Sectoral Policy on fertilizer 2018-2022

GÜBRE SEKTÖR POLİTİKA BELGESİ 2018-2022 ANKARA - 2018 İÇİNDEKİLER KISALTMALAR DİZİNİ .................................................................................................................................................... 6 HAZIRLAYANLAR .............................................................................................................................................................. 7 YÖNETİCİ ÖZETİ .............................................................................................................................................................. 11 1.GİRİŞ .................................................................................................................................................................................. 15 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ ................................................................................................................ 21 2.1. Temel Göstergelerle Gübre Sektörü ........................................................................................................................... 21 2.1.1. Dünya ......................................................................................................................................................................... 21 2.1.2. Türkiye ........................................................................................................................................................................ 27 2.2. Üretim Yapısı ................................................................................................................................................................ 33 2.2.1 Üretim Sistemi ve İşletmelerin Durum Değerlendirmesi ..................................................................................... 33 2.2.2. Maliyet Yapısı ............................................................................................................................................................. 34 2.3.Pazarlama Yapısı ............................................................................................................................................................ 36 2.4.Kamu ve STK’ların Rolü ............................................................................................................................................... 37 2.4.1. Kurumsal Yapı ........................................................................................................................................................... 37 2.4.2. Yasal Çerçeve ............................................................................................................................................................. 37 2.4.3. Uluslararası Entegrasyon ......................................................................................................................................... 38 2.4.4. Kalite ve Standardizasyon ........................................................................................................................................ 39 2.4.5. Denetim ...................................................................................................................................................................... 39 2.4.6. Desteklemeler ............................................................................................................................................................ 40 2.4.7. Örgütlenme Durumu ............................................................................................................................................... 41 3. SORUN ALANLARI ....................................................................................................................................................... 45 3.1. Dışa Bağımlılık ............................................................................................................................................................. 45 3.2. Fiyat İstikrarsızlığı ........................................................................................................................................................ 45 3.3. Kamu İçerisindeki Dağınık Yapı ve Yatırımlar ile İlgili Engeller ........................................................................... 45 3.4. Nitratlı Gübreler ........................................................................................................................................................... 46 4. 2018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI ................................................................................................................ 49 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR ......................................................................................................................... 55 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi .................................................................................................................... 