Albanian National Health Strategy 2021-2030

1.1. Hyrje ................................................................................................................................................................................... 6

1.2. Qëllimi Strategjisë ........................................................................................................................................................ 6 1.3. Arritja e Vizionit të Strategjisë për Zhvillim dhe Integrim ........................................................................ 6 1.4. Nisma Globale për Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm ..................................................................... 7

1.5. Lidhja me procesin e integrimit në BE ................................................................................................................ 8 2 Konteksti i Reformës dhe kuadri ligjor & institucional .............................................................................. 8

2.1. Kuadri ligjor ............................................................................................................................................................................ 8

2.2. Kuadri institucional ............................................................................................................................................................. 9

2.3. Dokumentë Strategjikë të Shëndetësisë.................................................................................................................. 10

2.4. Arritjet dhe mësimet ........................................................................................................................................................ 10

2.5. Situata epidemiologjike dhe sjellja shëndetësore............................................................................................... 13 2.6. Financimi i kujdesit shëndetësor dhe ofrimi i shërbimeve ............................................................................ 15 2.7. Përgatitja dhe forcimi i sistemit shëndetësor të Shqipërisë në kuadrin e COVID-19 ......................... 17

2.8. Performanca e sistemit shëndetësor përtej COVID-19..................................................................................... 18 2.9. Analiza e Planit Global të Veprimit (PGV) në kuadrin e OZHQ-ve ............................................................... 19 2.10. Vlerësimi i Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2016-2020 ................................................................ 25

2.11. Fushat kryesore të fokusit për zhvillim të mëtejshëm................................................................................... 27 3. Vizioni i Strategjisë & Qëllimet e Politikës ............................................................................................. 28

3.1. Vizioni ................................................................................................................................................. 28

3.2. Pasaporta e treguesve ..................................................................................................................................................... 29 PJESA II. QËLLIMET E POLITIKËS DHE OBJEKTIVAT E VEÇANTË TË KUADRIT STRATEGJIK ................................ 33 Qëllimi i Politikës I. Investimi në shëndetin e popullatës gjatë gjithë ciklit të jetës.................................... 33 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës I - Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme dhe sigurimi i një mjedisi të shëndetshëm nëpërmjet fuqizimit të bashkëpunimit ndër – sektorial .............................. 35 Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme dhe sigurimi i një mjedisi të shëndetshëm, nëpërmjet fuqizimit të bashkëpunimit ndërsektorial. ....................................................................................................................... 36 Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës I: Promovimi i shëndetësisë së gjelbër (Green Health) mundësimi dhe kontributi për “Qytetar me Jetë të Shëndetshme” nëpërmjet planifikimit urban, mjedisit të shëndetshëm dhe prodhimit të ushqimit të shëndetshëm .............................................................. 37 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës I: Fuqizimi dhe zgjerimi i programeve të reja të vaksinimit- imunizimit dhe qëndrueshmëria e mbulesës vaksinale ........................................................................................... 38 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës I: Reduktimi i sjelljeve me risk që ndikojnë në Sëmundjet jo të Transmetueshme (SJT). ..................................................................................................................................................... 39 Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës I: Përmirësimi i shëndetit të nënës dhe fëmijës, adoleshentëve, si dhe shëndeti seksual dhe riprodhues .......................................................................................... 42 2 Objektivi Specifik 6 i Qëllimit të Politikës I: Përmirësimi i programeve mbështetëse socio - shëndetësore (integruese) të shëndetit mendor, si dhe burimeve dhe kapaciteteve për zbulimin e hershëm dhe ndërhyrjet për crregullimet e shëndetit mendor ............................................................................ 44 Qëllimi i Politikës II. Progresi drejt Mbulimit Universal Shëndetësor ............................................................. 46 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës II: Sigurimi i përgjigjes së sistemit shëndetësor ndaj nevojave shëndetësore të popullatës nëpërmjet përmirësimit të qeverisjes, zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies ...................................................................................................................................... 46 Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i mekanizmave të konsultimit publik me qëllim rritjen rritjen e transparencës dhe llogaridhënies ndaj publikut dhe popullatës ........................................ 50 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës II: Rishikimi, përditësimi dhe fuqizimi i mekanizmave të mirëqeverisjes në sektorin shëndetësor ......................................................................................................................... 51 Rishikimi, përditësimi dhe fuqizimi i mekanizmave të mirëqeverisjes në sektorin shëndetësor ................. 52 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i sistemit shëndetësor për të adresuar nevojat shëndetësore specifike të popullatës dhe barrierat për barazi gjatë gjithë ciklit të jetës......................... 52 Ndërhyrjet/veprimet ................................................................................................................................................................. 53 Fuqizimi i sistemit shëndetësor për të adresuar nevojat shëndetësore specifike të popullatës dhe barrierat për barazi gjatë gjithë ciklit të jetës. ............................................................................................................... 53 Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës II: Rishikimi dhe zhvillimi i financimit të kujdesit shëndetësor .................................................................................................................................................................................. 54 Rishikimi dhe zhvillimi i financimit të kujdesit shëndetësor ..................................................................................... 54 Objektivi Specifik 6 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i mekanizmave dhe kapaciteteve të planifikimit dhe blerjes strategjike nëpërmjet financimit të kujdesit shëndetësor .............................................................. 55 Objektivi Specifik 7 i Qëllimit të Politikës II: Përmirësimi i aksesit në barna, vaksina, diagnostifikime dhe pajisje të sigurta e cilësore ........................................................................................................................................... 56 Objektivi Specifik 8 i Qëllimit të Politikës II: Rishikimi dhe zgjerimi i politikave dhe rregullave të rimbursimi të barnave si dhe mekanizmat e shpërndarjes së tyre ..................................................................... 58 Objektivi Specifik 9 i Qëllimit të Politikës II: Kontrolli i rezistencës antimikrobike (AMR)..................... 59 Qëllimi i Politikës III- Fuqizimi i sistemit të interguar shëndetësor me qëllim përmirësimin e ofrimit të kujdesit shëndetësor ........................................................................................................................................................... 61 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës III: Fuqizimi i mëtejshëm i kujdesit shëndetësor parësor, si porta e parë hyrëse e qytetarit ............................................................................................................................................ 63 Fuqizimi i mëtejshëm i kujdesit shëndetësor parësor, si porta e parë hyrëse e qytetarit .............................. 64 Objektivi Specifik 2 i Politikës III: Garantimi i efeciencës së shërbimit për sistemin spitalor nëpërmjet zhvillimit të 4 Poleve Rajonalë Referencialë të Specializuar .................................................................................. 65 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës III: Rishikimi dhe fuqizimi i politikave shëndetësore për rritjen e kapaciteteve të burimeve njerëzore................................................................................................................ 67 Qëllimi i Politikës 4: Fuqizimi i reagimit të sistemit ndaj emergjencave ..................................................... 69 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës IV: Fuqizimi i politikave, procedurave dhe kapaciteteve për të parandaluar epidemitë, pandemitë dhe emergjencat .......................................................................................... 71 Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës IV: Sigurimi i gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për reagimin e koordinuar ndaj emergjencave shëndetësore ....................................................................................... 73 Sigurimi i gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për reagimin e koordinuar ndaj emergjencave shëndetësore ................................................................................................................................................................................. 73 3 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës IV: Sigurimi i politikave, proçedurave, kapaciteteve për zbulimin dhe reagimin e shpejtë ndaj emergjencave në mënyrë të koordinuar ........................................... 74 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës IV: Fuqizimi i fushave të sigurisë ushqimore, biologjike dhe kimike 75 Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës IV: Fuqizimi i sistemit të survejancës ......................................... 76 Objektivi Specifik 6 i Qëllimit të Politikës IV: Reagimi ndaj emergjencave dhe forcimi i komunikimit të riskut .......................................................................................................................................................................................... 77 Reagimi ndaj emergjencave dhe forcimi i komunikimit të riskut............................................................................ 77 Qëllimi i Politikës 5: Shëndeti Dixhital ........................................................................................................... 78 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës V: Rritja e rolit të qytetarit në aksesin dhe përdorimin e shërbimeve dixhitale në kujdesin shëndetësor ............................................................................................................ 80 Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës V: Modernizimi i Infrastrukturës dhe Teknologjisë Shëndetësore ............................................................................................................................................................................... 82 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës V: Fuqizimi i informacionit shëndetësor si nevojë për vendimmarrje në përmirësimin e shëndetit dhe mirëqenies së qytetarëve ................................................... 84 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës V: Llogaritë Kombëtare të Shëndetësisë dhe publikimi vjetor i rezultateve .................................................................................................................................................................... 86 Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës V: Fuqizimi i kapaciteteve për kërkimin shkencor dhe publikimi i evidencave shkencore ...................................................................................................................................... 87 Fuqizimi i kapaciteteve për kërkimin shkencor dhe publikimi i evidencave shkencore ................................. 87 PJESA III: MASAT PRIORITARE PËR IMPLEMENTIMIN E KUADRIT STRATEGJIK ................................................ 88 PJESA IV: LLOGARIDHËNIA & MONITORIMI & KOORDINIMI I KUADRIT STRATEGJIK ...................................... 89 PJESA V: VLERËSIMI DHE IMPAKTI EKONOMIK & FINANCIAR I KUADRIT STRATEGJIK TË SISTEMIT ................ 93 ANEKS 1 ..................................................................................................................................................... 97 MATRICA E PLANIT TË VEPRIMIT ............................................................................................................... 97 4 SHKURTIME AKSHI Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit AKBPM Agjencia Kombëtare e Barnave dhe Pajisjeve Mjekesore AMVV Agjensia për Mbështetjen e Vetë-Qeverisjes Vendore BE Bashkimi Evropian GTN Grupi Teknik Ndërsektorial IGME Grupi Ndërinstitucional për Vdekshmërinë Foshnjore INSTAT Instituti i Statistikave ISHP Inspektorati Shtetëror i Punës ISHP Instituti i Shëndetit Publik ISHPSHSH Inspektorati Shtetëror i Punës dhe Shërbimeve Shoqërore ISHSH Inspektorati i Shërbimeve Shoqërore KSHP Kujdesi Shëndetësor Parësor MAS Ministria e Arsimit dhe Sportit MB Ministria e Brendshme MD Ministria e Drejtësisë MEPJ Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme MSHMS Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale NE Ndihma Ekonomike NJVV Njësia e Vetëqeverisjes Vendore NJVKSH Njësia Vendore e Kujdesit Shëndetësor OBSH Organizata Botërore e Shëndetit OJF Organizata Jofitimprurëse OKB Organizata e Kombeve të Bashkuara OSHC Organizatat e Shoqërisë Civile OSHKSH Operatori i Shërbimeve të Kujdesit Shëndetësor OZHQ Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm PKIE Plani Kombëtar për Integrimin Evropian QKEV Qendra Kombëtare e Edukimit në Vazhdim QSUT Qendra Spitalore Universitare Nënë Tereza SHSSH Shërbimi Social Shtetëror SDSH Studimit Demografik dhe Shëndetësor SKZHI Strategjia Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim UNICEF Fondi i Kombeve të Bashkuara për Fëmijët VKM Vendim i Këshillit të Ministrave 5 PJESA I: KONTEKSTI STRATEGJIK 1. Hyrja dhe qëllimi i dokumentit

1.1. Hyrje Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë, 2021-2030, është një dokument politik i qeverisë shqiptare që synon të përcaktojë dhe të arrijë objektivat e programit për mbrojtjen dhe përmirësimin e shëndetit të popullsisë shqiptare. Ky dokument u hartua në kuadrin e përpjekjeve të qeverisë shqiptare për të përditësuar dhe përcaktuar kuadrin për 10 vitet e ardhshme për sistemin shëndetësor, duke adresuar nevojat dhe kërkesat kryesore për shërbimet shëndetësore. Dokumenti mbështetet në arritjet e deritanishme të sistemit shëndetësor. Ky dokument përcakton objektivat kryesore për përmirësimin e shëndetit dhe kujdesit shëndetësor për periudhën 2021-2030, megjithëse vizioni i paraqitur në këtë strategji do të jetë i përshtatshëm edhe për periudhën pas zbatimit zyrtar të kësaj strategjie. Hartimi i Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030 u udhëhoq nga Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale nëpërmjet Grupit Teknik Ndërinstitucional të Punës, i cili u ngrit me Urdhrin Nr. 520 të datës 23.09.2020 nga Ministri i Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale dhe u mbështet nga asistenca teknike e ekspertëve teknikë lokalë dhe ndërkombëtarë.

1.2. Qëllimi Strategjisë Qëllimi i strategjisë është vazhdimi i përpjekjeve për të përmirësuar shëndetin, mirëqenien e popullatës duke respektuar të drejtat e tyre për shëndet të mirë gjatë viteve 2021-2030. Strategjia u hartua në konsultim të ngushtë me ministritë përgjegjëse të linjës, përfaqësues të institucioneve shëndetësore dhe shtetërore në nivel qendror dhe lokal, me pjesëmarrjen e organizatave të pacientëve dhe përfaqësuesve të organizatave të tjera të shoqërisë civile që janë aktive në fushën e shëndetësisë, me ofruesit e shërbimeve të kujdesit shëndetësor, me përfaqësues të organizatave ndërkombëtare dhe aktorë të tjerë. Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë, 2021-2030 mbështetet në vizionin e shëndetit, misionin e tij, parimet e shëndetit dhe vlerat themelore të shëndetit.

1.3. Arritja e Vizionit të Strategjisë për Zhvillim dhe Integrim Strategjia Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim 2015-2020 (SKZHI), e cila përcakton synimet dhe strategjitë afatmesme dhe afatgjata të qeverisë për të gjithë sektorët bazuar në një vizion kombëtar, e miratuar më datë 11 maj 2016 me VKM Nr.348, është një përmbledhje e të gjitha strategjive dhe politikave qeveritare, duke përfshirë strategjitë ndër-sektoriale dhe politikat rajonale. Sektori i shëndetësisë përfshin përqindjen më të lartë të burimeve njerëzore të buxhetit kombëtar dhe për këtë arsye është gjithashtu një nga nxitësit kryesorë të ekonomisë dhe punësimit në nivel kombëtar. Paralelisht, Shtylla 3 e SKZHI II: Investimi në Njerëz dhe Kohezion Social qëndron në thelbin e zhvillimit njerëzor dhe shoqëror të Shqipërisë. Në këtë mënyrë, Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë kontribuon fuqishëm në SKZHI nëpërmjet objektivit 11.2 “Një sistem më i fortë dhe më i aksesueshëm për kujdesin shëndetësor” si më poshtë vijon: 1. Përmirësimi i cilësisë së kujdesit shëndetësor, duke garantuar akses të plotë për të gjithë personat që jetojnë në Shqipëri, sipas një sistemi të qëndrueshëm financiar; 2. Rritja e numrit të viteve të shëndetshëm të jetës së popullësisë shqiptare; 3. Modernizimi i infrastrukturës dhe rritja e sigurisë dhe cilësisë së kujdesit spitalor; 6 4. Rritja e cilësisë dhe sigurisë së barnave, në përputhje me standardet europiane; 5. Zhvillimi i një qasjeje të integruar dhe më të mirë koordinuar të kujdesit shëndetësor; dhe 6. Rritja e transparencës dhe përgjegjshmërisë dhe rikthimi i besimit të publikut të gjerë në systemin e kujdesit shëndetësor.

1.4. Nisma Globale për Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm Axhenda 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm (OZHQ) e konsideron shëndetin Vital për të ardhmen e botës. Ky është një qëllim ambicioz që kërkon mbrojtjen e shëndetit dhe punës nga të gjitha vendet dhe sektorët e kujdesit shëndetësorë dhe jo vetëm, për të siguruar jetë të shëndetshme dhe për të promovuar mirëqenien për të gjithë, në të gjitha moshat, duke mos lënë askënd prapa. OZHQ 3, që është specifik për shëndetin, parashikon: Sigurimi i jetës së shëndetshme dhe promovimi i mirëqenies për të gjithë në të gjitha moshat. Operacionalizimi i OZHQ 3 në sistemin shëndetësor udhëhiqet nga zbatimi i Programit Global të Punës së OBSH-së (aktualisht në edicionin e tij të 13 -të) dhe nga Rajoni Evropian i OBSH-së nëpërmjet Programit Evropian të Punës së OBSH-së periudha 2020-2025, i cili do të përshkruhet më poshtë në seksionin mbi Angazhimet Ndërkombëtare të Shqipërisë. Ndërkohë që OZHQ 3 është prioritet për Strategjinë Kombëtare të Shëndetësisë, ai gjithashtu ndërlidhet dhe kontribuon në zhvillimin dhe aplikimin e OZHQ-të e tjera, në mënyra dhe forma të ndryshme, nëpërmjet programeve dhe nismave të ndryshme të sistemit shëndetësor si dhe nëpërmjet vlerave të strukturave të shërbimit publik sipas objektivave dhe qëllimeve të tyre strategjike. OZHQ 1: Zhdukja e varfërisë – njerëzit e shëndetshëm sigurojnë të ardhura dhe standarde jetese më të mira. OZHQ 2: Zhdukja e urisë – sektori shëndetësor ndihmon për të siguruar rezultate më të mira në ushqim dhe dieta të ekuilibruara, të cilat nga ana e tyre kontribuojnë në uljen e urisë OZHQ 4: Arsim cilësor – fëmijët e shëndetshëm mësojnë më mirë OZHQ 5: Barazia gjinore - adresimi specifik i barazisë gjinore në hartimin dhe organizimin e sistemit shëndetësor ndihmon në përmirësimin e shëndetit të popullatës e cila nga ana tjetër kontribuon për arritjen e shumë OZHQ-ve të tjera, ndërsa sektori i shëndetësisë është gjithashtu një punëdhënës kryesor për gratë, duke kontribuar kështu në ekonominë kombëtare kur sigurohet barazia gjinore. OZHQ 8: Puna e denjë dhe rritja ekonomike – shëndeti më i mirë dhe mirëqenia çon në rezultate më të mira ekonomike ndërsa sektori i shëndetësisë është gjithashtu një nga punëdhënësit më të mëdhenj që kontribuon drejtpërdrejt në rritjen ekonomike të vendit dhe shoqërsië. OZHQ 10: Reduktimi i pabarazive – përmirësimi i barazisë në rezultatet shëndetësore është një nga qëllimet kryesore të të gjitha sistemeve shëndetësore dhe është një nga faktorët kryesorë në maksimizimin e potencialeve për shëndet të mirë në një shoqëri dhe që çon në ndikimet pozitive shoqërore që sjell shëndeti i mirë. OZHQ 11: Qytetet dhe komunitetet e qëndrueshme – duke përfshirë qytetet, vendbanimet dhe komunitetet e sigurta, solide dhe të qëndrueshme krijojnë kushtet dhe mjedisin ku njerëzit mund të jenë të suksesshëm dhe të arrijnë aspiratat e tyre, përfshirë ato që lidhen me shëndetin. OZHQ 13: Veprimtaritë për klimën – ndërmarrja e veprimeve për të luftuar ndryshimet klimatike dhe zbutur ndikimet e saj u mundëson njerëzve që të kenë siguri, ujë dhe ajër të pastër, mbrojtje nga nxehtësia ekstreme, të ftohtit dhe faktorë të tjerë të ngjashëm që të gjithë janë të dëmshëm për shëndetin e njerëzve dhe shoqëritë në përgjithësi. OZHQ 16: Paqe, drejtësi dhe institucione të forta – të gjitha këto janë të nevojshme për sisteme të forta dhe efikase shëndetësore që ofrojnë akses, cilësi dhe rezultate më të mira për njerëzit në mënyrë të barabartë. OZHQ 17: Partneritetet për qëllimet – bashkëpunimi midis vendeve, sektorëve, institucioneve, grupeve të njerëzve dhe individëve nëpërmjet partneriteteve siguron vrullin për përmirësim në një nivel të paprecedent që sjell përfitime për të gjithë. 7

1.5. Lidhja me procesin e integrimit në BE Marrëveshja e Stabilizim Asociimit midis Komuniteteve Evropiane dhe shteteve të tyre anëtare dhe Republikës së Shqipërisë, (L107/166 Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, datë 28.4.2009) Kapitulli 28 “Mbrojtja e konsumatorit dhe shëndeti” i Planit Kombëtar të Acquis të BE-së për Integrimin Evropian 2019 - 2021. 2 Konteksti i Reformës dhe kuadri ligjor & institucional

2.1. Kuadri ligjor - Ligji nr. 7643 datë 2.12.1992 “Për Inspektoriatin sanitar shtetëror” i ndryshuar. - Ligji nr. 7703, datë 11.5.1993 “Për sigurimet shoqërore në Republikën e Shqipërisë” i ndryshuar - Ligji nr. 8025, datë 9.11.1995 “Për mbrojtjen nga rrezatimet jonizuese” i ndryshuar. - Ligji nr. 8045, datë 7.12.1995 “Për ndërprerjen e shtatëzanisë” i ndryshuar. - Ligji nr. 7975, datë 26.7.1995 “Për barnat narkotike dhe lendët psikotrope” i ndryshuar. - Ligji nr. 8528, datë 23.9.1999 “Për nxitjen dhe mbrojtjen e të ushqyerit me gji” i ndryshuar. - Ligji nr. 8615, datë 1.6.2000 “Për urdhrin e mjekëve ne Republikën e Shqipërisë” i ndryshuar. - Ligji nr. 8626, datë 22.6.2000 “Për statusin e invalidit paraplegjik dhe tetraplegjik” i ndryshuar. - Ligji nr. 8876, datë 04.04.2002 “Për shëndetin riprodhues” të ndryshuar. - Ligji nr. 9106, datë 17.7.2003 "Për shërbimin spitalor në Republikën e Shqipërisë" i ndryshuar. - Ligji nr. 9150, datë 30.10.2003 “Për urdhrin e farmacisteve në Republikën e Shqipërisë” i ndryshuar. - Ligji nr. 9474, datë 9.2.2006 Për ratifikimin e konventës në kuadër të OBSH “Për kontrollin e duhanit”. - Ligji nr. 9579, datë 11.7.2006 “Për ratifikimin e marrëveshjes së financimit ndërmjet Shqipërisë dhe shoqatës ndërkombëtare për zhvillim (IDA) për projektin “Modernizimi i sistemit shëndetësor””. - Ligji nr. 9636, datë 6.11.2006 “Për mbrojtjen e shëndetit nga produktet e duhanit” i ndryshuar. - Ligji nr. 9518, datë 18.4.2006 “Për mbrojtjen e të miturve nga përdorimi i alkoolit, pijeve energjike dhe pijeve të gazuara që përmbajnë sheqer të shtuar” i ndryshuar. - Ligji nr. 9493, datë 13.3.2006 “Marrëveshja financiare ndërmjet Këshillit të Ministrave të Republikës së Shqipërisë dhe Artigiancassa S.P.A. për financimin e programit “Për pesë poliklinika në qytetet e Tiranës, Gjirokastrës, Korçës dhe Peshkopisë”. - Ligji nr. 9718, datë 19.4.2007 “Për urdhrin e infermierit në Republikën e Shqipërisë” të ndryshuar. - Ligji nr. 9739, datë 21.5.2007 “Për shërbimin e transfuzionit të gjakut ne Republikën e Shqipërisë” i ndryshuar. - Ligji nr. 9928, datë 9.6.2008 “Për shërbimin shëndetësor stomatologjik në RSH” i ndryshuar. - Ligji nr. 9942, datë 26.6.2008 “Për parandalimin e crregullimeve të shkaktuara nga pamjaftueshmeria e jodit në organizmin e njeriut” i ndryshuar. - Ligji nr. 9952, datë 14.7.2008 “Për parandalimin dhe kontrollin e HIV/AIDS-it” i ndryshuar. - Ligji nr. 10138, datë 11.5.2009, “Për shëndetin publik” të ndryshuar. - Ligji nr. 121/2016 “Për shërbimet e kujdesit shoqëror në Republikën e Shqipërisë”. - Ligji nr. 10107, datë 30.3.2009 “Për kujdesin shëndetësor në Republikën e Shqipërisë” i ndryshuar. - Ligji nr. 10383 datë 24.2.2011 “Për sigurimin e detyrueshëm e kujdesit shëndetësor në Republikën e Shqipërisë” i ndryshuar. - Ligji nr. 10 469, datë 13.10.2011 Për mbrojtjen nga rrezatimet jo jonizuese” i ndryshuar. - Ligji nr. 44/2012 “Për shëndetin mendor” i ndryshuar. - Ligji nr. 105/2014 “Për barnat dhe shërbimin farmaceutik” i ndryshuar. - Ligji nr. 138/2014 “Për Kujdesin Paliativ në Republikën e Shqipërisë”. - Ligji nr. 89/2014 “Për Pajisjet Mjekësore” i ndryshuar. 8 - Ligji nr. 147/2014 “Për Shërbimin e Urgjencës Mjekësore”. - Ligji nr.119/2014 “Për të drejtën e Informimit”. - Ligji nr. 163/2014 “Për Urdhrin e Punonjësve Socialë në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar. - Ligji nr. 127/2014 “Për urdhrin e stomatologut në Republikën e Shqipërisë” - Ligji nr. 15/2016 “Për parandalimin dhe luftimin e Infeksioneve dhe Sëmundjeve Infektive” i ndryshuar. - Ligji nr. 27/2016 “Për menaxhimin e kimikateve”. - Ligji nr. 18/2017 “Për të drejtat dhe mbrojtjen e fëmijës”. - Ligji nr. 37/2017 “Kodi i drejtësisë penale për të mitur”. - Ligji nr. 17/ 2018 “Për statistikat zyrtare”. - Ligji nr. 23/2021 “Për ratifikimin e marrëveshjes ndërmjet Këshillit të Ministrave të Republikës së Shqipërisë dhe Qeverisë së Republikës së Shqipërisë dhe Qeverisë së Republikës së Turqisë, mbi dhurimin në fushën e shëndetësisë”. - VKM nr. 327, datë 28.5.2014 “Për përcaktimin e formatit dhe mënyrës së mbledhjes e të raportimit të të dhënave nga ofruesit e shërbimeve të kujdesit shëndetësor, publik ose privat” të ndryshuar. - VKM nr. 788, datë 22.9.2015 “Për përcaktimin e kritereve, standardeve dhe procedurave të procesit të akreditimit të aktiviteteve të edukimit në vazhdim për profesionistët e shëndetësisë” i ndryshuar. - VKM nr. 419, datë 04.07.2018 “Për krijimin, mënyrën e organizimit dhe të funksionimit të Operatorit të Shërbimeve të Kujdesit Shëndetësor”. - VKM nr. 418 datë 4.07.2018 ”Për disa ndryshime dhe shtesa në VKM nR. 788, Datë 22.09.2015, për përcaktimin e kritereve, standarteve dhe proçedurave të proçesit të akreditimit të aktiviteteve të edukimit në vazhdim për profesionistët e shëndetësisë”. - VKM nr. 418 datë 4.07.2018 ”Për disa ndryshime dhe shtesa në VKM NR. 788, Datë 22.09.2015, për përcaktimin e kritereve, standarteve dhe proçedurave të proçesit të akreditimit të aktiviteteve të edukimit në vazhdim për profesionistët e shëndetësisë. - VKM nr. 47, datë 30.01.2019 “Për miratimin e paketës së programit kombëtar të Depistimit të Kancerit të Qafës në RSH”. - VKM nr. 380, datë 05.06.2019 "Për miratimin e dokumentit politik "Reforma e vlerësimit të aftësisë së kufizuar në sistemin e mbrojtjes sociale dhe plani i veprimit 2019-2024 për zbatimin e tij" . - VKM nr. 722, datë 11.11.2019 “Për përcaktimin e masës, të kritereve, procedurave dhe dokumentacionit për vlerësimin dhe përfitimin e aftësisë së kufizuar e të ndihmësit personal, dhe të strukturave përgjegjëse e të detyrave të tyre”. - VKM nr. 405 datë 20.5.2020 “Për miratimin e strategjisë së zhvillimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor në Shqipëri 2020-2025”. - VKM nr. 182, datë 26.2.2020 “Për përcaktimin e masës, të kritereve, procedurave e dokumentacionit për vlerësimin dhe përfitimin e pagesës për personat me aftësi të kufizuara, si dhe të ndihmësit personal” të ndryshuar. - VKM nr. 503, datë 24.6.2020 “Për mënyrën e administrimit të informacionit elektronik shëndetësor”. - VKM nr. 175, datë 17.03.2021 “Për ngritjen, organizimin dhe funksionimin e Spitalit Rajonal “Memorial” në Fier, si projekt pilot”.

2.2. Kuadri institucional Sipas të ligjit nr. 10107, datë 30.3.2009, “Për kujdesin shëndetësor në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar, ministri që bashkërendon punën për çështjet e kujdesit shëndetësor dhe social është autoriteti kryesor shtetëror përgjegjës. 9 Në Drejtorinë e Përgjithshme të Politikave dhe Zhvillimit të Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, pranë MSHMS, hartohen politikat dhe programet që kanë të bëjnë me çështjet e kujdesit shëndetësor dhe mbrojtjes sociale në Republikën e Shqipërisë. Institucionet e tjera të kujdesit shëndetësor dhe mbojtjes sociale në bashkëveprim ndërinstitucional në nivel qendror dhe vendor, bashkëpunojnë me ministrinë përkatëse që mbulon çështjet e shëndetësisë dhe mbrojtjes sociale për të hartuar politika dhe shkëmbyer informacione adekuate në lidhje me zbatimin dhe garantimin e kujdesit shëndetësor për popullatën shqiptare.

2.3. Dokumentë Strategjikë të Shëndetësisë - Strategjia e zhvillimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor në Shqipëri 2020-2025 - Strategjia dhe Plani i Veprimit për Shëndetin Seksual dhe Riprodhues 2017-2021 - Strategjia për parandalimin dhe zvogëlimin e dëmeve të lidhura me alkoolin (2017-2021) - Strategjia kombëtare për një transfuzion gjaku të sigurtë - Strategjia Kombëtare e Sigurimit të Kontraceptivëve - Strategjia për parandalimin e HIV/AIDS - Strategjia për shëndetin publik dhe promocionin shëndetësor - Strategjia afatgjatë e zhvillimit të sistemit shëndetësor shqiptar - Strategjia kombëtare për menaxhimin e sëmundjeve të lindura të gjakut - Strategjia kombëtare për menaxhimin e sëmundjeve të lindura të gjakut - Politikat dhe plani operacional për zhvillimin e shërbimeve të kujdesit mendor në Shqipëri - Plani i Veprimit per Zhvillimin e Sherbimeve te Shendetit Mendor ne Shqiperi 2013 – 2022 - Programi Kombetar per Kontrollin e Kancerit - Plani i Veprimit te Planifikimit Familjar - Plani i Veprimit te Shendetit Amtar - Plani i Veprimit te Shendetit Femijeve dhe Adoleshenteve - Plani i Veprimit Infeksione Seksualisht te Transmetueshme dhe HIV/AIDS - Plani i Veprimit te Kancereve te Traktit Riprodhues - Plani i Veprimit mbi Gjinine dhe Dhunen - Plani i Veprimit per Infertilitetin - Plani i Veprimit për sigurinë e kontraceptivëve 2017 – 2021 - Plani i Veprimit për zhvillimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor në Shqipëri 2020-2025

2.4. Arritjet dhe mësimet Shqipëria është një vend që ka bërë zhvillime të jashtëzakonshme gjatë dy dekadave të fundit. Gjatë periudhës 2016-2020, një sërë ndryshimesh të akteve ligjore dhe rregullative si dhe projektvendime të reja, janë miratuar nga Parlamenti Shqiptar në fushën e shëndetësisë. Miratimi i tyre ka ardhur si përgjigje ndaj nevojave në sektorin e shëndetësisë. Këto janë të shprehura në dokumente të ndryshme strategjike dhe janë hartuar dhe si rrjedhojë e ndryshimeve dhe zhvillimeve të reja në Shqipëri në kuadrin e përafrimit të legjislacionit shqiptar me legjislacionin e Bashkimit Evropian. Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë (SKSH) 2016-2020 luajti një rol të rëndësishëm në përmirësimin e kuadrit ligjor në fushën e shëndetësisë, si rezultat i vendosjes së shumë objektivave specifikë që synuan përmirësimin e shëndetit të popullatës shqiptare nëpërmjet mekanizmave të ndryshëm, duke përfshirë edhe ata ligjorë. Zhvillimet më të fundit në këtë fushë Disa nga fushat me ndryshimet kryesore legjislative në vitet e fundit janë si më poshtë vijon: 10 - Organizimi i shërbimeve të kujdesit shëndetësor në Shqipëri, përfshirë hartimin dhe zbatimin e kuadrit ligjor në lidhje me pajisjet mjekësore - Ushqimi dhe ushqyerja e shëndetshme e popullsisë shqiptare - Ndryshimet në Ligjin e Duhanit për popullsinë shqiptare - Ndryshimet në Ligjin për jodizimin e kripës për parandalimin e çrregullimeve të tiroides - Ndryshimet në Kodin Penal për rregullimin më të mirë të mbrojtjes së Punonjësve të Kujdesit Shëndetësor gjatë punës së tyre. - Parandalimi i sjelljeve të rrezikshme që lidhen me: • Përdorimin e alkoolit dhe pijeve energjike nga fëmijët • Parandalimi i dhunës në familje • Parandalimi i dhunës ndaj fëmijëve - Përmirësimi i funksioneve dhe strukturave të inspektimit sanitar në nivel kombëtar - Moszbatimi i masave nga autoritetet shtetërore gjatë gjendjes së jashtëzakonshme ose gjatë gjendjes së epidemisë - Përmirësimi i standardeve etike dhe profesionale në ushtrimin e profesionit të psikologut. Vitet e fundit, si pjesë e transformimit të sistemit shëndetësor, janë konceptuar dhe ndërmarrë reforma madhore në lidhje me riorganizimin dhe rikonceptimin e ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Këto reforma strukturore në sistemin shëndetësor kanë përfshirë krijimin dhe bashkimin e institucioneve shëndetësore në nivel vendor dhe lokal si dhe krijimin e institucioneve të reja në nivel kombëtar. Kjo reformë institucionale ka çuar në krijimin e institucioneve të reja, siç ishte krijimi i Operatorit të Shërbimeve të Kujdesit Shëndetësor, i përbërë nga katër (4) Drejtori Rajonale (Tiranë, Shkodër, Elbasan, Vlorë) të cilat kanë ndërmarrë një sërë funksionesh menaxheriale që lidhen me planifikimin, menaxhimin dhe administrimin e ofrimi të kujdesit shëndetësor në nivelin parësor dhe dytësor. Kujdesi shëndetësor në Shqipëri tashmë ka hyrë në një rrugë pa kthim, rruga drejt transformimit dhe modernizimit të tij. Disa nga objektivat e përcaktuara në programet e qeverisë shqiptare janë arritur gjatë këtyre tetë (8) vitet të fundit nëpërmjet (i) rritjes së financimit publik për shëndetësinë; (ii) përmirësimit të kujdesit parësor; (iii) hartimit dhe zbatimit të programeve të parandalimit të sëmundjeve; (iv) zgjerimit të aksesit në trajtimin mjekësor; (v) përmirësimit të infrastrukturës së qendrave shëndetësore dhe spitalore dhe (vi) zgjerimit të nevojave të komunitetit për kujdes shëndetësor, duke ofruar më shumë shërbime pranë vendbanimit, për qytetarët shqiptarë. Të gjitha këto zhvillime janë shoqëruar me një reformë më të gjerë territoriale kombëtare, nëpërmjet integrimit të komunave të vogla në komuna më të mëdha dhe me zbatimin e një procesi të decentralizimit, që synon në sigurimin e llogaridhënies në nivelin e qeverisjes vendore. Përsa i përket shpenzimeve të përgjithshme të sistemit shëndetësor, Qeveria vendosi të zhvendosë fokusin e përgjithshëm të sistemit shëndetësor nga sëmundja në shëndet dhe nga shpenzimet në investime. Ky është një ndryshim i rëndësishëm në mënyrën e konceptimit të sistemit shëndetësor dhe tashmë ka rezultuar në fillimin e disa zhvillimeve kryesore. Si shembull, gjatë periudhës nga viti 2013 deri në vitin 2020 buxheti për shëndetësinë u rrit 55.4% duke arritur vlerën e 55 322 miliardë lekë në vitin 2020. Buxheti i dhënë për sektorin e shëndetësisë konsistoi në 9.4% të shpenzimeve të përgjithshme të Qeverisë dhe rreth 3.4% të PBB -së në vitin 2020. Në 8 vitet e fundit janë kryer investime në të gjitha nivelet e sistemit shëndetësor duke filluar nga parandalimi, diagnostikimi dhe trajtimi për përmirësimin e aksesit në kujdesin shëndetësor në të gjitha niveleet e kujdesit shëndetësor si ai parësor, dytësor dhe terciar. 11 Si pjesë e rritjes së këtyre investimeve, u lançua Programi Kombëtar për Rinovimin e 300 qendrave shëndetësore. Ky program, shërbeu për të rinovuar dhe përmirësuar 186 qendra shëndetësore dhe ambulanca gjatë viteve buxhetore 2018-2019 dhe 111 qendra shëndetësore parësore dhe ambulanca në vitin 2020. Gjithashtu, Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale ka ndërmarrë gjatë viteve të fundit masa për të siguruar që shpërndarja e shpenzimeve të kujdesit shëndetësor të jetë më efikas dhe e qëndrueshme duke zhvendosur më shumë burime drejt kujdesit parësor, pra parandalimit të sëmundjeve, me qëllim për të zvogëluar barrierat financiare për përdorimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor p.sh., në programet e kontrollit shëndetësor (check-up) për popullatën e grupmoshës 35-70 vjeç. Gjithashtu, vlen të përmendet se OBSH-ja i ka bërë thirrje të gjitha vendeve që të investojnë nëpërmjet programeve të financimit 1% shtesë të PBB-së në KSHP, kjo theksohet në raportin e botuar 1. Programi Kombëtar i aplikuat nga viti 2015, mbi Kontrollin Shëndetësor Bazë për qytetarët e moshës 35-70 vjeç është një nga investimet më të mëdha në këtë drejtim dhe ka kontribuar në rritjen e përdorimit të shërbimeve, veçanërisht në zonat dhe popullsitë që kanë pasur më pak akses në shërbime të kujdesit parësor, më parë. Vlen të theksohet se vetëm në vitin 2020 janë mbi 6 milion qytetarë në të gjithë vendin që kanë marrë kujdes shëndetësor parësor, sipas të gjitha standardeve bashkëkohore. Shifër kjo që ka ardhur duke u rritur nga viti në vit. Si pjesë e rritjes së investimeve në shëndetësi, pagat e mjekëve dhe infermierëve u rritën me 40% në vitin 2021 bazuar në Vendimin e Qeverisë 2 me qëllim ruajtjen e burimeve njerëzore, profesionistëve shëndetësorë në vend por dhe rritjen e kënaqësisë së tyre për të punuar në sektorin shëndetësor publik. Paga mesatare bruto për mjekët u rrit me 22 800 lekë duke arritur në nivelin 110 553 lekë në vitin 2021. Për infermierët, rritja e pagës mesatare bruto u planifikua me 14 810 lekë duke arritur në nivelin e 65 700 lekë në vitin 2021. Cilësia dhe efikasiteti i shërbimeve është një komponent tjetër thelbësor i mbulimit të kujdesit shëndetësor universal i cili vitet e fundit ka përfshirë nisma dhe reforma të reja gjithëpërfshirëse, të cilat kanë filluar vitet e fundit, sikundër janë: - Fillimi i procesit për përshtatjen e standardeve të cilësisë dhe protokolleve bazë mjekësore në të gjitha qendrat e kujdesit shëndetësor parësor; - Investimi, përmirësimi dhe rindërtimi infrastrukturës, veçanërisht në kujdesin parësor shëndetësor; - Krijimi i një sistemi të dixhitalizuar kombëtar përsa i përket sistemit të referimit, të planifikimit, të rekomandimit, të përshkrimit të recetës elektronike, të nënshkrimit elektronik, dhe të konsultës/vizitës elektronike; - Forcimi i kapaciteteve rajonale diagnostikuese dhe depistuese nëpërmjet programeve të dedikuara sikundër janë futja e njësive të lëvizshme të mamografisë për depistimin e kancerit të gjirit në qendrat rajonale dhe zonat më të thella të vendit, duke rezultuar në një rritje të konsiderueshme të shërbimeve diagnostikuese. - Programi i Depistimit të Kancerit të Qafës së Mitrës, i cili filloi në vitin 2019 dhe vazhdon pavarësisht ndikimit të COVID-19. - Programi Kombëtar për Depistimin e Kancerit të Gjirit, i cili filloi në vitin 2018. - Vaksina kundër Rotavirusit, që u përfshi në Kalendarin e Vaksinimit, duke e çuar numrin e vaksinave falas për fëmijët 0-18 vjeç në një total prej 12 vaksinash. Ndër nismat e reja të përmendura më lart, depistimi i kancerit të qafës së mitrës ofron një paketë kujdesi shëndetësor falas për gratë e grupmoshës 40-49 vjeç duke filluar nga testimi e vazhduar më pas me trajtimin e tyre. Programi ofrohet nga 413 qendra shëndetësore të kujdesit parësor në Shqipëri dhe deri më sot rezultatet tregojnë se janë mbi 17 000 gra të cilat i janë nënshtruar ekzaminimit që nga fillimi i programit. Në përgjithësi, rreth 5% e tyre rezultuan pozitive për HPV dhe ndiqen nga specialistë të kujdesit shëndetësor. 1 OBSH, Shpenzimet për shëndetin në Evropë: Hyrja në një epokë të re (2021) 2 Ligji nr. 137 2020 “Buxheti i vitit 2021” 12 Nga lançimi i depistimit të kancerit të gjirit përfituan mbi 74 mijë të grupmoshës 50-65 vjeç, të cilat iu nënshtruan testimeve falas të mamografisë që nga fillimi në vitin 2020 (33.6% në 2 mamografi të lëvizshme dhe 66.4% në mamografi stacionare pranë spitaleve). Me përfshirjen e vaksinimit për rotavirusin, numri i përgjithshëm i vaksinimeve falas në Programin Kombëtar të Vaksinimit dhe Imunizimit për Fëmijët 0-18 vjeç u rrit në 12, dhe 240 000 fëmijë u vaksinuan që nga përfshirja e vaksinës së re në program. Masat e marra për të plotësuar nevojat në rritje për shërbime të specializuara shëndetësore: - Përshtatja e standardeve të cilësisë dhe protokolleve bazë në të gjitha spitalet rajonale të vendit. - Stimuj për përmirësimin e shpërndarjes së mjekëve specialistë në të gjithë territorin e vendit. - Intensifikimi i programeve të specializimit për brezat e rinj të mjekëve, në bashkëpunim me Universitetin e Mjekësisë. - Përmirësimi i teknologjisë; trefishimi i gamës së testeve laboratorike që ofrohen falas në spitale dhe më shumë shërbime mjekësore emergjence, duke përfshirë 35 ambulanca të reja. - Krijimi i qendrave të reja urgjente hemodinamike kardiake në spitalet rajonale - Sigurimi i një pakete regjimentesh për trajtimin efikas të kancerit të gjirit dhe kancereve të tjera me rëndësi për shëndetin publik. - Ndryshimet ligjore për të integruar më mirë ofrimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor privat me sistemin më të gjerë të ofrimit të shërbimeve. Efekti i reformave shëndetësore të ndërmarra vitet e fundit dhe rritja e mbulimit universal të popullatës shqiptare nëpërmjet programeve dhe politikave të reja shëndetësore, në shërbime, financime, ka bërë që kjo të jetë e dukshme dhe e prekshme në rezultatet dhe treguesit shëndetësorë. Kështu, treguesi dhe tendenca e vdekshmërisë së standardizuar sipas moshës (një tregues i vdekshmërisë që shmang efektin e plakjes së popullsisë) për disa grupe të rëndësishme sëmundjesh, ka filluar të ulet në Shqipëri.

2.5. Situata epidemiologjike dhe sjellja shëndetësore Jetëgjatësia në lindje është përmirësuar ndjeshëm në Shqipëri vitet e fundit dhe arriti në 79 vjeç (80.5 vjeç për gratë dhe 77.4 për burrat) në vitin 2018. Kjo është një rritje 0.9 dhe 1.9 vit respektivisht për gratë dhe burrat që nga viti 2012, e cila gjithashtu tregon një reduktim të ndjeshëm të ndryshimit gjinor në jetëgjatësi gjatë këtyre viteve. Ndryshimi gjinor në jetëgjatësi është gjithashtu nën nivelet e BE-së me 3.1 vjet krahasuar me 5.2 vjet në BE mesatarisht (në vitin 2017), ndërsa niveli i përgjithshëm i jetëgjatësisë është ende pak nën mesataren e BE -së (81 vjeç në vitin 2018) edhe pse ndryshimi është në ulje. Një nga nxitësit kryesorë të kësaj rritjeje të jetëgjatësisë duket të jetë reduktimi i vdekshmërisë nga shkaqet dhe dëmtimet e jashtme pasi sjellja e marrjes së rrezikut dhe qëndrimi i përgjithshëm ndaj shëndetit është përmirësuar. Në mënyrë të veçantë, shkalla e standardizuar e vdekshmërisë nga të gjitha shkaqet dhe dëmtimet e jashtme tregon përparim të shkëlqyeshëm me 1.7 herë ulje midis viteve 2012 dhe 2018. Duhet theksuar se, me uljen e vdekshmërisë nga shkaqet dhe dëmtimet e jashtme, sëmundje të ndryshme jo ngjitëse fitojnë rëndësi si shkaktare të vdekjeve dhe gjithashtu fitojnë një rëndësi më të madhe politikat për ruajtjen e progresit të jetëgjatësisë dhe parandalimin e vdekshmërisë së parakohshme, e cila është objektivi kryesor në nxitjen për të arritur jetëgjatësi më të lartë. Siç ndodh, katër grupet kryesore të sëmundjeve jo ngjitëse (sëmundjet kardiovaskulare, neoplazmat, diabeti mellitus dhe sëmundjet e frymëmarrjes) përbënë 19% të vdekshmërisë totale të parakohshme (dmth të vdekshmërisë midis moshave 30-70 vjeç) në vitin 2012, por që arriti në 31% në vitin 2018. Kësaj rritjeje të përqindjes së sëmundjeve jo ngjitëse në vdekshmërinë e përgjithshme i shtohen më tej ndryshimet në zgjedhjet e stilit të jetesës që lidhet me shëndetin dhe treguesit e që rezultojnë nga qëndrimi 13 ndaj shëndetit. Rritja e normave të obezitetit është një shqetësim kryesor i ngjashëm me shumicën e vendeve të tjera në botë. Në mënyrë të veçantë, mbipesha dhe obeziteti i përgjithshëm (BMI e barabartë dhe mbi 25 kg/m2) në popullsinë shqiptare të moshës madhore është rritur vitet e fundit - nga 21.3% e të rriturve që ishin mbipeshë apo edhe obezë në vitin 2012 në 49% në vitin 2018, një rritje më shumë se dyfish. Tek fëmijët e moshës 7-10 vjeç, prevalenca e mbipeshës ishte pothuajse e njëjtë si tek djemtë (13%), ashtu edhe tek vajzat (12%) në vitin 2016. Ishte interesante, sepse nivelet e obezitetit për djemtë ishin të ngjashëm me nivelet e tyre të mbipeshës në rreth 12%, por për vajzat nivelet e obezitetit ishin dukshëm më të ulëta duke arritur në nivelin 6%. Në përmbledhje, nivelet e kombinuara të mbipeshës dhe obezitetit për djemtë e moshës 7-10 vjeç në vitin 2016 në Shqipëri ishin 25% dhe 18% për vajzat. Ka disa të dhëna që tregojnë se prevalenca e përgjithshme e mbipeshës tek djemtë dhe vajzat e moshës 7-10 vjeç ka rënë vitet e fundit dhe kjo është një arritje e rëndësishme. Në rast se këto nivele mbipeshe mund të ruhen pasi këta fëmijë 7-10 vjeç të kalojnë në grupmoshat më të mëdha dhe më pas në moshë madhore, ekziston një potencial i rëndësishëm në përmbysjen e tendencave të obezitetit në Shqipëri në vitet e ardhshme. Prevalenca e pirjes së duhanit tek meshkujt shqiptarë është dukshëm më e lartë në krahasim me femrat - 51% dhe 7% respektivisht në vitin 2016. Duhet të theksohet se të dhënat më të fundit të disponueshme janë mjaft të vjetra (nga viti 2016) dhe do të ishte ideale që ato të mund të mateshin çdo vit për të mundësuar monitorim më të mirë të ndikimit të politikave kombëtare. Ndërkohë qe ka pasur një rënie të lehtë të niveleve të pirjes së duhanit tek moshat madhore në dekadën e fundit nga prevalenca 52% dhe 8% e pirjes së duhanit në vitin 2010 për burrat dhe gratë respektivisht, ekziston ende shumë hapësirë për të përmirësuar parandalimin e duhanit dhe ndërhyrjet për ta ndërprerë atë, veçanërisht tek meshkujt. Të dhënat e konsumit të alkoolit për frymë në popullsinë e moshës madhore në Shqipëri janë të një periudhe kohore të kaluar, të vjetra, por përsëri të dhënat e disponueshme tregojnë një rritje të lehtë nga 7 litra në vitin 2010 në 7.5 litra konsum, në vitin 2016. Është mjaft shqetësuese nëse ka vazhduar kjo tendencë që nga viti 2016, pasi, sipas bazuar dhe në rekomandimet e OBSH-së, niveli i konsumit të alkoolit për frymë, për të rritur, duhet të jetë patjetër < 6 litra. Në mënyrë të ngjashme me të dhënat e pirjes së duhanit dhe mbipeshës, një përditësim vjetor i këtyre treguesve do të ndihmonte në drejtimin dhe përshtatjen më të mirë të veprimtarive që lidhen me parandalimin e tyre dhe promovimin e shëndetit pasi ka hapësirë të konsiderueshme për forcimin e të gjitha këtyre nëpërmjet forcimit të ndërhyrjeve ekzistuese, zgjerimit dhe fuqizimit të ndërhyrjeve të reja, duke rregulluar synimin e ndërhyrjeve aktuale apo duke bërë një kombinim të të gjithave të sa më sipër. Tabela 1. Treguesit e përzgjedhur të zhvillimit global dhe kohezionit social - statusi i Shqipërisë Treguesit Viti Parametrat Statusi i Shqipërisë Indeksi i 2019 Faktorët e rrezikut për shëndetin Nga viti 2018 në vitin 2019, Shqipëria është Bloomberg-ut (duhani, obeziteti) ngjitur 7 vende lart, duke shkuar nga për Shëndetin pozicioni 50 në 43. Global Furnizimi me ujë të pastër Jetëgjatësia Kequshqyerja Shkaqet e vdekjes Indeksi i 2019 Parandalimi Në GHS 2019 Shqipëria renditet e 39-ta nga Sigurisë për Identifikimi dhe njoftimi 195 vende duke qenë më e përgatitur për Shëndetin Përgjigjia e shpejtë t’u përballur me epidemitë dhe pandemitë Global (GHS) më shumë se vendet e tjera të rajonit dhe Sistemi shëndetësor se disa vende evropiane. Pajtueshmëria me Rregulloret Ndërkombëtare të Shëndetit 14 Risqet mjedisore Indeksi për 2020 Mbijetesa e fëmijëve deri në 5 Shqipëria renditet ndër vendet me Kapitalin vjeç përmirësimin më të konsiderueshëm, duke Njerëzor Kohëzgjatja dhe cilësia e arsimit shkuar nga 0.54 në vitin 2010 në 0.63, duke Shëndeti (jetëgjatësia e të lënë pas të gjitha vendet e rajonit përveç rriturve + përqindja e fëmijëve Serbisë dhe disa vendeve të BE-së. Vendi me zhvillim të mangët) shënon një rënie në shkallën e zhvillimit të mangët të fëmijëve nga 23 në 11 fëmijë për çdo 100 fëmijë. Jetëgjatësia e të rriturve mbetet më e larta në rajon, pas disa vendeve të BE-së. Hendeku Gjinor 2020 Ky raport vlerëson hendekun Referuar publikimit të vitit 2020 (të dhënat Global gjinor global, bazuar në 4 e vitit 2019), Shqipëria renditet ndër 5 parametra vendet me përparimin më të lartë në 1. pjesëmarrja ekonomike përfshirjen e grave në institucionet politike. 2. arritjet në arsim Në renditjen përfundimtare, Shqipëria ka 3. shëndeti dhe jetëgjatësia rimarrë 14 pozicione nga viti 2018 dhe 4. fuqizimi politik renditet e 20 -ta nga 153 vende, duke lënë pas të gjitha vendet e rajonit dhe një pjesë të madhe të vendeve evropiane. Indeksi i 2019 Indeksi i Zhvillimit Njerëzor për Shqipëria ka rimarrë 8 pozicione nga viti Zhvillimit 189 vende bazuar në treguesit e 2018 në vitin 2019, duke lënë pas Bosnjën, Njerëzor shëndetit, arsimit dhe standardit Hercegovinën dhe Maqedoninë e Veriut. Ajo të jetesës ka jetëgjatësinë më të lartë në rajon, duke lënë pas edhe disa vende të BE -së.

