Sectoral Policy on Fisheries 2019-2023

SU ÜRÜNLERİ SEKTÖR POLİTİKA BELGESİ 2019-2023 SU ÜRÜNLERİ SEKTÖR POLİTİKA BELGESİ 2019-2023 ANKARA - 2019 iii İÇİNDEKİLER TABLOLAR DİZİNİ ........................................................................................................................................................... v KISALTMALAR DİZİNİ .................................................................................................................................................... vi HAZIRLAYANLAR ............................................................................................................................................................. vii YÖNETİCİ ÖZETİ .............................................................................................................................................................. xi 1. GİRİŞ ................................................................................................................................................................................. 1 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ ................................................................................................................ 5 2.1. Temel Göstergelerle Su Ürünleri Sektörü ................................................................................................................. 7 2.1.1. Dünya ......................................................................................................................................................................... 7 2.1.1.1. Üretim ...................................................................................................................................................................... 7 2.1.1.2. Dış Ticaret ............................................................................................................................................................... 10 2.1.1.3. Talep ......................................................................................................................................................................... 12 2.1.2. Türkiye ........................................................................................................................................................................ 12 2.1.2.1. Üretim ...................................................................................................................................................................... 12 2.1.2.2. Dış Ticaret ............................................................................................................................................................... 23 2.1.2.3. Talep ......................................................................................................................................................................... 25 2.1.2.4. Kendine Yeterlilik ................................................................................................................................................... 27 2.2. Üretim Yapısı ................................................................................................................................................................ 28 2.2.1. Üretim Sistemi ve İşletmelerin Durum Değerlendirmesi .................................................................................... 28 2.2.2. Maliyet Değerlendirmesi .......................................................................................................................................... 34 2.2.3. Fiyatlar ........................................................................................................................................................................ 37 2.2.4. Finansman Yapısı ...................................................................................................................................................... 39 2.2.5. Yatırım, Mekanizasyon ve Modernizasyon Yapısı ................................................................................................ 40 2.3. Pazarlama Yapısı ........................................................................................................................................................... 42 2.4. Araştırma ve Geliştirme .............................................................................................................................................. 43 2.5. Kamu ve STK’ların Rolü .............................................................................................................................................. 45 2.5.1. Kurumsal Çerçeve ..................................................................................................................................................... 45 2.5.2. Yasal Çerçeve ............................................................................................................................................................. 46 2.5.3. Kalite ve Standardizasyon ........................................................................................................................................ 47 2.5.4. Uluslararası Entegrasyon ......................................................................................................................................... 48 2.5.5. Denetim ...................................................................................................................................................................... 49 iv 2.5.6. Desteklemeler ............................................................................................................................................................ 50 2.5.7. Örgütlenme Durumu ............................................................................................................................................... 51 3. SEKTÖRÜN SORUNLARI ............................................................................................................................................ 53 3.1. Su Ürünleri Avcılığı ..................................................................................................................................................... 55 3.2. Su Ürünleri Yetiştiriciliği ............................................................................................................................................. 55 3.3. İşleme – Pazarlama ....................................................................................................................................................... 56 3.4. Tüketim .......................................................................................................................................................................... 57 3.5. Su Ürünleri Kaynakları ve Çevre ............................................................................................................................... 57 3.6. Araştırma ve Geliştirme İhtiyaçları ........................................................................................................................... 58 4. 2019-2023 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI ................................................................................................................ 61 4.1. Avcılık Yoluyla Yapılan Su Ürünleri Üretimine İlişkin 2019-2023 Projeksiyonu ................................................ 63 4.2. Su Ürünleri Yetiştiriciliği 2019-2023 Projeksiyonu ................................................................................................. 64 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR ......................................................................................................................... 67 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi .................................................................................................................... 69 5.2. Uzun Dönemli Gelişme Eğilimleri ............................................................................................................................ 72 5.3. 2019-2023 Dönemi Politikaları .................................................................................................................................. 73 KAYNAKÇA ........................................................................................................................................................................ 101 EK: GÖSTERGELERLE İLGİLİ VERİLER ...................................................................................................................... 105 v TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1. Dünya su ürünleri üretimi (milyon ton) ........................................................................................................... 8 Tablo 2. En çok su ürünleri üretimi yapan ülkelerin üretim miktarları (milyon ton) ............................................... 9 Tablo 3. Su ürünleri gümrük tarife kodları ...................................................................................................................... 10 Tablo 4. Dünya su ürünleri ihracat ve ithalatında söz sahibi olan ülkelerin dış ticaret hacmi (2016) ..................... 11 Tablo 5. Türkiye su ürünleri üretimi (ton) ....................................................................................................................... 14 Tablo 6. Türkiye su ürünleri avcılık üretimi (ton) ........................................................................................................... 15 Tablo 7. Su ürünleri üretim miktar ve değeri .................................................................................................................. 16 Tablo 8. Avcılığı en fazla yapılan pelajik balık türlerinin üretim miktarları (ton) ...................................................... 17 Tablo 9. Avcılığı en çok yapılan demersal deniz balıklarının üretim miktarları (ton) ............................................... 18 Tablo 10. Avcılığı en çok yapılan diğer deniz ürünleri üretim miktarları (ton) .......................................................... 19 Tablo 11. Avcılığı en çok yapılan iç su ürünleri üretim miktarları (ton) ..................................................................... 20 Tablo 12. Türkiye’de yetiştiricilik üretiminin deniz ve iç sulara göre dağılımı ............................................................ 21 Tablo 13. Türkiye’de yetiştiriciliği en fazla yapılan türlerin dağılımı (ton) .................................................................. 22 Tablo 14. Türkiye’nin su ürünleri ithalat ve ihracatı ....................................................................................................... 24 Tablo 15. Türkiye’nin su ürünleri üretimi, dış ticareti ve tüketimi ............................................................................... 26 Tablo 16. Kendine yeterlilik endeksleri (2018) ................................................................................................................ 28 Tablo 17. Yıllara göre ruhsatlı balıkçı gemi sayıları (adet) ............................................................................................. 29 Tablo 18. Balıkçı gemilerinin boy dağılımı (2018) (adet) .............................................................................................. 30 Tablo 19. Deniz ürünleri (balıklar+diğer) avcılık üretimi ve denizdeki balıkçı gemi sayısı ..................................... 31 Tablo 20. Tesis sayıları ve kapasiteleri ............................................................................................................................... 32 Tablo 21. Yetiştiricilik işletmelerinin sayı ve kapasiteleri (2018) .................................................................................. 33 Tablo 22. Denizlerde balıkçılık faaliyetleri için yapılan giderler (TL) .......................................................................... 35 Tablo 23. Türkiye’nin balık unu ve yağı dış ticareti ......................................................................................................... 36 Tablo 24. Avcılık veya yetiştiricilik miktarı fazla olan türlerin üretici fiyatları (TL) .................................................. 38 Tablo 25. Su ürünleri yatırım ve işletme kredileri (2018) .............................................................................................. 39 Tablo 26. Balıkçılık faaliyetleri için yurtiçinden ve yurtdışından yeni ve eski olarak ................................................ 41 satın alınarak yapılan sabit sermaye yatırımları (TL) Tablo 27. Su ürünleri üretici örgütleri ve üye sayıları ..................................................................................................... 52 Tablo 28. Bölge ekosistemlerinde ekolojik indikatörlerin 1970-2014 arasında değişimi .......................................... 63 Tablo 29. Üretim miktarı tahmininde modele dahil olan değişkenler ......................................................................... 64 Tablo 30. Balık çeşitlerine göre 2019-2023 toplam üretim miktarı .............................................................................. 65 Tablo 31. Su ürünleri sektörü sorun alanları ve eylem planları .................................................................................... 76 vi KISALTMALAR DİZİNİ AB Avrupa Birliği ABD Amerika Birleşik Devletleri AKSAM Akdeniz Su Ürünleri Araştırma Üretim ve Eğitim Enstitüsü BSGM Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü CITES Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme DSİ Devlet Su İşleri FAO Gıda ve Tarım Örgütü GFCM Akdeniz Genel Balıkçılık Komisyonu GKGM Gıda Kontrol Genel Müdürlüğü GTİP Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu HACCP Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları ICCAT Uluslararası Atlantik Ton Balıklarını Koruma Komisyonu IPARD Avrupa Birliği Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Bileşeni ISO Uluslararası Standartlar Örgütü İBE İthalata Bağımlılık Endeksi İEE İhraç Edilebilirlik Endeksi KYO Kendine Yeterlilik Oranı MSY Maksimum Sürdürülebilir Ürün OECD Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı ÖTV Özel Tüketim Vergisi SGK Sahil Güvenlik Komutanlığı STK Sivil Toplum Kuruluşları SUMAE Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü TAGEM Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TRGM Tarım Reformu Genel Müdürlüğü TSE Türk Standartları Enstitüsü TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu YÖK Yüksek Öğretim Kurulu vii HAZIRLAYANLAR BAŞKAN Doç. Dr. İlhan AYDIN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM RAPORTÖR Dr. Murat DAĞTEKİN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Dr. Erdal ÜSTÜNDAĞ Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Dr. Serhan CANDEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Doğu Akdeniz Geçit Kuşağı Araştırma Enstitüsü KOORDİNATÖR Dr. Hasan GEZGİNÇ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Dr. Ercan KÜÇÜK Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Mehmet KİLCİ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Erdal EROL Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Dr. Berrin TAŞKAYA ERDEM Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Hakan SAÇTI Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Lutfiye ARDIÇ Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM KATKI SAĞLAYANLAR (Kurum Alfabetik Sıralama) Prof. Dr. Deniz ÇOBAN Adnan Menderes Üniv. Ziraat Fak. Su Ürünleri Böl. Prof. Dr. Firdes Saadet KARAKULAK İstanbul Üniv. Su Bilimleri Fakültesi Doç. Dr. Özkan GAYGUSUZ İstanbul Üniv. Su Bilimleri Fakültesi / Su Ürünleri Mühendisleri Derneği viii Ali GÜNEY İstanbul Balık Müstahsilleri Derneği / DEMBİR Dr. Hayri DENİZ KILIÇ Deniz Ürünleri A.Ş. & Muğla Kültür Balıkçıları Derneği Hasan KUZUOĞLU Kuzuoğlu Group Ramazan ÖZKAYA SÜRKOOP Atilla ERTÜRK Taygun Ltd. Şti. Doç. Dr. Mahir KANYILMAZ Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Ali TOPAL Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Hatice BEDİZ ŞEN Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Nadir USLU Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Nuran ÇAVDAR Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM İlbilge Aslıhan OKUMUŞ Tarım ve Orman Bakanlığı - -BSGM Cennet ÜSTÜNDAĞ Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM R. Melda AKGÜNDÜZ Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Mehmet GÜNDOĞDU Tarım ve Orman Bakanlığı - BSGM Zafer ÖZTEKİN Tarım ve Orman Bakanlığı - DSİ Aysun Çetin DUMAN Tarım ve Orman Bakanlığı - GKGM Teoman YILDIZ Tarım ve Orman Bakanlığı - GKGM Ahmet CİHAN Tarım ve Orman Bakanlığı - GKGM Yasemin SAATÇİ Tarım ve Orman Bakanlığı - GKGM Derya EVİN Tarım ve Orman Bakanlığı - GKGM Emine KAYHAN Tarım ve Orman Bakanlığı - GKGM Necla BİLGİN Tarım ve Orman Bakanlığı - SYGM Ayfer ŞAHİN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Erdinç VESKE Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Muharrem AKSUNGUR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Hayvancılık ve Su Ürünleri Daire Başkanlığı Dr. Gülnur ÖZDEMİR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Hayvancılık ve Su Ürünleri Daire Başkanlığı ix Serkan ERKAN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Akdeniz Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Şakir ÇINAR Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Özkan ÖZBAY Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Elazığ Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Dr. Mehmet AYDOĞAN Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Alparslan KARA Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Bandırma Koyunculuk Araştırma Enstitüsü Dr. Osman Sedat SUBAŞI Tarım ve Orman Bakanlığı - TAGEM Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Hakan ERDAL Tarım ve Orman Bakanlığı - TKDK Ayşegül ÖCAL Tarım ve Orman Bakanlığı - TKKMB Ahmet TOR Tarım ve Orman Bakanlığı - TRGM Ali BOLAT Tarım ve Orman Bakanlığı - TRGM Dr. Ali Kılıç ÖZBEK Tarım ve Orman Bakanlığı - RGM Cahit KARAKAŞ Tarım ve Orman Bakanlığı - TRGM Emine ALİKİŞİOĞLU Tarım ve Orman Bakanlığı - TRGM Türkan KARAKAŞ Tarım ve Orman Bakanlığı - TRGM Abdullah GÜLŞEN Ticaret Bakanlığı Nurten NACAK DAĞLI Ticaret Bakanlığı xi “Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi 2019-2023”, Türkiye gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kapsamında; sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2019-2023 döneminde izlenecek politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında, su ürünleri sektörün de dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesinin yanı sıra Türkiye üretim yapısı, pazarlama yapısı, kamu ve sivil toplum kuruluşlarının (STK) rolü gibi konularda genel bir görünüm sunulmuş, sektöre yönelik politikalar değerlendirilmiş ve sektörün sorunları ortaya konulmuştur. Ayrıca, sektörün temel göstergeleri ile ilgili geçmiş dönem verileri arşiv amaçlı olarak çalışmanın eklerinde (Ek Tablo 1-15) verilmiştir. Geçmişten bu yana insanların beslenmesinde su ürünlerinin önemli bir paya sahip olduğu bilinmektedir. Su ürün leri üretimi geçmişte daha çok avcılık yoluyla yapılırken, günümüzde avcılıkla yetiştiricilik neredeyse başa baş nok tasına yaklaşmıştır. Nüfus artışı, aşırı veya bilinçsiz avcılık ve çevresel olumsuz etkenler maalesef doğal balık kay naklarının hızla azalmasına, hatta bazı türlerin neslinin tükenmesi riskine yol açmıştır. Doğal kaynakların sınırlı olduğundan hareketle zaman içerisinde bazı tedbirler alınmaya çalışılsa da, günümüzde doğadan avcılık yoluyla elde edilen üretimin daha fazla artırılamayacağı, su ürünleri üretim artışının ancak kültür balıkçılığı ile kapatılabileceği yine uzmanlarca belirtilen önemli bir husustur. Dünyada deniz ve iç su avcılığı toplam üretimi son yıllarda 90 milyon ton seviyelerinde, nispeten sabit bir seviyede seyretmekte; buna karşın su ürünleri yetiştiricilik üretimi sürekli olarak artmaktadır. Dünya su ürünleri üretimi 2017 yılında 172,7 milyon ton olarak gerçekleşmiş; bu üretimin 92,5 milyon tonu (%53,6) avcılıktan, 80,1 milyon tonu (%46,4) yetiştiricilikten elde edilmiştir (FAO, 2019). Yapılan bilimsel araştırmalara göre, önümüzdeki yıllarda su ürünlerine olan yatırımın daha da genişleyerek artaca ğı, 2030 yılında yetiştiricilik yoluyla elde edilen su ürünleri miktarının avcılıkla elde edilen su ürünleri miktarına eşit olacağı ve uzun vadede yetiştiricilik üretiminin avcılık üretimini geçeceği tahmin edilmektedir. Bu da dünyada ki denizlerin ve iç suların önemini her gecen gün artırmakta ve su ürünleri yetiştiriciliğini geleceğin sektörü olarak göstermektedir. Ancak, sürdürülebilirlik için çevresel acıdan alınacak tedbirlerle su kaynaklarının korunması ve planlı kullanımı önemli ve gereklidir. Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından yapılan değerlendirmelerde son 10 yıllık süreç içinde tarım sektörü içinde en fazla gelişim gösteren sektörün su ürünleri sektörü olduğu ifade edilmektedir. Su ürünleri yetiştiriciliğinin büyük artış göstermesindeki temel unsurlar değerlendirildiğinde öncelikle dünya nüfusunun ve aynı zamanda kişi başına gelirin artması gıdaya, özellikle de protein ağırlıklı gıdaya olan talebi de arttırmaktadır. Gelecek 20 yıl içinde 7 mil yar olan nüfusun 8 milyara ulaşması öngörüsü dikkate alındığında, su ürünlerine olan talebin artması kaçınılmaz dır. 2050’li yıllara gelindiğinde, artan dünya nüfusunu yeterli ve dengeli besleyebilmek adına, dünya gıda üretiminin iki katına çıkartılması gerekeceği uzmanlarca ifade edilmektedir. Gıda değeri açısından hayvansal besinlerin insanların beslenmesinde önemi büyüktür. Su ürünleri, iyi bir protein kaynağı olması yanında, A, D, B ve K vitaminleri ile kalsiyum, fosfor ve birçok zengin mineralleri ihtiva etmektedir. YÖNETİCİ ÖZETİ xii Bu durum su ürünleri üretiminin artmasına etkili olacak bir unsur olarak görülmektedir. Su ürünleri sektörünün iç ve dış ticaret hacminin yüksek olması ve kullanılmayan su kaynaklarının değerlendirilerek ekonomiye kazandırıl ması, dünyada su ürünleri üretim artışını tetikleyen diğer unsurlardır. Dünyada olduğu gibi Türkiye’de de üretim ve ticaret boyutuyla su ürünleri sektörü her geçen gün gelişmektedir. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre; Türkiye’nin yıllık su ürünleri üretimi, avcılık üretimindeki dal galanmanın etkisiyle yıllara göre değişmekte olup, 2010-2018 yılları arasında su kaynaklarından yıllık 537-704 bin ton arasında su ürünleri üretilmiştir. Dünya üretimine benzer şekilde; Türkiye’nin su ürünleri yetiştiricilik üretimi artmaya devam etmekte ve toplam üretim içerisinde yetiştiriciliğin payı yükselmektedir. Su ürünleri üretimi 2018 yılında 628.631 ton olarak gerçekleşmiş, üretimin %35,3’ünü deniz balıkları, %9,9’unu diğer deniz ürünleri, %4,8’ini iç su ürünleri ve %50’sini yetiştiricilik ürünleri oluşturmuştur. Avcılıkla yapılan üretim 314.094 ton olurken, yetişti ricilik üretimi ise 314.537 ton olarak gerçekleşmiştir (TÜİK, 2019). Yetiştiricilik üretiminin gelecekte de artmaya devam edeceği ve toplam üretim içerisindeki payının yükseleceği bek lenmektedir. Su ürünleri yetiştiriciliği üretimi ve işleme teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak su ürünleri ihracatı artmaya devam edecektir. Su kaynaklarının kirlenmesi, yaşam alanlarının bozulması, kıyısal alanlardaki yapılaşmanın artması, iklim değişik liği, av baskısı ve su ürünleri stoklarının azalması gibi olası nedenlerden avcılık üretiminin olumsuz etkileneceği ve avcılık üretiminin daha fazla artmayacağı tahmin edilmektedir. Bu nedenle, günümüzde su ürünleri avcılığındaki temel prensip mevcut üretimi sürdürebilmektir. Gelecekte de su ürünleri kaynaklarından etkin bir şekilde faydalanabilmek için kaynakların korunması ve sürdürü lebilir kullanımını sağlayıcı tedbirlere ağırlık verilmesi gerekmektedir. 1GİRİŞ 3 Türkiye’de gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kapsamında hazırlanan sektör politika belgelerinde olduğu gibi, “Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi 2019-2023” su ürünleri sektöründeki mevcut durumun tespiti, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2019-2023 döneminde izlenecek politikaların ve hayata geçirilecek uygulamaların sektör paydaşlarının katkı ve görüşleri alınarak belirlenmesi amacını taşımaktadır. Çalışma kapsamında, su ürünleri sektöründe dünyada ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirilmesinin yanı sıra, Türkiye’nin üretim yapısı, pazarlama yapısı, kamu ve Sivil Toplum Kuruluşlarının (STK) rolü gibi konularda genel bir görünüm sunulmuş, sektöre yönelik politikalar irdelenmiş ve sektörün sorunları ortaya konulmuştur. Ayrıca, sektörün temel göstergeleri ile ilgili geçmiş dönem veri setleri arşiv amaçlı olarak çalışmanın eklerinde (Ek Tablo 1-15) verilmiştir. Su ürünleri sektöründe üretim, avcılık ve yetiştiricilik yoluyla yapılmaktadır. Avlama yoluyla balıkçılık, geçmişten günümüze kadar gelen en eski uğraşlardan biri olup, dünyada ve Türkiye’de sosyal ve ekonomik açıdan hala önemini korumaktadır. Son yüzyılda dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gelişen teknoloji, artan nüfus ve hayvansal besine olan talepler balıkçılık kaynakları üzerine olan baskıyı artırmıştır. Bunun sonucu olarak da balıkçılık kaynaklarının yenilenebilir olmalarına karşın sonsuz düzeyde olmadıkları gerçeği ile yüz yüze kalınmıştır. Balıkçılık kaynakları ve bunların yönetimi konusunda dünya genelinde büyük bir problem yaşanmaktadır. Bunların bir kısmı yasal idari kontrol-denetim sorunları, bir kısmı da balıkçı filosunun etkin bir biçimde yönetilememesinden kaynaklanan sorunlardır. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde balıkçı filosunun sayısal ve teknolojik kapasitesinin yükselişi, sınırlı düzeydeki canlı kaynağın paylaşımında ve balıkçılık gelirlerinde ciddi problemleri de beraberinde getirmiştir. Balıkçılık otoriteleri, etkin yönetim planları doğrultusunda kaynaklar yönetildiği takdirde sürdürülebilir üretimin mümkün olabileceğini belirtmektedirler. Su ürünleri yetiştiriciliği ise dünya genelinde büyümeye devam eden bir sektördür. Yetiştiricilik üretimi son 30 yıl içerisinde dünya genelinde yıllık ortalama %8,8 artış ile neredeyse 12 kat artmıştır (FAO, 2018). Su ürünleri sektörü Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından tüm gıda sektörleri içerisinde hızlı gelişen ve sürekli büyüyen bir sektör olarak lanse edilmektedir. Türkiye’de de benzer bir durum söz konusudur. Türkiye’nin su ürünleri avcılık üretimi yıllar itibarı ile dalgalı bir değişim gösterirken, yetiştiricilik üretimi sürekli bir artış eğilimindedir. Türkiye’yi üç taraftan çevreleyen denizler ile çok sayıdaki akarsular, göller, göletler ve baraj gölleri, su ürünleri avcılığı ve yetiştiriciliği bakımından geniş imkânlar sunmaktadır. Bu kaynakları kullanabilecek yeterlilikte balıkçı gemisi ve avcılık teknolojisi ile yetiştiricilik tesisi, teknolojisi ve insan kaynağı da mevcuttur. Gelecekte de bu kaynaktan etkin ve verimli bir şekilde faydalanabilmek için kaynakların koruma ve kullanma dengesi içerisinde işletilmesi gerekmektedir. Çünkü, su ürünleri, hayvansal protein gereksiniminin önemli bir bölümünü karşılayabilen değerli gıda kaynağıdır. 1. GİRİŞ 2MEVCUT DURUMDEĞERLENDİRMESİ 7 2.1. Temel Göstergelerle Su Ürünleri Sektörü 2.1.1. Dünya Sektörle ilgili üretim ve dış ticaret dünya verileri FAO tarafından yayınlanmakta olup birkaç yıl geriden takip edilebilmektedir. En güncel su ürünleri üretim verileri 2017 yılına, dış ticaret verileri ise 2016 yılına aittir. Söz konusu üretim, insan tüketimine yönelik üretimin yanı sıra, balık yemi, balık yağı vs. gıda dışı amaçlı kullanıma yönelik üretimi de kapsamaktadır. 2.1.1.1. Üretim FAO verilerine göre; denizlerde avcılık yoluyla yapılan üretim 1996’da 86,4 milyon tonla zirve yapmış, sonraki yıllarda nispeten sabit bir seyir göstermiştir. Son yıllarda, deniz ve iç su avcılığı toplam üretimi 90 milyon ton seviyelerinde seyretmektedir. Su ürünleri yetiştiricilik üretimi ise sürekli olarak artmakta ve tüm gıda ürünleri üretimi içerisinde en hızlı büyümeyi göstermektedir (OECD, 2016). Dünya su ürünleri üretimi 2017 yılında 172,7 milyon ton olarak gerçekleşmiş; bu üretimin 92,5 milyon tonu (%53,6) avcılıktan, 80,1 milyon tonu (%46,4) yetiştiricilikten elde edilmiştir. 2017 yılı avcılık üretiminin 80,6 milyon tonu denizden, 11,9 milyon tonu iç sulardan elde edilirken, yetiştiricilik üretiminin 30,6 milyon tonu denizden, 49,5 milyon tonu iç sulardan sağlanmıştır (Tablo 1). Avcılık üretim miktarında Çin en büyük paya sahip olup (2017 yılında %16,6), Çin’i Endonezya, Hindistan, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Rusya Federasyonu takip etmektedir. İki milyon tonun üzerinde avcılık yapan on ülke, 2017›de dünya avcılık üretiminin %56,8’ini oluşturmuştur (Tablo 2). FAO su ürünleri avcılık istatistikleri 1.680’den fazla deniz türüne ait veriler içermektedir. Ancak 25 ana tür toplam deniz ürünleri avcılığının neredeyse %42’sini temsil etmektedir. Bu türlerin yarısından fazlası çevresel etkiler nedeniyle üretimleri büyük dalgalanmalar gösteren küçük pelajiklerdir (FAO, 2018). Dünya balıkçı filosu, 2008 yılından beri nispeten sabit bir seyir göstermiş ve 2016 yılında yaklaşık 4,6 milyon gemiden oluşmuştur. Bu gemilerin %75’i Asya’da bulunmaktadır. Gemi sayısı bakımından Asya’yı; Afrika, Latin Amerika ve Karayipler, Kuzey Amerika ve Avrupa izlemektedir. Dünyada 2016 yılında faaliyet gösteren gemilerin %61’ini motorlu gemiler oluşturmuştur. Motorlu balıkçı gemilerinin yaklaşık %86’sının gemi boyları 12 m’den daha küçüktür. Gemi boyları 24 m ve daha büyük olan balıkçı gemileri ise toplam filonun yaklaşık %2’sini oluşturmuştur (FAO, 2018). FAO tarafından yapılan stok değerlendirmelerine göre, dünyadaki balık stokları içerisinde biyolojik olarak sürdürülebilir olanların oranı 1974’te %90 iken 2013’de %68,6’ya gerilemiştir. 