55 5.2. 2018-2022 Dönemi Politikaları .................................................................................................................................. 56 KAYNAKÇA ........................................................................................................................................................................ 61 EK: GÖSTERGELERE AİT VERİ SERİLERİ .................................................................................................................. 65 TABLOLAR DİZİNİ Tablo: 1. Yaygın Olarak Kullanılan Gübreler ve BBM İçerikleri ................................................................................... 18 Tablo 2. Dünya Azot Üretimi (bin ton) ............................................................................................................................ 21 Tablo 3. Dünya Fosfor Üretimi (bin ton) ......................................................................................................................... 22 Tablo 4. Dünya Potasyum Üretimi (bin ton) ................................................................................................................... 22 Tablo 5. Dünya Azot İhracatı (bin ton) ........................................................................................................................... 23 Tablo 6. Dünya Fosfor İhracatı (bin ton) ......................................................................................................................... 23 Tablo 7. Dünya Potasyum İhracatı (bin ton) ................................................................................................................... 24 Tablo 8. Dünya Azot İthalatı (bin ton) ............................................................................................................................. 24 Tablo 9. Dünya Fosfor İthalatı (bin ton) ........................................................................................................................... 25 Tablo 10. Dünya Potasyum İthalatı (bin ton) .................................................................................................................. 25 Tablo 11. Dünya Ticaretinde Önde Gelen İlk On Şirket ................................................................................................ 26 Tablo 12. Türkiye Fiziki Gübre Üretimi (bin ton) ........................................................................................................... 28 Tablo 13. Türkiye Fiziki Gübre İhracatı (ton) .................................................................................................................. 29 Tablo 14. Türkiye Fiziki Gübre İthalatı (bin ton) ............................................................................................................ 29 Tablo 15. Türkiye Fiziki Gübre Tüketimi (bin ton) ......................................................................................................... 31 Tablo 16. Türkiye Toplam NPK Tüketimi (kg/da) .......................................................................................................... 32 Tablo 17. Üretimin Tüketimi Karşılama Oranı (%) ........................................................................................................ 32 Tablo 18. 2017 Yılı Gübre Üretici Kuruluşlar ................................................................................................................... 33 Tablo 19. Yan Ürün Olarak Gübre veya Hammadde/Ara Madde Üreten Kuruluşlar ................................................ 35 Tablo 20. Maliyet Kalemleri ............................................................................................................................................... 35 Tablo 21. Türkiye Kimyevi Gübre Fiyatları (TL/Ton) ..................................................................................................... 36 Tablo 22. Gübreler ve Ham/Ara Maddelerle İlgili Türk Standartları ........................................................................... 39 Tablo 23. Ürün Grubu Gübre Birim Desteği (TL/da) ..................................................................................................... 40 Tablo 24. Azot Miktarı Projeksiyonları (ton) .................................................................................................................. 50 Tablo 25. Fosfor Miktarı Projeksiyonları (ton) ............................................................................................................... 51 Tablo 26. Potasyum Miktarı Projeksiyonları (ton) ......................................................................................................... 52 Tablo 27. Gübre Sektörü Sorun Alanları ve Eylem Planları .......................................................................................... 58 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1.Dünya Toplam Tüketim Payı (2015) .................................................................................................................... 