2.6. Financimi i kujdesit shëndetësor dhe ofrimi i shërbimeve E drejta për kujdes shëndetësor është e sanksionuar në ligjet ndërkombëtare dhe sigurisht edhe në ligjin themeltar të shtetit shqiptar. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë e njeh të drejtën për kujdes shëndetësor për të gjithë shtetasit e saj, duke sanksionuar parimet e mbulimit universal. Më konkretisht, në nenin 55 të saj citohet se: “Shtetasit gëzojnë në mënyrë të barabartë të drejtën për kujdes shëndetësor nga shteti. Kushdo ka të drejtë për sigurim shëndetësor sipas procedurës së caktuar me ligj”. Shpenzimet publike për shëndetësinë si pjesë e PBB-së në vitin 2019 janë 2.97% siç u konkludua edhe gjatë vlerësimit përfundimtar të SKSH-së 2020. Shpenzimet publike për shëndetësinë si pjesë e totalit të shpenzimeve publike u rritën në vitet e fundit nga 10.1% në vitin 2016 në 10.3% në vitin 2018. Pagesat nga xhepi i familjeve (OOP) si pjesë e shpenzimeve të përgjithshme shëndetësore ndikohen drejtpërdrejt nga shpenzimet publike për shëndetësinë, si dhe nga politikat e mbulimit. Të dhënat më të fundit kombëtare për OOP-të ishin ato të vitit 2016 dhe treguan se 48% e shpenzimeve për kujdesin shëndetësor në Shqipëri paguhen nga xhepi i familjeve. Të dhënat e Bankës Botërore tregojnë se rënia e OOP-ve ka vazhduar në Shqipëri dhe ka arritur në 44.6% në vitin 2018 (nga 52.1% në vitin 2014). Studimet e fundit të OBSH 3-së për mbrojtjen financiare në Shqipëri, i realizuar në vitin 2020 thekson gjithashtu se: 3 A kanë njerëzit mundësi për të paguar për kujdesin shëndetësor? “Evidencat e reja për mbrojtjen financiare në Shqipëri” 15 • mbrojtja financiare në Shqipëri është ende e ulët krahasuar me disa prej vendeve evropiane; • shpenzimet shëndetësore janë përqendruar kryesisht në blerjen e medikamenteve ambulatore; • nivelet e nevojave të paplotësuara për kujdes dentar janë të larta; Nevojat e paplotësuara për kujdes shëndetësor dentar u rrit nga 20.5% në vitin 2017 në 23.6% në vitin 2018. Përqindjet e nevojës së paplotësuar për kujdesin shëndetësor dentar janë shumë mbi mesataret e BE27: 1.6% dhe 1.8% për kujdesin shëndetësor në vitet 2017 dhe 2018, respektivisht, dhe 2.5% për kujdesin dentar në të dyja vitet. Nevoja e paplotësuar për kujdes dentar nxitet kryesisht nga kostoja e lartë, dhe kjo është rritur nga 66% në vitin 2017 në 72.6% në vitin 2018. Kjo lidhet me mbulimin e dobët të shëndetit dentar që financohet nga fondet publike, gjë që është e identifikuar nga studimi i fundit i sipërpërmendur i OBSH-së për mbrojtjen financiare. Nevoja e paplotësuar në kujdesin shëndetësor në Shqipëri është nxitur kryesisht nga arsyet që lidhen me përgjegjësitë e punës dhe janë të formuluara në përgjigjet se si “nuk gjeta kohë për shkak të punës” ose “duhet të kujdesesha për fëmijët ose njerëz të tjerë” në sondazhin EU-SILC) ku 18.4% e njerëzve në vitin 2017 dhe 16.4% në vitin 2018 e citonin këtë si shkak që nuk kishin mundur të aksesonin shërbimet e kujdesit shëndetësor. Duhet theksuar se përqindja e buxhetit të një familjeje që shpenzohet për shëndetin u ul nga 4.8% në vitin 2014 në 3.6% në vitin 2015, sipas sondazheve kombëtare për buxhetet e familjeve. Kjo përqindja edhe pse është ende e lartë rrjedh si rrjedhojë e kostos së lartë të barnave dhe janë nxitësi më i rëndësishëm dhe ndikues i këtyre ndryshimeve të shpenzimeve familjare për shëndetin. Përqindja e shpenzimeve për barna për shëndetin e familjes ishte 75.7% në vitin 2014, 77.9% në vitin 2015 dhe 75.4% në vitin 2016. Bazuar në fondet e Programit Buxhetor Afatmesëm që u shpërndanë për kategoritë kryesore të buxhetit të shëndetësisë (d.m.th., shpenzimet e fondeve publike) midis viteve 2016 dhe 2019, shumica e burimeve iu dhanë spitaleve, të ndjekura nga kujdesi shëndetësor parësor dhe kujdesi shëndetësor publik. Parashikimet e këtyre tendencave të shpenzimeve publike për periudhën 2016-2019 tregojnë rritjen e financimit të spitaleve deri në 70% të totalit së bashku me uljen e fondeve të shpërndara për kujdesin parësor në 19% të totalit. Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr. 405, datë 20.05.2020, për zhvillimin e kujdesit parësor në Shqipëri kërkon rritjen e buxhetit të kujdesit shëndetësor parësor në 25% nga alokimi total i fondeve të kujdesit shëndetësor. Siç u përmend dhe më sipër, OBSH-ja, në raportin e saj, të publikuar së fundmi, u ka bërë thirrje të gjitha vendeve, që të investojnë 1% shtesë të PBB -së së tyre në financimin e kujdesit shëndetësor parësor (KSHP). Megjithatë, përsa i përket buxhetit të vitit 2022 duhet theksuar se ky buxhet cilësohet si buxheti më historik për shëndetësinë shqiptare. Buxheti për vitin 2022 ka një rritje prej 12,6 % vetëm për shëndetësinë ai është parashikuar të jetë 91 miliard e 365 milion lekë. Duke qenë 7 miliard lekë më shumë ose, 12.6 % nga plani fillestar i buxhetit të vitit 2021. Buxheti 2022, konsiderohet nga qeveria shqiptare, si buxheti i qytetarëve shqiptarë, i cili do të ketë në fokus mbulimin shëndetësor universal të popullatës dhe rritjen e mburojës sociale për shtresat në nevojë. Me këtë buxhet do të arrihet të financohet programi kombëtar i vaksinimit dhe zbatimi i programit kombëtar të vaksinimit anticovid me financimin 2.7 miliard lekë të dedikuar për vaksinat anticovid. Do të mbështetet plani i përgjigjies ndaj pandemisë duke siguruar mbështetjen e nevojshme në lidhje me strategjinë e testimit, gjurmimit, survejancës epidemiologjike, kujdesit shëndetësor në sistemin parësor dhe spitalor, barnat dhe materialet mjekësore për të gjitha strukturat spitalore. Gjatë vitit 2022 parashikohet rritja e investimeve në sektorin e Shëndetësisë, ku do të financohen 3 miliard lekë. Me buxhetin e vitit 2022, do të financohet për herë të parë paketa e kujdesit të syve për fëmijët e grupmoshës nga 4-14 vjeç si një program i ri i kujdesit universal falas për mbi 300 mijë fëmijë që do të sigurojnë konsultat e syve falas sipas protokolleve mjekësore. 16 Me buxhetin 2022 do të vijojë mbështetja e personelit mjekësor me rritjen e pagave në 6% brenda këtij viti dhe do të mbështeten 18 mijë mjekë dhe infermierë. Me buxhetin 2022, do të mundësohet edhe rritja e ndihmës ekonomike për familjet në nevojë duke financuar me rritje 10% të masës së ndihmës ekonomike për të gjithë familjet përfituese të skemës; dyfishimin e ndihmës ekonomike për familjet me më shumë se 3 fëmijë nën moshën 18 vjeç dhe trefishimin e ndihmës ekonomike për fëmijët me statusin e jetimit si dhe për gratë e trafikuara dhe të dhunuara. Buxheti i vitit 2022 parashikohet të jetë 91 miliard e 365 milion lekë, i cili përbën 4,89% i PPB bruto ose 6.9 përqind krahasuar me buxhetin fillestar 2021. Buxheti 2022 do të financojë për Shëndetësinë 63 miliard e 515 milion lekë që përbën 3,4% të PBB, ndërkohë për Mbrojtjen Sociale do të financohen 27 miliard 850 milion që përbenë 1.49% të PBB ose 4.89% të buxhetit të shtetit. Me buxhetin e 2022 do të vazhdojnë dhe do të përfundojnë investimet e nisura në: - Rikonstruksioni i Spitalit Infektiv - Rikonstruksioni i Qendrës Kombëtare të Transfuzionit të Gjakut - Rikonstruksioni i 50 qendrave shëndetësore - Përfundimi i fazës së pare të modernizimit të QSUT, nëpërmjet ndërtimit dhe pajisjes me aparatura mjekësore të teknologjisë së avancuar të Spitalit të ri të Sëmundjeve të Brendshme - Rikonstruksioni i Spitalit të Pediatrisë faza e dytë - Modernizimi i Spitalit Universitar Obstetrik Gjinekologjik “Mbretëresha Gelardinë” - Përfundimi i punimeve të fazës II-të të rikonstruksionit të spitalit rajonal Kukës - Përfundimi i punimeve për rikonstruksionin e Qendrës Kombëtare Terapeutike dhe Rehabilituese për Fëmijët - Përfundimi i rikonstruksionit të Pediatrisë së Spitalit Rajonal Elbasan Në fushën e ofrimit të shërbimeve, treguesit si vdekshmëria foshnjore, vdekshmëria amtare dhe mbulesa vaksinale konsiderohen të rëndësishme në lidhje me cilësinë e shërbimit të kujdesit shëndetësor dhe koordinimin dhe performancën e përgjithshme të sistemit të ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Vdekshmëria foshnjore ka rënë në mënyrë të vazhdueshme në Shqipëri dhe ka arritur në 8.8 vdekje foshnjore për 1000 lindje të gjalla në vitin 2012. Megjithatë, rënia e vdekshmërisë foshnjore nuk ka pasur ndryshime që atëherë dhe ka mbetur në nivelin 8.9 që në vitin 2018. Po të bëjmë një krahasim, vëmë re se niveli mesatar i vdekshmërisë foshnjore në BE ishte 3.4 në vitin 2018 (të dhënat e Bankës Botërore). Një tendencë e ngjashme vërehet në vdekshmërinë e fëmijëve (numri i vdekjeve të fëmijëve nën 5 vjeç për 1000 lindje të gjalla) ku Shqipëria arriti nivelin 9.9 për vdekshmërinë e fëmijëve në vitin 2014, pas të cilit rënia e vdekshmërisë nuk ndryshoi dhe arriti vetëm 9.7 në vitin 2019 sipas të dhënave të Bankës Botërore. Po të bëjmë një krahasim, vëmë re se niveli mesatar i vdekshmërisë së fëmijëve në BE në vitin 2019 ishte 3.9. Duhet theksuar se indikatorët e vdekshmërisë amtare duket se po tregojnë masat e ndërrmara pozitivisht nga politikat e qeverisë shqiptare, megjithëse ka ende vend për përmirësim. Mbulesa vaksinale tregon përparim të mirë edhe me kalimin e kohës - duke u rritur nga 95% në vitin 2012 në 97% në vitin 2018 për vaksinat në kalendarin e vaksinimit dhe fokusi për përmirësim të mëtejshëm mund të vihet në zbulimin dhe heqjen e ndryshimeve midis rajoneve, të ardhurave dhe grupeve të tjera të popullsisë.

2.7. Përgatitja dhe forcimi i sistemit shëndetësor të Shqipërisë në kuadrin e COVID-19 Parimet themelore të kujdesit shëndetësor gjatë periudhës së COVID-19 lidhen me zbatimin e të gjitha udhëzimeve dhe masave kufizuese të miratuara nga Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale: • Covid 19, Strategjia e Planit të Veprimit kundër COVID-19 • Covid 19, Strategjia e Rihapjes së Sistemit të Kujdesit Shëndetësor në Shqipëri • Covid 19, Plani i Veprimit Vjeshtë-Dimër 2020-2021 • Covid 19, Plani i Vaksinimit 17 • Covid 19, Plani për përballimin viti 2022-2023 Në kuadrin e nevojave për shkak të pandemisë COVID-19 u vunë në dispozicion 25 milionë euro për të forcuar sistemin shëndetësor, i cili mundësoi garantimin e mbrojtjes së stafit mjekësor me pajisje mbrojtëse personale kudo në sistemin publik. Gjithashtu, profesionistët e kujdesit shëndetësorë dhe stafi mbështetës morën shpërblime monetare shtesë prej 500 Euro në muaj sipas punës së bërë me pacientët COVID-19. Punësime shtesë janë bërë edhe në shërbimet epidemiologjike të NJVKSH në të gjithë vendin me qëllim forcimin e kapaciteteve të hetimit epidemiologjik dhe gjurmimit të rasteve gjatë pandemisë. Gjithashtu, është punësuar personel shtesë shëndetësor, për të siguruar rritjen e kapacitetit të burimeve njerëzore në spitalet Covid. Më tej, kapacitetet e kujdesit intensiv dhe nën-intensiv u forcuan me ri-profilizimin e 500 shtretërve, 80% me linja oksigjeni, ndërsa disa regjime të reja trajtimi u vunë në zbatim mbështetur në praktikat më të mira ndërkombëtare të disponueshme. Kapacitetet e testimit laboratorik u rritën gjithashtu me hapjen e laboratorit të ri në QSUT dhe rritjen e përgjithshme të kapaciteteve laboratorike në laboratorët e ISHP-së. Kapacitetet e kujdesit intensiv u forcuan edhe në spitalet rajonale, bazuar në strategjinë, planin e veprimit dhe politikat e hartuara nga MSHMS gjatë periudhës së pandemisë. Prandaj, pandemia Covid-19 e vuri kujdesin shëndetësor shqiptar përballë një prove të vështirë duke testuar çdo hallkë të sistemit shëndetësor, por nuk e dobësoi atë, përkumdrazi e formëzoi më tepër duke rritur ndërveprimin ndërinstitucional nëpërmjet politikave të reja shëndetësore. Situata e pandemisë Covid-19 u menaxhua me kujdes dhe përgjegjësi duke filluar nga (i) kontrolli i infeksionit; (ii) diagnostikimi dhe trajtimi sipas protokolleve bashkëkohore në të gjitha strukturat publike; (ii) zhvillimi i strategjive për menaxhimin e pandemisë Covid-19; (iii) rritja dhe forcimi i rrjetit të testimit, gjurmimit dhe survejancës; (iv) hapja e katër objekteve të reja spitalore kushtuar Covid-19, nga të cilat dy krejtësisht të reja (v) dyfishimi i kapacitetit të respiratorëve dhe kujdesit intensiv; (vi) katërfishimi i kapacitetit laboratorik për testim; (vii) mbështeja me bonus të veçantë, burimet njerëzore, personelin shëndetësor në vijën e parë të frontit të luftës me pandeminë SarsCovid-19. Efektet e pandemisë gjatë një viti e gjysëm, kanë lënë gjurmë të rëndësishme në jetën e përditshme të miliarda njerëzve në mbarë botën, kanë sfiduar sistemet e tyre shëndetësore, shkencën dhe teknologjinë, si dhe kanë ridimensionuar bizneset, shërbimet dhe punësimet, kështu që fokusi dhe objektivi i Strategjisë Kombëtare 2021-2030 (dhe veçanërisht Synimi i Politikës 3 për forcimin e sistemit shëndetësor të përqendruar te qytetari dhe të integruar si dhe Synimi i Politikës 5 për gatishmërinë dhe reagimin ndaj emergjencave) do të përgatisin sistemin shëndetësor shqiptar për të menaxhuar pasojat e post Covid-19 në mënyrë sa më efikase që të jetë e mundur. Qeveria Shqiptare është gjithashtu e angazhuar financiarisht për të siguruar vaksina të sigurta dhe efikase kundër Covid -19 dhe jo vetëm. Nëpërmjet përdorimit të mekanizmit COVAX, ku janë bashkuar mbi 90 vende, si dhe të organizatave ndërkombëtare si Aleanca e vaksinave GAVI, OBSH e mbështetur nga BE, etj. Zbatimi i vazhdueshëm i Programit Kombëtar Shqiptar të Vaksinimit të të gjithë popullatës kundër Covid-19 do të garantojë dhe sigurojë më tej furnizimin me vaksina dhe vaksinimin e plotë të grupmoshave të synuara me qëllim mbrojtjen e shëndetit dhe jetës.

2.8. Performanca e sistemit shëndetësor përtej COVID-19 Përtej sfidave të paraqitura nga COVID-19 në të gjithë botën, vazhdimësia e sistemit të kujdesit shëndetësor dhe ofrimit të shërbimeve përtej COVID-19 mbetet thelbësore së bashku me reduktimin e rrezikut të transmetimit të infeksionit. Mësimet e nxjerra gjatë periudhës së pandemisë SARS-CoV-2 si dhe nga gripi 18 sezonal tregojnë se ofrimi i kujdesit shëndetësor do të shoqërohet me disa ndryshime sipas niveleve të tij, në përputhje me vështirësitë e shkaktuara nga COVID-19. Përvojat globale gjithashtu theksojnë se politika e financimit të shëndetit është më pak elastike ndaj goditjeve ekonomike në vendet ku nivelet e shpenzimeve publike për shëndetësinë janë të ulëta si pjesë e PBB-së dhe pagesat nga xhepi janë të larta, duke nënkuptuar mangësi të konsiderueshme në mbulimin shëndetësor. Kështu, financimi i kujdesit shëndetësor, ofrimi i shërbimeve dhe gatishmëria e përgjithshme e sistemit shëndetësor për të përballuar çdo goditje duhet të trajtohet në mënyrë sistematike dhe gjithëpërfshirëse. Në këtë drejtim, për të plotësuar nevojat e popullatës për kujdesin e duhur mjekësor, po punohet për të siguruar: - Vazhdimësinë e kujdesit për të ofruar shërbime për popullatën; - Ngritjen e kapaciteteve në spitalet rajonale për diagnostikimin dhe trajtimin e diagnozave të ndryshme; - Përdorimin e shërbimeve të dixhitalizuara dhe të planifikuara, për të shmangur qëndrimin në radhë; - Adresimin dhe ndjekjen e sëmundjeve jo ngjitëse; - Vazhdimin e zbatimit të konsultimeve online ku është e mundur dhe e dobishme; - Funksionimin e sistemit parësor dhe zbatimin e takimeve të planifikuara dhe të programuara për të shmangur radhët e gjata; - Sigurimin e kujdesit të koordinuar shëndetësor dhe mbështetjes sociale nga një ekip profesionistësh të kujdesit mjekësor dhe social; - Vazhdimësinë e kryerjes së procedurave kirurgjikale, transplanteve, angiografisë koronare dhe çdo shërbimi të tillë, zbatimin sipas listave të pritjes dhe sistemeve të planifikimit; - Sigurimin e ndjekjes së pacientëve kronikë në gjendje të qëndrueshme nëpërmjet telemjekësisë për të shmangur grumbullimin në objektet spitalore; - Shpërndarjen e barnave për pacientët kronikë në banesë, gjatë izolimit (karantinës) - Vazhdimësinë e shërbimeve të urgjencës, në përputhje me protokollet e MSHMS-së, të cilat kanë qenë të disponueshme për nevojat e popullatës edhe gjatë fazave të zbatimit të masave të kontrollit për COVID- 19. - Ngritjen e kapaciteteve të ofruesve të shërbimeve Shëndetësore në Kujdesin Parësor.

2.9. Analiza e Planit Global të Veprimit (PGV) në kuadrin e OZHQ-ve Në vitin 2015, Shqipëria, së bashku me 193 Shtete Anëtare, u angazhuan për miratimin e Axhendës 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm (Axhenda 2030) dhe për të punuar drejt arritjes së Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm (OZHQ). Aktualisht, Shqipëria është përzgjedhur si një nga vendet për zbatimin e Planit Global të Veprimit për Jetë të Shëndetshme dhe Mirëqenie për të Gjithë (PGV). do të mbështesë vendin në përpjekjet e tij për të përshpejtuar dhe mbështetur progresin drejt arritjes së OZHQ-ve të shëndetit dhe që lidhen me shëndetin dhe për të realizuar Axhendën 2030. Zbatimi i PGV-së filloi me analizën e gjendjes aktuale të shëndetit dhe mirëqenies në Shqipëri dhe vlerësimin e progresit drejt arritjes së OZHQ-ve të shëndetit dhe atyre që lidhen me shëndetin. Raporti identifikoi gjithashtu vështirësitë dhe zonat problematike që po pengojnë progresin e Shqipërisë drejt arritjes së OZHQ-ve. Raporti më tej jep rekomandime racionale dhe strategjike në lidhje me veprimet e ardhshme dhe fushat përshpejtuese që mund të zbatohen bashkërisht nga palë të ndryshme të interesit për të çuar përpara arritjen e OZHQ-ve të shëndetit dhe atyre që lidhen me shëndetin për të arritur mirëqënie dhe shëndet më të mirë, më të barabartë dhe të qëndrueshme për të gjithë njerëzit e të gjitha moshave në Shqipëri. Një nga gjetjet kryesore të raportit PGV ishte se kërkohet një angazhim më i madh dhe kuptimplotë në sektorë të ndryshëm përtej sektorit të shëndetësisë gjatë zhvillimit dhe zbatimit të legjislacionit, politikave dhe programeve për të siguruar që ata plotësojnë nevojat e komunitetit që synojnë dhe për zbatim të suksesshëm të Axhendës 2030. 19 Kërkohen përpjekje të mëtejshme për të siguruar që proceset e vlerësimit janë në zbatim për të monitoruar progresin e treguesve, politikave, programeve dhe veprimeve për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin dhe për të mbështetur politikëbërjen në bazë të fakteve dhe vendimmarrjen gjithashtu. Përtej kësaj, fushat kryesore shqetësuese të identifikuara si ndikuese në arritjen e synimeve për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin përfshinë financimin e sektorit shëndetësor (përfshirë PXH-të e larta); organizimin e fragmentuar të kujdesit shëndetësor me përgjegjësi dhe autonomi të kufizuar; kapacitetet e ulëta dhe mbajtjen e profesionistëve të kujdesit shëndetësor; shpërndarjen e pabarabartë të burimeve njerëzore të sektorit shëndetësor në të gjithë vendin; cilësinë e ulët, integrimin dhe përdorimin e të dhënave për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin së bashku me mungesën e sistemit të vetëm të informacionit shëndetësor (SISH), dhe; mungesën e referencës sistematike për standartet e kujdesit dhe shërbimeve që mbështeten në evidenca. Në përgjigje të këtyre shqetësimeve të identifikuara, raporti i analizës PGV në kuadrin e OZHQ-ve rekomandon përshpejtuesit e mëposhtëm (fushat prioritare të veprimit) për të përshpejtuar progresin në fushën e OZHQ-ve të shëndetit dhe të lidhura me shëndetin: • financim të qëndrueshëm për shëndetësinë • fuqizimin e KSHP-së • të dhënat dhe SISH • përcaktorët e shëndetit, barazisë dhe moslënien pas të askujt • programim novator në mjedise të brishta dhe vulnerabël dhe përgjigjet ndaj shpërthimit të sëmundjeve. Në të gjitha këto fusha nevojiten veprime të përbashkëta midis grupeve të interesit për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin për të forcuar bashkëpunimin dhe për të përshpejtuar progresin e Shqipërisë drejt arritjes së shëndetit më të mirë dhe mirëqenies për të gjithë në të gjitha moshat. Financimi i qëndrueshëm Financimi i qëndrueshëm për shëndetin përfshin aktivitete që ndihmojnë vendet për të reduktuar nevojën e paplotësuar për shërbime dhe vështirësitë financiare që mund të lindin nga pagesat PXH duke krijuar dhe forcuar sisteme për të mobilizuar dhe mbledhur burime të përshtatshme për shëndetin dhe për të shpërndarë dhe përdorur fonde publike, fonde investimi dhe burime për të përmbushur më mirë nevojat shëndetësore të popullatës. Rekomandohet që të paktën 12% e buxhetit të Qeverisë të jepet për shëndetësinë sipas raportit PGV (dhe studimit të OBSH-së të vitit 2020 për mbrojtjen financiare në Shqipëri). Financimi për nevojat e shëndetit dhe mirëqenien duhet të rritet dhe duhet krijuar një qasje e strukturuar për mënyrën e realizimit të tij. Si pjesë e kësaj, kërkohet veprim drejt shtrirjes së mbulimit për të gjithë popullsinë. Nevojiten përpjekje të mëtejshme për të ulur koston e barnave në mënyrë që të gjithë të kenë akses në barna të përballueshme. Veprimet e propozuara për t’u marrë në konsideratë në raportin PGV për reduktimin e kostove dhe uljen e PXH-ve përfshijnë: - një angazhim për të reduktuar përqindjen e pagesave PXH në shpenzimet totale për kujdesin shëndetësor nën 30%; - thjeshtimin e sistemit të tarifave të përdoruesit duke përdorur bashkëpagesa të ulëta dhe fikse në vend të bashkëpagesave në përqindje; - kryerjen e përjashtimeve nga bashkëpagesat për njerëzit me të ardhura të ulëta dhe përdoruesit e rregullt të kujdesit; - krijimin e një kufiri vjetor të lidhur me të ardhurat për të gjitha bashkëpagesat, duke përfshirë bashkëpagesat për barnat; dhe - masat për të trajtuar pagesat joformale, PXH-të, veçanërisht në kujdesin spitalor, për shembull nëpërmjet prezantimit të modeleve të financimit që bazohen në aktivitete. 20 Më konkretisht, tre fusha janë propozuar për veprime të përbashkëta për të mbështetur financimin e qëndrueshëm të shëndetit për Mbulimin Universal Shëndetësor në Shqipëri: (i) shpenzimi i parave në mënyrë të vlefshme; (ii) mobilizimi i burimeve të brendshme; (iii) asistenca efikase për zhvillim dhe inovacion. Shpenzimi i parave në mënyrë të vlefshme Shpenzimi i parave në mënyrë të vlefshme përfshin përmirësimin e efikasitetit dhe barazisë së sistemit shëndetësor duke ofruar këshilla strategjike se çfarë burimesh të blini dhe përdorni në bazë të informacioneve për nevojat shëndetësore të popullatës. Kjo do të sigurojë që buxhetet publike t’i japin përparësi ndërhyrjeve të duhura në nivelin dhe kohën e duhur dhe që askush të mos mbetet pas. Duhet të krijohen mekanizma koordinimi dhe menaxhimi, mundësisht në lidhje me menaxhimin dhe koordinimin e SKSH 2030 për diskutimin dhe drejtimin e prioriteteve kombëtare të shëndetit, duke përfshirë ato për financimin e shëndetit. Angazhimi i palëve të interesuara ndërkombëtare në këta mekanizma koordinues (p.sh., si pjesë e një tryeze të rregullt mbi financimin e shëndetit) është thelbësor për përafrimin e politikave kombëtare të shëndetit dhe mbështetjen e donatorëve-për të identifikuar prioritetet e Ministrisë së Shëndetësisë për financimin e shëndetit, financimin e brendshëm të përvitshëm që është i disponueshëm për shëndetin dhe mirëqenien, mangësitë që do të shfaqen në financimin e shëndetit dhe mirëqenies dhe çfarë kontributesh kërkohen nga partnerët e zhvillimit për të mbushur ato mangësi. Mobilizimi i burimeve të brendshme Është e nevojshme të sigurohet financim publik i parashikueshëm dhe i përshtatshëm për shëndetësinë duke përdorur burimet kombëtare dhe të përshpejtohen reformat fiskale në shëndetësi, si dhe të rritet financimi i shëndetësisë sipas kërkesës. Si shembull, mund të merret në konsideratë caktimi i fondeve për financimin e shëndetit (p.sh., kur taksohet konsumi i produkteve të pashëndetshme, duke përfshirë ushqimin shumë të përpunuar ose duhanin) ose krijimi i rregullave të qarta dhe transparente për shpërndarjen e fondeve për sistemin shëndetësor. Është akoma më e rëndësishme dhe madje parësore që reformat financiare të sistemit shëndetësor të zbatohen plotësisht, të rritet hapësira fiskale për shëndetësinë dhe të mobilizohen burime të mëtejshme për sektorin e shëndetësisë. Në përgjithësi, gjatë diskutimit të nivelit të kërkuar të financimit të shëndetit, aspektet kryesore të mëposhtme duhet të merren parasysh: - heqja ose reduktimi i barrierave financiare për aksesin në shëndetësi; - reduktimi i mbështetjes në pagesat PXH; - prioritizimi i KSHP-së dhe zhvendosja e përqindjes së shpenzimeve shëndetësore drejt KSHP-së; - adresimi i pabarazive dhe joefikasiteteve nëpërmjet veprimit për fragmentimin dhe blerjen më efikase të shërbimeve shëndetësore; dhe - rritja e llogaridhënies dhe transparencës. Gjithashtu, Qeveria e Shqipërisë (QSh) është angazhuar që të rrisë buxhetin e KSHP-së në 25% në strategjinë e saj të miratuar së fundmi për KSHP-në. Prandaj, kërkohen më shumë përpjekje drejt mobilizimit të fondeve në KSHP. Qeveria mund të rishikojë mekanizmat e blerjes dhe pagesës në nivelin e KSHP-së me qëllim stimulimin e ofrimit të shërbimeve më efikase në KSHP dhe reduktimin e shtrimeve të panevojshme në spital. Në përgjithësi, Shqipëria duhet të lëvizë drejt mobilizimit të burimeve nëpërmjet taksimit progresiv dhe t’i japë përparësi shëndetësisë brenda një kuadri makroekonomik të qëndrueshëm. Asistenca efikase për zhvillim dhe inovacion Përdorimi me efikasitet i Asistencës Zyrtare të Donatorëve (AZD) përfshin qasje gjithnjë e në rritje për të mobilizuar më shumë financime të jashtme, duke theksuar qasjet e përbashkëta nga të gjithë partnerët dhe palët e interesuara dhe duke eksploruar opsionet për zhvillimin dhe përshtatjen e mekanizmave novatorë globalë për ofrimin e asistencës për zhvillimin e shëndetësisë në Shqipëri. 21 Shqipëria është mbështetur në financimin e donatorëve të saj në fushën e shëndetësisë për t’iu përgjigjur emergjencave shëndetësore dhe për të siguruar që sistemi shëndetësor vazhdon të funksionojë. Qasjet e vazhdueshme të përbashkëta dhe forcimi i bashkëpunimit ndërkombëtar nëpërmjet rritjes së aktiviteteve dypalëshe dhe shumëpalëshe të AZD-së për shëndetin dhe mirëqenien janë të nevojshme në të ardhmen për të realizuar objektivat OZHQ për shëndetin dhe në lidhje me shëndetin. Duke pasur parasysh ambicjen e Axhendës 2030, Shqipëria duhet të eksplorojë përdorimin e financimeve publike dhe private për të sjellë efikasitet dhe qëndrueshmëri më të madhe në ofrimin e shërbimeve publike, si dhe për të arritur OZHQ-të për shëndetin dhe në lidhje me shëndetin. Qasjet inovatore për financimin e shëndetit mund të përfshijnë: - zhvillimin e strategjive për investime dhe programeve për investime kombëtare; - kontraktimin social të CSO-ve për të rritur financimin e brendshëm për shëndetësinë dhe për të lehtësuar ofrimin e shërbimeve efikase; - eksplorimin e opsioneve të përziera të financimit, duke përfshirë partneritetet publike-private; dhe - shfrytëzimin e kapitalit privat. Fuqizimi i KPSH-së Ndërkohë që është bërë progres, sipas analizës PGV në kuadrin e OZHQ-ve, kërkohen edhe përpjekje të tjera në reformën organizative, ngritjen e kapaciteteve dhe forcimin e kapaciteteve të burimeve njerëzore, përmirësimin e infrastrukturës dhe sigurimin e teknologjisë dhe pajisjeve thelbësore në KSHP. Një nga aspektet kryesore të fuqizimit të KSHP-së qëndron në rritjen dhe qartësimin e roleve dhe përgjegjësive të qendrave të KSHP-së dhe duke siguruar më shumë autoritet, autonomi dhe llogaridhënie të shërbimeve shëndetësore dhe vendimmarrjeve financiare në nivelet vendore së bashku me reformën territoriale- administrative në vend. Ekziston nevoja për të forcuar menaxhimin e shëndetit në qendrat e KSHP-së, në veçanti për të rritur shkallën e tyre të autonomisë dhe fuqive vendimmarrëse në lidhje me buxhetet e KSHP-së, burimet njerëzore, infrastrukturën dhe përmirësimin e cilësisë së shërbimeve. Përfshirja dhe integrimi i shërbimeve të shëndetit mendor brenda KSHP-së duhet të zbatohet, duke përfshirë lidhjen me ofruesit e shërbimeve ekzistuese si OJQ -të në mënyrë që të fuqizohet reagimi lokal dhe kombëtar ndaj çështjeve të shëndetit mendor në Shqipëri. Investimet në shërbimet e shëndetit mendor, veçanërisht për të rinjtë dhe rritja e kapaciteteve lokale për të menaxhuar çështjet e shëndetit mendor nëpërmjet KSHP-së duhet të kenë përparësi. Sigurimi i burimeve njerëzore të duhura për shëndetin në nivelin e KSHP-së është gjithashtu një përparësi. Një vlerësim gjithëpërfshirës i nevojave të burimeve njerëzore për shëndetin mund të bëhet në të gjithë KSHP-të dhe duhet gjithashtu kujdes i specializuar për të vlerësuar planifikimin dhe prodhimin aktual të fuqisë punëtore të kujdesit shëndetësor, për të analizuar tregun aktual të punës në shëndetësi dhe për të identifikuar nevojat dhe opsionet kryesore për një strategji burimesh njerëzore në sektorin shëndetësor. Për t’iu përgjigjur mungesave të burimeve njerëzore dhe sfidave për t’i mbajtur burimet ekzistuese në qendrat e KSHP-së, duhet të eksplorohen opsionet për ngritjen e kapaciteteve; stimujt; mekanizmat për të motivuar profesionistët e shëndetit për të vazhduar punën si në Shqipëri ashtu edhe në zona rajonale dhe të largëta; përmirësimi i kushteve të punës; dhe zgjerimi i fushës së praktikës së profesionistëve, për shembull infermierëve. Investimi në një numër të mjaftueshëm punonjësish të kualifikuar shëndetësorë mund të kontribuojë në reduktimin e mungesave të fuqisë punëtore dhe problemeve që lidhen me mbajtjen e tyre në vendin e punës. Për shembull, mekanizmi për të paguar specialistët e KSHP-së duhet të largohet nga modeli aktual i buxhetit historik dhe të bazohet në një sistem pagese të kombinuar-mikse, duke u mbështetur në pagesën bazë plus një përqindje shtesë sipas numrit të pacientëve që një specialist mbulon. Kjo gjë kërkon një rivlerësim real dhe racional të numrit të banorëve që çdo MPF ka të rregjistruar gjë e cila shumë mirë mund dhe duhet të bazohet në regjistrin elektronik të banorëve. Gjithashtu adresimi i MPF të sapo diplomuar të cilët mund të punonin për një periudhe trevjeçare pranë QSH dhe më pas të konkuronin për specializime. MSHMS, në këtë kuadër harton politikat e burimeve njerëzore dhe 22 shpërndarjen racionale të tyre sipas nevojave aktuale të vendit bazuar kjo dhe në një Strategji gjithëpërfshirëse kombëtare mbi burimet njerëzore për shëndetin në Shqipëri. Duke pasur parasysh barrën e lartë të SJT-ve, kërkohet një fokus i fortë për fuqizimin e kapaciteteve dhe aftësive në ofrimin e parandalimit dhe promovimit të shëndetit brenda KSHP-së për të adresuar nevojat e popullatës. Udhëzimet dhe protokollet klinike, veçanërisht në fushat e promovimit të shëndetit, parandalimit dhe zbulimit të sëmundjeve, gjithashtu duhet të përditësohen ose zhvillohen me angazhimin e plotë të profesionistëve të KSHP-së dhe më pas të zbatohen. Më tej, sistemet e cilësisë së brendshme duhet të zbatohen, duke përfshirë një mekanizëm auditimi, i cili do të kërkojë udhëheqje dhe motivim për profesionistët e KSHP-së për të siguruar që standardet e KSHP-së janë të larta dhe se cilësia e shërbimeve në çdo mjedis të KSHP-së është e lartë. Të dhënat dhe SISH Fuqizimi i të dhënave dhe shëndetit dixhital për të mbështetur monitorimin dhe raportimin mbi shëndetin dhe OZHQ-të e lidhura me shëndetin, si dhe i informacioneve për shëndetin dhe mirëqenien, është një fushë kryesore e përshpejtimit të PGV-së. Aksesi në të dhëna të besueshme, të përditësuara dhe të sakta shëndetësore është thelbësor kur shpërndani burime dhe zhvilloni dhe zbatoni programe, politika dhe aktivitete shëndetësore. Një SISH i vetëm dhe i koordinuar mirë do të ndihmojë Shqipërinë për të monitoruar dhe raportuar mbi progresin drejt synimeve të OZHQ-ve për shëndetin dhe në lidhje me shëndetin. SISH në Shqipëri duhet të vlerësohet për të krijuar një kuptim gjithëpërfshirës të gjendjes së tij aktuale, ku është bërë progres, çfarë mangësish mbeten dhe çfarë politikash, aktivitetesh dhe programesh mund të zbatohen për të forcuar sistemin. Pavarësisht mekanizmave ekzistues për shkëmbimin e informacioneve për shëndetin dhe mirëqenien, ka ende mangësi në të dhënat e disponueshme dhe për shkak të kufizimeve financiare dhe administrative, kërkohen përpjekje të mëtejshme për të harmonizuar, integruar dhe koordinuar të dhënat e shëndetit dhe mirëqenies nga burime të ndryshme. Për të fuqizuar SISH-in e Shqipërisë dhe për të përshpejtuar përmirësimet në ofrimin e shërbimeve dhe planifikimin e shëndetit publik, mund të zhvillohet një strategji kombëtare SISH dhe një plan investimi, përveç programit statistikor. Një strategji e tillë do të përshkruajë masat dhe buxhetin e qeverisjes SISH në Shqipëri, duke krijuar një kuadër të vetëm monitorimi dhe vlerësimi që përshkruan përgjegjësitë për monitorimin, mbledhjen, analizimin dhe raportimin mbi treguesit e OZHQ-ve për shëndetin dhe të lidhur me shëndetin, si dhe angazhimet dhe investimet e ardhshme në SISH. Rritja e investimeve në SISH është thelbësore për të modernizuar sistemin ekzistues dhe për të krijuar infrastrukturën e informacionit dhe komunikimit që kërkohet për të lehtësuar shkëmbimin e të dhënave midis institucioneve. Krijimi i një SISH të vetëm që funksionon vertikalisht dhe horizontalisht dhe që mund të menaxhojë të dhënat administrative dhe statistikore në të gjitha nivelet, duke përfshirë spitalet dhe KSHP-të, gjithashtu do të ndihmojë në planifikimin dhe ofrimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor, si dhe në koordinimin e kujdesit. Përcaktorët e shëndetit, barazisë dhe moslënien pas të askujt Sipas raportit PGV në kuadrin e OZHQ-ve, nevojiten përpjekje në qasjet që bazohen në të drejta, që janë të përgjegjshme në aspektin gjinor dhe në të gjithë shoqërinë për të adresuar përcaktorët shoqërorë, politikë, tregtarë dhe mjedisorë të shëndetit dhe për të siguruar që askush të mos mbetet pas. Konkretisht, pavarësisht përpjekjeve të deritanishme, grupet vulnerabël vazhdojnë të përballen me barriera në aksesin e kujdesit shëndetësor dhe barnave thelbësore dhe vëmendje e mëtejshme kërkohet për të reduktuar pabarazitë në shëndet. Vlerësimi i vazhdueshëm është i nevojshëm për të kuptuar se ku qëndrojnë pabarazitë dhe cilat janë nevojat për shëndetin dhe mirëqenien e komuniteteve. Është gjithashtu e rëndësishme që një objektiv gjinor dhe i aftësisë së kufizuar të aplikohet gjatë zhvillimit dhe zbatimit të programeve shëndetësore dhe sociale. Disa popullata janë veçanërisht të prekshme ndaj rezultateve të dobëta shëndetësore për shkak të varfërisë, diskriminimit, gjinisë, faktorëve të stilit të jetesës ose aksesit të kufizuar në shërbime. Nevojiten dialogje të mëtejshëm politikash rreth këtyre çështjeve, si dhe përpjekje të tjera për të siguruar që grupet më vulnerabël në popullatë të kenë akses në shërbime cilësore për mbrojtjen shëndetësore dhe sociale, duke përfshirë aksesin në shërbimet e kujdesit shëndetësor seksual dhe riprodhues. 23 Rritja e konsiderueshme e angazhimeve në sektorë të ndryshëm dhe me popullata vulnerabël dhe të margjinalizuara kërkohet gjatë zhvillimit dhe zbatimit të legjislacionit, politikave dhe programeve për të siguruar që ato plotësojnë nevojat e komunitetit që ata synojnë dhe për të siguruar që askush të mos mbetet pas. Programimi dhe përgjigja ndaj shpërthimit të sëmundjeve Tërmetet e vitit 2019 dhe pandemia COVID 19 kanë theksuar rëndësinë e përpjekjeve të vazhdueshme për të fuqizuar dhe ndërtuar sisteme shëndetësore elastike në mënyrë që Shqipëria të mund të vazhdojë të ofrojë shërbime cilësore dhe thelbësore shëndetësore dhe humanitare dhe t’u përgjigjet emergjencave shëndetësore në mënyrë efikase. Do të ishte ideale nëse kërkohet veprim dhe mbështetje shumë sektoriale nga PGV dhe partnerët e zhvillimit për të siguruar që Shqipëria të jetë e përgatitur më mirë për zbulimin e kërcënimeve dhe emergjencave shëndetësore, për parandalimin e tyre dhe përgjigjet e duhura, si dhe rikuperimin prej tyre. Kjo do të ndihmojë në avancimin e progresit të përgjithshëm drejt arritjes së OZHQ-ve për shëndetin dhe atyre që lidhen me shëndetin. Veprimtaritë e përbashkëta të sugjeruara nga raporti PGV në kuadrin e OZHQ-ve për zbatim në të gjithë sektorët dhe në bashkëpunim me partnerët ndërkombëtarë përfshijnë: - zhvillimin e një plani të koordinuar për të identifikuar mundësitë për integrimin e shërbimeve të shëndetit dhe mirëqenies dhe ofrimin e programeve cilësore dhe efikase, duke reduktuar dyfishimin dhe aktivitetet midis partnerëve të PGV-së, partnerëve të zhvillimit dhe OJQ-ve; - fuqizimin e gatishmërisë emergjente, reagimit, rimëkëmbjes dhe qëndrueshmërisë në nivelin lokal; - vazhdimin e mbështetjes së vlerësimit të rrezikut dhe nevojave, survejancë, monitorimit dhe vlerësimit; - rritjen e granteve dhe kredive për financim në sektorët e shëndetësisë dhe ata të lidhur me shëndetësinë bazuar në planin e Qeverisë për rindërtimin dhe rimëkëmbjen; - fuqizimin e sistemeve shëndetësore në mënyrë që ato të mund të vazhdojnë të ofrojnë të gjitha shërbimet thelbësore shëndetësore gjatë emergjencave shëndetësore dhe fatkeqësive natyrore; - mbështetjen e Qeverisë për t’u përgatitur më mirë, për të parandaluar, zbuluar dhe reaguar ndaj shpërthimeve në të ardhmen, siç është përshkruar në IHR; dhe - mbështetjen e planifikimit afatgjatë për rimëkëmbjen dhe krijimin e strukturave elastike Vështirësitë dhe problemet për t’u trajtuar në zbatim Raporti i PGV në kuadrin e OZHQ-ve identifikoi një sërë vështirësish dhe zonash problematike në nivelin makro së bashku me veprimet e mundshme që mund të merren në konsideratë për zbatimin e suksesshëm të Axhendës 2030 dhe arritjen e synimeve të OZHQ-ve për shëndetin dhe në lidhje me shëndetin. Zbatimi i akteve ligjore dhe rregullative Zbatimi i legjislacionit dhe rregulloreve për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin është i dobët, veçanërisht në nivelin lokal. Ekziston nevoja për të rritur kapacitetin e fuqisë punëtore dhe për të fuqizuar njohuritë dhe aftësitë në përgjegjësitë e zbatimit sipas legjislacionit dhe rregulloreve përkatëse. Kjo mund të arrihet nëpërmjet zhvillimit të burimeve të zbatimit dhe edukimit të fuqisë punëtore të shëndetësisë dhe shëndetit publik. Për më tepër, kur ndërmerr një vlerësim të ndikimit legjislativ dhe/ose një analizë të ndikimit rregullator, Qeveria duhet të marrë parasysh nëse institucionet, veçanërisht në nivelin lokal, kanë kapacitete për të zbatuar legjislacionin në mënyrë efikase. Kapacitetet dhe mundësitë institucionale Ekzistojnë kapacitete të kufizuara institucionale në nivel kombëtar dhe lokal për të planifikuar, zbatuar dhe monitoruar politikat dhe programet e shëndetit dhe ato në lidhje me shëndetin dhe për t’iu përgjigjur kërcënimeve shëndetësore në kohën e duhur. Pandemia e COVID 19 ka ekspozuar më tej problemin e burimeve të kufizuara për të trajtuar emergjencat shëndetësore në institucionet shqiptare. Konkretisht, në Institutin e Shëndetit Publik në Shqipëri, kapaciteti i kufizuar laboratorik ndikoi në kohën e reagimit në zbulimin dhe përgjigjen ndaj kërcënimit shëndetësor COVID 19. Kapaciteti i fortë laboratorik është thelbësor 24 për zbulimin, vlerësimin, raportimin dhe reagimin ndaj emergjencave të shëndetit publik që ka sjellë shqetësime në nivel ndërkombëtar, siç përshkruhet në IHR. Monitorimi dhe raportimi i informacioneve për shëndetin dhe mirëqenien Sfidat kryesore për monitorimin dhe raportimin e informacioneve për shëndetin dhe mirëqenien dhe OZHQ-të e shëndetit dhe në lidhje me shëndetin në Shqipëri janë disponueshmëria e të dhënave, aftësia dhe kapaciteti i dobët analitik dhe investimet e dobëta në teknologji dhe sisteme. Mbledhja dhe analiza e të dhënave nuk ndërmerren gjithmonë rregullisht dhe disa informacione nuk janë të përditësuara. Gjithashtu, niveli dhe thellësia e ndarjes së kërkuar për disa objektiva dhe tregues të OZHQ-ve mbetet e pamjaftueshme. Informacionet e përditësuara dhe të saktë shëndetësore janë vendimtare për planifikimin, vendimmarrjen, monitorimin dhe rishikimin e programeve dhe politikave, drejtimin e investimeve në shëndetësi dhe mbështetjen e hartimit të politikave që mbështeten në evidenca. Të dhënat për shëndetin dhe të dhënat e lidhura me shëndetin shpesh kombinohen dhe koordinohen dobët midis institucioneve të ndryshme shëndetësore dhe statistikore dhe përgjegjësia për raportimin e të dhënave ndahet në grupe të ndryshme të interesit. Nuk ka asnjë sistem të integruar kombëtar të të dhënave, asnjë sistem gjithëpërfshirës të regjistrave elektronikë mjekësorë. Të dhënat e mbledhura në institucionet e KSHP-së shpesh transferohen në mënyrë qendrore tek agjencitë qeveritare në letër (në format fizik, jo elektronik). Dublikimi nëpër ministri dhe organizata të ndryshme që mbledhin dhe raportojnë të dhëna për shëndetin dhe në lidhje me shëndetin është i zakonshëm dhe shpesh shifrat ndryshojnë pasi secila organizatë përdor një metodologji të ndryshme kur mbledh dhe analizon të dhëna. Kërkohet fuqizimi i SISH-it, kapaciteteve dhe aftësive statistikore dhe përmirësimi i mekanizmave për monitorimin dhe raportimin. Investimi në teknologjinë e kërkuar për integrimin dhe përpunimin e burimeve të shumta të informacionit dhe një vëllim i lartë të dhënash kanë qenë të papërshtatshme. Organizimi dhe qeverisja e sistemit shëndetësor Pavarësisht zbatimit të reformave të decentralizimit kohët e fundit, sistemi shëndetësor i Shqipërisë mbetet i fragmentuar. Shërbimet e kujdesit shëndetësor vazhdojnë të menaxhohen në mënyrë qendrore nën mbikëqyrjen e Ministrisë së Shëndetësisë dhe menaxherët e ofruesve të shërbimeve në sektorin publik kanë pak autonomi ose fleksibilitet dhe burimet dhe vendimmarrja financiare mbeten të centralizuara.

2.10. Vlerësimi i Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2016-2020 Raporti i vlerësimit i SKSH-së 2016-2020 paraqiti një sërë komentesh dhe sugjerimesh në lidhje me zbatimin dhe menaxhimin e strategjisë, por edhe ide për fushat prioritare për përsëritjen e ardhshme të strategjisë në kontekstin e ndryshimit të situatës së popullsisë dhe sëmundjeve në vend, si dhe zhvillimin e vazhdueshëm të të kuptuarit global se si janë sistemet moderne dhe efikase shëndetësore. Në lidhje me zhvillimin, menaxhimin dhe zbatimin e strategjisë kombëtare të shëndetësisë, temat kryesore që dolën nga vlerësimi ishin: 25 - zhvillimi dhe menaxhimi i koordinuar dhe i integruar i të gjitha strategjive dhe planeve të veprimit në sektorin e shëndetësisë dhe ndër-sektorial për përmirësimin e shëndetit të popullatës - fuqizimi i organeve të menaxhimit dhe mbikëqyrjes me shumë aktorë për qeverisjen e zbatimit të strategjisë dhe zhvillimin e mëtejshëm - zgjerimi, forcimi dhe angazhimi më sistematik i partnerëve dhe palëve të interesit në përcaktimin e politikave dhe prioriteteve kombëtare të sektorit shëndetësor - sigurimi i qëndrueshmërisë së politikave të reja, ndërhyrjeve dhe projekteve pilot - monitorimi dhe vlerësimi i strategjisë duhet të jetë në zbatim, p.sh., duhet të sigurohet grumbullimi i të dhënave për të gjithë treguesit në kuadrin tregues të strategjisë, duhet të përcaktohen dhe zbatohen proceset e monitorimit dhe raportimit të rregullt, duhet të bëhen vlerësime të rregullta. Për të vazhduar me pikën mbi menaxhimin e koordinuar dhe të integruar të të gjitha strategjive dhe planeve të veprimit-strategjitë kombëtare të shëndetësisë si: SKSH 2020 dhe SKSH 2030 në Shqipëri zakonisht synohen si dokumente që ofrojnë vizion për përmirësimin e gjithë shëndetit kombëtar dhe integrojnë dhe koordinojnë strategjitë ekzistuese dhe të planifikuara të nivelit më të ulët në një tërësi koherente dhe sistematike. Në thelb, strategjitë e nivelit më të ulët japin detaje mbi veprimet dhe buxhetet në fusha të veçanta, ndërkohë që vetëm prioritetet e përgjithshme, objektivat e nivelit të lartë dhe zarfet e buxhetit të përgjithshëm për tema të caktuara duhet të sigurohen në strategjitë ombrellë si SKSH 2020. Megjithatë, mekanizmat dhe procedurat kanë nevojë të jetë në zbatim për të siguruar lidhje të drejtpërdrejtë me prioritetet e nivelit të lartë në strategjitë kombëtare të shëndetësisë, detajet e zbatimit në dokumentet strategjike të nivelit më të ulët dhe deri në planet e punës të Ministrisë dhe institucioneve publike drejtpërdrejt nën juridiksionin e saj. Në lidhje me prioritetet e sistemit shëndetësor deri në vitin 2030, rishikimi i SKSH-së 2020 vuri në dukje se disa nisma të mëdha reformash brenda ombrellës së SKSH-së ishin inicuar dhe duhet të fuqizohen dhe zgjerohen më tej. Si shembull, strategjia kombëtare për forcimin e kujdesit shëndetësor parësor (KSHP) u lançua gjatë procesit të rishikimit. Sidoqoftë, roli i fuqizuar dhe më qendror i KSHP-së kërkon automatikisht rishikimin dhe ndryshimin e ofrimit të kujdesit të specializuar (si kujdesi spitalor, ashtu edhe ai ambulator), rehabilitim, kujdes afatgjatë, sigurim dhe rimbursim të barnave me recetë, role dhe aftësi të nevojshme të profesionistëve të ndryshëm mjekësorë, itineraret e pacientëve në sistemin e kujdesit shëndetësor, etj. për të balancuar ndryshimet e filluara nga rritja e rolit të KSHP-së në sistemin e kujdesit shëndetësor në Shqipëri. Prandaj, strategjitë dhe planet e reja të veprimit duhet të zhvillohen në të gjitha këto fusha për të ribalancuar ofrimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor me fokusin e ri në KSHP. Edhe më e rëndësishmja, reformat për financimin e shëndetit duhet të vazhdojnë ashtu siç ishte dhe është prioriteti kryesor kombëtar në Shqipëri. Në këtë kontekst, shpenzimet publike për shëndetësinë duhet të arrijnë në 12% nga totali i shpenzimeve publike për të lejuar zgjerimin e paketës së shërbimeve që mbulohet nga fondet publike dhe për të siguruar një paketë të plotë shërbimesh të KSHP-së për të gjithë në vend, pavarësisht nga statusi i tyre i sigurimit shëndetësor (dmth. është e rëndësishme të ndash të drejtën për përfitime nga pagesa e kontributeve). Kjo është veçanërisht e rëndësishme për grupet e ndryshme vulnerabël të popullsisë, pasi kjo ofron një mundësi të fortë për të reduktuar nevojën e paplotësuar dhe vështirësitë financiare, veçanërisht tek njerëzit më të varfër. Rritja e fondeve publike për kujdesin shëndetësor do të siguronte gjithashtu një mundësi për të zvogëluar ndjeshëm pagesat nga xhepi për shëndetësinë, aktualisht në 35% nga shpenzimet e përgjithshme shëndetësore deri në vitin 2030, por duke synuar nën-15% afatgjatë. Shkëputja e të drejtave nga pagesa e kontributeve dhe bashkimi i alokimeve të buxhetit të shtetit për shëndetësinë dhe pagesat e ndryshme të sigurimeve në fondin e vetëm të financimit të kujdesit shëndetësor i përdorur për mbulimin e të gjithë popullsisë bazuar në nevojat shëndetësore është një hap i rëndësishëm drejt zbatimit të parimeve të universalitetit dhe solidaritetit në sistemin e kujdesit shëndetësor. Gjithashtu, përdorimi i bashkëpagesave të ulëta fikse në vend të bashkëpagesave në përqindje, përjashtimi nga bashkëpagesat për familjet me të ardhura të ulëta dhe kufiri vjetor i lidhur me të ardhurat për të gjitha bashkëpagesat, së bashku me zgjerimin e paketës për përfitimin e shërbimit dhe barnat e rimbursuara janë të 26 gjitha prioritete të rëndësishme për reduktimin e pagesave nga xhepi nga familjet dhe uljen e varfërisë si rezultat i shfrytëzimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Gjithashtu, qasja që bazohet në të dhëna duhet të merret në vend për zhvillimin dhe fuqizimin e sistemit shëndetësor. Kjo përfshin hartimin e studimeve vjetore për gjendjen e shëndetit të popullatës dhe studimeve të sjelljes së bashku me studimet vjetore për të matur kënaqësinë e popullatës me shërbimet e kujdesit shëndetësor, cilësinë e tyre dhe aksesin në këto shërbime, si dhe barrierat kryesore për shfrytëzimin e shërbimeve. Të kombinuara, këto informacione ndihmojnë për të kuptuar nevojat shëndetësore të popullatës dhe sesi shërbimet e kujdesit shëndetësor u përgjigjen këtyre së bashku me barrierat në shfrytëzimin e shërbimeve dhe përmirësimin e statusit shëndetësor. Zhvillimi i një sistemi të fortë shëndetësor dixhital lejon gjithashtu mbledhjen e informacioneve për shërbimet e ofruara dhe procesin e ofrimit të shërbimeve, si dhe cilësinë objektive të shërbimeve të ofruara. Mbledhja e rezultateve të gjendjes shëndetësore në lidhje me informacionet për ofrimin e shërbimeve ju lejon të matni efikasitetin, efektshmërinë dhe efikasitetin në kosto të ofrimit të shërbimeve dhe në këtë mënyrë të optimizoni ofrimin e shërbimeve në mënyrë dinamike për të reduktuar humbjet dhe dublikimin në sistemin e kujdesit shëndetësor për të maksimizuar përmirësimin e rezultateve shëndetësore me fondet e disponueshme. Së fundmi, siç kanë treguar tërmeti i vitit 2019 dhe pandemia COVID-19, ekziston nevoja për të rishikuar, rifreskuar dhe zhvilluar më tej mekanizmat dhe procedurat e gatishmërisë emergjente dhe reagimit. Ekziston gjithashtu një nevojë për zhvillimin e rregullt dhe sistematik të kapaciteteve dhe për trajnime për zbatimin e qetë dhe efikas të planeve të reagimit ndaj emergjencave, ndërsa burimet e reagimit emergjent duhet të vihen në zbatim për përgjigje të shpejtë dhe të qetë në rast emergjence.