2013 yılında, değerlendirilen tüm stokların %31,4’ünün aşırı avcılığa maruz kaldığı ve biyolojik olarak sürdürülemez düzeyde bulunduğu, stokların %58,1’inin Maksimum Sürdürülebilir Ürün (MSY) seviyesinde avcılığa tabi olduğu ve stokların sadece %10,5’inin ise düşük av baskısı altında olduğu tahmin edilmektedir (FAO, 2016). Öte yandan, güvenilir verilerin yetersizliği nedeniyle iç su balıkçılık kaynaklarının durumu hakkında düzenli küresel bir değerlendirme yapmak çok zordur. 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ 8 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Dünya kültür balıkçılığı üretiminin yıllık ortalama büyüme hızı, 2001-2017 yılları arasında %5,5 olarak gerçekleşmiştir. Bu oran, 1980’lerde (%10,8) ve 1990’larda (%9,5) yaşanan gelişmeye oranla önemli ölçüde düşüktür. Ancak, su ürünleri yetiştiriciliğinin toplam su ürünleri üretimi içerisindeki payı, 2000 yılında %25,7 iken 2017’de %46,4’e yükselmiştir. 2017 yılında, en çok su ürünleri (sucul bitkiler ve gıda dışı ürünler hariç) yetiştiren ülke olan Çin (46,8 milyon ton) tek başına dünya toplam üretiminin %58,4’ünü sağlamıştır. Çin’i sırasıyla; Hindistan, Endonezya, Vietnam ve Bangladeş izlemiştir. İlk on üretici, 2017 yılında dünya yetiştiricilik üretiminin %88,9’unu gerçekleştirmiştir (Tablo 2). Tablo 1. Dünya su ürünleri üretimi (milyon ton) Yıllar AVCILIK YETİŞTİRİCİLİK TOPLAM ÜRETİMDeniz İç su Toplam Deniz İç su Toplam 2000 84,996 8,593 93,590 13,637 18,782 32,419 126,008 2001 82,251 8,552 90,803 14,745 19,869 34,615 125,418 2002 82,681 8,409 91,090 15,638 21,149 36,788 127,877 2003 79,697 8,612 88,309 16,478 22,440 38,918 127,227 2004 84,187 8,670 92,857 17,383 24,541 41,924 134,781 2005 83,028 9,428 92,456 18,196 26,121 44,317 136,773 2006 80,381 9,827 90,208 19,293 27,987 47,280 137,488 2007 80,418 10,074 90,492 20,029 29,935 49,964 140,457 2008 79,335 10,161 89,497 20,545 32,396 52,941 142,438 2009 78,735 10,328 89,063 21,263 33,914 55,178 144,241 2010 76,283 10,864 87,146 21,744 36,062 57,806 144,953 2011 81,013 10,520 91,533 22,629 37,216 59,845 151,378 2012 77,566 10,896 88,462 23,805 39,694 63,498 151,960 2013 78,701 10,937 89,638 24,743 42,240 66,984 156,621 2014 79,183 11,063 90,246 26,101 44,449 70,549 160,795 2015 80,436 11,119 91,554 26,903 45,910 72,814 164,368 2016 78,095 11,337 89,432 28,379 48,101 76,480 165,912 2017 80,599 11,924 92,523 30,626 49,510 80,136 172,658 Not: Üretim rakamlarına su bitkileri ve deniz memelileri dahil değildir. (FAO, 2019) 9 Tablo 2. En çok su ürünleri üretimi yapan ülkelerin üretim miktarları (milyon ton) Ülkeler AVCILIK Ülkeler YETİŞTİRİCİLİK Deniz İç su Toplam Deniz İç su Toplam Çin 13,191 2,183 15,373 Çin 17,779 29,046 46,825 Endonezya 6,222 0,468 6,689 Hindistan 0,752 5,428 6,180 Hindistan 3,835 1,593 5,428 Endonezya 2,619 3,531 6,150 ABD 5,020 0,017 5,036 Vietnam 1,279 2,542 3,821 Rusya Fed. 4,594 0,275 4,869 Bangladeş 0,212 2,121 2,333 Peru 4,129 0,029 4,157 Mısır 0,000 1,452 1,452 Vietnam 3,119 0,159 3,278 Norveç 1,308 0,000 1,308 Japonya 3,179 0,025 3,204 Şili 1,200 0,003 1,203 Norveç 2,368 0,000 2,368 Myanmar 0,059 0,990 1,049 Myanmar 1,263 0,887 2,150 Tayland 0,508 0,382 0,890 Diğer Ülkeler 33,680 6,289 39,969 Diğer Ülkeler 4,909 4,016 8,925 Toplam 80,599 11,924 92,523 Toplam 30,626 49,510 80,136 (FAO, 2019) 2017 yılında dünya su ürünleri yetiştiriciliği üretiminin 53,4 milyon tonu balıklar (%66,6), 17,4 milyon tonu yumuşakçalar (%21,7), 8,4 milyon tonu kabuklular (%10,5) ve 0,9 milyon tonu suda yaşayan diğer hayvansal türlerden (%1,1) meydana gelmiştir. Öte yandan, su bitkilerinin (ağırlıklı olarak deniz yosunları) üretimi, 2017 yılında 32,9 milyon tona ulaşmış olup, bunun 31,8 milyon tonu (%96,6) yetiştiricilik yoluyla elde edilmiştir. Dünya çapında doğrudan su ürünleri ile ilgili işlerle meşgul olan kişi sayısının 158 milyon olduğu ve bunların büyük çoğunluğunun gelişmekte olan ülkelerde yaşadığı belirtilmektedir. Bu rakamın 38 milyonunun su ürünleri yetiştiriciliğinde çalıştığı, 120 milyondan fazla kişinin de balıkçılık faaliyetlerine (balıkçılık, işleme, ticaret) bağımlı olarak yaşam sürdüğü tahmin edilmektedir. Balıkçılıkla ilgili işlerde çalışanların 56 milyonunun kadın olduğu ve çoğunlukla işleme sektöründe ve küçük ölçekli balıkçılığın ticaretiyle ilgili işlerde çalıştığı kabul edilmektedir (HLPE, 2014). 10 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 2.1.1.2. Dış Ticaret Su ürünleri, dünya gıda sektörünün en çok ticari işlem gören ürünlerinden birini temsil etmektedir. Özellikle ada ülkelerinde olduğu gibi birçok ülke için deniz ve iç sulardan elde edilen balık ve balıkçılık ürünlerinin ihracatı ülke ekonomileri için çok önemlidir. Su ürünleri sektörünün dış ticaret kalemleri gümrük tarife istatistik pozisyonuna (GTİP) göre Tablo 3’teki biçimde açıklanmaktadır. Tablo 3. Su ürünleri gümrük tarife kodları GTİP AÇIKLAMA 0301 Canlı balıklar 0302 Balıklar (taze/soğutulmuş) 0303 Balıklar (dondurulmuş) 0304 Balık filetoları ve diğer balık etleri (taze/soğutulmuş/dondurulmuş) 0305 Balıklar (kurutulmuş/tuzlanmış/salamura edilmiş/tütsülenmiş) 0306 Kabuklu hayvanlar (canlı/taze/soğutulmuş/dondurulmuş/kurutulmuş/tuzlanmış vs.) 0307 Yumuşakçalar (canlı/taze/soğutulmuş/dondurulmuş/kurutulmuş/tuzlanmış vs.) 0308 Suda yaşayan omurgasız hayvanlar (kabuklu hayvanlar ve yumuşakçalar hariç) (canlı, taze, soğutulmuş, dondurulmuş, kurutulmuş, tuzlanmış vs.) 1604 Hazırlanmış veya konserve edilmiş balıklar; havyar ve balık yumurtaları elde edilen havyar yerine kullanılan ürünler 1605 Hazırlanmış veya konserve edilmiş kabuklu hayvanlar, yumuşakçalar (TÜİK, 2019a) 2016 yılı dünya su ürünleri üretiminin büyük bir kısmı (canlı ağırlıkça yaklaşık %35’i) uluslararası pazarlama kanallarında işlem görmüştür. 2016 yılında dünya su ürünleri ihracatının değeri 143 milyar dolara ulaşmıştır (FAO, 2018). 2016 yılında, toplam su ürünleri ithalatının yaklaşık %71’i gelişmiş ülkeler tarafından yapılmıştır. ABD ve Japonya birlikte toplam ithalatın %25’ini oluşturmuştur. Avrupa Birliği (AB) tarafından yapılan ithalat, toplam dünya ithalatının %39’unu temsil etmiştir (üye ülkeler arasında ticaret hariç tutulursa, bu oran dünya ithalatının %25’ine karşılık gelmektedir). AB, hala dünyanın en büyük pazarı olmaya devam etmektedir. Çin, ana ihracatçı ülke olup, bunu Norveç, Rusya, Vietnam ve ABD takip etmektedir. Gelişmekte olan ülkeler bu ihracatta önemli bir rol oynamaktadır. Gelişmekte olan ülkelerin toplam su ürünleri ihracatı içindeki payı 2016 11 yılında değer olarak yaklaşık %53, miktar olarak yaklaşık %59’dur. Gelişmekte olan ülkelerin net su ürünleri ihracat değeri 1996 yılında 17 milyar ABD dolarından 2006 yılında 25 milyar ABD dolarına, 2016 yılında ise 37 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Bu rakamlar, pirinç, kahve ve çay gibi diğer tarımsal ürünlerden de önemli ölçüde yüksektir (FAO, 2018). Somon ve alabalık, 2013’ten bu yana değer olarak ticareti yapılan en önemli ürün haline gelmiş ve 2016 yılında uluslararası ticarete konu olan su ürünlerinin toplam değerinin yaklaşık %18’ini oluşturmuştur. İhraç edilen türlerin diğer ana ürün grupları ise yaklaşık %16 ile karides türleri, %10 ile demersal (dip) balıklar (örneğin berlam, morina, mezgit balığı, Alaska mezgidi vb.) ve %9 ile ton balıkları olmuştur. Su ürünleri dış ticaretinde, miktar olarak en çok ihracat ve ithalat yapan ülkeler Tablo 4’te verilmiştir. Çin, dış ticaretin her iki kanadında da açık farkla öndedir. Tablo 4. Dünya su ürünleri ihracat ve ithalatında söz sahibi olan ülkelerin dış ticaret hacmi (2016) Ülkeler İHRACAT Ülkeler İTHALAT Miktar (ton) Değer (bin $) Miktar (ton) Değer (bin $) Çin 4.173.900 20.323.122 Çin 4.019.939 9.055.258 Norveç 2.449.962 10.798.031 ABD 2.733.021 20.762.702 Rusya Fed. 1.995.042 3.877.566 Japonya 2.375.153 14.216.106 Vietnam 1.666.142 7.344.113 Tayland 1.808.684 3.179.238 ABD 1.539.549 5.588.117 İspanya 1.715.516 7.176.867 Tayland 1.515.437 5.914.988 Danimarka 1.500.899 3.693.369 Hollanda 1.209.429 4.209.554 Kore Cum. 1.436.760 4.635.561 Şili 1.174.984 5.292.426 Almanya 1.241.760 5.661.524 Danimarka 1.138.523 4.710.353 Fransa 1.151.707 6.241.455 İspanya 1.115.898 4.155.816 İtalya 1.108.828 6.197.286 Diğer Ülkeler 19.173.291 70.558.515 Diğer Ülkeler 17.941.859 56.371.928 Toplam 37.152.157 142.772.601 Toplam 37.034.126 137.191.294 (FAO, 2019) 12 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 2.1.1.3. Talep 2016 yılında, toplam su ürünleri üretiminin 151 milyon tondan fazlası (%88) doğrudan insan tüketimi için kullanılmıştır. Geriye kalan 20 milyon ton (%12) ise, başta balık unu ve balık yağı üretimi olmak üzere gıda dışı ürünlerin üretiminde değerlendirilmiştir. İnsan tüketimine sevk edilen balıkların yaklaşık %45’i canlı ve taze formlarda sunulmuştur (FAO, 2018). Balık unu ve yağı, başta su ürünleri yetiştiriciliği olmak üzere hayvan yemlerinde hammadde olarak kullanıldığından ve dünya su ürünleri yetiştiriciliği de artmakta olduğundan bu ürünlere talep de yüksek olmaktadır. Ayrıca, balık yağı insanlar tarafından besin takviyesi olarak da kullanılmaktadır. Dünya su ürünleri üretimi içerisinde doğrudan insan tüketimi için kullanılan kısmının oranının 1960’larda %67 iken 2016’da %88 çıkmasında, doğrudan insan tüketimini hedefleyen yetiştiricilik üretiminin artmasının büyük etkisi vardır (FAO, 2016). Dünya genelinde kişi başına yıllık ortalama balık tüketimi 2011 yılında 18,5 kg iken, her yıl artarak 2016 yılında 20,3 kg olarak gerçekleşmiştir. Küresel nüfusun hayvansal protein alımının yaklaşık %17›si su ürünlerinden sağlanmıştır (FAO, 2019). Kişi başına düşen ortalama balık tüketimi, kültürel, ekonomik ve coğrafi faktörlerin etkisinden dolayı ülke ve bölgelerde önemli farklılıklar göstermektedir. Ülkeler arasında, yıllık kişi başına balık tüketimi 1 kg’dan 100 kg’a kadar değişmektedir. Okyanus, deniz ve büyük iç su kaynaklarına yakın ülkelerde tüketim genellikle daha yüksektir. AB ülkelerinin kişi başına su ürünleri tüketim miktarı 25,1 kg’dır. Kişi başı tüketim miktarı; Güney Kore’de 78,5 kg, Norveç’te 66,6 kg, Portekiz’de 61,5 kg, Myanmar’da 59,9 kg, Malezya’da 58,6 kg, Japonya’da 58 kg ve Çin’de 48,3 kg’dır (EU, 2019). 2.1.2. Türkiye 2.1.2.1. Üretim Türkiye’nin çevresinde bulunan bütün denizler Akdeniz sular sisteminin bir parçasıdır. Fakat bu denizler ekolojik, coğrafik, jeomorfolojik, meteorolojik özellikleri bakımından birbirinden farklılık göstermektedir. Karadeniz ve Akdeniz arasındaki farklılık daha belirgindir. Bu durum balıkçılık açısından değerlendirildiğinde tür çeşitliliğine ve bolluğuna yansımaktadır. Türkiye’nin yıllık su ürünleri üretimi, avcılık üretimindeki dalgalanmanın etkisiyle yıllara göre değişmekte olup, 2010-2018 yılları arasında su kaynakların yıllık 537-704 bin ton arasında su ürünleri üretilmiştir. Dünya üretimine benzer şekilde; Türkiye’nin su ürünleri yetiştiricilik üretimi artmaya devam etmekte ve toplam üretim içerisinde yetiştiriciliğin payı yükselmektedir. Türkiye’de su ürünleri üretimi 2018 yılında 628.631 ton olarak gerçekleşmiş, üretimin %35,3’ünü deniz balıkları, %9,9’unu diğer deniz ürünleri, %4,8’ini iç su ürünleri ve %50’sini yetiştiricilik ürünleri oluşturmuştur. Avcılıkla yapılan üretim 314.094 ton olurken, yetiştiricilik üretimi ise 314.537 ton olarak gerçekleşmiştir (Tablo 5). 13 Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, avcılık yoluyla yapılan su ürünleri üretiminin 1989 yılından bu yana dalgalanmalar gösterdiği, genel olarak son 20 yıllık dönemde karaya çıkartılan av miktarının azaldığı, son yıllarda da dalgalı ama nispeten durağan bir eğilim sergilediği görülmektedir. Türkiye’nin avcılık üretiminde deniz ürünleri avcılığının özellikle de deniz balıklarının önemli bir yeri vardır. 2018 yılında toplam avcılık üretiminin %90,4’i denizlerden sağlanmış, toplam avcılığın %70,7’ini deniz balıkları avcılığı oluşturmuştur (Tablo 6). Deniz ürünleri avcılığının büyük kısmını oluşturan hamsi, çaça, sardalya gibi küçük pelajiklerin, beyaz kum midyesi, deniz salyangozu gibi deniz ürünlerinin, iç sularda avcılığı çok yapılan inci kefali, gümüş ve gümüşi havuz balığı gibi türlerin fiyatları genel olarak düşüktür. Bu türlere bağlı olarak avcılık ürünlerinin miktarı daha çok olmasına rağmen değeri yetiştiricilik ürünlerinden daha düşüktür. Yetiştiricilikteki üretim artışına bağlı olarak yetiştiricilik ürünlerinin toplam değerleri de her geçen yıl yükselmektedir (Tablo 7). Üretim rakamları incelendiğinde Türkiye genelinde denizlerde avcılığı yapılan balık türlerinin büyük kısmını hamsi, sardalya, istavrit, palamut ve çaça gibi türlerin oluşturduğu görülmektedir. 2000 yılından sonraki dönemde yıllık deniz balıkları avcılığı üretiminin %40-75 gibi yıldan yıla değişen ama çok büyük bir kısmını hamsi avcılığı oluşturmuştur (Tablo 8). 14 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 5. Türkiye su ürünleri üretimi (ton) Yıllar AVCILIK YETİŞTİRİCİLİK TOPLAM ÜRETİM Deniz İç su Toplam Deniz İç su Toplam 2000 460.521 42.824 503.345 35.646 43.385 79.031 582.376 2001 484.410 43.323 527.733 29.730 37.514 67.244 594.977 2002 522.744 43.938 566.682 26.868 34.297 61.165 627.847 2003 463.074 44.698 507.772 39.726 40.217 79.943 587.715 2004 504.897 45.585 550.482 49.895 44.115 94.010 644.492 2005 380.381 46.115 426.496 69.673 48.604 118.277 544.773 2006 488.966 44.082 533.048 72.249 56.694 128.943 661.991 2007 589.129 43.321 632.450 80.840 59.033 139.873 772.323 2008 453.113 41.011 494.124 85.629 66.557 152.186 646.310 2009 425.046 39.187 464.233 82.481 76.248 158.729 622.962 2010 445.680 40.259 485.939 88.573 78.568 167.141 653.080 2011 477.658 37.097 514.755 88.344 100.446 188.790 703.545 2012 396.322 36.120 432.442 100.853 111.557 212.410 644.852 2013 339.047 35.074 374.121 110.375 123.019 233.394 607.515 2014 266.078 36.134 302.212 126.894 108.239 235.133 537.345 2015 397.731 34.176 431.907 138.879 101.455 240.334 672.241 2016 301.464 33.856 335.320 151.794 101.601 253.395 588.715 2017 322.173 32.145 354.318 172.492 104.010 276.502 630.820 2018 283.955 30.139 314.094 209.370 105.167 314.537 628.631 (TÜİK, 2019b) 15 Tablo 6. Türkiye su ürünleri avcılık üretimi (ton) Yıllar DENİZ İÇ SU TOPLAM AVCILIK Balıklar Diğer Toplam Balıklar Diğer Toplam 2000 441.690 18.831 460.521 39.474 3.350 42.824 503.345 2001 465.180 19.230 484.410 39.215 4.108 43.323 527.733 2002 493.446 29.298 522.744 39.209 4.729 43.938 566.682 2003 416.126 46.948 463.074 39.873 4.825 44.698 507.772 2004 456.752 48.145 504.897 40.586 4.999 45.585 550.482 2005 334.248 46.133 380.381 42.630 3.485 46.115 426.496 2006 409.945 79.021 488.966 40.990 3.092 44.082 533.048 2007 518.201 70.928 589.129 40.213 3.108 43.321 632.450 2008 395.660 57.453 453.113 38.553 2.458 41.011 494.124 2009 380.636 44.410 425.046 35.604 3.583 39.187 464.233 2010 399.656 46.024 445.680 36.458 3.801 40.259 485.939 2011 432.246 45.412 477.658 34.328 2.769 37.097 514.755 2012 315.637 80.686 396.322 33.787 2.333 36.120 432.442 2013 295.168 43.879 339.047 32.281 2.793 35.074 374.121 2014 231.058 35.019 266.078 33.263 2.871 36.134 302.212 2015 345.765 51.966 397.731 32.376 1.800 34.176 431.907 2016 263.725 37.739 301.464 31.509 2.347 33.856 335.320 2017 269.677 52.496 322.173 29.773 2.372 32.145 354.318 2018 222.024 61.931 283.955 28.131 2.008 30.139 314.094 (TÜİK, 2019b) 16 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 7. Su ürünleri üretim miktar ve değeri Yıllar AVCILIK YETİŞTİRİCİLİK TOPLAM Miktar (ton) Değer (TL) Miktar (ton) Değer (TL) Miktar (ton) Değer (TL) 2000 503.345 367.840.650 79.031 139.552.950 582.376 507.393.600 2001 527.733 490.719.350 67.244 173.890.600 594.977 664.609.950 2002 566.682 630.759.100 61.165 212.248.000 627.847 843.007.100 2003 507.772 878.154.800 79.943 415.575.800 587.715 1.293.730.600 2004 550.482 1.120.965.400 94.010 520.603.300 644.492 1.641.568.700 2005 426.496 1.574.988.300 118.277 704.283.000 544.773 2.279.271.300 2006 533.048 1.706.983.000 128.943 766.229.750 661.991 2.473.212.750 2007 632.450 1.323.151.750 139.873 839.762.500 772.323 2.162.914.250 2008 494.124 1.097.178.400 152.186 850.646.080 646.310 1.947.824.480 2009 464.233 837.387.880 158.729 952.935.500 622.962 1.790.323.380 2010 485.939 1.078.515.200 167.141 1.066.778.600 653.080 2.145.293.800 2011 514.755 1.143.272.172 188.790 1.270.028.140 703.545 2.413.300.312 2012 432.442 1.209.028.426 212.410 1.605.293.700 644.852 2.814.322.126 2013 374.121 1.188.432.525 233.394 1.704.471.151 607.515 2.892.903.676 2014 302.212 1.099.738.850 235.133 2.160.070.890 537.345 3.259.809.700 2015 431.907 1.246.810.168 240.334 2.569.208.590 672.241 3.816.018.758 2016 335.320 1.340.901.947 253.395 3.239.416.760 588.715 4.580.318.767 2017 354.318 1.535.702.592 276.502 4.049.199.270 630.820 5.584.901.862 2018 314.094 1.852.664.426 314.537 5.606.828.410 628.631 7.459.492.836 (TÜİK, 2019b) 17 Tablo 8. Avcılığı en fazla yapılan pelajik balık türlerinin üretim miktarları (ton) Yıllar Hamsi Sardalya İstavrit* Palamut Lüfer Çaça 2000 280.000 16.500 22.200 12.000 4.250 7.000 2001 320.000 10.000 26.180 13.460 13.060 1.000 2002 373.000 8.684 26.482 6.286 25.000 2.050 2003 295.000 12.000 28.000 6.000 22.000 6.025 2004 340.000 12.883 27.405 5.701 19.901 5.411 2005 138.569 20.656 27.518 70.797 18.357 5.500 2006 270.000 15.586 25.927 29.690 8.399 7.311 2007 385.000 20.941 32.021 5.965 6.858 11.921 2008 251.675 17.531 32.177 6.448 4.048 39.303 2009 204.699 30.091 28.268 7.036 5.999 53.385 2010 229.023 27.639 20.447 9.401 4.744 57.023 2011 228.491 34.709 25.010 10.019 3.122 87.141 2012 163.982 28.248 30.946 35.764 7.390 12.092 2013 179.615 23.919 28.424 13.158 5.225 9.764 2014 96.440 18.077 16.324 19.032 8.386 41.648 2015 193.492 16.693 16.664 4.573 4.136 76.996 2016 102.595 18.162 11.148 39.460 9.574 50.225 2017 158.094 23.426 12.985 7.578 1.936 33.950 2018 96.452 18.854 20.678 30.920 5.767 20.057 * Kraça ve karagöz istavrit üretiminin toplamı (TÜİK, 2019b) Su ürünleri avcılığında yıldan yıla görülen dalgalanma, avcılığın çok büyük kısmını oluşturan hamsi, çaça ve palamut gibi göçmen deniz balıkların avcılığındaki değişimden kaynaklanmaktadır. Bu balıkların avcılığı, balığın biyolojisi ve su sıcaklığı gibi pek çok çevresel faktöre bağlı olup, avcılık miktarları yıldan yıla farklılık göstermektedir. Avcılıkta önemli dip balıkları ise; mezgit, barbunya ve kalkan balıklarıdır. Pelajik balıklarla kıyaslandığında demersal balıkların üretimi çok daha azdır (Tablo 9). 18 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 9. Avcılığı en çok yapılan demersal deniz balıklarının üretim miktarları (ton) Yıllar Mezgit Bakalorya Berlam Tekir Barbunya Kalkan 2000 18.000 18.190 2.300 2.450 2.700 2001 10.000 20.810 1.570 2.455 2.455 2002 8.808 10.500 1.450 2.395 459 2003 8.000 7.500 1.050 1.400 300 2004 8.205 4.380 961 1.848 376 2005 8.309 4.100 1.207 2.825 649 2006 9.112 3.460 1.256 2.617 807 2007 12.940 3.337 1.732 2.091 769 2008 12.231 1.252 1.978 1.925 528 2009 11.146 1.557 2.818 2.461 383 2010 13.558 1.256 4.455 2.351 295 2011 9.455 921 3.877 1.861 166 2012 7.367 893 3.767 2.453 203 2013 9.397 676 2.333 2.055 209 2014 9.555 642 3.617 1.426 198 2015 13.158 706 3.476 1.255 239 2016 11.541 784 3.047 1.454 221 2017 8.248 1.011 2.074 1.406 167 2018 6.814 1.019 2.915 1.399 139 (TÜİK, 2019b) Büyük kısmını deniz balıklarının oluşturduğu deniz ürünleri avcılığında kabuklu ve yumuşakçaların üretimi de önemlidir. 2018 yılındaki toplam deniz ürünleri avcılık üretiminin %21,8’ini balık dışındaki diğer deniz ürünleri grubu oluşturmuştur. Bu grupta üretim miktarı en fazla olan türler her ikisi de Karadeniz’de avlanan beyaz kum midyesi ve deniz salyangozudur (Tablo 10). Türkiye’de en çok avcılığı yapılan hamsi, çaça, palamut, istavrit, mezgit, beyaz kum midyesi ve deniz salyangozu üretiminin bazı türlerde tamamının, bazılarında ise büyük çoğunluğunun Karadeniz’de avlandığı göz önünde 19 tutulduğunda Karadeniz’in balıkçılıkta çok önemli bir yere sahip olduğu anlaşılmaktadır. 2000 yılından sonraki dönemde toplam deniz ürünleri avcılığının %70-80’i Karadeniz’den sağlanmıştır. Hamsi ve deniz salyangozunun çoğunluğu Doğu Karadeniz’de, çaçanın ise tamamına yakını Doğu Karadeniz’de Sinop-Samsun bölgesinde ve beyaz kum midyesinin tamamı Batı Karadeniz’de avlanmaktadır. Özellikle hamsi ve çaça üretim miktarına bağlı olarak, denizlerde avlanan balık miktarının 2017 yılında %57’si, 2018 yılında %37’si Doğu Karadeniz’den elde edilmiştir. Beyaz kum midyesi üretiminin etkisiyle balıklar dışındaki diğer deniz ürünleri üretiminde Batı Karadeniz’in payı 2017 yılında %73, 2018 yılında %77 olarak gerçekleşmiştir. İç su ürünleri avcılığında en çok avlanan türler ise inci kefali ve sazan türleridir. Son yıllarda sazan üretimi düşerken, gümüş balığı ve özellikle istilacı bir tür olan gümüşi havuz balığı üretiminde artış olmuştur (Tablo 11). Tablo 10. Avcılığı en çok yapılan diğer deniz ürünleri üretim miktarları (ton) Yıllar Kum Midyesi (Akivades ve Beyaz Kum M.) Deniz Salyangozu Karidesler (Tüm Türler) Midye (Kara ve Kıllı) Mürekkep Balığı 2000 10.000 2.150 2.000 1.200 550 2001 7.500 2.650 3.000 1.500 465 2002 10.000 6.241 4.000 5.000 909 2003 19.700 5.500 6.000 8.100 785 2004 16.899 14.034 5.279 5.734 1.570 2005 10.847 12.600 6.339 12.362 1.221 2006 49.610 11.613 3.856 9.234 1.199 2007 48.549 13.791 3.917 1.493 1.288 2008 38.151 11.442 4.668 342 1.502 2009 24.642 6.085 4.614 6.261 1.258 2010 26.987 8.437 4.705 981 1.597 2011 30.202 6.534 4.770 1.806 1.163 2012 61.240 9.596 5.038 2.093 1.396 2013 28.113 8.655 4.028 887 1.244 2014 21.836 7.004 4.416 204 697 2015 37.409 8.795 3.995 240 745 2016 20.937 10.354 4.501 78 925 2017 34.941 9.194 4.730 536 986 2018 44.534 9.672 4.536 604 1.042 (TÜİK, 2019b) 20 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 11. Avcılığı en çok yapılan iç su ürünleri üretim miktarları (ton) Yıllar İnci Kefali Sazan Gümüş Balığı Gümüşi Havuz Balığı 2000 15.654 14.137 1.583 2001 15.848 12.265 1.685 2002 14.930 12.965 1.733 2003 14.215 13.820 1.826 2004 14.259 13.451 2.107 2005 14.103 13.718 5.248 2006 11.978 12.116 6.677 2007 11.623 12.286 6.540 2008 11.758 11.625 6.630 2009 10.685 10.964 6.184 2010 11.382 12.058 4.438 2011 9.168 9.998 6.705 2012 9.621 9.973 3.609 5.090 2013 8.600 8.277 5.012 5.495 2014 8.310 8.036 6.471 5.408 2015 8.850 7.223 4.930 6.745 2016 9.950 4.736 4.640 7.652 2017 9.830 3.543 4.892 7.035 2018 9.945 2.906 4.630 6.134 (TÜİK, 2019b) 2000 yılından sonraki dönemde toplam iç su ürünleri avcılığının %25-35 gibi önemli bir kısmını inci kefali avcılığı oluşturmuştur. Özellikle sadece Van Gölünde avlanan inci kefali üretiminin de etkisiyle, iç su ürünleri üretimi en çok Doğu Anadolu Bölgesinde yapılmış, bölgenin toplam iç su ürünleri avcılığı içerisindeki payı 2000 sonrası dönemde %30-45 arasında değişmiştir. Türkiye’nin toplam su ürünleri üretimi içerisindeki payı, 2000’li yılların başlarında %10 seviyesinde olan yetiştiricilik üretimi, 2005’te %20, 2010’da %25 seviyesine çıkmış, 2017 yılında %43,8’e, 2018 yılında ise %50’ye ulaşmıştır. Bu gelişme yetiştiriciliğin dünyadaki gelişimine benzerdir. Avcılık üretimi yıldan yıla dalgalı bir seyir gösterirken yetiştiricilik üretimi 2002 yılından sonra her yıl artmıştır. Önceden daha çok iç sularda yetiştiricilik yapılırken son yıllarda denizlerde yapılan yetiştiricilik hızlı bir artış göstermiştir. İlk başlarda iç su kaynaklarında toprak ve beton havuzlarda yapılan yetiştiricilik, daha sonra iç su 21 ve denizlerdeki ağ kafeslerde yapılmaya başlanmıştır. Kısa sürede kurulabilen ağ kafesler büyük kapasitelerde üretim yapılmasına imkan sağlamaktadır. İç sulara göre daha fazla üretim bölgelerine sahip olmasıyla son yıllarda denizlerdeki üretimin payı yükselmiş, 2018 yılında %66,6 seviyesine çıkmıştır (Tablo 12). Tablo 12. Türkiye’de yetiştiricilik üretiminin deniz ve iç sulara göre dağılımı Yıllar DENİZ İÇ SU TOPLAM (ton)Miktar (ton) Toplamdaki Payı (%) Miktar (ton) Toplamdaki Payı (%) 2000 35.646 45,1 43.385 54,9 79.031 2001 29.730 44,2 37.514 55,8 67.244 2002 26.868 43,9 34.297 56,1 61.165 2003 39.726 49,7 40.217 50,3 79.943 2004 49.895 53,1 44.115 46,9 94.010 2005 69.673 58,9 48.604 41,1 118.277 2006 72.249 56,0 56.694 44,0 128.943 2007 80.840 57,8 59.033 42,2 139.873 2008 85.629 56,3 66.557 43,7 152.186 2009 82.481 52,0 76.248 48,0 158.729 2010 88.573 53,0 78.568 47,0 167.141 2011 88.344 46,8 100.446 53,2 188.790 2012 100.853 47,5 111.557 52,5 212.410 2013 110.375 47,3 123.019 52,7 233.394 2014 126.894 54,0 108.239 46,0 235.133 2015 138.879 57,8 101.455 42,2 240.334 2016 151.794 59,9 101.601 40,1 253.395 2017 172.492 62,4 104.010 37,6 276.502 2018 209.370 66,6 105.167 33,4 314.537 (TÜİK, 2019b) 22 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 İç sularda en çok yetiştirilen tür alabalık iken denizlerde levrek ve çipura üretimi öne çıkmaktadır. 2002 sonrası dönemde alabalık üretimi artış göstermiş ve 2013 yılında 128 bin tona ulaşmıştır. Alabalık üretimi son yıllarda 110 bin seviyesinde seyretmektedir. Çipura üretimi, 2002 sonrasında bir miktar artmış, 2005-2012 arasındaki durağan bir gelişme sürecinden sonra tekrar artarak 2018 yılında 76,7 bin seviyesine ulaşmıştır. 2002 yılından beri her yıl artan levrek üretimi ise 2018 yılında 116,9 bin ton olmuştur (Tablo 13). Tablo 13. Türkiye’de yetiştiriciliği en fazla yapılan türlerin dağılımı (ton) Yıllar Alabalık Çipura Levrek İç su Deniz Toplam 2000 42.572 1.961 44.533 15.460 17.877 2001 36.827 1.240 38.067 12.939 15.546 2002 33.707 846 34.553 11.681 14.339 2003 39.674 1.194 40.868 16.735 20.982 2004 43.432 1.650 45.082 20.435 26.297 2005 48.033 1.249 49.282 27.634 37.290 2006 56.026 1.633 57.659 28.463 38.408 2007 58.433 2.740 61.173 33.500 41.900 2008 65.928 2.721 68.649 31.670 49.270 2009 75.657 5.229 80.886 28.362 46.554 2010 78.165 7.079 85.244 28.157 50.796 2011 100.239 7.697 107.936 32.187 47.013 2012 111.335 3.234 114.569 30.743 65.512 2013 122.873 5.186 128.060 35.701 67.913 2014 107.983 5.610 113.593 41.873 74.653 2015 101.166 6.872 108.038 51.844 75.164 2016 101.297 5.716 107.013 58.254 80.847 2017 103.705 5.952 109.657 61.090 99.971 2018 104.887 9.610 114.497 76.680 116.915 (TÜİK, 2019b) 23 Türkiye’deki su ürünleri yetiştiriciliğinin gelişmesinde, bu ürünlere olan iç ve dış talebin artması, Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) tarafından 2003 yılından beri su ürünleri yetiştiriciliği üretimine destekleme yapılması, üretim alanlarının genişletilmesi, kira bedellerinin yeniden düzenlenmesi gibi teşvikler, teknolojideki ve üretim sistemlerindeki gelişmeler ile tesis kapasitelerinin artması gibi pek çok faktör etki etmiştir. Su ürünleri yetiştiriciliğinde Ege Bölgesi illerinin öne çıktığı görülmektedir. 2018 yılı yetiştiricilik üretiminin %69’u Ege Bölgesinden sağlanmıştır. Yetiştiricilik üretiminde payı en yüksek olan iller sırasıyla; Muğla (%36,6), İzmir (%23,9), Aydın (%6,5) ve Elazığ (%5,7) olmuştur. Çipura ve levrek üretiminde ve dolayısıyla denizde yapılan yetiştiricilikte sırasıyla; Muğla, İzmir ve Aydın ilk başta yer almaktadır. Alabalık üretimi ve dolayısıyla iç su yetiştiriciliğinde ise sırasıyla; Muğla, Elazığ ve Tokat ilk sıralarda yer almaktadır. 2.1.2.2. Dış Ticaret Su ürünleri sektörü, Türkiye’nin ihracattaki önemli sektörlerinden biridir. Türkiye’nin ihracat değeri her yıl artmaktadır. Su ürünleri yetiştiriciliği üretimi ve işleme teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak Türkiye’nin su ürünleri ihracatında da önemli bir artış görülmektedir. 2000 yılından sonraki dönemde ihracat artışı devam etmiş, ithalat ise kısmen inişli çıkışlı, kısmen durağan bir seyir göstermiştir. Miktar olarak, 2010 yılındaki ithalat (80,7 bin ton) ihracattan (55,1 bin ton) oldukça yüksek iken, sonraki yıllarda ihracat her zaman ithalattan yüksek olmuştur. Parasal değer olarak son yıllara bakıldığında; her zaman ihracat değerinin ithalat değerinden çok yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 14). 2002 yılında 27 bin ton olan su ürünleri ihracatı, 2018 yılında 177 bin tona, değer olarak da 97 milyon dolardan, 952 milyon dolara çıkmıştır. Aynı dönemde su ürünleri ithalatı ise; 2002 yılında 23 bin ton iken 2018 yılında 98 bin tona ulaşmış, ithalatın parasal değeri ise 19 milyon dolardan 189 milyon dolara çıkmıştır. 2018 yılındaki ihracat-ithalat dengesine bakıldığında, ihracatın, ithalattan miktar olarak 79 bin ton, parasal değer olarak 763 milyon dolar daha fazla olduğu görülmektedir. 24 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 14. Türkiye’nin su ürünleri ithalat ve ihracatı Yıllar İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer ($) Değer ( ) Miktar (ton) Değer ($) Değer ( ) 2000 14.533 46.374.937 28.752.958 44.230 36.647.254 22.601.314 2001 18.978 54.487.312 68.838.077 12.971 11.295.373 11.917.561 2002 26.860 96.728.389 148.444.397 22.532 18.754.783 29.392.818 2003 29.937 124.842.223 186.152.895 45.606 32.636.120 48.123.816 2004 32.804 180.513.989 258.987.885 57.694 54.240.304 77.423.079 2005 37.655 206.039.936 277.963.150 47.676 68.558.341 92.425.248 2006 41.973 233.385.315 336.723.477 53.563 83.409.842 120.592.605 2007 47.214 273.077.508 356.293.408 58.022 96.632.063 126.432.371 2008 54.526 383.297.348 505.545.565 63.222 119.768.842 154.343.337 2009 54.354 318.063.028 494.899.926 72.686 105.822.852 163.633.104 2010 55.109 312.935.016 471.459.989 80.726 133.829.563 200.395.897 2011 66.738 395.306.914 664.333.252 65.698 173.886.517 290.826.203 2012 74.007 413.917.190 744.907.572 65.384 176.402.894 317.626.975 2013 101.063 568.207.316 1.083.243.678 67.530 188.068.388 359.490.196 2014 115.381 675.844.523 1.481.211.383 77.551 198.273.838 435.691.472 2015 120.963 691.552.284 1.877.838.802 110.761 250.969.660 685.467.749 2016 145.440 790.232.095 2.398.048.797 82.074 180.753.629 548.878.092 2017 157.061 855.088.029 3.129.448.087 100.446 230.127.804 841.444.645 2018 177.074 952.001.252 4.579.495.053 98.297 188.951.045 898.785.064 (TÜİK, 2019a) En önemli ihracat kalemlerini yetiştiricilik yoluyla elde edilen alabalık, çipura ve levrek balıkları ile yakalandıktan sonra ağ kafeslerde büyütme, besleme yapılan ve ticari değeri yüksek olan mavi yüzgeçli orkinos balığı oluşturmaktadır. Dünyanın pek çok ülkesine ihracat yapılmaktadır. 