AKM -Raporti i Gjendjes së Mjedisit 2018) Bazuar në Ligjin kuadër “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, Qeveria Shqiptare miratoi VKM nr. 765, datë 07.11.2012 “Për miratimin e rregullave për grumbullimin e diferencuar dhe trajtimin e vajrave të përdorur”, ku në fokusin e tij janë vajrat lubrifikantë, të lëngshme apo gjysëm të lëngshme, me bazë minerale apo sintetike, të cilat janë kthyer në të pavlefshme për qëllimin për të cilat ato janë prodhuar. Sipas të dhënave të raportuara nga Drejtoria e Përgjithshme e Doganave, gjatë vitit 2019, sasia e vajrave lubrifikantë që janë importuar në vendin tonë është 889.420.611litra. Të dhënat e marra nga Inspektorati përgjegjës për mjedisin raportojnë së në vend operojnë 364 kompani, të cilat prodhojnë vajrat e naftës dhe vajra të fituara prej mineraleve bituminoze, ndryshe vajrat bruto, në sasi mesatare vjetore prej 8,915 ton. Kjo sasi është destinuar për t’u kthyer në mbetje të vajrave të përdorur. Ndërkohë në Raportin e Gjendjes së Mjedisit 2018, raportohet që vetëm 396,310 litra vajra të përdorur janë tërhequr për t’u trajtuar, ndërsa pjesa tjetër është depozituar në mjediset e prodhimit ose është hedhur në mënyrë të paligjshme. Në tabelën më poshtë paraqitet ecuria e sasisë të vajrave të përdorur të trajtuar gjatë tre viteve të fundit në 12 Qarqe nga kompani të licencuara prej AKMsë: 8.3.10 Mbetjet nga vajrat e përdorur PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 41 Sasia e VP të dorëzuar në subjekte të liçensuara për menaxhim dhe riciklim (litra) 2014 2015 2018 Tiranë 2,520 2,540 0 Durrës 12,229 14,664 0 Lezhë nuk ka të dhëna 3,350 12,000 Gjirokastër subjekte të paliçensuara 3,030 10,850 Vlorë subjekte të paliçensuara 4,000 30,000 Berat subjekte të paliçensuara 7,650 101,000 Fier 58,210 32,540 16,200 Kukës 1,600 8,290 5,000 Shkodër 1,360 1,960 1,000 Dibër subjekte të paliçensuara 10,560 13,000 Elbasan 386,770 200,000 33,260 Korçë 4,180 3,080 174,000 Total 466,869 291,664 396,310 Tabela 17 Sasia e vajrave të dorëzuar në subjekte të liçensuar për menaxhimin dhe riciklimin e tyre gjatë tre viteve 2014, 2015, 2018 (Burimi AKM- Raporti i Gjendjes së Mjedisit 2018 Në vend ekzistojnë rreth 15 kompani të pajisura me licencë që veprojnë për grumbullimin, transportin, ruajtjen, trajtimin, riciklimin dhe përpunimin e vajrave të përdorura, vajrave të përdorura lubrifikuese dhe mbetjeve nga hidrokarburet. Duke u mbështetur në të dhënat e INSTAT mbi tipologjinë e mjeteve dhe mbi supozimet lidhur me konsumin e vajit nga çdo kategori e mjeteve të transportit, rezulton se në vend potencialisht mund të prodhohen 1.5 – 3.9 milion litra vaj i përdorur. Sasia e grumbulluar e vajit të përdorur përbën vetëm 7 – 18% të sasisë totale të vajit të përdorur. Në procesin e përafrimit të legjislacionit mjedisor me atë të BE-së, në vitin 2012, Qeveria Shqiptare miratoi VKM nr. 866, datë 04.12.2012 “Për bateritë, akumulatorët dhe mbetjet e tyre”. Në tabelat e mëposhtme janë të dhënat mbi sasitë e hedhura në treg të baterive dhe akumulatorëve si dhe mbetjeve të gjeneruara në vitin 2018. 8.3.11 Mbetjet nga bateritë dhe akumulatorët DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 42 Bateritë dhe akumulatorët 2018 kg copë Pila dhe bateri primare 2,841,854 326,392 Akumulatorë elektrikë 808,494 4,490,239 Totali 2,928,625 4,817,631 Tabela 18 Sasia e baterive dhe akumulatorëve në Shqipëri për vitin 2018 (Burimi:MTM) Sasia e mbetjeve nga bateritë e raportuar nga NJQV të në AKM për vitin 2018 Pesha (kg) Qarku Tiranë 0 Qarku Shkodër 134,000 Qarku Korçë 2,000 Qarku Fier 43,460 Qarku Gjirokastër 5,150 Qarku Lezhë 16,750 Qarku Berat 406,330 Qarku Kukës 4730 Qarku Vlore 12,500 Qarku Durres 274 Qarku Elbasan 166,300 Qarku Diber 17,000 Totali 808,494 Tabela 19 Sasia e mbetjeve nga bateritë të raportuara nga NJQV-të për vitin 2018 (Burimi: AKM -Raporti i Gjendjes së Mjedisit 2018) Bazuar në Ligjin kuadër “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, në vitin 2015, Qeveria Shqiptare miratoi VKM nr. 387, datë 06.05.2015 “Për miratimin e rregullave për kontrollin e asgjesimit të PCB-ve, ç’ndotjen apo asgjesimin e pajisjeve që përmbajnë PCB dhe/ose asgjesimin e mbetjeve të PCB-ve të përdorura”, e cili transpozon plotësisht Direktivën 96/59/KE për asgjësimin e bifenileve të poliklorinuara dhe trifenileve të poliklorinuara (PCB/PCT). Në vitin 2010, Qeveria Shqiptare miratoi VKM nr. 798, datë 29.09.2010 “Për miratimin e rregullores për administrimin e mbetjeve spitalore”, e cila bazohet në një kuadër ligjor tashmë të shfuqizuar për menaxhimin e mbetjeve. Një akt i ri ligjor është në proces miratimi. 8.4 Ndotësit organikë të qëndrueshëm 8.5 Mbetjet spitalore PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 43 Perberja e mbetjeve spitalore Mbetjet infektive Mbetjet te mprehta Mbetje patologjike Mbetje farmaceutike Mbetje kimike Mbetje citotoksike Grafiku 2 Përbërja e mbetjeve spitalore Koncepti teknik i menaxhimit të mbetjeve spitalore do të bazohet në ndarjen e mbetjeve spitalore në rryma sipas niveleve të ndryshme të rrezikut në shëndet dhe në mjedis dhe metodave më efektive të trajtimit të tyre. Destinacioni përfundimtar i tyre do të jetë depozitimi në lendfillin e mbetjeve pas largimit të rrezikshmërisë së tyre nëpërmjet incenerimit të dedikuar vetëm për këto lloj mbetjesh ose grirje/desinfektimit në impiantet me presion dhe temperaturë të lartë. Mbetjet jo të rrezikshme spitalore janë të ngjashme me mbetjet urbane, ndaj grumbullohen dhe menaxhohen njësoj si mbetjet urbane. Më pak se 20% e totalit të mbetjeve spitalore i përkasin kategorisë së mbetjeve të rrezikshme spitalore, të cilat vetë ndahen në: • mbetje infektive 80 % • mbetje të mprehta 8 % • mbetje patologjike 5% • mbetje farmaceutike 3 % • mbetje kimike 2 % • mbetje citotoksike 2 % DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 44 Inspektoratet përgjegjës përkatësisht për mjedisin dhe për shëndetësinë si organe kompetente për garantimin e respektimit të kërkesave ligjore në fushën e mbrojtjes së mjedisit dhe të shëndetit, inspektojnë institucionet e kujdesit shëndetësor që gjenerojnë mbetjet spitalore dhe kompanitë që trajtojnë këto mbetje, përsa në kompetencë të tyre në lidhje me respektimin e legjislacionit për administrimin e mbetjeve spitalore (që përfshin grumbullimin, magazinimin, transportin dhe trajtimin e tyre). Ka disa aspekte të ligjit për MIM dhe të disa akteve nënligjore, zbatimi i të cilave ka vend për përmirësim, ndërmjet të tjerash përmendim: • objektivat dhe treguesit e performancës për grumbullimin e mbetjeve në mënyrë të diferencuar sipas Dokumentit të Politikave Strategjike; • zbatimi i hierarkisë së mbetjeve; • planifikimi dhe zbatimi i planeve në nivel vendor, rajonal dhe kombëtar; • ndarja në burim dhe riciklimi i mbetjeve, së bashku me treguesit për objektivat të dhëna nga Dokumenti i Politikave Strategjike dhe të materializuar në Ligjin kuadër për MIM dhe aktet nënligjore në zbatim të tij; • mungesa e Rrjetit të Integruar të Objekteve të Trajtimit të Mbetjeve; • ndërtimi dhe funksionimi i një baze të dhënash të plota dhe të besueshme; • mbivendosja e përgjegjësive të aktorëve pjesëmarrës dhe të grupeve të ndryshme të interesit. • Kuadri institucional në nivelin qendror për menaxhimin e mbetjeve përfshin dy ministri kryesore, respektivisht MTM dhe MIE, si dhe agjencitë e tyre vartëse me detyra të shpërndara dhe të mbivendosura mes tyre. Numri i punonjësve në secilin institucion qendror apo të varësisë duhet të jetë më i madh në numër, me qëllim realizimin e të gjithë objektivave të përcaktuara në kuadrin ligjor, brenda afateve kohore. • Të gjithë aktorët pjesëmarrës dhe grupet e interesit që veprojnë në sektor, përfshirë qeverinë qendrore dhe aktorët e tjerë duhet të ndërtojnë një kuptim të përbashkët dhe të njehsuar mbi rolin, përgjegjësitë dhe kapacitetet e bashkive, në mënyrë që të performojnë në përputhje me kërkesat e Ligjit për MIM dhe Direktivës Kuadër të BE për Mbetjet. • Sistemi për grumbullimin e mbetjeve është i shtrirë vetëm në një pjesë të vendit, prandaj grumbullimi i mbetjeve duhet të përbëjë prioritetin kryesor të vendit në periudhën afatshkurtër, duke filluar gradualisht me zbatimin e hierarkisë. 9. KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME 9.1 GJETJE TË PËRGJITHSHME 9.2 GJETJE TË VEÇANTA 9.2.1 Kuadri ligjor dhe institucional PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 45 • Sistemi ose hierarkia e planifikimit duhet të ndryshojë, duke i dhënë përparësi Dokumentit të Politikave Strategjike, në nivelin e parë, Planit Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta në nivelin e dytë, studimeve të fizibilitetit/planeve rajonale për zonat e mbetjeve në nivelin e tretë dhe të planeve vendore në nivelin e katërt. • Grumbullimi i diferencuar i mbetjeve është përgjegjësi e pushtetit lokal dhe mbetet ende një sfidë për vendin. • Realizimi i afateve dhe objektivat e vendosura me ligj nuk janë realizuar në kohën e caktuar. • Objektivat për ripërdorimin dhe reduktimin e mbetjeve nëpërmjet riciklimit do të arrihen vetëm nëse vihen në zbatim skemat për përgjegjësitë e Zgjeruar të Prodhuesit. • Disa Njësi të Vetqeverisjes Vendore, si persona juridikë, e kryejnë aktivitetin e grumbullimit, transportit dhe trajtimit si detyrë të drejtpërdrejtë, nëpërmjet një drejtorie ose një kompanie publike bashkiake, të cilat duhet të jenë të licensuara. • Për grumbullimin dhe raportimin e të dhënave, detyrat e caktuara me ligj për bashkitë dhe qarqet lidhen vetëm me raportimin vjetor të zbatimit të planit. Përgjegjësitë për raportimin janë shtrirë edhe në institucione të tjera, duke u forcuar me anë të VKM 687/2015 “Për vendosjen e rregullave për mbajtjen, përditësimin dhe publikimin e statistikave për mbetjet”, zbatimi i të cilit ka filluar prej 1 Janarit 2019. Zbatimi i këtij vendimi duhet të shtrihet edhe mbi gjeneruesit e mbetjeve meqë bën përgjegjës bashkitë e vendit. • Për shkak se disa rajone të vendit kanë shtrirje të madhe është menduar zëvendësimi i konceptit të rajonit me një koncept të ri për zoant e mbetjeve. Futja e këtij koncepti përmirëson menaxhimin e mbetjeve në çdo bashki të Shqipërisë. Menaxhimi i integruar i mbetjeve do të kryhet mbi bazën e Zonave të Menaxhimit të Mbetjeve, të përcaktuara mbi bazën e parimeve të afërsisë dhe të përballueshmërisë. Zona e Menaxhimit të Mbetjeve (ZMM) është një territor i mbuluar nga juridiksioni i një osë më shumë bashkish, të cilat karakterizohen nga tipologji gjeografike e ngjashme dhe që siguron një rrjet rrugor komunikimi të pandërprerë, i cili lehtëson mbledhjen dhe transportin e mbetjeve nga pikat e grumbullimit dhe të transportimit në destinacionet e trajtimit paraprak, rikuperimit dhe depozitimit përfundimtar të mbetjeve. Zona e Mbetjeve përfaqëson njësinë bazë për planifikimin e menaxhimit të integruar të mbetjeve. Çdo bashki duhet të jetë pjesë e një ZMM. ZMM të miratohen nga këshillat bashkiake të njësive që bëjnë pjesë në atë territor dhe autorizohen nga pushteti qendror. 