2.11. Fushat kryesore të fokusit për zhvillim të mëtejshëm Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë (SKSH) 2016-2020 i hapi rrugën reformave dhe zhvillimeve të rëndësishme për transformimin e sistemit shëndetësor shqiptar. Disa nga aktivitetet u përmbyllën gjatë zbatimit të SKSH 2016-2020, ndërsa të tjerat hodhën themelet për hapat e ardhshëm në fuqizimin dhe transformimin e sistemit shëndetësor. Bazuar në këtë dhe sa më sipër, qasja e përgjithshme e SKSH 2021-2030 duhet të zbatohet për të çuar më tej axhendën e reformës duke u mbështetur në bazën solide të krijuar tashmë. Prandaj, përparësia e përgjithshme e SKSH 2021-2030 duhet të mbetet përparimi i Mbulimit Universal Shëndetësor (UHC). Ekziston nevoja për disa rregullime, ndryshime dhe shtesa në shtylla, megjithatë për të përshtatur strategjinë me situatën aktuale duhet të merret parasysh progresi në vitet e fundit, si dhe mësimet e nxjerra nga pandemia COVID-19. Në këtë mënyrë, me shtyllat kryesore që mbeten kryesisht të njëjta, por me shtesa të përshtatshme për situatën aktuale, është e mundur të ndërtohet vazhdimësia në fuqizimit të sistemit shëndetësor duke rifokusuar aktivitetet dhe duke bërë një hap përpara drejt arritjes së Mbulimit Universal Shëndetësor për popullsinë shqiptare. Kjo gjithashtu do të lejojë ndërtimin e një sistemi shëndetësor efikas, të efektshëm, me performancë të mirë, me në qendër individin dhe të qeverisur mirë në të ardhmen. 27 3. Vizioni i Strategjisë & Qëllimet e Politikës

3.1. Vizioni Vizioni i strategjisë: I përgjigjemi së tashmes dhe së nesërmes me në qendër qytetarin. Misioni i strategjisë: Mbrojtja, përmirësimi dhe promovimi i shëndetit. Rritja e mirëqënies dhe produktivitetit të të gjithë qytetarëve në Shqipëri. Garantimi i ofrimit të kujdesit shëndetësor cilësor në kohë dhe të përballueshëm për popullatën shqiptare. Sigurimi i progresit të qëndrueshëm në shëndetin publik dhe kujdesin shëndetësor. Rritja e qëndrueshmërisë së sistemit shëndetësor për emergjencat dhe shfrytëzimi i inovacioneve dhe integrimit të kujdesit për fuqizimin e sistemit shëndetësor. Parimet e përgjithshme që udhëheqin strategjinë: - Mosdiskriminimi - Interesi më i mirë i pacientëve - Për shëndetin, për mirëqenien fizike, mendore dhe sociale (përkufizim i OBSH-së) - Gjithëpërshirja - Pjesëmarrja Vlerat: Universaliteti, qëndrueshmëria, cilësia, qendërzimi i individit, përqëndrimi ndaj shëndetit si një e mirë njerëzore dhe publike, inovacioni, integriteti, efikasiteti dhe efektiviteti i sistemit, transparenca, llogaridhënia, dinjiteti, barazia gjinore dhe përfshirja. Pikat fillestare të strategjisë: - Sigurimi i vazhdimësisë së punës së kryer në kuadër të Strategjisë Kombëtare Shëndetësore të mëparshme (2016-2020); - Adresimi i mangësive aktuale dhe sfidat e ardhshme që paraqiten për sistemin shëndetësor; - Pasqyrimi i perspektivave novatore dhe zhvillimi i vazhdueshëm i sistemit shëndetësor duke marrë parasysh gjithashtu angazhimet ndërkombëtare si: Rregulloret Ndërkombëtare të Shëndetit dhe marrëveshjet e lidhura për shëndetin në kuadrin e Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit midis Komisionit Evropian dhe Shqipërisë; - Mundësimi i koordinimit të përpjekjeve midis ministrive dhe sektorëve të ndryshëm; dhe udhëzimi i kuadrit rregullator kombëtar drejt një axhende të harmonizuar dhe efikase për shëndetin. Premisat kryesore të strategjisë: - Të gjitha veprimet e planifikimit duhet të bazohen në evidenca, të koordinohen dhe të monitorohen dhe vlerësohen në mënyrë efikase për të siguruar rezultate më të mira shëndetësore për njerëzit në përgjithësi, në mënyrë të drejtë; - Të gjitha shërbimet shëndetësore duhet të jenë të një cilësie të mirë, duke ndjekur parimet e përqendrimit tek pacienti, barazisë dhe standardeve të larta, dhe duke u përkushtuar ndaj një qasjeje që bazohet në të drejtat e njeriut; - Burimet duhet të shpërndahen dhe menaxhohen në mënyrë efikase. 28

3.2. Prioritet startegjike dhe qëllimet e strategjisë Me qëllim që të arrihet vizioni i strategjisë dhe i sistemit shëndetësor për periudhën 2021-2030 përgjigjemi së tashmes dhe së nesërmes me në qendër qytetarin” dhe misioni “mbrojtja, përmirësimi dhe promovimi i shëndetit. Rritja e mirëqënies dhe produktivitetit të të gjithë qytetarëve në Shqipëri. Garantimi i ofrimit të kujdesit shëndetësor cilësor në kohë dhe të përballueshëm për popullatën shqiptare. Sigurimi i progresit të qëndrueshëm në shëndetin publik dhe kujdesin shëndetësor. Rritja e qëndrueshmërisë së sistemit shëndetësor për emergjencat dhe shfrytëzimi i inovacioneve dhe integrimit të kujdesit për fuqizimin e sistemit shëndetësor Duke u bazuar në analizën e strategjisë 2016-2020, në vazhdimësinë e zbatimit të prioriteteve të kësaj startegjie si dhe në identifikimin e nevojave aktuale të sistemit shëndetësor në Shqipëri, janë identifikuar pesë (5) prioritet startegjike të lidhura me qëllimet e strategjisë SKSH 2030. Këto prioritete strategjike do të përçojnë më tej zbatimin e politikave të hartuara shëndetësore si dhe do të kontribuojnë në zgjerimin dhe përmirësimin e aksesit në shërbime të standartizuara, integruara dhe cilësore. Figura 1: Prioritet strategjike të Strategjisë së Shëndetësisë 2021-2030