2018 yılında 81 ülkeye ihracat yapılmış olup, ihracatın %60’ı AB ülkelerine yapılmıştır. En çok ihracat yapılan ülkeler Hollanda, İtalya ve Rusya’dır. 25 2017 yılında 69 ülkeden su ürünleri ithalatı gerçekleştirilmiş olup, ithalatın %28’i Norveç’ten yapılmıştır. İthalatın büyük bölümünü dondurulmuş balıklar, özellikle de dondurulmuş uskumru/kolyoz balıkları ile salmon ve orkinos türleri oluşturmaktadır. En çok ithalat yapılan ülkeler Norveç, Fas ve İspanya’dır. 2.1.2.3. Talep Su ürünlerinin taze, soğutulmuş, dondurulmuş veya işlenmiş olarak insan tüketiminde kullanılan kısmı avcılık miktarlarındaki dalgalanma ve balık unu-yağı sanayiinde işlenen miktara göre değişmektedir. Üretilen ve ithal edilerek ülkeye giren miktarın toplamından ihraç edilen ürünler düşüldüğünde iç tüketim miktarı elde edilmektedir. Bu rakamdan balık unu-yağı üretimine giden veya değerlendirilmeyen miktar düşüldüğünde doğrudan insan tüketimine giden su ürünleri bulunmakta ve nüfusa bölündüğünde kişi başına tüketim değeri belirlenmektedir. Türkiye’de kişi başına su ürünleri tüketim değeri 2000-2018 yılları arasında 5,5-8,6 kg arasında değişmiştir (Tablo 15). Bu dönemde, toplam üretimin yıllık %5,5-32,5 arasında değişen kısmı balık unu –yağı üretiminde kullanılmıştır. Bu değişimde, balık unu-yağı üretiminde kullanılan hamsi, çaça gibi küçük pelajiklerin avcılığında yıldan yıla görülen dalgalanmanın etkisi büyüktür. 26 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 15. Türkiye’nin su ürünleri üretimi, dış ticareti ve tüketimi Yıllar Üretim (ton) İhracat (ton) İthalat (ton) Tüketim (ton) Değerlen dirilemeyen (ton) Kişi Başına Tüketim (kg)İç Tüketim Balık Unu / Yağı Üretimi 2000 582.376 14.533 44.230 538.764 71.000 2.309 8,0 2001 594.977 18.978 12.971 517.832 62.755 8.383 7,5 2002 627.847 26.860 22.532 466.289 156.000 1.230 6,7 2003 587.715 29.937 45.606 470.131 120.000 13.253 6,7 2004 644.492 32.804 57.694 555.859 105.000 8.523 7,8 2005 544.773 37.655 47.676 520.985 30.000 3.809 7,2 2006 661.991 41.973 53.563 597.738 60.000 15.843 8,2 2007 772.323 47.214 58.022 604.695 170.000 8.436 8,6 2008 646.310 54.526 63.222 555.275 95.742 3.989 7,8 2009 622.962 54.354 72.686 545.368 90.211 5.715 7,6 2010 653.080 55.109 80.726 505.059 168.073 5.565 6,9 2011 703.545 66.738 65.698 468.041 228.709 5.756 6,3 2012 644.852 74.007 65.384 532.347 94.201 9.682 7,1 2013 607.515 101.063 67.530 479.708 87.896 6.378 6,3 2014 537.345 115.381 77.551 420.668 73.667 5.180 5,5 2015 672.241 120.963 110.761 479.831 176.138 6.070 6,2 2016 588.715 145.440 82.074 428.260 93.096 3.992 5,5 2017 630.820 157.061 100.446 441.207 130.917 2.080 5,5 2018 628.631 177.074 98.297 499.461 47.276 3.115 6,1 (TÜİK, 2019a; TÜİK, 2019b) Balık tüketiminin arzu edilenden daha az olmasının nedenleri arasında; beslenme alışkanlığı ve tüketim kültürü, su ürünlerini sezonunda ve taze tüketme isteği, işlenmiş su ürünlerine olan talebin düşük olması gibi çeşitli faktörler bulunmaktadır. Tüketim azlığına etki eden diğer önemli ve birbiriyle bağlantılı iki faktör ise üretim miktarı ve fiyattır. Doğadan avcılık yoluyla elde edilen hamsi, sardalya, lüfer, palamut, istavrit gibi göçmen balıkların üretimi azaldığında doğal 27 olarak kişi başına tüketim miktarları da azalmaktadır. Av sezonunun başladığı Eylül ayından itibaren özellikle hamsi, sardalya, istavrit ve palamut gibi balıkların bol miktarda yakalanması ve bu türlerin yoğun avcılığının Aralık ayının sonuna kadar sürmesi durumunda balık fiyatları bu süre içinde düşük seviyede seyretmektedir. Çok avlanan bu türlerin fiyatları diğer balıkların fiyatlarını da bir miktar etkileyebilmektedir. Dolayısıyla fiyatların düşük olduğu dönemlerde su ürünleri tüketimi artmaktadır. 2.1.2.4. Kendine Yeterlilik İklim değişikliği, çevresel faktörlerin değişmesi, doğal yaşam alanlarında insanların oluşturduğu tahribat, nüfus artışı, aşırı ve bilinçsiz avcılık gibi pek çok faktör, doğal balık stoklarını olumsuz etkileyebilmektedir. Bu durum karşısında bazı tedbirler alınmaya çalışılsa da avcılık yoluyla yapılan üretimin daha fazla artmayacağı, üretim artışının ancak kültür balıkçılığı sağlanabileceği sektördeki paydaşlar tarafından da benimsenmiştir. Avcılık üretimi yıldan yıla dalgalı bir seyir gösterirken Türkiye yetiştiricilik üretimi 2002 yılından sonra her yıl artmıştır. Bu gelişme yetiştiriciliğin dünyadaki gelişimine benzerdir. Türkiye toplam su ürünleri üretimi içerisinde yetiştiriciliğin payı yıldan yıla artarak 2017 yılında %43,8’e, 2018 yılında %50’ye yükselmiştir. Su ürünleri yetiştiriciliği üretimi ve işleme teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak su ürünleri ihracatında da önemli bir artış görülmektedir. 2000 yılından sonraki dönemde ihracat artışı devam etmiş, ithalat ise kısmen inişli çıkışlı, kısmen durağan bir seyir göstermiştir. Ülke sularındaki avcılık üretiminin mevcut seviyesi ve dalgalanmasına karşın, son yıllarda bazı balıkçıların Gürcistan ve Moritanya’da avcılık yapıyor olmaları, yetiştiricilik üretimindeki ve ihracattaki önemli artışlar sektörün gelişimi açısından önemli göstergelerdir. Ancak, mevcut üretim ve dış ticaret miktarları ülke nüfusuyla karşılaştırıldığında; özellikle kişi başına iç tüketimin dünya ortalamasının altında olduğu görülmektedir. Üretimin ve tüketimin daha fazla artmasını sağlayacak potansiyel ise Türkiye’de mevcuttur. Ülkelerin kendine yeterliliğin boyutunu ölçmek için kendine yeterlilik oranı (KYO) ve ithalata bağımlılık endeksleri (İBE) kullanılmaktadır. Bu endekslerin ikisi de, bir ülkedeki toplam arzın ne oranda iç üretimden ya da ithalat yoluyla dışarıdan karşılandığını ölçmektir. Bunlara ilaveten, üretimin ne kadarının ihraç edildiği göstermek için de ihraç edilebilirlik endeksi (İEE) kullanılabilir. Çeşitli eksikliklerine rağmen genel bir değerlendirme yapabilmek için bu endeksleri birlikte kullanarak Türkiye’deki su ürünleri sektörüne bakılacak olursa; Türkiye’nin genel olarak iyi durumda olduğu görülmektedir (Tablo 16). 28 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 16. Kendine yeterlilik endeksleri (2018) PARAMETRELER FORMÜLLER DEĞERLER Üretim Üretim = Avcılık + Yetiştiricilik 628.631 ton İthalat 98.297 ton İhracat 177.074 ton Tüketim Tüketim = Üretim+İthalat-İhracat 549.854 ton Kendine Yeterlilik Oranı (KYO) KYO = Üretim/Tüketim %114,3 İthalata Bağımlılık Endeksi (İBE) İBE = İthalat/Tüketim %17,9 İhraç Edilebilirlik Endeksi (İEE) İEE = İhracat/Tüketim %32,2 2000 sonrası dönemde KYO değeri çok fazla değişmemiş, %95-114 arasında seyretmiş, 2018 yılında %114,3 olarak hesaplanmıştır. İBE değeri, 2008 yılında %10’lara ulaşmış 2018’de %17,9 olarak bulunmuştur. İEE değeri ise 2011 yılında %10’lara ulaşmış, sonraki dönemde ihracat daha hızlı arttığından 2018 yılında %32,2 olmuştur. 2.2. Üretim Yapısı Yukarıda rakamlarla ifade edildiği üzere Türkiye’deki su ürünleri üretimi, deniz ve iç sularda avcılık ve yetiştiricilik yoluyla yapılmaktadır. Türkiye’yi üç taraftan çevreleyen denizleri ile çok sayıdaki akarsular, göller, göletler ve baraj gölleri, su ürünleri avcılığı ve yetiştiriciliği bakımından geniş imkânlar sunmaktadır. Bu kaynakları kullanabilecek yeterlilikte balıkçı gemisi ve avcılık teknolojisi ile yetiştiricilik tesisi, teknolojisi ve insan kaynağı da Türkiye’de mevcuttur. Türkiye’nin üç tarafı birbirinden farklı niteliklere ve farklı üretim potansiyeline sahip denizlerle çevrilidir. Karadeniz, Ege ve Akdeniz’e kıyısı, bir iç deniz olan Marmara’nın tamamına sahiptir. 25 akarsu havzasında çok sayıda akarsu, 200 doğal, 822 baraj gölü, 507 civarında gölet bulunmaktadır (DSİ, 2017). 2.2.1. Üretim Sistemi ve İşletmelerin Durum Değerlendirmesi Türkiye’de, 1970’li yılların ikinci yarısından itibaren deniz balıkçı filosundaki gemi sayıları ve nitelikleri yükselmeye başlamıştır. 1980’de 6,8 bin olan gemi sayısı, 1990’da 8,7 bine çıkmıştır. 1991’de filoya gemi girişinin sınırlandırılması düşünülmüş, daha sonra 1994, 1997 ve 2001’de filoya yeni gemi girişine tekrar izin verilmiştir. Yeni girişlerle gemi sayısı, 1995’de 9.710 adede, 1999’da 13.797 adede ve 2002’de 18.696 adede ulaşmıştır (Üstündağ, 2013). 2002 yılında filoya yeni gemi girişi tamamen durdurulmuş, bu tarihten sonra denizdeki balıkçı gemisi sayılarında fazla bir değişim olmamış, iptal olan veya yenilenmeyen ruhsatlarla gemi sayısı yavaş yavaş azalmaya başlamıştır. 2012 yılından itibaren filonun küçültülmesi için uygulanan geri alım desteklemesi sayesinde 2018 yılı sonunda denizdeki balıkçı gemi sayısı 15.352’ye gerilemiştir. İç sularda ise son yıllarda 3 bin civarında gemi avcılık yapmış olup, 2018 yılında iç sularda ruhsatlı 2.656 adet gemi bulunmaktadır (Tablo 17). 29 Tablo 17. Yıllara göre ruhsatlı balıkçı gemi sayıları (adet) Yıllar Deniz İç su TOPLAM 2000 14.975 2.500 17.475 2001 16.132 3.000 19.132 2002 18.696 3.282 21.978 2003 18.779 3.221 22.000 2004 18.999 3.027 22.026 2005 18.836 3.422 22.258 2006 18.790 3.414 22.204 2007 18.563 3.199 21.762 2008 17.732 3.171 20.903 2009 17.469 3.149 20.618 2010 17.440 3.234 20.674 2011 17.165 3.124 20.289 2012 16.998 3.102 20.100 2013 16.437 3.232 19.669 2014 15.877 3.065 18.942 2015 15.680 2.922 18.602 2016 15.663 2.831 18.494 2017 15.406 2.618 18.024 2018 15.352 2.656 18.008 (BSGM, 2019) Dünyada, balıkçı gemilerinin küçüklük ve büyüklük ölçeğinde genellikle 10 veya 12 m sınırı kullanılmaktadır. Buna göre, Türkiye’de 2018 yılında denizlerde avcılık için ruhsat alan 10 m altındaki gemilerin oranı %84,8’dir (12 m altında %89,8). 2018 yılında iç sularda avcılık için ruhsatlı gemilerden 10 m’nin altındaki boy uzunluklarına sahip olanların oranı ise %96,7’dır (12 m altında %97,6). Bu durum, balıkçı filosunun çoğunlukla küçük ölçekli balıkçı gemilerinden oluştuğunu göstermektedir (Tablo 18). 30 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 18. Balıkçı gemilerinin boy dağılımı (2018) (adet) Boy Grubu (m) Deniz İç su TOPLAM 0-4,9 716 249 965 5-7,9 9.098 2.101 11.199 8-9,9 3.207 218 3.425 10-11,9 762 23 785 12-14,9 537 53 590 15-19,9 295 12 307 20-29,9 462 0 462 30-49,9 268 0 268 50+ 7 0 7 TOPLAM 15.352 2.656 18.008 (BSGM, 2019) Balıkçılık yapmak için gerekli niteliklere sahip olan ruhsatlı gemilerin hepsi çeşitli nedenlerle yıl içerisinde aktif olarak avcılık yapmamaktadır. Üretim miktarının belirlenmesi için daha önce TÜİK tarafından, 2014 yılından itibaren TOB ve TÜİK işbirliğinde yürütülen anketlerden yıl içerisinde aktif olan balıkçı gemi sayıları belirlenmektedir. Yıllara göre toplam avcılık üretimi, o yıl aktif olarak avcılık yapan gemi sayılarına bölünerek gemi başına ortalama av miktarları hesaplandığında; 2000-2018 yıllarında gemi başına düşen üretimin yıllık 18,2-37,6 ton arasında değiştiği görülmektedir (Tablo 19). Bu değişimde, avcılığın büyük kısmını oluşturan hamsi, çaça gibi küçük pelajiklerin avcılığında yıldan yıla görülen dalgalanmanın etkisi büyüktür. Balıkçı gemilerinin faydalanabileceği 384 adet çeşitli büyüklüklerde barınak (çekek yeri, barınma yeri, barınak) bulunmaktadır. Barınaklardan 12 adedi iç su kaynaklarda (Van Gölü ve Göller Bölgesinde) geri kalanı denizlerde hizmet vermektedir. Denizlerdeki barınaklardan 50 adedinde balıkçı idari binası bulunmaktadır. Su ürünleri yetiştiriciliği artarken doğal olarak tesis sayıları ve kapasitelerinde de artış görülmektedir. Yetiştiricilik yapan işletme sayısı 2002 yılında 1.245 adet iken 2018 yılı sonunda 2.286 adede ulaşmıştır. 2013 yılına kadar tesis sayısı ve kapasite birlikte yükselirken, 2013 yılından itibaren tesis sayıları durağanlaşmaya başlamıştır. Son yıllarda denizdeki yetiştiricilik tesislerinin kapasitelerinde bir miktar artış devam ederken, iç sularda bir miktar azalma gerçekleşmiştir. Türkiye’de, 2018 yılı itibariyle, denizlerde faaliyet gösteren 426 adet, iç sularda faaliyet gösteren 1.860 adet olmak üzere, toplam 2.286 adet yetiştiricilik tesisi bulunmaktadır (Tablo 20). Üretim kapasitesi yönünden yetiştiricilik tesislerinin toplam kapasitesi 487 bin ton seviyesine ulaşmıştır. Toplam yetiştiricilik üretimi henüz 315 bin ton seviyesindedir. Bu durum sektörde kapasite kullanımının %65 seviyesinde olduğunu göstermektedir. 31 Yetiştiricilik tesislerinin çoğu 0-50 ton/yıl kapasite grubundaki küçük işletmelerinden meydana gelmektedir. Denizdeki işletmelerin %40’ı, iç sudakilerin %72’i (toplamda %66), 50 ton/yıl ve daha düşük kapasitelere sahiptir. Denizler büyük kapasiteli tesisler kurulmasına imkan verdiğinden, denizlerde 1000 ton/yıl üzerinde 80 işletme bulunurken, iç sularda bu sayı 3’tür (Tablo 21). Tablo 19. Deniz ürünleri (balıklar+diğer) avcılık üretimi ve denizdeki balıkçı gemi sayısı Yıllar Toplam Üretim (ton) SUBİS* - Ruhsatlı Gemi Sayısı (adet) TÜİK - Aktif Gemi Sayısı (adet) ** TÜİK Aktif Gemi Başına Düşen Ortalama Miktar (ton) 2000 460.521 14.975 13.381 34,4 2001 484.410 16.132 12.989 37,6 2002 522.744 18.696 17.696 29,5 2003 463.074 18.779 18.542 25,0 2004 504.897 18.999 17.953 28,1 2005 380.381 18.836 18.396 20,7 2006 488.966 18.790 17.823 27,4 2007 589.129 18.563 17.681 33,3 2008 453.113 17.732 17.161 26,4 2009 425.046 17.469 16.845 25,2 2010 445.680 17.440 16.650 26,8 2011 477.658 17.165 14.300 33,4 2012 396.322 16.998 14.324 27,7 2013 339.047 16.437 13.727 24,7 2014 266.078 15.877 14.595 18,2 2015 397.731 15.680 14.340 27,7 2016 301.464 15.663 14.501 20,8 2017 322.173 15.406 14.479 22,3 2018 283.955 15.352 14.168 20,0 * SUBİS: Su Ürünleri Bilgi Sistemi **2009 yılından itibaren 5 m altındaki gemiler anket kapsamından çıkarıldığından, bu grup gemi sayısına ve üretim miktarına dahil değildir. (BSGM, 2019; TÜİK, 2019b) 32 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 20. Tesis sayıları ve kapasiteleri Yıllar DENİZ İÇ SU TOPLAM Sayı (adet) Kapasite (ton) Sayı (adet) Kapasite (ton) Sayı (adet) Kapasite (ton) 2002 225 25.036 1.020 25.068 1.245 50.104 2003 233 32.372 1.040 25.536 1.273 57.908 2004 255 52.158 1.059 25.548 1.314 77.706 2005 303 79.781 1.186 32.637 1.489 112.418 2006 296 92.262 1.072 38.105 1.368 130.367 2007 324 101.126 1.180 57.170 1.504 158.296 2008 350 110.840 1.395 88.520 1.745 199.360 2009 356 134.121 1.499 104.629 1.855 238.750 2010 344 145.699 1.550 152.056 1.894 297.755 2011 368 174.521 1.720 197.002 2.088 371.523 2012 408 193.419 1.883 242.322 2.291 435.742 2013 418 217.494 1.935 245.166 2.353 462.660 2014 420 223.673 1.945 248.455 2.365 472.128 2015 427 242.316 1.950 236.964 2.377 479.280 2016 425 248.898 1.901 236.329 2.326 485.227 2017 427 254.440 1.881 233.419 2.308 487.859 2018 426 254.430 1.860 232.356 2.286 486.786 (BSGM, 2019) 33 Tablo 21. Yetiştiricilik işletmelerinin sayı ve kapasiteleri (2018) Grup Kapasite Grubu (ton) Tesis Sayısı (adet) Toplam Proje Kapasitesi (ton/yıl) D EN İZ 0-50 172 3.929 51-100 17 1.415 101-250 18 3.324 251-500 68 23.368 501-1000 71 61.524 1001> 80 160.870 TOPLAM 426 254.430 İÇ S U 0-50 1.337 21.264 51-100 105 9.200 101-250 172 34.594 251-500 118 51.689 501-1000 125 108.209 1001> 3 7.400 TOPLAM 1.860 232.356 D EN İZ + İÇ S U 0-50 1.509 25.193 51-100 122 10.615 101-250 190 37.918 251-500 186 75.057 501-1000 196 169.733 1001> 83 168.270 TOPLAM 2.286 486.786 (BSGM, 2019) 34 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tatlısu kaynaklarında bulunan tesislerin tamamına yakını alabalık üretimi, az sayıda işletme ise sazan üretimi yapmaktadır. Birkaç işletmede ise mersin, tilapya, yayın ve kurbağa gibi türlerin yetiştiriciliği yapılmaktadır. Denizlerde ise tesislerin tamamına yakını çipura ve levrek yetiştiriciliği yapmaktadır. Az sayıda deniz işletmesinde bu balıkların yanında sarıağız, sinagrit, kalkan, mercan, sivriburun karagöz, eşkina, minekop, trança, kırmızı bantlı mercan, fangri, kırma mercan balıkları ile üretime yeni başlanan ya da deneme aşamasında olan balık ve kabuklu türleri yetiştirilmektedir. 2018 yılı itibariyle balıkçılık ürünleri işleyen 217 adet (çift kabuklu yumuşakça işleyen 10, kurbağa bacağı ve salyangoz işleyen 16) işleme değerlendirme tesisi bulunmaktadır. Ayrıca, çoğunluğu Doğu ve Orta Karadeniz kıyısında konumlanmış 13 adet balık unu-yağı fabrikası mevcuttur. Türkiye’nin çeşitli bölgelerine dağılmış 23 yem fabrikasında balık yemi üretilmektedir (GKGM, 2018). 2.2.2. Maliyet Değerlendirmesi Su ürünleri avcılığında en büyük harcama kalemleri akaryakıt giderleri ile çalışanların ücret ödemelerinden oluşmaktadır. Deniz balıkçılığı yapan gemilerin son üç yıllık toplam harcamalarına bakıldığında, yıllık giderlerin ortalama olarak %36’ü akaryakıt, %30’si işgücü ödemelerinden meydana geldiği görülmektedir. Genel olarak ifade edilecek olursa; toplam giderlerin üçte biri akaryakıt, üçte biri işgücü, geri kalan üçte biri ise diğer tüm giderlerden meydana gelmektedir (Tablo 22). 35 Tablo 22. Denizlerde balıkçılık faaliyetleri için yapılan giderler (TL) GİDERLER 2016 2017 2018 Balıkçılıkta kullanılan motorlu araçların akaryakıt ve yağ giderleri 228.174.960 279.028.513 405.613.239 Çalışanların balık tutma anında giydikleri özel giyim için yapılan giderler (yağmurluk, çizme, eldiven vb.) 6.583.022 7.189.428 8.973.884 Nakliye giderleri (nakliye, hamaliye, harç ve rüsum) 33.180.710 33.254.112 41.433.177 Kumanya giderleri (her türlü yiyecek ve içecek) 35.601.403 35.585.235 46.921.089 Haberleşme giderleri (posta, telefon, telgraf vb.) 1.848.578 1.878.120 1.896.529 Elektrik giderleri 941.927 1.425.454 1.272.793 Su giderleri 1.749.710 1.703.682 2.036.545 Kira giderleri (büro, depo, buzhane, barınma, ağ ve motor vb.) 5.523.309 6.143.649 7.029.042 Faiz giderleri 20.997.057 19.774.882 24.310.993 İşgücü ödemeleri 221.352.727 251.383.625 294.453.520 Hamaliye giderleri 5.043.946 2.939.591 4.511.400 Muhasebe giderleri 4.660.703 5.002.528 6.882.302 Kasa, buz giderleri 40.460.840 38.108.456 60.234.090 Tamir ve bakım masrafları 79.978.785 92.253.890 122.930.782 Diğer giderler (sabit sermaye niteliğinde olmayan cari giderler) 8.123.962 11.498.956 15.054.700 GENEL TOPLAM 694.221.639 787.170.121 1.043.554.085 (TÜİK, 2019b) Su ürünleri yetiştiriciliğinde ise ana gider kalemini yem harcamaları oluşturmaktadır. Bu konuda yayımlanmış istatistiki bir veri bulunmamakla birlikte çeşitli araştırmacılar tarafından, çeşitli balık türlerinin yetiştiriciliğinde maliyet hesaplamaları yapılmıştır. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse; yetiştiricilikteki toplam giderlerin yarısı veya üçte ikisi gibi yüksek bir bölümü (%50-65) yem harcamalarından oluşmaktadır. Toplam su ürünleri üretimini meydana getiren avcılık ve yetiştiriciliğin kendi aralarındaki bir başka ilişkisi de yetiştiricilik üretiminin avcılığa bağımlı olmasıdır. Yetiştiricilikte kullanılan yemin en önemli hammaddesi balık unu ve yağıdır. Türkiye’de elde edilen balık unu ve yağı, yem ihtiyacını karşılamaya yetmediği için bu ürünlerde ithalat zorunluluğu bulunmaktadır. Bu durum, ham madde tedarikinde ve fiyatlarında dışa bağımlılık anlamına 36 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 gelmektedir. Dışa bağımlılığı azaltmak için ülke içindeki üretim artırılmak istense, bu durumda balık unu ve yağı üretimi için daha fazla hamsi ve çaça avlanması gerekecektir. Avcılık artışı ise stoklar üzerindeki av baskının artması anlamına geleceği gibi, avcılığı daha fazla artırmak da mümkün olamayacaktır. Dolayısıyla yetiştiriciliğin artması balık unu ve yağı ihtiyacını da artırdığından bu ürünlerde ithalat yapılması zorunludur. Türkiye’nin balık unu ve yağı dış ticaretine bakıldığında ithalatın baskın niteliği ortaya çıkmaktadır. 2018 yılında yaklaşık 132,8 bin ton balık unu ve 56,8 bin ton balık yağı ithal edilmiştir (Tablo 23). İthal edilen balık unu ve yağının bir kısmını Gürcistan sularında Türk balıkçılar tarafından avlanan hamsi oluşturmaktadır. Benzer biçimde son dönemde Moritanya Türk balıkçılar tarafından yapılan avcılıktan dolayı da balık-unu yağı olarak ithali söz konusudur. Tablo 23. Türkiye’nin balık unu ve yağı dış ticareti Ü rü n Yıllar İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) B A LI K U N U 2010 2.500 3.784.893 5.674.079 50.771 76.607.458 114.625.190 2011 350 507.177 854.979 44.099 60.720.674 102.112.765 2012 724 1.147.933 2.069.025 65.379 88.764.754 160.122.940 2013 273 529.500 948.106 73.164 114.887.389 218.238.767 2014 974 1.634.669 3.564.063 80.672 108.649.269 236.313.483 2015 146 266.208 653.083 78.919 118.994.931 319.537.138 2016 1.157 1.979.299 5.946.088 106.962 149.331.439 442.196.487 2017 2.562 4.083.585 15.334.062 123.533 155.765.464 568.521.610 2018 6.030 9.512.812 37.831.151 132.763 179.063.362 865.110.421 B A LI K Y A Ğ I 2010 9.778 13.233.830 19.821.081 26.255 28.034.080 42.223.430 2011 6.003 8.702.152 13.977.742 22.031 34.115.006 57.445.724 2012 3.639 5.688.612 10.294.819 27.981 45.841.080 82.583.480 2013 5.025 11.459.161 21.277.036 36.462 69.589.281 132.735.510 2014 12.230 23.889.851 50.755.508 43.400 66.128.245 144.159.811 2015 6.447 12.116.234 35.095.899 45.521 60.554.171 165.587.240 2016 9.936 18.177.049 55.046.026 44.922 60.128.280 176.645.900 2017 3.577 7.833.127 23.548.995 40.083 58.279.020 213.048.420 2018 10.238 22.083.296 85.718.327 56.762 82.079.127 387.891.901 (TÜİK, 2019a) 37 2.2.3. Fiyatlar Genel ekonomik ölçütler içinde fiyat, potansiyel alıcılarla, satıcılar arasında belirli bir denge olarak ortaya çıkmaktadır. Fiyatla, miktar arasında teoride bir ilişki mevcuttur. Bu, arz ve talep arasında fiyatı belirler. Fiyat yükseldiğinde üreticiler daha fazla üretim yapmak eğilimindedirler. Öte yandan fiyat düştüğünde tüketici daha fazla mal alma eğilimindedir. Su ürünlerinde özellikle avcıların doğrudan satışlarında bu eğilimler açıkça görülür. Balığın fiyatı yüksekse, daha çok avlama ve daha çok balıkçının ava çıkması ve üretimi arttırması söz konusudur. Ancak mezatta fiyatlar yüksek bulunup alımlar sınırlı kaldığında, fiyatlar bu kez düşmeye başlar. Talep ve arzın bir noktada kesişerek fiyatı sabitledikleri noktaya dek düşüş sürer. Bu nokta iki tarafın, yani alıcının ve satıcının miktar ve fiyatta anlaştıkları bir denge olarak ortaya çıkar (Ertek, 1995). Fiyat oluşumunda en büyük hata, fiyat kararlarının çok fazla maliyeti dikkate alıcı olmasıdır (Kotler 1994). Oysa maliyetlerin yanında pazar dinamikleri, rekabet koşulları ve pazarlama stratejileri de dikkate alınmalıdır (İnan, 2006). Su ürünleri üretimi yapan işletmelerin kendileri ya da pazarlamada yer alan diğer aracıların komisyonculara getirdikleri balıklar, müzayede yoluyla balık halinde satılır. Müzayede alanında toplanan balık türüne göre kasa, adet, kilo gibi ölçülere göre alınmak suretiyle açık arttırmaya çıkartılır. Perakendeciler ya da seyyar satıcılar da oluşan toptan fiyattan ihtiyaçları kadarını alarak satış yapacakları yerlere naklederler. Balık fiyatları belirlenirken balığın türü, büyüklüğü, tazeliği ve görünümü önemlidir. Üretim miktarına ve arz-talep dengesine göre fiyatlar değişim göstermektedir. Arz edilen balık miktarı fazla ise oluşan fiyat düşük olur. Bazen komisyoncular balığı buzhanede bekletip, ertesi gün müzayedeye çıkartabilmektedir. Komisyoncuların payı %10-15 arasında değişmektedir. Satılan balıkların parası çoğunlukla peşin ödenmez. Ancak bazı balıkçılara komisyoncular tarafından avans verilmektedir. Bunun sonucunda, balıkçılar avladığı balıkları sürekli bağlı olduğu komisyoncuya vermek zorunda kalmaktadır. Gemi sahipleri komisyonculardan üretim sezonu başında aldıkları avans nedeniyle fiyat oluşumu ve pazarlamada güçsüz kaldıkları kanaatindedirler (Dağtekin 2008). Diğer önemli bir faktör ise avcılığın fazla olduğu dönmelerde ürün miktarının artması sonucunda, balık unu-yağı fabrikalarının hammadde girdi maliyetlerini düşürmek amacıyla balık alım fiyatını düşürme eğilimleridir. Ayrıca, büyük ölçekli balıkçıların piyasanın günlük ihtiyacı olan miktarın üstünde avcılık yapmaları da fiyatı olumsuz etkilemektedir. Halkın taze tüketim alışkanlığı, tüketimde mevsimselliğe ve fiyat dalgalanmalarına neden olmaktadır. Fiyatların aşırı düşmesi balıkçının kazancını, aşırı yükselmesi ise balık tüketimini olumsuz etkilemektedir. Avcılığı ve yetiştiriciliği çok yapılan türlerin son yıllardaki ilk el satış fiyatlarının değişimine bakıldığında yıllık ortalama balık fiyatlarının çok fazla değişmediği görülmektedir (Tablo 24). Avcılık ürünlerinin fiyatları aslında günden güne bile değişebilmektedir. Genel olarak avcılık miktarı arttıkça fiyatlar düşmekte, avcılığın azaldığı dönemlerde veya avcılık sezonu dışında balık fiyatları yükselmektedir. Diğer yandan su ürünleri fiyatlarında bölgeler arasında da farklılık görülmektedir. Bunun nedeni ise iç bölgelere nakliye maliyeti nedeniyle balık fiyatlarının artmasıdır. 38 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 24. Avcılık veya yetiştiricilik miktarı fazla olan türlerin üretici fiyatları (TL) Grup Türler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 D en iz B al ık la rı Bakalorya-Berlam 8,01 9,70 11,74 11,92 12,63 13,61 13,60 15,74 18,13 Barbunya 16,56 17,46 18,74 18,91 20,95 24,08 26,05 30,68 35,73 Çaça 0,39 0,73 0,98 0,60 0,61 0,58 0,62 0,64 0,79 Hamsi (Piyasa) 1,53 1,84 2,04 2,39 3,29 3,67 4,29 5,96 5,77 Hamsi (Balık Unu Yağı Fab.) 0,31 0,48 0,44 0,72 0,77 0,76 1,10 0,96 1,13 İstavrit (Kraça) 3,63 3,75 3,69 4,30 5,13 5,81 6,82 8,12 8,34 Lüfer 10,8 12,07 12,41 14,24 12,50 18,41 11,43 18,49 17,94 Mezgit 4,42 5,47 6,10 6,80 6,67 6,59 7,28 9,52 11,80 Palamut-Torik 7,01 8,05 4,29 6,49 5,93 9,64 4,18 9,17 7,96 Sardalya 1,75 2,00 1,97 2,34 2,86 3,28 3,15 3,82 4,86 Tekir 8,60 9,67 11,90 13,13 12,23 13,16 13,96 17,02 19,32 D iğ er D en iz Ü rü nl er i Beyaz Kum Midyesi 0,30 0,71 0,56 1,34 0,93 0,30 0,28 0,36 0,52 Deniz Salyangozu 0,78 1,06 0,92 1,07 1,28 1,20 1,39 1,65 2,20 Kırmızı Karides 8,42 8,38 6,96 9,49 10,07 9,87 9,85 11,61 19,14 Pembe Karides 7,56 6,90 6,43 5,86 8,82 8,06 7,95 10,54 11,96 Kalamerya 11,97 14,33 15,71 16,43 17,23 20,51 24,50 31,42 38,15 Mürekkepbalığı 3,88 4,85 4,56 4,57 5,66 7,24 8,61 12,27 19,30 İç s u Ü rü nl er i Gümüş Balığı 2,50 1,29 1,18 0,75 0,79 0,78 1,03 1,54 1,87 Gümüşi Havuz Balığı 0,42 0,71 0,92 1,16 1,36 1,94 1,98 İnci Kefali 2,65 2,43 2,20 2,21 2,27 3,29 3,40 3,75 4,00 Sazan 4,00 4,16 4,59 4,47 4,90 5,23 5,77 6,51 7,15 Ye ti şt ir i ci lik Alabalık (Gökkuşağı) (Deniz) 5,30 6,49 6,78 8,22 8,98 9,93 9,84 10,71 15,67 Alabalık (Gökkuşağı) (İç su) 4,30 4,68 4,99 4,68 5,86 6,82 7,57 8,42 11,61 Çipura (Deniz) 8,70 9,38 8,97 9,62 11,04 12,83 14,04 16,66 19,70 Levrek (Deniz) 8,00 8,90 10,99 10,48 12,06 13,51 16,80 18,56 20,95 (TÜİK, 2019b) 39 Yetiştiricilik ürünlerinin fiyatları üzerinde yem fiyatlarının etkisi önemli olup, yem fiyatlarındaki değişimler ürün satış fiyatını doğrudan etkilemektedir. Ayrıca miktar bakımından en önemli ihracat kalemlerini yetiştiricilik yoluyla elde edilen alabalık, çipura ve levrek balıkları oluşturmaktadır. Hem yem ham maddelerinin çoğunlukla ithal ediliyor olması hem de yetiştirilen balıkların önemli miktarının ihraç ürünü olması nedeniyle yetiştiricilik ürünlerinin fiyatları üzerinde döviz kurlarının da etkisi bulunmaktadır. 2.2.4. Finansman Yapısı Balıkçı gemilerinin %90 gibi büyük çoğunluğu 12 metrenin altındaki küçük ölçekli gemilerden oluşmakta, bu gemilerin toplam avcılık üretimi içerisindeki payları %10 civarında kalmaktadır. Dolayısıyla, kalabalık olan bu grubun sosyo-ekonomik durumu zayıftır. Buna karşın, 12 m ve daha büyük boylardaki gemilerin av miktarları ve dolayısıyla kazançları daha yüksek ve finansman yapıları daha güçlüdür. Benzer şekilde, su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin üçte ikisi 50 ton/yıl’dan daha düşük kapasiteye sahip küçük işletmeleridir. Bu tesislerin toplam yetiştiricilik kapasitesi içerisindeki payları %5 seviyesindedir. Bu grubun ekonomik gücü ve finansman kapasitesi düşüktür. Daha büyük kapasiteli tesisler hem üretim miktarı ve kazanç yönünden, hem de şirketleşme ve profesyonel yönetim sayesinde daha güçlü ekonomik yapıya sahiptir. Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatiflerince su ürünleri avcılığına ve yetiştiriciliğine düşük faizli yatırım ve işletme kredisi kullandırılmaktadır. Krediler, yatırım dönemlerinde cari faizden %50-75, işletme döneminde cari faizden %50 oranında indirimli olarak kullandırılmaktadır (Tablo 25). Tablo 25. Su ürünleri yatırım ve işletme kredileri (2018) Kredi Türü İndirim Oranı (%) Kredi Üst Limiti (TL) Yatırım Dönemi İşletme Dönemi/Kredisi Ziraat Bankası Kredileri 100.000 TL’ye kadar 100 100 5.000.000 100.001-5.000.000 TL 100 50 Tarımsal Amaçlı Kooperatiflerin Kredileri Su Ürünleri Avcılığı 100 50 3.000.000 Tarımsal Ürün İşleme, Paketleme, Depolama Tesisi 75 50 5.000.000 T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerince Tarımsal Üretime Dair Düşük Faizli Yatırım ve İşletme Kredisi Kullandırılmasına İlişkin Karar (10 Şubat 2018 tarihli ve 30328 Sayılı Resmi Gazete, Karar Sayısı: 2018/11188) 40 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ayrıca, 5363 sayılı Tarım Sigortaları Kanunu kapsamında, deniz ve iç su tesislerinde yetiştirilen su ürünleri için tarım sigortası yaptırılabilmektedir. Üreticilerin yaptıracakları sigorta primlerinin %50’si devlet tarafından karşılanmaktadır. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu tarafından uygulanan hibe programları içerisinde “Su Ürünlerinin İşlenmesi ve Pazarlanması” ile “Kültür Balıkçılığının Geliştirilmesi” alanları da bulunmaktadır. Yapım işleri, makine, ekipman alımı ile mimarlık, mühendislik, danışmanlık vb. giderler Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Bileşeni (IPARD) kapsamında uygun harcama olarak değerlendirilmektedir. IPARD, su ürünlerinin işlenmesi ve pazarlanması sektöründe uygun harcamaların %40-50 nispetindeki kısmı için; kültür balıkçılığının geliştirilmesi sektöründe ise %55-65 nispetindeki kısmı için destek (hibe) sağlamaktadır. Ayrıca, TOB’un Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı kapsamında “Su Ürünlerinin Yetiştiriciliği, İşlenmesi, Paketlenmesi ve Depolanması” alanında hibe programı bulunmaktadır. Bu kapsamda, çeşitli makine ekipman alımlarında hibeye esas proje tutarının %50’sine hibe yoluyla destek verilmektedir. 