9.2.2 Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 46 Zona e Menaxhimit të Mbetjeve karakterizohet nga: 1. Kufijtë e zonës janë bazuar mbi një marrëveshje ndër-bashkiake bashkëpunimi dhe/ose nga miratimi i Këshillit të Qarkut (kur kufijtë e zonës përputhen me kufijtë administrativë të Qarkut) 2. Përfaqëson një zonë, e cila është pranuar nga pushteti qendror; 3. Zona përmban objekte të rëndësisë zonale për trajtimin e mbetjeve të përbërë nga një qendër për trajtimin e integruar të mbetjeve, përfshirë një qendër për rikuperimin e materialeve të riciklueshme dhe të kompostueshme, një impiant per trajtimin përfundimtar të mbetjeve i ndërtuar dhe që operohet në përputhje me standardet e përcaktuara në direktivën përkatëse të BE. 4. Mbulimi me shërbim: objektet e grumbullimit (stacionet e transferimit dhe/ose të trajtimit paraprak janë vendosur në një distancë që merr në konsideratë shkallën e eficencës minimale duke përfituar nga ekonomia e shkallës dhe siguron një mbulim eficient me shërbim, duke përfshirë: a. Sasinë dhe përbërjen e mbetjeve për një periudhë kohore të caktuar; b. Sasinë minimale dhe ekonominë e shkallës për objektet e trajtimit dhe depozitimit të mbetjeve (mbi parimin e mbulimit të kostos dhe vetë qëndrueshmërisë); c. Kriteret logjistike, përfshirë kushtet fizike të rrjetit rrugor për transportin e mbetejve, kostot e transportit kundrejt përfitimeve nga ekonomitë e shkallës për njësi më të mëdha rikuperimi dhe depozitimi; d. Alternativat / mundësitë për tu lidhur me objekte të tjera ekzistuese ose të projektuara për trajtimin në një Zonë apo Zona të Menaxhimit të Mbetjeve fqinje. Ky koncept nënkupton garantimin e grumbullimit të mbetjeve në të gjithë vendin dhe menaxhimi i integruar i tyre në përputhje me standardet minimale bazë. Paralelisht me të, duhet funksionimi për grumbullimin e diferencuar të tyre në burim dhe riciklimin e rrymave të ndryshme të mbetjeve. Skema në vijim do të jetë bazë e zgjedhjes së opsioneve teknologjike për menaxhimin e mbetjeve në Shqipëri. Kjo skemë nuk është detyruese dhe duhet rishikuar dhe përshtatur bazuar në nevojat vendore/rajonale. 9.2.3 Koncepti i menaxhimit të Integruar të Mbetjeve Bashkiake PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 47 MNB TMB Ndarje Incen. Landfill Riciklim Kompostim (dhe fermentim) Figura 5 Opsionet e trajtimit të mbetjeve të ngurta shtëpiake Koncepti i menaxhimit të mbetjeve do të bazohet mbi një sistem me katër nivele trajtimi: • Grumbullimin dhe transportin e mbetjeve (përfshirë grumbullimin e ndarë në burim) • Trajtimi paraprak (nëpërmjet stacioneve të transferimit, objekteve të rikuperimit të materialeve, trajtimin mekanik dhe biologjik). • Rikuperimin (përmes qendrave të riciklimit për rrymat e ndryshme të mbetjeve, kompostimin, dhe kapjes së gazit të gjeneruar nga kompostimit). • Trajtimi përfundimtar (lendfill ose incineratorë, me dhe pa rikuperim efektiv të energjisë) Kjo qasje do të lejojë që menaxhimi i mbetjeve dhe zgjedhja e mënyrës së grumbullimit dhe e opsioneve të teknologjisë së trajtimit të ndjekë rendin e qasjes së hierarkisë së mbetjeve të dhënë në këtë Dokument dhe të arrihen targetet e legjislacionit evropian për mbetjet, ndërmjet të tjerash ato të përshkruara në Direktivën Kuadër të Mbetjeve (DKM) Zgjidhjet teknike dhe teknologjike për rrymat e ndryshme të mbetjeve duhet të përmbushin standartet minimale. Mbulimi me shërbimin e grumbullimit të mbetjeve duhet gradualisht të mbulojë të gjithë popullatën. Me kohë duhet të sigurohet kalimi gradual drejt ndarjes në burim të materialeve të riciklueshme dhe futjes së teknologjive të trajtimit paraprak. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 48 MNB Urban Te thata Stacioni Transferimi ORM pastër Treg Objekt kompostimi Incenerator Lendfill ORM (Përunim i varfër) Stacioni Transferimi Mikse Mikse Rural Organike Figura 6 Skema përmbledhëse e mbledhjes, transportit dhe trajtimit të mbetjeve bashkiake Shënim: Kjo skemë paraqet një shembull skematik dhe nuk përmbën një kërkesë të parashkruar. Opsioni i depozitimit përfundimtar të sigurtë do të përmbushet përmes teknologjisë së lendfillit sanitar të kontrolluar, i cili është vendosur në një vend të sigurtë dhe operohet në santandardet e një lendfill-i të mirfilltë, ku realizohet kontrolli i menaxhimit dhe funksionimit, i shkarkimit të gazeve dhe lëngjeve të ndotura. Disa të tillë janë ndërtuar në Shqipëri si në Bajkaj, Bushat, Korçë dhe dy janë fazën e projektimit, në Vlorë dhe Berat. Funksionimi i depozitimit në lendfill sipas standardeve të BE-së do të sigurohet me kohë. Vendet e mëparshme të depozitimit do të mbyllen dhe rehabilitohen, duke u zëvendësuar me lendfille sanitare rajonale të reja (ose të përmirësuara). Rikuperimi i energjisë nga mbetjet do të bëhet i mundur përmes incinerimit dhe teknologjive të tjera. Një incinerator është ndërtuar në Elbasan dhe janë në proces ndërtimi i dy të tjerëve, në Fier dhe Tiranë. Me ritme të shpejta do të sigurohet kalimi gradual drejt ndarjes në burim të materialeve të riciklueshme dhe futjes së teknologjive të trajtimit paraprak dhe depozitimit në përputhje të plotë me standardet e BE-sëBEsë. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 49 Problemet kryesore, të paraqitura në mënyrë të përgjithshme në të gjithë Raportet e Komisionit Evropian për Shqipërinë, lidhen kryesisht me: • shtrirjen e pjesshme të mbulimit me shërbimin e menaxhimit të mbetjeve, • grumbullimin dhe largimin e pamjaftueshëm të mbetjeve, • sasinë e kufizuar që depozitohet dhe trajtohet në lendfille, • praninë e një numri të madh venddepozitimesh (të lejuara dhe të palejuara), të cilat janë jashtë standardeve sanitare dhe inxhinierike, • numrin e kufizuar dhe cilësinë jo të mirë të pajisjeve për grumbullimin dhe transportin e mbetjeve, • mungesën e ndarjes së mbetjeve në burim dhe normën e vogël të riciklimit, • mungesën e infrastrukturës për menaxhimin e integruar të mbetjeve, • zbatimin jo të plotë të ligjit dhe në përgjithësi të akteve nënligjore; • ndërveprimin dhe kordinimin e dobët të strukturave të qeverisë qendrore me pushtetin vendor dhe sektorët e tjerë të interesuar. • Për momentin, nuk ka një sistem të standardizuar raportimi dhe Bashkitë i raportojnë drejtpërsëdrejti ministrisë përgjegjëse për infrastrukturën. VKM Nr. 687 datë 29.7.2015, “Për miratimin e rregullave për mbajtjen, përditësimin dhe publikimin e statistikave të mbetjeve” ka hyrë në fuqi në 1 Janar 2019. • Çdo NJQV duhet të ketë planin lokal të menaxhimit të mbetjeve me qëllim që të kryejë aktivitetet dhe të arrijë objektivat e përcaktuara në të. • Duhet të fillojë ndarja e mbetjeve në burim në të gjithë vendin. Vendosja e standardit minimal, mundëson shtrirjen e shërbimit dhe mbledhjen e mbetjeve në të gjithë territorin e aksesueshëm të vendit, me qëllim sigurimin e mjeteve të nevojshme dhe të mjaftueshme të grumbullimit, transportit dhe depozitimin në një vend të kontrolluar. Përcaktimi i standardeve për shpeshtinë dhe cilësinë e grumbullimit të mbetjeve, duhet të jetë i ndryshëm për zonat urbane dhe ato rurale me prioritetet si vijon: 9.3 IDENTIFIKIMI I PROBLEMEVE 9.4 STANDARDI MINIMAL I PËRBALLUESHËM PËR MENAXHIMIN E MBETJEVE TË NGURTA SHTËPIAKE Standardi minimal për menaxhimin e rrymave bashkiake Prioriteti 1. 100% grumbullimi i mbetjeve në zonat urbane 1 2. Mbetjet depozitohen në një vend-depozitim të kontrolluar dhe të lejuar 1 3. 90 % grumbullimi i mbetjeve në zonat rurale 2 4. Ndarja e mbetjeve për riciklim të mëtejshëm 3 Tabela 20 Standardi minimal dhe prioritetet e aktiviteteve për rrymën e mbetjeve bashkiake DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 50 Në përgjithësi, sasia e Mbetjeve të Ngurta Shtëpiake (MNSH) rritet paralelisht me rritjen e ekonomike të vendit. Vetëm ndarja në burim dhe mbledhja e diferencuar e rrymave të veçanta të mbetjeve bashkiake mund të rezultojë në zvogëlimin e sasisë së mbetjeve, të cilat janë orientuar të depozitohen në lendfill. Ndarja e mbetjeve në burim dhe mbledhja e diferencuar të MNB realizohet gradualisht nëpërmjet sistemeve të mbledhjes së ndarë (përfshirë sistemet derë më derë dhe kontenierëve publikë rrugorë, qese ose pajisje të tjera). Më tej, masat do të përfshijnë nxitjen e grumbullimit të ndarë të materialeve të riciklueshme në zonat urbane dhe menaxhimin e ndarë të mbetjeve organike në zonat rurale. Do të nxitet kompostimi i decentralizuar dhe kompostimi në kushtet e shtëpisë në zonat rurale. Grumbullimi i ndarë i mbetjeve organike në zonat urbane do të përfshihet si pjesë e sistemit sapo të vendosen pajisjet e nevojshme për menaxhimin e këtyre rrymave të mbetjeve. Objektet për grumbullimin e ndare të mbetjeve të vëllimshme dhe inerte (që shoqërojnë mbetjet bashkiake) do të ngrihen në vende të caktuara të nivelit vendor/ rajonal, ose në nivelin e Zonës së Menaxhimit të Mbetjeve. Do të ngrihen edhe sistemet e grumbullimit për rryma të veçanta të mbetjeve (përfshirë edhe mbetjet e rrezikshme). Të gjitha masat që do ta bëjnë këtë Dokument të zbatueshme do të synojnë që të arrihet 50% e rikuperimit të rrymave bazë të mbetjeve shtëpiake; letër/karton, plastikë, metale dhe qelq nëpërmjet riciklimit deri në fund të periudhës kohore që mbulohet nga Dokumenti i Politikave Strategjike. Rrjeti i Integruar i Objekteve për Trajtimin (RIOT) e Mbetjeve përbëhet, por nuk kufizohet nga objektet si më poshtë. Në të gjitha rastet numri dhe lloji i RIOT dhe i teknologjisë së trajtimit dhe depozitimit të mbetjeve duhet të parashikohen në Planin Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta, dhe të përcaktohen më tej në Studimin e Fizibilitetit, si pjesë e përcaktimit të Zonës së Menaxhimit të Mbetjeve dhe planifikimit hapësinor. 1.Objekte të rëndësisë kombëtare të menaxhimit të mbetjeve: të menaxhuara nga qeveria qendrore / vendore (ose nga kontraktorët që punojnë për të). • Qendra komplekse për menaxhimin e mbetjeve, të cilat shërbejnë për menaxhimin e mbetjeve në shkallë të gjerë, duke përfshirë inceneratorët me ose pa rikuperim energjie; • Objekte për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme, duke përfshirë trajtimin fiziko-kimik, djegien dhe depozitimin. 