3.3. Pasaporta e treguesve Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë, 2022-2030 paraqet gjithashtu një pasaportë treguesish, të cilët konsiderohen si më të rëndësishmit që ndikojnë në vlerësimin, ndikimin dhe zbatimin e strategjisë. Kuadri i treguesve përmban shtatëmbëdhjetë (17) tregues në total dhe nga këta, pesë (5) prej tyre konsiderohen si tregues të nivelit të lartë. Treguesit e nivelit të lartë, pesë (5) tregues, rekomandohen që të përfshihen në SKZHI e cila është duke u përgatitur aktualisht. Pasaporta e hollësishme e treguesve paraqitet në Shtojcën 3 të Strategjisë Kombëtarë të Shëndetit. Tabela 2 i rendit treguesit e nivelit të lartë me vlerat e tyre bazë në Shqipëri, ndërsa nën-seksionet e mëtejshme, japin një pasqyrë dhe arsyetim më të detajuar të këtyre pesë (5) treguesve të nivelit të lartë. 29 Tabela 2. Treguesit e nivelit të lartë të ndikimit dhe rezultatit në SKSH 2030 Viti bazë Vlera bazë Synimi 1. Përqindja e shpenzimeve totale të qeverisë për shëndetësinë si pjesë e shpenzimeve totale të qeverisë 2019 10% 12% (2030) 2. Shpenzimet e shëndetit publik (si përqindje për PBB-në) Treguesi 2019 2.99% 5.2% (2030) 3. Shpenzimet e xhepit si përqindje e shpenzimeve totale për shëndetësinë 2018 44.5% 40% (2026) 35% (2030) 4. Rritja e kapacitetit të vendit në zbatimin e Rregullave Ndërkombëtare të Shëndetit (IHR) e matur me indeksin e përbërë të Raportimit Vjetor të Shteteve Palë (SPAR) (indeksi IHR) 2021 67% 70% (2030) Përqindja e shpenzimeve totale të qeverisë për shëndetësinë si pjesë e shpenzimeve totale të qeverisë Përqindja e shpenzimeve totale të qeverisë për shëndetësinë si pjesë e shpenzimeve totale të qeverisë është një tregues kryesor i sistemeve të financimit të shëndetësisë. Sipas OBSH-së, ky tregues pasqyron peshën e shpenzimeve publike për shëndetësinë brenda vlerës totale të operacioneve të sektorit publik. Ai përfshin jo vetëm burimet e kanalizuara nëpërmjet buxheteve të qeverisë, por edhe shpenzimet për shëndetësinë nga institucionet që i shërbejnë shtetit në mënyrë jo të drejtpërdrejtë, entet ekstra-buxhetore dhe veçanërisht sigurimet e detyrueshme shëndetësore. Ky tregues i referohet burimeve të mbledhura dhe të grumbulluara nga agjencitë publike, duke përfshirë të gjitha modalitetet e të ardhurave. Treguesi mbi përqindjen e shpenzimeve totale të qeverisë për shëndetësinë si pjesë e shpenzimeve totale ka një natyrë shtesë duke siguruar një kontribut të drejtpërdrejtë. Në vitin 2019, shpenzimet totale të qeverisë për shëndetësinë si pjesë e shpenzimeve totale të qeverisë në Shqipëri u vlerësuan në 10%, një nivel që është i ulët. Për vitin 2030, ky tregues për Shqipërinë është parashikuar të arrijë në një nivel prej 12%. Një rritje graduale e përqindjes së shpenzimeve totale të qeverisë për shëndetësinë si pjesë e shpenzimeve totale do të kontribuojë në arritjen e objektivit OZHQ 3.8, përkatësisht "Mbulimi Universal Shëndetësor, duke përfshirë mbrojtjen nga rreziku financiar, aksesin në shërbimet cilësore të kujdesit shëndetësor dhe aksesin në barna thelbësore të sigurta, efikase, cilësore, të përballueshme dhe vaksina për të gjithë”. Shpenzimet e shëndetit publik (si përqindje për PBB-në) Ky tregues përbëhet nga përqindja e shpenzimeve totale të qeverisë që shpenzohen për shëndetësinë. Në fakt, raporti i shpenzimeve për mallra dhe shërbime të kujdesit shëndetësor në krahasim me shpenzimet totale në ekonomi mund të ndryshojë me kalimin e kohës për shkak të dallimeve në rritjen e shpenzimeve shëndetësore në krahasim me rritjen e përgjithshme ekonomike. Në kontekstin e Shqipërisë, shpenzimet për shëndetin publik si përqindje e PBB-së lidhen me “shtyllën 3” të Strategjisë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim (SKZHI) që është “Investimi në kapitalin njerëzor dhe kohezionin social”. Qëllimi është të mundësohet një sistem më i fortë dhe më i aksesueshëm për kujdesin shëndetësor në Shqipëri, duke kontribuar në qëllimin e dytë të politikës, “Progresi drejt mbulimit universal shëndetësor”. 30 Gjithashtu, ky tregues është i lidhur me objektivin strategjik 2.12: “Zhvilloni Llogaritë Kombëtare të Shëndetësisë” dhe publikimin e rezultateve të tyre çdo vit. Burimi zyrtar i informacionit për këtë tregues është MSHMS, ndërsa institucioni përgjegjës për mbledhjen dhe raportimin e të dhënave është Ministria e Financave dhe MSHMS, së bashku me INSTAT, sipas sondazheve periodike të kryera. Treguesit e shpenzimeve të shëndetit publik si përqindje e PBB-së kanë një natyrë të tillë që ofrojnë një kontribut të drejtpërdrejtë. Në vitin 2019, shpenzimet për shëndetin publik si përqindje e PBB-së në Shqipëri u vlerësuan në 2.97%, një nivel ky që vazhdon të jetë i ulët. Objektivi Specifik ambicioz për vitin 2030 është përllogaritur të jetë në 5.2% si përqindje e PBB-së. Një rritje graduale e shpenzimeve për shëndetin publik do të kontribuojë në arritjen e një objektivi të rëndësishëm OZHQ 3.8 që është “mbulimi universal shëndetësor” duke përfshirë mbrojtjen nga: (i) rreziku financiar; (ii) aksesin në shërbimet cilësore të kujdesit shëndetësor; (iii) aksesin në barna thelbësore të sigurta, efikase, cilësore, të përballueshme; (iv) vaksina dhe vaksinim për të gjithë. Shpenzimet e xhepit si përqindje e shpenzimeve totale për shëndetësinë Shpenzimet nga xhepi si përqindje e shpenzimeve totale për shëndetësinë janë gjithashtu një tregues kryesor i sistemeve të financimit të shëndetësisë. Sipas OBSH-së, ky tregues pasqyron peshën relative të pagesave të drejtpërdrejta nga familjet në shpenzimet e përgjithshme shëndetësore. Pagesat e larta nga xhepi kanë qenë të lidhura bindshëm me shpenzimet katastrofike dhe varfëruese në shumë vende, duke përfshirë edhe Shqipërinë. Prandaj, ky tregues përfaqëson një mbështetje kryesore për barazinë dhe proceset e planifikimit. Treguesi mbi shpenzimet e shëndetit publik si përqindje e PBB-së ka një natyrë të tillë që ofron një kontribut të drejtpërdrejtë. Në vitin 2018, shpenzimet totale nga xhepi si përqindje e shpenzimeve totale për shëndetësinë në Shqipëri u vlerësuan në 44.5%, një nivel i cili është mjaft i lartë. Për vitin 2030, ky tregues për Shqipërinë është parashikuar në një nivel prej 35%. Një rënie graduale e shpenzimeve nga xhepi si përqindje e shpenzimeve totale për shëndetësinë do të kontribuojë gjithashtu në arritjen e objektivit OZHQ 3.8, përkatësisht “mbulimi universal shëndetësor”, duke përfshirë mbrojtjen nga rreziku financiar, aksesin në shërbimet cilësore të kujdesit shëndetësor dhe aksesin në barna thelbësore të sigurta, efikase, cilësore, të përballueshme dhe vaksina për të gjithë”. Rritja e kapacitetit të vendit në zbatimin e Rregullave Ndërkombëtare të Shëndetit (RRNSH) e matur me indeksin e përbërë të Raportimit Vjetor i Vetë-Vlerësimit të Shteteve Palë (SPAR) Rregulloret Ndërkombëtare Shëndetësore (IHR) të përditësuara janë një grup dokumentesh ligjore të hartuara për të siguruar dhe përmirësuar kapacitetin e të gjithë nënshkruesve ose Shteteve Palë për të parandaluar, zbuluar, vlerësuar, njoftuar dhe reaguar ndaj rreziqeve të shëndetit publik dhe eventeve dhe ngjarjeve akute (OBSH, 2020) 4. Sipas IHR-ve, Shtetet Palë janë të detyruara të zhvillojnë dhe mbajnë kapacitetet minimale bazë për survejancë dhe përgjigje ndaj çdo eventi/ngjarjeje të mundshme të shëndetit publik që ishte shqetësuese në nivel ndërkombëtar. Suksesi i IHR-së në garantimin e sigurisë globale të shëndetit publik varet nga aplikimi, zbatimi dhe pajtueshmëria e plotë me to e të gjitha shteteve palë (OBSH, 2020). Dokumenti SPAR, (Raportimi Vjetor i Vetë-Vlerësimit të Palëve Shtet) përbëhet nga 24 tregues për 13 kapacitetet IHR të nevojshme për të zbuluar, vlerësuar, njoftuar, raportuar dhe reaguar ndaj rrezikut të shëndetit publik dhe ngjarjeve akute që janë shqetësuese në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar. Për secilin nga 13 kapacitetet, një deri në tre tregues përdoren për të matur statusin e secilit kapacitet. Treguesit ndahen më tej në disa elementë të quajtur atribute, të cilat përcaktojnë më tej treguesin në çdo nivel 5. Në kontekstin e Shqipërisë, IHR lidhet me “shtyllën 3” të Strategjisë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim (SKZHI) që është “Investimi në kapitalin njerëzor dhe kohezionin social”. 4 https://extranet.ëho.int/the revised International Health Regulations Health Risks and acute events 5 https://extranet.ëho.int/e-spar 31 Qëllimi është mundësimi i një sistemi më të fortë dhe më të aksesueshëm të kujdesit shëndetësor në Shqipëri, duke kontribuar në qëllimin e katërt të politikës, pikërisht në “Fuqizimin e reagimit dhe shërbimeve emergjente”. Gjithashtu, ky tregues lidhet me objektivin strategjik 4.1: “Fuqizoni politikat, procedurat dhe kapacitetet për parandalimin e epidemive, pandemive dhe emergjencave” dhe objektivin strategjik 4.2 “Siguroni gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për përgjigje të koordinuar ndaj urgjencave shëndetësore”. Burimi zyrtar i informacionit për këtë tregues është MSHMS, i cili është gjithashtu institucioni përgjegjës për mbledhjen dhe raportimin e të dhënave. IHR është një tregues i përbërë dhe ka një natyrë kumulative. Në vitin 2021, rezultati bazë i kapacitetit për treguesin IHR në Shqipëri u vlerësua në 67%. Një rritje e treguesit IHR kontribuon në arritjen e një objektivi vendimtar OZHQ që është “Fuqizimi i kapaciteteve të të gjitha vendeve, në veçanti vendeve në zhvillim, për paralajmërim të hershëm, reduktimin e rrezikut dhe menaxhimin e rreziqeve kombëtare dhe globale të shëndetit”. 32 PJESA II. QËLLIMET E POLITIKËS DHE OBJEKTIVAT E VEÇANTË TË KUADRIT STRATEGJIK Qëllimi i Politikës I. Investimi në shëndetin e popullatës gjatë gjithë ciklit të jetës Axhenda 2030 e Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm (OZHQ-të) promovon përkushtimin ndaj shëndetit nëpërmjet qëllimit “Siguroni jetë të shëndetshme dhe promovoni mirëqenien për të gjithë në të gjitha moshat” dhe Shqipëria është angazhuar së bashku me vendet e tjera të botës për të arritur synimet e përbashkëta të dakorduara për OZHQ-të. Gjithashtu, rëndësia e problemit në rritje të SJT-ve është nxjerrë në pah OZHQ 3 pasi synon të “reduktojë me një të tretën vdekshmërinë e parakohshme nga sëmundjet jo të transmetueshme nëpërmjet parandalimit dhe trajtimit dhe të promovojë shëndetin mendor dhe mirëqenien”, deri në vitin 2030. Nevoja për të kontrolluar SJT-të duke përdorur një qasje gjatë gjithë jetës duke parandaluar ekspozimin ndaj faktorëve të rrezikut, duke nisur që në fillimet e jetës dhe duke vazhduar me ndërhyrje për të rriturit dhe të moshuarit, mbështetet nga shumë strategji dhe rekomandime të kohëve të fundit në Shqipëri. Investimi në sistemet shëndetësore për të gjithë popullatën ndihmon në identifikimin e veprimeve më të mira për përmirësimin dhe mbrojtjen e shëndetit bazuar në të drejtat e njeriut, vlerat sociale dhe kulturore, me impact ne rritjen e mirëqenies ekonomike, mjedisore dhe kulturore të të gjithë njerëzve. Së pari, krijimi i mjedisit social dhe fizik që mbështet zgjedhje dhe stile jetese të shëndetshme në mënyrë që mjedisi fizik të jetë i sigurt, mundëson zgjedhje të shëndetshme p.sh., të qenit fizikisht aktiv përmes biçikletës, ecjes dhe sportit, në mënyrë që stili i shëndetshëm i jetesës të bëhet rruga e rezistencës më të vogël. Këto veprime janë kryesisht në nivelet e popullsisë p.sh., nëpërmjet investimeve në projektimin dhe zhvillimin urban, angazhimin në industrinë e ushqimit, sigurimin e disponueshmërisë së ujit të pijshëm me cilësi të lartë dhe menaxhimin e mbeturinave, etj. Së dyti, ofrimi i informacioneve dhe mbështetjes për të bërë zgjedhje të shëndetshme që mundëson mjedisi, si dhe fuqizimi i njerëzve për të bërë zgjedhje të tilla. Këtu veprimet mund të jenë si për popullsinë (p.sh. fushata të ndryshme parandaluese dhe promovuese, edukim mbi shëndetin mendor, etj.) ose në nivel individual (p.sh. këshillimi për një dietë të shëndetshme në mjedisin e KSHP-së ose kujdesi në komunitet, trajnimi për të identifikuar shëndetin mendor ose probleme të tjera, etj.) Së treti, ofrimi i shërbimeve që ose parandalojnë dëmet e mundshme shëndetësore (p.sh., programet e vaksinimit), ose ndihmojnë në adresimin e problemeve të reja shëndetësore (p.sh., programet e ndërhyrjes në përmirësimin e shëndetit mendor, stërvitjen fizike, dietën, etj.). Duke iu rikthyer qasjes gjatë gjithë jetës-rrjedha e jetës së njeriut mund të ndahet në fazat kryesore të mëposhtme: (i) lindja, periudha neonatale dhe foshnjëria; (ii) fëmijëria dhe adoleshenca e hershme dhe e mëvonshme; (iii) mosha madhore (punësimi kryesor dhe vitet e hershme riprodhuese); dhe (iv) mosha madhore. Periudha e hershme e fëmijërisë konsiderohet të jetë faza më e rëndësishme e zhvillimit gjatë gjithë jetës dhe përvojat e dëmshme të fëmijërisë lidhen me disavantazhe afatgjata dhe shëndetin e keq, me kosto thelbësore për individin dhe ekonominë. Prandaj, një nga premisat kryesore të qasjes gjatë gjithë jetës është se fillimi i mirë dhe i shëndetshëm i jetës krijon baza të forta për gjithë jetën, në mënyrë që të gjithë të mund të bëjnë një jetë të sigurt, të shëndetshme, aktive dhe produktive deri në pleqëri. Prandaj, investimi në vitet e para dhe dhënia e fillimit më të mire në jetë çdo fëmije është thelbësore për reduktimin e pabarazive në shëndet. Përsëri, Shqipëria ka një prevalencë të ulët të metodave kontraceptive moderne, ku vetëm 6% e grave shqiptare kanë raportuar se përmbushën nevojat e tyre për planifikim familjar me metodat moderne në vitet 2017 dhe 2018. Gjithashtu, nevoja e paplotësuar për planifikimin familjar në Shqipëri mbetet e lartë, ku 15% e grave aktualisht të martuara dhe 11% e të gjitha grave kanë nevoja të paplotësuara për planifikimin familjar. 33 Ekzistojnë dallime të konsiderueshme rajonale në nevojën e paplotësuar për planifikimin familjar në të gjitha prefekturat, për shembull 31% krahasuar me 9% nevojë të paplotësuar në planifikimin familjar përkatësisht në prefekturat e Lezhës dhe Tiranës. Gjithashtu, gratë rome dhe egjiptiane vazhdojnë të përballen me akses të kufizuar në qendrat e kujdesit shëndetësor parësor dhe shërbimet e kujdesit shëndetësor seksual dhe riprodhues dhe shpesh nuk janë në dijeni se këto shërbime janë të disponueshme. Imunizimi është një fushë tjetër, e cila kryesisht fokusohet në fazat e hershme të jetës duke mbrojtur popullatën nga sëmundjet e parandalueshme nga vaksina dhe duke siguruar mbulesë të lartë dhe shërbime cilësore në përputhje me objektivat kombëtare dhe rajonale. Në vitin 2019, mbulesa vaksinale në Shqipëri për Difterinë, Tetanozin dhe Fruthin ishte e lartë, në 98.6%, gjë që ka ndikuar në mbrojtjen e komunitetit kundër shpërthimeve të këtyre sëmundjeve. Programi i imunizimit të Shqipërisë është gjithëpërfshirës, ruajtja dhe rritja e mbulimit të popullsisë dhe përgjigja ndaj shpërthimeve të reja si COVID-19 është një përparësi për vazhdimin e zbatimit të politikave të reja. Siç u citua dhe më sipër, perspektiva e gjithë jetës në shëndetin publik gjithashtu thekson rolin e rëndësishëm dhe ndryshueshmërinë e faktorëve socialë, mjedisorë dhe ekonomikë në shëndet dhe mënyrën sesi zhvillohen trajektore të ndryshme shëndetësore përgjatë fazave të jetës. Kështu, bashkëpunimi dhe veprimi ndër-sektorial janë ndër çelësat për krijimin e mjediseve mbështetëse për shëndetin, trajtimin e ndryshimeve të stilit të jetës dhe në formën më themelore-duke u siguruar që të gjithë kanë mundësi të barabarta për shëndet të mirë, pavarësisht nga faktorët e tyre socio-ekonomikë dhe faktorë të tjerë. Shembuj të bashkëpunimit ndërsektorial mund të gjenden në nivelet për reduktimin e plagosjeve dhe vdekjeve nga trafiku rrugor në Shqipëri, të cilat aktualisht janë akoma mjaft më të larta (rreth 10 herë) në krahasim me vendet e BE-së. Një mundësi e rëndësishme në këtë fushë qëndron në përmirësimin dhe modernizimin e vazhdueshëm të infrastrukturës rrugore shqiptare së bashku me modifikimin e sjelljes së përdoruesve të rrugës nëpërmjet informacioneve mbi rreziqet shëndetësore dhe masat parandaluese dhe monitoruese në rrugë. Shembuj të ngjashëm mund të gjenden në përmirësimin e disponueshmërisë rajonale të ujit të tubacioneve me cilësi të lartë, si dhe në një sërë zonash të tjera që ndikojnë drejtpërdrejt në shëndetin e popullatës. Përgjigjia ndaj rritjes së SJT-ve kërkon të gjitha qasjet e mësipërme gjatë gjithë jetës së personit pasi sëmundjet kronike janë manifestim afatgjatë i efekteve të kombinuara të mjedisit, sjelljes/qëndrimit ndaj shëndetit, rreziqeve gjenetike, disponueshmërisë (ose mungesës) së shërbimeve parandaluese dhe shërbimeve të tjera. Meqenëse SJT-të janë rezultat i një rrjeti kompleks ndërveprimesh midis një sërë faktorësh, është gjithashtu e vështirë t’i parandalosh ato përmes qasjeve paternaliste. Prandaj, fuqizimi i individëve si dhe komuniteteve lokale është komponenti kryesor që lidh së bashku dhe mundëson ndikimin e të gjitha aktiviteteve dhe ndërhyrjeve që mbështesin mjediset për t’u bërë më mbështetëse ndaj shëndetit, zgjedhjet e stilit të jetës të bëhen duke qenë më të ndërgjegjshëm për shëndetin dhe shërbimet e nivelit individual të jenë edhe më shumë të disponueshme. Individët duhet të njohin mundësitë e disponueshme dhe duhet t’i zgjedhin ato bazuar në nevojat e tyre shëndetësore. Komponenti përfundimtar i strategjisë së investimit në shëndetin e popullatës gjatë gjithë jetës vjen në formën e monitorimit të gjendjes shëndetësore, vlerësimit të ndikimit të ndërhyrjes dhe hartimit të politikave dhe qasjeve më të mira bazuar në atë informacion për përmirësimin e shëndetit të popullatës në një mënyrë që mbështetet në evidenca. Shembuj të saj janë fuqizimi i sistemeve të informacionit (p.sh., vaksinimi dhe sistemi informativ i imunizimit), por gjithashtu edhe përfshirja e sondazheve periodike të shëndetit të popullatës me cikël vjetor ose dyvjeçar së bashku me kapacitetin e duhur analitik. Pothuajse një e katërta (22%) e popullsisë së botës vlerësohet se kanë një problem shëndetësor apo biologjik që rrit riskun e tyre ndaj COVID-19. Shumica e këtyre problemeve janë sëmundje jo te transmetueshme. Ka shume fakte që tregojnë mënyrat se si ndërveprojnë COVID-19 dhe sëmundjet jo të trasmetueshme. 34 Sëmundjet jo infektive dhe faktorët metabolik, të sjelljes dhe të mjedisit shoqërohen me një risk apo vulnerabilitet më të madh ndaj infeksionit COVID-19 si dhe rritje të sëmundjes së rëndë dhe vdekjes nga COVID-19. Kudo në botë pandemia ndikoi rëndë apo ndërpreu zinxhirin e shërbimeve të diagnostikimit, trajtimit, rehabilitimit dhe ato paliative për sëmundjet jo të trasmetueshme. Presioni mbi shërbimet shëndetësore pritet të rritet edhe në terma afatgjatë kohorë. Arsyet kryesore do të jenë të lidhura me 6: - rritjen e rasteve të cilat kanë mbetur të padiagnostikuara gjatë pandemisë - rritjen e komplikimeve kardiovaskulare dhe respiratore afatgjata tek personat që kanë kaluar COVID- 19. - dobësimi i zinxhirit të shërbimeve parandaluese për sëmundjet jo të trasmetueshme që lidhen me duhanin, alkoolin, dietën e pa-shëndetshme dhe pasivitetin fizik mund të përkthehen në shtim të rasteve në të ardhmen. E ardhmja gjithashtu do të sjellë emergjenca të tjera dhe mbetet prioritare që shërbimet për sëmundjet jo të trasmetueshme të vijojnë të funksionojnë pavarësisht ndryshimit të qëllimit politik të situatës që shkaktohet. Për një vlerësim të politikave të kujdesit ndaj shëndetit të popullatës shqiptare për vitet në vazhdim është e rëndësishme që menaxhimi i kategorisë së të sëmurëve kronikë në cdo rast të ngjashëm si Sars covid 19 që po kalojmë janë mësime dhe reflektime të (i) problematikave që u hasën gjatë pandemisë Covid-19; (ii) të sëmurët kronikë si grup risku; (iii) të rekomandimeve të Samitit Global të Shëndetit për të nxitur qasje për shoqërinë dhe shëndetin, duke promovuar përgjegjësinë në nivelet më të larta të qeverisjes për arritjen e një gatishmërie, parandalimi, zbulimi dhe reagimi më të mirë; (iv) të thirrjes së OBSH-së për të qenë gati për pandemi dhe epidemi të mundshme që mund të shoqërojnë njerëzimin në vitet e ardhshme. Strategjitë e lidhura që janë pasqyruar në SKSH 2021-2030 - Strategjia e SJT-ve 2021-2025 dhe plani i saj i veprimit për kontrollin dhe monitorimin Sëmundjeve jo të Transmetueshme. - Strategjia e Promovimit të Shëndetit 2021-2025 dhe plani i saj i veprimit. - Strategjia e Shëndetit Seksual dhe Riprodhues 2021-2025 dhe plani i saj i veprimit. - Strategjia Kombëtare e Shqipërisë për Sigurinë Kontraceptive 2017-2021 që ofron një kuadër për sigurinë kontraceptive dhe synon të arrijë një rritje prej 20% nga niveli i prevalencës së vitit 2016 në përdorimin e metodave moderne kontraceptive deri në vitin 2021. MSHMS-ja është e angazhuar për të përmirësuar statusin e shëndetit riprodhues të individëve në Shqipëri, veçanërisht të grave, fëmijëve dhe të rinjve. - Programi Kombëtar i Imunizimit. Ky program mbulon tre elementë thelbësorë: (i) prokurimin e vaksinave për imunizimin rutinë; (ii) prokurimin e vaksinave, serumeve dhe imunoglobulinës për parandalimin dhe trajtimin e sëmundjeve infektive; (iii) menaxhimin, mirëmbajtjen dhe monitorimin e sistemit të zinxhirit ftohtës. Seksionet e ardhshme nën Synimin e Politikës 1 zgjerohen më tej mbi logjikën dhe detajet e fushave kryesore të planifikuara të veprimit për secilën nga Objektivat Specifikë. Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës I - Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme dhe sigurimi i një mjedisi të shëndetshëm nëpërmjet fuqizimit të bashkëpunimit ndër – sektorial Analiza e situatës dhe sfidat Objektivi Specifik (OS) 1 ka për qëllim promovimin e stilit të jetesës së shëndetshme dhe sigurimin e një mjedisi socio-kulturor që mundëson dhe mbështet stilin e jetesës së shëndetshme. Promovimi i shëndetit është ndër faktorët më të rëndësishëm që ndikon në krijimin e popullatës së shëndetçme të një vendi. Shëndeti dhe 6 Studimi i Together for Life, “Menaxhimi i SJT në kushte të emergjencave shëndetësore”, 2021 35 mirëqenia sociale e një vendi përcaktohen nga faktorë të ndryshëm ekonomikë, politikë, socio-kulturorë, arsimor etj. Gjithashtu një rol të rëndësishëm luajnë edhe faktorë të tjerë që lidhen me stilin e jetesës, formën e të ushqyerit, faktorët demografikë, mjedisi i të nxënit dhe të mësuarit, modelet e familjes, faktorët gjeografikë, ndryshimet në tregun e lirë të globalizimit, si dhe ndryshimet mjedisore globale dhe lokale. Kuptimi i këtyre faktorëve siguron një themel të fortë në mënyrë që çështjet shëndetësore të mund të adresohen në mënyrë më efikase. Fuqizimi i rolit të individëve dhe komuniteteve për të vepruar për shëndetin e tyre, nxitja e lidershipit të shëndetit publik, promovimi i veprimeve ndërsektoriale për zhvillimin e politikave të shëndosha publike në të gjithë sektorët, si dhe krijimi i sistemeve të qëndrueshme shëndetësore janë të gjitha pjesë e ndërmarrjes së veprimeve për përmirësimin e shëndetit të popullatës. Koncepti i ri i promovimit të shëndetit mori një nxitje pas deklaratës së Alma Ata-s. Vitet e fundit kjo është promovuar më tej nëpërmjet politikave të reja të mbulimit universal të popullsisë. Të gjitha përpjekjet për promovimin e shëndetit publik përfshijnë veprime në nivel individual dhe komunitar, fuqizimin e sistemit shëndetësor, rritjen e partneriteteve sektoriale dhe ndërgjegjësimin e vetë popullatës nëpërmjet arsimimit. OS-1 mbulon kushtet paraprake standarde të nevojshme për arritjen e promovimit të një stili jetese të shëndetshëm dhe sigurimin e mjediseve për zgjedhje të shëndetshme, duke përfshirë krijimin e bashkëpunimeve për të lehtësuar arritjen e këtij objektivi: (i) zhvillimin e politikave dhe legjislacionit; (ii) fuqizimin e bashkëpunimit ndërsektorial; (iii) matjen e ndikimit; (iv) fuqizimin e promovimit të një stili jetese të shëndetshëm; (v) zgjerimin dhe fuqizimin e mjediseve aftësuese; (vi) krijimin e bashkëpunimeve për zgjedhje të shëndetshme. Ndërhyrjet/veprimet Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme dhe sigurimi i një mjedisi të shëndetshëm, nëpërmjet fuqizimit të bashkëpunimit ndërsektorial. Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme; - Zgjerimi dhe fuqizimi i mjediseve aftësuese; - Forcimi i bashkëpunimeve për zgjedhje të shëndetshme; - Zhvillimi politikave dhe miratimi i kuadrit ligjor; - Fuqizimi i bashkëpumimit ndërsektorial; - Matja e ndikimit në stilin e jetesës; Treguesit: - Prevalenca e konsumit të rrezikshëm të alkoolit - Prevalenca e ushqyerjes së shëndeteshme sipas grupmoshave - Prevalenca e stilit të jetesës, aktivitetit fizik, mbipeshës dhe obezitetit në populate - Prevalenca e përdorimit dhe konsumit të drogave - Prevalenca e faktorëve të tjerë të riskut Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë I.1 Masa 1.1.1 Zhvillimi dhe fuqizimi i politikave dhe planeve të veprimit për alkoolin, duhanin, obezitetin dhe përdorimin e paligjshëm të drogës. 1.1.1.a. Zhvillimi dhe fuqizimi i politikave dhe planeve të veprimit për alkoolin, duhanin, obezitetin dhe përdorimin e paligjshëm të drogës. 1.1.1.b. Rishikimi i kuadrit ligjor për përdorimin e alkolit dhe drogave. 1.1.1.c. Miratimi i strategjisë për përdorimin e drogave. 36 Treguesit në nivel masash: - Hartimi i kuadrit rregullativ dhe ligjor për fuqizimin e politikave shëndetësore. - Miratimi i Ligjit - Miratimi i Strategjisë - Studim i realizuar dhe udhëzime të realizuara Masa I. 1.1.2 Fuqizimi i promovimit të një stili jetese të shëndetshme. 1.1.2.a. Zhvillimi i mekanizmave dhe procedurave për përdorimin e inteligjencës shëndetësore të popullatës per informimin ne menyre sistematike lidhur me efektet e padeshiruara serioze nga përdorimi i produkteve kozmetike dhe përbërësit e tyre. 1.1.2.b. Miratimi i Strategjisë së Promocionit Shëndetësor dhe i aktiviteteve informative promocionale sipas kalendarit të promocionit. 1.1.2.c. Ngritja e kapaciteteve dhe krijimi i instrumentave ndërinstitucional për veprim në nivel qendror, rajonal dhe lokal me fokus qytetarin “mos lini askënd prapa”, (MOU). Treguesit në nivel masash: - Hartimi i Planit Kombëtar në lidhje me mbikëqyrjen, analizën, vlerësimin dhe informimin e konsumatorit. - Miratohet Strategjia e Promocionit Shëndetësor - Miratimi i Memorandumit ndërinstitucional - Ngritja e kapaciteteve Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës I: Promovimi i shëndetësisë së gjelbër (Green Health) mundësimi dhe kontributi për “Qytetar me Jetë të Shëndetshme” nëpërmjet planifikimit urban, mjedisit të shëndetshëm dhe prodhimit të ushqimit të shëndetshëm Analiza e situatës dhe sfidat Qëllimi i këtij objektivi specifik është promovimi, mundësimi dhe kontributi për “Qytetarë të Shëndetshëm” në planifikimin urban dhe prodhimin e ushqimit të shëndetshëm. Kjo çon në një analizë më specifike të proceseve dhe ndërveprimeve të Qytetarëve të Shëndetshëm, e cila do të ofrojë kriteret që duhet të përmbushen për të arritur objektivin për periudhën 2021-2030. Vitet e fundit në Shqipëri, numri i qyteteve që kanë arritur një nivel të mirë mirëkuptimi dhe ndërgjegjësimi të popullsisë për qytetarë të shëndetshëm është rritur ndjeshëm. Kjo ndodh sepse qeveria shqiptare ka investuar në transformimin e mjediseve dhe hapësirave gjeografike, duke i dhënë përparësi shëndetit publik. Një sfidë kryesore për të ardhmen do të jetë zhvillimi i kornizave të planifikimit që avancojnë shqetësimet e shëndetit publik në një kontekst politikash hapësinore shpesh të nxitur nga forcat e tregut. Përgjigja jepet nga OBSH-ja, në lidhje me planifikimin e shëndetshëm urban, si një nga temat kryesore të cilat të gjitha qytetet duhet të zhvillojnë. Objektivi specifik dy, konkludon disa kushte paraprake standarde të nevojshme për arritjen e promovimit dhe kontribuojnë në “Qytetar me Jetë të Shëndetshme” në planifikimin urban dhe prodhimin e ushqimit të shëndetshëm: (i) promovimi i stileve të jetesës së shëndetshme në zonat urbane; (ii) promovimi i aksesit në banesa urbane me cilësi të mirë; (iii) promovimi i aksesit në objekte me cilësi të mirë; (iv) inkurajimi i prodhimit të ushqimit urban; (v) sigurimi i mbështetjes urbane kombëtare dhe investimeve të vazhdueshme; Qytetarët me jetë të shëndetshme dhe planifikimi në zonën urbane, kërkon ndryshim thelbësor në shumicën e qyteteve. Ky lloj ndryshimi do të mbështetet nga një angazhim për shëndetin në përafrimin e të gjitha politikave dhe ndërhyrjeve si më poshtë: 37 Ndërhyrjet/veprimet Promovoni, mundësoni dhe kontribuoni në “Qytetar me Jetë të Shëndetshme” në planifikimin urban Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Pregatitet dhe hartohet plani i veprimit për të promovuar shëndetësinë e gjelbër - Përqindja e qyteteve për promovimin e shëndetësisë së gjelbër sipas planifikimit urban - Përqindja e qytetarëve që jetojnë jetë të shëndetshme - Përqindja e prodhimit të ushqimit të shëndetshëm Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë I.2. Masa: I.1.2.1. Rishikimi dhe përditësimi i parimeve të situatës së shëndetësisë së gjelbër dhe planifikimit urban për një jetë më të shëndetshme të qytetarëve. 1.2.1. a. Përgatitja e një vlerësimi ndërinstitucional të situatës së shëndetësisë së gjelbër, me fokus jetën e shëndetëshme të qytetarëve. 1.2.1. b. Vlerësimi i situatës në nivel rajonal dhe komunitar mbi zbatimin e parimeve të planifikimit të shëndetshëm urban. Treguesit në nivel masash: - Parimet dhe planifikimi urban vihen në zbatim - Hartimi i Planit të Vlerësimit (Fisibiliteti) - Vlerësimi i situatës dhe rekomandimet Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës I: Fuqizimi dhe zgjerimi i programeve të reja të vaksinimit-imunizimit dhe qëndrueshmëria e mbulesës vaksinale Analiza e situatës dhe sfidat Në Shqipëri, programi i imunizimit është një nga ndërhyrjet më të konsoliduara të shëndetit publik. Angazhimi i qeverisë shqiptare ka bërë që mbulesa vaksinale për fëmijët nga 0 deri në 15 vjeç të jetë në nivele të larta prej rreth 98%. Puna e qëndrueshme është e nevojshme për të adresuar pabarazitë që ekzistojnë në mbulimin e imunizimit, për t’i dhënë përparësi atyre grupeve të veçanta të popullsisë me nivele mbulese vaksinale nën mesataren kombëtare dhe për të ruajtur besimin e publikut në imunizim. Shteti shqiptar financon 100% prokurime falas për vaksinat në vend dhe zgjeron vazhdimisht orarin e imunizimit me vaksina të reja. Organizatat ndërkombëtare kanë qenë partnere të përhershme, duke mbështetur përpjekjet e Qeverisë Shqiptare në fuqizimin e shërbimeve kombëtare të imunizimit, çrrënjosjen e poliomielitit, veprimtaritë për eliminimin e fruthit, komunikimin për imunizimin dhe fuqizimin e sistemit të zinxhirit të ftohtë në vend. Programet e suksesshme të vaksinimit kanë shfrytëzuar dhe vazhdojnë të shfrytëzojnë fushata komunikimi të koordinuara mirë, duke integruar mediat (sociale) për të përhapur ndërgjegjësimin e popullatës. Komunikimi i rezultateve të vaksinimit ka bërë që popullata shqiptare të mbështesë procesin e imunizimit. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi dhe zgjerimi i programeve të reja të vaksinimit dhe qëndrueshmëria e mbulesës vaksinale Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Realizohet mbulesa vaksinale dhe programet e reja të vaksinimit - Pregatiten raportet periodike mbi situatën e vaksinimit - Përqindja e njësive shëndetësore që ofrojnë mbulesën vaksinale - Numri i dozave të mbulesës vaksinale të gripit 38 - Mbulesa vaksinale e gripit sezonal - Numri i fëmijëve të vaksinuar të grupmoshës 0-18 vjeç - Rritja e nivelit të kontrollit të sëmundjeve të parandalueshme Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë I.3 Masa: I. 1.3.1 Qëndrueshmëria e mbulesës vaksinale te fëmijët 0-18 vjec. 1.3.1.a. Sigurimi i vaksinave të kalendarit për fëmijët 0-18 vjeç. 1.3.1.b. Forcimi I survejancës për mbajtjen nën kontroll të sëmundjeve infektive Treguesit në nivel masash: - Sigurohet qëndrushmëria vaksinale - Numri i fëmijëve të vaksinuar - Kontrolli mbi 12 sëmundjet e parandaluara nëpermjet vaksinimit Masa: 1.3.2 Zgjerimi i programeve të vaksinimit/imunizimit me vaksina të reja për parandalimin e sëmundjeve infective për 0-18 vjec dhe për të rriturit. 1.3.2. a. Futja e vaksinës së meningokokut. 1.3.2. b. Futja e vaksinës së HPV me focus mbrojtjen e shëndetit të vajzave dhe grave. 1.3.2. c. Sigurimi i vaksinës gripit sezonal për të gjitha grupet vulnerabël. Treguesit në nivel masash: - Hartohen programe të reja të imunizimit sipas grupmoshave - Aplikimi i vaksinës së Menigokokut tek grup mosha e përcaktuar nga ISHP - Aplikimi i vaksinës së HPV tek gjinia femërore - vajzat - Numri i dozave të vaksinës së gripit Masa: 1.3.3 Sigurimi i mbulesës së lartë vaksinale. 1.3.3.a. Sigurimi i disponibilitetit të vaksinave 1.3.3.b. Fuqizimi i mbulesës së lartë vaksinale Treguesit në nivel masash: - Vaksinimi i çdo qytetari +16 vjeç - Rritet disponibiliteti i vaksinave - Numri i të vaksinuarve Masa:1.3.4 Sigurimi i vaksinave në kushtet e epidemisë dhe pandemisë. 1.3.4.a. Sigurimi i Vaksinave anti COVID-19 Treguesit në nivel masash: - Kontrata të reja - Parandalimi i infektimit me Sars-Cov-2 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës I: Reduktimi i sjelljeve me risk që ndikojnë në Sëmundjet jo të Transmetueshme (SJT). Analiza e situatës dhe sfidat Sëmundjet jo të trasmetueshme ose sëmundjet jo infektive janë sot në botë shkaktarët kryesore të vdekjeve, shëndetit të keq dhe paaftësisë në shumicën e vendeve. Ato vrasin 41 milionë njerëz çdo vit, çka përbën 71% të vdekjeve në nivel global, duke përfshirë 15 milionë njerëz që vdesin para kohe nga sëmundjet 39 kardiovaskulare, diabeti, kanceri ose sëmundjet kronike të frymëmarrjes ndërmjet moshës 30 dhe 69 vjeç. Mbi 85% e vdekjeve të parakohshme nga sëmundjet jokronike ndodhin në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme. Sëmundjet jo të transmetueshme (SJT-të) janë një shqetësim në rritje për shoqërinë shqiptare për shkak të shkallës së lartë të vdekshmërisë. Ato kanë pasur një rritje të konsiderueshme gjatë periudhës 1990-2010, një prirje që pritet të vazhdojë në 10 vitet e ardhshme si rezultat i rritjes së jetëgjatësisë dhe plakjes së popullsisë shqiptare. Sëmundjet kryesore jo ngjitëse përfshijnë sëmundjet kardiovaskulare, sëmundjet pulmonare obstruktive kronike, diabetin dhe kancerin. Të gjitha këto sëmundje kanë të njëjtët faktorë rreziku të modifikueshëm, duke përfshirë faktorët e stilit të jetesës (pirjen e duhanit, dietën jo të shëndetshme dhe mënyrën e jetesës sedentare) dhe disa faktorë të tjerë klasikë (të tillë si: tensioni i lartë i gjakut, sheqeri i lartë në gjak dhe kolesteroli i lartë). Sipas OBSH-së, SJT-të janë shkaku i 90% të vdekjeve në Shqipëri dhe probabiliteti i vdekjes nga sëmundjet kryesore jo të transmetueshme midis moshave 30-70 vjeç është 19%. Sëmundjet kardiovaskulare në Shqipëri janë shkaku i të paktën 59% të të gjitha vdekjeve. Faktorët kryesorë të rrezikut të SJT-ve mund të klasifikohen në kategoritë e vetë-menaxhimit, faktorët gjenetikë, faktorët e mjedisit, faktorët e gjendjes mjekësore dhe faktorët socio-demografikë. Në objektivin specifik të strategjisë 2021-2030 ne parashikojmë që (i) të përfshijmë elementë përshkallëzimi për zbatimin e ndërhyrjeve individuale për reduktimin e SJT-ve dhe faktorëve të tyre të rrezikut; (ii) të fuqizojmë ekspertizën dhe përvojën mbi njohuritë për sjelljen dhe kulturën. Objektivat strategjikë të cilët luajnë një rol të rëndësishëm në parandalimin janë ato që çojnë në ndryshime në stilin e jetesës dhe që lidhen me dietën, veprimtarinë fizike, lënien e duhanit dhe kontrollin e çrregullimeve metabolike. Bazuar në treguesitshëndetësorë, orientues në nivel kombëtar në lidhje me prevalencën dhe incidencën e pritshme për patologjitë më të rëndësishme të sëmundjeve jo të trasmetueshme në kushte emergjence duhet të theksojmë se në nivel popullate këto shifra duhen vlerësuar nga institucionet shëndetësore në nivel lokal. Bazuar në studimin 7 (TFL), ku citohet se “vlerësimi i këtyre shifrave është bazuar në studimet kombëtare të 5 viteve të fundit, në statistikat e përdorimit të shërbimeve për sëmundjet jo të trasmetueshme, si dhe në të dhënat nga regjistrat e sëmundjeve të caktuara (kancere, infarkt miokardi, aksidente cerebrovaskulare, diabet)” rezulton se: Tabela 2. Vlerësimi i prevalencës Vlerësim i prevalencës në një popullatë shqiptare prej 100000 banore për të gjitha moshat Patologjia Numri i pritshëm i rasteve Diabet melitus 5.000 Hipertensioni 20.000 Sëmundje Kardiovaskulare 3.500 Sëmundje Pulmonare Kronike Obstruktive 2.000 Astma Kronike 1.000 Kancer (Ca) 15 7 Together for Life, “Menaxhimi i SJT”, 2021 40 Tabela 3: Vlerësimi i numrit të rasteve të reja gjatë emergjencës Vlerësim i numrit të rasteve që mund të shfaqen gjatë një emergjence në një popullatë shqiptare prej 100000 banorë për të gjitha moshat Patologjia Numri i pritshëm i rasteve Urgjenca Diabeti 1.000 Urgjenca Hipertensioni 200 Urgjenca Kardiake 200 Urgjenca Cerebrovaskulare 100 Sëmundje Pulmonare Kronike Obstruktive 50 Urgjenca Astme 50 Ndërhyrjet/veprimet Reduktimi i sjelljeve me risk që ndikojnë në SJT. Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Reduktohen Sëmundjet jo të Transmetueshme; - Strategjia e SJT sipas standarteve e zhvilluar; - Prevalenca e sëmundjeve jo të transmetueshme (diabeti, hipertensioni, tumorale, etj); - Përqindja e popullatës që ka njohuri mbu sjelljet e aspektit socio-kulturorë; Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë I.4 Masa: 1.4.1 Zbatimi i ndërhyrjeve në individë dhe në popullatë për të reduktuar SJT-të dhe faktorët e tyre të rrezikut. 1.4.1. a. Miratimi i strategjisë së sëmundjeve jo të transmetueshme bazuar në udhëzimet e OBSH si dhe ndërhyrjeve të tjera të rekomanduara nga OBSH-ja në reduktimin e faktorëve të rrezikut nga SJT-të (duhani, alkooli, kequshqyerja, aktiviteti fizik). 1.4.1. b. Forcimi i kapaciteteve për integrimin e shërbimeve socio-shëndetësore për menaxhimin e katër SJT-ve kryesore (CVD, diabeti, sëmundjet kronike të frymëmarrjes, kanceri) përgjatë vazhdimësisë së kujdesit (parandalimi klinik, ekzaminimi/zbulimi i hershëm, diagnoza, trajtimi, rehabilitimi, kujdesi paliativ) 1.4.1. c. Realizimi i studimit mbi njohuritë e sjelljeve dhe aspekteve socio kulturore me grupet e synuara prioritare Treguesit në nivel masash: - Reduktohen sëmundjet jo të transmetueshme - Miratimi i Strategjisë - Numri i trajnimeve në shërbimet shëndetësore parësore - Protokollet dhe udhërrëfyesit për HTA, Diabet, Dislipidemi, Astma dhe SPOK te miratuara nga MSHMS (2021) - Treguesit e monitorimit të zbatimit të Protokolleve të mjekimit për HTA, Diabet, Dislipidemi, Astma dhe SPOK nga Mjeku i Familjes për përdorim nga kapacitetet monitoruese të autoriteteve shëndetësore qendrore dhe lokale, të miratuar nga MSHMS (2021) - Ekipet Mjek Familje - Infermier të aftësuara në zbatimin në praktikë të protokollove të mjekimit për 5 SJT nëpërmjet ToT-ve dhe Grupit të Kolegëve (2021-mars 2023) - Manuali për Kujdesin Mjekësor për pacientët e moshuar në KSHP i miratuar nga MSHMS (2022) 41 - Ekipet Mjek Familje - Infermier në qarkun Dibër dhe Fier të aftësuara në zbatimin në praktikë të Manualit për Kujdesin Mjekësor për pacientët e moshuar në KSHP nëpërmjet ToT-ve dhe Grupit të Kolegëve (2022, Mars 2023) - Studimi i realizuar Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës I: Përmirësimi i shëndetit të nënës dhe fëmijës, adoleshentëve, si dhe shëndeti seksual dhe riprodhues Analiza e situatës dhe sfidat Shoqëria shqiptare, sistemi shëndetësor dhe individët mund të veprojnë për të mbrojtur shëndetin. Këto veprime mund të ndryshojnë nga ndërhyrjet e tjera shëndetësore pasi përfshijnë vlerat kulturore, arsimore dhe shoqërore të individit. Duhet të theksohet, megjithatë, se këto veprime shoqërohen me implikime të rëndësishme shëndetësore siç është (i) planifikimi i familjes; (ii) shëndeti seksual dhe riprodhues i adoleshentëve; (iii) abortet e pasigurta; (iv) dhuna në familje ndaj grave. Secila nga këto përfshin ofrimin e shërbimeve të veçanta shëndetësore për të parandaluar ose lehtësuar rreziqet shëndetësore; secila gjithashtu përfshin çështje komplekse sociale dhe kulturore që ndikojnë në zbatimin dhe shfrytëzimin e gjerë të shërbimeve. Shqipëria vitet e fundit ka ndërmarrë politika që kanë ndikuar në përmirësimin e shëndetit riprodhues. Planifikimi familjar është zgjeruar nëpërmjet qasjeve të reja dhe metodave të reja. Një fokus i ri në shëndetin seksual të adoleshentëve ka ngjallur interes në mënyra më të mira për të arritur tek adoleshentët me mesazhe dhe shërbime efikase. Qasjet e reja për reduktimin e dhunës me bazë gjinore janë testuar dhe mësimet e nxjerra janë shpërndarë në udhëzimet klinike dhe të politikave. Megjithatë, mbetet shumë për të bërë. Një përqindje e lartë e grave në moshë riprodhuese, por që jetojnë në zonat rurale kanë një zgjedhje të kufizuar, për shkak të kulturës, arsimit, paragjykimeve, për shkak të barrierave ligjore, mungesës së trajnimit, stigmës ose faktorëve të tjerë socialë. Ndërhyrjet/veprimet Përmirësimi i shëndetit të nënës dhe fëmijës, adoleshentëve, si dhe shëndeti seksual dhe riprodhues. Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Adresohen shërbime cilësore për nënën dhe fëmijën; - Mbështetet shëndeti i adoleshëntëve përmes politikave të reja shëndetësore; - Planifikimi familjar sigurohet nëpërmjet qasjeve dhe metodave të reja; - Përqindja e shërbimeve shëndetësore që ofrojnë shërbimet e kujdesit prenatal, amtar bazuar në standarte; - Numri i popullatës së arritur (fëmijë; prindër; nxënës; studentë; të moshuar) për ndryshimin e sjelljeve; - Përqindja e shërbimeve shëndetësore që ofrojnë shërbimet bazë të shëndetit ripordhues sipas standarteve; Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë I.5 Masa: 1.5.1 Fuqizimi dhe zgjerimi i shërbimeve në mbrotje të shëndetit seksual dhe riprodhues të gruas. 1.5.1. a. Rishikimi i legjislacionit për shëndetin dhe të drejtat seksuale dhe riprodhuese. 1.5.1. b. Fuqizimi I sistemit antenatal (para lindjes), në përputhje me rekomandimet e OBSH në sistemin e kujdesit shëndetësor parësor (Ref: Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030). 1.5.1. c. Fuqizimi i survejancës së vdekshmërisë amëtare për të përmirësuar cilësinë e kujdesit ndaj nënave, (UNFPA) (Ref: Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030). 42 1.5.1. d. Miratimi i strategjisë të shëndetit seksual dhe riprodhues. (Ref: Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030). Treguesit në nivel masash: - Standarte në ofrimin e shërbimeve bazë të shëndetit të riprodhues të gruas - Ndryshimet e Ligjit - Strategjia e miratuar e shëndetit seksual dhe riprodhues Masa: 1.5.2 Fuqizimi dhe zgjerimi i shërbimeve për Zhvillimin e Fëmijërisë së Hershme (ZhFH) 1.5.2. a. Rishikimi dhe përshtatja e standardeve sipas rekomandimeve të OBSH për ZhFH-në. 1.5.2. b. Zgjerimi i shërbimeve të ekzaminimit neonatal, të zbulimit të hershëm dhe menaxhimi i vonesës në zhvillim tek të sapolindurit dhe fëmijët, duke përfshirë ndjekjen e çrregullimeve të spektrit të autizmit, sindromën Doën si dhe aftësitë e kufizuara. 1.5.2. c. Mbledhja sistematike e dhënave, monitorimi dhe raportimi mbi treguesit e OZHQ-ve në lidhje me ushqyerjen me gji dhe ushqimin plotësues, kequshqyerjen e fëmijëve (duke përfshirë obezitetin) për grup moshën 0-5 vjeç (UNICEF) 1.5.1. d. Miratimi i strategjisë të shëndetit seksual dhe riprodhues. (Ref: Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030). Treguesit në nivel masash: - Standarte të vendosura në shërbimin bazë të Zhvillimit të Fëmijërisë së Hershme - Përditësimi i standarteve të ZHFH sipas rekomandimeve të OBSH-së - Sistemi i monitorimit të ushqyerjes për grupmoshën 0-5 vjec (Survejanca e ngritur në pilotim me mbështetjen e UNICEF). - Strategjia e Miratuar shëndetit seksual dhe riprodhues. Masa: 1.5.3 Fuqizimi dhe zgjerimi i Promovimit të Shëndetit në Shkollë. 1.5.3. a. Planifikimi dhe bashkëpunimi me rrjetin e shkollave promovuese të shëndetit (Shkollat për Shëndetin në Evropë, SHE). (Ref: PV te Promocionit Shendetesor 2022-2030. 1.5.3. b. Studimi dhe për sjelljet ndaj Shëndetit tek Fëmijët e Moshës Shkollore (HBSC) në Shqipëri (Ref: PV te Promocionit Shendetesor 2022-2030) 1.5.3. c. Fushata promovuese për shëndetin në shkolla me fokus higjenën, ushqimin, shëndetin oral, aktivitetin fizik, parandalimin e aksidenteve dhe traumave si dhe për parandalimin e përdorimit të duhanit, alkoolit, drogave të paligjshme, si dhe parandalimin e dhunës dhe varësisë elektronike (e-addiction) dhe shëndetin mendor (Ref: PV te Promocionit Shendetesor 2022-2030). Treguesit në nivel masash: - Promovohet shëndeti në shkolla - Marrëveshje e arritur - Hartohet Raporti për të gjitha Raundet HBSC: 2022; 2026; 2030 - 10 fushata vjetore kombëtare (të parashikuara ne PV te PSH 2022-2030). 43 Objektivi Specifik 6 i Qëllimit të Politikës I: Përmirësimi i programeve mbështetëse socio -shëndetësore (integruese) të shëndetit mendor, si dhe burimeve dhe kapaciteteve për zbulimin e hershëm dhe ndërhyrjet për crregullimet e shëndetit mendor Analiza e situatës dhe sfidat Trajtimi i çrregullimeve të shëndetit mendor është një sfidë globale e shëndetit public, e cila sa vjen e po merr përmasa më të mëdha. Këto çrregullime nga të dhënat statistikore rezultojnë se prekin më shumë pjesë të shoqërisë me status të ulët socio-ekonomik. Familjet me të ardhura të ulëta kanë barrën më të lartë të sëmundjeve të shëndetit mendor. Çrregullimet e shëndetit mendor shoqërohen me vonesa në kërkimin e ndihmës mjekësore, vonesa në të kuptuarit e problemit dhe ulje të aksesit në shërbimet shëndetësore. Gjithashtu, diagnostikimi është më i vështirë për individët që kanë sëmundje të tjera kronike ose akute dhe shfaqin probleme të shëndetit mendor. Në Shqipëri, problemet e shëndetit mendor në disa zona janë ende një stigmë. Si rezultat i kësaj, rritet rreziku i një individi për jetën dhe ulet nevoja e tij ose e saj për akses në shërbimet e shëndetit mendor. Stigma prek njerëzit që jetojnë me sëmundje mendore, familjet e tyre, profesionistët e kujdesit shëndetësor (profesionistët e shëndetit mendor, jo-psikiatër dhe mjekët e përgjithshëm), të cilët ofrojnë kujdes për shëndetin mendor. Faktorët kulturorë, socio-ekonomikë dhe fetarë përcaktojnë aspekte të ndryshme të shëndetit mendor, duke filluar nga perceptimet e shëndetit dhe sëmundjeve, sjelljet shëndetësore, qëndrimet e individëve dhe specialistëve të shëndetit dhe sistemet e shëndetit mendor. Trajtimi i çrregullimeve të shëndetit mendor kërkon politika, programe ndërgjegjësimi të qëndrueshme, të përshtatura nga ana kulturore; ngritjen e kapaciteteve të burimeve njerëzore, përmirësimin e aksesit në shërbimet e shëndetit mendor nëpërmjet integrimit me kujdesin shëndetësor parësor dhe shfrytëzimin e rrugëve ekzistuese të kujdesit. Strategjitë e ardhshme që synojnë trajtimin e shëndetit mendor duhet të marrin në konsideratë barrën e rëndë të shoqërimit fizik që lidhet me shëndetin mendor, t’u japin përparësi ndërhyrjeve në vendin e punës dhe, më e rëndësishmja, të adresojnë përkeqësimin e shëndetit mendor të popullatës nga pandemia COVID-19. Ndërhyrjet/veprimet Përmirësimi I programeve mbështetëse socio -shëndetësore (integruese) të shëndetit mendor, si dhe burimeve dhe kapaciteteve për zbulimin e hershëm dhe ndërhyrjet për problemet e shëndetit mendor. Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizohen shërbimet e trajtimit të personave me çrregullime të shëndetit mendor. - Hartohen politika, programe ndërgjegjësimi të qëndrueshme. - Ngrihen kapacitetet e burimeve njerëzore. - Përmirësohet aksesi në shërbimet e shëndetit mendor. - Integrohet shërbimi në kujdesin parësor. - Prevalenca e sëmundshmërisë së shëndetit mendor - Përqindja e njësive të kujdesit shëndetësor që ofrojnë shërbimet bazë të shëndetit mendor - Miratimi i dokumentave sipas standarteve të ofrimit të kujdesit mendor Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë I.6 Masa: 1.6.1 Fuqizimi i ndërhyrjeve që mbështesin Shëndetin Mendor dhe zbulimin e hershëm të tij 1.6.1. a. Hartohen studime të rregullta kombëtare të popullsisë mbi gjendjen e shëndetit mendor si sondazhe të veçanta ose si pjesë e sondazheve më të gjera kombëtare për shëndetin e popullatës me rezultatet e sondazheve që ushqejnë drejtpërdrejt zhvillimin e politikave. 44 1.6.1. b. Fuqizimi i rrjetit të integruar të shërbimeve të Shëndetit Mendor në nivel kombëtar, me fokus shërbimet me bazë komunitare dhe grupet vulnerabël (fëmjijët, adoleshentët, personat me masë mjekësore mjekim i detyruar, etj). 1.6.1. c. Hartimi i Planit te Veprimit per Zhcillimin e Shërbineve të Shëndetit mendor, bazuar në iniciativën globale të OBSH-së për të përmirësuar cilësinë e shëndetit mendor dhe shërbimet e lidhura me të dhe për të promovuar të drejtat njerëzore të njerëzve me aftësi të kufizuara psikosociale, intelektuale dhe njohëse duke përdorur qasjen e saj të bazuar në të drejta dhe të orientuara drejt shërimit. 1.6.1. d. Ngritja e kapaciteteve të profesionistëve të shëndetit mendor, trajnimi i tyre sipas standarteve të miratuara. 1.6.1. e. Krijimi dhe aftesimi i ekipeve multidisiplinare për shërbime të integruara socio-shëndetësore në shërbimin parësor me fokus mbështetjen e shëndetit mendor të qytetarëve (Ref Strategjia e Kujdesit Shëndetësor Parësor). 1.6.1. f. Krijimi i programeve të trajnimit dhe ngritja e kapaciteteve për zbulimin e hershëm të Crregullimeve të shëndetit mendor për grupet e ndryshme të synuara, p.sh., mësuesit, punonjësit socialë, profesionistët e shëndetit, etj. (Ref Axhenda e Fëmijëve 2021-2026). 1.6.7. h. Informimi dhe Edukimi i Popullatës mbi rëndësinë e zbulimit të hershëm të problemeve të shëndetit mendor. Treguesit në nivel masash: - Miratimi bazës rregullative ligjore dhe ngritja e Qendrave Komunitare të Shëndetit Mendor - Miratohet Udhëzuesi për menaxhimin e çrregullimeve të shëndetit mendor në Kujdesin Shëndetësor Parësor - Ekipet e Mjekëve të Familjes dhe infermiereve për zbatimin në praktikë të Udhëzuesit të trajnuara 45 Qëllimi i Politikës II. Progresi drejt Mbulimit Universal Shëndetësor Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës II: Sigurimi i përgjigjes së sistemit shëndetësor ndaj nevojave shëndetësore të popullatës nëpërmjet përmirësimit të qeverisjes, zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies Analiza e situatës dhe sfidat Konteksti dhe çështjet për t’u adresuar Mbulimi universal shëndetësor (UHC) i referohet aftësisë së një vendi për të siguruar akses në shërbime shëndetësore efikase dhe me cilësi të lartë, për të gjithë njerëzit në vend kur dhe ku kanë nevojë për to dhe pa vështirësi financiare. Këto shërbime shëndetësore në kuadrin e UHC përfshijnë të gjitha shërbimet thelbësore shëndetësore për parandalimin, promovimin, trajtimin, rehabilitimin, kujdesin afatgjatë dhe paliativ. Sot, të gjitha vendet kanë rënë dakord të punojnë drejt UHC-së si pjesë e Axhendës 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm. Zbatimi i Axhendës 2030 është mbështetet në parimet thelbësore të universalitetit dhe duke mos lënë askënd prapa. Progresi drejt UHC-së shpesh kërkon rritje investimesh në shëndetësi nga ana e qeverive, veçanërisht për hapjen e shërbimeve për të gjithë pa barriera aksesi ose vështirësi financiare, por edhe për zgjerimin e shërbimeve të ofruara për t’iu përgjigjur nevojave shëndetësore të grupeve dhe individëve të ndryshëm të popullsisë. Gjithashtu, më vonë bën thirrje për rritjen dhe përmirësimin e angazhimit me publikun, monitorimin e gjendjes shëndetësore të popullatës, identifikimin e rrezikut dhe matjen e ndikimit të të gjitha aktiviteteve në mënyrë që të sigurohet që nevojat e grupeve të ndryshme të popullsisë të identifikohen dhe adresohen në mënyrë të përgjegjshme dhe të angazhuar. Qeveria e Shqipërisë miratoi Strategjinë e saj Kombëtare Shëndetësore 2016–2020 në vitin 2016 dhe u angazhua për të përparuar drejt UHC-së, e cila u bë një nga prioritetet kryesore për sistemin shëndetësor shqiptar dhe Qeverinë Shqiptare në tërësi. Ky angazhim i fortë dhe vullnet politik u mbështet nga një sërë reformash të inicuara, fillimi i projekteve të ndërtimit dhe rinovimit dhe rritja e fondeve dhe investimeve të përgjithshme për kujdesin shëndetësor. Edhe më e rëndësishmja, ndërkohë që parimi UHC sillet rreth nevojave shëndetësore të njerëzve dhe reagimit të sistemit shëndetësor ndaj këtyre nevojave, riorganizimi i shërbimeve të kujdesit shëndetësor filloi me vendosjen e personit në fokus për progress drejt sistemit të kujdesit shëndetësor të përqendruar tek personi. Kjo u reflektua ndër të tjera në vendosjen e kujdesit parësor në zemër të sistemit shëndetësor dhe në strategjinë e Qeverisë për transformimin e sektorit shëndetësor me një strategji të dedikuar kujdesi shëndetësor parësor të miratuar kohët e fundit dhe duke bërë thirrje për rritje të konsiderueshme të financimit për kujdesin parësor. Si pjesë e zgjerimit të paketës për shërbimin e kujdesit shëndetësor parësor (KSHP), një program kombëtar për kontrollin shëndetësor falas për grupmoshën 35-70 vjeç u lançua në vitin 2016 për të siguruar ekzaminimin dhe zbulimin e hershëm të sëmundjeve. Gjithashtu, u ndërmorën aktivitete të tjera për të siguruar që njerëzit në Shqipëri të marrin shërbime shëndetësore të përballueshme dhe me cilësi të lartë aty ku jetojnë dhe kur kanë nevojë për këto, p.sh. ofrimi i shërbimeve të KSHP-së falas për personat e pasiguruar që përfshiu 600 000 njerëz në vitin 2017 ose zgjerimi i mbulimit të shërbimeve diagnostikuese që financohen nga fondet publike në 85% të njerëzve me sëmundje kardiovaskulare dhe veshkash nga 40% pesë vjet më parë ose zgjerime të mbulimit të barnave për sëmundjet kronike. Megjithatë, nevojiten përpjekje dhe burime të mëtejshme për të zgjeruar mbulimin e popullatave të synuara dhe popullatës në përgjithësi për programin e kontrollit shëndetësor (check-up), për programet e mëtejshme dhe për paketën e shërbimeve të kujdesit shëndetësor në tërësi. Prandaj, Qeveria parashikon një rritje të 46 shpenzimeve shëndetësore në 4% të PBB -së deri në vitin 2025 dhe në 5.2% deri në vitin 2030. Paralelisht, raporti i shpenzimeve të qeverisë për shëndetësinë si përqindje nga shpenzimet totale të qeverisë duhet të rritet në 12% në vitin 2030 nga 10% aktualisht, ndërsa reduktimi i pagesave nga xhepi i popullsisë nga shpenzimet e përgjithshme kombëtare të shëndetësisë duhet të arrijë në 35% deri në vitin 2030. Dhe ndërsa aksesi në shërbimet e kujdesit shëndetësor në Shqipëri është zgjeruar, mësimet e pandemisë COVID-19 theksojnë rëndësinë e jashtëzakonshme të progresit të mëtejshëm drejt UHC-së në mënyrë që qytetarët, pavarësisht nga statusi socio-ekonomik, kultura, gjinia, raca ose vendbanimi, të kenë të drejtën dhe mundësinë për të përfituar nga shërbimet shëndetësore pasi ka hapësirë të mëtejshme për përmirësimin e aksesueshmërisë, përballueshmërisë, efikasitetit dhe cilësisë së shërbimit nëpërmjet zgjerimit të paketës së shërbimeve, barnave dhe mbulimit me fonde publike. Objektivat Strategjikë nën Synimin e Politikës II Progresi drejt mbulimit universal shëndetësor i përgjigjen drejtpërdrejt tre temave kryesore të identifikuara më sipër si pjesë e progresit drejt UHC-së: • identifikimi i nevojave të popullsisë nëpërmjet angazhimit me publikun dhe partnerët • sigurimi i përgjigjes së sistemit shëndetësor ndaj nevojave shëndetësore të popullatës nëpërmjet përmirësimit të qeverisjes, zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies • zgjerimi i paketës së shërbimeve dhe mbulimit, disponueshmërisë dhe mbulimit të barnave duke përmirësuar gjithashtu mekanizmat strategjikë të blerjes, financimit dhe pagesës Një nga qasjet kryesore për identifikimin e nevojave të shëndetit të popullatës është angazhimi dhe konsultimet me grupe të ndryshme të popullatës, duke përfshirë ato që janë në çfarëdo mënyre të pafavorizuar ose që kanë nevoja specifike shëndetësore. Kështu, mekanizmat e angazhimit dhe konsultimit duhet të fuqizohen në Shqipëri. Gjithashtu, zërit të aktorëve lokalë dhe rajonalë, popullatës së ndryshme dhe grupeve të pacientëve duhet t’i jepet zë formal dhe më i fortë në konturimin e politikave, qeverisjen e sistemit shëndetësor dhe mbikëqyrjen e institucioneve publike për të rritur transparencën, llogaridhënien në sigurimin e reagimit të sistemit shëndetësor ndaj nevojave shëndetësore të popullatës. Gjithashtu, objektivat e barazisë duhet të aplikohen në mënyrë rutinore dhe të njëtrajtshme në të gjitha politikat dhe zhvillimet kombëtare për të siguruar që nevojat shëndetësore të gjithsecilit adresohen në mënyrën më të mirë të mundshme dhe që askush të mos mbetet pas ose të dëmtohet nga Të gjitha sa më sipër së bashku me ndryshimet strukturore në sistemin shëndetësor kërkojnë një rishikim dhe modernizim të mekanizmave të qeverisjes së sistemit shëndetësor. Pyetjet që duhet ti përgjigjemi lidhen me mënyrën (i) se si duhet të dëgjihet dhe përfshihet zëri i qytetarëve në procesin e zhvillimit të politikave; (ii) sa mirë koordinohen veprimet e zbatimit të politikave; (iii) cilat mekanizma (përfshirë autonominë e ofruesit) duhet të jenë në zbatim për të përmirësuar efikasitetin dhe kosto-efektivitetin e ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor; (iv) se si duhet monitoruar dhe vlerësuar ndryshimi në systemin shëndetësor; (v) se si duhet prezantuar mënyra e mekanizmave që ndikojnë në përmirësimin e menaxhimit të ndryshimit. Janë të gjitha këto pyetje që Shqipëria duhet të adresojë, në mënyrë që të vazhdojë me ritmin gjithnjë e më të shpejtë të ndryshimit të sistemit të tij. Një pjesë e përgjigjes se si dueht të vazhdojmë me “botën e kujdesit shëndetësor në ndryshim”, qëndron në mobilizimin e mëtejshëm të qasjeve të ndryshme ndërsektoriale nëpërmjet gjetjes së interesave dhe qëllimeve ndërsektoriale të harmonizuara dhe përfitimit të tyre për përmirësimin e shëndetit të popullatës. Paralelisht, fuqizimi i kapaciteteve lokale dhe rajonale për të ndërmarrë veprime bazuar në nevojat lokale i çliron burimet kombëtare nga adresimi i sfidave të përbashkëta dhe gjithëpërfshirëse. Në të njëjtën kohë, kapacitetet kombëtare për të identifikuar, synuar dhe përballuar sfidat e ndryshme duhet të rriten nëpërmjet investimit në fuqizimin e kapaciteteve për mbledhjen, analizën dhe publikimin e evidencave së bashku me fuqizimin e kapaciteteve për përdorimin e evidencave në zhvillimin, monitorimin dhe vlerësimin e politikave. Një pjesë e rëndësishme e zhvillimit të politikave që mbështeten në evidenca për progresin drejt 47 UHC-së qëndron në matjen dhe përdorimin e detajuar dhe të gjerë të të dhënave të Llogarive Kombëtare të Shëndetësisë në vend për të siguruar ndikim pozitiv të politikave dhe aktiviteteve në reduktimin e vështirësive financiare që lidhen me përdorimin e shërbimeve shëndetësore. Një aspekt i rëndësishëm i përdorimit të evidencave në zhvillimin e politikave është blerja strategjike e shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Konkretisht, çfarë shërbimesh do të blihen, nga kush dhe sa (d.m.th., lidhje e drejtpërdrejtë me nevojat shëndetësore të popullatës), si dhe cilat mekanizma pagese nxisin sjelljen e ofruesve në përgjithësi dhe të ofruesve të kujdesit shëndetësor. Duhet theksuar gjithashtu se vitet e fundit politikat e qeverisë shqiptare i kanë dhënë prioritet trajtimit të diagnozave me Ca. Statistikat e dala nga FSDSKH nëpërmjet sistemit elektronik të recetës tregojnë se vetëm në vitin 2020 janë trajtuar me medikamente për diagnozat me Ca pacientë me vlerë në total 1,869,972,086 lekë ose 17.5% i vlerës totale të rimbursimit të barnave. 10 diagnozat CA më të trajtuara me medikamente të rimbursueshme gjatë vitit 2020 janë sipas vlerës së tyre të rimbursimit: Tabela 4: Diagnozat Ca me rimbursim më të lartë (viti 2020) Nr Diagnoza Përqindja (%) 1 Tumori malinj i gjirit te femrat 31.88% 2 Leucemia mieloide 19.67% 3 Tumori malinj i prostates 11.54% 4 Tumori malinj i veshkes dhe organeve te tjera 7.50% 5 Melanoma malinje 7.22% 6 Leucemia Limfoide 7.12% 7 Tumori malinj i melcise dhe i rrugeve biliare 3.44% 8 Tumori malinj i trurit 2.04% 9 Tumore te papercaktuar 1.61% 10 Tumori malinj i trakese bronkeve dhe mushkerise 1.34% Në vitet e fundit, politikat e reja shëndetësore kanë ndryshuar dhe rrugëtimin e pacientit. Duke i zhvendosur shërbimet pranë vendbanimit të tyre. Sot pacientët e shërbimit të kujdesit parësor referohen për shërbime Onkologjike në QSUT, Poliklinika e Specialiteteve Berat, Poliklinika e Specialiteteve Durrës, Poliklinika e Specialiteteve Elbasan, Poliklinika e Specialiteteve Korcë, Poliklinika e Specialiteteve Lezhë, Poliklinika e Specialiteteve Lushnjë, Poliklinika e Specialiteteve Nr.3 Tiranë, Poliklinika e Specialiteteve Shkodër, Poliklinika e Specialiteteve Vlorë, Shërbimi Spitalor Lac, Spitali Rajonal Durrës, Spitali Rajonal Fier, Spitali Memorial Fier, Spitali Rajonal Kavajë, Spitali Rajonal Shkodër. Ndërsa përsa i përket pacientëve me Ca, me qëllim përfitimin në kohë të diagnostikimit të tyre imazherik si CT Skaner dhe Rezonancë Magnetike, ata referohen për (i) CT Scanner në: QSUT, Poliklinika e Specialiteteve Elbasan, Spitali Rajonal Fier, Spitali Rajonal Shkoder, Spitali Rajonal Lushnje, Spitali Rajonal Durres, Spitali Rajonal Vlore, Poliklinika e Specialiteteve Korce, Poliklinika e Specialiteteve Berat, Spitali Memorial Fier, Spitali Rajonal Gjirokaster, Spitali Universitar i Traumës, Poliklinika e Specialiteteve Lezhë, Drejtoria e Sherbimit Spitalor Sarandë, Poliklinika e Specialiteteve Dibër, Spitali Rajonal Kukës; (ii) MRI në: QSUT, Spitali Rajonal Durrës; Spitali Rajonal Shkodër; Poliklinika e Specialiteteve Elbasan; Spitali Universitar i Traumës; Spitali Rajonal Vlorë; Spitali Memorial Fier; Poliklinika e Specialiteteve Korcë; Në javë referohen për CT rreth 800 pacientë në rang vendi me kohë mesatare pritje 5 ditë dhe për MRI 680 pacientë me kohë mesatare pritje 25 ditë. Duke ulur kështu ndjeshëm kohën e pritjes së pacientëve. Zgjerimi dhe rishikimi i paketës së shërbimeve duhet të shkojë paralelisht me zgjerimin dhe rishikimin e barnave në dispozicion dhe politikat e tyre të mbulimit për të plotësuar paketën e shërbimeve duke garantuar sigurinë dhe cilësinë e lartë të barnave, vaksinave, diagnostikimit dhe pajisjeve mjekësore. 48 Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Identifikimi i nevojave të popullatës nëpërmjet angazhimit publik; përmirësimit të qeverisjes; zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies. - Vazhdueshmëria dhe qëndrueshmëria e 14 Shtëpive mbështetëse të ngritura në vend. - Krijimi i 4 Shtëpive mbështetëse (në Tirane, Vlorë, Dibër dhe Pogradec) - Rikonstruksioni dhe investimi në shtëpitë mbështetëse. - 2 qendra të rikonstruktuara në vitin 2022 dhe 2 qendra në vitin 2023 - Ngritja e institucionit mjekësor të posaçëm për trajtimin e personave me masë mjekësore mjekim i detyruar, me kapacitet rreth 350 shtretër funksional. - Studimi i fizibilitetit për forcimin dhe ngritjen e 6 Qendra Komunitare të Shëndetit Mendor në Fier, Durrës, Dibër, Gjirokastër, Kukës dhe Lezhë - Ngritja e 3 pavioneve të specializuara pranë spitaleve rajonalë Fier, Korcë, Durrës. - Përgatitja e vlerësimit - Sigurimi i shërbimit psikiatrik në spitalet me shtretër. - Numri i pacientëve të trajtuar në spitale psikiatrike - Miratimi i raportit të monitorimit të zbatimit të Planit të Veprimit për Zhvillimin e Shërbimeve të Shëndetit Mendor 2023-2022. - Plani i Veprimit të zhvillimit të shërbimeve Shëndetit Mendor 2023-2030. - Stafet multidisiplinare të shërbimeve të reja komunitare të shëndeti mendor të fuqizuara mbi tipologjinë e shërbimit të ofruar. - Stafet e shërbimeve me shtreter të shëndetit mendor të trajnuara mbi "OBSH Quality Rights training and guidance tools" të OBSH-së - Stafet multidisiplinare të shërbimeve ekzistuese komunitare të shëndetit mendor të fuqizuara. - Modeli i shërbimit socio-shëndetësor i shoqëruar me standardet dhe protokollet për ekipet multidisiplinare të miratuara. - Fuqizimi i ekipeve multidisiplinare sipas kurrikulave të akredituara. - Protokollet e identifikimit te hershem të crregullimeve të zhvillimit të femijeve (përfshirë crregullimet e zhvillimit të shëndetit mendor) për stafet e konsultoreve të nënës dhe fëmijës në KSHP të azhornuara. - Stafet e konsultoreve të nënës dhe fëmijës në KSHP-të të trajnuar mbi protokollet e reja. - Broshura dhe informacion i dedikuar pregatitet për ditën ndërkombëtare të shëndetit mendor. - Zhvillohen trajnimet dhe shërbimet e integruara socio-shendetësore në nivel parësor. Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.1 Masa: 2.1.1. Zhvillimi i mekanizmave mbrojtës financiarë për mbulimin me kujdes shëndetësor pranë vendbanimit të qytetarëve. 2.1.1. a. Ofrimi i Programit Kombëtar të Kontrollit Mjekësor Bazë - Grup Mosha 35-70 vjeç. 2.1.1. b. Ofrimi i Programit Kombëtar i Depistimit të Kancerit të Qafës së Mitrës 2.1.1. c. Ofrimi i Programit Kombëtar të Depistimit të Kancerit të Gjirit 2.1.1. d. Zgjerimi i gamës së paketave shëndetësore të financuara 100% falas nga shteti 2.1.1. e. Zgjerimi i mbulimit financiar të shërbimeve për personat e prekur nga COVID-19. Treguesit në nivel masash: - Mënyra e financimit të shërbimeve shëndetësore - Numri i përfituesve nga realizimi check up-it /vjetor - Rritet numri i grave që kryejnë analizën HPV falas - Rritet numri i grave që kryejnë depistimin e gjirit - Rriten përfituesit e paketave shëndetësore 49 - Rritet numri i perfituesve nga skema e sigurimeve shendetesore per te prekurit nga COVID-19 Masa: 2.1.2 Zhvillimi i Planit Strategjik mbi rolin e Shqipërisë në diskutimet, rrjetet dhe organizatat rajonale dhe globale në lidhje me tematikat shëndetësore. 2.1.2. a. Ngritja e Grupeve të Punës të përbashkëta me përfaqësues nga ministritë përgjegjëse për Shëndetësinë, Çështjet Sociale, Sigurinë e Ushqimit dhe Ujit, Mjedisin, Energjinë, Integrimin në BE. 2.1.2. b. Hartimi i udhërrëfyesve/planeve strategjike për aktivizimin/fuqizimin e rolit të Shqipërisë në mekanizmat ndër-rajonalë, globalë, agjenda shëndetësore e të cilëve është me interes strategjik ose të veçantë për Shqipërinë. Treguesit në nivel masash: - Shqipëria, modeli i kontribueses aktive në diskutimet globale të shëndetit dhe lider rajonal në përmirësimin e shëndetit të popullsisë - Përcaktohen përfaqësuesit - Hartohet kuadri rregullativ Masa: 2.1.3 Krijimi i mekanizmave për angazhim të fortë mbi temat prioritare për Shqipërinë në diskutimet, rrjetet dhe organizatat shëndetësore rajonale dhe globale. 2.1.3. a. Fuqizimi i koordinimit për zhvillimin dhe monitorimin e zbatimit të programeve dhe projekteve të BE- së që lidhen me shëndetin (në kuadrin e integrimit në BE). 2.1.3. b. Përforcimi i aksesit në fondet IPA 3, duke i dhënë përparësi shëndetit, duke fuqizuar dhe demonstruar kapacitetet programatike të llogaridhënies financiare, duke zhvilluar projekt propozime dhe duke treguar koherencë strategjike. 2.1.3. c. Fuqizimi i mbështetjes së anëtarësimit të Shqipërisë në organet drejtuese globale dhe rajonale të OBSH-së. Treguesit në nivel masash: - Aktivizohet mirëqeverisja në sektorin e shëndetësisë - Pjesëmarrja dhe gjithëpërfshirja, koordinohen - Fondet IPA III - Përfshirja e Shqipërisë Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i mekanizmave të konsultimit publik me qëllim rritjen rritjen e transparencës dhe llogaridhënies ndaj publikut dhe popullatës Analiza e situatës dhe sfidat Shëndeti është një nga të drejtat themelore të njeriut. Sistemet moderne shëndetësore duhet të sigurojnë të drejtën e çdo qytetari për të gëzuar nivelin më të lartë të mundshëm të shëndetit dhe mirëqenies fizike, mendore dhe sociale. Kjo ndiqet nëpërmjet zbatimit të politikave moderne të shëndetit publik, të cilat janë një kusht themelor për (i) trajtimin efektiv, efikas dhe të qëndrueshëm të faktorëve kryesorë të rrezikut; (ii) arritjen e objektivave të aksesit universal dhe heqjen e pabarazive socio-ekonomike. Mjedisi i globalizuar, që ndryshon me ritme të shpejta dhe situata pandemike, krijon sfida të vazhdueshme në fushën e sistemit shëndetësor shqiptar. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), sfidat kryesore me të cilat duhet të përballemi janë kriza ekonomike, pabarazitë sociale, plakja e popullsisë dhe incidenca e lartë e sëmundjeve degjenerative kronike, flukset e migrimit dhe refugjatëve, si dhe kërcënimet mjedisore moderne, duke përfshirë ndryshimin e klimës. Sistemi i kujdesit shëndetësor duhet të përfshijë veprimtari për bashkëpunimin rajonal dhe ndërkombëtar. 50 Për këto arsye, vazhdoi i njëjti Qëllim i Politikës 2 – Progresi drejt UHC i Strategjisë Kombëtare 2016-2020 në mënyrë që të sigurojë iniciativat e nevojshme drejt UHC-së së popullsisë shqiptare për periudhën 2021-2030. Ndërhyrjet/veprimet Sigurimi i përgjigjes së sistemit shëndetësor ndaj nevojave shëndetësore të popullatës nëpërmjet përmirësimit të qeverisjes, zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Zbatohen politikat ndërkombëtare të konsultimit publik në ambjentin shëndetësor - Vendosen standarte në konsultimin publik - Dëgjohet zëri i popullatës - Arrihen objektivave të aksesit universal - Reduktohen pabarazitë socio-ekonomike - Institucionet i japin llogari publikut - Rritet tranparenca ne vendim-marrje dhe ekzekutiv - Numri i mbledhjeve të Këshillit të Pacientëve - Përqindja e nismave ligjore, përfshirë aktet nënligjore, që i nënshtrohen dëgjesave publike - Përqindja e mbledhjeve të diskutimit të planit dhe buxhetit për shëndetësinë në Këshillat Bashkiake, ku ka pjesëmarrje të përfaqësuesve të shoqërisë civile Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.2 Masa: 2.2.1 Rishikimi dhe vlerësimi i mekanizmave të konsultimit publik në lidhje me ofruesit e shërbimeve shëndetësore nëse këto kanë ofruar angazhim të rëndësishëm dhe me ndikim tek palët e interesuara. 2.2.1. a. Vlerësimi i proçedurave të konsultimit publik nga ofruesit e shërbimeve shëndetësore 2.2.1. b. Përmirësimi i kuadrit rregullativ dhe ligjor për konsultimin publik 2.2.1. c. Vlerësimi i variacioneve të konsultimeve publike në nivel rajonal dhe lokal 2.2.1. d. Vendosja e standarteve me qëllim organizimin e një konsultimi publik të standartizuar 2.2.1. e. Aktivizimi i Këshillit të Pacientëve Treguesit në nivel masash: - Rritja e Angazhimit Publik - Rishikohen procedurat - Hartohet kuadri ligjor dhe rregullativ - Dëgjohet zëri publikut - Mekanizmat e llogaridhënies funksionojnë - Këshilli i Pacientëve mblidhet periodikisht Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës II: Rishikimi, përditësimi dhe fuqizimi i mekanizmave të mirëqeverisjes në sektorin shëndetësor Analiza e situatës dhe sfidat Qeverisja në Sektorin Shëndetësor është një nga kornizat që përmirëson cilësinë e kujdesit dhe aksesin pasi rrit përgjegjshmërinë dhe promovon transparencën. Qeverisja në sektorin shëndetësor ndikon në rezultatet e kujdesit shëndetësor dhe në ndarjen e përgjegjësive sipas niveleve të sistemit. Qeverisja në sektorin shëndetësor luan një rol të rëndësishëm në përmirësimin e nevojave dhe kërkesave të pacientëve duke promovuar përgjegjësinë institucionale. Tani është koha për të përfshirë strategji dhe politika në Shqipëri për të zbatuar konceptin e qeverisjes në kujdesin shëndetësor dhe për të përmirësuar cilësinë e kujdesit dhe aksesit. 51 Përgjegjësia, transparenca, pjesëmarrja dhe përfshirja janë ndër parimet bazë të politikave dhe programeve të Qeverisë Shqiptare. Qeveria Shqiptare ka lançuar tashmë mjete online që u mundësojnë qytetarëve dhe organizatave të marrin pjesë në hartimin e politikave shëndetësore. Platforma e konsulencës online quhet e- Albania. Transformimi aktual i rrjetit spitalor, prezantimi i operatorëve të kujdesit shëndetësor dhe blerësit publik qendror të shërbimeve të kujdesit shëndetësor, si dhe rritja e planifikuar e autonomisë së ofruesit të kujdesit shëndetësor në menaxhimin e tyre të përditshëm, të gjitha kërkojnë mekanizma të rinj qeverisës. Si shembull, çfarë niveli të kontrollit nga autoritetet qendrore dhe si do të mbahet në spitalet e reja autonome si dhe në çfarë kapaciteti do të përfshihet përfaqësimi i grupeve publike të interesit (kryesisht pacientët, grupet etnike, etj.) në qeverisjen e sektorit shëndetësor në të ardhmen. Kjo vlen edhe për zhvillimin e dokumenteve të ndryshme strategjike ku “pronësia” (së bashku me detyrat dhe përgjegjësitë) e dokumenteve të tilla mund të shpërndahet nga organizatat mjekësore, përfaqësimi i pacientëve, MSHMS, autoritetet rajonale dhe aktorët e tjerë të mundshëm në varësi të temave specifike. Ndërhyrjet/veprimet Rishikimi, përditësimi dhe fuqizimi i mekanizmave të mirëqeverisjes në sektorin shëndetësor Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Promovohet qeverisja institucionale në sektorin shëndetësor. - Përmirësohen nevojat dhe kërkesat e pacientëve në bazë të përgjegjësisë dhe llogaridhënies institucionale. - Numri i raportimeve periodike për mirëqeverisjen e sektorit të shëndetësisë - Numri i Këshillave Rajonale të Shëndetit me aktivitet të rregullt Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.3 Masa: 2.3.1. Vlerësimi, përditësimi dhe forcimi i mekanizmave të qeverisjes në sektorin e shëndetësisë. 2.3.1. a. Pregatitja e raportimit periodik mbi qeverisjen aktuale në sektorin shëndetësor. 2.3.1. b. Prezantimi dhe diskutimi i raporteve të OBSH, të Komisioneve të Çështjeve Sociale dhe Shëndetit. 2.3.1. c. Krijimi i 4 Këshillave Kombëtar Rajonalë të Shëndetit. 2.3.1. d. Ristrukturimi i bordeve, këshillave, komiteteve bazuar në prioritet strategjik dhe në rekomandimet e raporteve vlerësuese periodike. Treguesit në nivel masash: - Standarte të reja në mirëqeverisje - Raportimi periodik - Prezantime - Ngrihen 4 Këshillat Rajonalë - Borde, këshilla, komitete të ristrukturuara Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i sistemit shëndetësor për të adresuar nevojat shëndetësore specifike të popullatës dhe barrierat për barazi gjatë gjithë ciklit të jetës Analiza e situatës dhe sfidat OS-4 adreson një nga parimet kryesore të UHC-së: mos lini askënd pas. Ballafaqimi me mesataret në sistemet shëndetësore dhe kudo tjetër do të thotë që nevojat specifike të njerëzve, grupeve të popullsisë, rajoneve, etj. nuk merren parasysh. Në të njëjtën kohë, ndikimet më të mëdha në shëndet mund të bëhen në grupe që janë më keq dhe nën mesataren. Në të njëjtën kohë, për shembull, përmirësimi i jetëgjatësisë mesatare të grupeve 52 të popullsisë me jetëgjatësinë më të ulët ka gjithashtu ndikimin më të madh në mesataren kombëtare. Shpesh ndodh që adresimi i nevojave të personave më të varfër (p.sh., heqja e barrierave të aksesit në shërbim duke ristrukturuar procesin e kujdesit, kriteret e përshtatshmërisë, etj.) gjithashtu përmirëson rezultatet në pjesën tjetër të popullsisë, pasi shumica e popullsisë ndikohet nga të njëjtat barriera ose faktorë, vetëm në shkallë të ndryshme. Pjesë e zbatimit të objektivit të barazisë është matja e kënaqësisë së popullatës me shërbimet e disponueshme dhe të gjitha barrierat e mundshme në përdorimin e shërbimeve në mënyrë që këto barriera të mund të trajtohen, shërbimet të përmirësohen dhe politikat të përditësohen. Në vijim të sa më sipër, OS-4 fokusohet në (i) sigurimin që objektivi i barazisë të zbatohet në të gjitha politikat dhe shërbimet; (ii) që nevojat e grupeve të ndryshme të popullsisë të adresohen në politika dhe shërbime në mënyrë të barabartë; (iii) që barrierat për përdorimin e shërbimeve në grupe të ndryshme të popullsisë maten rregullisht dhe ndërmerren veprime për të hequr këto barriera. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i sistemit shëndetësor për të adresuar nevojat shëndetësore specifike të popullatës dhe barrierat për barazi gjatë gjithë ciklit të jetës. Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Nevojat e grupeve të ndryshme të popullsisë adresohen në politika dhe shërbime në mënyrë të barabartë; - Barrierat për përdorimin e shërbimeve në grupe të ndryshme të popullsisë maten rregullisht dhe ndërmerren veprime për të hequr këto barriera. - Mënyra e barazisë që përfshihet në politikat shëndetësore - Përqindja e raportimit institucional periodik - Numri i politikave shëndetësore me indeks te barazise - Ekzistenca e sistemit të mbledhjes së të dhënave rreth barrierave për barazinë Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.4 Masa: 2.4.1 Sigurimi i përfshirjes së objektivave të barazisë dhe nevojave të grupeve të ndryshme të popullatës në proçesin e zhvillimit të politikave shëndetësore. 2.4.1. a. Rishikimi i politikave kombëtare dhe sigurimi i përfshirjes së objektivit të barazisë në të gjitha proçese e zhvillimit të politikave shëndetësore 2.4.1. b. Përditësimi i parimeve dhe proçedurave për përfshirjen e të gjitha grupeve të popullatës në procesin e zhvillimit të politikave 2.4.1. c. Krijimi i sistemit të mbledhjes së rregullt të informacioneve në lidhje me barrierat për barazinë në grupe të ndryshme të popullatës Treguesit në nivel masash: - Politikat shëndetësore përfshijnë barazi. - Rishikohen dhe vendosen objektiva të reja - Gjithëpërfshirje - Mblidhet Informacioni 53 Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës II: Rishikimi dhe zhvillimi i financimit të kujdesit shëndetësor Analiza e situatës dhe sfidat Tendencat e rritjes së prevalencës dhe barrës së sëmundshmërisë dhe sëmundjeve kronike, plakjes së popullsisë, pandemive dhe pasojave të tyre, ndryshimeve të stilit të jetesës, etj., të gjitha paraqesin sfida të reja për financimin e shëndetësisë në Shqipëri. 5 vitet e fundit, Shqipëria ka filluar nisma të reja për riorganizimin e financimit të kujdesit shëndetësor nëpërmjet paketave të përcaktuara shëndetësore dhe programeve parandaluese. Vizioni afatgjatë i sistemit shëndetësor shqiptar ka qenë dhe vazhdon të jetë në rritjen e prioriteteve të parandalimit të sëmundjeve dhe jo vetëm në përballimin e rezultateve dhe trajtimit të sëmundjeve. Rishikimi dhe zhvillimi i mekanizmave të financimit dhe pagesës për kujdesin shëndetësor së bashku me paketën e shërbimeve që mbulohen nga fondet publike është një nxitje për të koordinuar kujdesin dhe për të zbatuar kujdesin e integruar. Prandaj, sistemi ekzistues i financimit të sistemit shëndetësor duhet të vlerësohet me kujdes dhe mekanizmat e rinj të mundshëm të financimit dhe pagesës duhet të merren në konsideratë dhe të zhvillohen për të fuqizuar koordinimin dhe integrimin e kujdesit në të gjithë nivelet e ofruesve të kujdesit dhe shërbimeve. Zbatimi i Objektivit Specifik të Qëllimit të Politikës 2 së bashku me ndërveprimet do të jetë një mundësi për të krijuar mekanizma pagese që promovojnë: (i) integrimin e kujdesit ndaj pacientit; (ii) miratimin e mekanizmave që garantojnë fillimin dhe financimin afatgjatë të programeve shëndetësore; (iii) rritjen dhe sigurimin e qëndrueshmërisë së financimit të kujdesit shëndetësor së bashku me reduktimin e vështirësive financiare të përdoruesve të mundshëm të shërbimeve shëndetësore; (iv) krijimin e stimujve financiarë për koordinimin e kujdesit, rritjen e cilësisë së shërbimeve dhe efikasitetin e ofrimit të shërbimeve (së bashku me rritjen e autonomisë së ofruesit); (v) stimulimin dhe mbështetjen e koordinimit të kujdesit midis ofruesve të ndryshëm të kujdesit shëndetësor, si p.sh. me mekanizmat e pagesës për koordinim (P4C). Sfida e SKSH 2030 është përmirësimi i financimit të kujdesit shëndetësor në një mënyrë të qëndrueshme si në lidhje me sigurimin e rritjes së financimit të përgjithshëm dhe të qëndrueshëm të sistemit shëndetësor, ashtu edhe në lidhje me sigurimin e financimit të qëndrueshëm dhe të parashikueshëm për ofruesit e kujdesit shëndetësor. Si pjesë e qëndrueshmërisë së përgjithshme të financimit të kujdesit shëndetësor, reduktimi i pagesave nga xhepi do të realizohet duke zhvendosur gjithnjë e më shumë këtë komponent të financimit të kujdesit shëndetësor në burimet publike, duke zvogëluar në këtë mënyrë barrën e individëve dhe familjeve. Në përgjithësi, shëndeti do të mbetet një e mirë publike - parashikohet që financimi publik për kujdesin shëndetësor të arrijë në 70% të shpenzimeve të përgjithshme shëndetësore deri në vitin 2030 (nga 43% në vitin 2013) duke siguruar kështu që asnjë familje shqiptare të mos bjerë në varfëri për shkak të pagesës për kujdesin shëndetësor. OS-7 trajton temat e mësipërme nëpërmjet tre fushave kryesore: (i) rritjes së financimit publik të kujdesit shëndetësor dhe reduktimit të pagesave nga xhepi; (ii) ri-hartimit të politikave të mbulimit për të zvogëluar nevojën e paplotësuar dhe për të përmirësuar mbrojtjen financiare, dhe; (iii) rregullimit të pagesave për shërbimet e kujdesit shëndetësor për të stimuluar integrimin dhe cilësinë e kujdesit. Ndërhyrjet/veprimet Rishikimi dhe zhvillimi i financimit të kujdesit shëndetësor Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Sigurohet integrimi i kujdesit shëndetësor ndaj pacientit - Miratohen mekanizma që garantojnë financim të qëndrueshëm afatgjatë të programeve shëndetësore - Sigurohet qëndrueshmëria e financimit të kujdesit shëndetësor së bashku me reduktimin e vështirësive financiare të përdoruesve të shërbimeve shëndetësore 54 - Krijimi dhe zbatimi i stimujve financiarë për koordinimin e kujdesit - Rritja e cilësisë së shërbimeve dhe efikasiteti i ofrimit të shërbimeve (së bashku me rritjen e autonomisë së ofruesit) - Stimulimi dhe mbështetja e koordinimit të kujdesit midis ofruesve të ndryshëm të kujdesit shëndetësor, si p.sh. me mekanizmat e pagesës për performancë - % e buxhetit të qeverisë që shpenzohet për shëndetësinë - % e shpenzimeve nga xhepi si pjesë e shpenzimeve të përgjithshme shëndetësore - Numri i kontribuesve aktive ne skemen e sigurimeve shendetesore - Përqindja e rritjes së pagave për personelin mjekësor - Përqindja e rritjes së pagave për personelin infermieror - Tipi i bashkëpagesës për barnat - Numri i pajisjeve mjekësore në skemën e rimbursimit - Niveli i mbështetjes për kosto transporti për personat me dialize, kemio/radio-terapi Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.5 Masa: 2.5.1 Rritja e buxhetit të shëndetësisë. 2.5.1. a. Sigurimi i prioriteteve të shpërndarjes së buxhetit për shëndetësinë. 2.5.1. b. Vlerësimi i nivelit të pagesave joformale dhe trajtimi i tyre, veçanërisht në kujdesin spitalor. 2.5.1. c. Reduktimi i shpenzimeve nga xhepi si pjesë e shpenzimeve të përgjithshme shëndetësore nën 30%. 2.5.1. d. Vazhdimi i mbulimit universal, nëpërmjet pagesave të kontributeve që duhet të mbulojë të gjithë popullatën. 2.5.1. e. Rishikimi dhe zbatimi i mekanizmave miks të pagesave për shërbime të ndryshme dhe ofrues shërbimesh (Ref. Objektivi specifik 3, politika 6, Strategjia e KSHP 2020-2025). Treguesit në nivel masash: - Përqindja e rritjes së buxhetit në shëndetësi - Vendosen prioritetet - Vlerësohet VKM 555 e pagave - Ulen shpenzimet nga xhepi - Numri i kontribuesve - Pagesat mix vlerësohen Objektivi Specifik 6 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i mekanizmave dhe kapaciteteve të planifikimit dhe blerjes strategjike nëpërmjet financimit të kujdesit shëndetësor Analiza e situatës dhe sfidat Qeveria shqiptare po bën përpjekje të vazhdueshme për të rritur financimin e sistemit shëndetësor nëpërmjet hartimit të politikave të reja financiare. Një nga synimet e Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm 3.8 është arritja e “mbulimit universal shëndetësor”, duke përfshirë mbrojtjen nga rreziku financiar, aksesin në shërbime cilësore të kujdesit shëndetësor themelor dhe akses në barna thelbësore të sigurta, efikase, cilësore, të përballueshme dhe vaksina për të gjithë”. Financimi i kujdesit shëndetësor është ndër të tjera shumë i përfshirë në proceset e planifikimit dhe blerjes së kujdesit shëndetësor. Parimi strategjik i blerjes fokusohet në mënyrën më të mirë për t’iu përgjigjur nevojave shëndetësore të popullatës dhe përparësive kombëtare duke përdorur blerjen, p.sh., çfarë shërbimesh të blihen, nga cilët ofrues të shërbimeve të kujdesit shëndetësor, në cilat fusha dhe në cilat nivele mbulimi për grupe të veçanta të popullsisë. Si të tilla, parimet strategjike të blerjes mund të përdoren për të krijuar rrjetin e ofruesve dhe aksesin në shërbime në mënyrë strategjike. Prandaj, ekziston një potencial i konsiderueshëm në 55 kalimin nga transferimi i fondeve tek ofruesit (p.sh., bazuar në buxhetet historike, numrin e shtretërve, etj.) drejt blerjes së rezultateve (p.sh., rastet e trajtuara) dhe më pas gjithashtu drejt blerjeve më strategjike ku blihen aktivitetet e ndryshme të ofruesve të tjerë ose sjelljet. Si rezultat, fillimi i një udhëtimi drejt blerjeve strategjike mund të ndihmojë në zhbllokimin e potencialit për rritjen e barazisë, efikasitetit dhe cilësisë së sistemit të kujdesit shëndetësor në Shqipëri. OS-6 trajton tre fusha kryesore për këtë qëllim: (i) rishikimin e mekanizmave aktualë të planifikimit dhe prokurimit; (ii) zhvillimin e politikave të reja për financimin e shëndetit; (iii) fuqizimin e mekanizmave të grumbullimit të të ardhurave, bashkimit dhe blerjes së shërbimeve. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i mekanizmave dhe kapaciteteve të planifikimit dhe blerjes strategjike nëpërmjet financimit të kujdesit shëndetësor Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Rishikimi mekanizmavë aktual të planifikimit dhe prokurimit. - Zhvillohen politikave të reja për financimin e kujdesit shëndetësor. - Fuqizohet mekanizmi i grumbullimit të të ardhurave dhe blerjes së shërbimeve. - Përqindja e financimit të kujdesit shëndetësor. - Numri i paketave në shërbimet shëndetesore jopublike të blera nga FSKDSH. - Përqindja e kontribuimeve në totalin e financimit nga FSDKSH (skemë mikse: kontribuese + taksim i përgjithshëm). Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.6 Masa: 2.6.1. Zhvillimi i politikave shëndetësore me qëllim për të lëvizur drejt blerjes së shërbimeve dhe qeverisjes së financimit të kujdesit shëndetësor. 2.6.1. a. Rishikimi i kuadrit rregullativ dhe ligjor të Fondit të Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor. 2.6.1. b. Krijimi i Planit të Veprimit për të filluar fuqizimin dhe përmirësimin e qeverisjes së financimit të kujdesit shëndetësor dhe progresin drejt blerjes të shërbimeve të kujdesit shëndetës apo vizionin kombëtar dhe prioritetet shëndetësore. 2.6.1. c. Rishikimi i skemës së financimit me qëllim kalimin në mekanizma të rinj të financimit që bazohen në produkte dhe që japin përparësi në përmirësimin e rezultateve shëndetësore për popullatën shqiptare. Treguesit në nivel masash: - Aplikohen ndryshime në financimin e kujdesit shëndetësor - Azhornohet Ligji - Krijohet Plan Veprimi - Azhornim i Skemës së sigurimit të kujdesit shëndetësor Objektivi Specifik 7 i Qëllimit të Politikës II: Përmirësimi i aksesit në barna, vaksina, diagnostifikime dhe pajisje të sigurta e cilësore Analiza e situatës dhe sfidat Disponueshmëria, aksesi dhe cilësia e produkteve shëndetësore ka qenë gjithmonë një nga prioritetet e qeverisë shqiptare. Parandalimi, diagnostikimi dhe trajtimi, rehabilitimi, kujdesi i specializuar dhe kujdesi afatgjatë, të gjitha varen nga disponueshmëria, përballueshmëria dhe cilësia e lartë e barnave, vaksinave, diagnostikimit dhe pajisjeve të ndryshme. Prandaj, është e rëndësishme që Qeveria Shqiptare të vazhdojë të punojë për përditësimin dhe fuqizimin e politikave dhe kapaciteteve për sigurimin e cilësisë së barnave që 56 qarkullojnë në treg, duke përmirësuar dhe rritur transparencën e hyrjes në treg të barnave, pajisjeve të reja, etj. Objektivi i parë në arritjen e sa më sipër është garantimi dhe sigurimi që të gjitha proceset për hyrjen në treg janë të qarta, transparente dhe bazohen në evidenca të forta mbi sigurinë, efikasitetin dhe cilësinë e produkteve mjekësore. Autoritetet kombëtare përgjegjëse për tregun farmaceutik, procedurat për autorizimin e tregut dhe legjislacionin përkatës mund të përfitojnë nga rishikimi i performancës dhe fuqizimi i mëtejshëm. Paralelisht, sistemi i prokurimit qendror dhe proceset e prokurimit në përgjithësi mund të përfitojnë nga një rishikim dhe përmirësim, për të fuqizuar më tej sigurinë e barnave dhe për t’u përgatitur për nevojat e ardhshme të kujdesit shëndetësor në Shqipëri. Ekziston gjithashtu një potencial, veçanërisht në kontekstin e sigurisë së barnave, për të mbështetur dhe fuqizuar prodhimin farmaceutik kombëtar, duke siguruar gjithashtu nivelin më të lartë të sigurimit të cilësisë së prodhimit. Praktika e mirë e ruajtjes dhe shpërndarjes së barnave u ligjërua në Shqipëri në vitin 2018 për të vendosur standarde për ruajtjen e barnave në magazina, automjete transporti dhe objekte shpërndarjeje së bashku me vendosjen e standardeve për sistemet e sigurimit të cilësisë duke përcaktuar përgjegjësitë dhe proceset për të gjitha palët e përfshira në shpërndarjen e barnave. Sidoqoftë, fuqizimi i mëtejshëm i një sistemi monitorimi mbi cilësinë, shpërndarjen, disponueshmërinë dhe aksesin në barna, vaksina, diagnostifikime dhe pajisje mund të ndihmojë në sigurimin e disponueshmërisë së plotë të barnave me cilësi të lartë për të gjithë ata që kanë nevojë për to. Kjo gjithashtu do të ndihmonte në mbështetjen e vazhdimësisë së reformave të kujdesit dhe zhvillimet në fushat e tjera të kujdesit shëndetësor dhe përfundimisht do të ndihmonte për të siguruar përmirësimin e shëndetit të popullsisë në Shqipëri për vitet në vazhdim. Në përgjithësi, OS-7 trajton tre fusha kryesore: (i) fuqizimin e qeverisjes së tregut farmaceutik duke përfshirë kapacitetet kombëtare, transparencën dhe bazën e evidencave të hyrjes në treg dhe kuadrin e përgjithshëm ligjor të tregut farmaceutik; (ii) mbështetjen e prodhimit farmaceutik kombëtar, veçanërisht në fushën e sigurimit të cilësisë, dhe; (iii) monitorimin dhe menaxhimin e përmirësuar të cilësisë, disponueshmërisë, shpërndarjes dhe aksesit në farmaceutikë në Shqipëri. Ndërhyrjet/veprimet Përmirësimi i aksesit në barna, vaksina, diagnostifikime dhe pajisje të sigurta e cilësore Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizohet roli dhe kapacitetet e autoritetit rregullator të barnave dhe pajisjeve mjekësore (AKBPM), duke ndjekur kriteret e autoriteteve ndërkombëtare (OBSH, Global Benchmarking Tool). - Sigurohen procedurat e standartizuara për hyrjen në treg. - Fuqizohet transparenca, cilësia, siguria, gjurmueshmëria dhe efikasiteti i produkteve. - Sigurohet nivel i lartë në cilësinë e prodhimit të kontrolluar në vend. - AKBPM certifikohet me ISO 17025 - Numri i depove të barnave në spitale që plotësojnë standardet EU - Përqindja e ofrueseve të shërbimeve që raportojnë rregullisht mbi farmakovigjilencën - Numri i barnave që eksportohen - Numri i barnave që importohen - Numri i kompanive që regjistrohen - Numri i kompanive që prodhojnë dhe shpërndajnë Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.7 Masa: 2.7.1 Fuqizimi i qeverisjes së tregut farmaceutik duke përfshirë vaksinat, diagnostifikimet dhe pajisjet 2.7.1. a. Ndryshime në kuadrin ligjor dhe rregullator të tregut farmaceutik. 2.7.1. b. Përmirësimi në vazhdim i sigurisë së cilësisë së barnave. 57 2.7.1. c. Vijimi I politkave që garantojnë disponueshmërinë e barnave. 2.7.1. d. Rritja e farmakovigjilencës në tregun farmaceutik. 2.7.1. e. Përshtatja me zhvillimet e reja teknologjike me qëllim rritjen e efikasitetit të menaxhimit dhe monitorimit të ciklit të jetës së barit. 2.7.1. f. Krijimi i një Sistemi për Menaxhimin e Cilësisë së barnave nëpërmjet rritjes së survejancës post- marketing të barnave. 2.7.1. g. Fuqizimi i sistemit të sigurimit të cilësisë farmaceutike nga prodhimi farmaceutik, importi, autorizimi i tregut deri në shpërndarjen tek përdoruesi përfundimtar nëpërmjet krijimit të sistemit track and trace. 2.7.1. gj. Promovimi i investimeve në lidhje me kërkimin dhe zhvillimin (R&D) e barnave të reja. 2.7.1. h. Informatizimi i rrjetit farmaceutik (hartëzimi i rrjetit të farmacive, importuesve dhe shpërndarësve) dhe krijimi i data bazës me të dhëna kombëtare me qëllim rritjen e efikasitetit të mbikëqyrjes së tregut farmaceutik. Treguesit në nivel masash: - Standartizohet mirëqeverisja e tregut farmaceutik - Azhornohet baza ligjore dhe rregullative - Cilësia garantohet - Disponueshmëria e barnave - Farmakovigjilenca - Teknologjia e barnave - Menaxhimi i cilësisë - Sistem sigurimi - Promovimi - Sistem i dixhitalizuar Objektivi Specifik 8 i Qëllimit të Politikës II: Rishikimi dhe zgjerimi i politikave dhe rregullave të rimbursimi të barnave si dhe mekanizmat e shpërndarjes së tyre Analiza e situatës dhe sfidat Që nga viti 2014 Qeveria Shqiptare ka rritur listën e barnave të rimbursueshme me 191 barna të reja të shpërndara në mënyrë të barabartë ndër vite për të zgjeruar gamën e sëmundjeve që mbulohen dhe në këtë mënyrë edhe numrin e personave që përfitojnë nga kjo skemë. Zgjerimi i listës korrespondon gjithashtu me rritjen e fondeve për rimbursimin e medikamenteve me 33% (nga 8.3 miliardë lekë në vitin 2013 në 11 miliardë në vitin 2020) me fokus në trajtimin e kancerit, dializën, diabetin e fëmijëve, përfshirjen e pajisjeve të para mjekësore në listë dhe të tjera. Përmirësimi i aksesit në produktet shëndetësore është një sfidë shumëdimensionale që kërkon politika dhe strategji gjithëpërfshirëse kombëtare. Si pjesë e kësaj përpjekjeje, Qeveria Shqiptare ndërmori edhe hapa të tjerë financiarë dhe administrativë për t’i bërë produktet farmaceutike më të përballueshme. Shembujt përfshijnë heqjen e TVSH-së ekzistuese prej 10% për barnat (që nga viti 2014), miratimin e indeksimit të çmimeve të barnave (krahasuar me çmimet në Greqi, Itali, Maqedoni, Kroaci, Serbi) që lejuan përdorimin e 7.5 milion dollarëve të kursyer për zgjerimin e rimbursimit, rregullimin e çmimit të barnave gjenerike në formën e tavanit të çmimeve deri në 80% të çmimit të barnave të patentuara, etj. Siç u ilustrua, përballueshmëria dhe zgjerimi i listës së ilaçeve të rimbursuara ka qenë një përparësi për MSHMS-në. Rritja e alternativave të mëtejshme dhe disponueshmëria (financiare) e barnave vazhdon të jetë një përparësi nëpërmjet sigurimit të disponueshmërisë së 0% barna me bashkëpagesë për të gjitha sëmundjet kryesore, preferencën e bashkëpagesave të ulëta fikse në vend të bashkëpagesave me përqindje, duke kufizuar bashkëpagesat vjetore të barnave për pacientët, duke siguruar efikasitet të lartë të barnave që rimbursohen, etj. 58 Pra, OS-8, trajton tre fusha kryesore për zgjerimin e rimbursimit të ilaçeve: (i) zgjerimin e listës së rimbursimit të barnave; (ii) uljen e bashkëpagesave për barna, dhe; (iii) sigurimin e efikasitetit të lartë dhe efikasistetin në kosto të barnave në listën e rimbursimit, duke siguruar gjithashtu respektimin e lartë të trajtimit nga pacientët. (domethënë, vazhdimësia e kujdesit). Ndërhyrjet/veprimet Rishikimi dhe zgjerimi i politikave dhe rregullave të rimbursimi të barnave si dhe mekanizmat e shpërndarjes së tyre Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Reduktohen bashkëpagesat e qytetarëve; - Zgjerohet lista nga viti në vit; Sigurohen kontrata të reja MAH; - Sigurohet efikasitetit i barnave në listën e rimbursimit; - Zgjerohet gama e barnave për trajtimin e diagnozave; - Rritet disponueshmëria e alternativave dhe e mbështetjes financiare të rimbursimit të tyre. - Numri i principeve aktive ne listen e barnave te rimbursueshme - Përqindja e shpenzimeve për barna ndaj totalit të shpenzimeve të familjeve për shëndetin - Përqindja e përfituesve nga barnat me rimbursim - Përqindja e diagnozave që mbulohen Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.8 Masa: 2.8.1. Zgjerimi i gamës së mbulimit me barna në rrjetin e hapur ambulator. 2.8.1. a. Mbulimi i rrjetit të hapur me barnat e listes se barnave te rimbursueshme ne te gjithe territorin. 2.8.1. b. Vlerësimi/rishikimi/monitorimi i marzhit të fitimit në zinxhirin e tregetimit te barnave, ulja e bashkëpagesave. 2.8.1. c. Vendosja e kufirit të përgjithshëm për shpenzimet për barna ambulatore, veçanërisht për popullatën me të ardhura të ulta. 2.8.1. d. Fushata komunikimi per rritjen e besimit te popullates ne barnat e listes se barnave te rimbursueshme. Treguesit në nivel masash: - Rritet numri i përfituesve - Reduktohen bashkëpagesat dhe ulen kostot indirekte - Reduktohen bashkëpagesat - Rritet monitorimi - Nivel kufiri - Rritet besimi, shtohet konsumi i barnave të listës, pakësohen shpenzimet nga xhepi për barna Objektivi Specifik 9 i Qëllimit të Politikës II: Kontrolli i rezistencës antimikrobike (AMR) Analiza e situatës dhe sfidat Rezistenca antimikrobike (AMR) është një kërcënim për trajtimin me antibiotikë që ka shpëtuar jetë të panumërta me kalimin e viteve që nga zbulimi i penicilinës. Disa nga nxitësit ndërkombëtarë të AMR-së mund të gjenden në përdorimin e tepruar të antibiotikëve p.sh., në formën e përdorimit të antibiotikëve kur nuk janë rekomanduar me recetë, ndërprerjen e trajtimit, përdorimin e antibiotikëve jo të duhur për një rast të veçantë, etj. Udhëzimet ndërkombëtare janë hartuar për të adresuar këto shkaqe të AMR-së duke vënë në zbatim procedura të dedikuara, mekanizma monitorimi, materiale trajnimi dhe mjete të tjera të përshtatshme. MSHMS-ja është e angazhuar për të finalizuar, miratuar dhe zbatuar plotësisht planin kombëtar të veprimit për 59 AMR-në, i cili do të përfshinte praktikat më të mira globale që kanë rezultuar efikase në menaxhimin dhe përmirësimin e situatës së AMR-së. Siç u tregua më parë, fuqizimi i monitorimit dhe kontrollit të përshkrimit me recetë të antibiotikëve, shitjeve dhe konsumit është një nga komponentët kryesorë të veprimit së bashku me trajnimin e profesionistëve të kujdesit shëndetësor dhe përgatitjen e procedurave përkatëse tek ofruesit e shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Veprimtaritë shtesë përfshijnë (i) rritjen e vetëdijes publike për përdorimin e AMR-së; (ii) edukimin shëndetësor dhe profesionalizmin mbi përshkrimin e duhur të antibiotikëve; (iii) zvogëlimin e konsumit të antibiotikëve në fushën e shëndetësisë dhe bujqësisë; (iv) kuadrin krijues për përcaktimin e përparësive, kryerjen dhe shpërndarjen e ndërhyrjeve të politikave të AMR-së; (v) koordinimin dhe bashkëpunimin ndërinstitucional; (vi) studiuesit dhe akdamikët duhet të regjistrojnë protokollet, vlerësimet kryesore të ndërhyrjeve të politikave. Kërkime të mëtejshme janë gjithashtu të nevojshme për të gjeneruar evidencë mbi efikasitetin e politikave të AMR-së dhe zbatimin e tyre. OS-8, fokusohet në zbatimin e plotë të planit kombëtar të veprimit AMR që përfshin fushat të përcaktuara dhe të detajuara për veprime konkrete. Ndërhyrjet/veprimet Adresimi i masave për rezistencën antimikrobike (AMR) Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Rritet ndërgjegjësimi publik për përdorimin e e matur të antibiotikëve. - Edukohet dhe trajnohet personeli shëndetësor mbi përshkrimin e duhur të antibiotikëve. - Monitorohet përdorimi i antibiotikëve. - Ulet konsumi. - Standartizohen politikat e përdorimit të antibiotikëve. - Koordinohet ndërinstitucionalisht. - Niveli i konsumit të antibiotikëve të kategorisë ACCESS sipas klasifikimit Access, ëatch, Reserve (Aëare). - Përqindja e laboratorëve që realizojnë teste të ndjeshmërisë ndaj antibiotikëve (AST) sipas udhëzuesve kombëtare të standardizuar. - Përqindja e qytetarëve që raportojnë blerje të antibiotikëve pa recetë. Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë II.9 Masa: 2.9.1 Miratimi dhe zbatimi i Plan Veprimit për Rezistencën Antimikrobike Kombëtare (AMR) 2.9.1.a. Hartimi i Plan Veprimit për AMR 2.8.1.b. Krijimi i Komitetit të Koordinimit për veprimtarinë dhe veprimet e AMR-së 2.9.1.c. Fuqizimi i survejancës kombëtare të AMR-së nëpërmjet fuqizimit të laboratorit, menaxhimit dhe analizës së të dhënave, interpretimit dhe raportimit të informacioneve, etj. 2.9.1.d. Planifikimi dhe sigurimi i pjesëmarrjes së Komitetit në rrjetet globale të AMR-së 2.9.1.e. Fuqizimi i survejancës kombëtare të konsumit të AM-së përmes përshkrimit elektronik të recetës, mbledhjes dhe analizës së të dhënave, raportimit të rregullt. 2.9.1.f. Rishikimi dhe fuqizimi i politikave dhe mekanizmave të administrimit antimikrobik dhe diagnostikues në nivel kombëtar, rajonal dhe institucional 2.8.1.g. Zhvillimi dhe sigurimi i zbatimit të plotë të ndërhyrjeve bazë gjurmuese për reduktimin e infeksioneve në të gjitha institucionet e kujdesit shëndetësor 2.9.1.gj. Rritja dhe përmirësimi i ndërgjegjësimit të popullatës, edukimi dhe trajnimi i punonjësve të kujdesit shëndetësor në lidhje me përdorimin e AMR-ve. 60 Treguesit në nivel masash: - Politika të reja të menaxhimit të antibiotikëve - Krijohet Plan Veprimi - Komitet Koordinimi - Survejanca laboratorike - Anëtare e rrjeteve globale - Survejanca epërshkrimit elektronik - Politika të reja të menaxhimit të antibiotikëve - Reduktohen infeksionet spitalore - Sensibilizimi popullatës Qëllimi i Politikës III: Fuqizimi i sistemit të integruar shëndetësor Konteksti dhe çështjet për t’u adresuar Kujdesi shëndetësor në Shqipëri po transformohet - gjithnjë e më shumë njerëz dhe pacientë po vihen në qendër të kujdesit shëndetësor dhe sistemi i ofrimit të shërbimeve po rimodelohet në përputhje me rrethanat. Me nocionin e kujdesit të përqëndruar tek individi, roli i KSHP-së po rritet dhe po bëhet më qendror, si dhe për shkak të të qenit më pranë se cilido tjetër me popullatën. Kjo, nga ana tjetër, mundëson rritjen e fokusit në parandalimin e sëmundjeve, zbulimin dhe diagnostikimin e hershëm të gjendjeve shëndetësore dhe sëmundjeve duke mundësuar gjithashtu trajtimin e sëmundjeve në faza më të hershme, ku nevoja për burime për çdo ndërhyrje është zakonisht më e vogël. Zbulimi i hershëm i sëmundjes gjithashtu lejon mundësi më të mira për vetë-menaxhimin e sëmundjes nga pacientët me mbështetjen e profesionistëve të kujdesit shëndetësor, duke reduktuar më tej nevojën për ndërhyrje më komplekse për fazat më të rënda të sëmundjes. Përqendrimi i KSHP-së në sistemin shëndetësor hap mundësi të ndryshme për kujdesin në komunitet ku mbështetja nga anëtarët e komunitetit me trajnim special mund të ndihmojë në zbutjen e mëtejshme të problemeve shëndetësore, veçanërisht në rastin e sëmundjeve kronike dhe mundësisht të shtyjë në kohë nevojën për shtrime në spital. Sjellja e KSHP-së më pranë pacientëve, fuqizimi i kujdesit në komunitet dhe mbështetja për vetë-menaxhimin e pacientëve janë veçanërisht të rëndësishme në zonat e vështira për t’u arritur, ku barrierat ndaj kujdesiit janë më të dukshme për shkak të distancave të gjata, cilësisë së dobët të rrugëve, disponueshmërisë së dobët të transportit, veçanërisht në dimër. Përqendrimi në grupet vulnerabël dhe sigurimi se ata kanë akses të mirë në shërbim është veçanërisht i rëndësishëm pasi barrierat e ndryshme dhe faktorët e pafavorshëm zakonisht kombinojnë dhe përbëjnë situatën për grupet vulnerabël si njerëzit në zonat rurale, njerëzit me aftësi të kufizuara, komunitetet e marxhinalizuara, duke përfshirë romët dhe egjiptianët, etj. Këto ndryshime duhet të shoqërohen me një ndryshim më të gjerë të paradigmës dhe rikonceptim të sistemit të kujdesit shëndetësor-si ofrohen shërbimet, si përdoren, çfarë përmbajnë, ku dhe nga kush ofrohen këto shërbime, cili është qëllimi i sistemit shëndetësor dhe si maten ato, etj. Një nga këto ndryshime është integrimi i vazhdueshëm i ofrimit të shërbimeve gjatë gjithë rrugëtimit të pacientit nga mbështetja për vetë-menaxhimin e sëmundjes, kujdesi në komunitet, kujdesi parësor, kujdesi i specializuar, rehabilitimi dhe kujdesi afatgjatë (duke përfshirë kujdesin paliativ). Një ndryshim tjetër i rëndësishëm është nevoja për të rishikuar rolin, detyrat dhe rrjetin e ofrimit të shërbimeve të kujdesit të specializuar përballë rritjes së rolit të kujdesit parësor dhe fushave të tjera të sistemit të kujdesit shëndetësor. 61 Gjithashtu, integrimi funksional i ofruesve të shërbimeve në pronësi publike dhe private në një sistem ofrimi shërbimesh pa probleme është një nga fushat e rëndësishme që mund të ndihmojnë Shqipërinë të shfrytëzojë të gjitha burimet dhe kapacitetet e disponueshme në mënyrën më efikase dhe efektive. Rishikimi dhe përqendrimi në të gjithë sistemin në efektivitetin dhe efikasitetin e sistemit shëndetësor është veçanërisht i rëndësishëm për të maksimizuar rezultatet shëndetësore duke përdorur burimet e disponueshme pasi të gjitha sistemet shëndetësore në botë përballen me kufizime financiare që kanë qenë edhe më të theksuara gjatë pandemisë COVID-19. Pjesë e sigurimit të efektivitetit dhe efikasitetit të kujdesit shëndetësor është edhe menaxhimi i vazhdueshëm i cilësisë së shërbimeve në kujdesin shëndetësor së bashku me prezantimin e koordinimit të fuqizuar të kujdesit, hartimin e rrugëve të standardizuara të kujdesit, përfshirjen e menaxhimit në shkarkime, etj. për të siguruar vazhdimësinë e kujdesit dhe në këtë mënyrë të ndihmojë në maksimizimin e ndikimit të shërbimeve të ofruara në shëndet. Asnjë nga sa më sipër nuk do të ishte e mundur pa adresuar nevojat e burimeve njerëzore që lidhen me shëndetin në Shqipëri. Me ndryshimet në sistemin shëndetësor, mungesa aktuale e mjekëve dhe stafit tjetër mjekësor (sidomos në zona të largëta) nevojitet një strategji krejtësisht e re e burimeve njerëzore-si shembull që u adresohet mundësive për zhvendosje detyrash (p.sh., nga mjekët tek infermierët dhe nga infermierët tek personeli ndihmës), duke fuqizuar kapacitetet dhe burimet për të mbështetur vetë-menaxhimin e pacientëve dhe punonjësit e shëndetit në komunitet, por gjithashtu edhe duke rishikuar dhe përditësuar mekanizmat e pagesës së profesionistëve të kujdesit shëndetësor në kontekstin e rritjes së autonomisë së ofruesit së bashku me rishikimin e kurrikulave të trajnimit bazë dhe sistemit të vazhdueshëm të trajnimit në mjekësi për të përmirësuar aftësitë e profesionistëve shëndetësorë në mënyrë që të korrespondojnë me nevojat e ardhshme të sistemit shëndetësor (p.sh. koordinimi i kujdesit, ndryshimi i roleve të profesionistëve, etj.). Pjesë e nxitjes së efikasitetit të sistemit shëndetësor dhe rritjes së aksesit në shërbime qëndron në futjen e shpejtë të shërbimeve e-health për të thjeshtuar dhe plotësuar ofrimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Ndërkohë që Qëllimi i Politikës 5 trajton më gjerësisht temën e shëndetit dixhital, është e rëndësishme që të përfshihet një përzgjedhje e e-shërbimeve për pacientin në paketën kombëtare të shërbimeve nëse këto janë më efektive, me kosto efikase ose plotësojnë një boshllëk të paplotësuar në paketën e shërbimeve. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shërbimet elektronike (e-services) që mund të zëvendësojnë një pjesë të shërbimeve tradicionale ekzistuese ose të mbushin një boshllëk ekzistues të shërbimeve dhe prandaj duhet të konsiderohen si pjesë e ri-konceptimit të vazhdueshëm të sistemit të kujdesit shëndetësor. Gjithashtu, meqenëse sistemi i kujdesit shëndetësor në Shqipëri po kalon në modernizim dhe po bëhet gjithnjë e më shumë gati për t’u përballur me nevojat dhe sfidat e ardhshme që i paraqiten, marrja e pulsit të rregullt të progresit është parësore për të siguruar se reformat janë në qëndër të vëmendjes. Vlerësimi përfundimtar nëse gjërat janë përmirësuar në sistemin shëndetësor si rezultat i reformave vjen nga njerëzit dhe pacientët në mënyrë më specifike - prandaj mbledhja e rregullt dhe e vazhdueshme e informacioneve dhe matja e nivelit të kënaqësisë së popullatës në lidhje me kujdesin shëndetësor, paketën e shërbimeve, aksesin në kujdes, cilësinë e shërbimit, etj. është mënyra më e mirë për ta marrë atë puls të progresit të reformës. Mbledhja e informacioneve të tilla gjithashtu ndihmon në komunikimin më të mirë të synimeve dhe hapave të reformës tek publiku nëpërmjet të kuptuarit më të mirë të asaj që është më e rëndësishme për publikun. Si përfundim, sistemi i fuqizuar shëndetësor i përqendruar tek qytetari dhe i integruar përbën një mundësi të mëtejshme për Qeverinë Shqiptare për të fuqizuar vazhdimësinë e shërbimeve, për të fuqizuar vetë shërbimet dhe për të vazhduar fuqizimin e popullit shqiptar në mbrojtjen dhe përmirësimin e shëndetit të tij. Strategjitë e lidhura që janë pasqyruar në SKSH 2021-2030 - Strategjia Kombëtare e Kontrollit të Kancerit 2021-2025 dhe plani i saj i veprimit. - Strategjia e zhvillimit të kujdesit shëndetësor parësor 2020-2025 dhe plani i saj i veprimit. - Plani Kombëtar i Veprimit për Kontrollin e Tuberkulozit 2020-2025. - Plani kombëtar i veprimit për kontrollin e HIV 2020-2025. Seksionet e ardhshme në kuadrin e Qëllimit të Politikës 3 zgjerohen më tej mbi logjikën dhe detajet e fushave kryesore të planifikuara të veprimit për secilën Objektivat Specifikë. 