2.2.5. Yatırım, Mekanizasyon ve Modernizasyon Yapısı Su ürünleri kaynakları üzerindeki av baskısını sınırlamak amacıyla, 2002 yılından itibaren deniz balıkçı filosuna yeni gemi ruhsatı verilmeyerek filonun büyümesi önlenmiştir. Bu nedenle deniz ürünleri avcılığında yeni ruhsat alarak yatırım yapmak mümkün değildir. Ancak, mevcut bir balıkçı gemi ruhsatının satın alınması ile balıkçılığa katılmak mümkün olabilmektedir. Bu nedenle, deniz balıkçılığında yeni yatırımlar daha çok eskimiş gemilerin yeniden yapılması, motor ve teknolojik donanımların yenilenmesi şeklinde olmaktadır. Tablo 26’de son yıllarda yurtiçinden ve yurtdışından yapılan yenileme yatırım miktarları verilmiştir. 41 Tablo 26. Balıkçılık faaliyetleri için yurtiçinden ve yurtdışından yeni ve eski olarak satın alınarak yapılan sabit sermaye yatırımları (TL) Yı l Satın Alındığı Yer Gemi Motor Ağ Teknik Donanım Diğer TOPLAM 20 10 Yurt İçinden 14.041.194 8.312.914 35.794.801 8.743.521 1.020.436 67.912.866 İthal Edilen 0 598.754 23.048 970.000 0 1.591.802 20 11 Yurt İçinden 9.760.666 14.139.625 35.428.776 6.339.926 1.213.763 66.882.756 İthal Edilen 45.484 3.607.626 2.271 1.168.148 0 4.823.529 20 12 Yurt İçinden 3.907.206 7.521.572 31.771.493 3.781.309 963.488 47.945.068 İthal Edilen 19.500 701.484 0 200.000 1.000 921.984 20 13 Yurt İçinden 2.251.812 4.463.187 32.814.384 3.995.703 774.146 44.299.232 İthal Edilen 3.377 46.639 47.303 2.555.693 0 2.653.012 20 14 Yurt İçinden 13.978.406 8.871.321 39.302.243 11.625.436 2.548.872 76.326.278 İthal Edilen 10.000 736.353 4.210 2.230.000 0 2.980.563 20 15 Yurt İçinden 39.342.935 10.953.642 45.180.664 13.826.215 1.977.004 111.280.460 İthal Edilen 500.000 4.123.890 5.000 3.051.147 31.788 7.711.825 20 16 Yurt İçinden 32.254.335 20.494.289 48.933.333 18.280.822 1.819.647 121.782.426 İthal Edilen 0 7.861.146 81.615 6.047.536 50.000 14.040.297 20 17 Yurt İçinden 87.903.682 25.485.623 65.048.056 17.192.208 3.053.225 198.682.794 İthal Edilen 0 10.715.816 30.000 3.862.857 0 14.608.673 20 18 Yurt İçinden 52.763.799 35.649.958 67.860.135 24.535.471 2.602.288 183.411.651 İthal Edilen 24.000.000 7.815.000 905.000 11.791.852 11.979 44.523.831 (TÜİK, 2019b) Balıkçı gemilerinin büyük çoğunluğunun 12 metrenin altındaki küçük ölçekli gemilerinden oluşması nedeniyle bu grubun sosyo-ekonomik durumu zayıf olup, balıkçılıkla ilgili düzenlemelere, teknoloji kullanımına ve değişimlere adaptasyonu düşüktür. 12 m ve daha büyük boylardaki gemiler nitelik ve teknolojik donanım açısından daha gelişmiştir. Büyük gemilerde mekanizasyon ve modernizasyon yatırımları daha fazladır. İç su avcılığında balıkçı gemi ruhsatı yönünden bir engelleme olmamasına karşın, avcılığa katılabilmek için avcılık yapılacak su kaynağının balıkçı kooperatiflerince kiralanması şartı bulunmaktadır. Su kaynağı kooperatif tarafından 42 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 kiralandıktan sonra üyeler adına eskiden alınmış ruhsatların yenilenmesi veya yeni balıkçı gemisi ruhsatı alınması suretiyle balıkçılık yapılabilmektedir. İç su balıkçı gemilerinin tamamına yakını küçük gemiler olduğundan gemi nitelikleri ve teknolojik donanımları denizdekiler kadar güçlü değildir. Yetiştiricilik üretiminde sürekli bir gelişim görülmesine karşın özellikle iç su kaynaklarında yetiştiriciliğe uygun alanlar giderek azalmaktadır. Su kaynaklarının aynı zamanda içme suyu temin alanları olması, su kaynaklardan faydalanan enerji, ulaştırma, turizm ve başka sektörlerin bulunması, mevcut su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin kapasite artırmalarını veya yeni tesislerin kurulmasını güçleştirmektedir. Su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin büyük çoğunluğunu oluşturan 50 ton/yıl’dan daha düşük kapasiteli küçük işletmelerin ekonomik gücü düşük olduğundan yeni teknoloji, üretim ve pazarlama yöntemlerine adaptasyonu zordur. Buna karşın büyük tesislerin yeni teknolojiyi takip etme yetenekleri daha iyidir. 2.3. Pazarlama Yapısı Avcılık yoluyla üretimde av miktarı ve avladıkları balığın ekonomik öneminin olup olmamasına göre pazarlama kanallarında değişim görülebilmektedir. Üretim miktarı az olan küçük ölçekli balıkçılık yapan balıkçılar herhangi bir pazarlama kanalını kullanmadan ürününü doğrudan tüketiciye, lokantalara satmakta ya da yerelde bulunan komisyoncular vasıtasıyla pazarlamaktadırlar. Orta veya büyük ölçekli avcılık yapan gemiler ise illerdeki komisyoncular, yerel tüccarlar (perakendeci/tüccar), balık unu ve yağı fabrikaları, su ürünleri işleme tesisleri ve lokantalar vasıtasıyla ürününü pazarlamaktadırlar. Deniz balıklarındaki avın büyük kısmını işleyen fabrika ve işleme tesisleri ise ürünün bol olduğu dönemlerde genelde aracı kullanmamaktadırlar. Ancak ürünün az olduğu dönemlerde hammadde temini komisyoncular vasıtasıyla sağlanabilmektedir. Türkiye’de tüketimi yok denecek kadar az olan beyaz kum midyesi ve deniz salyangozu ise doğrudan işleme fabrikalarına pazarlanmaktadır (Dağtekin, 2008). İç sularda ise avlanan ürünler genellikle yerel tüccarlar veya kooperatifler vasıtasıyla pazarlanmaktadır. Bazı gemiler balık hali vasıtasıyla da pazarlayabilmektedirler. Yetiştiricilikten elde edilen ürünün pazarlanması; mevcut tesislerden tüketicilere yapılan perakende veya komisyonculara yapılan toptan satışlar ile su ürünleri işleme tesislerine satışlar yanı sıra, lokanta hizmeti veren işletmelerde pişirilerek yapılan satışlar ve diğer işletmelere yavru veya balık satışı yoluyla yapılmaktadır (Dağtekin 2008). Diğer tarımsal ürünlerde olduğu gibi balıkçı ve üretici pazarlamada doğrudan etkili olamamaktadır. Balıkçı, pazarlamada birlikte çalıştığı kabzımala bağımlıdır. Yaygın görülen uygulamada, balıkçı, sezon öncesi bakım onarım masrafları veya yeni ekipman alımlarında kabzımaldan avans kullanmakta, borcuna karşılık sezon içerisinde avladığı balıkları kabzımala vermektedir. Aslında olumlu görülen bu karşılıklı işbirliği, sattığı balığın fiyatının belirlenmesinde balıkçının etkinliğini azaltmaktadır. Girdi tedariki, pazarlama ve karşılaşılan sorunların çözümünde üretici birlikleri ve kooperatiflerin etkinliği ve gücü azdır. Üretici birlikleri ve kooperatifler vasıtasıyla balıkçının veya yetiştiricinin kendi ürününü kendi belirleyeceği fiyattan pazarlama imkânı düşüktür. 43 Gerek ülke içerisinde gerekse ihracata sunulan ürünlerde katma değeri yüksek olan işlenmiş ürünlerin payı düşüktür. Bu durum üretilen üründen daha fazla gelir elde etme imkânını azaltmaktadır. 2.4. Araştırma ve Geliştirme Su ürünleri araştırmaları, üniversitelerin su ürünleri ile ilgili fakülte, yüksekokul ve enstitüleri yanında, TOB, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) denetim ve koordinatörlüğünde biri merkez olmak üzere toplam dört su ürünleri araştırma enstitüsü ve bir su ürünleri bölüm başkanlığınca yürütülmektedir. TAGEM’in Su Ürünleri Araştırma Projesinin başlayışından bu yana 202 adet alt araştırma projesi yürütülmüştür. 2019 yılında başlatılan 8 adet ar-ge projesi ile birlikte, halen 46 adet araştırma projesi yürütülmektedir. Ayrıca, aynı dönemde TAGEM dışı desteklerden 6 adet Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu /TÜBİTAK) ve 7 adet diğer destek projesi sonuçlandırılmıştır. Uluslararası desteklerde ise (3’ü Trabzon’da yürütülen), 4 adet JICA destekli proje ile 2 adet FAO projesi yürütülmüştür. Avrupa Birliği 6. ve 7. Çerçeve Programlarında 3 projede konsorsiyumlara dahil olunmuştur. Halen su ürünleri ve balıkçılık konusunda Bakanlık bağlı birimleri tarafından iki FAO destekli proje ve bir katılım öncesi desteklenen proje olmak üzere çalışmalar devam etmektedir. Su ürünleri araştırmaları, yeterli mali kaynak ve güçlü araştırma alt yapısı gerektiren araştırmalardır. Türkiye’de, su ürünleri araştırmalarına ayrılan mali kaynak zaman zaman yetersiz kalmıştır. Yetersiz olan bu iç mali kaynağın yanında dış mali desteğinde sektöre kazandırılması büyük önem arz etmektedir. AB ve uluslararası diğer kuruluşlarla işbirliğinin artırılması enstitülerin teknik kapasitesine katkı yapacaktır. Ayrıca, uygulama araştırmalarının çıktılarından yararlanan özel sektörün, araştırma projelerine katkısının artırılması da ayrı bir önem taşımaktadır. Mevcut araştırma enstitülerinin alt yapılarının iyileştirilmesi ve modernleştirilmesi, araştırmacı niteliğine sahip uzman personel yönünden yeterli seviyeye çıkarılması ve deniz araştırmalarına imkan sağlayacak her türlü donanıma sahip modern bir araştırma gemisine kavuşturulması, araştırma projelerinin uygulanabilirliğini ve etkinliğini artıracaktır. Balıkçılık Yönetimi: Balıkçılık kaynakları, günümüzde bu kaynaklara sahip olan tüm ülkelerin ekosistemine ve ekonomisine belirli girdi sağlayan önemli alanlardandır. Bu kaynakların sürdürülebilirliği sağlanarak maksimum verimin elde edilmesi kısa, orta ve uzun vadeli gerekli stratejilerin belirlenmesine, söz konusu kaynakların yönetimi amacıyla gerekli tüm bilgilerin düzenli ve doğru bir şekilde toplanmasına, uygun teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanılmasına bağlıdır. Ayrıca, balıkçılıkla ilgili bilgilerin sağlanması ve kullanılması, Avrupa Birliği müktesebatında yer alan balıkçılıkla ilgili uyum yasaları içinde vazgeçilmez değerde önem taşımaktadır. Günümüzde deniz araştırmaları yüksek teknoloji ürünü cihazlar kullanılarak gerçekleştirilmekte ve dolayısı ile ülkelerin bilim ve teknoloji altyapısının geliştirilmesine de vesile olmaktadır. Bakanlık enstitüleri, akustik yöntemle stok izleme çalışmalarında gerekli alt yapı oluşturularak izleme çalışmaları yürütmektedir. Ülkemiz deniz ve iç sularında zaman zaman önemli balık stokları hakkında stok tespiti çalışmaları yürütülmüştür. Gırgır ve trol avcılığının son on yılda değişimi izlenmekte, bu konuda veri tabanı oluşturulmaktadır. Bunların paralelinde ticari türlerin populasyon parametrelerinin tespiti, göç yapısı, üreme özellikleri ve mide içeriği gibi çalışmalar da yapılmaktadır. 44 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Balıkçılık yönetiminde farkındalığı arttırmayı sağlayacak araştırmalar yanında kurumsal kapasiteyi güçlendirecek eğitimler de önem arz etmektedir. Özel sektörün araştırma kurum ve kuruluşları ile işbirliğinin artırılması daha verimli ve etkin çalışma olanağı sağlayacaktır. Alt yapı eksikliklerinin giderilmesi özellikle araştırma gemisi ihtiyaçlarının tamamlanması gerekmektedir. Yurt içi ve yurt dışı mali kaynak temin edilmelidir. Su Ürünleri Islah ve Yetiştiriciliği: Su ürünleri ıslah ve yetiştiricilik araştırmaları, kaynakların rasyonel kullanımı, üretim artışı, artan su ürünleri talebinin karşılanması, doğal stokların desteklenmesi, yeni istihdam imkânlarının yaratılması ve ihracatın geliştirilmesi açısından büyük önem arz etmektedir. Su ürünleri üretiminde artışı sağlayacak en önemli araştırma alanı su ürünleri ıslahı ve yetiştiriciliğidir. Ülkemizde su ürünleri yetiştiriciliğinin geliştirilmesi genel bir politika olarak benimsenmiştir. Kalkınma Planlarında su ürünlerinde sürdürülebilir üretimin artırılması amacıyla; doğal kaynakların rasyonel kullanımının sağlanması, yetiştiricilik ve açık deniz balıkçılığının geliştirilmesi ön görülmektedir. Yetiştiricilik çalışmaları ile çevre etkileşiminin iyileştirilmesine yönelik eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yürütülmelidir. Yetiştiricilik araştırmalarında çalışan personelin eğitiminde süreklilik önem arz etmektedir. Araştırmalar için özel sektörden, ulusal ve uluslararası kuruluşlardan kaynak temini yoluna gidilmelidir. Üretim artışı yanında kaliteyi ön planda tutan stratejiler desteklenmelidir. Su Ürünleri Genetik Kaynakları: Türkiye iç su ve denizlerinde yaşayan su ürünleri genetik kaynaklarının korunması, sürdürülebilirliği için önlemlerin alınması ve tesciline ilişkin çalışmalar yürütülmektedir. Deniz ve iç sularımızdaki stok çalışmaları (Keban Baraj Gölü, Karadeniz ve Marmara denizindeki stok çalışmaları.) faaliyetleri ile gen kaynaklarımızın belirlenmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Kıyı bölgelerde ihtiyoplankton ve biyolojik çeşitlilik araştırmaları yanında yumurta larva sörveyleri ile ekonomik stokların tahmini yapılmaktadır. Doğal stokların rehabilitasyonu için balıklandırma yapılmaktadır. Bakanlığımız tarafından ülkesel düzeyde su ürünleri genetik kaynakların belirlenmesi, yerinde korunması ve Trabzon’da kurulan Ulusal Su Ürünleri Gen Bankasında özellikle endemik türlerin in vivo ve in vitro olarak muhafazası çalışmaları yürütülecektir. Kaynak Yönetimi ve Çevre: Türkiye su kaynaklarının ileriye dönük hangi amaçlarla kullanılması gerektiği dikkate alınarak detaylı bir envanter oluşturma, kalite belirleme, amaca yönelik taşıma kapasitesi belirleme, oşinografik ve limnolojik izleme, haritalama ve boşluk analizi gibi çalışmaların acil olarak yapılması gerekmektedir. Bakanlığın sahip olduğu araştırma teknelerince Akdeniz ve Karadeniz’de izleme çalışmaları başlatılmıştır. Tüm denizlerimizde oşinografik izleme için Seyir Hidrografi Dairesinin ulusal programı kapsamında üniversiteler ile işbirliği sağlanması planlanmaktadır. İç sularda kirlilik ve limnolojik araştırmalar konusunda Elazığ ve Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüleri faaliyet göstermektedir. Su Ürünleri Sağlığı: Hastalık ve zararlılar, günümüzde su ürünleri yetiştiriciliğinin gelişimini sınırlayan ve ciddi kayıplara neden olabilen önemli faktörlerdir. Bu faktörlerin uluslararası ticarete olan olumsuz etkisini azaltmak, sağlıklı ürün elde etmek, gerek işletme bazında gerekse de ülkesel seviyede yol açabileceği kayıpların önlenmesi açısından su ürünleri sağlığına yönelik araştırmalar önemlidir. Bu araştırmalardan elde edilen sonuçlar su ürünleri hastalık mücadelesinde yaygın olarak kullanılabilecek ve doğal stokların korunmasına da yardımcı olabilecektir. Ayrıca, halka sağlıklı, güvenilir ve kaliteli su ürünleri sunulması ve balık refahı konusunda uluslararası standartların uygulanmasında katkıda bulunulacaktır. 45 Ekonomik kayıplara neden olması nedeniyle su ürünleri sağlığı konusunda özel sektör, üniversite ve araştırma enstitüleri işbirliğinde projeler yürütülmelidir. AB uygulamaları ile paralel olarak çiftlikten sofraya kadar izleme ve kontrol sistemleri geliştirilmelidir. Su ürünleri sağlığı konusunda ulusal ve bölgesel hizmet veren enstitülerin altyapı eksikliklerinin giderilerek yetişmiş uzman eleman sayılarının artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmelidir. İlgili enstitülerde görevli teknik personelin gelişen teknolojiye uyumu için sürekli eğitimler planlanmalıdır. Su Ürünleri İşleme, Muhafaza ve Pazarlama: Su ürünleri işleme sanayi, Avrupa Birliği standartlarında üretim yapma kapasitesine sahip son teknoloji uygulamaktadır. AB mevzuatına uyumlu kalite kontrol sistemi çerçevesinde onay numarası alan balık işleme tesislerinin sayısı giderek artmaktadır. Bununla birlikte Uzakdoğu ülkelerinde artan üretim ve işlenmiş ürünlerin ithalatı yanında pazar rekabeti oluşturmaktadır. Çin, Vietnam ve Tayland gibi ülkelerden gelen ucuz işlenmiş ürünlerin önümüzdeki dönemde ihracat ve iç pazar üzerinde etkisinin artacağı tahmin edilmektedir. FAO ve AB tarafından çevreye duyarlılığın ölçü alındığı sertifikalı üretim ve işlenmiş ürünlerinde sertifika zorunluluğu, bu yönde yeni uygulamalar geliştirilmesi ve pazar araştırmaları yürütülmesini gerektirmektedir. Su Ürünleri Sektöründe Sosyo-ekonomi: Balıkçılık sektörünün sosyo–ekonomik gelişimi konusundaki araştırma ve veri yetersizlikleri bulunmaktadır. Bu nedenle konuya ilişkin araştırma proje ve faaliyetleri büyük önem taşımaktadır. Kamu, üniversite ve özel sektörün sosyo-ekonomik araştırma konularına gereken önemi vermesi ve işbirliği içerisinde hareket etmesi, sektörün planlı büyümesinde ve bütçesel kaynakların rasyonel/verimli kullanılmasında fayda sağlayacaktır. Kamu ve üniversite kesiminde, sosyo–ekonomik araştırmalarda çalışan araştırmacı sayısı az olup, bu alanda çalışacak adayların hem sayı olarak arttırılması, hem de eğitim altyapısı (meslek içi eğitim kursları, yüksek lisans, doktora çalışmaları) olarak desteklenmesi gerekmektedir. Sosyo-ekonomik alandaki araştırmalar; gerek mali açıdan gerekse de bilimsel birikim; teorik/metodoloji ve saha uygulamaları açısından özel bir öneme haizdir. Bu konudaki araştırmalar büyük mali kaynak gerektirmektedir. Araştırmalar için gerekli olan iç ve dış bütçesel kaynakların sağlanması yönünde çaba gösterilmelidir. 2.5. Kamu ve STK’ların Rolü 2.5.1. Kurumsal Çerçeve Su ürünleri, geçmişte İktisat, Ulaştırma, Ticaret ve Ekonomi; daha sonra Tarım Bakanlığı yönetimine verilmiştir. 1971 yılında 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kabul edilmiş ve 1972’de Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kurulmuştur. 1982’de Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kapatılarak Su Ürünleri Daire Başkanlığı’na dönüştürülmüş ve 1983’te kapatılmıştır. 1985 yılında yapılan reorganizasyondan sonra su ürünleri ile ilgili idari görevler birkaç genel müdürlüğünün yetki alanına dağıtılmıştır (Üstündağ, 2013). 2011 yılında Tarım ve Köyişleri Bakanlığının yeniden yapılanmasıyla Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı bünyesinde Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü (BSGM) kurulmuştur. 2018 yılında Bakanlık yeniden yapılanarak Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) olmuş, BSGM’nin yapısı ve görevleri değişmemiştir. Türkiye’de su ürünleri yönetimi TOB bünyesinde, BSGM’nin yetki ve sorumluluğundadır. Ancak bazı su ürünleri faaliyetleri; gıda boyutuyla Gıda Kontrol Genel Müdürlüğünün (GKGM) ve örgütlenme kısmıyla da Tarım Reformu 46 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Genel Müdürlüğünün (TRGM) yetki alanına girmektedir. Su Ürünleri araştırmaları ise Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) bünyesindeki enstitüler tarafından yürütülmektedir. BSGM’nin kuruluşundan itibaren taşradaki su ürünleri hizmetleri TOB il müdürlükleri bünyesinde kurulan “Hayvan Sağlığı, Yetiştiriciliği ve Su Ürünleri Şube Müdürlükleri” tarafından yürütülürken, 2014 yılında su ürünleri üretimi ve potansiyeli yüksek olan 43 ilde müstakil “Balıkçılık ve Su Ürünleri Şube Müdürlükleri” kurulmuştur. Su ürünleri araştırmaları yapmak üzere TOB bünyesinde TAGEM’e bağlı 4 adet araştırıma enstitüsü vardır. Trabzon’da “Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü (SUMAE)”, Antalya’da “Akdeniz Su Ürünleri Araştırma Üretim ve Eğitim Enstitüsü (AKSAM)” ile Elazığ’da (ELSAM) ve Isparta-Eğirdir’de (SAREM) olmak üzere birer adet “Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü” bulunmaktadır. Bu enstitüler daha çok su ürünleri yönetiminde ihtiyaç duyulan uygulamalı araştırma ve izleme çalışmaları yürütmektedir. SUMAE, ülkesel bazdaki görevleri yanında Karadeniz ve Marmara’da avcılık ve yetiştiricilik araştırmaları yürütmekte, AKSAM, Ege ve Akdeniz’de avcılık ve yetiştiricilik araştırmaları yanında üretim ve eğitim faaliyetleri de yürütmektedir (AKSAM, 2018; SUMAE, 2018). ELSAM, Doğu ve Güney Doğu Anadolu Bölgesinde, SAREM ise Göller Bölgesi, İç ve Batı Anadolu Bölgelerinde araştırma çalışmaları yapmaktadır. Ayrıca, Koyunculuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (Bandırma/Balıkesir) bünyesinde “Su Ürünleri Bölümü” bulunmaktadır. Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından geliştirilen su kaynaklarında, mevcut su ürünlerinin korunması ve geliştirilmesi gayesiyle limnolojik etüt, avlanabilir stok tespiti, toplam 7 adet Su Ürünleri İstasyonu marifetiyle yavru balık üretimi ve balıklandırma çalışmaları yapılmakta, baraj gölleri ve göletlerde projeye dayalı su ürünleri yetiştiriciliği yapılmasına imkân sağlanmaktadır. Su ürünleri eğitimi veren 25 fakülte bulunmaktadır. 15 adet “Su Ürünleri Fakültesi”, 1 adet “Su Bilimleri Fakültesi”, 2 adet “Deniz Bilimleri Fakültesi, 2 adet “ Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Fakültesi” ve ayrıca Ziraat Fakülteleri bünyesinde 5 adet “Su Ürünleri Bölümü” lisans ve lisansüstü eğitim ile araştırma faaliyetleri sürdürmektedir. Ancak son yıllarda bu fakültelerin büyük bir kısmı Yüksek Öğretim Kurulundan (YÖK) öğrenci kontenjanı alamamakta veya alınan kontenjanları dolduramamaktadır. TOB’a bağlı enstitülerden başka, üniversitelere bağlı 4 enstitüde bilimsel ve teknik araştırmalar yapılmakta ve lisansüstü eğitim verilmektedir. Mersin’de “Erdemli Deniz Bilimleri Enstitüsü”, İzmir ve Trabzon’da birer adet “Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Enstitüsü” ve İstanbul’da “Deniz Bilimleri ve İşletmeciliği Enstitüsü” bulunmaktadır. 2.5.2. Yasal Çerçeve 1971 yılında kabul edilen 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, geçen zaman içerisinde birkaç kez revize edilmiş olup günümüzde de yürürlüktedir. Bu kanuna dayanılarak 1995 yılında Su Ürünleri Yönetmeliği, 1996 yılında Balıkçı Barınakları Yönetmeliği, 2004 yılında Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği, 2011 yılında 6111 sayılı Kanun ve bu Kanun’a bağlı olarak “Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yatırımlarında İhtiyaç Duyulan Su ve Su Alanları ile Deniz ve İç su Sulardaki Su Ürünleri İstihsal Hakkının Kiraya Verilmesi Hakkında Yönetmelik” yayımlanmıştır. Su ürünleri avcılığı ile ilgili düzenlemeler Su Ürünleri Kanunu ve Su Ürünleri Yönetmeliğine dayanılarak yayınlanan sirküler ve tebliğlerle yapılmıştır. 2007 yılına kadar bir veya iki yıl süreyle yayımlanan sirkülerler ile, 2007 yılından 47 sonra ise tebliğlerle balıkçılık yönetilmiştir. İlk tebliğ 2007 yılında, ikincisi 2008’de yayımlanmış, daha sonra dörder yıllık dönemlerle 2012 ve 2016 yıllarında yeni tebliğler yürürlüğe girmiştir. Günümüzde 4/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkındaki Tebliğ ile 4/2 Numaralı Amatör Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkındaki Tebliğ yürürlükte olup 2020 yılına kadar geçerlidir. Ayrıca, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamında yapılan düzenlemelerde su ürünlerini gıda ve hijyen açısından ilgilendiren konular ele alınmaktadır. 4922 sayılı Denizde Can ve Mal Koruma Hakkında Kanun kapsamında yapılan düzenlemeler ile de su ürünleri avcılığında kullanılan balıkçı gemilerin teknik niteliklerini ilgilendiren konular düzenlenmektedir. 2.5.3. Kalite ve Standardizasyon Balıkçılık yapma hakkıyla ilgili hususlar 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan Su Ürünleri Yönetmeliği ve tebliğlerle düzenlenmektedir. Deniz ve iç sularda su ürünleri avcılığı yapabilmek için balıkçıların ve balıkçı gemilerinin TOB’dan ruhsat alması gerekmektedir. Avcılık yoluyla elde edilen ürünlerin karaya çıkarılması, nakliyesi ve satışına yönelik menşei, nakil ve satış belgeleri düzenleme zorunluluğu bulunmaktadır. Denizlerde ve iç sularda, balıkçı gemilerinde, karaya çıkış noktalarında, yol güzergâhlarında, balık hallerinde ve perakende satış yerlerinde TOB ve yetkili diğer kurumlarca kontrol-denetim faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Yine 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliğine göre, su ürünleri yetiştiriciliği yapacak işletmeler TOB’dan yetiştiricilik belgesi almak zorundadır. Yetiştiricilik tesisleri TOB tarafından düzenli olarak denetlenmekte ve tesislerden hasat edilen ürünler belgelendirilmektedir. Su ürünleri işleme, değerlendirme ve soğuk muhafaza işlemleri ise 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ve ilgili yönetmelikler kapsamında yürütülmektedir. Su ürünleri işleyen ve TOB tarafından onay kapsamında olan balıkçılık ürünleri işleyen işletme sayısı 2018 yılı itibariyle 217 adettir (GKGM, 2018). Su ürünleri işleme ve muhafaza tesisleri TOB tarafından sürekli denetlenmektedir. Su Ürünleri Yönetmeliğinde su ürünleri işleme tesislerinin teknik ve sağlık şartları ile işlenecek ürünlerin özellikleri belirlenmiştir. Su Ürünleri Toptan ve Perakende Satış Yerleri Yönetmeliği, su ürünlerinin hijyen, kalite ve standartlara uygun olarak, hızlı ve güvenilir biçimde tüketiciye sunulmasını sağlamak amacıyla hazırlanmıştır. Su ürünleri işletmelerine ihracat izni verilmesi, denetimi ve bu işletmelerde yapılan üretimler ile bazı su ürünlerine sağlık sertifikası düzenlenmesi konusunda 5996 sayılı Kanun kapsamında yayımlanmış çeşitli yönetmelik ve talimatla bulunmaktadır. Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik, Gıda Hijyeni Yönetmeliği, Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği, Hayvansal Gıdaların Resmi Kontrollerine İlişkin Özel Kuralları Belirleyen Yönetmelik, Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik ve uygulama talimatlarına göre işlem yapılmaktadır. 5957 Sayılı “Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun (2010) Geçici Madde 1’in 8’inci fıkrasına göre; “Bu Kanunun 4’üncü maddesinin dokuzuncu fıkrasına göre Bakanlıkça belirleme yapılıncaya kadar 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun 26’ncı maddesine istinaden çıkarılan ikincil mevzuatın (Su Ürünleri Toptan ve Perakende Satış Yerleri Yönetmeliği) uygulanmasına devam edilir” (GTB, 2018) 48 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Başta yetiştiricilik ürünleri olmak üzere, deniz ve iç sulardan avlanan balıklar, çift kabuklu yumuşakçalar, deniz salyangozu, kurbağa vb. türler önemli miktarda ihraç edilmektedir. İhracatın üçte ikisi gibi büyük bir kısmı gıdaların üretim, taşıma ve tüketiciye ulaştırılmasında sıkı hijyen tedbirleri uygulayan AB ülkelerine yapılmaktadır. Bu nedenle Türkiye’de su ürünleri işleyen firmalar dünya ve Türk Standartları Enstitüsü (TSE) standartlarına uygun şekilde üretim yapmaktadırlar. Ayrıca, sektöre mensup firmalar Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) Kalite Yönetim Sistemi Belgesi (ISO 9001) ve Gıda Güvenliği Yönetim Sistemi Belgesi (ISO 22000) ve Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları (HACCP) gibi sertifikalara sahip olmaktadır. ISO standartları dünya genelinde benimsenmiş ve uygulamaya aktarılmıştır. Bu yüzden, özellikle AB üyesi ülkeler bu standartlarda üretim yapan firmaların ürünlerini tercih etmektedirler. 2.5.4. Uluslararası Entegrasyon 1995 yılındaki FAO konferansında “Sorumlu Balıkçılık Uygulama Kuralları (Yasası)” kabul edilmiştir. Bu kurallar, su kaynaklarından çevre ile uyumlu (sürdürülebilir) şekilde yararlanmak için ulusal ve uluslararası yükümlülükleri tanımlayan bir çerçeve oluşturmaktadır (FAO, 1995). Türkiye, özellikle 2000’li yıllardan itibaren sorumlu balıkçılık ilkelerine uyum konusunda önemli ilerlemeler sağlamıştır. Balıkçı filosunun sınırlandırılması, geri alım yoluyla küçültülmesi, balıkçılık yönetimi için sirküler ve tebliğlerle önemli düzenlemeler getirilmesi, yetiştiricilik tesislerinin belgelendirilmesi ve denetlenmesi, kıyıdaki ağ kafeslerin açık sulara taşınması gibi pek çok önemli adımlar atılmıştır. Ayrıca, FAO bünyesinde bölgesel bir balıkçılık yönetimi organizasyonu olan Akdeniz Genel Balıkçılık Komisyonu (GFCM), önce konsey olarak görev yapmış, 1997’de komisyon haline gelmiştir. GFCM’nin temel amacı, Akdeniz ve Karadeniz’de canlı deniz kaynaklarının biyolojik, sosyal, ekonomik ve çevresel düzeyde korunmasını ve sürdürülebilir kullanımını sağlamaktır (GFCM, 2017). Akdeniz ve Karadeniz için her yıl stok değerlendirmeleri yapılarak komisyona tavsiyeler sunulmaktadır. Türkiye’de üyesi olduğu bu komisyonun kurallarına uygun hareket etmektedir. Türkiye, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı’nın (OECD) bir üyesi olarak, kurum tarafından önerilen insanların ekonomik ve sosyal refahını artıracak politikalara uygun hareket etmektedir. Türkiye, 2003 yılından beri Uluslararası Atlantik Ton Balıklarını Koruma Komisyonu (ICCAT) üyesidir ve orkinos avcılığıyla ilgili yükümlülüklerini tam olarak yerine getirmektedir. Mavi yüzgeçli orkinos balıklarının avcılığı, transferi, büyütülmesi ve ticareti, ICCAT kuraları çerçevesinde yapılmaktadır. Türkiye’ye tanınan av kotaları kadar avcılık yapılmakta ve bu avcılıktaki tüm faaliyetler, uydu bazlı gemi izleme sistemi, gözlemci bulundurma, avcılık kayıtları, belgelendirmeler ve raporlamalarla sürekli takip edilmektedir. (ICCAT, 2017a). Diğer orkinos ve orkinos benzeri türler de ICCAT ilgi alanına girmektedir. Türkiye’de de avcılığı yapılan yazılı orkinos, albakor (patlakgöz), tombik (gobene) ve kılıç balığı türleri, avcılık verileri sürekli takip edilen türlerdir. Bu türlerden kılıç balığı için 2017 yılından itibaren kota uygulaması başlatılmıştır (ICCAT, 2017b). Yabani hayvan ve bitki türlerinin canlı ve ölü örnekleri ile bunların kolayca tanınabilen parça ve türevlerinin ülkeler arasındaki ticaretini düzenlemek maksadıyla, 3 Mart 1973 tarihinde “Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan 49 ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES)” imzalanmıştır. Bugün itibarıyla ile Türkiye de dahil 178 ülke CITES’a taraf olmuştur. CITES ek listelerinde yer alan deniz memelileri, karasal omurgasızlar, yumuşakçalar, denizlerde ve iç sularda bulunan bitkiler de dahil su ürünleri ile bunların yumurtaları ve tüm canlı bitkiler için TOB, belge düzenlenmek ve gerekli işlemleri yapmakla görevlidir. Türkiye, ayrıca Karadeniz’in Kirliliğe Karşı Korunması Komisyonu (BSEC), Orta Asya ve Kafkasya Bölgesel Balıkçılık ve Su Ürünleri Yetiştiriciliği Komisyonu (CACFish) ve Avrupa’da balıkçılık ve su ürünleri yetiştiriciliğini geliştirme amacıyla kurulan Eurofish’in üyesidir. Ekim 2005 tarihinde başlayan Türkiye’nin AB’ye katılım müzakereleri kapsamındaki fasıllardan biri olan balıkçılık faslı (13. Fasıl), Aralık 2006 tarihinde askıya alınan fasıllardan biridir. Kıbrıs da dâhil olmak üzere on üye ülkeyi kapsayacak şekilde Gümrük Birliğini genişleten AB-Türkiye Ortaklık Anlaşması’nın Ek Protokolü’ndeki taahhütler konusunda anlaşma sağlanamaması nedeniyle diğer sekiz fasılla birlikte balıkçılık faslı da henüz açılamamıştır. AB ilerleme raporlarında; bu alandaki hazırlıkların henüz başlangıç aşamasında olduğu belirtilmekte, balıkçılık kaynakları ve filo yönetimi, denetim ve kontrol ile uluslararası anlaşmalar konularında bazı ilerlemeler kaydedildiği vurgulanmaktadır. ICCAT yükümlülüklerinin karşılanıyor olması, Su Ürünleri Bilgi Sistemi (SUBİS) ve Balıkçı Gemilerini İzleme Sisteminin (BAGİS) kurulması, geri alım programıyla filonun küçültülmesi gibi uygulamaların olumlu adımlar olduğu belirtilmektedir (ABB, 2017). TOB tarafından Türkiye ile Ukrayna ve Gürcistan arasında tarımın diğer alanlarında olduğu gibi balıkçılık alanında da işbirliği anlaşması yapılmasına yönelik üst düzey ziyaretler yapılmış ve görüşmeler gerçekleştirilmiştir. 