10. RRJETI I INTEGRUAR I OBJEKTEVE TË MENAXHIMIT TË MBETJEVE PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 51 2. Objekte të rëndësisë së Zonës së Menaxhimit të Mbetjeve: të menaxhuara nga pushteti vendor me marrëveshje financimi prej qeverisë qendrore, ose Organizatat e Përgjegjësisë së Prodhuesit (ose kontraktorët e tyre) sipas marrëveshjeve të lidhura me Bashkitë: • Lendfill-e rajonale për mbetjet jo të rrezikshme. • Stacionet e transferimit • Zona magazinimi të përkohshëm për mbetjet e rrezikshme. • Objekte për trajtimin mekanik dhe biologjik të mbetjeve; • Objekte për ndarjen e mbetjeve të riciklueshme (në shkallë të mesme dhe të madhe) • Objekte për grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve nga ndërtimi dhe shkatërrimi (në shkallë të mesme dhe të madhe); • Objekte për menaxhimin e mbetjeve të tjera, të menaxhuara sipas marrëveshjeve të Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit (si psh. për MPEE, gomat e makinave, bateritë etj.). 3. Objekte të rëndësisë vendore: të menaxhuara nga pushteti vendor ose sektori privat • Stacionet e transferimit për grumbullimin e përkohshëm të mbetjeve • Objekte për ndarjen e mbetjeve të riciklueshme (në shkallë të vogël) • Objekte për kompostimin e mbetjeve të ndara organike • Objekte për grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve nga ndërtimi dhe prishjet (në shkallë të vogël); • Objekte të tjera vendore në shkallë të vogël; DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 52 STRATEGJIA KOMBËTARE E MENAXHIMIT TË INTEGRU AR TË MBETJEVE DHE PLANI KOMBËTAR I VEPRIMIT 2020-2035 Vizioni “Krijimi i një kuadri strategjik dhe rregullator në Shqipëri, për të ulur sasinë e mbetjeve të gjeneruara dhe menaxhuar në mënyrë të integruar mbetjet e gjeneruara në linjë me objektivat e Direktivës Kuadër të Mbetjeve të BE dhe marrëveshjet ndërkombëtare” Objektivi Përmirësimi i cilësisë së mjedisit dhe shëndetit të qytetarëve, që do t’i japë impuls shtesë zhvillimit ekonomik dhe social të vendit, hapësirave të aktivi tetit të biznesit dhe mundësive të punësimit, si dhe do të shtrojë rrugën drejt integrimit evropian të vendit. Qëllimet strategjike Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve duke përmbushur parimet kryesore dhe kërkesat ligjore të planifikimit. Përmirësimi dhe harmonizimi i kuadrit ligjor të menaxhimit të mbetjeve Financimi i qëndrueshëm i menaxhimit të mbetjeve Burimet njerzore, nërgjegjësimi dhe pjesëmarrja e popullatës në menaxhimin e mbetjeve. QS1. QS2. QS3. QS4. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 53 QS1 Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve duke përmbushur parimet kryesore dhe kërkesat ligjore të planifikimit. OS1 Planifikimi dhe menaxhimi i integruar i mbetjeve bëhet në bazë të zonave të mbetjeve duke ofruar shërbim për të gjithë popullatën Ngritja e sistemit të matjes, menaxhimit dhe raportimit të mbetjeve bashkiake. Përgatitja e studimeve të fizibilitetit për të gjitha Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve duke siguruar një program të optimizuar për financimin dhe zbatimin e Rrjetit të Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve. Hartimi i Planit për menaxhimin e mbetjeve nga ambalazhet dhe programit për parandalimin e mbetjeve në mbështetje të zbatimit të dokumentit të politikave strategjike për Menaxhimin e Interguar të Mbetjeve dhe Planit të Veprimit. Hartimi i planeve vendore nga Bashkitë dhe miratimi në Këshillat Bashkiakë për menaxhimin e integruar të mbetjeve (PVMIM), në përputhje me dokumentin e politikave strategjike Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve dhe dokumentet mbështetëse. OS2 Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve ka mundësuar grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve në mënyrë të integruar në përputhje me standardet e BE Mbulimi i gjithë territorit administrativ të bashkive me shërbim që përmbushin standartet minimale të përcaktuara Ndërtimi i skemës së grumbullimit të diferencuar të mbetjeve nga Të gjitha Bashkitë e vendit bazuar në metodat më të mirë financiare dhe standardet sektoriale sipas normave të direktivave përkatëse të transpozuara në ligjin shqiptar Mbyllja dhe trajtimi i të gjitha vend-depozitimeve bashkiake të trashëguara të mbetjeve sipas udhëzimeve në fuqi Transporti i mbetjeve në impiantet që shndërrojnë mbetjet në energji Zbatimi i skemave kombëtare të Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit për ambalazhet dhe mbetjet nga ambalazhet OS3 Krijimi i një sistemi për menaxhimin e integruar të rrymave të tjera të mbetjeve bashkiake, i cili bazohet në hierarkinë e mbetjeve. Hartimi nga ministria përgjegjëse për mjedisin në bashkëpunim me institucionet e tjera të ngarkuara me ligj për mbetjet, i politikave kombëtare që janë të aplikueshme në nivelin e zonës së mbetjeve dhe bashkie për një menaxhim të qëndrueshëm të mbetjeve të rrymave specifike në zbatim të hierarkisë së mbetjeve, për mbetjet bashkiake, jo bashkiake dhe mbetjet inerte nga ndërtimi dhe shkatërrimi Importimi/prodhimi nga të gjitha bizneset për produkte te rrymave specifike, në zbatim të parimit “të përgjegjësisë së zgjeruar të prodhuesit”, ngrenë skemat e veçanta dhe/ose të përbashkëta në bashkëpunim me Bashkitë e vendit dhe përdorues të tjerë të mbetjeve specifike si për gomat, bateritë, mbetjeve elektrike dhe elektronike, mbetjet organike, makinat në fund të jetës, etj., për rikuperimin dhe trajtimin e tyre DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 54 QS2 Përmirësimi dhe harmonizimi i kuadrit ligjor të menaxhimit të mbetjeve. OS1 Kuadri ligjor i menaxhimit të mbetjeve është përmirësuar dhe harmonizuar me Direktivat Evropiane dhe është ngritur një sistem institucional efikas në nivel kombëtar Ngritja e sistemit të matjes, menaxhimit dhe raportimit të mbetjeve bashkiake. Përgatitja e studimeve të fizibilitetit për të gjitha Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve duke siguruar një program të optimizuar për financimin dhe zbatimin e Rrjetit të Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve. Hartimi i Planit për menaxhimin e mbetjeve nga ambalazhet dhe programit për parandalimin e mbetjeve në mbështetje të zbatimit të dokumentit të politikave strategjike për Menaxhimin e Interguar të Mbetjeve dhe Planit të Veprimit. Hartimi i planeve vendore nga Bashkitë dhe miratimi në Këshillat Bashkiakë për menaxhimin e integruar të mbetjeve (PVMIM), në përputhje me dokumentin e politikave strategjike Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve dhe dokumentet mbështetëse. QS3 Financimi i qëndrueshëm i menaxhimit të mbetjeve OS1 Burimet financiare për menaxhimin e integruar të mbetjeve parashikohen në planifikimin buxhetor afatmesëm të miratuar me ligj. Bashkëpunimi i bashkive me pushtetin qendror përcaktojnë nevojat buxhetore për ciklin e plotë të menaxhimit të mbetjeve dhe tarifat për shërbimin e menaxhimit të mbetjeve, në përputhje me parimin “ndotësi paguan” dhe parimet e “vetë-mjaftueshmërisë”. Agjencia Kombëtare e Ujësjellës Kanalizimeve dhe Mbetjeve lehtëson marrëveshjet financiare në nivelin e zonave të mbetjeve për Bashkitë dhe autoritetet menaxhuese të njësive për transferimin dhe trajtimin e mbetjeve. Agjencia Kombëtar e Ujësjellës-Kanalizimeve dhe Mbetjeve mbikëqyr dhe monitoron financat që lidhen me ndërtimin ose modernizimin dhe përmirësimin e infrastrukturës së menaxhimit të mbetjeve. Ministria përgjegjëse për mjedisin propozon llojet e të ardhurat nga taksat për kategori të ndryshme produktesh të tregut shqiptar dhe i përdor këto fonde për të promovuar zvogëlimin e sasisë së mbetjeve, ripërdorimin dhe riciklimin e tyre. OS2 Menaxhimi i mbetjeve është prioritet kombëtar dhe pjesë e rëndësishme e planifikimi të fondeve të ndihmës se huaj, IFI dhe BE nëpërmjet fondeve IPA Qeveria e Shqipërisë alokon jo më pak se 15% të fondeve të saj vjetore, të dhuruara për menaxhimin e mbetjeve nga institucionet ndërkombëtare dhe donatorët e tjerë. Është kryer planifikimi i detyruar dhe janë zhvilluar procedurat për hartimin dhe miratimin e projekteve në sektorin e menaxhimit të mbetjeve që kërkojnë financime publike dhe mbështetje nga donatorët. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 55 QS4 Burimet njerëzore, ndërgjegjësimi dhe pjesëmarrja e popullatës në menaxhimin e mbetjeve OS1 Burimet njerëzore dhe pjesëmarrja Institucionet përgjegjëse për menaxhimin e mbetjeve te perfshine në strukturën e tyre njësitë e planifikimit dhe të menaxhimit të mbetjeve me personel të kualifikuar. Për kualifikimin e personelit duhet të përgatitet sistemi i kurrikulës së kualifikimit. Paketa e trajnimit të vazhduar e ofruar prej QKEV dhe ASPA, sëbashku me personelin teknik përkatës do të vlerësohen me kredite vjetore për aftësitë e fituara. Në universitete zhvillohet ekspertize për “green procurement”. OS2 Forcimi i kapaciteteve institucionale dhe njerëzore të bashkive dhe institucioneve qendrore të mandatuara me MIM Përfshirja dhe konsultimi me qytetarët për hartimin e Planeve të Menaxhimit të Mbetjeve. Bashkitë organizojnë fushata të përvitshme të ndërgjegjësimit “Let’s do It” që nxisin sjellje të përgjegjshme mjedisore për reduktimin, ripërdorimin dhe riciklimin e mbetjeve. Kurse dhe materiale edukuese duhet të shpërndahen nëpër shkolla në të gjithë vendin duke organizuar orë mësimore dhe aktivitete edukuese për nxënësit. Hartimi i një sistemi të dhënash për mbetjet e rrezikshme (inventarizimi i mbetjeve të trashëguara nga industritë ekzistuese, nga industritë që gjenerojnë sot mbetje të rrezikshme). Hartimi i Master Planit për rryma të veçanta mbetjesh përfshirë mbetjet e rrezikshme. Janë hartuar dhe zbatohen udhëzimet, protokollet, standardet dhe programet e trajnimit për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme. Prodhuesit e mbetjeve të rrezikshme sigurojnë se menaxhimi i mbetjeve të rrezikshme bëhet në përputhje me kërkesat ligjore dhe udhëzimet në fuqi dhe zbatojnë ndarjen e mbetjeve të rrezikshme nga ato të parrezikshme. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 56 11.1 Qëllimi Strategjik 1 (QS1): Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve duke përmbushur parimet kryesore dhe kërkesat ligjore të planifikimit. 