62 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës III: Fuqizimi i mëtejshëm i kujdesit shëndetësor parësor, si porta e parë hyrëse e qytetarit Analiza e situatës dhe sfidat Shqipëria miratoi një strategji të re kombëtare për kujdesin shëndetësor parësor kohët e fundit. Me këtë Qeveria Shqiptare ka vënë KSHP-në në qendër të sistemit të kujdesit shëndetësor, ashtu siç kanë bërë një sërë vendesh të tjera. KSHP-ja është më afër njerëzve, mund të zgjidhë shumicën e problemeve të tyre shëndetësore përveç atyre më serioze, është në kontakt më të shpeshtë me njerëzit dhe prandaj zotëron paraqitjen më të mirë të një personi në tërësi. Prandaj, KSHP-ja mund të funksionojë gjithashtu si thelbi i mjekësisë me në qendër personin dhe si koordinatore e rrugëtimit të kujdesit të pacientit në nivelet e ndryshëm të shërbimeve dhe ofruesve. KSHP-ja mund të ofrojë gjithashtu shërbime parandaluese dhe promovuese të shëndetit dhe të shërbejë si një pikë integrimi midis shërbimeve shëndetësore dhe sociale. Të gjitha sa më sipër ofrojnë një platformë të shkëlqyeshme për zbulimin e hershëm të problemeve shëndetësore, gjë që ndihmon në përmirësimin e performancës së përgjithshme të sistemit shëndetësor, ndërsa koordinimi i kujdesit, integrimi i kujdesit dhe mundësia për të shmangur vizitat e panevojshme tek specialistët dhe shtrimet në spital ndihmon më tej në rritjen e efikasitetit të kujdesit shëndetësor. Ndërkohë që Shqipëria e ka vënë KSHP-në në qendër të kujdesit shëndetësor dhe ka hartuar dhe zbatuar programe të reja shëndetësore për të siguruar parandalimin dhe kontrollin e popullsisë shqiptare në kohën e duhur, është ende e qartë se ekziston nevoja për të rimenduar më tej dhe për të zhvilluar reformën e kujdesit shëndetësor parësor në mënyrë që të përparojë drejt modelit edhe më të përqendruar te personi, të integruar dhe të koordinuar të kujdesit shëndetësor. Si rezultat, vazhdimësia e kujdesit duhet të përmirësohet, njerëzit duhet të marrin kujdes në nivelin e duhur të kujdesit dhe pa pengesa për akses në kujdesin financiar ose kujdes tjetër, ndërsa performanca e përgjithshme e sistemit shëndetësor në prodhimin e rezultateve shëndetësore dhe përmirësimin e kënaqësisë së popullatës me shërbimet duhet të rritet duke maksimizuar rezultatin për burimet e disponueshme. Për të realizuar këto potenciale, të gjitha qendrat shëndetësore të kujdesit shëndetësor parësor duhet të ofrojnë shërbime të ndryshme si: (i) diagnostikimi dhe kujdesi për sëmundjet akute; (ii) monitorimi, promovimi i shëndetit dhe parandalimi i vazhdueshëm i sëmundjeve; (iii) diagnostikimi, trajtimi dhe menaxhimi i sëmundjeve kronike dhe sëmundjeve të shumta (me mbështetjen e specialistëve në raste të rënda); (iv) operacione dhe procedura të vogla, si dhe kujdes urgjent bazë, veçanërisht në zonat rurale dhe të vështira për t’u arritur; (v) monitorimi dhe menaxhimi i shtatzënive normale; (vi) monitorimi dhe kujdesi bazë për foshnjat, fëmijët dhe adoleshentët. Përmbushja e të gjitha këtyre detyrave kërkon fuqizimin e kapaciteteve të profesionistëve të kujdesit shëndetësor në kujdesin parësor, përfshirjen e stafit shtesë ndihmës (p.sh., fizioterapistë, specialistë të shëndetit mendor, punonjës të kujdesit social, psikologë, etj.), si dhe fuqizimin e platformës së infrastrukturës dhe pajisjeve për ofrimin e shërbimeve. Në këtë të fundit, dhjetë (10) qendra model të mjekësisë familjare do të krijohen dhe do të funksionojnë me shërbime të integruara socio-shëndetësore, shërbime të dedikuara të shëndetit mendor, si dhe shërbime të dedikuara për fëmijët dhe të rinjtë, shërbime rehabilitimi dhe kujdesi paliativ brenda vitit 2024. Duke njohur mungesën e burimeve njerëzore dhe sfidat e disponueshmërisë së shërbimeve në zonat rurale dhe zona të tjera të vështira për t’u arritur, do të krijohet një Program i ri Kombëtar i Mjekësisë Lëvizëse, i cili do të ndihmojë në sjelljen e vazhdueshme të kujdesit shëndetësor parësor dhe shërbimeve të zgjedhura të kujdesit të specializuar në zona të tilla. Premtimi i Qeverisë Shqiptare është se deri në vitin 2025 rrjeti i qendrave shëndetësore, mjekësisë së lëvizshme dhe ambulancave të ketë arritur në çdo cep të Shqipërisë me infrastrukturën ekzistuese plotësisht të rinovuar dhe me të gjitha pajisjet e reja të nevojshme. Si përfundim, OS-1 fokusohet në fuqizimin sistematik të KSHP-së në Shqipëri nëpërmjet zbatimit të plotë të strategjisë kombëtare të KSHP-së (dhe zhvillimit të strategjisë së re të KSHP-së) ku fushat kryesore të adresuara në SKSH 2030 janë si më poshtë: (i) kryerja e vlerësimit të nevojave shëndetësore të të gjithë popullsisë në rajonet dhe grupet e popullsisë të Shqipërisë dhe përshtatja e strukturës së shërbimeve dhe 63 rrjetit të KSHP-së sipas gjetjeve; (ii) zhvillimi dhe zbatimi i mekanizmave për integrimin dhe koordinimin e kujdesit në të gjitha nivelet e ofruesve të kujdesit dhe kujdesit shëndetësor (duke përfshirë strukturën e rrugëtimit të kujdesit ndaj pacientit); (iii) fillimi i integrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor dhe social; (iv) zgjerimi i paketës së shërbimeve të KSHP-së së bashku me kapacitetet, aftësitë dhe burimet e nevojshme për ofrimin e tyre; (v) zhvillimi i sistemit për përmirësimin e vazhdueshëm të cilësisë së kujdesit dhe për monitorimin dhe përmirësimin e përgjithshëm të performancës së KSHP-së, dhe; (vi) fuqizimi i rolit dhe kapaciteteve të KSHP-së për t’iu përgjigjur situatave emergjente. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i mëtejshëm i kujdesit shëndetësor parësor, si porta e parë hyrëse e qytetarit Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Përfundimi i investimeve në përmirësim të infrastrukturës së QSH. - Studimi Fisibilitetit për 10 Qendrat Socio-Shëndetësore. - Përfundimi i profileve të profesionistëve të KSHP. - Përfundimi i investimeve në përmirësim të infrastrukturës së QSH. - Numri i qendrave shëndetësore të investuara - 10 Qendra ofrojnë shërbime Socio-Shëndetësore - Përqindja e profesionistëve që kanë profile të hartuara - Prevalenca e HIV/AIDS Prevalenca e TB - Fuqizimi i rolit dhe kapaciteteve të KSHP-së për t’iu përgjigjur situatave emergjente. Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë III.1 Masa: 3.1.1 Forcimi i shërbimeve dhe rritja e aksesit në kujdesin shëndetësor parësor. 3.1.1.a. Vazhdimi i rinovimit të infrastrukturës së Qendrave Shëndetësore dhe pikave të ambulancave, në çdo cep të Shqipërisë brenda vitit 2025. 3.1.1. b. Vlerësimi i Fizibilitetit në lidhje me rikonstruksionin dhe fuqizimin e kapaciteteve të kabineteve dentare (kabinete dhe punkte) Shërbim Dentar cilësor për grupmoshat 0-18 vjec. 3.1.1.c. Hartimi i profileve të profesionistëve në sistemin KSHP. 3.1.1. d. Ngritje e kapaciteteve të KSHP-së për tju përgjigjur situatave emergjente. Treguesit në nivel masash: - Rritet aksesi në kujdesin parësor - Numri i Qendrave Shëndetësore - Studimi i Fizibilitetit realizohet - Hartohen profilet shëndetësore - Trajnimi në vazhdim Masa: 3.1.2 Integrimi dhe bashkëpunimi ndërmjet KSHP dhe shërbimeve të shëndetit publik për zbatimin e programeve vertikale. 3.1.2.a. Fuqizimi i programit vertikal të HIV/AIDS në bashkëpunim me KSHP. (Ref. Strategjia HIV/AIDS) 3.1.2.b. Fuqizimi i programit vertikal të TB në të gjithë vendin. (Ref. Strategjia e TB) Treguesit në nivel masash: - Zbatohen Strategjitë Vertikale - Në zbatim Strategjia HIV/AIDS - Strategjia TB në zbatim 64 Masa: 3.1.3 Përmirësimi i vazhdueshëm i cilësisë së shërbimeve të KSHP-së dhe vlerësimi i treguesve të performances. 3.1.3.a. Përmirësimi i indikatorëve të vlerësimit të shërbimeve të KSHP. 3.1.3.b. Përmbushja dhe ndjekja në vazhdimin e standarteve të akreditimit. 3.1.3.c. Mbështetja në përmbushjen e standardeve të cilësisë për akreditimin e QSH-ve. Treguesit në nivel masash: - Monitorimi i Cilësisë në Kujdesin Parësor - Studim për përmirësimin e indikatrëve të vlerësimit të shërbimeve të KSHP-së - Zbatohen standartet - 20 QSH në qarkun Dibër dhe Fier përmbushin pjesën më të madhe të standardeve bazike dhe optimale (2021-mars 2023). Objektivi Specifik 2 i Politikës III: Garantimi i efeciencës së shërbimit për sistemin spitalor nëpërmjet zhvillimit të 4 Poleve Rajonalë Referencialë të Specializuar Analiza e situatës dhe sfidat Qëllimi kryesor i një rishikimi dhe ri-strukturimi të kujdesit spitalor është sigurimi i efikasitetit të shërbimit, të kosto-efektivitetit dhe performancë të sistemit spitalor në Shqipëri. Gjithashtu, një pjesë e rëndësishme e optimizimit të rrjetit spitalor lidhet me aplikimin dhe shtrirjen e autonomisë spitalore. Delegimi i kompetemcave të menaxhimit spitalor rrit potencialin për përdorim më efikas të burimeve spitalore, përgjigje më të shpejtë ndaj nevojave të spitalit, krijon dimensione të reja të performancës së burimeve njerëzore. Reforma spitalore dhe qasjet e autonomisë spitalore do të pilotohen gjatë vitit 2022 në Shqipëri. Bazuar në rezultatet e fazës së parë të pilotimit të autonomisë spitalore në një nga spitalet e polit të jugut, pritet që reformës spitalore të përfundojë në vitin 2025. Ky model i ri i administrimit të spitaleve publike do të pilotohet dhe do të krijojë për herë të parë një sistem shpërblimi në bazë të performances spitalore. Gjithashtu, do të vazhdohet me investimet në infrastrukturë dhe teknologjinë spitalore si dhe me modernizimin e tyre, do të krijohen katër qendra rajonale për kujdes të specializuar, deri në vitin 2025 të cilat do të funksionojnë në formën e Qendrave Referenciale të Diagnostikimit dhe Trajtimit. Ndërhyrjet dhe veprimet Garantimi I efeciensës së shërbimit për sistemin spitalor nëpërmjet zhvillimit të 4 poleve rajonale referenciale të specializuara Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Optimizohet rrjeti i spitaleve duke integruarkujdes të specializuar rajonal spitalor nëpërmjet 4 poleve. - Sigurohet performancë spitalore me në qendër pacientin. - 4 pole të reja rajonalë referencialë të specializuar. - Përqindja e përfituesve nga shërbimet e specializuara pranë rajonit. - Numri i shërbimeve rajonalë të specializuara që mbulohen. - Aplikohet marrëveshja në 3 spitale rajonale. Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë III.2 Masa: 3.2.1 Krijimi i 4 Poleve Rajonalë Referencialë të Specializuar 3.2.1.a. Rishikimi i Kuadrit Ligjor Spitalor 3.2.3.b. Rishikimi i Ligjit të Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor 65 3.2.2.c. Hartimi i Kartës së Autonomisë Spitalore 3.2.4.d. Pilotimi i Autonomisë Spitalore në Spitalin Memorial Fier. Treguesit në nivel masash: - 4 Pole Rajonalë Referencialë të Specializuar - Miratohet Kuadri Ligjor - Karta e Autonomisë Spitalore - Pilotohet Autonomia Spitalore Masa: 3.2.2 Fuqizimi i efikasitetit të rrjetit spitalor dhe kujdesit të specializuar. 3.2.2 a. Zgjerimi i rrjetit të laboratorëve në spitalet universitare, rajonale dhe dy bashkiake 3.2.2.b. Rritja e aksesit për qytetarët që përfitojnë nga paketa e shërbimit të dializës në të gjithë vendin. 3.2.2.c. Vijimi i shërbimit të sterilizimit në rrjetin e shërbimit spitalor publik me qëllim reduktimin e infeksioneve post – operatore. 3.2.2.ç. Vazhdimi i modernizimit të infrastrukturës spitalore. 3.2.2.d. Fuqizimi dhe zgjerimi i shërbimit transfuzional me qëllim sigurimin e aksesit të barabartë ndaj gjakut të mjaftueshëm, cilësor e të sigurtë. 3.2.2.e. Pregatitja për hartimin e Programit Kombëtar të Kujdesit të Shikimit dhe Vizionit tek fëmijët (grupmosha 0-18 vjec). 3.2.2. f. Zgjerimi i gamës së barnave në Listën e Barnave të Rimbursueshme. 3.2.2. g. Zgjerimi i Listës së Paisjeve Mjekësore të Rimbursueshme (Fisha Diabeti Grup Mosha +65vjec). Treguesit në nivel masash: - 18 laboratorë ultra modern në investime ifrastrukturore, pajisje dhe dixhitalizim. - Zgjerohet gama e ekzaminimeve laboratorike. - Unifikohen vlerat referente në rrjetin laboratorik. - Pacientë të trajtuar me dializë afër vendbanimit në kohë dhe cilësi. - Ulen infeksionet post operatore dhe ulet ditëqëndrimi i pacientëve. - 10 Spitale në rikonstruksion dhe të pajisur me pajisje mjekësore. - Rritet numri i dhuruesve të gjakut. - Hartimi 3 paketave të reja shëndetësore. - Hartimi i Grupit Teknik për Kostifikimin dhe Studimin e Fizibilitetit. - Zgjerimi i gamës së barnave me rimbursim. - Rritet numri i përfituesve të pajisjeve mjekësore (grupmosha +65 vjec) Masa: 3.2.3. Garantimi i mbulimit të nevojave me mjekë në sistemin shëndetësor. 3.2.3. a. Dyfishimi i kuotave të pranimit për mjekësinë për të plotësuar nevojat e shërbimit shëndetësor. 3.2.3.b. Rritja e kuotave në mjekësi nëpërmjet hartimit dhe zgjerimit të rrjetit formues të Universitetit të Mjekësisë. Treguesit në nivel masash: - Mbulohen nevojat me profesionistë - Rritet numri i kuotëzimit - Hartëzimi gjeografik i nevojave për mjekë specializantë sipas rajoneve 66 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës III: Rishikimi dhe fuqizimi i politikave shëndetësore për rritjen e kapaciteteve të burimeve njerëzore Analiza e situatës dhe sfidat Vitet e fundit, politikat shëndetësore janë fokusuar në investimin në burimet njerëzore. Treguesit tregojnë se falë punësimeve të reja, nga 1.1 mjek për 1000 banorë në vitin 2013 duke e rritur në 1.9 numrin e mjekëve për 1000 banorë. Është krijuar platforma dixhitale e punësimit me meritokraci dhe transparencë e burimeve njërëzore nëpërmjet portalit “Infermierë për Shqipërinë” dhe “Mjekë për Shqipërinë”. Janë punësuar aktualisht që nga fillimi i këtij portali rreth 1200 mjekë të përgjithshëm dhe specialistë të punësuar në 4 vitet e fundit dhe 3800 infermierë janë punësuar nëpërmjet portalit “Infermierë për Shqipërinë”. Nëpërmjet buxhetit të vitit 2022 dhe në politikat e ardhshme të qeverisë shqiptare për mjekët dhe infermierët buxheti 2022 do të garantojë (i) rritjen e pagave për mbi 18 mijë personel shendetësor në system; (ii) bonus 2,5 milion për personelin që punon larg vendbanimit; (iii) incentiva financiare për shërbime të dedikuara në strukturat spitalore rajonale dhe bashkiake; (iv) implementimin e bonusit të qerasë pë rata që ofrojnë shërbime shëndetësore larg vendbanimit. Si rezultat, ndryshimet janë të prekshme në: rritjen e pagave; bonus për personelin shëndetësor në vijën e parë të COVID -19; dyfishimi i bonusit për mjekët në 2.5 milionë lekë mbi pagën; rigjallërimi i programit të patronazhit; rritja e numrit të mjekëve dhe infermierëve; krijimi dhe ndërtimi i instrumenteve ligjore të punësimit; krijimi i strukturave të rehatshme dhe mjediseve të punës, etj. Krijimi i mekanizmave të rinj profesionalë dhe rregullatorë do të sigurojë prodhimin cilësor të fuqisë punëtore shëndetësore dhe do të sigurojë mbështetjen e tyre të vazhdueshme. Gjithashtu, me zbatimin e planifikuar të autonomisë spitalore, ekziston gjithashtu një potencial për të testuar nëse dhe cilat rezultate mund të arrihen në kontraktimin dhe mbajtjen e personelit nëse nivelet e kontraktimit dhe pagës janë pjesë e autonomisë menaxheriale të spitaleve. Në rast të rezultateve pozitive, kjo pastaj mund të zgjerohet në fusha të tjera të kujdesit shëndetësor gjithashtu. Në përgjithësi, Shqipëria ka nevojë për hartimin e strategjisë gjithëpërfshirëse kombëtare të burimeve njerësore për shëndetin (BNjSh). Konkretisht, me transformimin e kujdesit shëndetësor (p.sh., ndryshimi i roleve të KSHP-së, kujdesi ambulator dhe spitalor i specializuar, zgjerimi i rehabilitimit dhe kujdesit afatgjatë, fuqizimi i kujdesit në komunitet, fokusi i fortë në kujdesin e integruar të përqendruar te personat), detyrat e profesionistëve ekzistues do të ndryshojnë ndjeshëm, ndërsa shumë detyra të reja do të gjenerohen në kujdesin shëndetësor, të cilat kërkojnë role të reja dhe profesionistë që mund të mos jenë gjithmonë mjekësorë. Me detyra, role dhe mekanizma të rinj bashkëpunimi, nevojiten gjithashtu grupe të reja aftësish për të cilat nevojiten kurrikula trajnimi në studimet universitare, si dhe në edukimin/arsimin e vazhdueshëm mjekësor (CME). Kjo do të siguronte që kursantët e rinj që do të hynin në tregun e punës do të kishin tashmë aftësitë e reja të nevojshme dhe që profesionistët ekzistues të mund të përshtateshin me kujdesin e ri shëndetësor të transformuar me sa më pak probleme. Kryerja e një transformimi të suksesshëm të kujdesit shëndetësor dhe krijimi i politikave të reja kombëtare të BNjSh-së do të kërkonte gjithashtu kapacitete të rëndësishme analitike dhe planifikimi, në mënyrë që të llogariten të gjitha nevojat e mundshme të burimeve njerëzore për të ardhmen. Kjo gjithashtu do të ndihmonte për të siguruar që sistemi i transformuar i kujdesit shëndetësor të kishte fuqinë punëtore deri në detyrën e ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor, të përqëndruar tek individi dhe të integruar, të udhëhequr nga KSHP-ja. Në vijim të sa më sipër, OS-5 trajton katër fusha kryesore: (i) fuqizimin e kapaciteteve të vlerësimit dhe planifikimit të nevojave të fuqisë punëtore të kujdesit shëndetësor; (ii) krijimin e politikave të reja të burimeve njerëzore për sistemin e kujdesit shëndetësor të transformuar, të përqendruar tek individi dhe të integruar në të ardhmen; (iii) zhvillimin e mekanizmave nxitës dhe mekanizmave të tjerë për mbajtjen, motivimin dhe fuqizimin e personelit, dhe; (iv) rinovimin e trajnimit pasuniversitar dhe parimet, vëllimet dhe programet e 67 edukimit të vazhdueshëm mjekësor për të siguruar që sistemi i ardhshëm i kujdesit shëndetësor në Shqipëri do të ketë të gjithë profesionistët dhe aftësitë e nevojshme (duke përfshirë ndihmësin). Ndërhyrjet/veprimet Rishikimi dhe fuqizimi i politikave shëndetësore për rritjen e kapaciteteve të burimeve njerëzore Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizimi i kapaciteteve të vlerësimit dhe planifikimit të nevojave të profesionistëve në kujdesin shëndetësor. - Krijimi i politikave të reja të burimeve njerëzore për sistemin e kujdesit shëndetësor të transformuar, të përqendruar tek individi dhe të integruar në të ardhmen. - Zhvillimi i mekanizmave nxitës dhe mekanizmave të tjerë për mbajtjen, motivimin dhe fuqizimin e personelit. - Rritja e programeve të pasuniversitar dhe të edukimit të vazhdueshëm mjekësor për të siguruar që sistemi i ardhshëm i kujdesit shëndetësor në Shqipëri të ketë të gjithë profesionistët dhe aftësitë e nevojshme. - Numri i programeve të trajnimit dhe edukimit në vazhdim. - Përqindja e profesionistëve që do të ushtrojnë praktikën e dyfishtë. - 6% rritja e pagave për vitin 2022. - Numri i përfituesve nga bonusi i qerasë. Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë III.3 Masa: 3.3.1. Zhvillimi i mekanizmave të zhvillimit të kapaciteteve profesionale 3.3.1.a. Vazhdimi i rritjes graduale të pagave në sistemin shëndetësorë për ta bëre atë në fund te 10-vjecarit të krahasueshme me pagat e vendeve të rajonit dhe ato europiane. 3.3.1. b. Krijimi i mekanizmit rregullator të praktikës së dyfishtë të punës për mjekët specialist. 3.3.1.c. Vendosja e Bonusit të Qerasë për Mjekët Specialistë me Kontratë Pune me MSHMS. 3.3.1.d. Përmirësimi i vazhdueshëm i kushteve të punës. 3.3.1.e. Vendosja e marrëveshjeve dypalëshe me shtetet ku emigron më së shumti personeli mjekësor shqiptar, në kuader të zbatimit të Kodit Global të OBSH-së për praktikat mbi rekrutimin ndërkombëtar të personelit shëndetësor. Treguesit në nivel masash: - Investohet në kapacitetet e burimeve njerëzore - Ndryshimi i VKM 555 datë 11/08/2011 - Reflektimi i bazës rregullative dhe ligjore - Vlerësohet numri i përfituesve të bonusit - Hartimi i Bazës Ligjore për Sigurimin e Profesionit të Mjekut - Hartimi i marreveshjeve dy palëshe me ndërmjetësimin e OBSH Masa: 3.3.2. Konsolidimi i proçesit të edukimit të vazhdueshëm mjekësor dhe trajnimit të stafit ndihmës 3.3.2. a. Angazhimi i QKEV në zgjerimin dhe forcimin e skemave të edukimit në vazhdim të organizuar nga institucionet e kujdesit shëndetësor publik për stafet e tyre profesionale, përfshirë Grupet e Kolegëve (GK). 3.3.2. b. Trajnimi i personelit të burimeve njerëzore të institucioneve shëndetësore mbi popullimin e të dhënave në Regjistrin Qendror të Personelit. Treguesit në nivel masash: - Edukimi në vazhdim 68 - Numri trajnimeve të akredituara/ në vit numri krediteve - GK funksionojnë në të gjitha qarqet (2021-Mars 2023) - Hartimi programeve reagimi ndaj pandemisë Masa: 3.3.3. Zhvillimi dhe zbatimi i programeve dhe instrumentave për mbledhjen e të dhënave vjetore mbi burimet njerëzore në shëndetësi. 3.3.3. a. Përditësimi i Regjistrit Qendror të Personelit Shëndetësor. 3.3.3. b. Trajnimi i personelit të burimeve njerëzore të institucioneve shëndetësore mbi populimin e të dhënave në Regjistrin Qendror të Personelit. Treguesit në nivel masash: - Krijohet Regjistri Qendror i Personelit Shëndetësor - Populimi i të dhënave të punonjësve të sistemit shëndetësor në Regjistrin Qendror të Personelit - Trajnim në vazhdim Qëllimi i Politikës 4: Fuqizimi i reagimit të sistemit ndaj emergjencave Konteksti dhe çështjet për t’u adresuar Qëllimi i Politikës për Fuqizimin e reagimit dhe shërbimeve emergjente të Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030 synon të qartësojë rolet dhe përgjegjësitë e sistemit shëndetësor shqiptar në reagimin ndaj emergjencave dhe të ofrojë një qasje të përbashkët për punën e Shqipërisë në raste emergjencash. Si rezultat, mekanizmat, burimet dhe kapacitetet duhet të fuqizohen për të krijuar një sistem gatishmërie, zbulimi dhe reagimi më të fortë, më të koordinuar dhe me burime më të mira në Shqipëri. Mbështetur në rekomandimet më të mira të OBSH-së (1) 8 Kuadrit Strategjik për gatishmërinë në raste emergjente, mbetet prioritet: (i) fuqizimi i gatishmërisë së vendit dhe komunitetit në raste emergjence në mënyrë që të sigurohet një përgjigje në kohë, efikase dhe efektive ndaj ngjarjeve duke përfshirë: shpërthimet lokale dhe kombëtare të sëmundjeve infektive që kanë potencial për të kaluar kufijtë; epidemitë dhe pandemitë; si dhe lloje të tjera emergjencash që shkaktohen nga rreziqet natyrore, teknologjike dhe shoqërore që mund të kenë një ndikim të rëndësishëm në shëndetin e njerëzve dhe në shoqëri; (ii) mbështetja për prioritizimin e burimeve financiare dhe burimeve të tjera për gatishmërinë e komunitetit dhe vendit në raste emergjence dhe mobilizimin e rritjes së investimeve vendase dhe ndërkombëtare në këtë fushë. Gatishmëria, reagimi në raste emergjence dhe shërbimet emergjente bashkojnë përpjekjet dhe burimet për t’iu përgjigjur shpejt nevojave të përbashkëta strategjike. Përvojat e fundit të lidhura me COVID-19 në Shqipëri (dhe globalisht), si dhe pasojat e tërmetit në Shqipëri kanë treguar se gatishmëria dhe reagimi emergjent në Shqipëri ka nevojë për fuqizim dhe për këtë arsye, një Qëllim Politik i Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë i kushtohet plotësisht kësaj teme. Si rezultat, do të sigurohet një kuadër i zgjeruar për gatishmërinë dhe përgjigjen për të adresuar dobësitë e identifikuara dhe për t’i çuar këto kapacitete në një nivel tjetër. Qasja e përgjithshme në këtë fushë të strategjisë shëndetësore bazohet në një sekuencë parandalimi, përgatitjeje, reagimi dhe rindërtimi për të cilën duhet të hartohen dhe zbatohen aktivitete, procese, role dhe burime. 8 OBSH, 2017, Një kuadër strategjik për gatishmërinë në raste emergjence, ISBN 978-92-4-151182-7 69 Në vijim të sa më sipër, vlerësimet e rrezikut duhet të kryhen për të identifikuar shkaqet kryesore të mundshme të situatave emergjente, si dhe mangësitë e mundshme në sistemin shëndetësor dhe komponentët e ndryshëm të tij, që mund të korrigjohen për përmirësimin e gatishmërisë dhe reagimit në raste emergjence. Ndërkohë që vlerësimet e para të tilla të rrezikut shërbejnë për krijimin e një plani kombëtar të reagimit në raste emergjence, më vonë lind nevoja për vlerësime të rregullta të rrezikut për të përditësuar dhe rregulluar planet e reagimit në raste emergjence në një botë që është në ndryshim të vazhdueshëm. Një plan i qartë kombëtar i reagimit në raste emergjence do të ofronte veprimtari, procedura, rolet dhe udhëzime për burime për të arritur, zbatuar dhe mbajtur standardet e praktikës më të mirë të gatishmërisë dhe reagimit në raste emergjence. Një plan i tillë reagimi do të përfshinte gjithashtu një kuadër për bashkëpunimin ndërsektorial, koordinimin e aktiviteteve dhe mobilizimin e burimeve në të gjitha nivelet e shtetit, si dhe rritjen e bashkëpunimit ndërkombëtar. Institucionet shëndetësore kombëtare duhet të angazhohen, integrohen dhe fuqizojnë me shpejtësi kapacitetet e tyre të shëndetit publik, ndërkohë që kjo duhet të trajtohet si pjesë përbërëse e sigurisë kombëtare me objektivin kryesor mbrojtjen e shëndetit të popullatës shqiptare. Në mënyrë që kapacitetet kombëtare të parandalojnë, përgatisin, zbulojnë dhe reagojnë ndaj kërcënimeve dhe emergjencave të shëndetit publik është e nevojshme të sigurohet llogaridhënia, qartësia e kapaciteteve dhe standardet e qarta. Korniza të tilla janë ndërtuar gradualisht, në mënyrë fleksibile në ndërveprimin ndërsektorial, me të gjitha strukturat që luajnë një rol kryesor dhe marrin përgjegjësinë gjatë një periudhe emergjente të sistemit. Përgatitja për krijimin e planit kombëtar të reagimit ndaj emergjencave përfshin gjithashtu hartimin e planit operacional ndërsektorial me një listë të detajuar veprimesh, detyrash dhe përgjegjësish kritike, burimesh (p.sh. infrastruktura, financimi, pajisje, burime njerëzore, etj.) dhe rregullash specifike për strukturat komanduese në rast emergjence, si dhe rregullash emergjente për integrimin e shpejtë të burimeve dhe personelit. Paralelisht me zhvillimin dhe fillimin e zbatimit të planit kombëtar të reagimit ndaj emergjencave dhe planeve të tij operacionale, fuqizimi i sistemit kombëtar të laboratorit të shëndetit publik, shërbimeve të ambulancës dhe fushave të tjera të sistemit shëndetësor do të mbështesë gjithashtu përmirësimin e kapaciteteve kombëtare të reagimit në rast emergjence. Gjithashtu, investimet do të vazhdojnë në rrjetin e ambulancës për të fuqizuar kapacitetet njerëzore, mjekësore dhe motorike, ndërkohë që paralelisht me to, edhe investimet për zgjerimin e kapaciteteve për të reaguar dhe trajtuar urgjencat kardiovaskulare dhe cerebro-vaskulare në nivelin e spitaleve universitare dhe rajonale. Fuqizimi i mekanizmave të përgjithshëm të integrimit dhe koordinimit në sektorin shëndetësor gjithashtu hedh themele më të mira për përmirësimin e kapaciteteve të reagimit në raste emergjence pasi komponentë të ndryshëm të sistemit shëndetësor siç janë: sistemi spitalor, Qendra Kombëtare e Urgjencës Mjekësore, laboratorët, qendrat e kujdesit parësor, ofruesit e shëndetit dytësor dhe terciar, institucionet shëndetësore private, Njësitë Vendore të Kujdesit Shëndetësor (NJVKSH), Operatori i Shërbimeve të Kujdesit Shëndetësor (OSHKSH) dhe institucionet e tjera të sistemit të kujdesit shëndetësor shqiptar tashmë do të ishin mësuar të punonin dhe koordinoheshin midis tyre. Së fundi, mekanizmat e reagimit në raste emergjence do të duhet gjithashtu të përfshinin shërbime dhe mekanizma për shëndetin mendor dhe mbështetjen sociale për të ndihmuar njerëzit e prekur drejtpërdrejt nga një emergjencë dhe familjet e tyre, por edhe njerëzit që kanë humbur njerëz të afërt. Gjithashtu, shërbimet e shëndetit mendor dhe mbështetjes sociale janë të nevojshme për profesionistët e përgjigjes emergjente si personat e parë që përgjigjen dhe profesionistët e kujdesit shëndetësor që trajtojnë dhe identifikojnë viktimat në mënyrë që ata të mund të ndihmojnë ata në nevojë. Si përmbledhje, për të pasur një Strategji Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030, e cila të jetë e suksesshme dhe e zbatueshme, është e rëndësishme të përfshini elementet e gatishmërisë në të gjitha nivelet, të përcaktoni llojet e ndryshme të emergjencave, të gjeni mjetet e vlerësimit për zbatimin e objektivave strategjikë të shtyllës së katërt për përgatitjen dhe reagimin e sistemit shëndetësor gjatë situatave emergjente në Shqipëri. 70 Qëllimi i Politikës për Fuqizimin e reagimit dhe shërbimeve emergjente të Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030 përfshin objektivat specifikë për veprimin e qeverisjes mbi gatishmërinë, survejancën, vlerësimin e rrezikut dhe paralajmërimin e reagimin/përgjigjen e hershme për të përmirësuar rolin e sistemit në trajtimin e kërcënimeve ndërkufitare të shëndetit në të ardhmen. Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës IV: Fuqizimi i politikave, procedurave dhe kapaciteteve për të parandaluar epidemitë, pandemitë dhe emergjencat Analiza e situatës dhe sfidat Përgatitja për reagimin në raste emergjence bëhet gjatë kohës para një emergjence, ndërkohë që emergjencat tregojnë gjithashtu për zonat që kanë nevojë për fuqizim dhe zhvillim të mëtejshëm. Në kuadër të fuqizimit të sistemit shëndetësor në përgjigje të pandemisë COVID-19, Qeveria Shqiptare filloi menjëherë fuqizimin e komponentëve kryesorë të sistemit shëndetësor me një projekt të mbështetur nga Banka Botërore që filloi në muajin Mars të vitit 2020. Më konkretisht, (1) fuqizimi i shërbimeve të shëndetit publik për të ruajtur përhapjen e COVID-19; (2) fuqizimi i kapaciteteve të sistemit shëndetësor për trajtimin e COVID-19, si dhe sëmundjet shoqëruese; (3) komunikimi dhe përforcimi i masave të distancimit fizik; (4) krijimi, hetimi epidemiologjik dhe raportimi nëpërmjet sistemit elektronik SISI; (5) përgatitja e Planit të Veprimit për parandalimin, përgatitjen dhe reagimin ndaj COVID-19, i cili pasqyroi vendimet dhe veprimet e ndërmarra për të menaxhuar situatën; (6) përgatitja e Strategjisë së Rihapjes, e cila parashtroi në detaje të gjitha fazat, si dhe mekanizmat e kontrollit të situatës për secilën fazë; (7) hartimi i Planit të Veprimit Vjeshtë Dimër 2020-2021, i cili parashtroi objektivat strategjikë për t’iu përgjigjur pandemisë SARS-CoV-2 për periudhën Shtator 2020-Shtator 2021, bazuar në praktikat më të mira të rekomandimeve të OBSH-së dhe ECDC-së. Kjo përvojë tregoi nevojën për rishikimin, përditësimin dhe fuqizimin e rregulloreve, politikave, planeve dhe procedurave të përgjithshme për parandalimin, gatishmërinë dhe reagimin në raste emergjence. Zhvillimi i planit gjithëpërfshirës të reagimit ndaj emergjencave, sigurimi i burimeve të nevojshme, kapaciteteve të nevojshme, mekanizmave koordinues për zbatimin e planit në nivel kombëtar, rajonal dhe lokal, si dhe kryerja e trajnimeve të rregullta në bashkëpunim me institucione dhe sektorë të ndryshëm, është një detyrë për vitet e ardhshme. OS-1 fokusohet në politikën dhe planet e përgjithshme për parandalimin, gatishmërinë dhe reagimin ndaj emergjencave nëpërmjet tre fushave kryesore: (i) zhvillimit të planeve kombëtare, rajonale dhe lokale dhe zbatimin e tyre në të gjitha nivelet e shtetit; (ii) krijimin e mekanizmave kombëtarë koordinues të reagimit emergjent ndërsektorial, dhe; (iii) fuqizimin e kapaciteteve të shëndetit publik për të zbuluar, hetuar dhe reaguar ndaj emergjencave të shëndetit publik së bashku me një sistem shëndetësor funksional paralajmërues. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i politikave, procedurave dhe kapaciteteve për të parandaluar epidemitë, pandemitë dhe emergjencat Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizimi i gatishmërisë në nivel rajonal dhe lokal në raste emergjence për sigurimin e përgjigjes në kohë ndaj ngjarjeve përfshirë: - Shpërthimet lokale dhe kombëtare të sëmundjeve infektive që kanë potencial për të kaluar kufijtë; epidemitë dhe pandemitë; si dhe lloje të tjera emergjencash që shkaktohen nga rreziqet natyrore, teknologjike dhe shoqërore që kanë ndikim në shoqëri dhe shëndet; - Mbështetja dhe prioritizimi i burimeve financiare dhe burimeve të tjera për gatishmërinë kombëtare në raste emergjence; - Mobilizimi i rritjes së investimeve vendore dhe ndërkombëtare me qëllim fuqizimin e kapaciteteve për të përballuar pandemitë dhe fatkeqësitë 71 - Operacionalizimi i ndërhyrjeve - Numri i ambulancave - Numri i personelit infermieror i trajnuar - Numri i personelit jo mjekësor i trajnuar - Dyfishimi i gamës së analizave laboratorike të ISHP Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë IV.1 Masa: 4.1.1 Fuqizimi i sistemit shëndetësor në përgjigje të pandemisë COVID 19. 4.1.1.a. Krijimi i mekanizmave për fuqizimin dhe sigurimin e koordinimit ndërsektorial me qëllim zvogëlimin e rreziqeve nga fatkeqësitë, emergjencat. 4.1.1.b. Hartimi i Strategjive për përballimin e fatkeqësive dhe emergjencave me qëllim pasqyrimin e masave operacionale për parandalimin, mbrojtjen, kontrollin dhe ruajtjen e shëndetit publik. 4.1.1.c. Zbatimi i Strategjive në përgjigje të emergjencave shëndetësore sipas roleve, përgjegjësive, rezultateve dhe afateve përkatëse në nivel rajonal dhe lokal. 4.1.1.d. Vazhdimësia e sigurimit të politikave shëndetësore dhe financiare për të garantuar zbatimin e strategjive në nivel kombëtar, rajonal, lokal dhe ndërkombëtar. Treguesit në nivel masash: - Sistemi në gatishmëri - Funksionojnë mekanizmat - Strategjitë hartohen sipas emergjencave dhe përballimit të tyre - Zbatohen strategjitë - Sigurimi dhe garantimi Masa: 4.1.2.Forcimi i sistemit të shëndetit publik dhe rritja e kapaciteteve të laboratoreve të ISHP. 4.1.2.a. Modernizimi i Laboratorëve të ISHP nëpërmjet investimeve në pajisje dhe teknologji laboratorike. 4.1.2.b. Dyfishimi i kapaciteteve testuese të ISHP, nëpërmjet rritjes së kapacieteteve të laboratorëve të shëndetit publik pranë NJVKSH qendër qarku. 4.1.1.c. Fuqizimi i kapaciteteve të koordinimit dhe komunikimit për zbulimin, parandalimin dhe reagimin ndaj rreziqeve të shëndetit publik. Treguesit në nivel masash: - Investimi dhe fuqizimi ISHP - Laboratorët e ISHP pajisen me aparatura të teknologjisë ndërkombëtare - Numri i testimeve dyfishohet Bashkërendohen veprimet Masa: 4.1.3 Vazhdimi i fuqizimit të kapaciteteve të burimeve njerëzore 4.1.3.a. Rritja e numrit të burimeve njerëzore dhe trajnimi i tyre për t’iu përgjigjur emergjencave. 4.1.3.b. Rritja e kapaciteteve të personelit të trajnuar infermieror dhe stafit jo-mjekësor për njohjen e reagimit gjatë emergjencave dhe fatkeqësive. Treguesit në nivel masash: - Burime Njerëzore të trajnuara - Burimet Njerëzore trajnohen në vazhdimësi - Numri i personelit të trajnuar 72 Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës IV: Sigurimi i gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për reagimin e koordinuar ndaj emergjencave shëndetësore Analiza e situatës dhe sfidat Sigurimi i gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për reagimin e koordinuar ndaj emergjencave shëndetësore është aftësia për të parandaluar epidemitë dhe përhapjen e sëmundjeve; mbrojtja nga rreziqet mjedisore; parandalimi i dëmtimeve; promovimi dhe inkurajimi i sjelljeve të shëndetshme për popullatën; përgjigjia ndaj katastrofave dhe duke ndihmuar komunitetet në rimëkëmbjen dhe garantimin e cilësisë dhe aksesueshmërisë së shërbimeve shëndetësore. Gatishmëria bazohet në mësimet e nxjerra nga reagimet aktuale dhe të simuluara nga situatat kombëtare dhe rajonale. Sigurohuni që përgjigja të jetë efikase dhe është e pamundur pa planifikim të gjerë dhe përgatitje të menduar paraprakisht. Rolet e shëndetit publik në emergjencat që lidhen me shëndetin ilustrojnë të dyja faktet. Koordinimi i operacioneve emergjente në kohën e duhur dhe me burime njerëzore të trajnuara dhe të përgatitura është aftësia e sistemit shëndetësor për të koordinuar emergjencat. Krijimi i një sistemi të standardizuar shëndetësor duhet të mbështetet në menaxhimin e emergjencës dhe të koordinohet për të udhëhequr dhe mbështetur një implikim në shëndetin publik. Koordinimi i ndërhyrjeve dhe masave emergjente në kujdesin shëndetësor lidhet me krijimin e një sistemi të mirëorganizuar për të mbikëqyrur në përputhje me standardet dhe praktikat e Sistemit Kombëtar të Menaxhimit të Incidenteve. OS-2 trajton dy fushat kryesore të mëposhtme të gatishmërisë emergjente: (i) siguron që mekanizmat, proceset dhe burimet për të vlerësuar nivelin e emergjencës dhe për të aktivizuar reagimin ndaj emergjencës janë në zbatim dhe funksionojnë, dhe; (ii) siguron që kundërmasat janë në zbatim, me burime përkatëse dhe janë funksionale. Ndërhyrjet/veprimet Sigurimi i gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për reagimin e koordinuar ndaj emergjencave shëndetësore Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Sigurimi i mekanizmave, proceseve dhe burimeve për të vlerësuar nivelin e emergjencës dhe për të aktivizuar reagimin ndaj emergjencës; - Mekanizmat e sugurar janë në zbatim dhe funksionojnë; - Sigurimi që burimet njerëzore dhe financiare janë në gjendje të mbulojnë nevojat emergjente. - Numri i Autoambulancave rritet me 12 - Numri i postaciovene rritet - Mbulohet shpërndarja territoriale Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë IV.2 Masa: 4.2.1 Fuqizimi i Qendrës Kombëtare të Urgjencës Mjekësore 4.2.1.a. Rritja me 20% e flotës së re të autoambulancave në përgjigje të situatës së pandemisë 4.2.1.b. Realizimi i planifikimeve sipas nevojave të rajoneve për shpërndarjen e autoabulancave 4.2.1.c. Planifikimi i gadishmërisë së urgjencave në nivel kombëtar dhe rajonal 4.2.1.d. Aktivizimi operacional i shpërndarjes Treguesit në nivel masash: - Rriten kapacitetet e QKUM - Numri i autoambulancave (12 ambulanca) - Plani i shpërndarjes sipas nevojave të rajoneve - Përcaktohen postacionet - Koordinimi i gatishmërisë dhe reagimit në raste emergjencash 73 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës IV: Sigurimi i politikave, proçedurave, kapaciteteve për zbulimin dhe reagimin e shpejtë ndaj emergjencave në mënyrë të koordinuar Analiza e situatës dhe sfidat Qartësia e komunikimit të situatës emergjente dhe koordinimi i veprimeve nëpërmjet roleve, përgjegjësive, mekanizmave dhe procedurave të përcaktuara qartë është parësore për reagimin efikas ndaj emergjencave. Kjo ndihmon për të siguruar që përgjigja të mos vonohet ose të kryhet pjesërisht dhe që aktivitetet e zbatuara të mos jenë në kundërshtim me njëra -tjetrën. Rolet dhe linjat e komandimit në situata emergjente janë zakonisht të ndryshme nga situatat jo-emergjente pasi vendimet zakonisht duhet të jenë më të shpejta dhe të bëhen domosdoshmërisht nga pozicione që kanë autoritetin e nevojshëm për vendime të tilla në mënyrë që të shkurtohet koha për marrjen e autorizimeve dhe miratimeve të ndryshme. Meqenëse këto mekanizma koordinimi dhe vendimi janë të ndryshëm nga mekanizmat e përditshëm, trajnime dhe simulime të rregullta duhet të zhvillohen në mënyrë që mekanizmi i plotë i reagimit të jetë funksional në situatën e emergjencës reale. OS-3 adreson mekanizmat e reagimit të emergjencës, duke përfshirë koordinimin në emergjencë dhe vendimmarrjen nëpërmjet adresimit të fushave të mëposhtme: (i) krijimit të Qendrës Kombëtare për Menaxhimin e Krizave; (ii) zhvillimin, zbatimin dhe sigurimin e funksionimit të mekanizmave të koordinimit të reagimit në raste emergjence si dhe të mekanizmave të vendimmarrjes. Ndërhyrjet/veprimet Sigurimi i politikave, procedurave, kapaciteteve për zbulimin dhe reagimin e shpejtë ndaj emergjencave në mënyrë të koordinuar Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Zhvillohen, zbatohen, sigurohen dhe funksionojnë mekanizmat koordinues sektorialë. - Janë përcaktuar instrumentat vendimmarrës. - Janë pregatitur dhe miratuar strategjitë, udhëzimet, urdhërat dhe është njoftuar publiku i gjerë sipas protokollit të komunikimit të publikut. - Pjesëmarrës në Komitetin Teknik të Ekspertëve - Numri i vendimeve dhe udhëzimeve Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë IV.3 Masa: 4.3.1 Qartësia e komunikimit të situatës emergjente dhe koordinimi i veprimeve nëpërmjet roleve 4.3.1.a. Krijimi i Komitetit Teknik të Ekspertëve me qëllim udhëzimin e popullatës për reagimin ndaj emergjencave shëndetësore 4.3.1.b. Rritja e koordinimit ndërsektorial sipas udhëzimeve të Komitetit Teknik të Ekspertëve si organi që drejton aktivitetet për parandalimin e pandemisë 4.3.1.c. Fuqizimi i bashkëpunimit dhe ndërveprimit me Shtabin e Emergjencave, si dhe organin profesional. Treguesit në nivel masash: - Koordinohen veprimet - Komitetit Teknik i Ekspertëve funksional - Ndërveprim dhe bashkëpunim ndërsektorial - Përgjigje në kohë reale - 74 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës IV: Fuqizimi i fushave të sigurisë ushqimore, biologjike dhe kimike Analiza e situatës dhe sfidat Siguria ushqimore, biologjike dhe kimike është e rëndësishme në jetën tonë të përditshme dhe këto fusha janë aq të rrënjosura në strukturën bazë të shoqërive, saqë rreziku i situatave emergjente në lidhje me këto fusha është gjithashtu relativisht më i shpeshtë. Këto mund të jenë emergjenca të lokalizuara, por megjithatë janë emergjenca. Gjithashtu, situatat më të mëdha të urgjencës teorikisht mund të shkaktojnë emergjenca në fushën e sigurisë ushqimore, biologjike dhe kimike, prandaj përkeqësojnë situatën e përgjithshme të emergjencës. Prandaj, të kesh sisteme të forta sigurie në zbatim në këto fusha ndihmon në zbutjen e përshkallëzimit të situatave të tjera emergjente, përveç parandalimit dhe reagimit ndaj emergjencave në këto fusha të veçanta. Gjithashtu, pasi siguria ushqimore, biologjike dhe kimike janë të gjitha fusha me bashkëpunim të fortë ndër-sektorial, kjo gjithashtu ndihmon për të hedhur themelet për parandalimin e përgjithshëm të emergjencës, për gatishmëri dhe sisteme reagimi. Në vijim të sa më sipër, OS-4 fokusohet në fuqizimin e sigurisë ushqimore, biologjike dhe kimike në bashkëpunimin ndërsektorial nëpërmjet trajtimit të temave të mëposhtme: (i) zbatimi gjithëpërfshirës dhe funksionimi i plotë i Rregullave Ndërkombëtare të Shëndetit (IHR) në Shqipëri; (ii) fuqizimi i kapaciteteve organizative dhe zbatuese në këto fusha në një bashkëpunim ndërsektorial, dhe; (iii) përgatitja e planit kombëtar për emergjencat që përfshijnë materiale radioaktive. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i fushave të sigurisë ushqimore, biologjike dhe kimike Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizohet siguria ushqimore, biologjike dhe kimike në nivel kombëtar; - Zbatohen rregulloret ndërkombëtare të ruajtjes së shëndetit në Shqipëri; - Rriten kapacitetet organizative dhe zbatuese në këto fusha në një bashkëpunim ndërsektorial; - Përgatitet plani kombëtar për emergjencat që përfshijnë lëndët dhe materialet radioaktive. - Raporte periodike mbi sigurinë - Numri i institucioneve që përfshihen - Implementimi i standarteve ndërkombëtare Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë IV.4 Masa: 4.4.1 Fuqizimi i sigurisë ushqimore, biologjike dhe biokimike, radioaktive bazuar në standardet ndërkombëtare. 4.4.1.a. Rritja dhe fuqizimi i rolit të njësive vendore të kujdesit shëndetësor në nivel rajonal dhe lokal 4.4.1.b. Rritja dhe fuqizimi i kontrollit të sigurisë ushqimore në bashkëpunim me Autoritetin Kombëtar të Ushqimit 4.4.1.c. Përgatitja e Planit të Veprimit për situatat emergjente me materiale radioaktive përgjegjëse për rregullimin e veprimeve me burime nga rrezatimi jonizues. 4.4.1.d. Hartimi informacioneve mbi ushqimin e pasigurt, shkëmbimi i informacioneve dhe marrja e masave, nëpërmjet aktiviteteve për rritjen e ndërgjegjësimit. Treguesit në nivel masash: - Standarte të vendosura - NJVKSH ofrojnë informacionet - AKU/NJVKSH bashkëpunojnë - Plan Veprimi për ruajtjen nga lëndët radioaktive 75 - Sigurohet informacioni ndërgjegjësues Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës IV: Fuqizimi i sistemit të survejancës Analiza e situatës dhe sfidat Një sistem laboratorik i mirëorganizuar dhe i mirëmenaxhuar, luan një rol të rëndësishëm gjatë periudhës së pandemive. Për këtë arsye është shumë e rëndësishme rritja e gatishmërisë së survejancës laboratorike për të siguruar zbulimin në kohë të emergjencave që lidhen me shëndetin e popullatës. Në raste emergjencash, laboratorët duhet të sigurojnë cilësi, shpejtësi, besueshmëri dhe analizim pa gabime i të dhënave. Është gjithashtu e rëndësishme që të garantohet transportimi i mostrave, karakterizimi i tyre dhe dërgimi në laboratorët referues, si dhe shpërndarja e rezultateve pa gabime dhe në kohën e duhur. Fuqizimi i mbikëqyrjes është i një rëndësie të veçantë pasi kryen vlerësimin në kohë të të dhënave epidemiologjike. Rezultatet laboratorike, raportimi dhe informimi i publikut janë vendimtare për situatën e shpërthimeve ose kërcënimin për shëndetin publik. Ky sistem përfshin edhe të gjitha sistemet e paralajmërimit të hershëm. OS-5 adreson dy fusha kryesore për fuqizimin e mbikëqyrjes së sistemeve laboratorike kombëtare: (i) rishikon dhe vlerëson performancën e sistemit aktual të mbikëqyrjes laboratorike dhe zhvillon plane të detajuara për fuqizimin e tij; (ii) përparimi drejt zhvillimit të një sistemi laboratorik të unifikuar dhe pa probleme, kanë qenë palë të ndryshme interesi dhe institucionesh, të cilat kanë punuar për të arritur objektivat e dakorduara bashkërisht. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i sistemit të survejancës laborarorike Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Vlerësohet performanca e sistemit aktual të mbikëqyrjes laboratorike; - Zhvillohen plane të detajuara për fuqizimin e tij; - Zhvillohet një sistem laboratorik i unifikuar me standarte bashkëkohore; - Përqindja e realizimit të survejancës - Numri i gjurmimeve - Numri i testimeve - Numri i negativitetit - Numri i pozivitetit Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë IV.5 Masa: 4.5.1. Rishikimi i statusit aktual të sistemit të survejancës laboratorike. 4.5.1.a. Zhvillimi dhe zbatimi i një sistemi të unifikuar të informacionit laboratorik për të gjithë laboratorët e shëndetit publik, si dhe trajnimi i stafit mjekësor për përdorimin e tij 4.5.1.b. Vazhdimi i fuqizimit të kapaciteteve të koordinimit operacional dhe mekanizmave të komunikimit laboratorik midis institucioneve dhe sektorëve. 4.5.1.c. Krijimi i platformës dixhitale elektronike (përfshirë aplikacionet celulare) për gjurmimin e kontakteve në shpërthimet e sëmundjeve 4.5.1.d. Zbatimi i testimit rutinë të survejancës, veçanërisht për institucionet me risk të lartë si shtëpitë e të moshuarve, punonjësit e shëndetit, etj. Treguesit në nivel masash: - Fuqizohet survejanca - Shkëmbehet informacioni - Rriten kapacitetet - Platformë të dixhitalizuar me aplikacion 76 - Fuqizohet survejanca Objektivi Specifik 6 i Qëllimit të Politikës IV: Reagimi ndaj emergjencave dhe forcimi i komunikimit të riskut Analiza e situatës dhe sfidat Kjo duhet të bëhet nëpërmjet një strategjie të bazuar në nevojat për fuqinë punëtore, e cila përfshin edhe trajnime të rregullta praktike për emergjencat dhe metoda të tjera për ngritjen e kapaciteteve, për të siguruar përmirësimin e vazhdueshëm të aftësive dhe kapacitete, për të trajtuar çdo situatë emergjente. Përveç sa më sipër, ekziston nevoja e një plani veprimi kombëtar për komunikimin gjatë emergjencave. Kjo do të përfshijë se çfarë dhe si do të komunikohet (përfshirë parimet kryesore të komunikimit, por edhe kur, si dhe nga kush bëhet komunikimi dhe si krijohen mesazhet), cilët janë kanalet kryesore dhe rezervë të komunikimit gjatë emergjencave, si dhe infrastruktura dhe mbështetja e saj për të siguruar që komunikimi emergjent të arrijë objektivat e tij. OS-6 adreson kështu fushat kryesore të mëposhtme: (i) sigurimin e burimeve njerëzore të afta dhe të trajnuara për reagimin dhe komunikimin gjatë emergjencave dhe; (ii) zhvillimin dhe zbatimin e një plani kombëtar të veprimit për komunikimin gjatë emergjencave. Ndërhyrjet/veprimet Reagimi ndaj emergjencave dhe forcimi i komunikimit të riskut Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Rriten kapacitetet e burimeve njerëzore të afta dhe të trajnuara për reagimin dhe komunikimin gjatë emergjencave; - Zhvillohet dhe zbatohet strategjia e komunikimit gjatë emergjencave. - Nurmri i burimeve njerëzore të trajnuara - 1 Strategji komunikimi Risku Pandemie Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë IV.6 Masa: 4.6.1 Krijimi dhe zbatimi i strategjisë së komunikimit të riskut të pandemisë. 4.6.1.a. Forcimi i komunikimit midis institucioneve shëndetësore. 4.6.1.b. Vendosja e standarteve të komunikimit të emergjencës. 4.6.1.c. Krijimi i shkëmbimit elektronik të informacionit klinik, laboratorik, mjedisor dhe të tjera të shëndetit publik, në formate standarde midis sistemeve të dixhitalizuara të shëndetit publik. Treguesit në nivel masash: - Strategji Komunikimi - Bashkëveprim ndërinstitucional - Etikë Komunikimi - Dixhitalizim informacioni 77 Qëllimi i Politikës 5: Shëndeti Dixhital Konteksti dhe çështjet për t’u adresuar Qëllimi i Politikës së Shëndetit Dixhital të Strategjisë Kombëtare të Shëndetit 2021-2030 ndihmon në përshpejtimin e reformave të sistemit shëndetësor, duke çuar në një kujdes më cilësor, efikas dhe të arritshëm me në qendër pacientin. Shëndeti Dixhital është pranuar nga Organizata Botërore e Shëndetësisë si një element kryesor ndërtues për UHC dhe Qëllimet e Zhvillimit të Qëndrueshëm të lidhura me shëndetin. Sot shumë vende po zbatojnë zgjidhje elektronike për të plotësuar dhe ndonjëherë për të zëvendësuar shërbimet dhe proceset tradicionale të kujdesit shëndetësor. Shërbimet specifike të kujdesit shëndetësor elektronik të cilat mund të përfshihen në paketën e përfitimit të shërbimit, janë pjesërisht të mbuluara edhe me Qëllimin e Politikës 3 për Sistemin e përforcuar dhe të integruar shëndetësor me qytetarët në qendër, ndërkohë që Qëllimi aktual i Politikës e adreson fushën e Shëndetit Dixhital në tërësi, përfshirë komponentët si sistemet e mbikëqyrjes dixhitale të sëmundjeve, të dhënat mjekësore elektronike, proceset e pagesës së sigurimeve shoqërore, etj. Vendet më të suksesshme në zhvillimin e Shëndetit Dixhital tentojnë të kenë strategji ose plane veprimi të dedikuara, të cilat sigurojnë që Shëndeti Dixhital të adresohet në mënyrë sistematike dhe të qëndrueshme me të gjithë përbërësit kryesorë në vend. Në mënyrë të ngjashme, Shqipëria po fillon një proces ambicioz të transformimit dixhital në sektorin shëndetësor. Duke iu referuar Strategjisë Globale të OBSH-së për Shëndetin Dixhital 2020-2025, theksohet se shëndeti dixhital do të jetë një pjesë integrale e përfitimeve shëndetësore dhe njerëzit do të përfitojnë në një mënyrë etike, të garantuar, të sigurt, të besueshme, të barabartë dhe të qëndrueshme. Kjo duhet të zhvillohet me parimet e transparencës, aksesueshmërisë, shkallëzueshmërisë, replikueshmërisë, ndërveprimit, privatësisë, sigurisë dhe konfidencialitetit. Sistemi i strukturuar, i integruar dhe i mirëmenaxhuar i Shëndetit Dixhital do të ndihmojë Shqipërinë për të monitoruar dhe raportuar ndikimin e politikave kombëtare të shëndetit, arritjen e synimeve të OZHQ-së për shëndetin, por edhe për të përmirësuar proceset e kujdesit, cilësinë e kujdesit dhe rrjedhimisht rezultatet e kujdesit. Sistemi shëndetësor dixhital i mirëmenaxhuar do të përmirësojë edhe kapacitetet kombëtare për të menaxhuar sistemin e kujdesit shëndetësor nëpërmjet përmirësimit të disponueshmërisë së informacionit dhe rritjes së aftësive për të përpunuar, analizuar dhe raportuar mbi proceset dhe rezultatet e kujdesit shëndetësor. Gjatë shtatë viteve të fundit, Shqipëria ka pasur një rritje të shpejtë të eHealth me investime të konsiderueshme në transformimin dixhital të shëndetit. Megjithatë, tregu i kujdesit shëndetësor dixhital në Shqipëri është disi i segmentuar dhe duhet të konsolidohet më tej, pasi çdo pacient duhet të ketë të njëjtin nivel mbështetjeje nga shërbimet dixhitale në të gjithë vendin, pavarësisht nga pika ku ai/ajo është në kontakt me ofruesit e shërbimeve shëndetësore. Bazuar në sa më sipër, strategjia aktuale e shëndetit përcakton gjashtë përparësi kryesore për zhvillimin e Shëndetit Dixhital në Shqipëri, duke filluar me përmirësimin e njohurive dixhitale dhe besimin në e-health për të fuqizuar pacientët dhe aksesin në shërbimet e kujdesit shëndetësor duke përdorur mjete dixhitale. Sigurimi i mëtejshëm i ndërveprimit të shërbimeve e-health nëpërmjet standardizimit, bashkëpunimit dhe masave të sigurisë, ndihmon në avancimin e shkëmbimit dhe lëvizjes së të dhënave në mënyrë që të zvogëlohet dublimi i analizave dhe vizitave mjekësore ndërkohë që disponueshmëria e të dhënave të nevojshme për trajtim të përmirësohet nga ofruesit, në mënyrë që nevojave të pacientëve t’u shërbehet më mirë kudo që aksesohen shërbimet e kujdesit shëndetësor. Ndërkohë që sasitë në rritje të të dhënave do të bëhen të disponueshme për shkak të rritjes së ndërveprimit, shkëmbimit të të dhënave dhe shërbimeve të reja elektronike, kjo do të mundësojë shfaqjen e modeleve të reja të shërbimeve dhe produkteve elektronike, p.sh., sesi komponentët e shërbimeve ekzistuese, janë lidhur dhe paketuar së bashku si një shërbim i ri, si dhe financuara në përputhje me rrethanat. Inovacioni është të bësh gjëra krejtësisht të reja, por edhe t’i bësh gjërat e vjetra në një mënyrë të re, me qëllim që këto të sjellin 78 përfitime të konsiderueshme për sistemin. Qëllimi Aktual i Politikave të Shëndetit Dixhital synon të mundësojë gjithnjë e më shumë ndryshime të tilla për përmirësimin e shëndetit të individëve dhe popullatës në tërësi. Me përhapjen e shtuar të mjeteve dhe shërbimeve elektronike, si dhe kohës që kalohet me to, përvoja e përdoruesve të mjeteve elektronike bëhet gjithnjë e më e rëndësishme. Një fokus i fortë në krijimin e ndërfaqeve të përdoruesve dhe përdorshmëria e mirë në përgjithësi, ndihmojnë për të siguruar miratimin e shërbimeve elektronike dhe gjithashtu sigurojnë që informacioni të futet dhe të rrjedhë pa probleme midis ofruesve dhe përdoruesve të ndryshëm të të dhënave. Një pjesë e detyrës së të dhënave të mbledhura në Shëndetin Dixhital, është të mbështesin vendimmarrjen klinike për profesionistët e kujdesit shëndetësor p.sh., në formën e paraqitjes së të dhënave të pacientit në një mënyrë gjithëpërfshirëse dhe lehtësisht të kuptueshme, duke dhënë diagnoza paraprake ose mundësi trajtimi të ndryshme, duke siguruar paralajmërime për rreziqet ose konfliktet e mundshme të mjekimeve për pacientë të caktuar, etj. Për të shfrytëzuar të dhënat e grumbulluara në mënyrën më të mirë të mundshme, duhet të rriten edhe kapacitetet e përgjithshme për mbledhjen dhe analizën e informacionit shëndetësor. Sot, regjistrimi i thjeshtë nëpërmjet platformës e-Albania, nënshkrimi dixhital, përdorimi në kohë reale i bazës së të dhënave të qytetarëve në regjistrin e gjendjes civile dhe ekzistenca e informacionit mjekësor në portalet e-Albania dhe e-Visit janë mundësues të rëndësishëm për shtimin e numrit në rritje të procedurave të dixhitalizuara krahas shumë procedurave tashmë të disponueshme për qytetarët. Sistemi elektronik i referimit ka zvogëluar kohën e pritjes, ka zvogëluar barrën burokratike si për mjekët, ashtu edhe për pacientët dhe menaxherët e kujdesit shëndetësor. Në mënyrë të ngjashme, e-Prescription dhe zgjerimi e përmirësimet e saj të vazhdueshme po bëjnë të njëjtën gjë në fushën e mjekimeve siç bëjnë E-Examination dhe e-Ëarehouse në funksionet e tyre përkatëse. Qëllimi i Politikës 5 për Shëndetin Dixhital, do të krijojë për herë të parë misionin kombëtar të Shëndetit Dixhital në Shqipëri, në mënyrë që të sigurojë mbështetjen e nevojshme për integrimin e infrastrukturës shëndetësore dixhitale në të gjitha nivelet e ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor në të gjithë vendin dhe do të forcojë kapacitetet kombëtare për të zbatuar me sukses transformimin dixhital të sistemit të kujdesit shëndetësor. Siç tregohet më sipër, mjetet e shëndetit dixhital përbëjnë një mundësi të qartë për Qeverinë Shqiptare, për të forcuar dhe rritur shkallën e promovimit të shëndetit, parandalimin e sëmundjeve, diagnostikimin, menaxhimin, rehabilitimin dhe kujdesin paliativ në sistemin e kujdesit shëndetësor. Si pjesë e kësaj, janë ndërmarrë veprime specifike në lidhje me: i. Nevojën për të eksploruar zgjerimin e përdorimit të sistemeve dixhitale në aspekte të tilla si llogaritë shëndetësore, e-prescriptions, e-referrals, e-examination dhe sistemet e informacionit për menaxhimin e spitalit ii. Shtrirja e investimeve nga institucionet shëndetësore kombëtare dhe partnerët e zhvillimit në shëndetësinë dixhitale, për të siguruar se nuk ka dublime dhe për të rritur efikasitetin e sistemit iii. Marrja e perspektivës së rezultateve shëndetësore, pasi shëndeti dixhital mund të ndryshojë rrënjësisht rezultatet shëndetësore, nëse ky qëllim kryesor është në ballë të të gjitha zhvillimeve dhe mbështetjes Për të krijuar një Strategji Kombëtare Shëndetësore 2021-2030, progresive dhe të zbatuar, është e rëndësishme që të ketë pjesë të saj misionin e Shëndetit Dixhital, të përcaktojë efektin transformues të investimeve në Shëndetin Dixhital në Shqipëri me qëllimin e përcaktuar si të maksimizojë arritjen e rezultateve shëndetësore. Strategjitë e lidhura, të pasqyruara në ANHS 2021-2030 Si përmbledhje, Qëllimi i Politikës së Shëndetit Dixhital të Strategjisë Kombëtare të Shëndetit 2021-2030 përfshin pesë (5) objektiva specifike për transformimin dixhital të kujdesit shëndetësor dhe lëvizjen drejt rritjes së ndërveprimit të shërbimeve elektronike, rritjen e aksesit në shërbime dhe fuqizimin e pacientëve, përmirësimin e mbështetjes për vendimmarrjen klinike, ofrimin e shërbimeve më transparente dhe të drejtuara nga të dhënat dhe menaxhimin e kujdesit shëndetësor. Seksionet e mëtejshme trajtojnë më tej logjikën dhe detajet e fushave kryesore të veprimit, të planifikuara për secilën nga Objektivat Specifikë. 79 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës V: Rritja e rolit të qytetarit në aksesin dhe përdorimin e shërbimeve dixhitale në kujdesin shëndetësor Analiza e situatës dhe sfidat Të gjitha ekosistemet shëndetësore dixhitale të suksesshme, varen përfundimisht nga fakti nëse njerëzit besojnë se të dhënat e tyre janë të mbrojtura në e-solutions. Kjo përfshin mbrojtjen nga sulmet e jashtme dhe nga rrjedhjet, faktin që vetëm personat e autorizuar do të kenë akses dhe do të shikojnë të dhënat e pacientit, që personat me akses të autorizuar do t’i përdorin të dhënat vetëm në dobi të pacientit dhe se të gjitha kundërvajtjet janë të regjistruara dhe ndërmerren veprime ligjore ose të tjera të nevojshme për të korrigjuar gjendjen. Megjithatë, besimi në shëndetin dixhital është më kompleks sesa thjesht sigurimi i të dhënave. Njerëzit duhet të ndiejnë edhe se informacioni i tyre është i mbrojtur dhe se është vënë në shërbim drejtësia për keqpërdorimin ose abuzimin me të dhënat dhe shkeljen e privatësisë. Edhe për këtë të fundit duhet të krijohet kuadri i përshtatshëm ligjor. Përveç kësaj, komunikimi i qartë dhe i sinqertë për këto çështje me publikun, në gjuhën që pacientët mund të kuptojnë, si dhe mekanizmat e thjeshtë për pacientët që të raportojnë shkeljen e mundshme të privatësisë ose çështje të tjera të cilat lidhen me mbrojtjen e të dhënave, janë vendimtare për të siguruar besimin në shëndetin dixhital. Fuqizimi i rolit të pacientëve dhe të njohurive të tyre dixhitale, ndihmon në ndërtimin e bazës për qasjen ku njerëzit inkurajohen të marrin një rol aktiv në menaxhimin e shëndetit të tyre. Përmirësimi i njohurive dixhitale i ndihmon pacientët të bëhen më të përgjegjshëm dhe të përfshirë në procesin e trajtimit dhe kujdesit të tyre. Një pjesë e axhendës dixhitale të fuqizimit të pacientëve është zhvillimi i mëtejshëm i një portali të pacientëve me grumbullim qendror të informacionit mbi të drejtat e pacientit, shërbimet e disponueshme dhe kriteret e tyre për të qenë të përshtatshëm, si dhe informacionin se si të raportojnë ose çfarë tjetër të bëjnë në rast të dyshimit për korrupsion mjekësor (p.sh., për një pagesë nën dorë, etj.). Ky portal qendror i pacientëve do të jetë edhe faqja fillestare për pacientët që aksesojnë të dhënat e tyre mjekësore, rezultatet e analizave laboratorike, ndjekin rrugën e kujdesit të tyre, bëjnë një takim të ri dhe refuzojnë ose japin akses në të dhënat e tyre për profesionistë të veçantë të kujdesit shëndetësor, sipas llojit të të dhënave. Në vijim të sa më sipër, OS-1 garanton: (i) sigurinë e të dhënave të pacientit dhe privatësinë, së bashku me mjetet dhe mekanizmat për të hetuar dhe nëse është e nevojshme të zbatojë edhe kodin ligjor për këto veprime; (ii) komunikon me popullatën për shëndetin dixhital, parimet dhe mundësitë e tij, si dhe veprimet për të garantuar sigurinë dixhitale dhe privatësinë e informacionit të pacientit; (iii) krijon portal informacioni për pacientët dhe një mënyrë që pacientët të menaxhojnë informacionin e tyre shëndetësor dhe të drejtat e aksesit nga profesionistët e shëndetësisë, dhe; (iv) ofron trajnim dhe mbështetje për profesionistët e shëndetësisë për përdorimin e mjeteve dixhitale të shëndetit, fuqizimin e pacientit duke përdorur mjete dixhitale dhe si të mbrohen më së miri të dhënat e pacientit dhe privatësia në fushat dixhitale. Ndërhyrjet/veprimet Rritja e rolit të qytetarit në aksesin dhe përdorimin e shërbimeve dixhitale të kujdesit shëndetësor Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Adresohen inovacionet e shëndetit dixhital; - Zhvillohen parimet e transparencës, aksesueshmërisë, shkallëzueshmërisë, replikueshmërisë, ndërveprimit, privatësisë, sigurisë dhe konfidencialitetit të përdoruesve dhe sistemit; - Hartohen dhe vendosen qytetarët në qendër të shëndetësisë dixhitale si përdorues në kohë të shërbimeve dixhitale; - Krijohet sistemi i strukturuar, i integruar dhe i mirëmenaxhuar i Shëndetit Dixhital; - Fuqizohet roli i pacientëve dhe aksesi i tyre në shërbimet e kujdesit shëndetësor duke përdorur mjete dixhitale; 80 - Sigurohet ndërveprimi i shërbimeve në e-health; - Krijohet platforma e parë e shëndetësië dixhitale me të gjitha shërbimet e integruara. - Numri i përdoruesve të profesionistëve të shëndetit - Numri i qytarëve përdorues së shëndetësië dixhitale - 3 spitale rajonale - Numri i përdoruesve me aftësi të kufizuara Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë V.1 Masa: 5.1.1. Fuqizimi i pacientëve dhe i njohurive të tyre mbi përdorimin e shërbimeve dixhitale. 5.1.1.a. Krijimi institucional i portalit të pacientëve duke integruar shërbime dhe informacione të ndryshme mbi e-health. 5.1.1.b. Pregatitja e materialeve informuese për qytetarët dhe pacientët, mbi përdorimin e shërbimeve shëndetësore të dixhitalizuara. 5.1.1.c. Hartimi i Plan Veprimit Edukativ për të zhvilluar aftësitë teknike të qytetarëve për përdorimin e mjeteve dixhitale të shëndetit. 5.1.1.d. Sigurimi i disponueshmërisë së shërbimeve dixhitale të shëndetit, të cilat lejojnë dhe mundësojnë përfshirjen e pacientëve në vendimmarrje, në lidhje me proçesin e kujdesit të tyre. Treguesit në nivel masash: - Shërbimet dixhitale aksesohen nga qytetarët - Proçedura për shëndetësinë dixhitale - Qytetarë të trajnuar - Pacientët gjithëpërfshirës Masa: 5.1.2. Përditësimi i trajnimeve dhe programeve mësimore të profesionistëve të shëndetit mbi përdorimin e aplikacioneve të shëndetësisë dixhitale. 5.1.2.a. Rritja e rolit të profesionistëve të kujdesit shëndetësor si përdorues të shërbimeve dixhitale. 5.1.2.b. Zhvillimi i kurikulave mbi rolin e shëndetësisë dhe të përdorimit ekektronik të sistemeve me qëllim përvetësimin e aftësive dixhitale dhe njohurive teknike. 5.1.2.c. Zhvillimi i kurrikulave specifike dhe programeve të trajnimit gjatë gjithë jetës për aktorët kryesorë, siç janë laborantët, infermierët, staticienët, përdoruesit e të dhënave, profesionistët e IT-së në shëndetësi. Treguesit në nivel masash: - Kurrikula të reja - Numri i përdoruesve - Njohës dhe përdorues të sistemit Masa: 5.1.3. Vendosja e niveleve të sigurisë dhe ruajtjes së konfidencialitetit në shërbimet dixhitale të shëndetit. 5.1.3.a. Krijimi i shërbimeve dixhitale të shëndetit me nivele të larta sigurie. 5.1.3.b. Hartimi i rregullave dhe proçedurave të forta të sigurisë e privatësisë dhe sigurimi i zbatimit të plotë të tyre nga përdoruesit. 5.1.3.c. Krijimi i platformave për kategoritë me nevoja të veçanta për grupe të ndryshme të popullatës (p.sh. të verbërit, persona me humbje të dëgjimit apo dhe dëmtime të tjera fizike). Treguesit në nivel masash: - Siguria dhe konfidencialiteti dixhital sigurohet - Vendoset siguria dhe privatësia 81 - Numri i grupeve të veçanta të popullatës Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës V: Modernizimi i Infrastrukturës dhe Teknologjisë Shëndetësore Analiza e situatës dhe sfidat Politikat e viteve të fundit të ndërrmara nga Qeveria Shqiptare tregojnë rritjen e përdoruesve të sistemit elektronik si nga ofruesit ashtu edhe nga qytetarët. Nëse ndjekim parimet që kemi vendosur, edhe në Objektivin 5 i Politikës Shëndeti Dixhital, do të mund të transformojmë shërbimet shëndetësore elektronike në vitet 2021-2030. Parimet dhe udhëzimet që duhet të ndiqen lidhen me studimin e (i) nevojave reale të përdoruesit; (ii) privatësinë dhe sigurinë e sistemit; (iii) integrimin-ndërveprimin; (iv) përfshirjen dhe aksesin. Modernizimi i infrastrukturës dhe teknologjisë shëndetësore konsiston në zhvillimin e mëtejshëm të shërbimeve elektronike shëndetësore me fokus në mbështetjen e thjeshtimit të shërbimeve të kujdesit, fuqizimin e pacientëve dhe forcimin e provave. Arritja e këtij Objektivi Specifik kërkon që zhvillimi i infrastrukturës teknologjike të përdoret në mënyrë efektive dhe të integruar jo vetëm brenda praktikave klinike, por nga të gjithë ofruesit për të mbështetur ofrimin e shërbimit të kujdesit shëndetësor. Modernizimi i Infrastrukturës dhe Teknologjisë Shëndetësore duhet të lidhet me (i) Zhvillimin e Sistemit Kombëtar të Imazheve Dixhitale Mjekësore. Vendndodhja e Qendrës do të jetë në Qendrën Kombëtare të Telemjekësisë që ndodhet në Qendrën Kombëtare Teknike Biomjekësore (që është një institucion nën MSHP). Thelbi i këtij sistemi do të jetë një bazë e të dhënave kombëtare e centralizuar e imazheve mjekësore, ku imazhet dixhitale të ofruara nga 42 spitale gjatë gjithë kohës do të strehohen dhe arkivohen dhe ku mund të aksesojnë rreth 413 institucione të kujdesit parësor shëndetësor dhe 1.600 mjekë të sektorit publikë. (ii) zhvillimi i aplikacioneve ekzistuese mjekësore nën sistemet operative iOS dhe Android. Mjekët e kujdesit parësor shëndetësor aktualisht po përdorin këto aplikacione në kompjuterët e tyre: 1. Recetë Elektronike; 2. Referim elektronik; 3. Vizitë elektronike; 4. Regjistrimi i pacientëve; 5. Sistemi i vaksinimit kundër COVID 19 Pavarësisht mekanizmave të vendosur për shkëmbimin e informacionit mbi shëndetin dhe mirëqenien, përgjegjësia për të dhënat shëndetësore është e ndarë nëpër ministritë, institucionet, qendrat e kujdesit shëndetësor parësor dhe nëpër bashkitë dhe koordinimi mbetet i fragmentuar për shkak të kufizimeve financiare dhe administrative. Rritja e përpjekjeve për harmonizimin, integrimin dhe koordinimin e të dhënave shëndetësore dhe të mirëqenies nga burime të ndryshme dhe MSHMS, ISHP, Fondi i Sigurimeve Shëndetësore të Shqipërisë, INSTAT, OSHKSH/NJVKSH, qendrat e kujdesit shëndetësor parësor (KSHP) dhe bashkitë. Për të udhëhequr punën në fuqizimin e shëndetit dixhital, nevojiten vlerësime të rregullta për shëndetin dixhital të Shqipërisë, përfshirë kapacitetet dhe aftësitë për grumbullimin, përpunimin, analizimin dhe raportimin e informacionit shëndetësor. Shqipëria mund të fillojë duke rishikuar shëndetin e saj dixhital në kujdesin shëndetësor parësor dhe në atë sekondar, për të thjeshtuar modelin, për të vlerësuar rrjedhën e informacionit në drejtim të grumbullimit, përpunimit, analizës dhe raportimit të të dhënave dhe në identifikimin e boshllëqeve të aftësive dhe kapaciteteve. Kjo mund të arrihet nëpërmjet përfshirjes së shkencës së të dhënave dhe aftësive e kompetencave analitike në edukimin shëndetësor të ofruar në universitete, trajnime dhe nisma të vazhdueshme për zhvillimin profesional, të cilat mund të mbështeten nga partnerë ndërkombëtarë ose partnerë të tjerë donatorë. Kjo do të përfshijë si trajnimin bazë ashtu edhe trajnimin më të avancuar për personelin e përfshirë në analiza statistikore më komplekse, ata që menaxhojnë shëndetin dixhital dhe ata që janë përgjegjës për interpretimin e të dhënave shëndetësore, për zhvillimin e politikave dhe programeve shëndetësore. Krahas tyre, duhet të zhvillohet një grup kryesor udhëzimesh, procesesh, normash dhe standardesh, për të siguruar që të dhënat e mbledhura, të analizuara dhe të raportuara janë të një cilësie të lartë dhe që pasqyrojnë me saktësi problemin dhe rezultatin shëndetësor. 82 Forcimi i kapacitetit për të grumbulluar, analizuar dhe përdorur të dhënat shëndetësore, duke përfshirë të dhëna të veçanta për shëndetin dhe mirëqenien, mund të rritet nëpërmjet zgjerimit të partneriteteve për të ndarë dhe shkëmbyer të dhënat përkatëse për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin midis qeverive kombëtare dhe nënkombëtare, si dhe palët përkatëse të interesit për shëndetin dhe të lidhura me shëndetin nga organizatat e shoqërisë civile, sektori privat, akademik, institucionet kërkimore dhe partnerët e tjerë të zhvillimit. Duhet të krijohet një kulturë e shkëmbimit dhe përdorimit të të dhënave në të gjithë qeverisjen, si në nivel kombëtar ashtu edhe në nivel nënkombëtar, për vendimmarrje të bazuara në evidenca. Në përmbledhje, SO-3 fokusohet në pesë fusha kryesore për të mbështetur integrimin e modeleve dhe proceseve ekzistuese të kujdesit për të përparuar në nivelin e ardhshëm të pjekurisë së shëndetit dixhital: (i) përditësimi dhe forcimi i modelit të qeverisjes së shëndetit dixhital, për planifikimin, porositjen dhe financimin e zhvillimeve; (ii) vlerësimi nëse ndryshojnë dhe si duhet të ndryshojnë modelet ekzistuese të ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor, në përgjigje të inovacioneve dixhitale në zhvillim; (iii) krijimi i një modeli gjithëpërfshirës të të dhënave dixhitale të shëndetit, se çfarë të dhënash duhet të grumbullohen me mjetet dixhitale të shëndetit dhe si të grumbullohen, ruhen, analizohen dhe përdoren ato të dhëna; (iv) zhvillimi i shërbimeve të reja të kujdesit shëndetësor për nevojat e reja, duke marrë parasysh nevojat e të dhënave që nga fillimi, dhe; (v) sigurimi i të gjitha burimeve të nevojshme për të shmangur borxhin teknologjik dhe për të mirëmbajtur e përmirësuar vazhdimisht zgjidhjet ekzistuese. Ndërhyrjet/veprimet Modernizimi i Infrastrukturës dhe Teknologjisë Shëndetësore Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Krijohet misioni kombëtar i Shëndetit Dixhital në Shqipëri; - Zgjerohet përdorimi i sistemit dixhital në strukturat spitalore; - Përditësimi dhe forcimi i modelit të qeverisjes së shëndetit dixhital, për planifikimin, porositjen dhe financimin e zhvillimeve; - Vlerësohen ndryshimet në modelet ekzistuese të ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor; - Krijohet modeli i parë HIS dhe implementohet në spitalet e para rajonale; - Krijohet modeli i të dhënave dixhitale të shëndetit; - Përcaktohen të dhënat që do të grumbullohen, ruhen dhë përdoren; - Sigurohen burimet e nevojshme për trajnimin dhe mirëmbajtjen e HIS; - 3 Spitale rajonale; - Spitali Rajonal Durrës; - 3 Diagnoza të reja neurologjike; - Përqindja e përdoruesve të HIS; Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë V.2 Masa: 5.2.1. Sistemi i Informacionit Spitalor (HIS) 5.2.1.a. Hartimi i modelit HIS dhe aplikimi i tij në sistemin spitalor 5.2.1.b. Implementimi HIS në Spitalin Rajonal Durrës 5.2.1.c. Zgjerimi dhe shtrirja në tre (3) spitalet rajonale të vendit Treguesit në nivel masash: - HIS në sistemin spitalor - Spitali Rajonal Durrës - 3 Spitale Rajonale 83 Masa: 5.2.2. Ndërtimi i rrjetit të dedikuar të komunikimit të Shëndetësisë: TeleMjekësi+ TeleKonsultë 5.2.2.a. Hartimi i standarteve për zgjerimin e përdorimit të Telemjekësisë dhe Telekonsultës. 5.2.2.b. Pregatitja e kapaciteteve profesionale nëpërmjet trajnimit të përdorimit të Telemjekësisë Dixhitale. 5.2.2.c Zgjerimi i përdorimit të sistemit aktual të telekonsultës edhe për 3 diagnoza të reja në shërbimin e neurologjisë dhe vazhdueshmëria e saj. 5.2.2.d. Krijimi i rrjetit të Interpretimit Imazherik (Reading Virtual Center Imagery) nëpërmjet zhvillimit të Sistemit Kombëtar të Imazheve Dixhitale Mjekësore. Treguesit në nivel masash: - Rrjeti Telemjekësisë dhe Telekonsultës funksionon - Numri i përdoruesve - 3 Diagnoza të reja neurologjike dhe vazhdimësia - Rrjeti Interpretimit Imazherik funksionon Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës V: Fuqizimi i informacionit shëndetësor si nevojë për vendimmarrje në përmirësimin e shëndetit dhe mirëqenies së qytetarëve Analiza e situatës dhe sfidat Vlera e të dhënave arrieht vetëm nëpërmjet mënyrës se si ato analizohen dhe përdoren. Përdorimi i sistemit shëndetësor dixhital në Shqipëri po ndikon ndjeshëm në transformimin e shpejtë të kujdesit shëndetësor. Fuqizimi i informatikës shëndetësore për përmirësimin e shëndetit dhe mirëqenies, duhet të kombinohet me ndryshimet teknologjike në fushën e mjekësisë. Duhet theksuar, se sa më e mirë të jetë cilësia e të dhënave të mbledhura, aq më i mirë është ndikimi i mundshëm dhe i arritshëm për përdorimin e të dhënave. Për një përdorim sa më të mirë të tyre, duhet të përmirësohen kapacitetet kërkimore, me fokus të veçantë në kërkimin e aplikuar dhe në shfrytëzimin e të dhënave, duke përdorur të dhënat e grumbulluara në sistemet dixhitale të shëndetit. Një pjesë e nismave të të dhënave kombëtare do të ishte grumbullimi jo vetëm i të dhënave të rezultateve klinike, por edhe të dhënave të tjera të ndryshme në sektorin e shëndetësisë, p.sh., në lidhje me proceset klinike, rrugëtimit të pacientit nëpërmjet sistemit, koha që i duhet një pacienti të lëvizë ndërmjet ofruesve, koha nga referimi për takimin dhe vizitën aktuale, burimet e përdorura nga ofruesit për të ofruar shërbimet, etj. Për këtë lloj grumbullimi të gjerë të të dhënave dhe akoma më e rëndësishme për analizimin e tyre, ka përparësi shumë të lartë për të siguruar privatësinë e pacientëve, por edhe profesionistëve të shëndetit. Për këtë arsye, për çdo analizë të të dhënave dytësore duhet të ekzistojnë mekanizmat e duhur të anonimizimit dhe mbrojtjes së të dhënave, në mënyrë që individët të mos identifikohen në grupin e të dhënave. Megjithatë, për t’u analizuar, të dhënat do të duhet të jenë të pa-grumbulluara dhe midis identifikuesve të pacientëve ose klinicistëve të anonimizuar dhe të identifikueshëm, lidhja duhet të mbahet në mënyrë të sigurt, në mënyrë që të mund të kontrollohen gabimet e mundshme të të dhënave. Sistemi i informacionit shëndetësor është një mjet i mirë i cili shërben për të ndihmuar vendimmarrjen në dy nivele: në menaxhimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor dhe në mbrojtjen e shëndetit publik. Për këtë arsye, të dhënat e grumbulluara duhet të përdoren për të plotësuar nevojat statistikore kombëtare dhe rajonale, paralelisht me nevojat kërkimore të përshkruara më sipër. Në sistemet dixhitale të shëndetit, për të kënaqur shëndetin publik dhe nevojat e tjera, mund të vendosen edhe nxitës automatikë të alarmit për shpërthimet e sëmundjeve infektive ose ngjarje të tjera të shëndetit publik apo kujdesit shëndetësor. Si përmbledhje, OS-3 adreson mbledhjen dhe përdorimin e të dhënave dixhitale të shëndetit nëpërmjet zonave kryesore të XXX: (i) kryerja e auditimeve dhe rishikimeve të mbledhjes së të dhënave dhe të dhënave të 84 mbledhura, për të siguruar cilësi të lartë të të dhënave dhe që janë mbledhur të gjitha të dhënat e nevojshme; (ii) fuqizimi i kapaciteteve dhe burimeve kombëtare për analizimin e të dhënave të mbledhura në fushën dixhitale të shëndetit dhe krijimi i nismave kombëtare të të dhënave shëndetësore për rritjen e njohurive nga të dhënat, për të përmirësuar dhe fuqizuar sistemin shëndetësor, dhe; (iii) të zbatojë ICD-10 në mbarë vendin dhe të krijojë mekanizma për të menaxhuar, zbatuar dhe përditësuar klasifikuesit e ndryshëm kryesorë të sektorit shëndetësor. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i informacionit shëndetësor si nevojë për vendimmarrje në përmirësimin e shëndetit dhe mirëqenies së qytetarëve Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizohet informacioni shëndetësor në dy nivele: në menaxhimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor dhe në mbrojtjen e shëndetit publik. - Realizohen auditime dhe rishikohet mbledhja e të dhënave të mbledhura, për të siguruar cilësi të lartë; - Trajnohen burimeve njerëzore dhe rriten kapacitetet e tyre për të analizuar të dhënat e mbledhura; - Vendimmarrje bazuar në tregues dhe të dhëna shëndetësore në kohë reale e pa gabime. - Numri i publikimeve periodike - Përqindja e analizave Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë V.3 Masa: 5.3.1 Forcimi i auditimit të të dhënave në dispozicion, burimeve të të dhënave si dhe të proceseve të grumbullimit dhe publikimit. 5.3.1.a. Rishikimi i burimeve të ndryshme kombëtare të grumbullimit dhe raportimit të të dhënave, të përmbajtjes së tyre dhe cilësisë 5.3.1.b. Vendosja e standarteve për përpunimin dhe raportimin e të dhënave 5.3.1.c. Vendosja e standarteve mbi publikimin e të dhënave vjetore të shëndetit. Treguesit në nivel masash: - Rezultatet e burimeve - Standartizimi i raportimit - Standarte të vendosura për publikim Masa: 5.3.2. Zbatimi i Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve ICD-10, bazuar në standardet ndërkombëtare dhe të OBSH-së. 5.3.2.a. Hartimi i Planit të Zbatimit mbi përdorimin e ICD-10 nga institucionet përdoruese. 5.3.2.b. Sigurimi i trajnimit mbi kodimin dhe përdorimin e ICD-10 për këdo që e përdor gjatë ofrimit të kujdesit shëndetësor, apo dhe përpunimit, analizimit të treguesve të shëndetit. Treguesit në nivel masash: - Përshkruhet ICD 10 - Përdoruesit kodojnë ICD 10 - ICD 10 në zbatim 85 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës V: Llogaritë Kombëtare të Shëndetësisë dhe publikimi vjetor i rezultateve Analiza e situatës dhe sfidat Edhe më parë janë bërë përpjekje për institucionalizimin e Llogarive Kombëtare të Shëndetësisë (LLKSH) në Shqipëri, por sipas vlerësimeve përfundimtare të SKSH 2020, ato ende nuk po zbatohen plotësisht, ndërsa ka prova kontradiktore të disponueshme për financimin dhe shpenzimet e sakta të sistemit shëndetësor shqiptar. LLKSH-ja është një metodologji ndërkombëtare për matjen e aspekteve kryesore të financimit të shëndetësisë në çdo vend në të gjitha burimet e financimit dhe shpenzimet në të gjitha shërbimet dhe modalitetet e ofrimit të shërbimeve. Në këtë mënyrë, LLKSH-ja pasqyron dhe portretizon strukturën e financimit të kujdesit shëndetësor, shpërndarjes dhe financimi është një mënyrë e qartë, e standardizuar dhe e krahasueshme në nivel ndërkombëtar. Prandaj, LLKSH-ja është një mjet kryesor për të gjithë politikëbërësit dhe menaxherët në sektorin e shëndetësisë duke siguruar informacion thelbësor dhe të nevojshëm për formulimin e politikave shëndetësore dhe krahasimet ndërkombëtare. Pra, OS-12 adreson zbatimin e plotë, institucionalizimin dhe publikimin vjetor të LLKSH-ve shqiptare nëpërmjet: (i) zhvillimit të planit kombëtar të veprimit të LLKSH-së së bashku me të gjitha burimet, proceset dhe kapacitetet e nevojshme për zbatimin e LLKSH-së, dhe; (ii) zhvillimin e kapaciteteve për të analizuar dhe publikuar rezultatet e LLKSH-së shqiptare çdo vit. Ndërhyrjet/veprimet Llogaritë Kombëtare të Shëndetësisë dhe publikimi vjetor i rezultateve Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Krijohet metodologjia kombëtare për matjen e aspekteve kryesore të financimit të shëndetësisë, në të gjitha burimet e financimit dhe shpenzimet në shëndetësi. - Zhvillohet plani i veprimit për ndjekje dhe zbatim. - Përcaktohen burimet financiare dhe burimet njerëzore për trajnim. - Përcaktohet infrastruktura mbështëtëse. - Zhvillohen kapacitetet për të analizuar dhe publikuar rezultatet e LLKSH-së shqiptare çdo vit. - Metodologji përpunimi dhe publikimi. - Numri i përdoruesve. - Numri i trajnuesve - Numri i publikuesve Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë V.4 Masa: 5.4.1. Krijimi i sistemit të Llogarive Kombëtare të Shëndetësisë (LLKSH) 5.4.1.a. Rishikimi i statusit aktual të zbatimit të Llogarive Kombëtare të Shëndetësisë. 5.4.1.b. Hartimi i Planit të Veprimit dhe Metodologjisë për fuqizimin dhe zbatimin e LLKSH-së. 5.4.1.c. Sigurimi i burimeve dhe kapaciteteve të nevojshme për mbledhjen e LLKSH-së. 5.4.1.d. Hartimi vjetor i analizimit dhe publikimit të LlKSH-ve. Treguesit në nivel masash: - Pregatitet studimi i status quo - Metodologjia dhe hapat e veprimit për ndjekje - Trajnimi I burimeve njerëzore 86 - Publikimi I llogarive Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës V: Fuqizimi i kapaciteteve për kërkimin shkencor dhe publikimi i evidencave shkencore Analiza e situatës dhe sfidat Fuqizimi i kapaciteteve kombëtare për të mbledhur, analizuar dhe publikuar të dhënat shëndetësore synon të përmirësojë performancën dhe efikasitetin e sistemit shëndetësor së bashku me rritjen e transparencës dhe llogaridhënies në procesin e vendimmarrjes. Shërbimet me efikasitet të provuar dhe me efikasitet në kosto duhet të kenë përparësi në paketën e shërbimeve shëndetësore për të siguruar që sistemi shëndetësor të japë kthim të mirë të investimit dhe burimet në dispozicion të përdoren për të maksimizuar ndikimin e mundshëm. Në mënyrë të ngjashme, mbështetja dhe përdorimi i evidencave kërkimore në zhvillimin e politikave do të lejojë që të peshohen sistematikisht avantazhet dhe dizavantazhet e opsioneve të ndryshme të politikave dhe në këtë mënyrë të zgjidhen më të përshtatshmet për situatën dhe nevojat e vendit. Kapacitetet kombëtare për të kryer kërkime të aplikuara në mbështetje të zhvillimit të politikave që bazohen në evidenca duhet të fuqizohen në mënyrë të ngjashme me kapacitetet kombëtare për të përkthyer evidencat kërkimore në udhëzime politikash dhe për të përdorur evidencën (kërkimore) në zhvillimin e politikave në përgjithësi. OS-5 trajton temat e mësipërme nëpërmjet dy fushave kryesore të veprimit: (i) zhvillimit dhe zbatimit të një politike kërkimore kombëtare në sektorin shëndetësor, dhe; (ii) fuqizimit të kapaciteteve kombëtare për zhvillimin e politikave të bazuara në evidenca së bashku me procedurat dhe mekanizmat e qartë se si, kur dhe cilat evidenca të përdoren në zhvillimin e politikave. Ndërhyrjet/veprimet Fuqizimi i kapaciteteve për kërkimin shkencor dhe publikimi i evidencave shkencore Treguesit kryesorë të impaktit nën këtë qëllim politik janë: - Fuqizimi i kapaciteteve kombëtare për të mbledhur, analizuar dhe publikuar të dhënat shëndetësore; - Rritja e angazhimit të kërkuesve shkencorë në shëndetësi; - Krijohet dhe unifikohet strategjia e kërkimit shkencor në shëndetësi; - Spitalet janë gjithpërfshirëse në kërkimin shkencor dhe publikimin e rezultateve në revista shkencore. - Përqindja e përfshirjes së kërkuesve shkencorë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar - Përqindja e spitaleve në kërkim shkencor - Numri i kërkuesve shkencorë Masat/Rezultatet e pritshme dhe veprimtaritë. Në vijim janë dhënë produktet dhe veprimtaritë e ndërlidhura me objektivin e veçantë V.5 Masa: 5.5.1 Fuqizimi i sistemit kombëtar për kërkimin shkencor. 5.5.1.a. Analizimi dhe prezantimi i gjendjes aktuale të kërkimit shëndetësor në vend me qëllim zhvillimin e politikave dhe strategjive kombëtare për kërkimin shëndetësor shkencor. 5.5.1.b. Hartimi i strategjisë së kërkimit shkencor në sistemin shëndetësor. 5.5.1.c. Mbështetja dhe përdorimi i evidencave kërkimore në zhvillimin e politikave shëndetësore 5.5.1.d. Rritja e kapaciteteve të kërkimit shkencor nëpërmjet programit "Kërkime Operacionale në Shëndetësi". Treguesit në nivel masash: - Politika kombëtare për kërkimin shëndetësor dhe studim i status quo - Strategjia e parë e kërkimit shkencor në shëndetësi - Zhvillimi i politikave të reja shëndetësore mbështetet në provë dhe evidencë - Programi i trajnimit "Kërkime operacionale në Shëndetësi" i hartuar dhe i akredituar nga QKEV (2021). 87 PJESA III: MASAT PRIORITARE PËR IMPLEMENTIMIN E KUADRIT STRATEGJIK Masat prioritare Gjatë zbatimit të strategjisë kombëtare të shëndetësisë 2021-2030, do të hartohen dhe zbatohen projekte strategjike kombëtare që parashikohen të kontribuojnnë në zbatimin e masave dhe aktiviteteve që janë parashikuar në qëllimet politike dhe objektivat strategjikë të shëndetësisë. Për zbatimin e SKSH 2030, strategjitë që parashikohen të japin kontributin e tyre janë si më poshtë vijon: - Strategjia e zhvillimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor në Shqipëri 2020-2025 - Strategjia dhe Plani i Veprimit për Shëndetin Seksual dhe Riprodhues 2017-2021 - Strategjia për parandalimin dhe zvogëlimin e dëmeve të lidhura me alkoolin (2017-2021) - Strategjia kombëtare për një transfuzion gjaku të sigurtë - Strategjia Kombëtare e Sigurimit të Kontraceptivëve - Strategjia për parandalimin e HIV/AIDS - Strategjia për shëndetin publik dhe promocionin shëndetësor - Strategjia afatgjatë e zhvillimit të sistemit shëndetësor shqiptar - Strategjia kombëtare për menaxhimin e sëmundjeve të lindura të gjakut - Strategjia kombëtare për menaxhimin e sëmundjeve të lindura të gjakut - Politikat dhe plani operacional për zhvillimin e shërbimeve të kujdesit mendor në Shqipëri - Plani i Veprimit per Zhvillimin e Sherbimeve te Shendetit Mendor ne Shqiperi 2013 – 2022 - Programi Kombetar per Kontrollin e Kancerit - Plani i Veprimit te Planifikimit Familjar - Plani i Veprimit te Shendetit Amtar - Plani i Veprimit te Shendetit Femijeve dhe Adoleshenteve - Plani i Veprimit Infeksione Seksualisht te Transmetueshme dhe HIV/AIDS - Plani i Veprimit te Kancereve te Traktit Riprodhues - Plani i Veprimit mbi Gjinine dhe Dhunen - Plani i Veprimit per Infertilitetin - Plani i Veprimit për sigurinë e kontraceptivëve 2017 – 2021 - Plani i Veprimit për zhvillimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor në Shqipëri 2020-2025 Listë projektesh kombëtare dhe ndërkombëtare gjatë zbatimit të strategjisë do të hartohen dhe monitorohen periodikisht. Indikatorët e krijuar nga kjo strategji janë të përfshira në aneksin 2 të strategjisë. Strategjia do të rishikohet pas 4 vitesh (në vitin 2025) për ta përshtatur me progresin dhe zbatimin e masave, por edhe për ta azhornuar atë në përputhje me nevojat e strategjive ndërsektoriale dhe projektet kombëtare dhe ndërkobëtare të çdo institucioni. Institucionet përgjegjëse do të monitorojnë zbatimin e planeve të veprimit me afatet e tyre kohore për planifikimin e implamentimit të SKSH 2030, nëpërmjet matjes sasiore dhe cilësore të indikatorëve përkatës, si pjesë e procesit të implementimit të strategjisë. Si përfundim, për zbatimin e suksesshëm të Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030, është e rëndësishme që masat prioritare dhe aktivitetet e strategjisë të ndiqen gjatë gjithë viteve 2021-2030, nga të gjithë institucionet e sistemit shëndetësor, me qëllim që të adresohen problematikat që mund të hasen gjatë implementimit strategjik të SKSH 2030. 88 PJESA IV: LLOGARIDHËNIA & MONITORIMI & KOORDINIMI I KUADRIT STRATEGJIK Llogaridhënia dhe Monitorimi Me qëllim sigurimin e llogaridhënies, monitorimit dhe koordinimit të kuadrit strategjik të Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030, Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale do të hartojë dhe publikojë në platformën elektronike informacion të vazhdueshëm në lidhje mbi realizimin e aktiviteteve sipas qëllimeve politike të strategjisë. Monitorimi, vlerësimi dhe rishikimi do të jenë funksione thelbësore të MSHMS për të siguruar që qëllimet e politikave dhe objektivat strategjikë të përshkruara në SKSH 2021-2030. Monitorimi nënkupton bashkimin e të gjitha të dhënave për të analizuar ecurinë e zbatimit të aktiviteteve. Vlerësimi do të bazohet në monitorimin e treguesve me qëllim arritjen e tyre. Mekanizmat e raportimit vjetor do të përmirësohen duke siguruar kështu llogaridhënien menaxheriale dhe institucionale. Raportime shtesë do të bëhen bazuar në provat e mbledhura përmes proceseve, konsultimeve publike, rishikimeve të herëpashershme me qëllim arritjen e progresit, performancën e sistemit shëndetësor si dhe identifikimin e problemeve gjatë procesit të zbatimit të strategjisë si dhe masat që do të ndërmerren si veprime korrigjuese. Një platformë e vetme shëndetësore e udhëhequr nga llogaridhënia publike do të kontribuojë në raportin e progresit të SKSH 2021-2030. Raportet vjetore do të pregatiten nga Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale dhe do t’i paraqiten autoritetit përgjegjës për monitorimin e strategjisë. Raportime shtesë do të bëhen sipas kërkesave të anëtarësimit të BE dhe proceseve të tjera integruese. SKSH 2021-2030, do të jetë pjesë përbërëse e Sistemit të Planifikimit të Integruar (SPI) sipas Urdhrit të Kryeministrit Nr. 157, miratuar më datë 22.10.2018 “Për marrjen e masave për zbatimin e qasjes ndërsektoriale, si dhe ngritjen dhe funksionimin e mekanizmit sektorial/ndërsektorial të integruar”. Ky mekanizëm është në funksion të Sistemit të Planifikimit të Integruar si sistemi kryesor që përcakton mjetet dhe mekanizmat për një planifikim të integruar të politikave publike. SPI funksionon nëpërmjet Grupeve të Menaxhimit të Integruar të Politikave dhe Komitetet Drejtuese Sektoriale anëtare e së cilave është MSHMS sipas përcaktimeve të këtij Urdhri. Institucionet përgjegjëse për zbatimin e masave të përcaktuara janë vendosur në Matricën e Planit të Veprimit, në Aneksin 1. Në Matricë janë përcaktuar gjithashtu afatet kohore dhe burimet e nevojshme financiare për zbatim. Në mënyrë që të rritet llogaridhënia në çdo veprimtari është parashikuar të paktën një institucion përgjegjës për zbatimin e veprimtarisë përkatës. SKSH 2021-2030 është një strategji ndërsektoriale, në të cilën janë përfshirë shumë aktorë dhe institucione të ndryshme të cilët në shumicën e veprimtarive të parashikuara në këtë plan do të bashkërendojnë përpjekjet e tyre për arritjen e objektivave dhe realizimin e veprimtarive. Për zbatimin e masave të parashikuara në SKSH 2021-2030 do të ketë bashkëpunim nga ministritë e linjës, institucionet e pavarura, njësitë e vetëqeverisjes vendore, organizatat e shoqërisë civile dhe organizatat ndërkombëtare. Bazuar në qëllimet prioritare dhe objektivat strategjikë të SKSH 2030 të përshkruara në kapitujt më sipër, si dhe bazuar në koordinimin midis SKSH 2030 dhe strategjive të tjera kombëtare të shëndetit, sistemi i koordinimit dhe menaxhimit për SKSH 2030 duhet të marrë parasysh disa aspekte të rëndësishme me qëllim kehtësimin në qasjen ndaj zhvillimit strategjik të shëndetit. Paragrafët e mëposhtëm përshkruajnë këtë sistem koordinimi dhe menaxhimi me shumë nivele, ku konsultimi më i gjerë i palëve të interesuara është i integruar edhe në një mënyrë për të shmangur dublimin dhe për të pasur role të qarta përgjatë procesit të zhvillimit dhe zbatimit të strategjisë. 89 Figura 2: Prioritet e llogaridhënies dhe monitorimit Për shkak të faktit se një nga rolet kryesore të SKSH 2030 është të sigurojë kuadrin e politikave për të gjithë sistemin shëndetësor në Shqipëri dhe të sigurojë përafrimin e të gjitha strategjive, planeve të veprimit dhe politikave kombëtare të shëndetit, koordinimi i këtij të fundit është ndër aspektet më të rëndësishme të qeverisjes në lidhje me SKSH 2030. Koordinimi i kuadrit strategjik Zbatimi i SKSH 2021-2030 do të koordinohet së bashku me sigurimin e mbështetjes së partnerëve ndërkombëtarë, si dhe nga Grupi Ndërinstitucional i Punës për SKSH 2030, i cili do të sigurojë koordinimin më specifik dhe menaxhimin e përgjithshëm të strategjisë. Funksioni koordinues i Grupit Ndërinstitucional i Punës, do të jetë i fokusuar në sigurimin e koherencës së politikave të të gjitha strategjive kombëtare të shëndetit, planeve të veprimit dhe politikave në nivel praktik. Kjo do të përfshijë sigurimin që strategjitë specifike dhe planet e veprimit të fushave përkatëse pasqyrojnë nëpërmjet aktiviteteve të veçanta në këtë dokument strategjik. Gjithashtu, kornizat e treguesve dhe buxhetet e dokumenteve strategjikë të nivelit më të ulët janë në përputhje me këto të SKSH 2030 dhe buxheti i sektorit shëndetësor do të gjurmohet nëpërmjet prioritizimit të nivelit më të lartë të SKSH 2030 deri në nivelet më të ulëta, sipas institucioneve përkatëse. Grupi Ndërinstitucional i Punës për SKSH 2030, do të jetë përgjegjës për planifikimin dhe kryerjen e zhvillimit të strategjive më të detajuara kombëtare të shëndetit, në ato fusha ku këto nevoja tregohen në SKSH 2030, p.sh., në fushën e burimeve njerëzore për shëndetin, etj. Bordi menaxhues i strategjisë do të jetë organi përgjegjës për rishikimin e progresit të zbatimit (si për aktivitetet ashtu edhe buxhetin), për ecurinë dhe arritjen e objektivave, të treguesve, dhe për zhvillimin e veprimeve korrigjuese për zbatimin e strategjisë sipas nevojës. Monitorimi dhe Raportimi Në përgjithësi, koordinimi dhe menaxhimi i SKSH 2030 do të ndjekë logjikën e përgjithshme të një qasjeje të ciklit të politikave shëndetësore (Figura 2), Raportimi, monitorimi dhe vlerësimi do të përbëjnë një pjesë të rëndësishme të ciklit të tyre. Për një monitorim dhe vlerësim cilësor të këtij plani, është i domosdoshëm një bashkëpunim dhe mirëkoordinimin midis aktorëve. Procesi i monitorimit dhe vlerësimit do të kalojë përmes disa fazave si: (i) mbledhja e të dhënave; (ii) analizimi i të dhënave; (iii) raportimi dhe llogaridhënia. 90 Monitorimi i Strategjisë Kombëtare të Shëndetësië 2021-2030 do të realizohet sipas metodologjisë së konfirmuar nga njësia përgjegjëse në Kryeministri në zbatim të Vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 290, datë 11.4.2020 “Për krijimin e bazës të të dhënave shtetërore të sistemit informatik të planifikimit të integruar (SIPSI/IPSIS)”, i cili ndër të tjera është sistemi kryesor për monitorimin e performancës së arritur kundrejt politikave dhe objektivave të planifikuara në dokumentet strategjikë. Monitorimi nënkupton mbledhjen në vazhdimësi të të dhënave në lidhje me SKSH 2030, si të atyre statistikore, ashtu edhe të dhënave tjera qe japin informacion për zbatimin e SKSH-së. MSHMS me kontributin e Grupit Ndërinstitucional të Punës të ngritur me urdhrin e ministrit të MSHMS me Nr. 520, datë 23 shtator 2020 “Për ngritjen e grupit ndër-institucional të punës për hartimin e Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030”, do të realizojë: - raportet vjetore të zbatimit të SKSH-së 2030. Ky raport do të hartëzojë progresin e realizimit të masave dhe të treguesve, përfshirë ato në nivel objektivash të veçantë. Ky raport do të jetë hartuar deri në mars të vitit vijues. Një dashboard online me tregues dhe të dhëna do të krijihet si një instrument për të shfaqur vizualisht statusin e realizimit të masave, i cili do të jetë i aksesueshëm nga publiku i gjerë. - raportin afatmesëm të zbatimit të SKSH-së 2030. Ky raport, i realizuar në vitet 2025-2030 do të tregojë statusin e realizimit të masave, si edhe të treguesve strategjikë. Përmes procesit të monitorimit do të mundësohet rishikimi i masave, për të mundësuar adresuar ndryshimet që mund të vijnë për shkak të situatës aktuale dhe sfidave të ndeshura. - raportin përfundimtar të vlerësimit (referencë më poshtë në këtë kapitull). Figura 3: Proçesi i monitorimit dhe raportimit 91 Koordinimi i kuadrit strategjik Bazuar në detyrimin ligjor, zbatimi i SKSH 2021-2030, do të shqyrtohet nga autoriteti përgjegjës për monitorimin dhe koordinimin e SKSH-së. Raportet do të pregatiten në kohën e duhur brenda afateve të përcaktuara në mënyrë që institucionet qeveritare dhe partnerët e zhvillimit të ndërmarrin veprimet e nevojshme. Raportet do të hartohen nga ekipet teknike të MSHMS/SKSH, grupe ndërministrore, do të diskutohen për rekomandime të mëtejshme dhe do të jenë të hapura për shoqërinë civile. Një mekanizëm i qëndrueshëm i konsultimit publik mbi zbatimin e SKSH-së me qytetarët do të krijohet dhe zbatohet për të siguruar kështu kontributin e vazhdueshëm të tyre. Raportet vjetore dhe afatmesëm të monitorimit dhe vlerësimit do të paraqiten për rekomandime edhe pranë Grupeve teknike të ngritura sipas institucioneve shëndetësore. Çdo vit, raportet monitoruese do të shqyrtohen edhe nga Kuvendi i Shqipërisë, Grupi Parlamentar dhe Komisioni i Shëndetësisë. Figura 4: Proçesi i koordinimit të kuadrit strategjik Vlerësimi Vlerësimi është procesi më i hollësishëm i analizës së suksesit në zbatimit të SKSH-së, duke identifikuar se çfarë ka shkuar mirë, duke shqyrtuar arsyet çfarë nuk ka shkuar mirë dhe pastaj duke ripërshtatur drejtimin strategjik në varësi të rrethanave. Projektimi dhe ekzekutimi i fazës së vlerësimit zakonisht është i pavarur nga korniza e zakonshme e monitorimit dhe raportimit. Vlerësimi përfshin përpilimin e pyetjeve të vlerësimit, mbledhjen dhe analizën e të dhënave që iu japin përgjigje këtyre pyetjeve, si dhe mbledhjen e provave për të formuluar përfundimet dhe rekomandimet. Vlerësimi i SKSH-së 2030, do të nisë në vitin e fundit të zbatimit (viti 2030). Metodologjia do të diskutohet dhe dakordësohet nga autoritetet shëndetësore dhe do të përfshijë analizën sipas kritereve të relevancës, efektshmërisë, efikasitetit, qëndrueshmërisë dhe impaktit të masave në sistemin shëndetësor. Vlerësimi do të ndërmerret nga ekspertë kombëtarë dhe ndërkombëtarë për të mundësuar paanësinë e analizimit dhe konkluzioneve të Raportit Vlerësues. Raporti i vlerësimit do të shërbejë si referencë për hartimin e SKSH-së 2030 në vitet në vijim. 92 PJESA V: VLERËSIMI DHE IMPAKTI EKONOMIK & FINANCIAR I KUADRIT STRATEGJIK TË SISTEMIT Ky kapitull paraqet shpërndarjen e kostove treguese dhe burimet financiare për financimin e aktiviteteve të Planit të veprimit për zbatimin e Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030. Kostimi i Strategjisë është realizuar në bazë të metodologjive dhe praktikës së planifikimit buxhetor, me qëllim përcaktimin e kostove indikative mbështetur në objektivat dhe treguesit e përcaktuar për arritjen e tyre, si dhe në produktet e identifikuara për secilin aktivitet. Përllogaritjet buxhetore janë bërë duke përdorur instrumentin e rekomanduar nga IPSIS, të përshtatur sipas udhëzimeve përkatëse. Procesi i kostimit u mbëshetet gjithashtu në konsultimin me Programin Buxhetor Afatmesëm 2022-2024 (faza e II), në konsultimet me të gjitha Drejtoritë në MSHMS dhe institucionet e varësisë të përfshira në zbatimin e planit të veprimit, si dhe në kostot historike nga zbatimi i strategjisë pararendëse ose kostot e produkteve të PBA-së. Plani i veprimit për zbatimin e kësaj strategjie shoqërohet me një kostim analitik të secilës masë, i cili mbështetet nga detajimi i hollësishëm i shpenzimeve për çdo aktivitet. Gjatë procesit të kostimit janë identifikuar shpenzimet për secilin aktivitet dhe ato janë klasifikuar në kategori shpenzuese të paracaktuara, sipas formatit IPSIS mbi metodologjinë e kostimit. Për kategori të caktuara shpenzimesh si pagat, shpenzimet e trajnimit, seminaret, shpenzimet e udhëtimeve, shpenzimet e ekspertëve dhe disa kategori pajisjesh janë përdorur kostot standarde të përcaktuara në metodologjinë e kostimit. Përllogaritja e kostove është bërë sipas viteve financiare. Kostoja e përgjithshme e përllogaritur për zbatimin e Planit të veprimit për zbatimin e Strategjisë Kombëtare të Shëndetësisë 2021-2030 është rreth 496.40 miliardë Lekë, ose rreth 4.036 miliard Euro. Kursi mesatar për referencë është përllogaritur me 123 lek për 1 euro. Tabela pasqyron kostot financiare, burimet e financimit dhe hendekun financiar përgjatë 10 viteve të zbatimit të Planit të veprimit 2021 - 2030. Kostot e Hendeku Kostoja Totale Kosto për tu Natyra/ Planifikuara Financiar Qëllimi i Politikave Tipologjia 2021-2030 PBA 2021-2024 Planifikuar në 2021-2030 e Kostove Buxheti dhe Buxhetin 2025- Donatoret 2030 QËLLIMI I POLITIKËS I: Korente 44,530,628,308 18,424,317,137 24,096,781,351 Investimi në shëndetin e popullatës gjatë gjithë Kapitale 2,456,971,967 176,352,000 3,726,000 4,286,423,788 ciklit të jetës QËLLIMI I POLITIKËS II: Korente 137,991,092,600 46,654,656,110 89,388,430,280 Progresi drejt Mbulimit Kapitale 69,000,000 0 0 2,017,006,210 Universal Shëndetësor QËLLIMI I POLITIKËS III: Korente 269,113,194,911 88,738,227,938 169,202,951,663 Fuqizimi i sistemit të Kapitale 9,402,205,367 6,013,983,917 0 14,560,236,760 interguar shëndetësor QËLLIMI I POLITIKËS IV: Korente 24,922,790,516 9,403,658,685 15,474,561,432 Fuqizimi i reagimit të sistemit ndaj Kapitale 1,666,607,250 1,388,592,000 224,325,000 98,260,650 emergjencave 93 QËLLIMI I POLITIKËS V: Korente 4,025,240,329 375,127,011 403,549,080 Shëndeti Dixhital Kapitale 2,225,337,400 549,983,334 0 4,921,918,304 TOTALI [Leke] 496,403,068,649 171,724,898,132 298,794,324,805 25,883,845,712 TOTALI [Euro] 3,971,224,549 1,373,799,185 2,390,354,598 207,070,766 1 euro 123 Leke Tabela 5: Kostot financiare të SKSH 2021 - 2030 Për periudhën afatmesme 2021-2024, kostoja është vlerësuar në 179.63 miliardë lekë, nga të cilat 171.6 miliardë lekë janë planifikuar në Programin Buxhetor Afatmesëm, 4.47 miliardë lekë do të sigurohen nga financimi i huaj, ndërsa hendeku financiar është 7.93 miliardë lekë ose 4.41% e kostos indikative për këtë periudhë. Për vitin financiar 2021 është marr në konsideratë vetëm 1/6 e shpenzimeve të planifikuara. Për periudhën 2025-2030, kostoja indikative për zbatimin e Strategjisë është 298.79 miliardë lekë. Për këtë periudhë nuk është bërë akoma planifikimi buxhetor, dhe është supozuar se për aktivitete të caktuara të Planit të Veprimit do të jenë në dispozicion fondet nga Buxheti i Shtetit në nivelin e periudhës afatmesme 2021-2024. Me këtë supozim, hendeku financiar për periudhën 2025-2030 është 17.96 miliardë lekë ose 3.62% e kostos indikative. Për periudhën 2021-2025, buxheti i shtetit pritet të financojë zbatimin e planit në masën 94.0% të financimit të nevojshëm, 1.0% do të financohet nga donatorët, ndërsa 5.0% është hendeku financiar. Në përllogaritjen e kostove nuk janë përfshirë shpenzimet për të gjithë periudhën (2021- 2030) për disa aktivitete me kosto të lartë që janë të përfshira në Strategji: 1. Shpenzimet për rinovimin, modernizimin dhe mirëmbajtjen e infrastrukturës shëndetësore janë planifikuar deri në vitin 2024. (Aktiviteti 3.1.1.a dhe 3.2.2.ç) 94 2. Shpenzimet për sigurimin e vaksinave anti covid 2019 janë planifikuar deri në vitin 2023, ndërsa shpenzime të tjera që lidhen me pandeminë janë parashikuar deri në vitin 2025. 3. Kostoja e marrjes së shërbimeve si kontrolli mjekësor bazë për grupmoshat 35-70 vjeç, zgjerimi i rrjetit të laboratorëve në spitalet universitare dhe rajonale, rritja e aksesit për qytetarët që përfitojnë nga paketa e shërbimit të dializës në të gjithë vendin dhe vazhdimësia e përdorimit të seteve të sterilizimit në shërbimin spitalor publik është llogaritur deri në vitin e përfundimit të kontratës. Për shpenzimet deri në vitin 2024 janë vendosur shpenzimet sipas PBA 2022-2024. Ndërsa shpenzimet pas vitit 2024 janë vendosur duke marr për bazë shpenzimin e parashikuar për vitin 2024, sipas PBA 2022- 2024. 4. Në kostim është marr në konsideratë rritja graduale e pagave në sistemin shëndetësor. Megjithatë efekti i përgjithshëm do të mund të llogaritet pas miratimit të ndryshimeve të VKM-së 555 datë 11/08/2011. Dinamika e rritjes dhe efekti në buxhet do të përcaktohen në vitin 2022. 5. Projektet që janë planifikuar në Agjendën digitale 2021+ për periudhën 2022-2025, ku MSHMS është përfituese nuk janë përfshirë në këtë plan. Kostoja e përafërt për pesë projekte është rreth 1.19 miliard lekë ose 9.7 milionë euro (Zgjerimi i Sistemit të Informacionit Spitalor rajonal në pjesën e mbetur të spitaleve dhe zbatimi i PACS, Përmirësimi i sistemit të vaksinimit, Përmirësimi i sistemit të sëmundshmërisë, Përmirësimi i Sistemit të Barnave dhe Pajisjeve Mjekësore, Përmirësimi i sistemit të referimit për ekzaminime të avancuara mjekësore (e-Referimi). Shpenzimet kapitale përbëjnë 3.2% të kostos indikative, pagat – 30.2%, ndërsa kostot e tjera korrente 66.6%. 95 Të ndara sipas qëllimeve të politikave, kostot pasqyrohen në grafikun më poshtë. Qëllimi i Politikës III, pritet të ketë në terma financiare peshën më të madhe në zbatimin e PV, përkatësisht 56.0 %. Qëllimi i Politikës II arrin në vlerën 28.0%, Qëllimi e Politikës I 9.0%, ndërsa qëllimet IV dhe V respektivisht 5.0% dhe 1.0% të kostos së përgjithshme të planit. Plani i veprimit do të rishikohet pas 5 vitesh (në vitin 2025) për ta përshtatur me progresin në zbatimin e masave, por edhe për ta azhornuar atë konform nevojave dhe programeve buxhetore afatmesme 2026-2030. Për masat e planit që janë të pambuluara financiarisht, MSHMS dhe institucionet e varësisë do të planifikojnë nevojat për financime buxhetore nëpërmjet programeve buxhetore përkatëse, si pjesë e procesit të planifikimit të programit afatmesëm buxhetor dhe buxhetit vjetor, si dhe do të negociojnë me donatorë të ndryshëm për t'i bashkëfinancuar disa aktivitete. 96 ANEKS 1 MATRICA E PLANIT TË VEPRIMIT STRATEGJIA KOMBËTARE E SHËNDETËSISË 2021-2030 Qëllimi i Politikës I: Investimi në shëndetin e popullatës gjatë gjithë ciklit të jetës Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës I - Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme dhe sigurimi i një mjedisi të shëndetshëm nëpërmjet fuqizimit të Objektivi specifik 1.1: bashkëpunimit ndër - sektorial Promovimi i stilit të jetesës së shëndetshme. Zgjerimi dhe fuqizimi i mjediseve aftësuese. Forcimi i bashkëpunimeve për zgjedhje të shëndetshme. Zhvillimi politikave dhe miratimi i kuadrit ligjor. Rezultati i pritshëm: Fuqizimi i bashkëpumimit ndërsektorial. Matja e ndikimit në stilin e jetesës. Treguesit: Baseline Target 20% e adoleshentëve janë dehur të paktën një herë gjatë jetës 15% e adoleshentëve janë dehur të paktën një herë gjatë Prevalenca e konsumit të rrezikshëm të alkoolit (2017/2018) jetës (2030) 5% e femrave dhe 2% e meshkujve të moshës 15-49 vjeç, kanë konsumuar 5 vakte fruta- 30% e grave dhe 20% e burrave konsumojnë 5 vakte fruta- Prevalenca e ushqyerjes së shëndeteshme sipas gjinisë perime në ditë perime në ditë (2030) 37% e fëmijëve të moshës 6-59 muaj, janë ushqyer vetëm me gji 50% e fëmijëve të moshës 6-59 muaj, ushqehen vetëm me Prevalenca e ushqyerjes së shëndeteshme sipas grupmoshave (2017/2018) gji (2030) Prevalenca e faktoreve te stilit të jetesës: mbipesha tek 16% e fëmijëve 6-59 muajsh janë fëmijët mbipeshë (2017-2018) 11.6% e fëmijëve 6-59 muajsh janë mbipeshë (2030) 12.3% e djemve dhe 5.8% e Prevalenca e faktoreve te stilit të jetesës: mbipesha sipas vajzave të moshës 8-9 vjeç janë 4% e djemve dhe 2% e vajzave të moshës 8-9 vjeç janë grupmoshës obezë (2016) obezë (2030) 45% e grave dhe 53% e burrave të Prevalenca e faktoreve te stilit të jetesës: mbipesha sipas moshës 15-49 vjec janë mbipeshë 35% e grave dhe 45% e burrave të moshës 15-49 vjec janë gjinisë ose obezë (2017/2018) mbipeshë ose obezë (2030) 10% gra dhe meshkuj të moshës 15-49 vjeç angazhohen në aktivitete të shpeshta fizike 20% gra dhe meshkuj të moshës 15-49 vjeç angazhohen në Prevalenca e faktoreve te stilit të jetesës: aktiviteti fizik (2017/2018). aktivitete të shpeshta fizike (2030). 11% e popullatës shqiptare ka përdodur gjatë jetës kanabis 7% e popullatës shqiptare ka përdorur gjatë jetës kanabis Prevalenca e përdorimit dhe konsumit të drogave (2014) (2030) 5% e grave dhe 36% e burrave 15- 49 vjeç janë duhanpirës Prevalenca e faktorëve të tjerë të riskut (2017/2018) 5% e grave dhe 30% e burrave janë duhanpirës (2030) MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/ISHP/Bashkitë,NjQV /Ministria e Arsimit/Partnerë Ndërkombetarë