27 Şekil 2. Ülkelerin Dünya Toplam NPK Tüketimi Değişimi (2005-2015) .................................................................... 27 Şekil 3. 2017 Yılı Gübre Cinslerine Göre Tüketim Dağılımı .......................................................................................... 30 Şekil 4. Türkiye’de Gübre Fabrikaları ve Hammaddelerinin Dağılışı ........................................................................... 34 KISALTMALAR DİZİNİ AB Avrupa Birliği ABD Amerika Birleşik Devletleri BBM Bitki Besin Maddesi ÇKS Çiftçi Kayıt Sistemi DPT Devlet Planlama Teşkilatı FAO Food and Agriculture Organization (Gıda ve Tarım örgütü) GSYİH Gayri Safi Yurt İçi Hasıla GTİP Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu GTS Gübre Takip Sistemi GÜİD Gübre Üreticileri İthalatçıları ve İhracatçıları Derneği IFA International Fertilizer Industry Association (Uluslararası Gübre Sanayi Birliği) IPNI International Plant Nutrition Institution (Uluslararası Bitki Besleme Enstitüsü) ISO International Organization for Standardization (Uluslararası Standardizasyon Teşkilatı) KDV Katma Değer Vergisi NPK Azot Fosfat Potasyum TKK Tarım Kredi Kooperatifleri TOB Tarım ve Orman Bakanlığı TŞFAŞ Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi TZDK Türkiye Zirai Donatım Kurumu HAZIRLAYANLAR BAŞKAN Doç. Dr. Cengizhan MIZRAK Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM RAPORTÖR Demet BURUCU Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Dr. Osman UYSAL Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Mersin Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü KOORDİNATÖR M. Cihad KAYA Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Mehmet KİLCİ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Gonca GÜL YAVUZ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Erdal EROL Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Berrin TAŞKAYA TOP Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Hakan SAÇTI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM KATKI SAĞLAYANLAR (Kurum Alfabetik Sıralama) Levent GELGEÇ ALTINTAR Tarım A.Ş Prof. Dr. Ayten NAMLI Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Kürşat GÖNENÇ BAGFAŞ Prof. Dr. Ramazan ÇAKMAKÇI Çanakkale Üniversitesi Ziraat Fakültesi Doç. Dr. E. Bülent ERENOĞLU Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Derya ULUSOY TÜRKOĞLU GÜBRETAŞ Fatih Cengiz AYGÜL GÜBRETAŞ Fuat KALKAN GÜBRETAŞ Ali Çetin KARAKAYA GÜİD- DOKTOR TARSA Tarım A.Ş Metin GÜNEŞ GÜİD- EFORGANİK Tarım Ltd. Şti Murat ÖCAL HEKSAGON Katı Atık A.Ş Nihat BALLANLI HEKSAGON Katı Atık A.Ş Vedat ALTINOK İGSAŞ Prof. Dr. Sait GEZGİN Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ramazan BİLGİÇ Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Ali Metin KAYCIOĞLU Tarım ve Orman Bakanlığı-BÜGEM Yaşar ORHAN Tarım ve Orman Bakanlığı-BÜGEM Deniz Savaş SARI Tarım ve Orman Bakanlığı-BÜGEM Güzin ŞAHİN Tarım ve Orman Bakanlığı-GKGM Korhan KAYAL Tarım ve Orman Bakanlığı-SGB Dr. Yusuf IŞIK Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü Mehmet Ali DÜNDAR Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü Ebru YAZICI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Volkan BURUCU Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Mehmet KEÇECİ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Toprak, Gübre ve Su Kaynakları Araştırma Enstitüsü Dr. Haydar POLAT Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Toprak, Gübre ve Su Kaynakları Araştırma Enstitüsü Dr. Kadriye KALINBACAK Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Fatih BAKANOĞULLARI Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Kırklareli Atatürk Toprak Su ve Tarımsal Meteoroloji Araştırma Enstitüsü Dr. Bülent SÖNMEZ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Dr. Hesna ÖZCAN Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Koray DOĞU Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Türkay BARS Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Tuğçe Ayşe ÖZ Tarım ve Orman Bakanlığı-TAGEM Torak, Gübre ve Su Kaynakları Araştırma Enstitüsü Yeşim Özlem EROL TATSAN Tarım Ltd. Şti. Nermin AKA TOROS Tarım Sanayi ve Ticaret A.Ş Mehmet SADIKOĞLU TOROS Tarım Sanayi ve Ticaret A.Ş Hüsnü EGE Türkiye Ziraat Odaları Birliği Gökhan UZUNOĞLU VALAGRO Tarım Tic. Gübre Sektör Politika Belgesi 2018-2022, Türkiye gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kapsamında; sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2018 2022 döneminde izlenecek politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında, sektörde dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesinin yanı sıra Türkiye’de sektörün üretim ve pazarlama yapısı, kamu ve STK’ların rolü gibi konular ile sektöre yönelik politikalar değerlendirilmiş ve sektörün sorunları ortaya konulmuştur. Ayrıca, sektörün temel göstergeleri ile ilgili geçmiş dönem veri setleri arşiv amaçlı olarak çalışmanın eklerinde verilmiştir. Çalışma kapsamında 2018-2022 projeksiyonu yapılmış ve 2018-2022 dönemi politikaları