11.1.1 Objektivi Specifik 1 (OS1): Planifikimi dhe menaxhimi i integruar i mbetjeve bëhet në bazë të zonave të mbetjeve duke ofruar shërbim për të gjithë popullatën. Cilësia, qasja në kohë e të dhënave dhe raportimi i tyre janë thelbësore për të përmirësuar menaxhimin e mbetjeve. Kapërcimi i problemit madhor të statistikave të mbetjeve do të bëhet si një bashkërendim i plotë ligjor dhe institucional ndërmjet institucioneve të ngarkuara me ligj për statistikat ku bëjnë pjesë Agjencia Kombëtare e Mjedisit, INSTAT, dhe Bashkitë. Futja në funksionim të plotë të sistemit elektronik të PRTR dhe fuqizimi i punës së AKM për përmbushjen e detyrimeve që kanë bizneset për të raportuar sipas protokollit të E-PRTR do të plotësojë ciklin informacionit import - transferim – gjenerim – trajtim – export. Në fazën e parë të zbatimit të kësaj strategjie, Bashkitë duhet të nisin punën për identifikimin e plotë të gjeneruesve të mbetjeve, matjen e sasisë së gjeneruar të mbetjeve, grumbullimit, transferimit dhe trajtimit të mbetjeve duke përdorur njohuritë e zhvilluara në vend dhe udhëzuesve përkatës. Detyrimi që rrjedh nga VKM Nr. 687, datë 29.7.2015 “Për miratimin e rregullave për mbajtjen, përditësimin dhe publikimin e statistikave të mbetjeve” do të forcojë më shumë këto statistika. Pas përgatitjes së Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta, duhet të studiohet në detaje zbatimi i sistemeve në nivelin e Zonave të Menaxhimit të Mbetjeve. Për çdo zonë do të përgatiten studime të fizibilitetit duke marrë në konsideratë zgjedhjet teknologjike në dispozicion dhe konsideratat e planifikimit hapsinor. Çdo studim fizibiliteti do të përmbajë masat emergjente për përmirësimin e shpejtë të sistemit të menaxhimit të mbetjeve dhe planfikimin e kërkesës për investimet afatmesme dhe afatgjata. Studimet e fizibilitetit do të shërbejnë si bazë për vendimmarrjen lidhur me investimet për zhvillimin e Rrjetit të Integruar të Objekteve të Menaxhimit të Mbetjeve. 11. QËLLIMET STRATEGJIKE, OBJEKTIVAT SPECIFIKE DHE MASAT E ZBATIMIT TË DOKUMENTIT TË POLITIKAVE STRATEGJIKE MASAT E ZBATIMIT M1. Ngritja i sistemit të matjes, menaxhimit dhe raportimit të mbetjeve bashkiake. M2. Përgatitja e studimeve të fizibilitetit për të gjitha Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve duke siguruar një program të optimizuar për financimin dhe zbatimin e Rrjetit të Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 57 Vëmendja duhet të përqëndrohet në përcaktimin e mënyrave efikase që nxisin parandalimin e mbetjeve, riciklimin dhe rikuperimin e materialeve nga paketimet, ndarjen e mbetjeve bashkiake të biodegradueshme nga depozitimi në lendfill. Këto dokumente do të kenë në fokusin e tyre përmbushjen e objektivave të acquis së BE-së për mbetjet, përfshirë edhe paketën për Ekonominë Qarkulluese. Këto programe ndihmëse dhe Master Planet, që do të përgatiten në kuadër të kësaj mase, do të ofrojnë mundësinë për rishikimin e plotë të objektivave që lidhen me mbetjet e ngurta shtëpiake, përfshirë paketimin (metalet, plastikën, letrën/kartonin, xhamin) dhe zvogëlimit të mbetjeve të biodegradueshme që dërgohen në lendfill. Çështje të rëndësishme përfshijnë përcaktimin e referencave, masave, protokollëve e procedurave dhe të afateve realiste në përmbushjen e objektivave të BE-së. Planet vendore për menaxhimin e integruar të mbetjeve do të hartohen nga Bashkitë në harmoni me dokumentin e politikave strategjike për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve. Ato do të harmonizohen me Planin Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta dhe përcaktimet e tij lidhur me Zonat për Menaxhimin e Mbetjeve. Planet do të hartohen mbi hierarkinë e mbetjeve dhe parimet e Ligjit nr. 10463, dt. 22 Shtator 2011 “Për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve”, ndryshuar si dhe të Ligjit Nr. 10431 dt. 9 Qershor 2011 “Për mbrojtjen e mjedisit”, i ndryshuar. Deri në përfundim të fazës së parë të Dokumentit të Politikave Strategjike, të gjitha bashkitë do të kenë hartuar dhe miratuar planet vendore. • Sistemi i integruar i menaxhimit të mbetjeve është ngritur bazuar në ’hierarkinë e mbetjeve’; dhe • Rrjeti i Integruar i Objekteve të Trajtimit të Mbetjeve përmbush nevojat e vendit në aspektin e teknologjisë dhe efikasitetit. M3. Hartimi i Planit për menaxhimin e mbetjeve nga ambalazhet dhe programit për parandalimin e mbetjeve në mbështetje të zbatimit të dokumentit të politikave strategjike për Menaxhimin e Interguar të Mbetjeve dhe Planit të Veprimit. M4. Hartimi i planeve vendore nga Bashkitë dhe miratimi në Këshillat Bashkiakë për menaxhimin e integruar të mbetjeve (PVMIM), në përputhje me dokumentin e politikave strategjike Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve dhe dokumentet mbështetëse. 11.1.2 Objektivi Specifik 2 (OS2): Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve ka mundësuar grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve në mënyrë të integruar në përputhje me standardet e BE DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 58 Gjithë territori i bashkive, duke përfshirë familjet, njësitë ekonomike, institucionet dhe njësitë e tjera do të mbulohen me shërbimin e menaxhimit të mbetjeve. Bashkitë do të zbatojnë dhe menaxhojnë sisteme efektive të grumbullimit të mbetjeve. Ato do të kalojnë gradualisht në grumbullimin e diferencuar të mbetjeve. Pasi të përmirësojnë sistemin e grumbullimit, bashkitë duhet të operojnë në përputhje me parimet udhëzuese të menaxhimit të mbetjeve, përfshirë parimin e përballueshmërisë. Nivelet prioritare për zhvillimin e sistemit të menaxhimit të mbetjeve, janë si në vijim: • Niveli Prioritar 1 o Shërbimi i grumbullimit ofrohet për 100% të popullsisë urbane. o Transporti i mbetjeve është i sigurt o Mbetjet depozitohen në një vend të kontrolluar dhe të miratuar. • Niveli Prioritar 2 o Shërbimi i grumbullimit ofrohet për 100% të popullsisë në zonat urbane dhe rurale • Niveli Prioritar 3 o Sistemet e grumbullimit të diferencuar dhe të riciklimit është i zbatuar. Bazuar në planet vendore të menaxhimit të integruar të mbetjeve, të gjitha Bashkitë do të përcaktojnë skemën e grumbullimit të diferencuar, në zbatim të hirearkisë së mbetjeve, sipas zgjidhjes individuale të tyre, mënyrën e transferimit, trajtimit dhe procese të tjera të lidhura me menaxhimin. Normat e riciklimit, do të rishikon në nivel teknik dhe dhe ligjor në mënyrë që përllogaritja e tyre të jetë më e saktë dhe treguesit të jenë i arritshëm. Hierarkia e mbetjeve është parimi kryesor që do të zbatohet i ndjekur nga të gjitha parimet e tjera të shprehura në ligj. Parandalimi i mbetjeve do të jetë prioriteti i parë e ndjekur nga koncepti i ekonomisë qarkulluese. Përmbushja e normave të kuadrit kombëtar do të bëhet sipas parimit të përballueshmërisë dhe standardit minimal të miratuar. Ministria përgjegjëse për mjedisin në bashkëpunim me Ministritë dhe institucionet e tjera përgjegjëse për aspekte të ndryshme të menaxhimit të mbetjeve, hartojnë akte kalimtare, norma dhe rregulla për integrimin e rrjetit të depozitimit të mbetjeve me atë të zonave të mbetjeve dhe mundësojnë kushtet ligjore dhe teknike për futjen e konceptit të “venddepozitimeve të rregulluara” me qëllim uljen e ndotjes në mjedis dhe mbylljen përfundimtare MASAT E ZBATIMIT M5. Mbulimi i gjithë territorit administrativ të bashkive me shërbim që përmbushin standartet minimale të përcaktuara. M6. Ndërtimi i skemës së grumbullimit të diferencuar të mbetjeve nga Të gjitha Bashkitë e vendit bazuar në metodat më të mirë financiare dhe standardet sektoriale sipas normave të direktivave përkatëse të transpozuara në ligjin shqiptar. M7. Mbyllja dhe trajtimi i të gjitha vend-depozitimeve bashkiake të trashëguara të mbetjeve sipas udhëzimeve në fuqi. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 59 të venddepozitmeve jo sanitare të mbetjeve. Bashkitë do të përcaktojnë në buxhetin vjetor për menaxhimin e mbetjeve një shumë të mjaftueshme për pastrimin e zonave historike dhe rehabilitimin e fushave të depozitimit të mbetjeve sipas udhëzimeve në fuqi. Do të ndalohet në mënyrë kategorike hapja e fushave të reja, të cilat nuk janë në përputhje me kriteret e përcaktuara. Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta do të përcaktojë rrjetin e integruar të transferimit dhe trajtimit të mbetjeve, pjesë e të cilit do të bëhen të gjitha bashkitë e vendit. Impjantet e mbetjeve për energji janë pjesë e menaxhimit të mbetjeve, si opsioni i parafundit i hierarkisë. Pas ndjekjes së gjithë proceseve paraprake të grumbullimit të diferencuar, riciklimit, kompostimit, depozitimit të mbetjeve të ngurta në përputhje me politikat në këtë Dokument dhe skemat teknike të vendosura në Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta, bashkitë dhe prodhuesit e tjerë të mbetjeve mund t’i dërgojnë mbetjet e tjera të djegshme në këto impjante. ‘Gjeneruesit’, që janë edhe prodhues edhe importues të produkteve të paketuara, do të zbatojnë parimin e Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit (PZP), për skemën/at individuale dhe/apo kolektive të menaxhimit për paketimet dhe menaxhimin e mbetjeve nga paketimet. Këto skema do të zbatohen në bashkëpunim me bashkitë dhe do të sigurojnë zvogëlimin, ripërdorimin, riciklimin dhe rikuperimin, veçanërisht të metaleve, xhamit, plastikës, letrës dhe kartonit. Hartimi nga ministria përgjegjëse për mjedisin në bashkëpunim me institucionet e tjera të ngarkuara me ligj për mbetjet, i politikave kombëtare që janë të aplikueshme në nivelin e zonës së mbetjeve dhe bashkie për një menaxhim të qëndrueshëm të mbetjeve të rrymave specifike në zbatim të hierarkisë së mbetjeve, për mbetjet bashkiake, jo bashkiake dhe mbetjet inerte nga ndërtimi dhe shkatërrimi. M8. Transporti i mbetjeve në impiantet që shndërrojnë mbetjet në energji. M9. Zbatimi i skemave kombëtare të Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit për ambalazhet dhe mbetjet nga ambalazhet 11.1.3 OBJEKTIVI SPECIFIK 3 (OS3): KRIJIMI I NJË SISTEMI PËR MENAXHIMIN E INTEGRUAR TË RRYMAVE TË TJERA TË MBETJEVE BASHKIAKE, I CILI BAZOHET NË HIERARKINË E MBETJEVE. MASAT E ZBATIMIT M.10. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 60 Importimi/prodhimi nga të gjitha bizneset për produkte te rrymave specifike, në zbatim të parimit “të përgjegjësisë së zgjeruar të prodhuesit”, ngrenë skemat e veçanta dhe/ose të përbashkëta në bashkëpunim me Bashkitë e vendit dhe përdorues të tjerë të mbetjeve specifike si për gomat, bateritë, mbetjeve elektrike dhe elektronike, mbetjet organike, makinat në fund të jetës, etj., për rikuperimin dhe trajtimin e tyre. Kuadri ligjor i menaxhimit të mbetjeve është përmirësuar dhe harmonizuar me Direktivat Evropiane dhe është ngritur një sistem institucional efikas në nivel kombëtar. Rishikimi do të bëhet në bshkëpunim të ngushtë me bashkitë dhe institucionet kryesore që janë përgjegjëse për rrymat e ndryshme të mbetjeve dhe me shërbimet e Komisionit Evropian. Qëllimi i rishikimit të tyre është që të marrë në konsideratë vetë-mjaftueshmërinë e buxhetit vendor dhe buxhetit të shtetit, pa cënuar arritjen e objektivave. Procesi i rishikimit do të realizohet nga Ministria përgjegjëse për mjedisin. Roli i Këshillit të Qarkut do të rregullohet për të ushtruar kompetenca të qarta në bashkëpunim të përbashkët me bashkitë që lidhen me menaxhimin e Zonave të Menaxhimit të Mbetjeve. Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve të përcaktuara nga Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurtado të konfirmohen nga studimet e fizibilitetit (Planet Rajonale Sektoriale) të cilat do të jenë dokumente mbështetëse në zbatim të planeve vendore. Agjencitë e tjera rajonale do të luajnë rol mbështetës në ngritjen e fondeve dhe veprimtari lehtësuese dhe koordinuese. Rishikimi i rolit të Këshillit të Qarkut do të kërkojë ndërhyrje në Ligjin kuadër të MIM 10463 dhe VKM-në që përcakton përgjegjësitë e Këshillit të Qarkut. M11. 11.2 QËLLIMI STRATEGJIK 2 (QS2): PËRMIRËSIMI DHE HARMONIZIMI I KUADRIT LIGJOR TË MENAXHIMIT TË MBETJEVE 11.2.1 Objektivi Specifik 4 (OS4): MASAT E ZBATIMIT M12. rishikimi dhe perafrimi i legjislacionin në fuqi për menaxhimin e mbetjeve. M13. Qartësimi i roleve dhe përgjegjësive institucionale për njësitë e qeverisjes qendrore dhe vendore si dhe institucionet e tjera, përfshirë edhe ato rajonale të cilat janë ngarkuar me funksione mbështetëse. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 61 Udhëzimet do të përfshijnë standartet e përkohshme të depozitimit të mbetjeve që lejojnë përmirësimin e përkohshëm të venddepozitimeve të tyre. Rregulloret bashkiake do të përcaktojnë në hollësi të gjitha veprimtaritë që përfshin shërbimi i menaxhimit të mbetjeve, sipas kërkesave të përcaktuara me ligj. Bashkitë do të hartojnë rregulloret e tyre, me asistencë teknike nga brenda apo jashtë vendit. Buxheti i institucioneve për zbatimin e masave të planeve të menaxhimit të mbetjeve dhe në përputhje me modelet e kostos dhe tarifave, shërbimin e intergruar të menaxhimit të mbetjeve, duke filluar që nga viti 2020 parashikon një fondi të përcaktuar për mbulimin e masave dhe shërbimeve përkatëse. Të gjitha bashkitë përmirësojnë analizën e kostove lidhur me shërbimet e nevojshme për të përmbushur objektivat e tjerë të Dokumentit të Politikave Strategjike dhe nevojat që lindin nga detyrimet kombëtare dhe ato të anëtarësimit në BE. M14. Ministria përgjegjëse për mjedisin, në bashkëpunim me institucionet e tjera qendrore, si dhe në bashkëpunim me bashkitë përgatit udhëzime që lidhen me zbatimin, përfshirë kodet teknike, standartet minimale të detyruara, specifikimet teknike dhe paketën e dokumenteve të kontratës. M15. Bashkitë miratojnë rregulloret e menaxhimit të integruar të mbetjeve, në përputhje me legjislacionin në fuqi. 11.3 QËLLIMI STRATEGJIK 3 (QS3): FINANCIMI I QËNDRUESHËM I MENAXHIMIT TË MBETJEVE 11.3.1 Objektivi Specifik 5 (OS5): Burimet financiare për menaxhimin e integruar të mbetjeve parashikohen në planifikimin buxhetor afatmesëm të miratuar me ligj. MASAT E ZBATIMIT M16. Bashkëpunimi i bashkive me pushtetin qendror përcaktojnë nevojat buxhetore për ciklin e plotë të menaxhimit të mbetjeve dhe tarifat për shërbimin e menaxhimit të mbetjeve, në përputhje me parimin “ndotësi paguan” dhe parimet e “vetë-mjaftueshmërisë”. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 62 M17. Agjencia Kombëtare e Ujësjellës Kanalizimeve dhe Mbetjeve lehtëson marrëveshjet financiare në nivelin e zonave të mbetjeve për Bashkitë dhe autoritetet menaxhuese të njësive për transferimin dhe trajtimin e mbetjeve. Në zonat ku janë ndërtuar impiante trajtimi, tarifat janë përcaktuar në bashkëpunim me AKUM, duke marrë në konsideratë kapacitetin e bashkive për të përballuar tarifën dhe shkallën e mbulimit. Pushteti qendror përcakton në marrëveshje me bashkitë, përqindjen e financimit, në përputhje me plotësimin e nevojave kryesore për Rrjetin e Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve, duke reflektuar në të njëjtën kohë nivelin e përballueshmërinë prej bashkive dhe qytetarëve. Brenda buxhetit të shtetit do të krijohet një llogari financiare e veçantë/ dedikuar (Fondi i Menaxhimit të Mbetjeve) për të financuar Rrjetin e Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve. Fondi për Menaxhimin e Mbetjeve (FMM) do t’i kushtohet në mënyrë specifike krijimit të Rrjetit Kombëtar të Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve, përmes promovimit të Reduktimit të mbetjeve, Ripërdorimit, Riciklimit dhe adresimit të ndotjes së bregdetit nga mbetjet. Investimi do të bazohet në përparësitë që përcaktojnë Master Planet. Investimet e mbështetura nga buxheti i shtetit janë pjesë integrale e Planeve të Veprimit të minsitrive përgjegjëse për sektorin e mbetjeve. Investimet kryesore që lidhen me infrastrukturën e menaxhimit të mbetjeve mund të miratohen vetëm pasi janë kryer Studimet e Fizibilitetit dhe konsultimet publike dhe pas specifikimit të qartë të kostove të shfrytëzimit dhe mirëmbajtjes, të cilat do të mbahen duke rritur tarifën e menaxhimit të mbetjeve që përfundon në impiantin përkatës. Analiza e kosto-përfitimit do të jetë një praktikë standarte për vendimmarrjet që përfshijnë financimin e projekteve të investimeve. M18. Agjencia Kombëtar e Ujësjellës-Kanalizimeve dhe Mbetjeve mbikëqyr dhe monitoron financat që lidhen me ndërtimin ose modernizimin dhe përmirësimin e infrastrukturës së menaxhimit të mbetjeve. M19. Ministria përgjegjëse për mjedisin propozon llojet e të ardhurat nga taksat për kategori të ndryshme produktesh të tregut shqiptar dhe i përdor këto fonde për të promovuar zvogëlimin e sasisë së mbetjeve, ripërdorimin dhe riciklimin e tyre. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 63 Dokumenti Strategjik përcakton prioritetet e asistencës financiare të BE së për periudhën 2014-2020 në mbështeteje të procesit të anëtarësimit, përfshirë mjedisin. Sipas vlerësimit afatmesëm, prioriteti i menaxhimit të mbetjeve do të zerë një vend më të madh që do të shtimin e fondeve. Duke marrë në konsideratë kapacitetet e dobta të vendit për të përballuar kostot e menaxhimit, shuma e zotuar për menaxhimin e infrastrukturës së mbetjeve do të rritet. Zhvillimi i Rrjetit Kombëtar të Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve duhet kryer duke përdorur në mënyrë racionale dhe efikase fondet publike. Zhvillimi i Rrjetit kombëtar, në përputhje me standartet evropiane, do të kërkojë shpenzime të konsiderueshme. Duhet të tregohet kujdes që fondet e vëna në dispozicion të shpenzohen për projektet e duhura. Do të përgatiten procedura për planifikimin e detyrueshëm dhe miratimin e projekteve, që të sigurohet qartësi për investitorët dhe të arrihet zbatimi i rregullt i projekteve. Investimet do të drejtohen në projektet më prioritare. Përparësi do t’i jepet zbatimit të projekteve që kanë raportin më të mirë të kosto-përfitimit dhe të projekteve që kufizojnë sa më shumë rrezikun e ndotjes nga plastika në ujërat sipërfaqësore. 11.3.2 Objektivi Specifik 6 (OS6): Menaxhimi i mbetjeve është prioritet kombëtar dhe pjesë e rëndësishme e planifikimi të fondeve të ndihmës se huaj, IFI dhe BE nëpërmjet fondeve IPA. MASAT E ZBATIMIT M20. Qeveria e Shqipërisë alokon jo më pak se 15% të fondeve të saj vjetore, të dhuruara për menaxhimin e mbetjeve nga institucionet ndërkombëtare dhe donatorët e tjerë. M21. Është kryer planifikimi i detyruar dhe janë zhvilluar procedurat për hartimin dhe miratimin e projekteve në sektorin e menaxhimit të mbetjeve që kërkojnë financime publike dhe mbështetje nga donatorët. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 64 Menaxhimi i mbetjeve kërkon personel të kualifikuar në çdo institucion. Ministritë përgjegjëse për mbetjet duhet të kenë në strukturë njësinë e menaxhimit të mbetjeve. Të gjitha bashkitë në vend duhet të kenë ngritur zyrën e menaxhimit të mbetjeve si pjesë të strukturës së tyre, e cila mund të jetë në nivelin e njësisë në bashkitë e vogla dhe të departamentit në bashkitë e mëdha. Personeli do të përfitojë nga kualifikimet e rregullta, të cilat duhet të planifikohen në buxhetet vjetore të menaxhimit, në mënyrë që të sigurohet qëndrueshmëria e funksionimit të sistemit. Që në 2016, ASPA e ka filluar trajnimin dhe çertifikimin e personelit përgjegjës për menaxhimin e mbetjeve në bashki. Deri më tani ka zhvilluar 4 module kualifikimi. Çertifikimi i personelit teknik duhet të vijojë edhe me ngritjen e sistemit të menaxhimit të mbetjeve. Në universitetet që diplomojnë inxhinierë mjedisi do të zhvillohet më tej kurrikula mësimore. Planifikuesit urban do të aftësohen me anë të kurseve ose materialeve teknike për kriteret e përcaktimit të zonave të trajtimit të mbetjeve. Agjencia për prokurimin publik do të përcaktojë standardet minimale për prokurimin e gjelbër. MASAT E ZBATIMIT M22. Institucionet përgjegjëse për menaxhimin e mbetjeve te perfshine në strukturën e tyre njësitë e planifikimit dhe të menaxhimit të mbetjeve me personel të kualifikuar. M23. Për kualifikimin e personelit duhet të përgatitet sistemi i kurrikulës së kualifikimit. Paketa e trajnimit të vazhduar e ofruar prej QKEV dhe ASPA, sëbashku me personelin teknik përkatës do të vlerësohen me kredite vjetore për aftësitë e fituara. M24.Në universitete zhvillohet ekspertize për “green procurement” 11.4.2 Objektivi Specifik 8 (OS 8): Forcimi i kapaciteteve institucionale dhe njerëzore të bashkive dhe institucioneve qendrore të mandatuara me MIM 11.4 OBJEKTIVI STRATEGJIK 4 (QS 4): BURIMET NJERZORE, NDËRGJEGJËSIMI DHE PJESËMARRJA E POPULLATËS NË MENAXHIMIN E MBETJEVE 11.4.1 Objektivi Specifik 7 (OS 7) : Burimet njerëzore dhe pjesëmarrja PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 65 Planet e menaxhimit të mbetjeve duhet të hartohen me pjesëmarrjen e komunitetit. Bashkitë duhet të organizojnë dëgjesa publike në njësitë administrative, për të siguruar një pjesëmarrje të balancuar të burrave dhe grave, grupeve të interesit dhe atyre të prekur. Plani duhet të ofrojë zgjidhje të ndryshme, qëllimi kryesor, i të cilave duhet të jetë mbrojtja maksimale e shëndetit të njerëzve dhe mjedisit, me kosto të përballueshme dhe të pranueshme nga përftiuesit e shërbimit. Gjithashtu, bashkitë duhet të ngrenë qendra për grumbullimin e mbetjeve të rrezikshme që gjenerohen nga familjet, shërbimet e ndryshme apo industritë e vogla, të cilat duhet të transferohen pranë qendrave të pritjes. Dokumenti i transferimit të mbetjeve, i cili përmban origjinën, sasinë dhe destinacionin përfundimtar për çdo njësi prodhuese të këtyre mbetjeve do të konsolidojë bazën e të dhënave mbi sasinë e mbetjeve të rrezikshme dhe kategoritë përkatëse, në shkallë kombëtare. Sistemet e rikthimit dhe të grumbullimit të automjeteve në fund të jetës duhet të jenë të zbatueshme për mjetet e pasagjerëve dhe kamionët e vegjël, por jo për kamionët e mëdhenj, makinat antikuare të vjetra