1.1.1 Zhvillimi dhe fuqizimi i politikave dhe planeve të veprimit për alkoolin, duhanin, obezitetin dhe përdorimin e paligjshëm të drogës MSHMS (UN) 2022-2025 1.1.1.a Rishikimi i kuadrit ligjor për përdorimin e alkolit dhe drogave Miratimi i Ligjit MSHMS MSHMS/ISHP 2022-2023 MSHMS/ISHP/Partnere nderkombetare 1.1.1.b Miratimi i strategjisë për përdorimin e drogave Miratimi i Strategjisë MSHMS (UN) 2022-2024 97 1.1.1.c Analiza dhe përgatitja e udhëzuesve për një ushqyerje të shëndetëshme MSHMS/ISHP/Bashkitë,NjQV /Ministria e sipas grupmoshave duke filluar nga fëmijëria e hershme Studim i realizuar dhe udhëzime të realizuara MSHMS Arsimit/Partnere nderkombetare (UN) 2023-2024 MSHMS/ISHP/Bashkitë,NjQV /Ministria

1.1.2 Fuqizimi i promovimit të një stili jetese të shëndetshme MSHMS e Arsimit/Partnere nderkombetare (UN) 2021-2030 1.1.2 a Zhvillimi i mekanizmave dhe proçedurave për përdorimin e inteligjencës shëndetësore të popullatës për informimin në mënyrë sistematike lidhur me efektet e padëshiruara serioze nga përdorimi i produkteve kozmetike dhe Hartimi i një Plani Kombëtar në lidhje me mbikëqyrjen, MSHMS/ISHP/Bashkitë,NjQV /Ministria e përbërësit e tyre. analizën, vlerësimin dhe informimin e konsumatorit. MSHMS Arsimit/Partnerë ndërkombëtare (UN) 2022-2025 1.1.2. b Miratimi i Strategjisë së Promocionit Shëndetësor dhe aktivitete MSHMS/ISHP/Partnere nderkombetare informative promocionale sipas kalendarit të promocionit Miratohet Strategjia MSHMS (UN) 2021-2022 1.1.2. c Ngritja e kapaciteteve dhe krijimi i instrumentave ndërinstitucional për veprim në nivel qendror, rajonal dhe lokal me fokus qytetarin “mos lini askënd MSHMS/Bashkitë,NjQV /Partnere prapa”. (MOU) Miratimi Memorandumit dhe ngritja e kapaciteteve MSHMS nderkombetare (UN) 2022-2030 Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës I: Promovimi i shëndetësisë së gjelbër (Green Health) mundësimi dhe kontributi për “Qytetar me Jetë të Shëndetshme” nëpërmjet planifikimit urban, mjedisit të shëndetshëm dhe prodhimit të ushqimit të shëndetshëm. Pregatitet dhe hartohet plani i veprimit për të promovuar Objektivi specifik 1.2: shëndetësinë e gjelbër. Rezultati i pritshëm: Parimet dhe planifikimi urban vihen në zbatim. Treguesit: Baseline Target Përqindja e qyteteve për promovimin e shëndetësisë së gjelbër sipas planifikimit urban Baseline 2021: 0 Të paktën 1 mekanizëm i ri në vit Përqindja e qytetarëve që jetojnë jetë të shëndetshme Baseline 2021: 0 100% rritje deri në vitin 2030 Përqindja e prodhimit të ushqimit të shëndetshëm Baseline 2021: 0 100% rritje deri në vitin 2030 MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