22 Aralık 2011 tarihinde Ankara’da imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Ukrayna Bakanlar Kurulu Arasında Balıkçılık Alanında İş Birliği Konulu Anlaşma”, 28 Şubat 2017 tarihinde onaylanarak Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Bakanlık tarafından da imzalanan Malta MedFish4Ever Deklarasyonu (30 Mart 2017) ile Sofya Deklarasyonu (7 Haziran 2018), Akdeniz ve Karadeniz ile ilgili olarak taraf ülkelerin taahhütlerini içermektedir. Özellikle Sofya Deklarasyonu ve ayrıca halen çalışmaları yürütülmekte olan Karadeniz için Denizcilik Gündemi (Maritime Agenda for the Black Sea) içerisinde Türkiye’nin de uygulaması gerekecek önemli hususlar olacaktır (doğal kaynakların korunması, veri paylaşımı, vb.). GFCM ve TOB katkıları ile 2019 yılında SUMAE bünyesinde “Uluslararası Akuakültür Demestrasyon Merkezi” hizmete girmiştir. 2.5.5. Denetim 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu gereği, deniz ve iç sularda bulunan su ürünlerinin korunması, avcılığının sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla bilimsel, çevresel, ekonomik ve sosyal hususları göz önünde bulundurarak, su ürünleri avcılığında tür, boy, zaman, yer, derinlik, mesafe ve av araçları bakımından bazı yasak, sınırlama ve sorumluluklar getirmekte ve belli dönemlerde uygulanmak üzere tebliğ şeklinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe konulmaktadır. Su ürünleri denetiminden sorumlu kurumlar olarak TOB ile başta Sahil Güvenlik Komutanlığı (SGK) ve Jandarma Genel Komutanlığı yakın işbirliği içerisinde denetimler gerçekleştirilmektedir. Kontrol-denetim faaliyetleri; denizlerde ve iç sularda, balıkçı gemilerinde, karaya çıkış noktalarında, yol güzergâhlarında, balık hallerinde ve perakende satış yerlerinde gerçekleştirilmektedir. 50 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 TOB tarafından getirilen düzenlemelere aykırı hareket edenler hakkında 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında idari para cezası, ruhsat tezkerelerinin askıya alınması, ürünlere ve avlanma araçlarına el konulması gibi yaptırımlar uygulanmaktadır. 2010-2017 yılları arasında TOB ve SGK tarafından yapılan denetim sayısı 73-95 bin arasında değişmiştir. 2018 yılında; toplam 120.000 adet denetim yapılmıştır. Bu denetimlerde; yasal yollardan avlanmayan 828 ton su ürününe el konulmuş, yasadışı avcılık faaliyetinde bulunan ve satışını yapanlara toplam 18,2 milyon TL idari para cezası uygulanmıştır. Ayrıca; yasadışı avcılıkta kullanılan 4 adedi balıkçı gemisi olmak üzere 2.354 adet muhtelif ağ aracına el konulmuştur. Balıkçık faaliyetlerinin izlenmesi ve avcılıkla ilgili verilerin toplanması amacıyla 2016 yılında, tüm masrafları TOB tarafından karşılanan BAGİS kurulmuştur. Bu amaçla, balıkçı gemilerine BAGİS cihazları takılmış ve “Elektronik Seyir Defteri” verilmiştir. Bu sistemle, 12 metre ve üzerindeki 1500 balıkçı gemisi GSM ve uydular üzerinden anlık olarak takip edilmekte ve av faaliyetlerine ilişkin veriler kayıt altına alınmaktadır. Su ürünleri kontrolü yapmak üzere TOB İl Müdürlüklerinin kullanımında değişik boy uzunluklarında 106 kontrol gemisi bulunmaktadır. Bu gemilerin 59‘u iç sularda, diğerleri denizlerde denetim ve kontrol hizmetinde kullanılmaktadır. Son üç yılda; yasadışı avcılığın önlenmesi ve su ürünleri kontrol hizmetlerinde etkinliğin artırılması amacıyla, modern ekipmanlarla donatılmış 15 adet kontrol gemisi alımı yapılmıştır. Karadeniz Bölgesinde 28, Marmara Bölgesinde 10, Ege Bölgesinde 7 ve Akdeniz Bölgesinde 5 adet olmak üzere toplam 50 adet idari bina ile hizmet verilmektedir. 2.5.6. Desteklemeler Su ürünleri yetiştiriciliği desteklemeleri; üretimin artırılması, geliştirilmesi, yaygınlaştırılması, doğadan yavru balık toplanmasının önüne geçilerek stokların korunması ve üreticilerin girdi maliyetlerinin düşürülmesini temin amacıyla 2003 yılında başlatılmıştır. Yaygın olarak yetiştiriciliği yapılan alabalık, çipura ve levrek balıkları yanında yeni kültüre alınan türlere de üretimin kilogramı başına destekleme yapılmış, ayrıca yavru balık üretimine de destek verilmiştir. 2009 yılından itibaren tesis başına 2 bin tonun üzerindeki üretime, 2012 yılından itibaren 500 ton üzerindeki üretime destek verilmemiştir. 2013 yılından itibaren yavru balık desteği, 2016 yılından itibaren çipura ve levrek desteği kaldırılmıştır. 2003-2018 arasında üreticilere toplam 1,28 milyar TL destekleme yapılmıştır. Destekleme uygulanan dönemde Bakanlıkça uygulanan doğru politikaların yanı sıra ekonomik ve teknolojik gelişmelerin de katkısıyla su ürünleri yetiştiriciliği her yıl artmış, toplam su ürünleri üretimi içerisinde yetiştiriciliğin payı yükselmiştir. Destekleme uygulamaları, güncel ihtiyaçlar doğrultusunda devam ettirilmektedir. Alabalık ve yeni türlerin yetiştiriciliği için verilen kg başına destekleme devam etmekte, bunun yanında kg üzeri alabalık üretimi, kapalı devre sistemlerin kullanımı ve hastalıktan ari kuluçkahanelerdeki damızlık anaçlar için yeni desteklemeler başlatılmıştır. Denizlerdeki avlanabilir su ürünleri stoklarıyla av filosu arasındaki dengeyi sağlayarak kaynaklar üzerindeki av baskısını azaltmak ve balıkçılığın sürdürülebilirliğini temin etmek amacıyla 2012 yılında, gemilerini avcılıktan çıkarmak isteyen balıkçılara gemi boyuna göre destekleme uygulaması başlatılmıştır. İlk yıl 12 m üzeri, sonraki 51 yıllarda 10 m üzeri gemiler destekleme kapsamına alınmış, gemi boy gruplarına göre metre başına 10 – 45 bin TL arasında değişen tutarlarda destekleme ödemesi yapılmıştır. Bu kapsamda 2012-2018 yıllarında 10 m ve üzeri boylarda 1.264 adet balıkçı gemisi filodan çıkarılmış ve ruhsatları iptal edilmiştir. Bu balıkçılara 165 milyon TL destekleme ödemesi yapılmıştır. Uygulama 2018 yılında sonlandırılmıştır. Geleneksel kıyı balıkçılığı, balıkçılık verilerin güncellenerek kayıtlılığının artması ve sürdürülebilir yönetiminin sağlanması amacıyla 2017 yılından itibaren destek kapsamına alınmıştır. İç sularda faaliyet gösteren balıkçı gemilerinin tamamı ile denizlerde faaliyet gösteren 10 metreden küçük boylardaki ruhsatlı balıkçı gemisi sahiplerine, gemi başına 500 ile 1.000 TL arasında destekleme yapılmıştır. 2017 yılında küçük ölçekli balıkçı gemisi sahibi yaklaşık 9 bin balıkçıya 7 milyon TL ödeme yapılmıştır. Uygulama, 2018 yılında da devam etmiş ve 10 binden fazla balıkçıya 8,2 milyon TL destekleme ödemesi yapılmıştır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından deniz taşıtlarına tanınan Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) sıfırlanmış yakıt kullanma hakkından 2004 yılından beri balıkçı gemileri de faydalanmaktadır. 2004-2018 yılları arasında balıkçı gemilerinin kullandığı yakıttan alınmayan ÖTV’nin tutarı 1,87 milyar TL’dir. 2.5.7. Örgütlenme Durumu Türkiye’de, 1163 ve 3476 sayılı kanunlara istinaden kurulan 551 kooperatif su ürünleri alanında faaliyet göstermekte ve 30.886 balıkçının bu kooperatiflere üyeliği bulunmaktadır. Bu kooperatiflerin 229 adedi 17 kooperatif bölge birliği altında toplanmış olup bu birlikler 1 kooperatif merkez birliğinin çatısı altında faaliyetlerini sürdürmektedir. Ayrıca 5200 sayılı kanuna istinaden kurulmuş olan 1.193 üyeli 30 üretici birliğinden 26 adedi, biri avcılık, biri yetiştiricilik alanındaki 2 adet üretici merkez birliği çatısı altında çalışmalarını sürdürmektedir (Tablo 27). 52 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 27. Su ürünleri üretici örgütleri ve üye sayıları Su Ürünleri Kooperatifleri (Tabi Olduğu Kanun: 1163 ve 3476 Sayılı Kanunlar) Birim Kooperatifler Kooperatif Bölge Birlikleri Koop. Merkez Birlikleri Sayısı Ortak Sayısı Sayısı Ortak Koop. Sayısı Ortak Sayısı Sayısı Ortak Birlik Sayısı Ortak Koop. Sayısı Ortak Sayısı 551 30.886 17 229 13.833 1 14 199 11.460 Su Ürünleri Üretici Birlikleri (Tabi Olduğu Kanun: 5200 Sayılı Kanun) Üretici Birlikleri Üretici Merkez Birlikleri Birlik Sayısı Üye Sayısı Ürün Grupları Sayısı Üye Birlik Sayısı Üye çiftçi sayısı 30 1.193 Su Ürünleri Yetiştiricileri 1 18 888 Deniz Ürünleri Avcıları 1 8 312 TOPLAM 2 26 1.200 (TRGM, 2018) Su Ürünleri Kooperatifleri Merkez Birliği, 2004 yılında Doğu Karadeniz, İstanbul, Çanakkale, Balıkesir, İzmir, Muğla ve Mersin Su Ürünleri Kooperatifleri Bölge Birlikleri tarafından kurulmuştur. Birliğin genel amaçlarını; ortak birliklerin ve bunlara bağlı kooperatiflerin su ürünlerinin avlanması, üretimi, işlenmesi ve pazarlanması konularında müşterek menfaatlerini korumak, eğitim ve öğretim çalışmalarında bulunmak, sektörle ilgili yatırım faaliyetlerinde bulunmaktır. Su Ürünleri Yetiştiricileri Üretici Merkez Birliği 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu hükümlerine göre 2009 yılında TOB onayı ile kurulan bir üretici örgütüdür. Birliğin amacı; üye birliklerin işbirliğini sağlamak, sektörün gelişmesine katkıda bulunmak, su ürünlerinin ulusal düzeydeki üretim planlanması ve pazarlamasına ilişkin kurallara uyulmasında üyelerine yardımcı olmak, üyelerini bilgilendirmek ve yönlendirmektir. Kooperatif, üretici birliği ve bu örgütlere üye balıkçı ve yetiştirici sayıları oldukça iyi olmasına rağmen, girdi tedariki, pazarlama ve karşılaşılan sorunların çözümünde üretici birlikleri ve kooperatiflerin etkinliği ve gücü azdır. Balıkçıların ve yetiştiricilerin ürünlerini kooperatif kanalıyla pazarlama imkanı düşük olduğundan bu örgütler vasıtasıyla ürün fiyatlarını ortaklaşa belirleme etkinliği zayıftır. 3SEKTÖRÜNSORUNLARI 55 3.1. Su Ürünleri Avcılığı Hem pelajik hem de demersal balık stokları, balıkçılık, ekolojik, iklimsel ve kirlilik baskısı gibi nedenlerle azalmakta ve yıllık üretim miktarları türlere göre belli seviyelerin üzerine çıkamamaktadır. Su ürünleri avcılık üretimi, daha çok hamsi, çaça, sardalya gibi göçmen küçük pelajiklerin üretimine bağlı olarak yıldan yıla dalgalanma göstermektedir. Filodaki balıkçı gemilerinin artışı 2002 yılında durdurulmuş ve 2012-2018 yılları arasında uygulanan geri alım programıyla gemi sayıları azaltılmıştır. Ancak, filodaki mevcut gemilerin motor gücü ve hacimleri artmakta, kullandıkları av araç–gereçlerinin ve teknolojik donanımların kapasiteleri yükselmektedir. Balıkçı filosunun av gücü ülke sularındaki balık stokları üzerinde av baskısı oluşturmaya devam etmektedir. Bir başka ifade ile balık stoklarımızı avlamaya yeten miktarın üzerinde bir av gücü bulunmaktadır. Ülke suları dışında avcılık konusunda son yıllarda bazı ilerlemeler sağlanmışsa da henüz yeterli düzeyde değildir. Balıkçı gemilerinin büyük çoğunluğu 10 metrenin altındaki küçük ölçekli gemilerden oluşmakta, bu gemilerin av miktarları ve gelirleri az olduğundan bu grubun sosyo-ekonomik durumu zayıftır. Bu gruptaki gemilerin balıkçılıkla ilgili düzenlemelere, teknoloji kullanımına ve değişimlere adaptasyonu düşüktür. Su ürünleri üretim alanlarının genişliği, filonun büyüklüğü, personel ve mevzuat yetersizlikleri gibi çeşitli faktörler dikkate alındığında daha fazla kontrol ve denetim etkinliği sağlayacak çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır. Balıkçı barınaklarının alt ve üst yapılarında eksiklikler bulunmaktadır. Balıkçıların kullanacağı sosyal alanlar ile avlanan ürünlerin muhafaza edileceği alanlar eksiktir. Avlanan ürünlerin karaya çıkarıldığı anda kontrol edilerek kayıt altına alınması için karaya çıkış yerleri belirlenmiş, bazı barınaklarda balıkçı idari binaları tesis edilmiş, ancak uygulamanın istenilen düzeyde etkinleştirilebilmesi için mevzuatta güncelleme yapılması beklenmektedir. Balıkçılık yönetiminde bazı adımların atılması ve cezalarda caydırıldığın sağlanması için, güncel ihtiyaçlara cevap verecek nitelikte yeni bir Su Ürünleri Kanun Tasarısı hazırlanmış, ancak yasalaşmamıştır. Bunun üzerine, mevcut kanunda toplu bir değişiklik teklifi hazırlanmış ve 6.11.2019 tarihinde TBMM’de kabul edilmiştir. Kanun değişikliği 22.11.2019 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmış olup, ikincil mevzuatta güncellemeler yapılması gerekmektedir. 3.2. Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yetiştiricilik üretiminde sürekli bir gelişim görülmesine karşın, özellikle iç su kaynaklarında yetiştiriciliğe uygun alanlar giderek azalmaktadır. Su kaynaklarının aynı zamanda içme suyu ve sulama suyu temin alanları olması, su kaynaklarından faydalanan enerji, ulaştırma, turizm ve başka sektörlerin bulunması, mevcut su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin kapasite artırmalarını veya yeni tesislerin kurulmasını güçleştirmektedir. Yetiştiriciliğin iki ana girdisi yem ve yumurta/yavrudur. Özellikle yem hammaddelerinden balık unu ve yağında dışarıya bağımlılık bulunmaktadır. Dünyadaki üretim trendlerine bağlı olarak hammadde ve yem fiyatları yüksek seyretmektedir. Dünya çapında yetiştiricilik üretimin artan seyri nedeniyle balık unu ve yağı fiyatlarının gelecekte de yüksek olacağı tahmin edilmektedir. 3. SEKTÖRÜN SORUNLARI 56 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Su ürünleri yetiştiricilik hammaddelerinde dışa bağımlılık üretim maliyetleri üzerinde etkileyici rol oynamaktadır. Balık unu-yağı üretimindeki düşüş veya dalgalanmalar fiyatların kısa sürede yükselmesine ve üretim maliyetlerinin artmasına neden olabilmektedir. Bu durum ürün fiyatlarında dalgalanmaya neden olmakta, dış pazarlardaki rekabet gücüne de etki edebilmektedir. Su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin çoğunluğu 50 ton/yıl’dan daha düşük kapasiteye sahip küçük işletmelerdir. Bu grubun yeni teknoloji, üretim ve pazarlama yöntemlerine adaptasyonu zordur. Denizdeki su ürünleri yetiştiricilik tesislerinde kullanılan yemlerin depolanması, personel yaşam alanı, kafeslere yem sevk edilmesi, balık boylama, hasat edilen ürünün karaya çıkarılması gibi yetiştiricilik faaliyetlerinde kullanmak üzere karaya çıkış noktalarında kendilerine ayrılmış kıyı alanlarına ihtiyacı bulunmaktadır. Özellikle denizdeki su ürünleri yetiştiricilik tesislerine karşı çevre örgütlerinin ve turizm kuruluşlarının negatif bakış açısı bulunmakta ve zaman zaman basında yetiştiricilik tesislerine karşı olumsuz haberler çıkmaktadır. Bu durum mevcut tesislerin çalışmasını etkilediği gibi yeni tesislerin kurulmasını veya yatırımların büyütülmesini güçleştirmektedir. Yetersiz bilgi ve yanlış algı nedeniyle kamuoyunda ve tüketicilerde yetiştiricilik ürünlerine mesafeli yaklaşma ve bu ürünlerin sağlıklı olduğuna yönelik şüphe görülmektedir. Bu durum yetiştiricilik ürünlerinin satışını etkileyebilmektedir. Hem yetiştiricilik tesislerinin planlı bir şekilde kurulduğunda doğayı kirletmediği hem de yetiştiricilik ürünlerinin sağlıklı olduğu yönünde sık sık bilgilendirme yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Türkiye’de 1970’li yıllardan beri yetiştiriciliği yapılan alabalıklarla ilgili çeşitli araştırmalar yapılmış olsa da devlet veya özel sektör tarafından yürütülmüş uzun süreli bir ıslah çalışması yoktur. Nitelikli ve sertifikalı yumurta yavru üretmek ve yetiştirme aşamasındaki önemli miktardaki kayıpları azaltmak için ıslah çalışmaları yapılması gerekmektedir. Yetiştiricilerin bu doğrultudaki çalışmaları teknik ve mali yönden desteklenmelidir. Yetiştiricilik işletmelerinin, hastalıktan ari anaç, yavru ve yumurta temin etme imkanları bulunmamakta ya da çok sınırlı kalmaktadır. Nitelikli damızlık üreten işletmeler kurulmalı, desteklenmeli ve sıkı kontrol altına alınmalıdır. Türkiye’deki yumurta ve yavru ihtiyacının sertifikalı işletmeler tarafından sağlanması teşvik edilmeli ve desteklenmelidir. Bu anlamda, işletmelerin ihtisaslaşması teşvik edilmelidir. Sertifikasyon ve biyo-güvenlik uygulaması başlatılmalıdır. Tesisler arasındaki yumurta, yavru ve balık nakillerinde kontrol mekanizması geliştirilmelidir. Üretim bölgeleri belirlenmeli ve geçişler kontrol altına alınmalıdır. Biyo- güvenlik, sertifikasyon ve damızlık ıslah çalışmaları bir bütün halinde ele alınmalıdır. 3.3. İşleme – Pazarlama Diğer tarımsal ürünlerde olduğu gibi balıkçılar ve yetiştiricilik işletme sahipleri pazarlamada doğrudan etkili olamadığı için gelirleri düşmektedir. Balıkçı, pazarlamada birlikte çalıştığı kabzımala bağımlıdır. Yaygın görülen uygulamada, balıkçı, sezon öncesi bakım-onarım masrafları veya yeni ekipman alımlarında kabzımaldan avans kullanmakta, borcuna karşılık sezon içerisinde avladığı balıkları kabzımala vermektedir. Aslında olumlu görülen bu karşılıklı işbirliği, sattığı balığın fiyatının belirlenmesinde balıkçının etkinliğini azaltmaktadır. 57 Ayrıca taze tüketim alışkanlığı, tüketimde mevsimselliğe ve fiyat dalgalanmalarına neden olmaktadır. Gerek ülke içerisinde gerekse ihracata sunulan ürünlerde katma değeri yüksek olan işlenmiş ürünlerin payı düşüktür. Bu durum, üreticinin ürettiği üründen daha fazla gelir elde etme imkanını azaltmaktadır. Girdi tedariki, pazarlama ve karşılaşılan sorunların çözümünde üretici birlikleri ve kooperatiflerin etkinliği ve gücü azdır. Üretici birlikleri ve kooperatifler vasıtasıyla balıkçının veya yetiştiricinin kendi ürününü kendi belirleyeceği fiyattan pazarlama imkanı düşüktür. Dış pazarlara sevk edilecek ürünlere siyasi, ekonomik veya hijyen boyutlarıyla bazı kısıtlamalar konabilmesi de bir diğer tehdit unsurudur. 3.4. Tüketim Genel olarak Türkiye’de kişi başına su ürünleri tüketimi düşüktür. Bu durum esas olarak tüketim alışkanlığına bağlansa da, üretilen su ürünlerinin miktarı ve fiyatı, halkın alım gücü gibi pek çok faktörle ilişkilidir. Bölgelere göre farklılık göstermekle birlikte Türkiye’de kişi başına balık tüketimi ortalama olarak 6-8 kg arasında değişmektedir. Özellikle avcılık üretimindeki dalgalanma ve halkın taze tüketim alışkanlığı balık fiyatlarını da etkilemektedir. Avcılığın bol olduğu dönemlerde fiyatlar düşmekte, avcılık azaldığında ani yükselişler görülebilmektedir. Fiyatların aşırı düşmesi balıkçının kazancını, aşırı yükselmesi ise balık tüketimini olumsuz etkilemektedir. Tüketim miktarını artırmaya yardımcı olacak iç tüketime sunulan miktar, ürün deseni ve sunum çeşitliliği azdır. Yıl boyunca yetiştiricilikten elde edilen ürünlerin pazara arzı kesintisiz olarak devam etmektedir. 3.5. Su Ürünleri Kaynakları ve Çevre Teknolojinin ve sanayinin gelişmesi, artan nüfus ve gelişen ihtiyaçlar doğal kaynakların daha fazla kullanılmasına, kaynakların yıpranmasına ve kirlenmesine neden olmaktadır. Su kaynakları, endüstriyel ve evsel kökenli kirlilikten ve yapılaşmadan olumsuz etkilenmektedir. Doğrudan insan aktiviteleri ile oluşan zararın yanında küresel boyuttaki iklim değişikliği ve küresel ısınma gibi kısa sürede kontrol edilemeyen değişiklikler su ürünleri üretimini etkilemektedir. Hamsi gibi göçmen balıklar bu değişimlerden daha çabuk etkilenmektedir. Deniz ve iç sulara çeşitli yollarla ulaşarak buradaki türlerin besin kaynaklarında ve habitatında baskı unsuru oluşturan istilacı türler son yılların önemli problemlerinden biridir. Su kaynaklarının sektörler arasında paylaşımından kaynaklanan problemler de su ürünleri üretimini olumsuz etkileyen faktörlerdendir. Son yıllarda stok araştırmalarına önem verilmesine karşın henüz stokların durumu hakkında değerlendirme yapmaya imkan verecek nitelikte uzun yılların veri serileri oluşmamıştır. Stoklar üzerinde sürekli yapılacak izleme çalışmalarına ihtiyaç bulunmaktadır. 58 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Su kaynaklarının ve su ürünleri stoklarının yönetimi için alan ve tür bazlı yönetim planları yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Balıkçılık yönetimde, kararlar almada ve istatistik üretiminde ihtiyaç duyulan idari kayıt ve araştırma verilerinde eksiklikler bulunmaktadır. Denizlerdeki su ürünlerinin kıyıdaş ülkeler tarafından paylaşılan stoklar olması, bu stokların yönetiminde ülkelerin tek başına hareket etme kabiliyetini azaltmakta diğer ülkelerle birlikte hareket etme zorunluluğunu ortaya çıkarmaktadır. Su ürünleri sektöründe çalışılanlar, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı bilgilendirilerek önceden tedbir almalarının sağlanması ve balıkçılık üretiminin sürdürülebilirlik prensiplerine yapılabilmesi için gerekli eğitim, bilgilendirme ve benzeri tedbirler alınmalıdır. 3.6. Araştırma ve Geliştirme İhtiyaçları Türkiye’de ekosistem yaklaşımlı balıkçılık hedefiyle, balıkçılık ve çevresel verilerin sürekli şekilde temini gerekmektedir. Türkiye’de deniz balıkları avcılığında miktar ve değer olarak önemli bir yer tutan hamsi, çaça, istavrit ve sardalya gibi küçük pelajikler, ton balığı türleri, kılıç balığı, palamut ve lüfer gibi büyük göçmen pelajikler, barbunya, tekir, paşa barbunu, mezgit, bakalorya ve kalkan gibi demersal türler ile beyaz kum midyesi, deniz salyangozu ve karidesler gibi diğer deniz ürünlerinin stoklarının deniz sörveyleri, biyolojik örnekleme ve karaya çıkış verileri kullanılarak sürekli izlenmelidir. İç sularında avlanan önemli türlerin, özellikle inci kefali, gümüş ve gümüşi havuz balığı stokları rutin olarak izlenmelidir. CITES kapsamında olan yılan balığı ve sülük gibi türlerin stoklarının belirlenerek, sürdürülebilir işletilmesine yönelik politika önerileri geliştirilmelidir. Türkiye’de kullanılan avcılık yöntemleri ve av araçları ile yapılan hedef dışı ve ıskarta türlerin avcılığının toplam av miktarı içindeki oranlarının belirlenmesi ve azaltılmasına yönelik araştırmalar yapılmalıdır. İç su balıkçılığında av ve av çabasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. Yaygın olarak yetiştiriciliği yapılan alabalık, çipura ve levrek gibi türlerde üretim verimliliğini artırmak için ıslah çalışmaları yürütülmelidir. Yaygın olarak yetiştirilen türler yanında Türkiye sularında doğal olarak bulunan türlerin kültüre alınması, araştırma şartlarında kültüre alınmış türlerin yetiştiriciliğinin yaygınlaştırması yoluyla yetiştiricilik üretimi geliştirilmelidir. Yetiştiricilikte kullanılan yem fiyatlarının düşürülmesine ve alternatif yem hammaddeleri kullanımına yönelik araştırmalar yapılmalıdır. Yetiştiricilik araç-gereç ve teknolojileri ile çevre dostu yetiştiricilik teknikleri geliştirilmelidir. Yerli aşıların geliştirilmesi desteklenmelidir. 59 İşlenmiş ürün yelpazesinin genişletilmesi, katma değeri yüksek ürünler üretilmesi ve pazarlaması konularında araştırma ve geliştirme çalışmaları yürütülmelidir. Su ürünleri sektörünün sosyo-ekonomik durumuna ilişkin verilerin elde edilmesi ve bu bilgiler ışığında politika önerileri geliştirilmelidir. Su kaynaklarındaki değişimi gösteren fiziksel ve kimyasal bazı su parametrelerin sürekli olarak izlenmelidir. Küçük ölçekli balıkçılığın geleneksel yapısının korunması, sektör hakkında bilimsel verilerin toplanması ve sektörün sürdürülebilir yönetimin sağlanması için araştırmalar yürütülmelidir. 42019 -2023 DÖNEMİPROJEKSİYONLARI 63 4.1. Avcılık Yoluyla Yapılan Su Ürünleri Üretimine İlişkin 2019-2023 Projeksiyonu Deniz ve iç sularda yapılan su ürünleri avcılığının üretim miktarlarının gelecek beş yıllık dönemde de benzer seviyelerde olacağı beklenmektedir. Dünyada, avcılık yoluyla elde edilen su ürünlerinde sınır noktasına ulaşıldığı, stokların aşırı sömürüldüğü, kabul gören yaklaşımın avcılık yoluyla üretimi artırmaktan ziyade, sabit bir seyirde devamlılığını sağlamaya yönelik olduğu bilinmektedir. Bu nedenle de, su ürünleri avcılığında çok ciddi koruma tedbirleri getirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu durum Türkiye için de geçerlidir. TOB’un su ürünleri ile ilgili temel yaklaşımı; deniz ve iç sulardaki su ürünleri kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir işletilmesidir. Bu temel ilkelerden hareketle; kaynakların koruma ve kullanma dengesi gözetilerek sektörün geliştirilmesine çalışılmaktadır. Bölgesel ekolojik ve sosyo-ekonomik indikatörlerin bölge denizlerinde zaman içerisindeki değişimi Ek Şekil 1-4’te gösterilmektedir. Bölge denizlerinde gözlemlenen ortak nokta, filonun av gücünün düzenli artmasına karşın av miktarının belirli bir seviyeden sonra artmamasıdır. Birim av gücü ile avlanan ve bir balıkçının avladığı balık miktarındaki azalmalarla sonuçlanan bu durumun devam ettiği süreçlerde ekolojik indikatörler vasıtası ile ekolojik bozulmanın belirtileri tespit edilmektedir. Tablo 28’de özetlendiği gibi en çok Karadeniz ve Marmara’da olmak üzere Ege ve Akdeniz’de de ekolojik indikatörler istatistiksel olarak anlamlı trendler göstermiştir (Salihoğlu vd., 2016). Dolayısıyla balıkçılığının geleceğine ilişkin yapılabilecek projeksiyonlarda birçok unsur rol oynağından böyle bir değerlendirmenin gerçekleşme olasılığı düşüktür. Tablo 28. Bölge ekosistemlerinde ekolojik indikatörlerin 1970-2014 arasında değişimi İndikatörler / bölgeler Karadeniz Marmara Ege Akdeniz Avdaki küçük pelajik balıklar (%) 15,97 33,46 60,64 35,91 Ortalama trofik seviye -0,15 -0,34 -0,19 -0,13 Denizel trofik seviye 0,13 -0,1 0,03 0,07 Avdaki balığın ortalama boyu (cm) -5,76 -14,38 -14,03 -3,28 Bağıl hassasiyet -8,31 -9,67 -13,24 -10,37 Avın ortalama sıcaklık tercihi -1,59 -1,45 -2,01 -2,62 Not: Gri renkle işaretli kutular değişimin Mann-Kendal trend analizi testine göre anlamlı olduğunu belirtmektedir. (Salihoğlu vd., 2016) 4. 2019-2023 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI 64 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Su ürünleri üretimi ve pazarlanmasına yönelik gelecek projeksiyonlarını etkileyebilecek birçok faktör bulunmaktadır. Önümüzdeki yıllarda, çevre, doğal kaynaklar, makroekonomik koşullar, uluslararası ticaret kuralları, pazar özellikleri ve sosyal davranışlarda meydana gelebilecek değişiklikler, su ürünleri üretimini ve pazarlamasını etkileyebilmektedir. 4.2. Su Ürünleri Yetiştiriciliği 2019-2023 Projeksiyonu TOB tarafından uygulanan politikaların yanı sıra teknolojik gelişmeler ve yetiştiriciliğin geliştirilmesine yönelik yapılan teşvikler ve desteklemeler sayesinde su ürünleri yetiştiricilik üretimi her geçen yıl artmaktadır. Bu gelişmenin gelecekte de devam edeceği, toplam üretim içerisinde yetiştiriciliğin payının yükseleceği beklenmektedir. TOB, 2023 hedefleri içerisinde su ürünleri yetiştiriciliğinde 600 bin ton üretim, su ürünleri ihracatında ise 2 milyar dolar değerinde dış satım hedeflemiştir. Mevcut yetiştiricilik tesislerinin kapasite kullanım oranlarının yükseltilmesi ve yeni yetiştiricilik alanlarının kullanıma sokulmasıyla üretim, üretime bağlı olarak da dış satım hedefine ulaşılabilecektir. Yetiştiricilikteki gelişme beraberinde dışarıdan alınan yem hammaddeleri olan balık unu ve yağı ithalatının daha da artmasını gerektirecektir. Yem hammaddesinde dışa bağımlılık devam edecektir. Dünya genelinde yem ihtiyacının artması nedeniyle balık unu ve yağı fiyatlarının gelecekte de yüksek olacağı tahmin edilmektedir (KB, 2018). Su ürünleri yetiştiriciliği üretimi ve işleme teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak su ürünleri ihracatında da önemli bir artış görülmektedir. 2002 yılında 27 bin ton olan ihracat, 2018 yılında 177 bin tona, değer olarak da 97 milyon dolardan 952 milyon dolara çıkmıştır. Bu gelişme son yıllarda oldukça hızlanmış olup gelecek beş yıllık dönemde de ihracattaki artışın sürmesi beklenmektedir (KB, 2018). Su ürünleri yetiştiriciliğinin 2019-2023 yılları arasında üretim miktarlarının tahmin edilmesinde, balık yetiştiriciliği iç su ve deniz balık yetiştiriciliği olmak üzere iki farklı aşamada analiz yapılmıştır. İç su balık yetiştiriciliğinde alabalık üretim miktarı tahmin edilirken, deniz balık yetiştiriciliğinde ise levrek ve çipura üretim miktarları tahmin edilmiştir. Modelde kullanılan değişkenlerin tespit edilmesinde daha önce yapılmış akademik çalışmalar ve konu uzmanlarının görüşlerinden faydalanılmış olup, incelenen değişkenlerin bir kısmı otokorelasyon sorunu nedeniyle modelden çıkarılmıştır. Alabalık, levrek ve çipura yetiştiriciliği üretim miktarı tahminlerinde modele dahil edilen değişkenler Tablo 29’da yer almaktadır. Tablo 29. Üretim miktarı tahmininde modele dahil olan değişkenler İç su Balık Yetiştiriciliği Deniz Balık Yetiştiriciliği Alabalık satış fiyatı Çipura-Levrek satış fiyatı Alabalık yemi fiyatı Çipura-Levrek yem fiyatı Alabalık ihracat miktarı Çipura-Levrek ihracat miktarı 65 Modelde kullanılan değişkenlere ilişkin 2003-2018 yıllarına ait zaman serisi verileri kullanılmıştır. Modelde kullanılan değişkenlerin ana kütle ortalamaları, varyansların eşitliği, standart sapmalar ve kalıntılar arasındaki ilişkilerin (otokorelasyon); modelin varsayılan ölçütlerini sağlama durumları incelenmiş ve değişkenler modelde kullanılabilecek hale getirilmiştir. Toplam balık yetiştiriciliği üretim tahmini, alabalık, levrek ve çipura olmak üzere üç üretim tahmin modelinden elde edilen üretim miktarı tahminlerinden hesaplanmıştır. Oluşturulan ekonometrik model kullanılarak gelecek dönemler toplam balık üretim tahmini, iç su balık yetiştiriciliği (alabalık) ve deniz balık yetiştiriciliği (levrek ve çipura) olmak üzere iki farklı balık üretim tahmin modelinden elde edilen üretim miktarı tahminlerinden hesaplanmıştır. 2003-2018 verileri dikkate alınarak yapılan projeksiyona göre balık üretim miktarında tahmin edilen dönem boyunca artışlar yaşanmaktadır. 