dhe automjetet për përdorime të veçanta. Kompanitë që prodhojnë apo importojnë mjete të caktuara motorrike (kryesisht autovetura dhe furgonë më peshë më të vogël se 3.5 tonë, pa ngarkesë) do të kenë një sërë përgjegjësish. Mjetet me peshë më të madhe se 3.5 tonë mund të dërgohen për trajtim pranë një qendre të autorizuar, por nuk i nënshtrohen detyrimit të rikthimit apo tërheqjes pa pagesë. Ndërgjegjësimi i publikut duhet të përbëjë një pjesë të rëndësishme të Planeve Vendore të Veprimit dhe që duhet të përmbajnë një shumëllojshmëri aktivitetesh të tilla si fushata reklamash, ngjarje publike dhe fushata digjitale komunikimi (përmes përdorimit të mediave sociale), etj. Këto aktivitete mund të jenë aktivitete të veçanta, të organizohen në varësi të nevojës për të mbështetur shërbimet e menaxhimit të mbetjeve, si dhe të mbështesin dhe kontribuojnë për ndërmarrjen e fushatave të ndërgjegjësimit të komunitetit. Bashkitë duhet të kontribojnë për përfshirjen e publikut, që përfshin raportimin lidhur me gjendjen e menaxhimit të mbetjeve dhe përdorimin e mjeteve dhe të aplikacioneve digjitale të tilla Ëorld Clean-up dhe Trash Out. Fushata ‘Let’s do it’ fokusohet në mobilizimin e komunitetit gjatë një fundjave në fund të shtatorit (ndonëse bashki të tjera e realizojnë këtë fushatë në periudha të ndryshme). Aktivitetet përmbajnë një varg aksionesh pastrimi në vendet historike, rrjedhat ujore, faqen e maleve, në zonat rurale dhe vendet e pushimit apo të argëtimit për njerëzit. Në to marrin pjesë personeli i njësive të pushtetit vendor, shkollat, njerëzit e thjeshtë dhe OJFtë. MASAT E ZBATIMIT M25.Përfshirja dhe konsultimi me qytetarët për hartimin e Planeve të Menaxhimit të Mbetjeve. M26. Bashkitë organizojnë fushata të përvitshme të ndërgjegjësimit “Let’s do It” që nxisin sjellje të përgjegjshme mjedisore për reduktimin, ripërdorimin dhe riciklimin e mbetjeve. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 66 Kurset dhe materialet edukuese për ruajtjen e burimeve dhe përdorimin e burimeve natyrore duhet të përmbajnë njohuritë më të mira të testuara në nivel botëror. Shkolla duhet të promovojë ekonominë qarkulluese. Në aktivitetet ndërlëndore dhe ndërkurrikulare, duhen organizuar orë të veçanta, vizita në terren dhe në qendrat e riciklimit, përpunimit dhe trajtimit të mbetjeve. Në shkollat e formimit profesional, mund të organizohen orë të veçanta për përdorimin dhe ripërdorimin e mbetjeve, me fokusin kryesor tek kuptimi i upcycling (riprodhimit të produkteve të reja me materiale të ricikluara). Shkollat duhet të shërbejnë si modele për ndarjen e mbetjeve në burim në të gjithë vendin. Sistemi me tre kosha (1. Mbetje organike; 2. Mbetje të thata të përzjera që përfshijnë letrën, kartonin, plastikën dhe kanoçet e aluminit; dhe 3. Qelqit) duhet të përdoren në të gjitha shkollat 9 vjeçare, të mesme dhe profesionale të vendit. Kurset e trajnimit gjatë gjithë vitit duhet të organizohen për mësuesit për çështjet ndër kurrikulare që ndihmojnë në formimin e koncepteve të drejta lidhur me menaxhimin e mbetjeve. Shkollat profesionale duhet të nxisin nismat e biznesit në fushën e menaxhimit të mbetjeve. Për të planifikuar çdo operacion të menaxhimit të mbetjeve të rrezikshme është e rëndësishme të kemi të dhëna të sakta mbi sasinë dhe karakteristikat e tyre. Si hap i parë për të realizuar forcimin e sistemit të statistikave për mbetjet e rrezikshme është bërja funksionale e sistemit elektronik të regjistrit të shkarkimeve dhe transferimit të ndotjes (RrSHTN), ku çdo biznes duhet të raportojë mbi importin - transferimin – gjenerimin – trajtimin dhe eksportin e mbetjeve të rrezikshme. Hartimi i udhëzuesve të standartizuar për monitorimin e shkarkimeve si dhe trajnimet apo edhe asistenca në punë do të krijojnë ambientin e nevojshëm që bizneset të realizojnë dhe përmbushin detyrimin për të raportuar. Kuadri do të plotësohet me intensifikimin e sistemit të kontrollit dhe monitorimit nga AKM mbi bizneset dhe kompanitë që prodhojnë ose trajtojnë mbetje të rrezikshme, në mënyrë që të tre palët e përfshira në këtë proces ajo dorëzuese, transportuese dhe marrëse nënshkruajnë dokumentin e transferimit të mbetjeve, duke marrë përgjegjësinë e plotë të origjinës, sasisë dhe destinacionit final të mbetjeve të rrezikshme për çdo subjekt që i gjeneron ato. Planet pritet të krijojnë sisteme të ndara të menaxhimit të mbetjeve, për mbetjet specifike. Këto përfshijnë mbetjet, që janë objekt i Parimit të Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit dhe i rrymave të tjera të veçanta të mbetjeve të rrezikshme. M28. Hartimi i një sistemi të dhënash për mbetjet e rrezikshme (inventarizimi i mbetjeve të trashëguara nga industritë ekzistuese, nga industritë që gjenerojnë sot mbetje të rrezikshme). M29. Hartimi i Master Planit për rryma të veçanta mbetjesh përfshirë mbetjet e rrezikshme. M27. Kurse dhe materiale edukuese duhet të shpërndahen nëpër shkolla në të gjithë vendin duke organizuar orë mësimore dhe aktivitete edukuese për nxënësit. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 67 Do të përgatiten udhëzime për të përmirësuar menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme. Këto do të përfshijnë udhëzime për kategorizimin dhe emërtimin, ndarjen e mbetjeve të rrezikshme nga jo të rrezikshme që në fazën e prodhimit të tyre, ngritjen e qendrave të grumbullimit për mbetjet e rrezikshme që gjenerojnë familjet, shërbimet dhe industritë e vogla dhe standartet e sigurisë së ruajtjes së tyre.Do të organizohen kurse trajnimi period për inspektoratet përgjegjëse për inspektimin, institucionet publike dhe private që gjenerojnë mbetje të rrezikshme. Kjo do të përfshijë reagimin e shpejtë dhe protokollet e sigurisë në raste aksidentesh. Përsa i përket menaxhimit të mbetjeve industriale të rrezikshme, mbetjeve minerale, mbetjeve të kujdesit shëndetësor dhe mbetjeve nga kafshët, është prioritet ndarja e mbetjeve të rrezikshme nga jo të rrezikshme që në burim, përmirësimi i kushteve të ruajtjes, përgatitja e dokumenteve teknikë dhe zhvillimorë dhe rehabilitimi i zonave të nxehta. Sistemet e menaxhimit për rryma të tjera të veçanta si mjetet në fund të jetës, mbetjet nga pajisjet elektrike dhe elektronike, mbetjet nga vajrat, bateritë dhe akumulatorët do të zbatohen në frymën e parimit të Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit. Qendrat e pritjes dhe magazinimit të mbetjeve (rrjeti i interguar i mbetjeve të rrezikshme) duhet të ngrihen pranë prodhuesve të mëdhenj të mbetjeve të rrezikshme. Gjithashtu, duhet të identifikohen të gjitha mbetjet e rrezikshme që depozitohen në kushtet e mungesës së sigurisë (si p.sh mbetjet farmaceutike, industriale, etj.). Ato duhet të kategorizohen, ripaketohen, klasifikohen dhe transportohen në qendrat e pritjes. Gjithashtu, bashkitë duhet të ngrenë qendra për grumbullimin e mbetjeve të rrezikshme që gjenerohen nga familjet, shërbimet e ndryshme apo industritë e vogla, të cilat duhet të transferohen pranë qendrave të pritjes. Dokumenti i transferimit të mbetjeve, i cili përmban origjinën, sasinë dhe destinacionin përfundimtar për çdo njësi prodhuese të këtyre mbetjeve do të konsolidojë bazën e të dhënave mbi sasinë e mbetjeve të rrezikshme dhe kategoritë përkatëse, në shkallë kombëtare. M30. Janë hartuar dhe zbatohen udhëzimet, protokollet, standardet dhe programet e trajnimit për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme. M31. Prodhuesit e mbetjeve të rrezikshme sigurojnë se menaxhimi i mbetjeve të rrezikshme bëhet në përputhje me kërkesat ligjore dhe udhëzimet në fuqi dhe zbatojnë ndarjen e mbetjeve të rrezikshme nga ato të parrezikshme. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 68 PLANI I VEPRIMIT 12. TREGUESIT PËR RRYMAT E VECANTA Ë MBETJEVE Rrymat e mbetjeve Viti Objektivi Rikuperim Riciklim Mbetje nga paketimet 2025 Jo me pak se 10% nga përsha totale e mbetjeve duhet të rikuperohet. Jo me pak se 10% nga pesha e totale e letrës dhe kartonit Jo me pak se 10% nga pesha totale e metaleve Jo me pak se 6% nga pesha totale e plastikes Jo me pak se 10% nga pesha totale e qelqit Jo me pak se 5% nga pesha totale e mbetjeve nga druri 2030 Jo me pak se 30% nga pesha totale e mbetjeve duhet të rikuperohet Jo me pak se 30% nga pesha totale e letrës dhe kartonit Jo me pak se 30% nga pesha totale e metaleve Jo me pak se 12% nga pesha totale e plastikes Jo me pak se 30% nga pesha totale e qelqit Jo me pak se 10% nga pesha totale e mbetjeve nga druri PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 69 Rrymat e mbetjeve Viti Objektivi Rikuperim Riciklim 2035 Jo me pak se 60% nga pesha totale e mbetjeve duhet të rikuperohet Jo me pak se 60% nga pesha totale e letrës dhe kartonit Jo me pak se 50% nga pesha totale e metal Jo me pak se 22.5% nga pesha totale e plastikes Jo me pak se 60% nga pesha totale e qelqit Jo me pak se 15% nga pesha totale e mbetjeve nga druri Mbetje të biodegradueshme 2025 Reduktim deri ne 75% te nivelit ne vitin 2016 2030 Reduktim deri ne 55% te nivelit ne vitin 2016 2035 Reduktim deri ne 35% te nivelit ne vitin 2016 Mbetje nga prishjet dhe ndertimet 2025 30% riciklimi/reduktim i mbetjeve nga prishjet dhe ndertimet 2030 50% riciklimi/reduktim i mbetjeve nga prishjet dhe ndërtimet 2035 70% riciklimi/reduktim i mbetjeve nga prishjet dhe ndertimet Mbetjet e makinave në fund të jetes 2030 Jo me pak se 85% e peshës Jo me pak se 80% e peshes 2035 Jo me pak se 95% e peshës Jo me pak se 85% e peshës Bateri 2035 Midis 50% dhe 75% për materiale të ndryshme MPEE 2035 midis 70% dhe 80% për materiale të ndryshme Midis 50% dhe 75% për materiale të ndryshme; 2035 Grumbullimi i diferencuar > 4kg e MPEE nga shtëpitë private ose indivded cdo vit. DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 70 Rrymat e mbetjeve Viti Objektivi Rikuperim Riciklim Vajra 2035 Jo me pak se 40% e peshës Goma 2035 65% e peshës së grumbulluar gjatë vitit 50% e peshës së grumbulluar gjatë vitit 13. TREGUESIT E MATJES PËR ZBATIMIN E PLANIT TË VEPRIMIT DHE RAPORTIMI Strategjia aktuale Kombëtarë për menaxhimin e integruar të mbetjeve të ngurta nuk ka pasur tregues të matshëm për monitorimin e zbatimit të planit të masave. Rishikimi i strategjisë aktuale nëpërmjet kësaj strategjie të re vjen me një set treguesish të cilët synojnë të monitorojnë zbatimin e planit të veprimit dhe për rrjedhojë mundësinë për të raportuar mbi bazën e këtyre treguesve. Synohet që menjëherë mbas miratimit të kësaj strategjie të organizohet një takim mbarë kombëtar dhe të shfrytëzohet si platformë Forumi i Dialogut në Sektorin e Mbetjeve ku bëjnë pjesë përfaqësuesit e bashkive si ofruesit e shërbimit të menaxhimit të mbetjeve bashkiake, shoqatat e riciklimit; ministritë e linjës që kanë funksione në lidhje me rregullimin e rrymave të ndryshme të mbetjeve; Agjencia Kombëtare e Mjedisit dhe Inspektoriatet përkatëse të mjedisit; donatorë dhe agjenci zhvillimi që zbatojnë projekte në fushën e mjedisit dhe menaxhimit të mbetjeve, ky synohet të prezantohet Strategjia dhe sfidat për zbatimin e saj duke nënvijëzuar monitorimin e zbatimit të strategjisë nga të gjithë aktorët sipas përgjegjësive mbi bazën e treguesve të monotirimit. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit (drejtoria përkatëses e politikave në fushën e mbetjeve) si institucioni kryesor në këtë fushë do të hartojë cdo vit një raport monitorimit të strategjisë, raport i cili do të dalë me konkluzione dhe sygjerime konkrete në lidhje me përmirësimin e zbatimit të strategjisë si edhe ndihmoje grupet teknike të qeverisë shqiptare në negocjimin e kapitullit 27 “Mjedisi” me BE për fushën e menaxhimit të mbetjeve. Gjithashtu konkluzionet e raportit vjetor të monitorimit do të konsultohen Grupet e Menaxhimit të Integruar të Politikave në Fushën e Menaxhimit të Mbetjeve të Ngurta; Këshillin Konsultativ Pushtet Qendror dhe atë Vendor; Forumin e Dialogut në Fushën e Mbetjeve si edhe grupe të tjera sipas tematikave. PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 71 Për më tepër, Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) në Raportin e saj vjetor të Monitorimitë të Gjendjes së Mjedisit do të reflektojë ato tregues të kësaj strategjie që janë pjesë e kapitullit të monotorimit të menaxhimit të mbetjeve të ngurta. Përpos kësaj AKM synon të përmirësojë dhe validojë të dhënat në fushën e menaxhimit të mbetjeve të ngurta duke kontribuar kështu edhe në monitorimin më të mirë të zbatimit të kësaj strategjie. Më poshtë jepet në mënyrë të detajuar treguesit që synojnë të masin masat e propozuara në këtë strategji si edhe vlerat bazë (në vitin e miratimit të strategjisë) dhe vlerat e synuara në vite si edhe institucionet përgjegjesë. Këto tregues edhe përse kanë synime afatmesme ato do të mblidhen dhe raportohen cdo vit si pjesë e raportit të monitorimit të zbatimit të strategjisë nën koordinimin e plotë të Ministrisë së Mjedisit dhe Turizmit. OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS (QS1): Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve duke përmbushur parimet kryesore dhe kërkesat ligjore të planifikimit. OS1: Planifikimi dhe menaxhimi i integruar i mbetjeve bëhet në bazë të zonave të mbetjeve duke ofruar shërbim për të gjithë popullatën M1. Ngritja e sistemit të dokumentimit, informimit dhe performancës të statistikave të gjenerimit, transferimit dhe trajtimit të mbetjeve ne nivel kombëtar dhe vendor. 1. Numri i Bashkive dhe gjeneruesve të mbetjeve që raportojnë të dhënat sipas sistemit / numrit total të gjeneruesve 2019 25 61 61 61 Bashkitë MTM / AKM MIE/AKUM M2. Studimet e fizibilitetit janë përgatitur për të gjitha Zonat e Menaxhimit të Mbetjeve duke siguruar një program të optimizuar për financimin dhe zbatimin e Rrjetit të Integruar të Objekteve për Menaxhimin e Mbetjeve 2. Studimet e fizibilitietit janë hartuar për të gjitha zonat e menaxhimit të mbetjeve janë në përputhje me studimin e zonave të mbetjeve në statusin të miratuar nga Këshilli i Ministrave 2019 0 8 10 10 MIE/AKUM MTM 3. % e projekteve të Materplanit të financuara 2019 0 20% 50% 100% MIE/AKUM DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 72 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS M3. Bashkitë kanë zhvilluar dhe miratuar në Këshillat Bashkiakë planet vendore për menaxhimin e integruar të mbetjeve (PVMIM), në përputhje me Dokumentin e Politikave Strategjike Kombëtare për Menaxhimin e Interguar të Mbetjeve dhe Plani Kombëtar Sektorial për menaxhimin e mbetjeve të ngurta 4. Numri i bashkive që kanë një PVMIM të miratuar 2019 15 30 61 61 Bashkitë MTM OS2. Përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve ka mundësuar grumbullimin dhe trajtimin e mbetjeve në mënyrë të integruar në përputhje me standardet e BE M4. Bashkitë mbulojnë gjithë territorin e tyre administrativ me shërbime që përmbushin standartet minimale të përcaktuara 5. % e mbulimit me shërbim e shprehur si numër eqv. banorësh që marrin shërbim / nr. eqv. të banorëve rezidentë 2019 70% 80% 90% 95% Bashkitë MTM 6. % sasisë së mbetjeve të grumbulluara / sasia e mbetjeve të gjeneruara (sipas planifikimit) 2019 60% 70% 90% 95% Bashkitë MTM / AKM MIE/AKUM M5. Të gjitha Bashkitë e vendit kanë ndërtuar skemën e grumbullimit të diferencuar të mbetjeve bazuar në efektivitetin dhe efikasitetin më të mirë financiare dhe standardet minimale sektoriale sipas normave të direktivave përkatëse të transpozuara në ligjin shqiptar 7. % e popullatës, mbulohen me shërbimin e menaxhimit të integruar të mbetjeve. 2019 15% 30% 60% 80% Bashkitë PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 73 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS 8. % e popullatës në qytete me më shumë se 100,000 banorë, (zonat urbane) mbulohen me shërbimin e menaxhimit të integruar të mbetjeve. 2019 10% 35% 70% 100% Bashkitë 9. % e sasisë së mbetjeve (për secilën rryme) që shkon për riciklim/sasisë totale të mbetjeve të gjeneruara në ton/vit 2019 17% 20% 30% 40% Bashkitë MTM/AKM 10. % e mbetjeve të tjera të rikuperuara nga mbetjet mikse bashkiake kundrejt totalit të mbetjeve nga paketimi të rikuperueshme 2019 5% 10% 15% 30% Bashkitë MTM/AKM 11. % e sasisë së mbetjeve të paketimit që rikuperohen në nivel bashkie kundrejt totalit të gjeneruar 2019 10% Jo më pak se 10% Jo më pak se 40% Jo më pak se 70% Bashkitë MTM/AKM 12. % e sasisë së mbetjeve që depozitohet në landfill ose venddepozitime/ sasia totale e mbetjeve të grumbulluara ton/vit 2019 80% 50% 30% 10% Bashkitë MTM/AKM MIE DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 74 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS 13. Nr. i qëndrave pritëse ose formate të tjera të ngritura nga bashkitë për grumbullimin e diferencuar të mbetjeve nga prishjet dhe ndërtimet 2019 2 10 30 61 Bashkitë MTM MIE 14. Numri i sistemeve të depozitimit dhe trajtimit të mbetjeve të ngritura në zbatim të hierarkisë së mbetjeve 2019 5 (landfill Bajkaj/Sarandë, Maliq/Korçë, Bushat/ Shkodër, Sharrë/Tiranë, ËtE Elbasan 8 (landfill Vlorë, Berat, ËtE Fier 10 (ËtE Tirane, landfill Kukës, Të gjitha sipas MP Bashkitë MIE/AKUM MTM/AKM M6. Në të gjithë territorin janë trajtuar dhe mbyllur sipas udhëzimeve në fuqi të gjitha vend-depozitimet bashkiake historike të mbetjeve. 15. Numri i venddepozitimeve historike të trajtuara dhe/ose mbyllura kundrejt numrit total të venddepozitimeve historike, në nivel bashkie 2019 0 10 100 Të gjitha Bashkitë MIE MTM M7. Bashkitë në zonat e impjanteve të mbetjeve-për energji dërgojnë mbetjet e tyre të pariciklueshme dhe mbetjet e përziera në këto impjanteve 16. Nr. Bashkive që dërgojnë mbetjet e pariciklueshme dhe të përziera në impjantet me ËtE 2019 6 12 Të gjitha brenda zonës së shërbimit të impiantit Të gjitha brenda zonës së shërbimit të impiantit Bashkitë MIE/AKUM M8. Skema kombëtare e Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit zbatohet për paketimet dhe mbetjet nga paketimi 18. % e mbetjeve nga paketimet të grumbulluar nga skemat e Pergjegjesisë së Zgjeruar të Prodhuesit 2019 Nuk ka 25% 50% 70% Bashkitë MTM MFE Bizneset PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 75 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS (OS3): Krijimi i një sistemi për menaxhimin e integruar të rrymave të tjera të mbetjeve jo-bashkiake, i cili bazohet në hierarkinë e mbetjeve. M9. Qeveria qëndrore në zbatim të parimit “përgjegjësia e zgjeruar e prodhuesit” dhe/ose në partneritet me biznesin hartojnë planet e fizibilitetit të zonave të mbetjeve, me qëllim ngritjen e sistemet e përbashkëta dhe të veçanta të grumbullimit dhe të trajtimit të mbetjeve specifike si për gomat, bateritë, mbetjeve elektrike dhe elektronike, mbetjet organike, makinat në fund të jetës, etj 19. Numri i planeve të fizibilitetit / kundrejt numrit të zonave 2019 Nuk ka Jo më pak se 5 Jo më pak se 10 Në të gjitha zonat e menaxhimit të mbetjeve Bashkitë, MTM, MFE, bizneset 20. % e baterive dhe akumulatorëve dërgohen në qendrat e pritjes dhe tërhiqen nga bizneset e licensuara 2019 40% 65% 75% 80% Bashkitë MTM/AKM 21. % e llumrave në impiantet e trajtimit të ujrave të përdorur trajtohen pranë impianteve. 2019 5% 30 % 50% 80% Bashkitë MTM/AKM MIE;MBZHR 22. % e mbetjeve inerte që grumbullohen kalojnë në impiantet e trajtimit dhe ripërdoren 2019 Nuk ka 30% 50% 80% Bashkitë MTM/AKM MIE DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 76 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS M10. Ministria përgjegjëse për Mjedisin në bashkëpunim me institucionet e tjera të ngarkuara me ligj për mbetjet, harton politika kombëtare që janë të aplikueshme në nivelin e Zonës së Mbetjeve dhe bashkie për një menaxhim të qëndrueshëm të mbetjeve të rrymave specifike në zbatim të hierarkisë së mbetjeve, për mbetjet bashkiake, jo bashkiake dhe mbetjet inerte nga ndërtimi dhe prishjet. 23. Kuadri ligjor, rregullator dhe standardet e shërbimit dhe të menaxhimit të mbetjeve specifike janë hartuar 2019 Nuk ka Jane miratuar Zbatohet Zbatohet MTM MIE MBZHR MSHMS M11. Të gjitha bizneset qe importojnë apo prodhojnë mbetje të rrymave specifike, në zbatim të parimit “të përgjegjësisë së zgjeruar të prodhuesit”, ngrenë skemat e veçanta dhe/ ose të përbashkëta në bashkëpunim me Bashkitë e vendit dhe përdorues të tjerë të mbetjeve specifike si për gomat, bateritë, mbetjeve elektrike dhe elektronike, mbetjet organike, makinat në fund të jetës, etj., për rikuperimin dhe trajtimin e tyre. 24. Numri i skemave funksionale për rikuperimin dhe trajtimin e mbetjeve specifike 2019 Jo më pak se 5 Jo më pak se 10 Të gjitha skemat për rryma të ndryshme mbetjesh që zbatojnë PZP Bashkitë MTM/AKM (QS2): Përmirësimi dhe harmonizimi i kuadrit ligjor të menaxhimit të mbetjeve PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 77 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS (OS4): Kuadri ligjor i menaxhimit të mbetjeve është përmirësuar dhe harmonizuar me Direktivat Evropiane dhe është ngritur një sistem institucional efikas në nivel kombëtar. M12. Autoritetet qendrore në bashkëpunim të ngushtë me pushtetin vendor kanë rishikuar legjislacionin në fuqi për menaxhimin e mbetjeve. 