1.2.1. Rishikimi dhe përditësimi i parimeve të situatës së shëndetësisë së gjelbër dhe planifikimit urban për një jetë më të shëndetshme të MSHMS/Qeversija Lokale /Ministria qytetarëve MSHMS Mjedisit/Partnerë Ndërkombëtarë (UN) 2024-2027 1.2.1. a Përgatitja e një vlerësimi ndërinstitucional të situatës së shëndetësisë së MSHMS/Qeverisja Lokale Partnere gjelbër, me fokus jetën e shëndetëshme të qytetarëve. Hartimi i Planit të Vlerësimit (Fisibiliteti) MSHMS nderkombetare (UN) 2024-2025 1.2.1. b Vlerësimi i situatës në nivel rajonal dhe komunitar mbi zbatimin e MSHMS/Qeversja Lokale /Ministria e parimeve të planifikimit të shëndetshëm urban. Vlerësimi i situatës dhe rekomandimet MSHMS Mjedisit/Partnerë ndërkombëtarë (UN) 2025-2027 Objektivi specifik 1.3: Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës I: Fuqizimi dhe zgjerimi i programeve të reja të vaksinimit-imunizimit dhe qëndrueshmëria e mbulesës vaksinale. Mbulesa vaksinale dhe programe të reja të vaksinimit realizohen për popullatën. Grupmoshat mbulohen me vaksinim. Sigurohet qëndrushmëria vaksinale. Programe Rezultati i pritshëm: të reja të imunizimit sipas grupmoshave hartohen. Vaksinimi i çdo qytetari +16 vjeç. Kontrata të reja. Treguesit: Baseline Target Raporte periodike mbi situatën e vaksinimit Përqindja e njësive shëndetësore që ofrojnë mbulesën vaksinale Numri i dozave të mbulesës vaksinale të gripit Mbulesa vaksinale e gripit sezonal Numri i fëmijëve të vaksinuar të grupmoshës 0-18vjec Niveli i kontrollit të sëmundjeve të parandalueshme 98 MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

1.3.1 Qëndrueshmëria e mbulesës vaksinale te fëmijët 0-18 vjec MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2021-2030 1.3.1. a Sigurimi i vaksinave të kalendarit për fëmijët 0-18 vjeç. Numri i fëmijëve të vaksinuar MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2023-2030 Kontrolli mbi 12 sëmundjet e parandaluara nëpërmjet 1.3.1.b Forcimi I survejancës për mbajtjen nën kontroll të sëmundjeve infektive vaksinimit MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2024-2030

1.3.2 Zgjerimi i programeve të vaksinimit/imunizimit me vaksina të reja për parandalimin e sëmundjeve infective për 0-18 vjec dhe për të rriturit MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2021-2030 1.3.2. a Futja e vaksinës së meningokokut. Aplikimi i vaksinës së Menigokokut tek grup mosha MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2023-2030 1.3.2. b Futja e vaksinës së HPV me fokus mbrojtjen e shëndetit të vajzave dhe grave. Aplikimi i vaksinës së HPV tek vajzat MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2024-2030 1.3.2.c Sigurimi i vaksinës gripit sezonal për të gjitha grupet vulenarabël. Numri i dozave të vaksinës së gripit MSHMS MSHMS/ISHP/OSKSH/NJVKSH 2021-2030

1.3.3 Sigurimi i mbulesës së lartë vaksinale MSHMS MSHMS/ISHP 2021-2030 1.3.3.a Sigurimi i disponibilitetit të vaksinave Rritet disponibiliteti i vaksinave MSHMS MSHMS/ISHP 2021-2030 MSHMS/ISHP/OSHKSH/NJVKSH/QSH/SPI 1.3.3.b Fuqizimi i mbulesës së lartë vaksinale Numri i të vaksinuarve MSHMS TALET 2021-2030

1.3.4 Sigurimi i vaksinave në kushtet e epidemisë dhe pandemisë MSHMS MSHMS/MR/MF 2022-2023 1.3.4.a Sigurimi i Vaksinave COVID 19 Numri i dozave të vaksinës Anti covid 2019 MSHMS MSHMS/MSHR/MF 2021-2023 Objektivi specifik 1.4: Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës I: Reduktimi i sjelljeve me risk që ndikojnë në SJT. Miratohet Strategjia. Reduktohen Sëmundjet jo të Transmetueshme. Zhvillohet strategjia e SJT sipas standarteve ndërkombëtare dhe kombëtare edhe për emergjencat. Trajnimet realizohen. Hartohen protokollet dhe udhërrëfyesit për HTA, Diabet, Dislipidemi, Astma dhe SPOK te miratuara nga MSHMS (2021). Ngrihen Rezultati i pritshëm: ekipet multidisiplinare dhe Grupi Kolegëve. Treguesit: Baseline: Target Përqindja e popullatës që ka njohuri mbi sjelljet e aspektit socio-kulturorë Prevalenca e sëmundjeve jo të transmetueshme (diabeti, hipertensioni, tumorale, etj) MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/ISHP/OSHKSH/NJVKSH/HAP/P

1.4.1 Zbatimi i ndërhyrjeve në individë dhe në popullatë për të reduktuar SJT-të dhe faktorët e tyre të rrezikut MSHMS artnerë ndërkombëtarë (UN) 2021-2030 1.4.1. a. Miratimi i strategjisë së sëmundjeve jo të transmetueshme bazuar në udhëzimet e OBSH si dhe ndërhyrjeve të tjera të rekomanduara nga OBSH-ja në reduktimin e faktorëve të rrezikut nga SJT-të (duhani, alkooli, kequshqyerja, MSHMS/ISHP/OSHKSH/NJVKSH/HAP/Par aktiviteti fizik). Miratimi i Strategjisë MSHMS tnerë ndërkombëtarë (UN) 2021-2022 Numri i trajnimeve në Shërbimet shëndetësore parësore Protokollet dhe udhërrëfyesit për HTA, Diabet, Dislipidemi, Astma dhe SPOK te miratuara nga MSHMS (2021) Treguesit e monitorimit të zbatimit të Protokolleve të 1.4.1. b. Forcimi i kapaciteteve për integrimin e shërbimeve socio-shëndetësore mjekimit për HTA, Diabet, Dislipidemi, Astma dhe SPOK nga për menaxhimin e katër SJT-ve kryesore (CVD, diabeti, sëmundjet kronike të Mjeku i Familjes për përdorim nga kapacitetet monitoruese të frymëmarrjes, kanceri) përgjatë vazhdimësisë së kujdesit (parandalimi klinik, autoriteteve shëndetësore qendrore dhe lokale, të miratuar MSHMS/ISHP/OSHKSH/NJVKSH/HAP/Par ekzaminimi/zbulimi i hershëm, diagnoza, trajtimi, rehabilitimi, kujdesi paliativ) nga MSHMS (2021) MSHMS tnerë ndërkombëtarë (UN) 2021-2023 99 Ekipet Mjek Familje-Infermier të aftësuara në zbatimin në praktikë të Protokollve të mjekimit për 5 SJT nëpërmjet ToT- ve dhe Grupit të Kolegëve (2021-mars 2023) Manuali për Kujdesin Mjekësor për pacientët e moshuar në KSHP i miratuar nga MSHMS (2022). Ekipet Mjek Familje -Infermier në qarkun Dibër dhe Fier të aftësuara në zbatimin në praktikë të Manualit për Kujdesin Mjekësor për pacientët e moshuar në KSHP nëpërmjet ToT-ve dhe Grupit të Kolegëve (2022, Mars 2023) 1.4.1. c. Realizimi i studimit mbi njohuritë e sjelljeve dhe aspekteve socio MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë kulturore me grupet e synuara prioritare Studimi i realizuar MSHMS (UN) 2023-2024 Objektivi specifik 1.5: Objektivi Specifiki 5 i Qëllimit të Politikës I: Përmirësimi i shëndetit të nënës dhe fëmijës, adoleshentëve, si dhe shëndeti seksual dhe riprodhues Standarte në ofrimin e shërbimeve bazë të shëndetit të riprodhues të gruas. Adresohen shërbime cilësore për nënën dhe fëmijën. Mbështetet shëndeti i adoleshëntëve përmes politikave të reja shëndetësore. Planifikimi familjar sigurohet nëpërmjet qasjeve dhe metodave të reja. Standarte të vendosura në shërbimin Rezultatet e pritshme: bazë të Zhvillimit të Fëmijërisë së Hershme. Promovohet shëndeti në shkolla. Treguesit: Baseline Target Afërsisht 60% shërbimeve shëndetësore ofrojnë shërbimet e Përqindja e shërbimeve shëndetësore që ofrojnë shërbimet e kujdesit prenatal, amtar bazuar në Afërsisht 80% shërbimeve shëndetësore ofrojnë shërbimet kujdesit prenatal, amtar bazuar në standarte. standarte e kujdesit prenatal, amtar bazuar në standarte 500,000 të arritur nëpërmjet të Numri i popullatës së arritur (fëmijë; prindër; nxënës; gjitha formave të komunikimit, 1,000,000 të arritur nëpërmjet të gjitha formave të studentë; të moshuar) për ndryshimin e sjelljeve përfshi median masive komunikimit, përfshi median masive 80% e shërbimeve shëndetësore Përqindja e shërbimeve shëndetësore që ofrojnë shërbimet ofrojnë shërbime bazë të SHR 90% e shërbimeve shëndetësorëe ofrojnë shërbime bazë të bazë të shëndetit ripordhues sipas standarteve (2019) SHR (90%) MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/ISHP/MD/Partnerë

1.5.1 Fuqizimi dhe zgjerimi i shërbimeve në mbrotje të shëndetit seksual dhe riprodhues të gruas MSHMS ndërkombëtarë (UN) 2022-2030 1.5.1. a Rishikimi i legjislacionit për shëndetin dhe të drejtat seksuale dhe riprodhuese. Ndryshimet e Ligjit MSHMS MSHMS/ISHP/MD 2022-2023 1.5.1. b Fuqizimi I sistemit antenatal (para lindjes), në përputhje me rekomandimet e OBSH në sistemin e kujdesit shëndetësor parësor (Ref : Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030 ). Strategjia e Miratuar shëndetit seksual dhe riprodhues. MSHMS MSHMS/ISHP/UNFPA 2021-2022 1.5.1.c Fuqizimi i survejancës së vdekshmërisë amëtare për të përmirësuar cilësinë e kujdesit ndaj nënave (UNFPA) (Ref: Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030 ). Strategjia e Miratuar shëndetit seksual dhe riprodhues. MSHMS MSHMS/ISHP/UNFPA 2021-2022 1.5.1. d Miratimi i strategjisë të shëndetit seksual dhe riprodhues. (Ref : MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030 ). Strategjia e Miratuar shëndetit seksual dhe riprodhues. MSHMS (UN) 2022 MSHMS/ISHP/QZHF/OSHKSH/OBSH/Par

1.5.2 Fuqizimi dhe zgjerimi i shërbimeve për Zhvillimin e Fëmijërisë së Hershme (ZhFH) MSHMS tnerë ndërkombëtarë (UN) 2021-2030 1.5.2.a Rishikimi dhe përshtatja e standardeve sipas rekomandimeve të OBSH Përditësimi i standarteve të ZHFH sipas rekomandimeve të për ZhFH-në. OBSH-së MSHMS MSHM/QKKMZHS/OBSH 2022-2024 1.5.2.b Zgjerimi i shërbimeve të ekzaminimit neonatal, të zbulimit të hershëm dhe menaxhimi i vonesës në zhvillim tek të sapolindurit dhe fëmijët, duke përfshirë ndjekjen e çrregullimeve të spektrit të autizmit, sindromën Doën si Fuqizimi i punës konsultorit të fëmijëve në 416 qëndrat e dhe aftësitë e kufizuara. konsultorit MSHMS MSHMS/OSHKSH/QSH 2021-2030 100 1.5.2.c Mbledhja sistematike e dhënave, monitorimi dhe raportimi mbi treguesit e OZHQ-ve në lidhje me ushqyerjen me gji dhe ushqimin plotësues, kequshqyerjen e fëmijëve (duke përfshirë obezitetin) për grup moshën 0-5 vjec Sistemi i monitorimit të ushqyerjes për grupmoshën 0-5 vjec MSHMS/ISHP/QZHF/ Partnerë (UNICEF) (Survejanca e ngritur në pilotim me mbështetjen e UNICEF). MSHMS ndërkombëtarë (UN) 2021-2030 1.5.1. d Miratimi i strategjisë të shëndetit seksual dhe riprodhues. (Ref : MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë Strategjia e sistemit seksual dhe riprodhues 2022-2030 ). Strategjia e Miratuar shëndetit seksual dhe riprodhues. MSHMS (UN) 2021-2022 MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë

1.5.3 Fuqizimi dhe zgjerimi i Promovimit të Shëndetit në Shkollë MSHMS (UN) 2021-2030 1.5.3. a Planifikimi dhe bashkëpunimi me rrjetin e shkollave promovuese të shëndetit (Shkollat për Shëndetin në Evropë, SHE). (Ref: PV te Promocionit MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë Shendetesor 2022-2030). Marrëveshje e arritur MSHMS (UNFPA) 2021-2022 1.5.3.b Studimi dhe për sjelljet ndaj Shëndetit tek Fëmijët e Moshës Shkollore Hartohet Raporti për të gjitha Raundet HBSC: 2022; 2026; MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë (HBSC) në Shqipëri (Ref: PV te Promocionit Shendetesor 2022-2030) 2030 MSHMS (UN) 2022-2030 1.5.3.c Fushata promovuese për shëndetin në shkolla me fokus higjenën, ushqimin, shëndetin oral, aktivitetin fizik, parandalimin e aksidenteve dhe traumave si dhe për parandalimin e përdorimit të duhanit, alkoolit, drogave të paligjshme, si dhe parandalimin e dhunës dhe varësisë elektronike (e-addiction) 10 fushata vjetore kombëtare (te parashikuara ne PV te PSH MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë dhe shëndetin mendor (Ref: PV te Promocionit Shendetesor 2022-2030) 2022-2030). MSHMS (UN) 2022-2030 Objektivi Specifiki 6 i Qëllimit të Politikës I: Përmirësimi i programeve mbështetëse socio -shëndetësore (integruese) të shëndetit mendor, si dhe burimeve dhe Objektivi specifik 1.6: kapaciteteve për zbulimin e hershëm dhe ndërhyrjet për crregullimet e shëndetit mendor. Fuqizohen shërbimet e trajtimit të personave me çrregullime të shëndetit mendor. Hartohen politika, programe ndërgjegjësimi të qëndrueshme. Ngrihen kapacitetet e burimeve njerëzore. Përmirësohet aksesi në shërbimet e shëndetit mendor. Integrohet shërbimi në kujdesin parësor. Miratohet baza rregullative ligjore dhe Rezultatet e pritshme: ngrihen 6 Qendra të Komunitare të Shëndetit Mendor. Numri i pacientëve të trajtuar në spitale psikiatrike. Numri i pacientëve të trajtuar në KSHP. Treguesit: Baseline Target 2.1% e grave dhe 4.2% e burrave 15-59 vjec vuajnë nga depresioni 80% e grave dhe 50% e burrave të moshës 15-59 vjec Prevalenca e sëmundshmërisë së shëndetit mendor (2017/2018) vizitohen tek mjeku për depresionin 70% e grave dhe 30% e burrave që Përqindja e e popullatës që përdor shërbimet e shëndetit vuajnë nga depresioni madhor, 100% e popullatës që vuajnë nga depresioni madhor, mendor në kujdesin parësor vizitohen tek mjeku i familjes vizitohen tek mjeku Miratimi i dokumentave sipas standarteve të ofrimit të Shtohen dhe 6 Qendra Komunitare të Shëndetit Mendor kujdesit mendor 6 Qendra të reja deri në 2030 MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/HAP/OSHKSH/NJVKSH/QKSHM

1.6.1 Fuqizimi i ndërhyrjeve që mbështesin Shëndetin Mendor dhe zbulimin e hershëm të tij MSHMS /BE/OBSH/Partnerë Ndërkombëtarë 2021-2030 Udhëzuesi për menaxhimin e çrregullimeve të shëndetit mendor në Kujdesin Shëndetësor Parësor i miratuar nga MSHMS (2022). Ekipet e Mjekeve te Familjes dhe infermiereve (në qarkun Fier dhe Dibër) të aftësuar për zbatimin në praktikë të Udhëzuesit të miratuar. Hartimi i Udhëzuesit për menaxhimin e çrregullimeve të shëndetit mendor në Kujdesin Shëndetësor Parësor. Aftësimi i Mjekëve të Familjes dhe infermiereve në qarkun 1.6.1.a Hartohen studime të rregullta kombëtare të popullsisë mbi gjendjen e Fier dhe Dibër për zbatimin në praktikë të Udhëzuesit për shëndetit mendor si sondazhe të veçanta ose si pjesë e sondazheve më të gjera menaxhimin e çrregullimeve të shëndetit mendor në Kujdesin kombëtare për shëndetin e popullatës me rezultatet e sondazheve që ushqejnë Shëndetësor Parësor nëpërmjet TOT-ve dhe Grupit të drejtpërdrejt zhvillimin e politikave. Kolegëve. MSHMS HAP 2022-2023 101 Vazhdueshmëria dhe qëndrueshmëria e 14 shtëpive mbështetëse të ngritura 2021-2030 Krijimi i 4 Shtëpive mbështetëse (Tiranë, Vlorë, Dibër dhe Pogradec) Rikonstruksion dhe Investime në shtëpitë mbështetëse 2022-2024 14 staf I specializuar për cdo shtëpi x 12 muaj në vit ( duke filluar nga viti 2023 per 2 qendrat e rikonstrukturara ne vitin 2022 dhe pasatj ne 2023 per 4 qendrat ne total dhe ne vazhdim Institucioni Mjekesor i Posacem per trajtimin e personave me 2021-2030 mase mjekesore mjekim I detyruar, me kapacitet rreth 350 shtretër funksional Studim Fizibiliteti për forcimin dhe ngritjen e 6 Qendra 2023-2024 Komunitare të Shëndetit Mendor në Fier, Durrës, Dibër, Gjirokastër, Kukës dhe Lezhë funksionale, në nivel lokal dhe ngritja e të paktën e 3 pavioneve të specializuara pranë spitaleve (Fier, Korce, Durres) 1.6.1. b Fuqizimi i rrjetit të integruar të shërbimeve të Shëndetit Mendor në Përgatitja e një vlerësimi nivel kombëtar, me fokus shërbimet me bazë komunitare dhe grupet vulnerabël Sigurimi i shërbimeve me shtretër në nivel specialitetit në (fëmjijët, adoleshentët, personat me masë mjekësore mjekim i detyruar, etj). spitalet ekzistuese psikiatrike. MSHMS MSHMS/BE nëpërmjet IPA III 2021-2030 1.6.1.c Hartimi i Planit te Veprimit per Zhcillimin e Shërbineve të Shëndetit Raporti imonitorimit të zbatimit të Planit të Veprimit për mendor,bazuar në iniciativën globale të OBSH-së për të përmirësuar cilësinë e Zhvillimin e Shërbimeve të Shendetit Mendor 2023-2022 i shëndetit mendor dhe shërbimet e lidhura me të dhe për të promovuar të miratuar. drejtat njerëzore të njerëzve me aftësi të kufizuara psikosociale, intelektuale Plani i Veprimit te Zhvillimit te Sherbimeve te Shëndetit dhe njohëse duke përdorur qasjen e saj të bazuar në të drejta dhe të orientuara Mendor 2023-2030 I miratuar. drejt shërimit. MSHMS Partnerë ndërkombëtarë (UN) 2023-2024 Stafet multidisiplinare të shërbimeve të reja komunitare të shëndetit mendor të fuqizuara mbi tipologjinë e shërbimit te ofruar. Stafet e sherbimeve me shtreter te shendetit mendor te OBSH 2021-2030 trajnuara mbi "ËHO QualityRights training and guidance tools" të OBSH-së. 1.6.1.d Ngritja e kapaciteteve të profesionistëve të shëndetit mendor, trajnimi i Stafet multidisiplinare te sherbimeve ekzistuese komunitare te tyre sipas standarteve të miratuara. shendetit mendor te fuqizuara. MSHMS 1.6.1 e Krijimi dhe aftesimi i ekipeve multidisiplinare për shërbime të integruara Modeli i shërbimit socio-shëndetësor i shoqëruar me socio-shëndetësore në shërbimin parësor me fokus mbështetjen e shëndetit standardet dhe protokollet për ekipet multidisiplinare të MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë mendor të qytetarëve (Ref Strategjia e Kujdesit Shëndetësor Parësor) miratuara. 2021-2030 (UN) Fuqizimi i ekipeve multidisiplinare sipas kurrikulave të akredituara. MSHMS Protokollet e identifikimit te hershem të crregullimeve të zhvillimit të femijeve (përfshire crregullimet e zhvillimit të 1.6.1. f Krijimi i programeve të trajnimit dhe ngritja e kapaciteteve për zbulimin shendteit mendor) për stafet e konsultoreve të nënës dhe MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë 2022-2023 e hershëm të Crregullimeve të shëndetit mendor për grupet e ndryshme të fëmijës në KSHP të azhornuara. (UN) 2021-2030 synuara, p.sh., mësuesit, punonjësit socialë, profesionistët e shëndetit, etj. (Ref Stafet e konsultoreve te nenes dhe femijes ne KSHPte trajnuar Axhenda e Fëmijëve 2021-2026) mbi protokollet e reja. MSHMS Broshura dhe informacion i dedikuar pregatitet për ditën 1.6.7. h Informimi dhe Edukimi i Popullatës mbi rëndësinë e zbulimit të hershëm ndërkombëtare të shëndetit mendor. Zhvillohen trajnimet dhe MSHMS/ISHP/Partnerë ndërkombëtarë të problemeve të shëndetit mendor. shërbimet e integruara socio-shendetësore në nivel parësor. MSHMS (UN) 2021-2030 Qëllimi i Politikës II: Progresi drejt Mbulimit Universal Shëndetësor 102 Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës II - Sigurimi i përgjigjes së sistemit shëndetësor ndaj nevojave shëndetësore të popullatës nëpërmjet përmirësimit të Objektivi specifik 2.1: qeverisjes, zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies Identifikohen nevojat e popullatës nëpërmjet angazhimit publik/ përmirësimit të qeverisjes/ zhvillimit të politikave, transparencës dhe llogaridhënies. Zgjerohen paketat e mbulimit me shërbime shëndetësore/ rritet aksesi ndaj shërbimeve/ fuqizohet disponueshmëria e mbulimit me barna/ përmirësohen treguesit e financimit të sistemit shëndetësor. Mënyra e financimit të shërbimeve shëndetësore. Shqipëria, modeli i kontribueses aktive në diskutimet globale të shëndetit dhe lider Rezultati i pritshëm: rajonal në përmirësimin e shëndetit të popullsisë. Treguesit: Baseline Target Numri i personave të grupmoshës 35-70 vjec që kryejnë KMB 475,000 mijë persona/vit Rritja e grupmoshës 35-70vjec Numri i grave të depistuara falas për Kancerin e Qafës së 10,000 gra te depistuara /vit, Mitrës mosha 40-49 vjec (2020) Rritja 2000 gra/vit 20,000 gra ne vit kryejnë mamografi në shërbimin Numri i grave të depistuara falas për Kancerin e Gjirit shëndetësor 40,000 gra ne vit (2030) Numri i përfituesve nga financimi i paketave shëndetësore mbi 16,000 mijë përfitues në vit Rritja e përfituesve në vit Te pakten nje mandat ne Bordin Ekzekutiv te OBSH, nje 1 pozicion drejtues ne forumet e mandat ne Komitetin e OBSH per Evropen dhe nje mandat Pjesëmarrja e vendit në forumet e OBSH OBSH ne drejtimin e nje rrjeti tematik ne Ballkanin Perendimor MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/OSHKSH/FSDKSH/SPITALET/QS

2.1.1. Zhvillimi i mekanizmave mbrojtës financiarë për mbulimin me kujdes shëndetësor pranë vendbanimit të qytetarëve. MSHMS H 2021-2030 2.1.1.a Ofrimi i Programit Kombëtar të Kontrollit Mjekësor Bazë - Grup Mosha 35-70 vjeç. Numri i përfituesve nga realizimi cheek upit /vjetor MSHMS MSHMS/OSHKSH/FSDKSH/QSH 2021-2030 2.1.1.b Ofrimi i Programit Kombëtar i Depistimit të Kancerit të Qafës së Mitrës Rritet numri i grave që kryejnë analizën HPV falas MSHMS MSHMS/ISHP/OSHKSH/QSH 2021-2030 2.1.1.c Ofrimi i Programit Kombëtar të Depistimit të Kancerit të Gjirit Rritet numri i grave që kryejnë depistimin e gjirit MSHMS MSHMS/ISHP/OSHKSH/QSH/SPITALET 2021-2030 2.1.1.d Zgjerimi i gamës së paketave shëndetësore të financuara 100% falas nga shteti Rriten përfituesit e paketave shëndetësore MSHMS MSHMS/FSDKSH/SPITALET 2022-2025 2.1.1.e Zgjerimi i mbulimit financiar te sherbimeve per personat e prekur nga Rritet numri i perfituesve nga skema e sigurimeve COVID-19 shendetesore per te prekurit nga COVID-19 MSHMS MSHMS/OSHKSH/QSH/SPITALET 2022-2025

2.1.2 Zhvillimi i Planit Strategjik mbi rolin e Shqipërisë në diskutimet, rrjetet dhe organizatat rajonale dhe globale në lidhje me tematikat MSHMS/OBSH/BE/ëB/Partnerë shëndetësore MSHMS Ndërkombëtarë 2024-2030 2.1.2.a Ngritja e Grupeve të Punës të përbashkëta me përfaqësues nga ministritë përgjegjëse për Shëndetësinë, Çështjet Sociale, Sigurinë e Ushqimit MSHMS/MFE/MJ/MI/OBSH/BE/ëB/Partn dhe Ujit, Mjedisin, Energjinë, Integrimin në BE. Përcaktohen përfaqësuesit MSHMS erë ndërkombëtarë 2024-2030 2.1.2.b Hartimi i udhërrëfyesve/planeve strategjike për aktivizimin/fuqizimin e rolit të Shqipërisë në mekanizmat ndër-rajonalë, globalë, agjenda shëndetësore MSHMS/MFE/MJ/MI/OBSH/BE/ëB/Partn e të cilëve është me interes strategjik ose të veçantë për Shqipërinë Hartohet kuadri rregullativ MSHMS erë ndërkombëtarë 2024-2030

2.1.3 Krijimi i mekanizmave për angazhim të fortë mbi temat prioritare për Shqipërinë në diskutimet, rrjetet dhe organizatat shëndetësore MSHMS/MFE/MJ/MI/OBSH/BE/ëB/Part rajonale dhe globale MSHMS nerë ndërkombëtarë 2022-2030 2.1.3.a Fuqizimi i koordinimit për zhvillimin dhe monitorimin e zbatimit të programeve dhe projekteve të BE-së që lidhen me shëndetin (në kuadrin e MSHMS/MFE/MJ/MI/OBSH/BE/ëB/Partn integrimit në BE). Mirëqeverisja në sektorin e shëndetësisë aktivizohet MSHMS erë ndërkombëtarë 2022-2030 2.1.3.b Përforcimi i aksesit në fondet IPA 3, duke i dhënë përparësi shëndetit, duke fuqizuar dhe demonstruar kapacitetet programatike të llogaridhënies financiare, duke zhvilluar projekt propozime dhe duke treguar koherencë strategjike. Fondet IPA III MSHMS MSHMS/OBSH/Partnerë ndërkombëtarë 2022-2030 103 2.1.3.c Fuqizimi i mbështetjes së anëtarësimit të Shqipërisë në organet drejtuese globale dhe rajonale të OBSH-së. Përfshirja e Shqipërisë MSHMS/OBSH/Partnerë ndërkombëtarë 2021-2030 Objektivi specifik 2 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i mekanizmave të konsultimit publik me qëllim rritjen rritjen e transparencës dhe llogaridhënies ndaj publikut Objektivi specifik 2.2: dhe popullatës Zbatohen politikat ndërkombëtare të konsultimit publik në ambjentin shëndetësor. Vendosen standarte në konsultimin publik. Dëgjohet zëri i popullatës. Arrihen Rezultatet e pritshme: objektivave të aksesit universal.Reduktohen pabarazitë socio-ekonomike. Institucionet i japin llogari publikut. Rritet tranparenca ne vendim-marrje dhe ekzekutiv. Treguesit: Baseline: Target: 0 mbledhje të Këshillit të Numri i mbledhjeve të Këshillit të Pacientëve Pacientëve Të paktën 2 mbledhje të Këshillit të Pacientëve në vit Përqindja e nismave ligjore, përfshirë aktet nënligjore, që i nënshtrohen dëgjesave publike 80% e nismave ligjore 100% e nismave ligjore Përqindja e mbledhjeve të diskutimit të planit dhe buxhetit për shëndetësinë në Këshillat Bashkiake, ku ka pjesëmarrje të 2% e mbledhjeve te diskutimit te 90% e mbledhjeve të diskutimit të buxhetit të Këshillave përfaqësuesve te shoqërisë civile buxhetit te Keshillave Bashkiake Bashkiake MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

2.2.1 Rishikimi dhe vlerësimi i mekanizmave të konsultimit publik në lidhje me ofruesit e shërbimeve shëndetësore nëse këto kanë ofruar MSHMS/OSHKSH/OBSH/NJVKSH/Partn angazhim të rëndësishëm dhe me ndikim tek palët e interesuara MSHMS erë Ndërkombëtarë 2025-2030 2.2.1.a Vlerësimi i proçedurave të konsultimit publik nga ofruesit e shërbimeve MSHMS/OSHKSH/OBSH/NJVKSH/Partner shëndetësore Rritja e Angazhimit Publik MSHMS ë Ndërkombëtarë 2022-2024 2.2.1.b Përmirësimi i kuadrit rregullativ dhe ligjor për konsultimin publik Hartohet kuadri ligjor dhe rregullativ MSHMS MSHMS/OSHKSH/OBSH 2025-2030 2.2.1.c.Vlerësimi i variacioneve të konsultimeve publike në nivel rajonal dhe lokal Dëgjohet zëri publikut kudo ne Shqiperi MSHMS MSHMS/OSHKSH/OBSH 2025-2030 2.2.1.d Vendosja e standarteve me qëllim organizimin e një konsultimi publik të standartizuar Mekanizmat e llogaridhënies funksionojnë MSHMS MSHMS/OSHKSH/OBSH 2025-2030 2.2.1.e Aktivizimi i Këshillit të Pacientëve Këshilli i pacientëve mblidhet periodikisht MSHMS OSHKSH/OBSH 2022-2030 Objektivi specifik 2.3: Objektivi specifik 3 i Qëllimit të Politikës II – Rishikimi, përditësimi dhe fuqizimi i mekanizmave të mirëqeverisjes në sektorin shëndetësor Promovohet qeverisja institucionale në sektorin shëndetësor. Përmirësohen nevojat dhe kërkesat e pacientëve në bazë të përgjegjësisë dhe llogaridhënies Rezultatet e pritshme: institucionale. Aplikohen standarte të reja në mirëqeverisje dhe raportim Treguesit: Baseline Target: Numri i raportimeve periodike për mirëqeverisjen e sektorit të shëndetësisë 1 Raport Periodik në 4 vjet Raporte vjetore per mireqeverisjenpër mirëqeverisjen Numri i Këshillave Rajomalë të Shëndetit me aktivitet të rregullt 0/4 Këshilla Rajonalë të Shëndetit 4 Këshilla Rajonalë të Shëndetit MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/OSHKSH/OBSH/NJVKSH/Partn

2.3.1. Vlerësimi dhe përditësimi dhe forcimi i mekanizmave te qeverisjes në sektorin e shëndetësisë MSHMS erë ndërkobëtarë 2023-2030 2.3.1.a Pregatitja e raportimit periodik mbi mireqeverisjen në sektorin shëndetësor Standarte të reja në mirëqeverisje dhe raportim MSHMS MSHMSH/OSHKSH/NJVKSH 2023-2030 2.3.1.b Prezantimi dhe diskutimi i raporteve për mirëqeverisjen e sektorit të shëndetësisë në Këshillin Kombëtar të Shëndetit Prezantime MSHMS MSHMSH/OSHKSH/NJVKSH/OBSH 2023-2030 2.3.1.c Krijimi i 4 Këshillave Rajonalë të Shëndetit Ngrihen 4 Këshillat Rajonalë MSHMS MSHMSH/OSHKSH 2024 2.3.1.d. Ristrukturimi i bordeve, keshillave, komiteteve bazuar prioritet strategjike dhe ne rekomandimet e raporteve vleresuese periodike Borde, Këshilla, Komitete të ristrukturuara MSHMS OBSH 2023-2030 104 Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës II: Fuqizimi i sistemit shëndetësor për të adresuar nevojat shëndetësore specifike të popullatës dhe barrierat për barazi Objektivi specifik 2.4: gjatë gjithë ciklit të jetës Nevojat e grupeve të ndryshme të popullsisë adresohen në politika dhe shërbime në mënyrë të barabartë. Barrierat për përdorimin e shërbimeve në grupe të Rezultatet e pritshme: ndryshme të popullsisë maten rregullisht dhe ndërmerren veprime për të hequr këto barriera. Politikat shëndetësore përfshijnë barazi. Treguesit: Baseline Target 3 Politika të shëndetësore me Numri i politikave shëndetësore me indeks te barazise indeks të barazisë > 5 Politika të shëndetësore me indeks të barazisë Ekzistenca e sistemit te mbledhjes se te dhenave rreth barrierave per barazine Jo Po MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