2018 yılında 114.497 ton olan alabalık üretim miktarının, 2019 yılında 115 bin tona, 2020 yılında 118 bin tona ulaşacağı öngörülmektedir. 2023 yılına gelindiğinde ise iç su alabalık üretim miktarının 126 bin ton olacağı tahmin edilmektedir. Deniz yetiştiriciliği üretim miktarı tahminleri incelendiğinde; 2018 yılında 193.595 ton olan çipura ve levrek üretiminin, 2019 yılında 231 bin tona ve 2023 yılında ise 402 bin tona ulaşması öngörülmektedir (Tablo 30). Tablo 30. Balık çeşitlerine göre 2019-2023 toplam üretim miktarı Yıllar İç su Balık Yetiştiriciliği Alabalık Üretim Miktarı (ton) Deniz Balık Yetiştiriciliği Çipura-Levrek Üretim Miktarı (ton) Üç Türün Toplamı (ton) 2018* 114.497 193.595 308.092 2019 115.416 231.714 347.130 2020 118.131 274.523 392.654 2021 120.846 317.332 438.178 2022 123.563 360.142 483.705 2023 126.275 402.951 529.226 * Gerçekleşen rakamlar 2019-2023 yılları arasında yapılan balık yetiştiriciliği üretim miktarı projeksiyonu sonucunda, mevcut girdi ve çıktı piyasalarında herhangi bir anormal değişim veya kriz yaşanmaması durumlarında üç türün yetiştiricilik üretim miktarının 2023 yılında 530 bin tona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Bu üretime deniz de yapılan alabalık üretimi ve diğer iç su ve deniz türlerinin üretimi de eklendiğinde toplam üretimin 550 bin tonu geçmesi beklenmektedir. Türkiye’de balık yetiştiriciliğinde, kapasite kullanım oranı 2018 yılında %65 civarındadır. 2023 yılı için belirlenen 66 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 600.000 ton üretim hedefinin gerçekleşmesi, tesislerin kapasite kullanım oranlarının artırılmasıyla ve yetiştiriciliğe yeni açılan alanlarda üretimin başlamasıyla sağlanabilecektir. Öngörüler göz önüne alındığında Türkiye’de balık yetiştiriciliği potansiyelinin yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, TAGEM tarafından 2018 yılı içerisinde gerçekleştirilen proje sonucunda özellikle küçük kapasitede balık yetiştiriciliği yapan işletmelerin desteklenmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu açıdan ele alındığında, uluslararası rekabeti olumsuz etkilemeyecek, Dünya Ticaret Örgütü ile yapılan anlaşmalar gereği doğrudan üretime bağlı olmayan destekleme mekanizmaları ile Türkiye balık yetiştiriciliği sektörünü desteklemek, sektörün gelişimine, kapasite kullanım oranının artmasına ve ihracat miktarının artışına olumlu etki yapacaktır. 5SEKTÖRE YÖNELİKPOLİTİKALAR 69 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi Sektörün gelişimine destek olmak için yapılan yasal düzenlemeler 1938 yılında gümrük vergi muafiyeti ile başlar, motor ve avcılık ekipmanları ithalatının kolaylaştırılması, 1952’den itibaren balıkçı gemilerinin teşvik edilmesi ve 1954 yılında banka kredisi kullandırılması ile devam eder. 1976 yılında balık avlama ekipmanları için gümrük vergisi muafiyeti ve banka kredisi kullanımında kolaylıklar uygulanır. 1982’de ekipman alımlarında vergi indirimi ve 1984’de sabit yatırımlara %25 devlet katkısı sağlanır. Bu süreç, su ürünleri avcılığını teşvik ederek üretim artışını sağlamayı hedeflemektedir. Daha sonra ise balıkçılık baskısını kontrol etmek için avcılığı sınırlandırıcı tedbirler gündeme gelmeye başlamıştır. 1990’ların başında yeni balıkçı gemisi lisansları sınırlandırılmış, fakat 3 özel durumda sınırlı sayıda lisans verilmesine izin verilmiştir (1994, 1997 ve 2002). Takip eden süreçte 1993 ve 2005 yıllarında banka kredisi kullanımı teşvik edilmiş ve 2004 yılında mazot teşviki sağlanmıştır (Üstündağ, 2010). Son yıllarda ise filodan gemi çıkarılmasına yönelik desteklemeler yapılmıştır. Her ne kadar balıkçılıkta 2000’li yıllardan önce pazarlamada görülen dereceleme, sınıflandırma, depolama ve paketleme hizmetlerinde yetersizlikler (Karataş, 1995) giderilmiş ve AB hijyen kuralları gereği birçok uygulamada sınıf atlanılmış olsa da, bazı balık halleri ve satış yerleri henüz istenilen normlara ulaşamamıştır. Yapılan birçok çalışmada; (Ulupınar, 1992; Genç, 1998; Çeliker vd., 2006; Dağtekin, 2008; Dağtekin ve Emeksiz, 2010; Zengin vd., 2012; Mutlu, 2012; İlhan, 2012; Üstündağ, 2013) balıkçılıkta ön plana çıkan çeşitli sorunlar ele alınmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. Bu çalışmalarda genel olarak, balıkçı gemilerinde boy uzatımına gidilmesinin ve ÖTV’siz mazot uygulamasının (2004 yılından sonraki araştırmalarda) av gücünü artırıcı etkileri, balıkçılar arasında işbirliğinin yetersizliği, balıkçıların sosyal güvencelerindeki eksiklikler, kooperatifçiliğin işlevsel olarak yeterince etkin olamaması, bunun için üreticinin pazarlamada etkin olacağı bir sisteme geçilebileceği, pazarlama organizasyonun taşıma, depolama ve pazar saydamlığı açısından yetersiz olduğu noktalar, işleme sektörünün yaygınlaştırılması, balık hallerindeki yetersizlikler ve yurtdışında olduğu gibi balık borsası tarzında bir oluşumun yapılabilirliği konularına vurgu yapılmıştır. Bu sorunları gidermede balıkçı kooperatiflerinin balıkçılık üzerinde yeterli bir işleve sahip olamadığı ve kooperatiflerin balıkçılık yönetiminde yeterince rol üstlenemedikleri ortaya konulmuştur (Knudsen, 1998). Balıkçılar arasında oto-kontrolün sağlanabilmesi için av sahalarının kullanımında kooperatiflere rol verilmesi, belirlenecek bazı türlerde stok büyüklüğü tespitini takiben kaynak paylaşımı uygulanması, balık işleme tesislerindeki ve özellikle balık unu tesislerindeki büyümenin önlenmesi önerileri dile getirilmiştir (Çeliker vd., 2006). Su ürünleri yönetiminde özellikle 2000’li yıllardan itibaren balıkçılık kaynaklarının korunmasına yönelik olarak av sezonunun süresi, bazı balıkların en küçük avlanma boyları, kıyıdan itibaren avlanma derinliği ve korunan alanlar gibi bazı düzenlemeler getirilmiştir. Ayrıca balıkçı gemisi sayısının sınırlandırılması, azaltılmasında, veri toplama, bilgi sistemi kurulması, balıkçı gemilerinin izlenmesi ve kontrolünde önemli adımlar atılmıştır. AB Ortak Balıkçılık Politikasına (OBP) uyum amacıyla gerekli altyapı ve kurumsal kapasitenin oluşturulmasında önemli gelişmeler de sağlanmıştır. Balıkçı idari binaları kurulmaya başlanmıştır. Ayrıca, yürütülen çeşitli AB 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR 70 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Projeleri ve Teknik Destek ve Bilgi Değişim Mekanizması (TAIEX) çalışmaları ile balıkçılık yönetimi ve denetim, üretici örgütlenmesi, sürdürülebilir yetiştiricilik gibi hususlarda AB mevzuatının takibi ve uyumlaştırılması süreci devam etmektedir. Avrupa Komisyonu yetkilileri ile yıllık olarak gerçekleştirilen ‘Balıkçılık Diyalog Çalışma Grubu Toplantıları’ ile sektörün sorunları, gündemdeki konular ve işbirliği alanları ele alınmaktadır. Denizlerde kıyıya yakın sularda bulunan balık çiftlikleri açık ve derin sulara taşınmış, modern ve ileri teknolojiler kullanılmaya başlanmış ve yetiştiricilik sahalarının belirlenmesi ile kiralamalar konusunda mevzuatta değişiklikler yapılmıştır. Bakanlığın 2011 yılında yeniden yapılanmasıyla BSGM kurulmuş ve sektörün sahiplenilmesi ve yönetilmesinde önemli bir adım atılmıştır. Su ürünleri stokları üzerindeki av baskısının azaltılması için 2002 yılından itibaren deniz balıkçı filosuna yeni gemi girişi yasaklanmıştır. Bu durum av baskısının daha da artmasının önüne geçmek anlamında olumlu bir adım olmuştur. Filodaki balıkçı gemilerinin artışının durdurulmasına ilaveten 2012-2018 yılları arasında uygulanan geri alım programıyla gemi sayıları azaltılmıştır. Bu sayede 10 metreden büyük balıkçı gemilerinden 1264 adedi geri alınarak ruhsatları iptal edilmiş ve filodan çıkarılmıştır. Filoya yeni gemi girişinin önlenmesi ve geri alım programıyla gemi sayısının azalmasına karşın, filodaki mevcut gemilerin motor gücü ve hacimleri artmakta, kullandıkları av araç – gereçlerinin ve teknolojik donanımların kapasiteleri yükselmektedir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından 2004 yılından itibaren diğer deniz taşıtlarına verildiği gibi, balıkçı gemilerine de ÖTV’siz yakıt verilmektedir. Bu durum, balıkçı gemilerinin işletme maliyetlerini düşürme yönünden balıkçıların menfaatine olmuştur. 2017 yılında başlatılan yeni bir uygulama ile geleneksel balıkçılık yöntemleri ile avcılık yapan küçük ölçekli balıkçılar da destekleme kapsamına alınmıştır. Böylece, deniz ve iç sularda avcılık yapan balıkçıların avcılık ve sosyo-ekonomik durumları ile ilgili veriler kayıt altına alınırken, balıkçılar da ekonomik açıdan desteklenmiştir. Su ürünleri yetiştiriciliği üretimin artırılması, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla su ürünleri yetiştiriciliği 2003 yılından itibaren destekleme kapsamına alınmıştır. Yıllar içerisinde ihtiyaçlar ve gelişmeler doğrultusunda güncellenerek sürdürülen yetiştiricilik desteklemeleri sektörün hızlı gelişmesine, üretimin ve dış ticaretin artmasına önemli bir katkı sağlamıştır. Çipura, levrek ve alabalık yetiştiriciliğinde üretim artışı sağlanmış, yeni türlerin yetiştiriciliğine geçilmiştir. İhracatta hızlı yükseliş görülmüştür (KB, 2014). Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatiflerince balıkçılara ve su ürünleri yetiştiricilerine düşük faizli yatırım ve işletme kredileri kullandırılması yeni yatırım, kapasite artışı, bakım onarım ve teknoloji yenileme gibi faaliyetler için gerekli finansmanın karşılanmasına katkı sağlamaktadır. IPARD programı kapsamında su ürünleri işleyen işletmeleri AB standartlarına yükseltmek ve modernizasyonuna katkıda bulunmak amacı ile %40-50 arasında değişen oranlarda hibe verilmektedir. Ayrıca kültür balıkçılığı üretimine de %55-65 arasında değişen oranlarda hibe verilmektedir. Su kaynaklardaki mevcut popülasyonun muhafazası ve artırılması, yeni açılan kaynakların en verimli şekilde değerlendirilmesi amacıyla göl ve göletler balıklandırılmaktadır. Doğal stoklarının takviyesi ve su ürünleri üretiminin 71 artırılması amacıyla yürütülen balıklandırma programı kapsamında; 2010-2016 yılları arasında su kaynaklarına yıllık 3,5-5,2 milyon adet arasında sazan balığı bırakılmıştır. 2017 yılında 61 ildeki 590 adet su kaynağına (göl gölet) toplam 6 milyon adet yavru sazan balığı bırakılmıştır. Ayrıca, 2010-2017 yılları arasında DSİ Genel Müdürlüğü tarafından yıllık ortalama 26 milyon pullu sazan balığı ile 100 baraj gölü balıklandırılmıştır. Su ürünleri ile ilgili iş ve işlemleri düzenleyen ve 1971 yılından beri yürürlükte olan 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, sürdürülebilir balıkçılık yönetiminin sağlanması ve su ürünleri kaynaklarının yönetiminde güncel ihtiyaçlara cevap verebilmek amacıyla yeniden gözden geçirilmiş ve hazırlanan değişiklik teklifi 6.11.2019 tarihinde TBMM’de kabul edilmiştir. Kanun değişikliği 22.11.2019 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmış olup, ikincil mevzuatta güncellemeler yapılması gerekmektedir. BSGM’nin kurulmasının ardından “Ulusal Balıkçılık Veri Toplama Programı” uygulamaya konulmuş, av çabası - av miktarı verileri ile önemli türlerde biyolojik verilerin toplanması çalışmaları başlatılmıştır. Deniz balıkçılığı ile ilgi verilerin toplanmasında 2014 yılından itibaren TOB ve TÜİK işbirliğinde aylık anketler yapılmaya başlanmıştır. Denizlerde su ürünleri avcılığı faaliyetlerinde bulunan 12 metre ve üzeri balıkçı gemilerinin avcılık faaliyetlerinin izlenmesi ve avcılığa ilişkin verilerin toplanması amacıyla 2016 yılında Balıkçılık Bilgi Sistemi (BAGİS) faaliyete geçirilmiştir. BAGİS kapsamındaki 1500 geminin avcılık faaliyetleri GSM ve uydular aracılığıyla takip edilmektedir. Balıkçı gemilerinin avcılık verileri elektronik seyir defteri aracılığıyla toplanmaya başlanmıştır (BSGM, 2017). TAGEM’in Su Ürünleri Araştırma Projesinin başlayışından bu yana 202 adet alt araştırma projesi yürütülmüştür. 2019 yılında başlatılan 8 adet ar-ge projesi ile birlikte, halen 46 adet araştırma projesi yürütülmektedir. Karadeniz hamsi stoklarının izlenmesi ve av baskısının tespitine yönelik olarak TÜBİTAK 1007 kapsamında kamu araştırma projesi yürütülmüş, akustik yöntemle stoklar belirlenmiştir. Önemli pelajik balık türleri (hamsi, istavrit, çaça, lüfer, palamut) stokları son on yılda izlenmekte ve Bakanlık’a rapor edilmektedir. Ülkesel su ürünleri ıslah ve yetiştiriciliği projesi kapsamında 23 balık türü ve midye vb. deniz canlıları konusunda araştırmalar yapılmış 8 yeni türün (deniz alabalığı, grenyüz, fangri, mercan, minekop, sinagrit, sivri burun karagöz) ticari üretimi başlatılmıştır. Deniz ve iç sularda yapılan balıkçılık yönetimi, stok çalışmaları ve çevresel izleme altında 22 proje çalışması yürütülmektedir. Araştırma gemilerinde akustik sörvey vb. yeni teknolojiler sürekli kullanılır hale getirilmiştir. Yasal düzenlemeler için esas oluşturacak üreme zamanı, avlanma boyu, kritik önemli bölgeler vb. veriler elde edilmiştir. Çevresel izleme çalışmaları ile denizlerde ve göllerde kirlilik durumu, oşinografik ve limnolojik verilerin izlenmesi sağlanmıştır. Ortasu trolü, karides seperatörü vb. gibi yeni av araçları modifiye ve geliştirilmesi ile balıkçılıkta çevreye zararlı etkisi olan av araçlarının modifiye edilmesi veya dünyada avcılıkta kullanılan yeni av araçlarının Türkiye’deki uygulamalara adaptasyonu için çalışmalar yürütülmektedir. Trabzon’da Ulusal Su Ürünleri Gen Bankası kurulması, su ürünleri genetik veri tabanı oluşturulması amacıyla ülke genelinde örnekleme çalışması başlatılmıştır. Önemli ticari su ürünleri genetik kaynakları Bakanlık adına tescil edilmiştir. Bu amaçla 2014 yılında su ürünleri genetik kaynaklarından Karadeniz alabalığı, Karadeniz kalkanı, kerevit ve Akdeniz midyesi; 2017 yılında hamsi, Van Gölü inci kefali, tedavide kullanılan doktor balıklar tescil edilmiştir. Su ürünleri genetik kaynaklarının muhafaza altına alınması, tanımlanması, sürdürülebilir kullanımı, biyolojik çeşitliliğin korunması ve tescili amacıyla 2012 yılında iki adet, genetik kaynakların yurt dışına çıkışına 72 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 ilişkin 2015 yılında bir adet yönetmelik çıkartılmıştır. Gen kaynakları hakkındaki mevzuat 2017 yılında tek yönetmelik altında toplanarak taslak metin hazırlanmıştır. Doğal stokların devamlılığı için nesli tehlike altında olan bazı türlerde (kalkan, deniz alabalığı vb.) balıklandırma çalışmaları yürütülmüştür. IPA kapsamında “Türk Balıkçılık Sisteminde Stok Değerlendirmenin Başlatılması” teknik yardım işbirliği ile enstitü altyapıları geliştirilmeye çalışılmıştır. Avrupa ülkelerinin midye ve diğer çift kabuklu yumuşakça ihracatına kısıtlama getirildiği için, Üretim Alanlarında İzleme Programı ve Toksik Algler konusunda iki ayrı rapor hazırlanarak AB’ye sunulmuştur. Van Gölü inci kefali stokları ile diğer iç sularda ticari su ürünleri stoklarının izlenmesine yönelik izleme çalışmaları başlatılmıştır. Trabzon’da Su Ürünleri Gen Bankası ve Biyoteknoloji Merkezi kurulması için 14 milyon TL bütçe ile yatırım projesi başlatılmıştır. Isparta’da 12 milyon TL bütçe ile kurulacak olan Limnolojik Araştırmalar Merkezi’nin yapımı başlatılmıştır. Antalya Akdeniz Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü’nün ileri ar-ge merkezine dönüştürülmesi için yeni yatırım projesi başlatılmıştır. Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü bünyesinde önemli ticari tür olan kerevitin üretimi ve doğal stokları koruması amacıyla Kerevit Araştırma Merkezi kurulmuştur. Karadeniz’de SÜRAT Araştırma-1 gemisi 2012 yılında 1 milyon TL harcanarak modernize edilmiştir. Akdeniz ve Ege Denizlerinde ve uluslararası sularda da araştırma yürütmek üzere ARAMA-1 Araştırma ve Kontrol Gemisi 2014 yılı ekim ayında denize indirilmiştir. Geminin ismi sonradan AKDENİZ ARAŞTIRMA 1 olarak değiştirilerek faaliyetlerine devam etmektedir. Bakanlık tarafından; Türkiye’de ilk defa tamamı kamu kaynağı kullanılarak, “Denizlerin Terkedilmiş Av Araçlarından Temizlenmesi Projesi” 2014 yılında uygulamaya konulmuştur. Proje ile Türkiye denizlerinin av sırasında istenmeden kopan ve terk edilmiş olan av araçlarından temizlenerek hayalet avcılığının önüne geçilmesi kayıp av araçlarına takılarak ölen su ürünlerinin ekonomik kaybının azaltılması bununla birlikte su ürünleri kaynaklarının ve ekosistemin korunması amaçlanmıştır. Proje 2014-2018 yılları arasında, Adana, Balıkesir, Hatay, İstanbul, İzmir, Mersin, Muğla, Sinop, Bursa, Çanakkale, Konya ve Isparta İllerinde yürütülmüş olup 577 adet lokasyonda 63.697 dekar alan taranarak, 448.750 m2 ağ ve 4.420 adet sepet çıkartılmıştır. 5.2. Uzun Dönemli Gelişme Eğilimleri Su kaynakları, iklim değişikliğinden, endüstriyel ve evsel kökenli kirlilikten ve yapılaşmadan olumsuz etkilenmektedir. Teknolojinin ve sanayinin gelişmesi, artan nüfus ve gelişen ihtiyaçlar doğal kaynakların daha fazla kullanılmasına, kaynakların yıpranmasına ve kirlenmesine neden olmaktadır. Gerekli önlemler alınmazsa, su kaynaklarının kirlenmesi, yaşam alanlarının bozulması, iklim değişikliği ve su ürünleri stoklarının azalması gibi olası nedenlerden dolayı avcılık üretiminin olumsuz etkileneceği ve su ürünleri avcılık üretim miktarının daha fazla artmayacağı tahmin edilmektedir. Su ürünleri kaynaklarını korumak, kaynakların sürdürülebilir kullanımını sağlayabilmek, ulusal ve uluslararası yükümlülükleri yerine getirebilmek için su ürünlerinde denetim ve kontrol hizmetlerine ağırlık verilecektir. 73 Ülke suları dışında avcılık için daha fazla imkan sağlanmaya çalışılacaktır. Avcılık, yetiştiricilik ve işleme sektöründe teknoloji kullanımı daha da artacaktır. Yetiştiricilik üretiminin artmaya devam edeceği ve toplam üretim içerisindeki payının yükseleceği beklenmektedir. Yetiştiricilikteki gelişme beraberinde dışarıdan alınan yem hammaddeleri olan balık unu ve yağı ithalatının daha da artmasını gerektirecektir. Su ürünleri sektörü dışındaki diğer bazı sektörlerin de su kaynaklarını kullanmak istemeleri nedeniyle, bu kaynakların paylaşımında daha fazla zorluklar ve kısıtlamalar olması muhtemeldir. Bu durum, mevcut su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin kapasite artırmalarını veya yeni tesislerin kurulmasını güçleştirecektir. Yetiştiricilik için kullanılacak su kaynaklarının sınırlı olması, yetiştiricilikte teknolojinin gelişmesi ve yaygınlaşmasıyla kapalı devre ve entegre sistemler gibi daha az su kullanan ve çevre dostu sistemlerin kullanımı artacaktır. Su ürünleri yetiştiriciliği üretimi ve işleme teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak su ürünleri ihracatı artmaya devam edecektir. Ancak, Türkiye menşeli yetiştiricilik ürünlerinin özellikle Avrupa pazarında daha yüksek fiyatlardan satılması ve ihracat değerinin artırılması yönünde çalışmalar yapılmalıdır. Özellikle dış pazarlardaki rekabet gücünün ve karlılığın artırılması amacıyla işlenmiş ürün çeşitliliği artacak ve gıda güvenirliğini temin amacıyla üretimde sertifikasyon sistemi yaygınlaşacaktır. Ekonomik ve sosyal gelişme yanında sağlıklı beslenme bilincinin artmasıyla su ürünleri tüketiminin artması beklenmektedir. Balık ununa alternatif canlı yem kaynaklarının üretimiyle ilgili çalışmaların başlatılacağı, alglerden balık yemi olarak daha fazla faydalanılacağı öngörülmektedir. Su ürünlerinde biyoteknoloji uygulamalarının yaygınlaşması beklenmektedir. Sektörün gelişimi için AB politikalarının takibi ve uyumluluğu yönünde çalışmalara ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi yönündeki projelere devam edilecektir. 5.3. 2019-2023 Dönemi Politikaları Teknolojinin ve sanayinin gelişmesi, artan nüfus ve gelişen ihtiyaçlar karşısında doğal kaynakların yıpranması ve kirlenmesinin önlenmesi için tedbirler alınmalı, kaynakların korunması için kamuoyunda farkındalık oluşturulmalıdır. Su ürünleri üretim alanlarının genişliği ve filonun büyüklüğü dikkate alınarak daha fazla kontrol ve denetim etkinliği sağlayacak çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır. Yasa dışı, kural dışı avcılığın önlenmesi ve cezalarda caydırıcılığın sağlanması için daha fazla gayret gösterilmelidir. Filodaki mevcut gemilerin kapasite, teknolojik donanım ve av güçlerindeki artışın su ürünleri stokları üzerinde oluşturduğu av baskısı azaltılmalıdır. 74 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Belirlenen karaya çıkış noktalarında, avlanan ürünlerin karaya çıkarıldığı anda kontrol edilerek kayıt altına alınması uygulaması tam olarak başlatılmalıdır. Balıkçı idari binaları ve personel ihtiyaçları giderilmelidir. Balıkçı barınaklarının alt ve üst yapı eksiklikleri giderilmelidir. Güncel ihtiyaçlara cevap verebilmek amacıyla 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun güncellenmesi için yapılan değişiklikler 6.11.2019 tarihinde TBMM’de kabul edilmiştir. Kanun değişikliği 22.11.2019 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmış olup, ikincil mevzuatta güncellemeler yapılması gerekmektedir. Balıkçı gemilerinin ülke suları dışında avcılık yapma imkanlarının genişletilmesi için potansiyel ülkelerle görüşme ve anlaşmalar yapma konusunda gayret gösterilmelidir. Mevcut su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin kapasite artırmalarını veya yeni tesislerin kurulmasını güçleştirecek bürokratik işlemlerin azaltılmasına yönelik politikalar geliştirilmelidir. Su kaynaklarının sektörler arasında paylaşımından kaynaklanan problemlerin su ürünleri üretimini olumsuz etkilememesi için kaynak yönetim politikaları geliştirilmelidir. Denizdeki su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin kafeslere yem sevk edilmesi, balık boylama, hasat edilen ürünün karaya çıkarılması gibi yetiştiricilik faaliyetlerinde kullanmak üzere karaya çıkış noktalarında ihtiyaç duydukları kıyı alanları sağlanmalıdır. Yetiştiricilik tesisleri; yeni teknolojilerin kullanımı, daha az su ve enerji kullanımı, çevre dostu yetiştiricilik yöntemlerinin kullanılması konularında teşvik edilmelidir. Yetiştiricilik tesislerine ve yetiştiricilik ürünlerine yönelik kamuoyundaki bilgi eksikliği giderilmeli ve bilgi kirliliğinin önüne geçilmelidir. Bunun için tanıtım ve bilinçlendirme faaliyetlerine ağırlık verilmelidir. Balıkçının ve üreticinin sattığı ürünün fiyatının belirlenmesinde söz sahibi olacağı ve daha fazla kazanacağı pazarlama politikaları uygulanmalıdır. Gerek ülke içerisinde gerekse ihracata sunulan ürünlerde katma değeri yüksek olan işlenmiş ürünlerin payı artırılmalıdır. Girdi tedariki, pazarlama ve karşılaşılan sorunların çözümünde üretici birlikleri ve kooperatiflerin etkinliğini ve gücünü artıracak politikalar geliştirilmelidir. Su ürünleri tüketiminin artırılması için çeşitli etkinlikler yapılmalı, kamuoyunda farkındalık ve bilinçlendirme oluşturmak için kitle iletişim araçları ve sosyal medya kullanılmalıdır. Özellikle ilk ve orta öğretimde su ürünleri tüketiminin önemi vurgulanmalıdır. Tüketimde lokalizasyonu ve mevsimselliği azaltarak tüketim miktarını artırmak için işlenmiş ürün çeşitliliği ve miktarı artırılmadır. İşlenmiş ürün üretim ve dağıtım kanallarını yaygınlaştırıcı politikalar geliştirilmelidir. Son yıllarda stok araştırmalarına önem verilmesine karşın henüz uzun yılların veri serileri oluşmamıştır. Stoklar üzerinde sürekli izleme çalışmalarına önem verilmelidir. Su kaynaklarının ve su ürünleri stoklarının yönetimi için alan ve tür bazlı yönetim planları hazırlanmalıdır. Balıkçılık yönetimde, kararlar almada ve istatistik üretiminde ihtiyaç duyulan idari kayıt ve araştırma verilerindeki eksiklikler giderilmelidir. 75 Balık ununa yerine kullanılabilecek ve ya balık unu kullanımını azaltacak alternatif canlı yem üretimleri destekleme kapsamına alınmalıdır. Yem hammaddesi olarak kullanılabilecek alg üretimi teşvik edilmelidir. Su ürünlerinde verim artışı ve maliyet avantajı sağlayan biyoteknoloji uygulamaları desteklenmelidir. İç sularda ticari değeri yüksek olan türlerin av miktarının azalmasına karşı önlemler alınmalı, biyo-istilaya karşı yöntemler geliştirilmelidir. Uygun ülkelerde su ürünleri yetiştiricilik faaliyetleri yapmak için Sudan örneğinde olduğu gibi yurtdışında yetiştiricilik alanları kiralanmalıdır. Bu alanlarda ticari öneme sahip türlerin yetiştiriciliği yapılarak Türkiye’ye girişi ve diğer ülkelere satışı sağlanmalıdır. Bakanlık merkez ve taşra birimleri ile araştırma enstitülerinde görev alan personelin niteliğini arttıracak tedbirler ve politikalar hayata geçirilmelidir. Uluslararası kuruluşlarda etkinlikler arttırılmalı, bu kuruluşların karar organlarında görev alma konusunda girişimler yapılmalıdır. Nitelikli öğrenci yetiştirmek için su ürünleri fakülteleri öğrencilerinin son sınıfta en az bir dönem uygulama stajı yapması için girişim başlatılmalıdır. Su ürünleri fakültelerinin danışma kuruluna BSGM’den üye eklenmesi için girişimde bulunulmalıdır. Uluslararası kuruluşlarla ve AB ile işbirliği alanları sektör çıkarlarına uygun olarak sürdürülmelidir. AB mevzuatına uyum kapsamında ve bu yönde kurumsal kapasitenin geliştirilmesi amacıyla yürütülecek AB projeleri ve etkinlikleri arttırılmalıdır. Deniz avcılığının komşu ülkeleri ilgilendiren yönleri ile ilgili olarak; Ege (Yunanistan), Karadeniz (Ukrayna, Romanya, Gürcistan, Bulgaristan, Rusya), Akdeniz (Kıbrıs, Suriye, Lübnan) ülkeleri ile Afrika’nın doğu ve batısı olmak üzere kamu diplomasisi ve sektörel yaklaşım olarak ele alınmasının uygun olacağı düşünülmektedir. 1998 yılında Afrika Eylem Planının hayata geçmesi ve 2005’te “Afrika Yılı” ilan edilmesiyle başlayan süreçte Doğu Afrika (Sudan, Somali, Cibuti, Kenya, Tanzanya, Komor Adaları, Mozambik), Batı Afrika’yla (Moritanya, Senegal, Gambiya, Gine, Kamerun) su ürünleri sektörü ilişkilerinin çok yönlü olarak politikalarda belirgin hale gelmesi önem arz etmektedir. Su ürünleri sektörü tedarik zinciri ile sanayisinin ihracata dönük potansiyellerinin öne çıkarılması dış ticarette önemli bir faktördür. Tersanecilik, uzmanların eğitimi, balık işleme, pazarlama, modern avcılık yöntemleri, paketleme ve muhafaza yöntemleri konularına özellikle Afrika için sektör belgelerinde yer verilmesi, dışa dönük bir bakış açısı kazanılması noktasında faydalı olacaktır. Su ürünleri sektörünün yukarıdaki bölümlerde özetlenen gelişimi, sorunları ve çözüm önerileri konusunda sektör ile ilgili paydaşların katılımıyla düzenlenen çalıştayda tespit edilen sorunlar ve bu sorunların çözümüne yönelik hazırlanan eylem planları Tablo 31’de yer almaktadır. 76 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. Su ürünleri sektörü sorun alanları ve eylem planları 1. Su Ürünleri Avcılığı No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Karaya çıkarılan avın kontrolü, kayıt altına alınması ve av miktarının belirlenmesindeki yetersizlikler Avlanan ürünlerin belirli noktalardan karaya çıkarılması sağlanarak, karaya çıkış sırasında denetim, kontrol ve kayıt işlemlerinin yapılması Avlanan ürünlerin karaya çıkarıldığı balıkçı idari binalarının bulunduğu barınaklarda kontrol, denetim ve kayıt edilmesi sisteminin uygulamaya konulması 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun ve ilgili ikincil mevzuatın güncellenmesi, AB mevzuatına uyum sağlanması Personel istihdamının sağlanması, Karaya çıkış noktalarındaki balıkçı idari bina sayılarının artırılması, Balıkçı idari binaları yapımının projelendirilmesi, önceliklendirilmesi ve bütçelendirilmesi, Balıkçı idari binaların gerekli teçhizat ile donatılması, Balıkçı barınaklarının imar planı sorununun çözülmesi Taşıt aracı temin edilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Su Ürünleri Kooperatifleri 77 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 2 İllegal avcılık Yasadışı kural dışı, kayıt dışı avcılığın önlenmesi, hedef dışı ve ıskarta avcılığın azaltılması Su ürünleri avcılığında koruma ve kontrol tedbirlerinin artırılması, Denetim sayısı ve etkinliğinin artırılması, Denetim ve kontrollerde görevli personel sayısının artırılması, Su ürünleri mühendisi istihdam edilmesi Kolluk kuvvetlerinin denetim ekibine desteğinin artırılması, 1380 Su Ürünleri Kanununun ve ilgili ikincil mevzuatın güncellenmesi, Balıkçılık aktivitelerinin kontrolünde su ürünleri kooperatiflerinin rolünün mevzuat yoluyla artırılması Kontrol ve denetimlerde Balıkçı Gemilerini İzleme Sisteminin (BAGİS) kullanılmasıyla etkinliğin artırılması, Balıkçı idari binalarının bulunduğu barınaklarda sürekli olarak karaya çıkış kontrolleri yapılması Denetimlerin kolaylaştırılması için av araçlarının standartlaştırılması, markalanması ve etiketlemesi, Koruma bilincinin geliştirilmesi yapılması Tarım ve Orman Bakanlığı İçişleri Bakanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Su Ürünleri Kooperatifleri, Üniversiteler 78 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 3 Aşırı avcılık baskısı Av baskısının azaltılmasına yönelik tedbirler alınması Su ürünleri avcılığına getirilen yer zaman, süre, av aracı, av boyu gibi düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve mevzuatının güncellenmesi, Karaya çıkış kontrolleri ile düzenlemelere uyumun denetlenmesi, Tür ve bölge bazlı avcılık izinleri geliştirilmesi, Balıkçıların alternatif geçim kaynaklarına yönlendirilmesi (turizm, yetiştiricilik vs.) İçişleri Bakanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Su Ürünleri Kooperatifleri 4 Artan teknoloji kullanımıyla balıkçı filosunun kapasitesinin artması Uzak denizlerde açık deniz balıkçılığının geliştirilmesi Ülkelerle ikili anlaşmaların yapılması ve devlet garantisinin olması Ulusal mevzuatta güncelleme yapılması, Hedef ülkelerin belirlenmesi, Balıkçıların yönlendirilmesi ve teşvik edilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Dışişleri Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, Su Ürünleri Kooperatifleri 79 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 5 Balıkçı barınaklarındaki alt ve üst yapılardaki eksiklikler Balıkçı barınaklarının alt ve üst yapı eksikliğinin giderilmesi Kıyı Kanunu ve ilgili mevzuatta güncelleme yapılması, Balıkçı Barınakları Yönetmeliğinde güncelleme yapılması, Avlanan ürünün karaya çıkarılması sırasında ve sonrasında ihtiyaç duyulan yapıların sağlanması, Balıkçı barınaklarında soğuk depo ve perakende satış yeri yapılması, Balıkçıların kıyıdaki yaşam ve çalışma alanlarının iyileştirilmesi, Planlama ve önceliklendirme yapılarak gerekli bütçenin ayırılması, Mevzuata aykırı yapıların ortadan kaldırılması ve balıkçılık yapılarının amaç dışı kullanımının engellenmesi, Kooperatiflere yetki verilmesi için mevzuat değişikliği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 80 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 6 Küçük ölçekli balıkçılıkta gelir seviyesinin düşüklüğü Küçük ölçekli geleneksel balıkçılığın desteklenmesi Küçük ölçekli balıkçının tanımlanması, Balıkçılık turizminin yapılabilmesi için mevzuatın düzenlenmesi Küçük ölçekli balıkçılığın sosyo-ekonomik durumunun iyileştirilmesi ve gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi (turizm vb.), Avcılık düzenlemelerine uyumunun artırılması, Küçük ölçekli balıkçılık desteklerinin artırılması, Sosyal güvenlik ve sağlık imkanlarının sağlanması, İç sularda kiralamanın gözden geçirilmesi Kayıt dışılığın önlenmesi, Kredi temini ve ödeme kolaylıkları getirilmesi, Tarım ve Orman Bakanlığı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Su Ürünleri Kooperatifleri 7 Yasal mevzuattaki yetersizlikler 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununda yapılan değişiklik sonrasında ikincil mevzuatın güncellenmesi “1380 sayılı Kanunun Güncellenmesi” maddesi çıkarılacak İkincil mevzuatta gerekli güncellemelerin yapılması Tarım ve Orman Bakanlığı İlgili tüm Bakanlıklar, Kurum ve Kuruluşlar, Su Ürünleri Kooperatifleri, Üretici Birlikleri, STK’lar 81 Tablo 31. devamı... 