25. % e legjislacionit të rishikuar në zbatim të reformimit të parashikuar nga Dokumenti i Politikave Strategjike 2019 5% 100% 100% 100% MTM M13. Ligji ka parashikuar role dhe përgjegjësi institucionale të qarta për njësitë e qeverisjes qendrore dhe të qeverisjes vendore dhe institucionet e tjera, përfshirë edhe ato rajonale të cilat janë ngarkuar me funksione mbështetëse për menaxhimin e mbetjeve 26. % e legjislacionit të rishikuar për të ndarë qartësisht përgjegjësitë dhe rolet e institucioneve të përfshira në menaxhimin e mbetjeve 2019 50% 100% 100% 100% MTM M13. Ligji ka parashikuar role dhe përgjegjësi institucionale të qarta për njësitë e qeverisjes qendrore dhe të qeverisjes vendore dhe institucionet e tjera, përfshirë edhe ato rajonale të cilat janë ngarkuar me funksione mbështetëse për menaxhimin e mbetjeve 26. % e legjislacionit të rishikuar për të ndarë qartësisht përgjegjësitë dhe rolet e institucioneve të përfshira në menaxhimin e mbetjeve 2019 50% 100% 100% 100% MTM M14. Nevoja e rivlerësimit për të siguruar një sistem të menaxhimi të integruar të mbetjeve 27. Kryerja e vlerësimit për riorganizimin e sistemit të menaxhimit të integruar të mbetjeve. 2019 Rishikuar sipas MP Në zbatim Në zbatim Në zbatim Bashkitë MIE MTM DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 78 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS M15. Bashkitë miratojnë rregulloret e menaxhimit të interguar, në përputhje me udhëzimet e nxjerra. 28. Nr. Bashkive që kanë një rregullore për MIM / numri total i bashkive 2019 5 61 61 61 Bashkitë (QS3): Financimi i qëndrueshëm i menaxhimit të mbetjeve (OS5): Burimet financiare për menaxhimin e integruar të mbetjeve parashikohen në planifikimin buxhetor afatmesëm të miratuar me ligj. Strukturat përgjegjëse për Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve përgatisin udhëzuesin për llogaritjen e kostove dhe të tarifave për shërbimet bashkiake të mbetjeve të ngurta. 29. % totale e financimit të Dokumentit të Politikave Strategjike nga buxheti i brendshëm (PBA) / kundrejt nevojës për financim në nivelin e ZMM për fazë (transferim dhe trajtim 2019 0 30% 60% 100% MTM/AKM MIE/AKUM M16. Bashkitë në bashkëpunim me pushtetin qendror përcaktojnë nevojat buxhetore për ciklin të plotë të manaxhimit të mbetjeve dhe tarifat për shërbimin e menaxhimit të mbetjeve, në përputhje me parimin “ndotësi paguan” dhe parimet e “vetë mjaftueshmërisë” 30. % e buxhetit të alokuar nga bashkitë kundrejt nevojës për financim 2019 50% 80% 90% 95% Bashkitë MFE 31. % e shumës së të ardhurave nga tarifa kundrejt kostos totale te shërbimit 2019 40% 80% 90% 100% Bashkitë MTM MFE 32. % e tarifës së mbledhur kundrejt planifikimit 2019 60% 80% 90% 100% Bashkitë PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 79 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS M17. Agjencia Kombëtare e Ujësjellës Kanalizimeve dhe Mbetjeve lehtëson marrëveshjet e financiare në nivelin e ZMM për Bashkitë dhe autoritetet menaxhuese të njësive për transferimin dhe trajtimin e mbetjeve 33. Bashkitë mbulojnë koston për transportin dhe trajtimin e mbetjeve në objektet e trajtimit dhe depozitimit final 2019 50% Jo me pak se 50% të tarifës Jo me pak se 70% të tarifës Jo me pak se 90% të tarifës Bashkitë MIE MFE 34. Bashkitë mbulojnë koston për transportin dhe trajtimin e mbetjeve në ËtE 2019 0 0 Jo me pak se 30% të tarifës Jo me pak se 50% te tarifës Bashkitë MIE MFE M18. Agjencia Kombëtar e Ujësjellës kanalizimeve dhe Mbetjeve mbikëqyr dhe monitoron financat që lidhen me ndërtimin ose modernizimin dhe përmirësimin e infrastrukturës së menaxhimit të mbetjeve 35. Buxheti i shtetit ka planifikuar dhe financon investimet për infrastrukturën e transportit dhe trajtimit të mbetjeve 2019 0 % Sipas MP Sipas MP Sipas MP MIE MTM MFE M19. Ministria përgjegjëse për mjedisin propozon llojet e të ardhurave nga taksat për kategori të ndryshme produktesh të tregut shqiptar dhe i përdor këto fonde për të promovuar zvogëlimin e sasisë së mbetjeve, ripërdorimin dhe riciklimin e tyre. 36. MTM koordinon Fondin për Menaxhimin e Mbetjeve, nëpërmjet hartimit të kuadrit ligjor për përgjegjësitë e zgjeruara të prodhuesit dhe vënien në zbatim të tij 2019 10% 60% 75% 100% MTM OS 6. Menaxhimi i mbetjeve është prioritet kombëtar dhe pjesë e rëndësishme e planifikimi të fondeve të ndihmës se huaj, IFI dhe BE nëpërmjet fondeve IPA. M20. Qeveria e Shqipërisë alokon jo më pak se 10% të fondeve të saj vjetore, të dhuruara për menaxhimin e mbetjeve nga institucionet ndërkombëtare dhe donatorët e tjerë. 37. % e ndihmës së përfituar / kundrejt totalit të ndihmës së huaj 2019 10% 35% 60% 90% MTM MIE MFE DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 80 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS M21. Është kryer planifikimi i detyruar dhe janë zhvilluar procedurat për hartimin dhe miratimin e projekteve në sektorin e menaxhimit të mbetjeve që kërkojnë financime publike dhe mbështetje nga donatorët 38. % e investimeve në sektor / kundrejt parashikimit vjetor sipas Dokumentit të Politikave Strategjike dhe Master Planit 2019 0% 50% 80% 100% MTM MIE MFE (QS 4): Burimet njerzore, ndërgjegjësimi dhe pjesëmarrja e popullatës në menaxhimin e mbetjeve (OS 7) : Burimet njerëzore dhe pjesëmarrja M22. Institucionet përgjegjëse për menaxhimin e mbetjeve kanë përfshirë në strukturën e tyre njësitë e planifikimit dhe të menaxhimit të mbetjeve me personel të kualifikuar. 39. Numri i personelit administrativ të punësuar me kohë të plotë për shërbimin e menaxhimit të mbetjeve në të gjithë vendin 2019 ~80 200 200 200 Bashkitë MTM MIE M23. Krijohet sistemi i kurrikulës së kualifikimit. Paketa e trajnimit të vazhduar e ofruar prej QKEV dhe ASPA, sëbashku me personelin teknik përkatës do të vlerësohen me kredite vjetore për aftësitë e fituara 40. % e personelit të specializuar që trajnohet në vit 2019 ~50% 100% 100% 100% Bashkitë MTM ASPA 41. Nr. Trajnimeve në vit për institucionet publike apo private që gjenerojnë mbetje të rrezikshme 2019 0 4 4 8 ASPA MTM AZHR AKM 42. Nr. trajnimeve periodike për kompanitë që trajtojnë mbetjet të rrezikshme 2019 0 4 4 8 ASPA MTM AZHR AKM PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 81 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS M24. Në universitete zhvillohet ekspertize për “green procurement” % (numri i të trajnuarve në planifikim urban/numrit të diplomuarve në inxhinieri) 2019 - 20% 50% 80% MAS MTM Universiteti (OS 8):Qytetarët përdorin dhe respektojnë infrastrukturën e mbetjeve dhe bëhen pjesë e masave për përmbushjen e objektivave të planeve vendore M25. M25 Qytetarët janë të përfshirë dhe konsultohen për hartimin e Planeve të Menaxhimit të Mbetjeve 43. % (numri) i planeve të hartuara me pjesmarrje komunitare / totalit të planeve të miratuara 2019 70% 100% 100% 100% Bashkitë 44. % (numri i banorëve që ndajnë mbetjet në burim/kundrejt popullsisë së mbuluar me shërbim të diferencuar) 2019 0% 30% 50% 80% Bashkitë M26. Bashkitë organizojnë fushata të përvitshme të ndërgjegjësimit “Let’s do It” që nxisin sjellje të përgjegjshme mjedisore për reduktimin, ripërdorimin dhe riciklimin e mbetjeve 45. Nr. Bashkive që organizojnë veprimtari ndërgjegjësimi dhe pastrimi / kundrejt totalit të bashkive 2019 40% 100% 100% 100% Bashkitë MTM M27. Kurse dhe materiale edukuese duhet të shpërndahen nëpër shkolla në të gjithë vendin duke organizuar orë mësimore dhe aktivitete edukuese për nxënësit 46. % (numri i shkollave që e kanë/aplikojnë në kurrikul edukimin për mbetjet 2019 80% 100% 100% 100% Bashkitë MAS MTM DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 82 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS 47. % (numri i shkollave që e kanë/aplikojnë ndarjen e mbetjeve në burim 2019 5% 50% 70% 95% Bashkitë MAS MTM (QS5): Janë ngritur instrumentat ligjorë, institucionalë dhe financiarë për të përmirësuar menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme (OS9): Janë identifikuar të gjitha rrymat e mbetjeve të rrezikshme që janë prodhuar apo prodhohen në territorin e vendit nga sektori publik dhe ai privat. M28. Hartimi i një sistemi të dhënash për mbetjet e rrezikshme (inventarizimi i mbetjeve të trashëguara nga industritë ekzistuese, nga industritë që gjenerojnë sot mbetje të rrezikshme) 48. % e institucioneve/ bizneseve që gjenerojnë mbetje të rrezikshme që informojnë sipas kategorive dhe formatit të mbetjeve, të identifikuara 2019 30% 100% 100% 100% MTM/AKM M29. Hartimi i Master Planit për rryma të veçanta mbetjesh përfshirë mbetjet e rrezikshme 49. Plani kommbëtar për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme është hartuar 2019 - - 1 Zbatohet MTM MIE M30. Janë hartuar dhe zbatohen udhëzimet, protokollet, standardet he programet e trajnimit për menaxhimin e mbetjeve të rrezikshme 50. % e mbetjeve minerare të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 - 20% 60% 100% MIE/AKBN 51. % e mbetjeve kimikate të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 30% 65% 100% 95% MTM/AKM PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 83 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS 52. % e mbetjeve bujqësore dhe drurit të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 Nuk ka 40% 80% 100% MBZHR MTM/AKM 53. % e mbetjeve nga gomat të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 Nuk ka 25% 40% 65% MTM/AKM 54. % e mbetjeve nga paisjet elektrike dhe elektronike të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 5% 35% 65% 70-80% Bashkitë MTM/AKM 55. % e mbetjeve nga llumi i impanteve të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 Nuk ka 30% 65% 100% MTM/AKM MIE DOKUMENTI I POLITIKAVE STRATEGJIKE 84 OBJEKTIVITI VITI SPECIFIK MASAT TREGUESIT E MATJES VITI BAZË VLERA NË VITIN BAZË SYNIMI 2025 SYNIMI 2030 SYNIMI 2035 INSTITUCIONI PËRGJEGJËS INSTITUCIONI PËRGJEGJËS 56. % e mbetjeve nga produktet e kafshëve të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 Nuk ka 10% 50% 100% MBZHR MTM/AKM 57. % e mbetjeve vajra të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 10% 30% 80% 100% MTM / AKM 58. % e mbetjeve nga bateritë dhe akumulatorët të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 40% 65% 75% 80% MTM / AKM 59. % e mbetjeve spitalore të grumbulluara dhe të trajtuara kundrejt totalit të kësaj kategorie të gjeneruar 2019 50% 65% 85% 95% MSHMS MTM / AKM M31. Prodhuesit e mbetjeve të rrezikshme sigurojnë se menaxhimi i mbetjeve të rrezikshme bëhet në përputhje me kërkesat ligjore dhe udhëzimet në fuqi dhe zbatojnë ndarjen e mbetjeve të rrezikshme nga ato të parrezikshme 60. Nr. Kompanive që gjenerojnë dhe trajtojnë mbetje të rrezikshme që raportojnë rregullisht në RrSHTN kundrejt totalit të tyre në vend 2019 20% 100% 100% 100% AKM 61. % e mbetjeve të rezikshme që ndahen nga mbetjet e parrezikshme 2019 0.04% 1% 3% 5% MIE MTM MSHMS MBRZH PLANI KOMBËTAR I MENAXHIMIT TË INTEGRUAR TË MBETJEVE 2020-2035 85