2.4.1 Sigurimi i përfshirjes së objektivave të barazisë dhe nevojave të grupeve të ndryshme të popullatës në proçesin e zhvillimit të politikave MSHMS/OSHKSH/Partnerë shëndetësore MSHMS Ndërkomëbtarë 2025-2030 2.4.1.a Rishikimi i politikave kombëtare dhe sigurimi i përfshirjes së objektivit të MSHMS/OSHKSH/Partnerë barazisë në të gjitha proçese e zhvillimit të politikave shëndetësore Rishikohen dhe vendosen objektiva të reja MSHMS Ndërkomëbtarë 2025-2030 2.4.1.b Përditësimi i parimeve dhe proçedurave për përfshirjen e të gjitha MSHMS/OSHKSH/Partnerë grupeve të popullatës në procesin e zhvillimit të politikave Gjithëpërfshirje MSHMS Ndërkomëbtarë 2025-2030 2.4.1.c Krijimi i sistemit të mbledhjes së rregullt të informacioneve në lidhje me MSHMS/OSHKSH/Partnerë barrierat për barazinë në grupe të ndryshme të popullatës. Mblidhet Informacioni MSHMS Ndërkomëbtarë 2025-2030 Objektivi specifik 2.5: Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës II – Rishikimi dhe zhvillimi i financimit të kujdesit shëndetësor Sigurohet integrimi i kujdesit shëndetësor ndaj pacientit/ Miratoehn mekanizma që garantojnë financim të ëqëndrueshëm afatgjatë të programeve shëndetësore. Sigurohet qëndrueshmëria e financimit të kujdesit shëndetësor së bashku me reduktimin e vështirësive financiare të përdoruesve të shërbimeve shëndetësore. Krijimi dhe zbatimi i stimujve financiarë për koordinimin e kujdesit/ Rritja e cilësisë së shërbimeve dhe efikasiteti i ofrimit të shërbimeve (së bashku me rritjen e autonomisë së ofruesit). Stimulimi dhe mbështetja e koordinimit të kujdesit midis ofruesve të ndryshëm të kujdesit shëndetësor, si p.sh. me mekanizmat e pagesës Rezultatet e pritshme: për performancë. Treguesit: Baseline: Target 10,8 % e buxhetit të Qeverisë për % e buxhetit të qeverisë që shpenzohet për shëndetësinë financimin e shëndetësisë 12% e buxhetit të Qeverisë për financimin e shëndetësisë % e shpenzimeve nga xhepi si pjesë e shpenzimeve të Mbi 40% e shpenzimeve te përgjithshme shëndetësore pergjithshme nga xhepi Nën 35% të shpenzimeve të përgjithshme nga xhepi Numri i kontribuesve aktivë në skemën e sigurimeve shëndetësore x y MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

2.5.1 Rritja e buxhetit të shëndetësisë MSHMS MSHMS/MFE/FSDKSH 2021-2030 2.5.1.a Sigurimi i prioriteteve të shpërndarjes së buxhetit për shëndetësinë. Rekomandohet që të paktën 12% e buxhetit të qeverisë të shpenzohet për Vendosen prioritetet dhe përcaktohet përqindja e rritjes së shëndetësinë. buxhetit në shëndetësi MSHMS MSHMS/FSDKSH 2021-2030 2.5.1.b Vlerësimi i nivelit të pagesave joformale dhe trajtimi i tyre, veçanërisht në kujdesin spitalor. Vlerësohet VKM 555 e pagave MSHMS MSHMS/FSDKSH 2021-2030 2.5.1.c Reduktimi i shpenzimeve nga xhepi si pjesë e shpenzimeve të përgjithshme shëndetësore nën 30%. Ulen shpenzimet nga xhepi MSHMS MSHMS/FSDKSH 2021-2030 2.5.1.d Vazhdimi i mbulimit universal duke nëpërmjet pagesave të kontributeve që duhet të mbulojë të gjithë popullatën. Numri i kontribuesve MSHMS MSHMS/FSDKSH 2021-2030 2.5.1.e Rishikimi dhe zbatimi i mekanizmave miks të pagesave për shërbime të ndryshme dhe ofrues shërbimesh (Ref: Objektivi specifik 3, politika 6, Strategjia e KSHP 2020-2025). Pagesat mix vlerësohen MSHMS MSHMS/FSDKSH 2021-2030 105 Objektivi specifik 6 i Qëllimit të Politikës II – Fuqizimi i mekanizmave dhe kapaciteteve të planifikimit dhe blerjes strategjike nëpërmjet financimit të kujdesit Objektivi specifik 2.6: shëndetësor Rishikimi mekanizmavë aktualë të planifikimit, blerjes se sherbimeve nga FSDKSH dhe prokurimit. Zhvillohen politikave të reja për financimin e kujdesit shëndetësor. Rezultatet e pritshme: Fuqizohet mekanizmi i grumbullimit të të ardhurave dhe blerjes së shërbimeve. Baseline Target Përqindja e financimit të kujdesit shëndetësor 3.7% e PBB (2021) > 4.5% PBB (2030) Numri i paketave në shërbimet shëndetësore të blera nga FSKDSH. 12 paketa të financuara 15 paketa të financuara Përqindja e kontribuimeve në totalin e financimit nga FSDKSH (nën supozimin e skemës mikse: kontribuese + taksim i Treguesit: përgjithshëm). 30% Trend ne rritje >30% MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

2.6.1. Zhvillimi i politikave shëndetësore me qëllim për të lëvizur drejt blerjes së shërbimeve dhe qeverisjes së financimit të kujdesit MSHMS/MFE/FSDKSH/OSHKSH/QSH/SP shëndetësor MSHMS ITALE/OBSH 2022-2025 2.6.1.a Rishikimi i kuadrit rregullativ dhe ligjor të Fondit të Sigurimit të Azhornohet Ligji dhe aplikohen ndryshime në financimin e Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor kujdesit shëndetësor MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH 2022 2.6.1.b Krijimi i Planit të Veprimit për të filluar fuqizimin dhe përmirësimin e qeverisjes së financimit të kujdesit shëndetësor dhe progresin drejt blerjes të shërbimeve të kujdesit shëndetësorthe national vision and health priorities Plan Veprimi krijohet MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH 2023 2.6.1.c Rishikimi i skemës së financimit me qëllim kalimin me mekanizma të rinj të financimit që bazohen në produkte dhe që japin përparësi përmirësimit të rezultateve shëndetësore Azhornim i Skemës MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH 2024-2025 Objektivi Specifik 7 i Qëllimit të Politikës II - Përmirësimi i aksesit në barna, vaksina, diagnostifikime dhe pajisje të Objektivi specifik 2.7: sigurta e cilësore Fuqizohet roli dhe kapacitetet e autoritetit rregullator të barnave dhe pajisjeve mjekësore (AKBPM), duke ndjekur kriteret e autoriteteve të rrepta rregullatore (ëHO Global Benchmarking Tool). Sigurohen proçedurat e standartizuara për hyrjen në treg. Fuqizohet transparenca, cilësia, siguria, gjurmueshmëria dhe efikasiteti i Rezultatet e pritshme: produkteve. Sigurohet nivel i lartë në cilësinë e prodhimit të kontrolluar në vend. Standartizohet mirëqeverisja e tregut farmaceutik. Treguesit: Baseline Target: AKBPM QC bazuar në rekomandimet e OBSH certifikatë ISO 17025 0 1 AKBPM Numri i depove të barnave në spitale që plotësojnë standardet EU 1 (QSUT) Yes (2030) > 40 Përqindja e ofrueseve të shërbimeve që raportojnë rregullisht mbi farmakovigjilencën 10% 90% Numri i barnave që eksportohen Numri i barnave që importohen Numri i kompanive që regjistrohen Numri i kompanive që prodhojnë dhe shpërndajnë MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

2.7.1 Fuqizimi i qeverisjes së tregut farmaceutik duke përfshirë vaksinat, diagnostifikimet dhe pajisjet MSHMS MSHMS/FSDKSH/AKBPM 2021-2030 106 2.7.1.a Ndryshime në kuadrin ligjor dhe rregullator të tregut farmaceutik Azhornohet baza ligjore dhe rregullative MSHMS MSHMS/AKBPM 2022 2.7.1.b Përmirësimi në vazhdim i sigurisë së cilësisë së barnave Cilësia MSHMS MSHMS/FSDKSH/AKBPM 2021-2030 2.7.1.c Vijimi I politkave që garantojnë disponueshmërinë e barnave Disponueshmëria MSHMS MSHMS/FSDKSH/AKBPM 2021-2030 2.7.1.d Rritja e farmakovigjilncës në tregun farmaceutik Farmakovigjilenca MSHMS MSHMS/FSDKSH/AKBPM 2021-2030 2.7.1.e Përshtatja me zhvillimet e reja teknologjike me qëllim rritjen e efikasitetit të menaxhimit dhe monitorimit të ciklit të jetës së barit Teknologjia e barnave MSHMS MSHMS/FSDKSH/AKBPM 2025-2030 2.7.1.f Krijimi i një Sistemi për Menaxhimin e Cilësisë së barnave nëpërmjet rritjes së survejancës post-marketing të barnave Menaxhimi i Cilësisë MSHMS MSHMS/AKBPM/AKSHI 2025-2030 2.7.1.g Fuqizimi i sistemit të sigurimit të cilësisë farmaceutike nga prodhimi farmaceutik, importi, autorizimi i tregut deri në shpërndarjen tek përdoruesi përfundimtar nëpërmjet krijimit të sistemit track and trace Sistem sigurimi MSHMS MSHMS/AKBPM 2025-2030 2.7.1. gj Promovimi i investimeve në lidhje me kërkimin dhe zhvillimin (R&D) e barnave të reja. Promovimi MSHMS MSHMS/AKBPM 2025-2030 2.7.1.h Informatizimi i rrjetit farmaceutik (krijimi i një harte të plotë të rrjetit të farmacive, importuesve dhe shpërndarësve) dhe krijimi i një baze të dhënash kombëtare (krijimi i infrastrukturës dhe rrjetëzimi i institucioneve shëndetësore dhe subjekteve private) me qëllim rritjen e efikasitetit të mbikëqyrjes së tregut farmaceutik Sistem i Dixhitalizuar MSHMS MSHMS/AKBPM/AKSHI 2025-2030 Objektivi specifik 2.8: Objektivi Specifik 8 i Qëllimit të Politikës II – Rishikimi dhe zgjerimi i politikave dhe rregullave të rimbursimi të barnave si dhe mekanizmat e shpërndarjes së tyre Reduktohen bashkëpagesat e qytetarëve. Zgjerohet lista nga viti në vit. Sigurohen kontrata të reja MAH. Sigurohet efikasitetit i barnave në listën e rimbursimit. Zgjerohet gama e barnave për trajtimin e diagnozave. Rritet disponueshmëria e alternativave dhe e mbështetjes financiare të rimbursimit të tyre. Rritet numri i Rezultatet e pritshme: përfituesve. Treguesit: Baseline Target Numri i principeve aktive në listën e barnave të rimbursueshme Baseline 540 (LBR 2018) 700 Përqindja e shpenzimeve për barna ndaj totalit të shpenzimeve të familjeve për shëndetin 77% 35% Përqindja e përfituesve nga barnat me rimbursim mbi 600 mijë qytetarë > 700 mijë qytetarë Përqindja e diagnozave që mbulohen MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

2.8.1. Zgjerimi i gamës së mbulimit me barna në rrjetin e hapur ambulator MSHMS MSHMS/AKBPM/FSDKSH 2021-2030 2.8.1.a Mbulimi i rrjetit të hapur me barnat e listes se barnave te rimbursueshme ne te gjithe territorin Reduktohen bashkëpagesat dhe ulen kostot indirekte MSHMS AKBPM/FSDKSH 2023-2025 2.8.1.b Vleresimi/rishikimi/monitorimi i marzhit të fitimit në zinxhirin e tregetimit te barnave, ulja e bashkëpagesave Rritet monitorimi MSHMS AKBPM/FSDKSH 2025-2030 2.8.1.c Vendosja e kufirit të përgjithshëm për shpenzimet për barna ambulatore, veçanërisht për popullatën me të ardhura të ulta Nivel kufiri MSHMS AKBPM/FSDKSH 2025-2030 2.8.1.d Fushata komunikimi për rritjen e besimit të popullatës në barnat e listës Rritet besimi, shtohet konsumi i barnave të listës, pakësohen së barnave të rimbursueshme shpenzimet nga xhepi për barna MSHMS AKBPM/FSDKSH 2022-2030 Objektivi specifik 2.9: Objektivi Specifik 9 i Qëllimit të Politikës 2 – Kontrolli i rezistencës antimikrobike (AMR) Rezultatet e pritshme: Rritet ndërgjegjësimi publik për përdorimin e matur te antibiotikeve. Edukohet dhe trajnohet personeli shëndetësor mbi përshkrimin e duhur të antibiotikëve. 107 Monitorohet përdorimi i antibiotikëve. Ulet konsumi. Standartizohen politikat e përdorimit të antibiotikëve. Koordinohet ndërinstitucionalisht. Treguesit: Baseline Target Niveli i konsumit të antibiotikëve të kategorisë ACCESS sipas Baseline: 51% nga kategoria klasifikimit Access, ëatch, Reserve (AëaRe) ACCESS (2017) Target: 60% nga kategoria ACCESS Përqindja e laboratorëve që realizojnë teste të ndjeshmërisë ndaj antibiotikëve (AST) sipas udhëzuesve kombëtarë të standardizuar <30% >70% (2030) Përqindja e qytetarëve që raportojnë blerje të antibiotikëve pa recetë 45% (tbc) <5% MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM/QSH

2.9.1 Miratimi dhe zbatimi i Plan Veprimit për Rezistencën Antimikrobike Kombëtare (AMR) MSHMS /SPITALE/Partnerë Ndërkombëtarë 2022-2030 Politika të reja të menaxhimit të antibiotikëve dhe Plan MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM/Partn 2.9.1.a Hartimi i Plan Veprimit për AMR Veprimi që krijohet MSHMS erë Ndërkombëtarë 2024 2.9.1.b Krijimi i Komitetit të Koordinimit për veprimtarinë dhe veprimet e AMR- së Komitet Koordinimi MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM 2025 2.9.1.c Fuqizimi i survejancës kombëtare të AMR-së nëpërmjet fuqizimit të laboratorit, menaxhimit dhe analizës së të dhënave, interpretimit dhe raportimit të informacioneve, etj. Survejanca laboratorike MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM 2025-2030 2.9.1.d Planifikimi dhe sigurimi i pjesëmarrjes së Komitetit në rrjetet globale të AMR-së Anëtare e rrjeteve globale MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM 2025-2030 2.9.1.e Fuqizimi i survejancës kombëtare të konsumit të AM-së përmes përshkrimit elektronik të recetës, mbledhjes dhe analizës së të dhënave, raportimit të rregullt. Survejanca epërshkrimit elektronik MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM 2025-2030 2.9.1.f Rishikimi dhe fuqizimi i politikave dhe mekanizmave të administrimit antimikrobik dhe diagnostikues në nivel kombëtar, rajonal dhe institucional. Politika të reja të menaxhimit të antibiotikëve MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM 2025-2030 2.9.1.g Zhvillimi dhe sigurimi i zbatimit të plotë të ndërhyrjeve bazë gjurmuese MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM/QSH/ për reduktimin e infeksioneve në të gjitha institucionet e kujdesit shëndetësor Reduktohen infeksionet spitalore MSHMS SPITALE 2025-2030 2.9.1.gj Rritja dhe përmirësimi i ndërgjegjësimit të popullatës, edukimi dhe trajnimi i punonjësve të kujdesit shëndetësor në lidhje me përdorimin e AMR- MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/AKBPM/QSH/ ve. Sensibilizimi popullatës MSHMS SPITALE/Partnerë Ndërkombëtarë 2025-2030 Qëllimi i Politikës 3: Qëllimi i Politikës III- Fuqizimi i sistemit të interguar shëndetësor me qëllim përmirësimin e ofrimit të kujdesit shëndetësor Objektivi specifik 3.1: Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës III – Fuqizimi i mëtejshëm i kujdesit shëndetësor parësor, si porta e parë hyrëse e qytetarit. Rezultatet e pritshme: Përfundimi i investimeve në përmirësim të infrastrukturës së QSH. Studimi Fisibilitetit për 10 Qendrat Socio-Shëndetësore. Përfundimi i profileve të profesionistëve të KSHP. Përfundimi i investimeve në përmirësim të infrastrukturës së QSH. Studimi Fisibilitetit për 10 Qendrat Socio-Shëndetësore. Përfundimi i profileve të profesionistëve të KSHP. Përmirësimi i shërbimeve të ofruara nëpërmjet programit vertikal të HIV/AIDS. Përmirësimi i shërbimeve të ofruara nëpërmjet programit vertikal të TB. Rritet aksesi në kujdesin parësor. Fuqizimi i rolit dhe kapaciteteve të KSHP-së për t’iu përgjigjur situatave emergjente. Treguesit: Baseline: Target: Numri i qendrave shëndetësore të investuara 10 Qendra ofrojnë shërbime Socio-Shëndetësore Përqindja e profesionistëve që kanë profile të hartuara 108 Prevalenca e HIV/AIDS Prevalenca e TB MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/FSDKSH/QSH MSHMS 2021-2030

3.1.1 Forcimi i shërbimeve dhe rritja e aksesit në kujdesin shëndetësor parësor /HAP/Partnerë Ndërkombëtarë/OJQ 3.1.1.a Vazhdimi i rinovimit të infrastrukturës së Qendrave Shëndetësore dhe MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QSH/HAP/Par pikave të ambulancave, në çdo cep të Shqipërisë brenda vitit 2025. Numri i Qendrave Shëndetësore MSHMS tnerë Ndërkombëtarë/OJQ 2022-2030 3.1.1. b Vlerësimi i Fizibilitetit në lidhje me rikonstruksionin dhe fuqizimin e kapaciteteve të kabineteve dentare (kabinete dhe punkte), për ofrimin e MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QSH/HAP/Par shërbimit cilësor dentar për grupmoshat 0-18 vjeç. Studimi i Fizibilitetit realizohet MSHMS tnerë Ndërkombëtarë/OJQ 2023-2024 3.1.1.c Hartimi i profileve të profesionistëve në sistemin KSHP Hartohen profilet shëndetësore MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QSH/HAP 2022-2024 MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QSH/HAP/Par 3.1.1. d Ngitje e kapaciteteve të KSHP-së për tju përgjigjur situatave emergjente Trajnimi në vazhdim MSHMS tnerë Ndërkombëtarë/OJQ 2022-2024

3.1.2 Integrimi dhe bashkëpunimi ndërmjet KSHP dhe shërbimeve të shëndetit publik për zbatimin e programeve vertikale në vend. MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QSH 2021-2030 3.1.2.a Fuqizimi i programit vertikal të HIV/AIDS në bashkëpunim me KSHP. (Ref Strategjia HIV/AIDS) Strategjia HIV/AIDS në zbatim MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QSH 2021-2030 3.1.2.b Fuqizimi i programit vertikal të TB në të gjithë vendin. (Ref Strategjia e TB) Strategjia TB në zbatim MSHMS ISHP/SUSN 2021-2030

3.1.3 Përmirësimi i vazhdueshëm i cilësisë së shërbimeve të KSHP-së dhe vlerësimi i treguesve të performances Monitorimi i Cilësisë në Kujdesin Parësor MSHMS MSHMS/OSHKSH/QSH/QKCA 2021-2030 Studim për përmirësimin e indikatrëve të vlerësimit të 3.1.3.a Përmirësimi i indikatorëve të vlerësimit të shërbimeve të KSHP. shërbimeve të KSHP_Së MSHMS MSHMS/OSHKSH/QSH/FSDKSH 2023-2024 Standartet zbatohen 3.1.3.b Përmbushja dhe ndjekja në vazhdimin e standarteve të akreditimit. 20 QSH në qarkun Dibër dhe Fier përmbushin pjesën më të madhe të standardeve bazike dhe optimale (2021-mars Mbështetja në përmbushjen e standardeve të cilësisë për akreditimin e QSH-ve. 2023). MSHMS MSHMS/OSHKSH/QSH/QKCA/SDC/HAP 2021-2030 Objektivi specifik III.2: Objektiv Specific 2 i Politikës III - Garantimi i efeciensës së shërbimit për sistemin spitalor nëpërmjet zhvillimit të 4 Poleve Rajonalë Referencialë të Specializuar. Optimizohet rrjeti i spitaleve duke integruarkujdes të specializuar rajonal spitalor nëpërmjet 4 poleve. Sigurohet performanca spitalore me në qendër pacientin. 4 Rezultatet e pritshme: Pole Rajonalë Referencialë të Specializuar. Shërbime të Specializuara Spitalore me eficiencë dhe efikasitet. Treguesit Baseline: Target 4 pole të reja rajonalë referencialë të specializuar Përqindja e përfituesve nga shërbimet e specializuara pranë rajonit Numri i shërbimeve rajonalë të specializuara që mbulohen Aplikohet marrëveshja në 3 spitale rajonale MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/OSHKSH/FSDKSH/SPITALET/QS

3.2.1 Krijimi i 4 Poleve Rajonalë Referencialë të Specializuar MSHMS H 2021-2030 3.2.1.a Rishikimi i Kuadrit Ligjor Spitalor Kuadri Ligjor miratohet MSHMS MSHMS/MD/FSDKSH 2021-2022 109 3.2.3.b Rishikimi i Ligjit të Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor Kuadri Ligjor miratohet MSHMS MSHMS/FSDKSH/MFE 2022-2023 3.2.2.c Hartimi i Kartës së Autonomisë Spitalore Karta e Autonomisë Spitalore MSHMS MSHMS/OSHKSH/FSDKSH/SPITALET 2022 3.2.4.d Pilotimi i Autonomisë Spitalore në Spitalin Memorial Fier. Autonomia Spitalore Pilotohet MSHMS MSHMS/SPITALI MEMORIAL FIER 2022-2030

3.2.2 Fuqizimi i efikasitetit të rrjetit spitalor dhe kujdesit të specializuar MSHMS MSHMS/FSDKSH/SPITALET/QKTGJ 2021-2030 18 laboratore ultra moderne ne investime ifrastrukturore, 3.2.2.a Zgjerimi i rrjetit të laboratorëve në spitalet universitare, rajonale dhe dy pajisje dhe dixhitalizim; Zgjerohet gama ekzaminimeve, bashkiakë. unifikohen vlerat referente ne gjithe kete rrjet. MSHMS MSHMS/FSDKSH/SPITALET 2022-2030 3.2.2.b Rritja e aksesit për qytetarët që përfitojnë nga paketa e shërbimit të Pacientë të trajtuar me dializë afer vendbanimit ne kohe dhe dializës në të gjithë vendin. cilesi MSHMS MSHMS/FSDKSH/SPITALET 2022-2030 3.2.2.c Vazhdimësia e përdorimit të seteve të sterilizimit në shërbimin spitalor Ulen infeksionet post operatore dhe ulet diteqendrimi i publik pacienteve MSHMS MSHMS/FSDKSH/SPITALET 2022-2030 10 Spitale në rikonstruksion dhe të pajisur me pajisje 3.2.2.ç Vazhdimi i modernizimit të infrastrukturës spitalore mjekësore MSHMS MSHMS/CEB/BB 2021-2025 3.2.2.d. Fuqizimi dhe zgjerimi i shërbimit transfuzional me qëllim sigurimin e aksesit të barabartë ndaj gjakut të mjaftueshëm, cilësor e të sigurtë. Rritet numri i dhuruesve të gjakut MSHMS MSHMS/QKTGJ 2021-2025 3.2.2.e Pregatitja dhe hartimi i Paketës së Kujdesit të Syve për fëmijët Hartimi i Grupit Teknik për Kostifikimin dhe Studimin e (Grupmosha 4-14 vjeç). Fizibilitetit MSHMS MSHMS/FSDKSH/OSHKSH/NJVKSH 2022-2023 3.2.2.f Zgjerimi i gamës së barnave në Listën e Barnave të Rimbursueshme Zgjerohet Lista e Barnave me Rimbursim MSHMS MSHMS/FSDKSH/QSH/SPITALET 2021-20230 Rritet numri i përfituesve të pajisjeve mjekësore (Grup mosha 3.2.2.g Zgjerimi i gamës së barnave në Listën e Barnave të Rimbursueshme. +65 vjec) MSHMS MSHMS/FSDKSH/QSH/SPITALET 2021-2030

3.2.3. Garantimi i mbulimit të nevojave me mjekë në sistemin shëndetësor Mbulohen nevojat me profesionistë MSHMS MSHMS/UMT 2022-2025 3.2.3. a Dyfishimi i kuotave të pranimit për mjekësinë për të plotësuar nevojat e shërbimit shëndetësor Rritet numri i kuotëzimit MSHMS MSHMS/UMT 2022-2025 3.2.3.b Rritja e kuotave në mjekësi nëpërmjet hartimit dhe zgjerimit të rrjetit Hartëzimi gjeografik i nevojave për mjekë specializantë sipas formues të Universitetit të Mjekësisë rajoneve MSHMS MSHMS/UMT 2022-2024 Objektivi specifik III.3: Objektivi specifik 3 i Qëllimit të Politikës III – Rishikimi dhe fuqizimi i politikave shëndetësore për rritjen e kapaciteteve të burimeve njerëzore Rezultatet e pritshme: Fuqizimimi kapaciteteve të vlerësimit dhe planifikimit të nevojave të peofesionistëve në kujdesin shëndetësor. Krijimi i politikave të reja të burimeve njerëzore për sistemin e kujdesit shëndetësor të transformuar, të përqendruar tek individi dhe të integruar në të ardhmen. Zhvillimi i mekanizmave nxitës dhe mekanizmave të tjerë për mbajtjen, motivimin dhe fuqizimin e personelit. Rritja e programeve të pasuniversitar dhe të edukimit të vazhdueshëm mjekësor për të siguruar që sistemi i ardhshëm i kujdesit shëndetësor në Shqipëri të ketë të gjithë profesionistët dhe aftësitë e nevojshme. Treguesit Baseline Target Numri i programeve të trajnimit dhe edukimit në vazhdim Përqindja e profesionistëve që do të ushtrojnë praktikën e dyfishtë 6% rritja e pagave për vitin 2022 Numri i përfituesve nga bunusi i qerasë MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/MD/MFE/MASR/FSDKSH/OSH

3.3.1. Zhvillimi i mekanizmave të zhvillimit të kapaciteteve profesionale MSHMS KSH/UMT/UM/OBSH/HAP/SPITALET 2022-2030 3.3.1.a Vazhdimi i rritjes graduale të pagave në sistemin shëndetësorë për ta MSHMS/MFE/FSDKSH/OSHKSH/QSH/SPI bëre atë në fund te 10-vjecarit te krahasueshme me pagat e vendeve të rajonit Ndryshimi i VKM 555 datë 11/08/2011 MSHMS TALET 2022 110 dhe ato europiane. 3.3.1. b Krijimi i mekanizmit rregullator të praktikës së dyfishtë të punës për MSHMS/MFE/FSDKSH/OSHKSH/QSH/SPI mjekët specialist. Reflektimi i bazës rregullative dhe ligjore MSHMS TALET 2022-2023 3.3.1.c Vendosja e Bonusit të Qerasë për Mjekët Specialistë me Kontratë Pune me MSHMS. Vlerësohet numri i përfituesve të bonusit MSHMS MSHMS/MFE/OSHKSH/FSDKSH/SPITALET 2023-2024 3.3.1.ç Përmirësimi i vazhdueshëm i kushteve të punës. Hartimi i Bazës Ligjore për Sigurimin e Profesionit të Mjekut MSHMS MSHMS/OSHKSH/UMT/UM 2025-2026 3.3.1.d Vendosja e marveshjeve dypaleshe me shtetet ku emigron më së shumti personeli mjekësor shqiptar, në kuader të zbatimit te Kodit Global të OBSH-së Hartimi i marreveshjeve dy palëshe me ndërmjetësimin e për praktikat mbi rekrutimin ndërkombëtar të personelit shëndetësor OBSH MSHMS MSHMS/OBSH 2023-2024 Strategjia e burimeve njerëzore në shëndetësi e miratuar 3.3.1. e Hartimi i strategjisë së burimeve njerëzore në shëndetësi (2022) MSHMS MSHMS/SDC/HAP etj 2022 MSHMS/QKEV/OSHKSH/QSH/SPITALET/ MSHMS

3.3.2. Konsolidimi i proçesit të edukimit të vazhdueshëm mjekësor dhe trajnimit të stafit ndihmës NJVKSH/ 2022-2025 3.3.2. a Angazhimi i QKEV në zgjerimin dhe forcimin e skemave të edukimit në vazhdim të organizuar nga institucionet e kujdesit shëndetësor publik për stafet Numri trajnimeve të akredituara/ në vit numri krediteve. GK e tyre profesionale, përfshirë Grupet e Kolegëve (GK) funksionojnë në të gjitha qarqet (2021-Mars 2023) MSHMS MSHMS/QKEV, SDC/HAP 2022-2030 3.3.2. b Përcaktimi i programeve të reja të edukimit në vazhdim në kushtet e ASKSHSH/OSHKSH/NJEVKSH/QSH/SPITAL krijuara nga pandemia covid-19 Hartimi i programeve të reagimit ndaj pandemisë MSHMS ET 2022-2025 MSHMS/AKSHI/INSTITUCIONET

3.3.3. Zhvillimi dhe zbatimi i programeve dhe instrumentave për mbledhjen e të dhënave vjetore mbi burimet njerëzore në shëndetësi MSHMS SHëNDETëSORE 2021-2030 Populimi i të dhënave të punonjësve të sistemit shëndetësor 3.3.3. a Përditësimi i Regjistrit Qendror të Personelit Shëndetësor në Regjistrin Qendror të Personelit MSHMS MSHMS 2021-2030 3.3.3. b Trajnimi i personelit të burimeve njerëzore të institucioneve shëndetësore mbi populimin e të dhënave në Regjistrin Qendror të Personelit Trajnim në vazhdim MSHMS MSHMS/AKSHI 2022-2025 Qëllimi i Politikës 4: Fuqizimi i reagimit të sistemit ndaj emergjencave Objektivi specifik 4.1: Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës 4 – Fuqizimi i politikave, procedurave dhe kapaciteteve për të parandaluar epidemitë, pandemitë dhe emergjencat Rezultatet e pritshme: Fuqizimi i gatishmërisë në nivel rajonal dhe lokal në raste emergjence për sigurimin e përgjigjes në kohë ndaj ngjarjeve përfshirë: shpërthimet lokale dhe kombëtare të sëmundjeve infektive që kanë potencial për të kaluar kufijtë; epidemitë dhe pandemitë; si dhe lloje të tjera emergjencash që shkaktohen nga rreziqet natyrore, teknologjike dhe shoqërore që kanë ndikim në shoqëri dhe shëndet; Mbështetja dhe prioritizimi i burimeve financiare dhe burimeve të tjera për gatishmërinë kombëtare në raste emergjence; Mobilizimi i rritjes së investimeve vendore dhe ndërkombëtare me qëllim fuqizimin e kapaciteteve për të përballuar pandemitë dhe fatkeqësitë. Treguesit: Baseline: Target Operacionalizimi i ndërhyrjeve Numri i ambulancave Numri i personelit infermieror i trajnuar Numri i personelit jo mjekësor i trajnuar Dyfishimi i gamës së analizave laboratorike të ISHP MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

4.1.1 Fuqizimi i sistemit shëndetësor në përgjigje të pandemisë COVID 19 MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/ISHP 2021-2025 4.1.1.a Krijimi i mekanizmave për fuqizimin dhe sigurimin e koordinimit 2021;2022;20 ndërsektorial me qëllim zvogëlimin e rreziqeve nga fatkeqësitë, emergjencat. Mekanizmat funksionojnë MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH 23 111 4.1.1.b Hartimi i Strategjive për përballimin e fatkeqësive dhe emergjencave me qëllim pasqyrimin e masave operacionale për parandalimin, mbrojtjen, Strategjitë hartohen sipas emergjencave dhe përballimit të kontrollin dhe ruajtjen e shëndetit publik. tyre MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/ISHP 2021-2023 4.1.1.c Zbatimi i Strategjive në përgjigje të emergjencave shëndetësore sipas roleve, përgjegjësiezule, rezultateve dhe afateve përkatëse në nivel rajonal dhe lokal. Strategjitë zbatohen MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH 2023 4.1.1.d Vazhdimësia e sigurimit të politikave shëndetësore dhe financiare për të garantuar zbatimin e strategjive në nivel kombëtar, rajonal, lokal dhe ndërkombëtar. Sigurimi dhe Garantimi MSHMS MSHMS 2021-2025 4.1.2.Forcimi i sistemit të shëndetit publik dhe rritja e kapaciteteve të laboratoreve të ISHP MSHMS MSHMS/ISHP 2022-2025 4.1.2.a Modernizimi i Laboratorëve të ISHP nëpërmjet investimeve në pajisje Laboratorët e ISHP pajisen me aparatura të teknologjisë dhe teknologji laboratorike. ndërkombëtare MSHMS MSHMS/ISHP 2022-2025 4.1.2.b Dyfishimi i kapaciteteve testuese të ISHP. Numri i testimeve dyfishohet MSHMS MSHMS/ISHP 2022-2025 4.1.1.c Fuqizimi i kapaciteteve të koordinimit dhe komunikimit për zbulimin, parandalimin dhe reagimin ndaj rreziqeve të shëndetit publik. Bashkërendohen veprimet MSHMS MSHMS/ISHP 2022-2025

4.1.3 Vazhdimi i fuqizimit të kapaciteteve të burimeve njerëzore MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QKUM/ISHP 2021-2025 4.1.3.a Rritja e numrit të burimeve njerëzore dhe trajnimi i tyre për t’iu përgjigjur emergjencave. Burimet Njerëzore trajnohen në vazhdimësi MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QKUM/ISHP 2022-2025 4.1.3.b Rriten kapacitetet e personelit të trajnuar infermieror dhe stafit jo- mjekësor për njohjen e reagimit gjatë emergjencave dhe fatkeqësive. Numri i personelit të trajnuar MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/QKUM/ISHP 2022-2025 Objektivi specifik 4.2: Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës 4 – Sigurimi i gatishmërisë kombëtare dhe rajonale për reagimin e koordinuar ndaj emergjencave shëndetësore Sigurimi i mekanizmave, proceseve dhe burimeve për të vlerësuar nivelin e emergjencës dhe për të aktivizuar reagimin ndaj emergjencës; Mekanizmat e sugurar janë Rezultatet e pritshme: në zbatim dhe funksionojnë; Sigurimi që burimet njerëzore dhe financiare janë në gjendje të mbulojnë nevojat emergjente. Treguesit Baseline: Target Numri i Autoambulancave rritet me 12 Numri i postaciovene rritet Shpërndarja territoriale mbulohet MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

4.2.1 Fuqizimi i Qendrës Kombëtare të Urgjencës Mjekësore MSHMS MSHMS/QKUM 2022-2023 4.2.1.a Rritja me 20% e flotës së re të autoambulancave në përgjigje të situatës së pandemisë Numri i autoambulancave (12 ambulanca ) MSHMS QKUM 2022-2023 4.2.1.b Realizimi i planifikimeve sipas nevojave të rajoneve për shpërndarjen e autoabulancave Plani i shpërndarjes sipas nevojave të rajoneve MSHMS QKUM 2022-2023 4.2.1.c Planifikimi i gadishmërisë së urgjencave në nivel kombëtar dhe rajonal Përcaktohen postacionet MSHMS QKUM 2022-2023 4.2.1.d Aktivizimi operacional i shpërndarjes Koordinimi i gatishmërisë dhe reagimit në raste emergjencash MSHMS QKUM 2022-2023 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës 4 – Sigurimi i politikave, proçedurave, kapaciteteve për zbulimin dhe reagimin e shpejtë ndaj emergjencave në mënyrë Objektivi specifik IV.3: të koordinuar Zhvillohen, zbatohen, sigurohen dhe funksionojnë mekanizmat koordinues sektorialë. Janë përcaktuar instrumentat vendimmarrës. Janë pregatitur dhe miratuar Rezultatet e pritshme: strategjitë, udhëzimet, urdhërat dhe është njoftuar publiku i gjerë sipas protokollit të komunikimit të publikut. Koordinohen veprimet. Treguesit Baseline: Target: 112 Pjesëmarrës në Komitetin Teknik të Ekspertëve Numri i vendimeve dhe udhëzimeve MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR MSHMS/KOMITETI TEKNIK I

4.3.1 Qartësia e komunikimit të situatës emergjente dhe koordinimi i veprimeve nëpërmjet roleve MSHMS EKSPERTEVE/ 2021-2022 4.3.1.a Krijimi i Komitetit Teknik të Ekspertëve me qëllim udhëzimin e popullatës për reagimin ndaj emergjencave shëndetësore Komitetit Teknik i Ekspertëve funksional MSHMS MSHMS/KTE 2021-2022 4.3.1.b Rritja e koordinimit ndërsektorial sipas udhëzimeve të Komitetit Teknik të Ekspertëve si organi që drejton aktivitetet për parandalimin e pandemisë Ndërveprim dhe bashkëpunim ndërsektorial MSHMS MSHMS/KTE 2021-2022 4.3.1.c Fuqizimi i bashkëpunimit dhe ndërveprimit me Shtabin e Emergjencave, si dhe organin profesional. Përgjigje në kohë reale MSHMS MSHMS/KTE/SHE 2021-2022 Objektivi specifik IV.3: Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës 4 – Fuqizimi i fushave të sigurisë ushqimore, biologjike dhe kimike Fuqizohet siguria shqimore, biologjike dhe kimike në nivel kombëtar. Zbatohen rregulloret ndërkombëtare të ruajtjes së shëndetit në Shqipëri. Rriten kapacitetet organizative dhe zbatuese në këto fusha në një bashkëpunim ndërsektorial. Përgatitet plani kombëtar për emergjencat që përfshijnë lëndët dhe materialet Rezultatet e pritshme: radioaktive. Standarte të vendosura. Treguesit Raporte periodike mbi sigurinë Baseline: Target: Numri i institucioneve që përfshihen Implementimi i standarteve ndërkombëtare MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

4.4.1 Fuqizimi i sigurisë ushqimore, biologjike dhe biokimike, radioaktive bazuar në standardet ndërkombëtare MSHMS MSHMS/OSHKSH/AKU/NJVKSH/ISHP 2021-2030 4.4.1.a Rritja dhe fuqizimi i rolit të njësive vendore të kujdesit shëndetësor në nivel rajonal dhe lokal. NJVKSH ofrojnë informacionet MSHMS MSHMS/OSHKSH 2021-2022 4.4.1.b Rritja dhe fuqizimi i kontrollit të sigurisë ushqimore në bashkëpunim me Autoritetin Kombëtar të Ushqimit. AKU/NJVKSH bashkëpunojnë MSHMS MSHMS/OSHKSH/AKU/NJVKSH 2022-2030 4.4.1.c Përgatitja e Planit të Veprimit për situatat emergjente me materiale radioaktive përgjegjëse për rregullimin e veprimeve me burime nga rrezatimi jonizues. Plan Veprimi për raujtjen nga lëndët radioaktive MSHMS MSHMS/OSHKSH/NJVKSH/ISHP 2023 4.4.1.d Hartimi informacioneve mbi ushqimin e pasigurt, shkëmbimi i informacioneve dhe marrja e masave, nëpërmjet aktiviteteve për rritjen e ndërgjegjësimit. Sigurohet informacioni ndërgjegjësues MSHMS MSHMS/OSHKSH/AKU 2024-2025 Objektivi specifik V.5: Objektivi specifik 5 i Qëllimit të Politikës IV - Fuqizimi i sistemit të survejancës Vlerësohet performanca e sistemit aktual të mbikëqyrjes laboratorike. Zhvillohen plane të detajuara për fuqizimin e tij. Zhvillohet një sistem laboratorik i unifikuar Rezultatet e pritshme: me standarte bashkëkohore. .Fuqizohet survejanca Treguesit Përqindja e realizimit të survejancës Baseline: Target: Numri i gjurmimeve Numri i testimeve Numri i negativitetit Numri i pozivitetit 113 MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

4.5.1. Rishikimi i statusit aktual të sistemit të survejancës laboratorike MSHMS MSHMS/OSHKSH/ISHP/NJVKSH 2022-2025 4.5.1.a Zhvillimi dhe zbatimi i një sistemi të unifikuar të informacionit laboratorik për të gjithë laboratorët e shëndetit publik, si dhe trajnimi i stafit mjekësor për përdorimin e tij Shkëmbehet informacioni MSHMS MSHMS/ISHP 2023-2025 4.5.1.b Vazhdimi i fuqizimit të kapaciteteve të koordinimit operacional dhe mekanizmave të komunikimit laboratorik midis institucioneve dhe sektorëve. Rriten kapacitetet MSHMS MSHMS/OSHKSH/ISHP/NJVKSH 2023-2024 4.5.1.c Krijimi i platformës dixhitale elektronike (përfshirë aplikacionet celulare) për gjurmimin e kontakteve në shpërthimet e sëmundjeve Platformë të dixhitalizuar me aplikacion MSHMS MSHMS/AKSHI/ISHP 2024-2025 4.5.1.d Zbatimi i testimit rutinë të survejancës, veçanërisht për institucionet me risk të lartë si shtëpitë e të moshuarve, punonjësit e shëndetit, etj. Fuqizohet survejanca MSHMS MSHMS/AKSHI/ISHP 2024-2025 Qëllimi i Politikës 5: Shëndeti Dixhital Objektivi specifik V.1: Objektivi Specifik 1 i Qëllimit të Politikës V: Rritja e rolit të qytetarit në aksesin dhe përdorimin e shërbimeve dixhitale në kujdesin shëndetësor Adresohen inovacionet e shëndetit dixhital. Shërbimet dixhitale aksesohen nga qytetarët. Zhvillohen parimet HIS. Hartohen dhe vendosen qytetarët në qendër të shëndetësisë dixhitale si përdorues në kohë të shërbimeve dixhitale. Krijohet sistemi i strukturuar, i integruar dhe i mirëmenaxhuar i Shëndetit Dixhital. Fuqizohet roli i pacientëde dhe aksesi i tyre në shërbimet e kujdesit shëndetësor duke përdorur mjete dixhitale. Sigurohet ndërveprimi i shërbimeve në e-health. Krijohet platforma e parë e shëndetësië dixhitale me të gjitha shërbimet e integruara. Rezultatet e pritshme: Treguesit: Baseline: Target: Numri i përdoruesve të profesionistëve të shëndetit Numri i qytarëve përdorues së shëndetësië dixhitale 3 spitale rajonale Numri i përdoruesve me aftësi të kufizuara AFATI MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE KOHOR

5.1.1. Fuqizimi i pacientëve dhe i njohurive të tyre mbi përdorimin e MSHMS/QSH/SPITALET/OSHKSH/PARTNE shërbimeve dixhitale MSHMS RË NDËRKOMBËTARË/AKSHI/OJQ 2025-2030 5.1.1.a Krijimi institucional i portalit të pacientëve duke integruar shërbime dhe informacione të ndryshme mbi e-health. Numri qytetarëve MSHMS MSHMS/AKSHI/OJQ 2025-2030 5.1.1.b Pregatitja e materialeve informuese për qytetarët dhe pacientët, mbi MSHMS/QSH/SPITALET/OSHKSH/PARTNER përdorimin e shërbimeve shëndetësore të dixhitalizuara. Proçedura për shëndetësinë dixhitale MSHMS Ë NDëRKOMBËTARË 2025-2030 114 5.1.1.c Hartimi i Plan Veprimit Edukativ për të zhvilluar aftësitë teknike të qytetarëve për përdorimin e mjeteve dixhitale të shëndetit. Qytetarë të trajnuar MSHMS MSHMS/QSH/SPITALET/OSHKSH 2025-2030 5.1.1.d Sigurimi i disponueshmërisë së shërbimeve dixhitale të shëndetit, të cilat lejojnë dhe mundësojnë përfshirjen e pacientëve në vendimmarrje, në lidhje me proçesin e kujdesit të tyre. Pacientët gjithëpërfshirës MSHMS MSHMS/AKSHI/OJQ 2025-2030

5.1.2. Përditësimi i trajnimeve dhe programeve mësimore të profesionistëve të shëndetit mbi përdorimin e aplikacioneve të shëndetësisë dixhitale 5.1.2.a Rritja e rolit të profesionistëve të kujdesit shëndetësor si përdorues të shërbimeve dixhitale. Kurrikula të reja MSHMS MSHMS/MASR/UMT/SDC/HAP 2021-2023 5.1.2.b Zhvillimi i kurikulave mbi rolin e shëndetësisë dhe të përdorimit ekektronik të sistemeve me qëllim përvetësimin e aftësive dixhitale dhe njohurive teknike. Numri i përdoruesve MSHMS MSHMS/MASR/UMT 2025-2030 5.1.2.c Zhvillimi i kurrikulave specifike dhe programeve të trajnimit gjatë gjithë jetës për aktorët kryesorë, siç janë laborantët, infermierët, staticienët, përdoruesit e të dhënave, profesionistët e IT-së në shëndetësi. Njohës dhe përdorues të sistemit MSHMS MSHMS/MASR/UMT 2025-2030

5.1.3. Vendosja e niveleve të sigurisë dhe ruajtjes së konfidencialitetit në shërbimet dixhitale të shëndetit. Siguria dhe konfiden cialiteti 5.1.3.a Krijimi i shërbimeve dixhitale të shëndetit me nivele të larta sigurie. dixhitale MSHMS AKSHI 2025-2030 Vendose t siguria dhe 5.1.3.b Hartimi i rregullave dhe procedurave të forta të sigurisë e privatësisë privatësi dhe sigurimi i zbatimit të plotë të tyre nga përdoruesit. a MSHMS AKSHI 2026-2030 Numri i 5.1.3.c Krijimi i platformave për kategoritë me nevoja të veçanta për grupe të grupeve ndryshme të popullatës (p.sh. të verbërit, persona me humbje të dëgjimit apo të dhe dëmtime të tjera fizike) veçanta MSHMS AKSHI 2025-2030 Objektivi specifik V.2: Objektivi Specifik 2 i Qëllimit të Politikës V: Modernizimi i Infrastrukturës dhe Teknologjisë Shëndetësore. Rezultatet e pritshme: Krijohet misioni kombëtar i Shëndetit Dixhital në Shqipëri.Zgjerohet përdorimi i sistemit dixhital në strukturat spitalore.Përditësimi dhe forcimi i modelit të qeverisjes së shëndetit dixhital, për planifikimin, porositjen dhe financimin e zhvillimeve.Vlerësohen ndryshimet në modelet ekzistuese të ofrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor.Krijohet modeli i parë HIS dhe implementohet në spitalet e para rajonale.Krijohet modeli i të dhënave dixhitale të shëndetit. Përcaktohen të dhënat që do të grumbullohen, ruhen dhë përdoren.Sigurohen burimet e nevojshme për trajnimin dhe mirëmbajtjen e HIS.Rrjeti elektronik i diagnostikimit dhe komunikimit. 115 Treguesit Baseline: Target: 3 Spitale rajonale; 0 1 (2023) Spitali Rajonal Durrës; 1 3 (2025) 3 Diagnoza të reja neurologjike; Përqindja e përdoruesve të HIS; 1% 100% (2030) MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

5.2.1. Sistemi i Informacionit Spitalor (HIS) Sistemi HIS MSHMS MSHMS/OSHKSH/Banka Botërore/SPITALET 2022-2030 5.2.1.a Hartimi i modelit HIS dhe aplikimi i tij HIS në sistemin spitalor MSHMS Banka Botërore 2022-2025 në sistemin spitalor (Banka Botërore) 5.2.1.b Implementimi HIS në Spitalin Rajonal Spitali Rajonal Durrës MSHMS MSHMS/Banka Botërore/Spitali Rajonal Durrës 2023-2030 Durrës 5.2.1.c Zgjerimi dhe shtrirja në 3 spitalet 3 Spitale Rajonale MSHMS MSHMS/OSHKSH/Banka Botërore/SPITALET 2023-2030 rajonale

5.2.2. Ndërtimi i rrjetit të dedikuar të komunikimit të Shëndetësisë: TeleMjekësi + TeleKonsultë MSHMS MSHMS/AKSHI/SPITALET/QSH 2021-2030 5.2.2.a Hartimi i standarteve për zgjerimin e përdorimit të Telemjekësisë dhe Rrjeti Telejemkësisë dhe Telekonsultës. Telekonsultës funksional MSHMS MSHMS/OSHKSH/SPITALET/QSH 2023-2024 5.2.2.b Pregatitja e kapaciteteve profesionale nëpërmjet trajnimit të përdorimit të Telemjekësisë Dixhitale. Numri përdoruesve MSHMS MSHMS/OSHKSH/SPITALET/QSH 2024-2025 5.2.2.c Zgjerimi i përdorimit të sistemit aktual të telekonsultës edhe për 3 diagnoza të reja në shërbimin e neurologjisë dhe vazhdueshmëria. 3 Diagnoza të reja neurologjike MSHMS MSHMS/OSHKSH/SPITALET/QSH 2021-2030 5.2.2.d Krijimi i rrjetit të Interpretimit Imazherik (Reading Virtual Center Imagery) nëpërmjet zhvillimit të Sistemit Kombëtar të Rrjeti Interpretimit Imazherik Imazheve Dixhitale Mjekësore. funksional MSHMS MSHMS/OSHKSH/SPITALET/QSH 2025-2030 116 Objektivi Specifik 3 i Qëllimit të Politikës V: Fuqizimi i informacionit shëndetësor si nevojë për vendimmarrje në përmirësimin e shëndetit dhe Objektivi specifik V.3: mirëqenies së qytetarëve. Fuqizohet informacioni shëndetësor në dy nivele: në menaxhimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor dhe në mbrojtjen e shëndetit publik.Realizohen auditime dhe rishikohet mbledhja e të dhënave të mbledhura, për të siguruar cilësi të lartë.Trajnohen burimeve njerëzore dhe rriten kapacitetet e tyre për të analizuar të dhënat e mbledhura. Vendimmarrje bazuar në tregues dhe të dhëna shëndetësore në kohë reale e pa gabime. Vendimmarrje bazuar Rezultatet e pritshme: në të dhëna të disponueshme. ICD 10 Përshkruhet. Treguesit Baseline: Target: > 8 revista shkencore Numri i publikimeve periodike >3 revista shkencore 2030 > 3000 përdorues Numri përdoruesve ICD 10 0 2030 Përqindja e analizave dhe publikimeve shkencore 0 100% AFATI MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE KOHOR

5.3.1 Forcimi i auditimit të të dhënave në dispozicion, burimeve të të dhënave si dhe të MSHMS/ISHP/OSHKSH/FSDKSH/INST proceseve të grumbullimit dhe publikimit MSHMS AT/QSH/SPITALET 2026-2028 5.3.1.a Rishikimi i burimeve të ndryshme kombëtare të grumbullimit dhe raportimit të të MSHMS/ISHP/OSHKSH/FSDKSH/INST dhënave, të përmbajtjes së tyre dhe cilësisë. Rezultatet e burimeve MSHMS AT/QSH/SPITALET 2026 5.3.1.b Vendosja e standarteve për përpunimin MSHMS/ISHP/OSHKSH/FSDKSH/INST dhe raportimin e të dhënave. Standartizim i raportimit MSHMS AT/QSH/SPITALET 2027 5.3.1.c Vendosja e standarteve mbi publikimin e të Standarte të vendosura për MSHMS/ISHP/OSHKSH/FSDKSH/INST dhënave vjetore të shëndetit. publikim MSHMS AT/QSH/SPITALET 2028

5.3.2. Zbatimi i Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve ICD-10, bazuar në standardet MSHMS/MD/FSDKSH/OSHKSH/ISHP ndërkombëtare dhe të OBSH-së MSHMS /ISHSH/ISHSH/ OBSH 2022-2025 5.3.2.a Hartimi i Planit të Zbatimit mbi përdorimin FSDKSH/OSHKSH/ISHP/ISHSH/ISHSH/ e ICD-10 nga institucionet përdoruese. Përdoruesit kodojnë ICD 10 MSHMS OBSH 2022-2025 117 5.3.2.b Sigurimi i trajnimit mbi kodimin dhe përdorimin e ICD-10 për këdo që e përdor gjatë ofrimit të kujdesit shëndetësor, apo dhe FSDKSH/OSHKSH/ISHP/ISHSH/ISHSH/ përpunimit, analizimit të treguesve të shëndetit ICD 10 në zbatim MSHMS OBSH 2022-2025 Objektivi specifik V.4: Objektivi Specifik 4 i Qëllimit të Politikës V: Llogaritë Kombëtare të Shëndetësisë dhe publikimi vjetor i rezultateve. Sistemi Kombëtar i Llogarive Shëndetësore. - Krijohet metodologjia kombëtare për matjen e aspekteve kryesore të financimit të shëndetësisë, në të gjitha burimet e financimit dhe shpenzimet në shëndetësi. Zhvillohet plani i veprimit për ndjekje dhe zbatim. Përcaktohen burimet financiare dhe burimet njerëzore për trajnim. Përcaktohet infrastruktura mbështëtëse. Zhvillohen kapacitetet për të analizuar dhe publikuar rezultatet e LLKSH-së shqiptare çdo Rezultatet e pritshme: vit. Metodologji përpunimi dhe publikimi. Treguesit Baseline: Target: Numri i përdoruesve. 0 > 300 Numri i trajnuesve 0 >10 Numri i publikuesve 0 >20 AFATI MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE KOHOR

5.4.1. Krijimi i sistemit të Llogarive MSHMS/Banka Botërore/Ekspertë Kombëtare të Shëndetësisë (LLKSH) MSHMS ndërkombëtarë/OSHKSH/FSDKSH 2021-2030 5.4.1.a Rishikimi i statusit aktual të zbatimit MSHMS/Banka Botërore/Ekspertë të Llogarive Kombëtare të Shëndetësisë. Studimi status quo pregatitet MSHMS ndërkombëtarë 2021-2021 5.4.1.b Hartimi i Planit të veprimit dhe metodologjisë për fuqizimin dhe zbatimin e Metodologjia dhe hapat e MSHMS/Banka Botërore/Ekspertë LLKSH-së. veprimit për ndjekje MSHMS ndërkombëtarë 2021-2021 5.4.1.c Sigurimi i burimeve dhe kapaciteteve MSHMS/Banka Botërore/Ekspertë të nevojshme për mbledhjen e LLKSH-së. Burimet njerëzore trajnohen MSHMS ndërkombëtarë 2023-2030 5.4.1.d Hartimi vjetor i analizimit dhe publikimit të LlKSH-ve. Publikimi I llogarive MSHMS MSHMS/OSHKSH/FSDKSH 2024-2030 Objektivi specifik V.5: Objektivi Specifik 5 i Qëllimit të Politikës V: Fuqizimi i kapaciteteve për kërkimin shkencor dhe publikimi i evidencave shkencore. Politika të reja kombëtare hartohen dhe zbatohen për kërkimin shëndetësor. Fuqizimi i kapaciteteve kombëtare për të mbledhur, analizuar dhe publikuar të dhënat shëndetësore.Rritja e angazhimit të kërkuesve shkencorë në shëndetësi.Krijohet dhe unifikohet strategjia e kërkimit shkencor në Rezultatet e pritshme: shëndetësi.Spitalet janë gjithpërfshirëse në kërkimin shkencor dhe publikimin e rezultateve në revista shkencore. Treguesit: Baseline: Target: 118 > 45 kërkues Numri i kërkuesve të aftësuar për kërkime operacionale në shëndetësi (2021-mars 2023) 0 (2021-2023) Përqindja e përfshirjes së kërkuesve shkencorë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar 0 85% (2030) Përqindja e spitaleve në kërkim shkencor 5 12 (2030) MASAT DHE VEPRIMTARITË REZULTATET INSTITUCIONET PËRGJEGJËSE INSTITUCIONET PARTNERE AFATI KOHOR

5.5.1 Fuqizimi i sistemit kombëtar për MSHMS/MASR/UMT/SPITALE kërkimin shkencor MSHMS T 2021-2023 5.5.1.a Analizimi dhe prezantimi i gjendjes aktuale të kërkimit shëndetësor në vend me qëllim zhvillimin e politikave dhe strategjive kombëtare për kërkimin shëndetësor shkencor. Studim i status quo MSHMS MSHMS/MASR/UMT/SPITALET 2022 5.5.1.b Hartimi i strategjisë së kërkimit Strategjia e parë e kërkimit shkencor në sistemin shëndetësor. shkencor në shëndetësi MSHMS MSHMS/UMT/SPITALET 2022-2023 5.5.1.c Mbështetja dhe përdorimi i Zhvillimi i politikave të reja evidencave kërkimore në zhvillimin e shëndetësore mbështetet në politikave shëndetësore provë dhe evidencë MSHMS MSHMS/UMT/SPITALET 2023 Programi i trajnimit "Kërkime 5.5.1.d Rritja e kapaciteteve të kërkimit operacionale në Shëndetësi" i shkencor nëpërmjet programit "Kërkime hartuar dhe i akredituar nga QKEV MSHMS/UMT/SPITALET/INSTIT operacionale në shëndetësi". (2021). MSHMS UCIONE AKADEMIKE, SDC/HAP 2021-2023 119