2- Su Ürünleri Yetiştiriciliği No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Yetiştiricilik tesislerinin üretim kapasitelerinin tamamını kullanmaması Mevcut yetiştiricilik tesislerinin kapasite kullanım oranının arttırılması Kapasite kullanım oranı düşük olan yetiştiricilik tesislerinin kapasite kullanım oranını arttırmasına yönelik teşvikler, tedbirler ve yaptırımlar geliştirilmesi Yetiştiricilik sektörünün finansman kaynaklarına erişiminin kolaylaştırılması, Pazarlama ve ihracat imkanlarının geliştirilmesi, Karadeniz’de alabalık ve levrek, üretiminin artırılması, Mevcut yetiştiricilik tesislerinin kapasite miktarlarının güncellenmesi, Küçük ölçekli işletmelerin desteklenmesi Navlun bedellerinin devlet tarafından desteklenmesi, THY ile işbirliği yapılarak uçak nakliye bedellerinde indirim sağlanması Yem maliyetinin düşürülmesi, Tarım ve Orman Bakanlığı Hazine ve Maliye Bakanlığı, THY, Su Ürünleri Üretici Birlikleri 82 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 2 Yetiştiricilik alan ihtiyaçları Yetiştiriciliğe uygun yeni alanların belirlenmesi ve yeni yetiştiricilik tesislerinin kurulması Karadeniz’de alabalık ve levrek, Akdeniz’de çipura, levrek ve yeni türlerin üretimi için yeni yetiştiricilik alanlarının belirlenmesi, Kabuklu ve yumuşakça yetiştiricilik alanlarının belirlenmesi, Deniz suyunu karada kullanan yetiştiricilik tesislerinin kurulması Yetiştiricilik izin ve onay süreçlerinde bürokratik işlemlerin azaltılması Yetiştiricilik alanları envanter çalışmasının güncellenmesi, Tarım ve Orman Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 3 Yetiştiricilik alanlarının kullanımında yaşanan sorunlar Yetiştiricilik alanlarının kullanımında karşılaşılan problemlerin giderilmesi Belirlenen yetiştiricilik alanlarının çevre düzeni planlarına işlenerek yasal düzenlemesinin yapılması, Yetiştiricilik tesislerinin su kullanım hakkının korunması ile ilgili mevzuat güncellemesi İç sularda göl, gölet ve barajların taşıma kapasitelerinin belirlenmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Valilikler, Belediyeler, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 83 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 4 Islah ve yeni türlerin kültüre alınması çalışmalarının yetersiz olması Mevcut tür ıslah çalışmalarının arttırılması ile ekonomik değeri yüksek yeni türlerin yetiştiriciliğe alınması ve yaygınlaştırılması Su ürünleri yetiştiriciliğinde kullanılmak üzere yem amaçlı sucul canlıların üretiminin teşvik edilmesi, Akvaryum balıkları üretiminin teşvik edilmesi ve ithalatın azaltılması, IPARD desteklerinden faydalanılması Kabuklu ve yumuşakça yetiştiriciliğinin geliştirilmesi ve kuluçkahanelerinin kurulması Risk analizi yapılarak yeni türlerin yetiştiriciliğinin yapılması, Yetiştiricilik potansiyeli ve pazarlama imkanı yüksek balıkların, kabukluların, yumuşakçaların ve alglerin üretiminin artırılması, Yaygın olarak yetiştiriciliği yapılan türlerde ıslah çalışmaları yürütülmesi Üreticilerin bilgilendirmesi ve eğitim çalışması, demonstrasyon Küçük ölçekli işletmelerin desteklenmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Üniversiteler, Su Ürünleri Üretici Birlikleri 84 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 5 Kafeslerde yapılan yetiştiricilikte barınak sorunun yaşanması Deniz yetiştiricilik tesislerinin kıyı yapı ihtiyaçlarının giderilmesi Kıyı İmar Planı ve ilgili kanunlardan kaynaklanan mevzuat eksikliklerinin kurumlar arası işbirliğiyle giderilmesi Kıyıdan kafeslere yavru, yem nakli ve kafeslerde yetiştirilen ürünlerin karaya çıkarılmasında kullanılmak üzere balıkçılık kıyı yapılarında yetiştiriciler için gerekli alanların tahsis edilmesi, Depo alanları oluşturulması Kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon sağlanması, Balıkçı barınaklarının yetiştiricilik için kullanılması, Mevzuat değişikliği Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 6 Çevre dostu yetiştiricilik sistemlerinin yaygınlaştırılması Çevre dostu yetiştiricilik sistemlerinin teşvik edilmesi, Yetiştiricilik tesislerinin yenilenebilir enerji desteklerinden faydalanmasının sağlanması, Çevre dostu yetiştiricilik yapan tesislerin, uluslararası geçerlilikte sertifikalandırılması ve sertifikalı üretimin desteklenmesi Kapalı devre yetiştiricilik, akuaponik, entegre multitrofik yetiştiricilik sistemlerinin yaygınlaştırılması, Atıkların gübre olarak kullanımı gibi çevre dostu yeni sistemlerin geliştirilmesi Yetiştiricilikte kullanılan araç ve ürünlerin geliştirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Su Ürünleri Üretici Birlikleri 85 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 7 Üretim kalitesinde yaşanan sorunlar Yetiştiricilik üretim kalitesinin artırılması Kuluçkahanelerin modernizasyonunun sağlanmasına ve hastalıktan ari ve sertifikalı kuluçkahane sayısının arttırılmasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılması ve teşvik sistemi geliştirilmesi Kuluçkahane ve yavru balık tesisleriyle ve yetiştiricilik tesisleri arasında entegrasyon sağlanması, Lisanslı kuluçkahanelerin yaygınlaştırılması, Balık hastalıklarıyla mücadele yol haritasının belirlenmesi Yerli aşı geliştirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Üniversiteler, Su Ürünleri Üretici Birlikleri 86 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... 3. Su Ürünleri Kaynaklarının Yönetimi No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum / Kuruluş 1 Su ürünleri tür yönetim planlarında eksiklikler Su ürünleri tür yönetim planlarının hazırlanması Yönetim planlarının mevzuata işlenmesi Planların hazırlanması için ulusal komite oluşturulması Hamsi, çaça, lüfer, palamut, sardalya, barbunya, mezgit, kalkan, istavrit, beyaz kum midyesi gibi önemli ticari türlerin stoklarının belirlenmesi ve yönetilmesi için planlar hazırlanması, Nesli tehlikede olan türlere karşı tedbir alınması, Stoklar hakkında sürekli veri - bilgi toplanması ve değerlendirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 2 Koruma alanlarının yeterli olmaması Deniz ve iç su koruma alanlarının su ürünleri açısından izlenmesi ve yeni koruma alanlarının belirlenmesi Mevzuatta güncellenme yapılması ve ilgili mevzuatların uyumlaştırılması Kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon Mevcut koruma alanlarının izlenmesi, Hassas bölgelerde yeni koruma alanları belirlenmesi, Özellikle Karadeniz ve Marmara’da yeni koruma alanlarının oluşturulması Tarım ve Orman Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, KB, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar sağlanması 87 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum / Kuruluş 3 İklim değişikliği İklim değişikliğinin etkilerinden korunma önlemleri geliştirilmesi İklim değişikliğinin etkisini azaltmaya yönelik önlemler alınması İklim değişikliğinin stoklar üzerindeki etkisinin izlenmesi Projeksiyon yapılarak üretimin nasıl etkileneceğinin belirlenmesi ve geleceğe yönelik üretim planlanması Tarım ve Orman Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatifleri 4 İstilacı türlerin etkileri İstilacı türlerle etkin mücadelenin yapılması Mevzuat düzenlemesi ve özel avcılık izinleri verilmesi Yabancı (istilacı) türlerin yayılımının izlenmesi, Su kaynaklarındaki doğal stoklar üzerinde balon balığı, aslan balığı ve gümüşi havuz balığı gibi istilacı türlerin baskısının azaltılması, Bu türlerin ortamdan çekilmesi için çeşitli etkinlikler düzenlenmesi ve destekleme yapılması İstilacı türlerin yayılımını önlemek için bilinçlendirme faaliyetleri ile halkın bilgilendirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatifleri 88 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum / Kuruluş 5 Balıklandırma faaliyetlerindeki eksiklikler Balıklandırmanın program dahilinde ve tek bir kuruluşun koordinasyonunda yapılması Balıklandırma yapacak kurumların alt yapısının güçlendirilmesi Balıklandırma planı oluşturularak uygulamaya başlanması, Balıklandırma yapılan pilot alanlarda izleme çalışmaları yürütülmesi, Nesli tehlikede olan türlerin balıklandırma programına alınması Balıklandırma faaliyetlerinin tek elden yönetilmesi için mevzuat oluşturulması Balıklandırma faaliyetlerinin bir plan dahilinde tek elden koordine edilmesi ve kurumlar arası işbirliği sağlanması Bilinçlendirme ve halkın bilgilendirilmesi Biyogüvenlik şartlarının sağlanması Tarım ve Orman Bakanlığı, DSİ Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, KB, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 89 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum / Kuruluş 6 Su kaynakları üzerindeki olumsuz etkiler Su kaynaklarında yapılaşmanın stoklar üzerine etkilerinin azaltılması Yetiştiricilik tesislerinin su kullanım hakkının korunması ile ilgili mevzuat güncellemesi Göçmen balıkların göçlerini engelleyen baraj vb. yapıların revize edilmesi, Su kaynaklarına yapılacak yeni baraj vb. yapılarda balık geçitlerinin tesis edilmesi Su kaynaklarında yeni oluşturulan yapıların etkilerinin izlenmesi, Türe özgü balık geçitlerinin yapılması Tarım ve Orman Bakanlığı, DSİ Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 7 Sucul ekosistem üzerinde kirletici unsurlar Deniz ve iç su kaynaklarının kirleticilerin etkilerine karşı korunması Su kaynaklarının kirlilik yönünden sürekli izlenmesi, Su kirliliğin azaltılmasına yönelik tedbirlerin artırılması, Çevre koruma bilincinin geliştirilmesi Su kirliliğinin izlenmesi ve önlenmesi konusundaki mevzuatın güncellemesi ve ilgili mevzuatların uyumlaştırılması Kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon sağlanması Tarım ve Orman Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Üniversiteler, Belediyeler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İller Bankası 90 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... 4. Su Ürünleri İşleme, Değerlendirme ve Pazarlama No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Üretilen ürünlerin katma değerinin düşük olması Katma değeri yüksek su ürünleri üretimi ve ticaretinin arttırılması Katma değeri yüksek, nitelikli, işlenmiş ürün üretiminin teşvik edilmesi Ürün çeşitliliğinin artırılması, Doğrudan taze/ soğutulmuş ürünlerin satışı yerine çeşitli şekillerde işlenmiş ürünlerin satışının artırılması, Üreticinin kazancının artırılması, İstihdamın artırılması Tarım ve Orman Bakanlığı Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 2 İşleme sektöründeki eksiklikler Su ürünleri üretiminin yoğun olduğu bölgelerde tarıma dayalı organize ihtisas bölgesi kurulması İlgili mevzuatta gerekli değişikliklerin yapılması Özellikle yetiştiriciliğin yoğun olan bölgelerde işleme, pazarlama ve yan sanayiinin geliştirilmesi Üretilen su ürünlerinin işleme ve soğuk muhafazaya sevk edilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İhracatçı Birlikleri, Belediyeler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 3 Coğrafi işaretleme ve markalaşmada eksiklikler Su ürünlerinde ülke markasının oluşturulması, coğrafi işaretlemenin gerçekleştirilmesi Marka ve coğrafi işaret tescillerinin yapılması Türk levreği, çipurası, alabalığı ve Karadeniz hamsisi gibi markalaşma sağlanarak ihracatın artırılması ve dış pazarlarda rekabet gücünün artırılması Norveç somunu gibi Karadeniz somonu markası geliştirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 91 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 4 Balıkçı örgütlerinin pazarlamada etkin olmaması Avcılık ürünlerinin balıkçı örgütleri tarafından pazarlanmasının kolaylaştırılması ve teşvik edilmesi, Üreticinin kazancının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılması, Pazarlamada aracı sayısının azaltılması Balıkçı örgütlerinin ürün pazarlamasında alınan verginin azaltılması Balıkçı örgütlerinin pazarlama, işleme ve soğuk muhafaza tesis ihtiyaçlarının giderilmesi Balıkçı örgütlerinin balık hallerinde bürolarının bulunması Tarım ve Orman Bakanlığı Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Belediyeler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 5 İşleme sektörünün ihracatta istenilen seviyede olmaması Su ürünleri işleme, soğuk muhafaza, soğuk zincir, dağıtım ve ihracat sisteminin geliştirilmesi Serbest Ticaret Anlaşmalarında gümrük vergisi düzenlemesi yapılırken, yetiştiricilik ürünlerinde ve konserve gıdalarda yerli üreticiyi koruyucu tedbirler alınması, Su ürünleri işleme tesislerine bütün balık satışı da dahil olmak üzere ihracat izni verilmesi, Türk Gıda Kodeksi ile AB’nin mikrobiyoloji mevzuatının uyumu, Tedarik zincirinde soğuk dağıtım mevzuatının güncellemesi İşleme ve soğuk muhafaza tesislerinin alt yapı ihtiyaçlarının giderilmesi Soğuk zincirin takibinin yapılması STA ile ülkelere satılan ürünlerin vergi oranlarının düşürülmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 92 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 6 Menşei bilgisinin olmaması Ürün izlenebilirlik sisteminin geliştirilmesi İlgili mevzuatın güncellenmesi, Ürün izlenebilirliğinin teşvik edilmesi- Avcılık ürünlerinin av bilgilerinin bilinmesi ve karaya çıkış anından itibaren tüketicinin sofrasına ulaşıncaya kadar takip edilebilmesi, Yetiştiricilik ürünlerinin üretim aşamalarının bilinmesi ve tesisten çıkışından sofraya gelinceye kadar izlenebilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 93 Tablo 31. devamı... 5. Su Ürünlerinin Tanıtımı, Bilinçlendirme ve Tüketiminin Artırılması No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Su ürünleri kaynaklarının korunmasında yeterli bilincin olmaması Su ürünlerinin ve su ürünleri kaynaklarının tanıtımı ve koruma bilincinin arttırılması Su ürünleri ve sucul kaynaklar konusunda kamuoyunun bilgilendirilmesi, Biyo-çeşitlilik konusunda farkındalık faaliyetlerinin yürütülmesi, Genç nesillerin su ürünlerini tanımasının sağlanması, Kaynakları koruma bilincinin geliştirilmesi, Küçük yaşlardan itibaren koruma bilincinin yerleştirilmesi için ilkokuldan itibaren tanıtım yapılması, Etkinlikler düzenlenmesi, medya ve kitle iletişim kanallarının kullanılması, Kamu spotları, basılı ve görsel materyaller hazırlanması Tarım ve Orman Bakanlığı Millî Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı Sahil Güvenlik Komutanlığı, Üniversiteler, Belediyeler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 2 Tüketim bilincindeki eksiklikler Sektör çalışanlarının eğitim ve bilinç düzeyinin arttırılması Su ürünlerini ve su kaynaklarını koruma bilincinin geliştirilmesi, Eğitimler düzenlemesi, Etkinlikler düzenlenmesi, medya ve kitle iletişim kanallarının kullanılması, Kamu spotları, basılı ve görsel materyaller hazırlanması Tarım ve Orman Bakanlığı Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 94 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 3 Su ürünleri tüketiminin düşük olması Su ürünleri tüketiminin arttırılması Tüketimin teşvik edilmesi, Tanıtım faaliyetlerine ağırlık verilmesi, İşlenmiş ve dondurulmuş ürünlerin tüketiminin ve ürün çeşidinin artırılması, Balık tüketimi için tanıtım ve reklam faaliyetleri yürütülmesi, Okul ve yurtlarda su ürünleri tüketim günleri organize edilmesi, Etkinlikler düzenlenmesi, medya ve kitle iletişim kanallarının kullanılması, Kamu spotları, basılı ve görsel materyaller hazırlanması Su ürünleri desteklemelerinden tanıtıma pay ayrılması Kişi başına düşen su ürünleri tüketiminin arttırılmasına yönelik üretim, gıda ve sağlıkla ilgili kurumlar arasında işbirliği sağlanarak ortak çalışmalar yürütülmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Millî Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 4 Su ürünleri üzerindeki olumsuz propagandalar Yetiştiricilik başta olmak üzere su ürünlerine yönelik ön yargı ve bilgi kirliliğinin önlenmesi Sertifikasyonun teşvik edilmesi Balık tüketimini teşvik etmek için tanıtım ve reklam faaliyetleri yürütülmesi, Etkinlikler düzenlenmesi, medya ve kitle iletişim kanallarının kullanılması, Kamu spotları, basılı ve görsel materyaller hazırlanması Tarım ve Orman Bakanlığı Millî Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 95 Tablo 31. devamı... 6. Örgütlenme No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/ Kuruluş 1 Su ürünleri üretici bir liklerinin ve kooperatif lerinin etkin olmaması Balıkçı koo peratifleri ve üretici birlikle rinin etkinliği nin ve ekono mik gücünün artırılması Su ürünleri kooperatifleri ve üretici birliklerinin etkinliğinin artırılması ve ekonomik gücünün geliştirilmesine yöne lik olarak ilgili mevzuatta güncellemeler yapılması (1163 sayılı Kooperatifler Kanu nu, 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu, Su Ürünleri Toptan ve Perakende Satış Yerleri Yönetmeliği), Örgütlenmenin teşvik edilmesi ve ya pısının güçlendirilmesi için kooperatif ve birliklerin bürokratik işlemlerinde ve finansman ihtiyaçlarının karşılanmasında bazı kolaylıklar, indirimler veya muafiyeti sağlanmalıdır, Su ürünleri desteklemelerinde kooperatif ve birlik üyelik şartı getirilmesi veya üyele re avantaj sağlanması, Birliklerin kurulmasının kolaylaştırılması (en az 16 üretici sayısının azaltılması), Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafından balıkçılık mesleğinin tanımının yapılması Balıkçı örgütlerinin pazarlama, işleme ve soğuk muhafaza tesis ihtiyaçlarının gide rilmesi, Örgütlenmenin teşvik edilmesi, Üretilen su ürünlerinin pazarlanmasında kooperatif ve üretici birliklerinin daha fazla rol almasının ve satış yerleri açabil mesinin sağlanması, Kooperatif ve üretici birliklerinin su ürün leri ile ilgili ticari faaliyetler yapabilmesi nin kolaylaştırılması, Su ürünleri faaliyetlerinin denetiminde balıkçılık kooperatiflerine daha fazla rol verilmesi, Avlak sahalarının kullanılması ve kira lanmasında kooperatiflere daha fazla rol verilmesi, Balıkçılık kooperatiflerinin balıklandırma faaliyetlerinde daha fazla rol almasının sağlanması, Yetiştiricilik sahalarının belirlenmesi ve kullanımında üretici birliklerine daha fazla rol verilmesi Tarım ve Or man Bakanlığı Ticaret Bakan lığı, Hazine ve Maliye Bakanlı ğı, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlik leri 96 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... 7. Veri İhtiyaçları No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Üretim yapısı ve miktarına ilişkin verilerde eksiklikler Su ürünleri avcılığı ve yetiştiriciliği faaliyetleri ile ilgili idari kayıtların güçlendirilmesi Avlanan ürünlerin belirli noktalardan karaya çıkarılması sağlanarak karaya çıkış sırasında veri toplama ve kayıt işlemlerinin yapılması Su ürünleri stoklarının izlenmesi için balıkçılık faaliyetlerine bağlı verilerin toplanması ve takibi, Karaya çıkış noktalarındaki balıkçı idari bina sayılarının artırılması, İdari binaların gerekli teçhizat ile donatılması Yetiştiricilik faaliyetlerinin ve üretim süreçlerinin takibi, verilerin toplanması Gemi izleme sistemi verilerinden yararlanma oranının artırılması, Balıkçılık yönetiminde ihtiyaç duyulan veri eksikliklerinin giderilmesi, Karaya çıkış noktalarında biyolojik verilerin toplanması Tarım ve Orman Bakanlığı TÜİK, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 2 Satış yerlerindeki verilerde eksikliklerin bulunması Su ürünleri hallerinde yapılan satışlarla ilgili verilerin toplanması Su ürünleri hallerinde ürün giriş, çıkış ve satış işlemlerinde elektronik kayıt sistemlerinin geliştirilmesi Su ürünleri hal kayıtların elektronik ortamda toplanması ve değerlendirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Hazine ve Maliye Bakanlığı, Su Ürünleri Kooperatif ve üretici birlikleri 97 Tablo 31. devamı... 8. Su Ürünleri Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Deniz ve iç sularda stok miktarlarının sürekli olarak izlenmemesi, verilerin kesikli olması Stok tespiti, izlenmesi ve tür envanteri çalışmalarının yapılması Ekonomik ve ekolojik önemli ticari türlerin stoklarının yönetilmesi için gerekli verilerin (yumurta larva, yaş, boy-ağırlık, gonat, üreme vb. veriler) toplanması, Su ürünleri stoklarının yönetilmesinde biyolojik referans noktalarının belirlenmesi, Deniz ve iç sularda tür envanter çalışmalarının yürütülmesi Stok değerlendirme çalışmalarında koordinasyon sağlayacak ve uluslararası toplantılara hazırlık yapacak bir komisyon oluşturulması, Kurumlar arası koordinasyon sağlanması Tarım ve Orman Bakanlığı Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 2 Yem girdi maliyetlerinin düşürecek çalışmaların eksikliği Alternatif yem ar ge faaliyetlerinin yürütülmesi Alternatif yem ar-ge faaliyetlerine yönelik TÜBİTAK proje çağrılarının açılması Yem girdi fiyatlarının düşürülmesine yönelik çalışmaların yapılması, Alglerin balık yemi katkı maddesi olarak kullanımına yönelik araştırmaların yapılması Tarım ve Orman Bakanlığı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Kooperatif ve Üretici Birlikleri 98 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Tablo 31. devamı... No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 3 Yeni ürün geliş tirmede yaşanan problemler Yenilikçi ürün ge liştirmeye ve pa zarlamaya yönelik araştırmaların desteklenmesi Biyo-teknolojik araştırma lara ağırlık verilmesi, Tıp ve kozmetik alanında kullanılacak ürün araştırma ları yapılması, Gıda takviyesi amaçlı ürün araştırmaları, Biyoenerji alanında kulla nılan alg üretiminin araştı rılması, Pazarlama araştırmalarının yapılması Tarım ve Orman Bakanlığı Sanayi ve Tek noloji Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Koope ratif ve Üretici Birlikleri 4 Sektörün enerji ihtiyaçları Su ürünleri sektö ründe kullanılan teknolojilerin geliştirilmesi Su ürünleri sektöründe yenilenebilir enerji kaynak larının (güneş, rüzgar vb.) kullanımının teşvik edilmesi, Üretim araç-gereç ve tek nolojilerinin geliştirilmesi, Teknoloji ihraç edilmesine yönelik çalışmaların yapıl ması Tarım ve Orman Bakanlığı Sanayi ve Tek noloji Bakanlığı, Üniversiteler, Su Ürünleri Koope ratif ve Üretici Birlikleri 5 Sektörün sosyo-e konomik duru munun takibi Balıkçıların ve yetiştiricilerin sosyo-ekonomik durumuna yöne lik araştırmaların yürütülmesi Sosyo-ekonomik verilerin toplanması ve analizlerin yapması, Sosyo-ekonomik gelişmiş liği düşük olan küçük ölçekli üreticinin üretimini sürdü rücü tedbirler geliştirilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Üniversiteler, Su Ürünleri Koope ratif ve Üretici Birlikleri 6 Araştırma ku rumları arasında ki işbirliği ihtiyacı Araştırma kuru luşları, üniversite ler, üretici örgüt leri, özel sektör ve STK’lar arasında işbirliğinin güç lendirilmesi Araştırma gemilerinin kullanımında koordinasyon sağlanması Ortak araştırma çalışmala rının geliştirilmesi, Araştırma bulguları ve veri paylaşım siteminin gelişti rilmesi, Üretici örgütleri, özel sektör, vatandaş ve STK katılımlı bilimsel projelerin artırılması Tarım ve Orman Bakanlığı Deniz Kuvvetleri Komutanlığı (Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi), Üni versiteler, Özel Sektör, Su Ürün leri Kooperatif ve Üretici Birlikleri, İlgili STK’lar 99 Tablo 31. devamı... 9. Teknik Personel İstihdamı No Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kurum / Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kurum/Kuruluş 1 Mühendis istih damının düşük olması Su ürünleri mü hendislerinin istihdamının arttırılması Su ürünleri yetiştiricili ğinde, büyük balıkçı gemi lerinde, işleme ve pazarlama sanayinde, su ürünleri koo peratif ve üretici birliklerin de mühendis istihdamının teşvik edilmesi, Su ürünleri mühendisle rinin yetkilerinin genişle tilmesi Balık sağlığı konusunda yetkinin tanınması TARSİM de eksper olarak çalışması, Sağlık sertifikası verme yetkisinin su ürünleri mü hendislerine verilmesi Tarım ve Orman Bakanlığı Hazine ve Maliye Ba kanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Cumhur başkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Su Ürünleri Koope ratif ve Üretici Birlikleri, 101 ABB, 2017. Avrupa Birliği İlerleme Raporları, https://www.ab.gov.tr (Erişim tarihi: Aralık 2017) AKSAM, 2018. Akdeniz Su Ürünleri Araştırma, Üretme ve Eğitim Enstitüsü, https://arastirma.tarimorman.gov.tr/ akdenizsuurunleri (Erişim tarihi: Aralık 2018) BSGM, 2017. Rapor ve Dokümanlar (Yayımlanmamış). BSGM, 2019. Su Ürünleri İstatistikleri 2018, (Yayımlanmamış). Çeliker, S. A., Dönmez, D., Demir, A., Genç, Y., Kalanlar, Ş., Özdemir, İ. 2006. “Karadeniz Bölgesi’nde Su Ürünleri Avcılığı Yapan İşletmelerin Sosyo-Ekonomik Analizi”, TKB Tarım Ekonomisi Araştırma Enstitüsü, Ankara. Dağtekin, M. 2008. “Trabzon İlinde Su Ürünleri Üretim Ve Pazarlama Yapısı”, (Yüksek Lisans Tezi), Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı, Adana. Dağtekin M., Emeksiz F. 2010. “Trabzon İlinde Su Ürünleri Üretimi ve Pazarlama Yapısı”, Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 22-2. DSİ, 2017. DSİ Genel Müdürlüğü Resmi İstatistikler, http://www.dsi.gov.tr/dsi-resmi-istatistikler (Erişim tarihi: Kasım 2017). Ertek, A.G., 1995., Su Ürünlerinde Pazar Araştırması, Ege Üniversitesi Basımevi Bornova, İzmir. 139s. EU, 2019. https://ec.europa.eu/jrc/en/news/how-much-fish-do-we-consume-first-global-seafood-consumption footprint-published. FAO, 1995. Code of Conduct for Responsible Fisheries, FAO, Rome, 41 p. FAO, 2016. The State of World Fisheries and Aquaculture 2016, Contributing to Food Security and Nutrition for All, Rome. 200 pp. FAO, 2018. FAO Yearbook, Fishery and Aquaculture Statistics 2016, Rome. 104pp. FAO, 2019. Fisheries and Aquaculture Statistics, http://www.fao.org/fishery/statistics/en (Erişim tarihi: Mayıs 2019). Genç, N., 1998. Doğu Karadeniz’deki Gırgır Teknelerinin 1996-1997 ve 1997-1998 Sezonları İçin Ekonomik Değerlendirilmesi. Fen Bilimleri Enstitüsü, K.T.Ü. GFCM, 2017. General Fisheries Commission for the Mediterranean http://www.fao.org/gfcm/en/ (Erişim tarihi: Kasım 2017) GKGM, 2018. Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi, http://ggbs.tarim.gov.tr/ (Erişim tarihi: Aralık 2018). HLPE, 2014. Sustainable Fisheries and Aquaculture for Food Security and Nutrition, A Report by the High Level Panel of Experts on Food Security and Nutrition of the Committee on World Food Security, Rome 2014. ICCAT, 2017a. 25th Regular Meeting of the Commission, http://www.iccat.int/com2017/ (Erişim tarihi: Kasım 2017). ICCAT, 2017b. Intersessional Meeting of Panel 4 on Mediterranean Swordfish, Madrid, 26 s. KAYNAKÇA 102 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 İlhan, S. 2012. “Karadeniz’de Hamsi (Engraulis encrasicolus L. 1758) Avcılığında Uygulamaya Konulan Yönetim Stratejilerinin (Gündüz Av Yasağı ve Kota Uygulamaları) Stok Yapısına ve Balıkçılık Ekonomisine Olan Etkilerinin Araştırılması”, (Yüksek Lisans Tezi), Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Balıkçılık Teknolojisi Mühendisliği Anabilim Dalı, Trabzon, 117 s. İnan, İ.H. 2006. “Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği”, Genişletilmiş ve Güncelleştirilmiş 6. Baskı,Tekirdağ Ziraat Fakültesi Yayınları, s:242-258 Karataş, G., 1995. Adana İli Karataş İlçesinde Su Ürünleri Üretimi ve Pazarlama Yapısı. Çukurova Üniv., F.B.E., Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı. Adana. KB, 2014. Onuncu Kalkınma Planı Su Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Kalkınma Bakanlığı, Ankara, 80 s. KB, 2018. Onbirinci Kalkınma Planı: Su Ürünleri Çalışma Grubu Taslak Raporu. (Yayımlanmamış). Knudsen, S. 1998. What Role Can Fishermen’s co-operatives Play in Turkish Fishery Sector? (in Turkish). E.Ü. Su Ürünleri Dergisi, 15(3-4):315-329. Kotler, P., 1994. Marketing Management: Analysis, Planning, Implementation, And Control. 8. Edition, Prentice Hall, New Jersey. Mutlu, 2012. Farklı İki Av Sezonunda Karadeniz Gırgır Balıkçılığında Gırgır Gemilerinin Performans Değerlendirmesi (Yüksek Lisans Tezi), Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 38 s. OECD, 2016. Review of Fisheries: Policies and Summary Statistics 2015, OECD Publishing, Paris, 110 pp. Salihoğlu B., Dağtekin M. Ak Örek Y., Arkın Ş.S., Bingel, F., Oğuz T., Akoğlu E, 2016. Türkiye Denizlerinde Ekosisteme Dayalı Balıkçılık Yönetimi Seçeneklerinin Geliştirilmesi Proje Sonuç Raporu, TÜBİTAK Proje No: 113Y040, 30 s. SUMAE, 2018. Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü, https://arastirma.tarimorman.gov.tr/sumae (Erişim tarihi: Aralık 2018). TRGM, 2018. Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, http://www.tarim.gov.tr/TRGM (Erişim tarihi: Aralık 2018). TÜİK, 2019a. Dış Ticaret İstatistikleri, http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt id=1046 (Erişim tarihi: Haziran 2019). TÜİK, 2019b. Su Ürünleri İstatistikleri, http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt id=1005 (Erişim tarihi: Haziran 2019). Ulupınar, M. 1992. “Büyük Gırgır Takımlarının Yatırım Verimliliği Açısından Ekonomik Analizi”, (Yüksek Lisans Tezi), Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Balıkçılık Teknolojisi Mühendisliği Anabilim Dalı, Trabzon. Üstündağ, E. 2010. Geçmişten Günümüze Balıkçılık Uygulamaları ve Hamsi Avcılığına Etkileri, 1. Ulusal Hamsi Çalıştayı: Sürdürülebilir Balıkçılık – 17-18 Haziran 2010, Trabzon. Üstündağ, E., 2013. Karadeniz’de Balıkçılık Yönetimi Uygulamalarının Balıkçılığımıza Olan Etkilerinin Değerlendirilmesi (Doktora Tezi), Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 219 s. 103 Zengin, M., Genç, M., Başçınar, N.S., Ak, O, Dağtekin, M, Atılgan, E., Erbay M., Akpınar İ.Ö. 2012. “TR90 Doğu Karadeniz Bölgesi Su Ürünleri Sektör Raporu (Su Ürünleri Avcılığı Bölümü)”, Sözleşme No: TR90/11/DFD/21, Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü (TC Kalkınma Bakanlığı, Doğu Karadeniz Kalkınma Ajansı Tarafından Desteklenmiştir),Trabzon, 105 s. EKGÖSTERGELERE AİTVERİ SERİLERİ 107 Ek Tablo 1. 2017 yılında en çok su ürünleri üretimi yapan ülkeler (ton) Ülkeler AVCILIK YETİŞTİRİCİLİK TOPLAM ÜRETİM Deniz İç Su Toplam Deniz İç Su Toplam Çin 13.190.597 2.182.600 15.373.197 17.779.134 29.045.756 46.824.891 62.198.087 Endonezya 6.221.830 467.531 6.689.361 2.619.000 3.531.000 6.150.000 12.839.361 Hindistan 3.834.578 1.593.100 5.427.678 752.161 5.427.839 6.180.000 11.607.678 Vietnam 3.118.696 158.878 3.277.574 1.279.435 2.541.525 3.820.960 7.098.534 ABD 5.019.659 16.574 5.036.233 190.225 249.445 439.670 5.475.903 Rusya Fed. 4.594.050 275.310 4.869.360 22.211 162.816 185.027 5.054.387 Peru 4.128.760 28.654 4.157.414 39.425 61.028 100.453 4.257.867 Bangladeş 637.476 1.163.608 1.801.084 212.253 2.121.099 2.333.352 4.134.436 Japonya 3.179.125 25.222 3.204.347 577.920 37.160 615.080 3.819.428 Norveç 2.368.014 424 2.368.438 1.308.388 97 1.308.485 3.676.922 Myanmar 1.263.080 887.320 2.150.400 59.014 989.678 1.048.692 3.199.092 Şili 1.918.958 1.918.958 1.199.839 3.109 1.202.948 3.121.906 Filipinler 1.727.095 162.543 1.889.638 507.427 315.039 822.466 2.712.104 Tayland 1.288.857 190.510 1.479.367 508.026 381.865 889.891 2.369.258 Kore Cum. 1.352.069 5.726 1.357.795 517.150 27.906 545.056 1.902.851 Meksika 1.460.652 168.072 1.628.724 171.854 71.429 243.283 1.872.007 Mısır 109.765 261.195 370.960 0 1.451.841 1.451.841 1.822.801 Malezya 1.469.172 5.177 1.474.349 121.453 103.097 224.550 1.698.899 Fas 1.361.957 15.502 1.377.459 524 674 1.198 1.378.657 Brezilya 479.213 224.910 704.123 80.930 514.070 595.000 1.299.123 İspanya 947.797 6.000 953.797 293.666 17.357 311.023 1.264.820 Nijerya 496.206 420.078 916.284 120 296.071 296.191 1.212.475 108 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ülkeler AVCILIK YETİŞTİRİCİLİK TOPLAM ÜRETİM Deniz İç Su Toplam Deniz İç Su Toplam İran 692.752 97.419 790.171 46.382 366.505 412.887 1.203.058 İzlanda 1.163.166 137 1.163.303 16.231 4.628 20.859 1.184.162 Ekvator 648.065 142 648.207 435.360 29.140 464.500 1.112.707 Tayvan 745.389 2.624 748.013 165.599 116.587 282.186 1.030.199 Kanada 805.676 29.162 834.838 180.986 10.630 191.616 1.026.454 İngiltere 725.328 581 725.909 211.778 10.656 222.434 948.343 Danimarka 904.450 122 904.572 15.765 21.723 37.488 942.060 Kamboçya 121.025 528.493 649.518 11.020 194.280 205.300 854.818 Arjantin 813.007 22.054 835.061 19 3.549 3.568 838.629 Moritanya 779.580 15.000 794.580 794.580 Faroe Adaları 701.892 701.892 86.800 0 86.800 788.692 Pakistan 382.768 139.215 521.983 129 157.340 157.469 679.452 Fransa 495.262 1.134 496.396 130.095 35.905 166.000 662.396 Türkiye 322.173 32.145 354.318 172.492 104.010 276.502 630.820 Hollanda 499.730 1.256 500.986 56.420 5.180 61.600 562.586 Yeni Zelanda 428.283 818 429.101 114.874 1.656 116.530 545.631 Sri Lanka 426.108 81.870 507.978 4.731 23.333 28.064 536.042 Güney Afrika 522.668 900 523.568 3.262 1.923 5.185 528.753 Diğer Ülkeler 9.253.604 2.712.175 11.965.779 736.949 1.072.792 1.809.740 13.775.520 TOPLAM 80.598.533 11.924.181 92.522.714 30.626.022 49.509.738 80.135.760 172.658.474 (FAO, 2019) Ek Tablo 1. devamı... 109 Ek Tablo 2. 2016 yılında su ürünleri dış ticaret miktarı en fazla olan ülkeler Ülkeler İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer (bin $) Miktar (ton) Değer (bin $) Çin 4.173.900 20.323.122 4.019.939 9.055.258 ABD 1.539.549 5.588.117 2.733.021 20.762.702 Tayland 1.515.437 5.914.988 1.808.684 3.179.238 Norveç 2.449.962 10.798.031 631.626 1.270.837 Japonya 537.816 2.113.853 2.375.153 14.216.106 İspanya 1.115.898 4.155.816 1.715.516 7.176.867 Rusya 1.995.042 3.877.566 701.462 1.701.411 Danimarka 1.138.523 4.710.353 1.500.899 3.693.369 Almanya 925.365 3.002.638 1.241.760 5.661.524 Vietnam 1.666.142 7.344.113 478.819 1.366.351 Hollanda 1.209.429 4.209.554 891.593 3.341.043 Kore 552.963 1.869.301 1.436.760 4.635.561 İsveç 814.874 4.428.092 806.859 5.191.746 Birleşik Krallık 783.920 2.665.761 822.805 4.257.050 Fransa 353.611 1.723.934 1.151.707 6.241.455 Şili 1.174.984 5.292.426 144.516 345.527 İtalya 162.273 791.940 1.108.828 6.197.286 Endonezya 1.040.997 4.009.232 205.852 364.353 Kanada 645.603 4.946.738 545.424 2.851.990 Peru 1.055.405 2.189.709 131.104 254.826 Hindistan 1.075.065 5.555.430 61.732 114.716 Tayvan 685.079 1.662.472 430.263 1.380.212 110 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ülkeler İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer (bin $) Miktar (ton) Değer (bin $) Ekvator 916.897 3.940.346 111.372 112.286 Polonya 423.686 1.958.034 576.329 2.213.691 Portekiz 254.012 1.062.377 508.797 2.119.660 Fas 692.486 2.170.107 66.273 170.198 İzlanda 597.458 2.025.863 115.690 123.933 Malezya 296.626 712.732 408.251 954.079 Filipinler 234.418 735.786 417.022 398.264 Nijerya 6.659 60.097 619.469 683.721 Meksika 189.227 1.035.726 312.355 837.914 Arjantin 444.963 1.701.084 48.900 188.283 Belçika 161.620 1.148.541 311.353 2.159.397 Moritanya 460.898 599.620 4.427 1.749 Hong Kong 57.648 91.134 407.266 3.782.272 Mısır 48.661 42.415 405.237 721.125 Faroe Adaları 407.700 1.118.404 35.316 43.660 Fildişi Sahili 32.511 109.475 406.220 381.256 Namibya 404.151 643.843 27.150 59.227 Brezilya 49.744 244.236 364.125 1.193.859 Diğer Ülkeler 4.860.955 16.199.595 6.944.252 17.787.292 TOPLAM 37.152.157 142.772.601 37.034.126 137.191.294 (FAO, 2019) Ek Tablo 2. devamı... 111 Ek Tablo 3. Türkiye’de deniz balıklarının avcılık miktarları (ton) Türler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Akya 883 586 349 334 174 109 187 212 182 Bakalorya Berlam 1.256 921 893 676 642 706 784 1.011 1.019 Barbunya 2.351 1.861 2.453 2.055 1.426 1.255 1.454 1.406 1.399 Çaça 57.023 87.141 12.092 9.764 41.648 76.996 50.225 33.950 20.057 Çipura 1.164 766 918 944 606 481 495 590 544 Diğer 646 673 178 135 419 159 266 308 227 Dil. 1.062 829 792 694 411 328 352 486 432 Fener Balığı 219 193 199 205 190 166 176 185 220 Gümüş Balığı 1.442 1.473 936 886 447 327 517 489 592 Hamsi 229.023 228.491 163.982 179.615 96.440 193.492 102.595 158.094 96.452 İskarmoz 459 228 213 370 125 171 116 96 75 İskorpit 254 196 367 192 202 143 139 306 208 İsparoz 745 196 129 107 59 75 84 87 46 İstavrit (Karagöz) 6.055 6.937 6.321 6.606 4.110 2.373 2.289 4.919 6.456 İstavrit (Kraça) 14.392 18.073 24.625 21.818 12.213 14.290 8.860 8.066 14.222 İzmarit 1.243 878 903 766 350 332 329 286 255 Kalkan 295 166 203 209 198 239 221 167 139 Karagöz 202 153 195 123 148 109 125 211 128 Kefal 3.119 2.514 4.010 2.505 1.721 1.783 1.826 2.314 1.592 Kılıç 334 190 80 97 56 35 77 441 427 Kolyoz 2.004 3.127 2.183 2.574 1.695 1.210 1.602 2.043 1.504 Kupez 2.761 2.114 1.422 2.226 2.208 2.208 2.795 3.175 3.559 Levrek 577 317 424 187 111 139 132 135 151 Lüfer 4.744 3.122 7.390 5.225 8.386 4.136 9.574 1.936 5.767 Melanurya 243 113 139 114 128 59 90 92 64 Mercan 742 636 1.091 990 789 896 980 1.172 1.063 112 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Türler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Mezgit 13.558 9.455 7.367 9.397 9.555 13.158 11.541 8.248 6.814 Mırmır 281 196 113 123 144 83 124 152 182 Orkinos 423 528 536 551 555 1.091 1.324 1.515 1.284 Palamut-Torik 9.401 10.019 35.764 13.158 19.032 4.573 39.460 7.578 30.920 Sardalya 27.639 34.709 28.248 23.919 18.077 16.693 18.162 23.426 18.854 Sarpa 305 167 150 203 145 189 128 145 120 Tekir 4.455 3.877 3.767 2.333 3.617 3.476 3.047 2.074 2.915 Tirsi 2.574 2.582 1.699 1.541 2.094 2.035 1.642 1.576 1.605 Tombik 1.081 2.552 907 863 562 476 407 474 367 Uskumru 226 147 201 119 47 103 62 728 369 Vatoz 668 401 275 299 196 169 116 183 83 Yazılı Orkinos 1.046 1.437 1.645 1.386 682 326 184 480 617 Zargana 661 317 232 205 334 314 268 253 264 Zurna 565 319 283 191 219 103 131 153 139 Diğer Deniz Balıkları 3.535 3.649 1.963 1.465 898 759 843 515 711 TOPLAM 399.656 432.246 315.637 295.168 231.058 345.765 263.725 269.676 222.024 (TÜİK, 2019b) Ek Tablo 3. devamı... 113 Ek Tablo 4. Türkiye’de diğer deniz ürünlerinin avcılık miktarları (ton) Türler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Ahtapot 509 322 361 284 254 215 246 163 224 Akivades (Kum Midyesi) 56 27 15 83 9 5 5 1 Beyaz Kum Midyesi 26.931 30.176 61.225 28.030 21.828 37.404 20.932 34.941 44.533 Böcek 26 26 9 12 1 3 1 5 2 Deniz Salyangozu 8.437 6.534 9.596 8.655 7.004 8.795 10.354 9.194 9.672 Deniz Kereviti 19 25 6 6 1 1 2 Erkek Karides 417 301 255 238 54 40 50 54 46 İstakoz 7 5 8 7 1 4 2 2 5 İstiridye 1 6 11 Jumbo Karides 562 543 641 452 470 490 720 729 759 Kalamerya 528 394 531 491 410 367 389 422 524 Kara Midye 735 1.459 2.093 887 49 192 78 536 604 Karabiga Karides 951 643 384 354 272 279 252 208 219 Kıllı Midye 246 347 155 48 Kırmızı Karides 1.362 1.801 2.158 1.364 1.120 1.423 1.669 1.383 299 Kidonya 8 Mavi Yengeç 46 11 2 1 2 1 2 9 11 Mürekkepbalığı 1.597 1.163 1.396 1.244 697 745 925 986 1.042 Pavurya 3 9 22 7 5 5 6 1 15 Pembe Karides 1.413 1.482 1.601 1.620 2.502 1.764 1.810 2.357 3.213 Tarak 4 18 3 1 Diğer 2.166 123 383 131 189 185 300 1.506 762 TOPLAM 46.024 45.412 80.686 43.879 35.019 51.966 37.739 52.496 61.931 (TÜİK, 2019b) 114 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ek Tablo 5. Türkiye’de iç su ürünlerinin avcılık miktarları (ton) Türler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Akbalık 92 131 91 54 59 48 40 38 39 Alabalık 738 519 444 438 431 371 374 309 282 Çapak 151 180 142 106 91 73 74 64 74 Gökçe 37 113 85 75 60 50 27 38 43 Gümüş Balığı 4.438 6.705 3.609 5.012 6.471 4.930 4.640 4.892 4.630 Gümüşi Havuz Balığı 5.090 5.495 5.408 6.745 7.652 7.035 6.134 İnci Kefali 11.382 9.168 9.621 8.600 8.310 8.850 9.950 9.830 9.945 Kadife 1.162 624 63 65 68 61 50 38 34 Karabalık 341 362 299 345 351 303 262 216 206 Kayabalığı 47 70 61 37 35 36 37 38 37 Kefal 1.512 1.325 1.138 1.094 1.192 1.161 1.136 1.424 1.088 Kerevit 1.030 610 492 532 582 532 544 669 524 Kızılkanat 251 270 242 161 170 141 137 106 91 Kurbağa 780 750 648 831 742 535 486 547 487 Levrek (Sudak) 1.476 737 593 491 521 465 461 405 422 Salyangoz 1.991 1.410 1.193 1.431 1.547 733 1.317 1.156 1.521 Sazan 12.058 9.998 9.973 8.277 8.036 7.223 4.736 3.543 2.906 Siraz 962 924 813 736 706 695 708 757 622 Turna 228 238 215 213 240 203 226 195 181 Yayın 1.178 946 816 618 629 549 512 387 362 Yılan 182 28 38 48 56 71 75 81 111 Diğer 223 1.989 457 416 429 401 412 377 400 TOPLAM 40.259 37.097 36.120 35.074 36.134 34.176 33.856 32.145 30.139 (TÜİK, 2019b) 115 Ek Tablo 6. Türkiye’de su ürünleri yetiştiricilik miktarları (ton) Türler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Alabalık (İç su) 78.165 100.239 111.335 122.873 Alabalık (Deniz) 7.079 7.697 3.234 5.186 Alabalık (İç su) (Gökkuşağı) 107.533 100.411 99.712 101.761 103.192 Alabalık (Deniz) (Gökkuşağı) 4.812 6.187 4.643 4.972 9.235 Alabalık (İç su) (Salmo Sp.) 450 755 1.585 1.944 1.695 Alabalık (Deniz) (Salmo Sp.) 798 685 1.073 980 375 Aynalı Sazan 403 207 222 146 157 206 196 233 212 Çipura 28.157 32.187 30.743 35.701 41.873 51.844 58.254 61.090 76.680 Fangri 106 143 225 20 2 Grenyüz (Sarıağız) 3.281 2.801 2.463 697 1.486 Kurbağa 50 43 44 43 49 Levrek 50.796 47.013 65.512 67.913 74.653 75.164 80.847 99.971 116.915 Mersin Balığı 17 28 6 13 2 Midye 340 5 3 329 489 907 Minekop (Kötek) 39 61 20 125 30 Orkinos 1.136 1.710 3.834 3.802 3.571 Sinagrit 113 132 43 51 24 Sivri Burun Karagöz 8 59 2 Tilapya 32 12 58 8 12 Trança 75 90 61 107 70 Antenli Mercan 122 74 Kırmızı Bantlı Mercan 66 1 Yayın 8 5 Diğer 2.201 1.442 1.364 1.575 TOPLAM 167.141 188.790 212.410 233.394 235.133 240.334 253.395 276.502 314.537 (TÜİK, 2019b) 116 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ek Tablo 7. Denizlere göre toplam deniz ürünleri (balıklar+diğer) avcılık miktarı (ton) Yıllar Karadeniz Marmara Ege Akdeniz TOPLAM Doğu Batı Toplam 2000 250.467 103.126 353.593 49.920 41.858 15.150 460.521 2001 225.244 128.632 353.876 72.947 45.344 12.243 484.410 2002 258.614 143.158 401.772 71.512 35.772 13.688 522.744 2003 212.290 128.857 341.147 68.571 36.250 17.106 463.074 2004 247.574 137.449 385.023 66.238 38.489 15.147 504.897 2005 180.409 79.870 260.279 58.779 42.382 18.941 380.381 2006 239.319 101.031 340.350 70.409 61.678 16.529 488.966 2007 351.056 121.897 472.953 46.819 48.683 20.674 589.129 2008 293.117 62.161 355.278 40.577 36.618 20.640 453.113 2009 245.862 67.567 313.429 35.223 47.185 29.209 425.046 2010 261.826 77.001 338.827 39.505 39.646 27.702 445.680 2011 298.195 73.985 372.180 39.185 33.185 33.109 477.658 2012 163.715 118.977 282.692 48.593 37.297 27.740 396.322 2013 172.797 73.704 246.501 40.704 31.936 19.906 339.047 2014 129.356 58.593 187.949 33.505 33.540 11.084 266.078 2015 241.754 78.828 320.582 31.766 35.352 10.031 397.731 2016 122.680 100.405 223.085 31.963 34.690 11.725 301.464 2017 157.952 77.901 235.853 24.832 47.676 13.811 322.173 2018 89.356 86.922 176.278 52.339 42.612 12.727 283.955 (TÜİK, 2019b) 117 Ek Tablo 8. Denizlere göre deniz balıkları avcılık miktarı (ton) Yıllar Karadeniz Marmara Ege Akdeniz TOPLAM Doğu Batı Toplam 2000 243.417 97.595 341.012 46.137 40.242 14.299 441.690 2001 221.690 121.073 342.763 68.327 42.996 11.094 465.180 2002 251.818 130.229 382.047 68.047 32.559 10.793 493.446 2003 204.754 107.132 311.886 60.925 31.483 11.832 416.126 2004 233.084 118.129 351.213 60.640 33.946 10.953 456.752 2005 170.841 63.132 233.973 44.768 38.774 16.733 334.248 2006 229.874 50.640 280.514 67.153 47.680 14.598 409.945 2007 341.188 71.441 412.629 44.447 44.386 16.739 518.201 2008 283.991 23.123 307.114 38.402 32.870 17.274 395.660 2009 239.703 38.000 277.703 31.709 44.801 26.423 380.636 2010 255.570 48.121 303.691 36.529 34.996 24.440 399.656 2011 293.263 40.608 333.871 36.433 31.330 30.613 432.246 2012 157.044 53.556 210.599 45.371 34.784 24.883 315.637 2013 166.205 43.105 209.310 38.284 30.143 17.431 295.168 2014 124.713 35.163 159.876 30.095 31.406 9.682 231.058 2015 235.312 39.430 274.742 29.338 33.086 8.600 345.765 2016 115.808 76.624 192.432 29.335 32.099 9.858 263.725 2017 152.429 39.453 191.882 22.062 43.833 11.900 269.676 2018 82.730 39.271 122.001 49.707 39.578 10.738 222.024 (TÜİK, 2019b) 118 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ek Tablo 9. Denizlere göre diğer deniz ürünleri avcılık miktarı (ton) Yıllar Karadeniz Marmara Ege Akdeniz TOPLAM Doğu Batı Toplam 2000 7.050 5.531 12.581 3.783 1.616 851 18.831 2001 3.554 7.559 11.113 4.620 2.348 1.149 19.230 2002 6.796 12.929 19.725 3.465 3.213 2.895 29.298 2003 7.536 21.725 29.261 7.646 4.767 5.274 46.948 2004 14.490 19.320 33.810 5.598 4.543 4.194 48.145 2005 9.568 16.738 26.306 14.011 3.608 2.208 46.133 2006 9.445 50.391 59.836 3.256 13.998 1.931 79.021 2007 9.868 50.456 60.324 2.372 4.297 3.935 70.928 2008 9.126 39.038 48.164 2.175 3.748 3.366 57.453 2009 6.159 29.567 35.726 3.514 2.384 2.786 44.410 2010 6.256 28.880 35.136 2.976 4.650 3.262 46.024 2011 4.932 33.377 38.309 2.753 1.855 2.496 45.412 2012 6.671 65.422 72.093 3.223 2.513 2.857 80.686 2013 6.592 30.599 37.191 2.420 1.793 2.475 43.879 2014 4.643 23.430 28.073 3.409 2.135 1.402 35.019 2015 6.442 39.398 45.840 2.428 2.266 1.431 51.966 2016 6.872 23.781 30.653 2.628 2.591 1.867 37.739 2017 5.523 38.448 43.971 2.770 3.844 1.912 52.496 2018 6.626 47.651 54.277 2.632 3.034 1.989 61.931 (TÜİK, 2019b) 119 Ek Tablo 10. Bölgelere göre iç su ürünleri avcılık miktarı (ton) Yıllar Karadeniz Marmara Ege Akdeniz İç Anadolu Doğu Anadolu G. Doğu Anadolu TOPLAM 2000 2.384 4.671 2.145 4.846 7.101 20.136 1.541 42.824 2001 2.422 4.913 2.148 5.184 7.001 20.339 1.316 43.323 2002 2.449 5.450 2.349 5.888 7.182 19.297 1.323 43.938 2003 4.278 5.546 2.592 6.236 5.801 18.851 1.394 44.698 2004 2.483 5.199 2.508 6.824 8.597 18.628 1.346 45.585 2005 2.278 6.849 2.186 6.253 9.209 18.099 1.241 46.115 2006 2.112 6.661 2.071 6.127 10.173 15.829 1.109 44.082 2007 2.168 6.397 2.019 6.108 10.136 15.234 1.259 43.321 2008 1.801 5.774 1.934 5.403 9.861 14.967 1.271 41.011 2009 2.301 5.507 1.707 5.713 8.856 13.715 1.388 39.187 2010 2.268 6.070 2.142 5.927 7.322 14.846 1.684 40.259 2011 2.034 7.319 1.906 5.505 6.141 12.519 1.674 37.097 2012 1.834 5.866 2.150 5.274 6.617 12.702 1.678 36.120 2013 1.323 7.953 2.142 4.749 5.859 11.576 1.472 35.074 2014 1.271 7.947 2.060 5.065 6.980 11.214 1.597 36.134 2015 1.192 6.338 1.853 4.298 7.670 11.354 1.471 34.176 2016 1.033 6.764 1.525 4.392 7.102 11.824 1.216 33.856 2017 829 6.485 1.767 3.833 6.626 11.553 1.052 32.145 2018 688 6.038 1.398 3.653 6.188 11.398 776 30.139 (TÜİK, 2019b) 120 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ek Tablo 11. Bölgelere göre su ürünleri yetiştiricilik üretimi (ton) Yıllar Karadeniz Marmara Ege Akdeniz İç Anadolu Doğu Anadolu G. Doğu Anadolu TOPLAM 2000 12.030 8.573 41.187 8.210 6.687 1.964 380 79.031 2001 9.932 7.213 35.103 7.021 5.740 1.621 614 67.244 2002 8.984 6.714 32.559 5.499 5.463 1.474 472 61.165 2003 10.350 8.301 46.734 6.365 6.209 1.457 527 79.943 2004 11.465 9.474 56.344 7.826 6.741 1.606 554 94.010 2005 12.112 8.925 79.072 8.353 7.508 1.931 376 118.277 2006 13.233 9.470 84.946 9.702 8.597 2.370 625 128.943 2007 12.784 7.331 94.733 11.170 9.042 3.836 977 139.873 2008 13.370 5.690 101.189 14.357 8.317 7.140 2.123 152.186 2009 16.008 4.913 94.950 19.224 9.609 10.144 3.881 158.729 2010 18.905 3.107 95.939 16.629 9.942 13.662 8.957 167.141 2011 20.441 3.223 100.450 19.399 14.930 24.151 6.196 188.790 2012 17.063 2.719 120.892 21.218 16.411 26.179 7.928 212.410 2013 21.384 3.457 128.007 23.418 18.005 29.104 10.019 233.394 2014 22.694 3.021 143.319 19.675 12.648 25.272 8.504 235.133 2015 25.454 2.792 155.262 16.563 9.743 21.904 8.616 240.334 2016 22.754 3.891 165.268 19.449 8.782 26.591 6.660 253.395 2017 26.466 3.656 185.670 18.680 8.719 26.801 6.510 276.502 2018 29.586 3.854 217.092 22.376 8.804 26.816 6.009 314.537 (TÜİK, 2019b) 121 Ek Tablo 12. İller bazında 2018 yılı su ürünleri yetiştiriciliği ve iç su avcılığı üretimi (ton) İller İç su Avcılık Yetiştiri cilik TOPLAM İller İç su Avcılık Yetiştiri cilik TOPLAM Adana 1.293 1.880 3.173 Kahraman-maraş 755 4.286 5.041 Adıyaman 227 83 310 Karabük 4 35 39 Afyonkara hisar 121 814 935 Karaman 30 678 708 Ağrı 40 6 46 Kars 39 12 51 Aksaray 40 0 40 Kastamonu 23 105 128 Amasya 263 13 276 Kayseri 524 4.143 4.667 Ankara 2.103 3 2.106 Kırıkkale 23 0 23 Antalya 74 5.694 5.768 Kırklareli 12 152 164 Ardahan 115 12 127 Kırşehir 1.208 1.107 2.315 Artvin 7 3.229 3.236 Kilis 3 0 3 Aydın 89 20.523 20.612 Kocaeli 91 245 336 Balıkesir 2.361 1.101 3.462 Konya 800 307 1.107 Bartın 4 17 21 Kütahya 187 1.193 1.380 Batman 8 0 8 Malatya 267 2.255 2.522 Bayburt 10 870 880 Manisa 227 332 559 Bilecik 13 1.082 1.095 Mardin 1 207 208 Bingöl 34 3 37 Mersin 85 2.788 2.873 Bitlis 207 227 434 Muğla 647 115.088 115.735 Bolu 25 118 143 Muş 24 650 674 Burdur 162 4.340 4.502 Nevşehir 14 4 18 Bursa 2.213 209 2.422 Niğde 11 67 78 Çanakkale 88 201 289 Ordu 19 2.955 2.974 Çankırı 28 17 45 Osmaniye 197 88 285 Çorum 24 16 40 Rize 3 1.098 1.101 Denizli 84 3.610 3.694 Sakarya 549 700 1.249 122 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 İller İç su Avcılık Yetiştiri cilik TOPLAM İller İç su Avcılık Yetiştiri cilik TOPLAM Diyarbakır 47 393 440 Samsun 140 6.666 6.806 Düzce 29 92 121 Siirt 1 151 152 Edirne 688 133 821 Sinop 38 1.517 1.555 Elazığ 511 18.000 18.511 Sivas 109 1.154 1.263 Erzincan 66 506 572 Şanlıurfa 437 4.000 4.437 Erzurum 45 892 937 Şırnak 0 25 25 Eskişehir 165 273 438 Tekirdağ 25 2 27 Gaziantep 52 1.150 1.202 Tokat 49 5.116 5.165 Giresun 11 188 199 Trabzon 2 5.541 5.543 Gümüşhane 15 2.010 2.025 Tunceli 167 1.304 1.471 Hakkari 1 257 258 Uşak 5 448 453 Hatay 90 522 612 Van 9.878 2.667 12.545 Iğdır 4 25 29 Yalova 6 29 35 Isparta 997 2.778 3.775 Yozgat 1.133 1.051 2.184 İstanbul 4 0 4 Zonguldak 10 0 10 İzmir 38 75.084 75.122 TOPLAM 30.139 314.537 344.676 (TÜİK, 2019b) Ek Tablo 12. devamı... 123 Ek Tablo 13. İllere göre 2018 yılı su ürünleri yetiştiricilik üretim dağılımı (ton) İller Deniz İç su Toplam İller Deniz İç su Toplam Adana 5 1.875 1.880 Kahraman-maraş 0 4.286 4.286 Adıyaman 0 83 83 Karabük 0 35 35 Afyonkara hisar 0 814 814 Karaman 0 678 678 Ağrı 0 6 6 Kars 0 12 12 Aksaray 0 0 0 Kastamonu 0 105 105 Amasya 0 13 13 Kayseri 0 4.143 4.143 Ankara 0 3 3 Kırıkkale 0 0 0 Antalya 4.114 1.580 5.694 Kırklareli 0 152 152 Ardahan 0 12 12 Kırşehir 0 1.107 1.107 Artvin 0 3.229 3.229 Kilis 0 0 0 Aydın 17.097 3.426 20.523 Kocaeli 0 245 245 Balıkesir 887 214 1.101 Konya 0 307 307 Bartın 0 17 17 Kütahya 0 1.193 1.193 Batman 0 0 0 Malatya 0 2.255 2.255 Bayburt 0 870 870 Manisa 0 332 332 Bilecik 0 1.082 1.082 Mardin 0 207 207 Bingöl 0 3 3 Mersin 2.470 318 2.788 Bitlis 0 227 227 Muğla 96.088 19.000 115.088 Bolu 0 118 118 Muş 0 650 650 Burdur 0 4.340 4.340 Nevşehir 0 4 4 Bursa 0 209 209 Niğde 0 67 67 Çanakkale 23 178 201 Ordu 2.645 310 2.955 Çankırı 0 17 17 Osmaniye 0 88 88 Çorum 0 16 16 Rize 0 1.098 1.098 Denizli 0 3.610 3.610 Sakarya 0 700 700 124 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 İller Deniz İç su Toplam İller Deniz İç su Toplam Diyarbakır 0 393 393 Samsun 3.951 2.715 6.666 Düzce 0 92 92 Siirt 0 151 151 Edirne 0 133 133 Sinop 1.506 11 1.517 Elazığ 0 18.000 18.000 Sivas 0 1.154 1.154 Erzincan 0 506 506 Şanlıurfa 0 4.000 4.000 Erzurum 0 892 892 Şırnak 0 25 25 Eskişehir 0 273 273 Tekirdağ 0 2 2 Gaziantep 0 1.150 1.150 Tokat 0 5.116 5.116 Giresun 0 188 188 Trabzon 5.155 386 5.541 Gümüşhane 0 2.010 2.010 Tunceli 0 1.304 1.304 Hakkari 0 257 257 Uşak 0 448 448 Hatay 438 84 522 Van 0 2.667 2.667 Iğdır 0 25 25 Yalova 0 29 29 Isparta 0 2.778 2.778 Yozgat 0 1.051 1.051 İstanbul 0 0 0 Zonguldak 0 0 0 İzmir 74.991 93 75.084 TOPLAM 209.370 105.167 314.537 (TÜİK, 2019b) Ek Tablo 13. devamı... 125 Ek Tablo 14. Türkiye’nin 2018 yılında en çok su ürünleri ihracatı yaptığı ülkelerle dış ticareti Ülkeler İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Hollanda 22.045 145.431.997 693.456.639 78 482.850 2.118.390 İtalya 20.543 102.338.468 490.783.167 873 1.883.748 7.782.218 Rusya Fed. 14.729 68.567.507 341.238.838 2.709 1.811.585 9.636.934 Yunanistan 14.169 63.648.856 311.505.483 622 486.682 2.180.122 İspanya 11.225 48.488.574 232.815.450 6.983 11.852.932 58.664.494 Almanya 10.727 63.631.835 301.766.665 109 649.093 3.457.390 İngiltere 9.509 68.192.922 331.171.183 100 566.690 2.708.621 Lübnan 9.359 28.397.550 134.738.276 5 21.009 38.022 ABD 5.483 38.740.643 182.670.977 30 143.213 647.919 Suriye 5.115 8.620.718 41.944.660 66 745.800 4.504.408 Irak 4.972 7.695.723 39.330.285 0 0 0 Fransa 4.862 27.804.138 134.612.806 4.956 9.154.961 37.330.442 Libya 4.761 22.958.590 118.132.506 257 3.845.152 23.382.754 Japonya 4.350 53.457.191 236.631.247 1 3.383 13.469 BAE 3.273 15.376.959 77.316.781 0 0 0 Portekiz 3.035 15.250.981 73.147.597 1.904 1.255.840 7.096.892 İsrail 2.991 16.643.333 80.247.440 0 0 0 Romanya 2.695 10.760.990 50.524.008 0 0 0 Güney Kore 2.617 24.394.102 118.234.544 324 566.087 2.179.349 Kuveyt 1.683 10.012.992 48.532.311 0 0 0 KKTC 1.667 7.700.998 36.146.391 147 592.046 2.557.890 Polonya 1.666 6.334.408 28.865.339 1 4.149 17.419 Ukrayna 1.633 6.738.993 33.280.882 780 3.442.234 18.404.727 Vietnam 1.565 10.190.056 53.555.605 1.973 4.616.350 22.017.956 Katar 939 4.152.870 20.760.429 0 0 0 126 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ülkeler İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Ürdün 934 3.971.876 20.262.565 0 0 0 Sırbistan 931 2.997.765 14.183.650 0 0 0 Bulgaristan 853 2.232.448 11.346.761 95 200.871 891.369 Litvanya 752 3.500.490 17.144.143 0 0 0 Çin 733 8.346.909 42.109.013 3.416 11.411.834 52.786.202 Çek Cumhuriyeti 642 2.453.042 11.633.401 3 15.313 70.526 Venezuela 631 3.806.656 15.343.482 0 0 0 Gürcistan 560 2.485.263 12.321.619 3.146 547.491 2.067.780 Arnavutluk 547 3.398.245 15.420.171 0 0 0 Belçika 528 3.253.900 15.818.486 123 69.930 393.251 Endonezya 511 3.169.494 14.927.132 291 969.743 4.168.617 Suudi Arabistan 498 2.380.943 11.604.306 0 0 0 İsveç 476 4.126.309 20.791.930 1 9.523 38.884 Azerbaycan 384 1.563.737 7.432.511 65 95.482 499.126 Hong Kong 371 11.107.249 51.508.048 0 0 0 Diğer Ülkeler 2.111 17.675.532 86.238.326 69.240 133.507.054 633.129.893 TOPLAM 177.074 952.001.252 4.579.495.053 98.297 188.951.045 898.785.064 (TÜİK, 2019a) Ek Tablo 14. devamı... 127 Ek Tablo 15. Türkiye’nin 2017 yılında en çok su ürünleri ithalatı yaptığı ülkelerle dış ticareti Ülkeler İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Norveç 0 291 1.540 27.740 73.001.974 327.428.423 Fas 0 0 0 21.436 15.798.513 84.154.457 İspanya 11.225 48.488.574 232.815.450 6.983 11.852.932 58.664.494 Seyşeller 0 0 0 5.553 9.131.505 42.627.742 Fransa 4.862 27.804.138 134.612.806 4.956 9.154.961 37.330.442 İzlanda 0 0 0 4.624 12.850.438 63.539.115 Çin 733 8.346.909 42.109.013 3.416 11.411.834 52.786.202 Hindistan 0 0 0 3.151 8.701.363 41.552.675 Gürcistan 560 2.485.263 12.321.619 3.146 547.491 2.067.780 Rusya Fed. 14.729 68.567.507 341.238.838 2.709 1.811.585 9.636.934 Vietnam 1.565 10.190.056 53.555.605 1.973 4.616.350 22.017.956 Portekiz 3.035 15.250.981 73.147.597 1.904 1.255.840 7.096.892 Senegal 0 0 0 1.669 2.818.200 15.616.958 El Salvador 0 0 0 1.309 1.984.912 12.346.530 İtalya 20.543 102.338.468 490.783.167 873 1.883.748 7.782.218 Ukrayna 1.633 6.738.993 33.280.882 780 3.442.234 18.404.727 Moritanya 0 0 0 645 470.938 1.825.650 Şili 0 0 0 632 1.900.808 9.456.250 Yunanistan 14.169 63.648.856 311.505.483 622 486.682 2.180.122 Belize 0 0 0 505 748.049 4.763.651 Gana 0 0 0 405 661.970 4.374.799 Tayland 127 559.391 2.543.855 370 1.219.866 5.782.844 Güney Kore 2.617 24.394.102 118.234.544 324 566.087 2.179.349 Endonezya 511 3.169.494 14.927.132 291 969.743 4.168.617 Libya 4.761 22.958.590 118.132.506 257 3.845.152 23.382.754 128 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ülkeler İHRACAT İTHALAT Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Miktar (ton) Değer ($) Değer (TL) Tanzanya 0 0 0 237 554.738 2.595.039 Cape Verde 0 0 0 215 449.904 2.317.787 KKTC 1.667 7.700.998 36.146.391 147 592.046 2.557.890 Özbekistan 27 137.238 698.354 140 475.830 2.231.494 Filipinler 1 15.387 78.834 129 228.678 1.018.880 Belçika 528 3.253.900 15.818.486 123 69.930 393.251 Mısır 0 0 0 110 295.913 1.287.480 Almanya 10.727 63.631.835 301.766.665 109 649.093 3.457.390 İngiltere 9.509 68.192.922 331.171.183 100 566.690 2.708.621 Bulgaristan 853 2.232.448 11.346.761 95 200.871 891.369 Hollanda 22.045 145.431.997 693.456.639 78 482.850 2.118.390 Faroe Adaları 0 0 0 66 259.936 1.034.657 Suriye 5.115 8.620.718 41.944.660 66 745.800 4.504.408 Azerbaycan 384 1.563.737 7.432.511 65 95.482 499.126 Myanmar 0 0 0 53 94.974 454.555 Diğer Ülkeler 45.149 246.278.459 1.160.424.532 292 2.055.135 9.547.146 TOPLAM 177.074 952.001.252 4.579.495.053 98.297 188.951.045 898.785.064 (TÜİK, 2019a) Ek Tablo 15. devamı... 129 Ek Şekil 1. Karadeniz ekosistemi ve balıkçılığı sosyo-ekonomik ve ekolojik göstergelerin 1970-2014 yılları arasında değişimi (uzun çizgiler 45 yıllık, kısa çizgiler son on yıldaki trendi göstermektedir; Mann-Kendal trend analizi testine göre kırmızı çizgiler anlamlı negatif trendi, yeşil çizgiler anlamlı pozitif trendi ve mavi çizgiler trendin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını belirtmektedir) (Salihoğlu vd., 2016). 130 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ek Şekil 2. Marmara Denizi ekosistemi ve balıkçılığı sosyo-ekonomik ve ekolojik göstergelerin 1970-2014 yılları arasında değişimi. (uzun çizgiler 45 yıllık, kısa çizgiler son on yıldaki trendi göstermektedir; Mann-Kendal trend analizi testine göre kırmızı çizgiler anlamlı negatif trendi, yeşil çizgiler anlamlı pozitif trendi ve mavi çizgiler trendin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını belirtmektedir) (Salihoğlu vd., 2016). 131 Ek Şekil 3. Ege Denizi ekosistemi ve balıkçılığı sosyo-ekonomik ve ekolojik göstergelerin 1970-2014 yılları arasında değişimi. (uzun çizgiler 45 yıllık, kısa çizgiler son on yıldaki trendi göstermektedir; Mann-Kendal trend analizi testine göre kırmızı çizgiler anlamlı negatif trendi, yeşil çizgiler anlamlı pozitif trendi ve mavi çizgiler trendin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını belirtmektedir) (Salihoğlu vd., 2016). 132 | Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi | 2019-2023 Ek Şekil 4. Akdeniz ekosistemi ve balıkçılığı sosyo-ekonomik ve ekolojik göstergelerin 1970-2014 yılları arasında değişimi. (uzun çizgiler 45 yıllık, kısa çizgiler son on yıldaki trendi göstermektedir; Mann-Kendal trend analizi testine göre kırmızı çizgiler anlamlı negatif trendi, yeşil çizgiler anlamlı pozitif trendi ve mavi çizgiler trendin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını belirtmektedir) (Salihoğlu vd., 2016). +90 312 307 60 00 +90 312 307 61 90 https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM Dumlupınar Bulvarı Eskişehir Yolu 10.km Üniversiteler Mh. 06800 Çankaya / ANKARA