belirlenmeye çalışılmıştır. Süreç kapsamında, hazırlanan Bakanlık taslağı, düzenlenen çalıştayda sektör temsilcileri ile paylaşılmış ve sektörün görüş, öneri ve değerlendirmeleri alınmıştır. Tüm dünyada olduğu gibi gübre sektörü ile ilgili resmi veriler ve kayıtlar söz konusu olduğunda kimyasal gübrelere ait verilere ulaşılmakta ancak organik gübrelerle ilgili sağlıklı verilere ulaşılamamaktadır. Çalışma, organik gübrelerle ilgili sağlıklı verilere ulaşılamamasından dolayı kimyasal gübreler kapsamında ele alınmıştır. Gübre, hızla artmakta olan nüfus ve yükselen yaşam standartları dolayısı ile artan beslenme ve barınma ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan gıda ve tarım ürünlerinin karşılanması ve birim alandan daha çok ve kaliteli ürün alınması amacı ile kullanılan girdilerden biridir. Dünya gübre üretimi, hammadde kaynaklarına ve tüketim bölgelerine göre şekillenmiştir. Çin, Hindistan, Rusya, ABD ve Kanada gibi geniş tarım arazisi ve yoğun nüfusa sahip ülkelerin önemli üretim kapasitesi bulunmaktadır. Fosforlu gübrelerde de fosfat kayasına sahip ülkelerin (Kuzey Amerika, Orta ve Kuzey Afrika ülkeleri) üretim fazlalığı vardır. Dünyada 2015 yılında yaklaşık 199 milyon ton NPK (Azot-Fosfat- Potasyum) üretilmiştir ve en büyük payı %57’lik oranla azot bazlı gübre almaktadır. Dünya azotlu gübre üretimi 2015 yılında 114 milyon ton olup bunun %52’lik kısmı Çin, Hindistan ve ABD’den karşılanmaktadır. Aynı yıl 90,6 milyon ton olan toplam NPK ihracatında, azotun (41 milyon ton) %38’ini ve fosforun (17,5 milyon ton) %47’sini Çin ve Rusya, potasyumun (32,3 milyon ton) ise %51’lik kısmını Kanada ve Rusya karşılamıştır. Dünyada 88,5 milyon ton olan toplam NPK ithalatının %43’ünü azot oluşturmaktadır. 38,5 milyon ton olan azot ithalatının ise %36’sı ABD, Hindistan ve Brezilya tarafından gerçekleştirilmiştir. 2005 yılına göre %20 oranında artış gerçekleşen NPK gübre tüketimi ise 2015 yılı itibari ile yaklaşık 184 milyon ton olarak gerçekleşmiş olup; Çin 51 milyon tonluk tüketim ile ilk sırada yer almıştır. Türkiye’de sektörün genel durumu dikkate alındığında, yıllara göre artış eğiliminde olan üretimin tüketimi karşılayamadığı ve ihtiyacın ithalat yoluyla karşılandığı hususu dikkat çekmektedir. 2017 yılında 3,8 milyon ton olan üretimin %45’ini amonyum nitrat (%26 N), 20-20-0 ve 20-20-0+Zn’li gübreler oluşturmaktadır. Gübre ihracatı ham madde fiyatlarına, iç piyasa koşullarına ve uluslararası gübre fiyatlarına göre değişim göstermekle birlikte üretimin yaklaşık %10’undan azdır. 2017 yılında Türkiye genelinde toplam ihracat yaklaşık 602 bin tondur. Türkiye’de gübre ihracatı diğer ülkelere göre düşüktür. Bunun da en önemli nedenleri arasında, iç pazara yönelik ürün üretilmesi, hammadde kaynağı bakımından dışa bağımlı olunması, üretim maliyetlerinin yüksekliği ve özellikle de azotlu YÖNETİCİ ÖZETİ gübrelerde ihracatçı ülkelerle rekabet edebilme şansının bulunmamasıdır. Türkiye’de hammadde kaynakları bulunmadığından kimyasal gübre sektörü %90’ın üzerinde dışa bağımlıdır. 2017 yılında 6,3 milyon ton olan kimyasal gübre tüketiminin %85 ì (5,4 milyon ton) ithal edilmiştir. İthalatın yaklaşık %74’ünü 3102 GTİP grubundaki azotlu gübreler oluşturmaktadır. Sektörde hammaddelerin maliyeti ithalata bağımlı olunması sebebiyle yüksektir. Üretim maliyetlerinde hammaddenin payı %65-80’dir. Bu hammaddeler doğalgaz, fosfat kayası, amonyak, sülfürik asit, nitrik asit ve fosforik asit olarak sıralanabilir. Tarımsal üretimde önemli bir girdi olan gübrenin tarımsal üretimdeki maliyetinin azaltılması amacıyla gübrede 2016 yılında KDV oranı sıfırlanmıştır. Ayrıca dünyada yaşanan fiyat artışlarından çiftçiyi korumak amacıyla 2003 yılının son çeyreğinden itibaren alan bazlı ürün grubuna göre değişen miktarlarda Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS)’ne kayıtlı olan çiftçilere tarımsal desteklemeler yapılmaya başlanmıştır. Üretim sistemi ile ilgili olarak 1950’li yıllarda ana faaliyeti gübre üretimi olan tesislerin temelleri atılmaya başlanmış ve başlangıçta kamu iktisadi teşekkülü şeklinde gerçekleşen yatırımlar, 2005 yılında tamamlanan özelleştirme çalışmaları ile özel sektöre devredilmiştir. Gübre üretimi/ithalatı yapan işletmelerin tamamı özel sektör kuruluşu olup, sektörde yıllara göre sayısı değişmekle birlikte 1.284 firma bulunmaktadır. Ancak, bu firmalar arasında piyasada sürekliliği olan ve işlem hacmi daha fazla olan 6 üretici/ithalatçı ve 20 ithalatçı firma ile 11 fabrika bulunmaktadır. Çalışmada tahmin modelleri kullanılarak 2018-2022 dönemine yönelik yapılan projeksiyonlara göre azot, fosfor ve potasyum kullanım miktarı, tüketim miktarı ve ihtiyaç duyulan miktarın yıllara göre artma eğiliminde olduğu tespit edilmiştir. Bu çerçevede önümüzdeki dönemde ithalatın artarak devam edeceği öngörülmektedir. Türkiye’de gübre sektörünün karşılaştığı en önemli sorunlar; dışa bağımlılık, fiyat istikrarsızlığı, kamu içerisindeki dağınık yapı ve yatırımlar ile ilgili engeller, nitratlı gübreler sorunu olarak çalışmada detaylı olarak ele alınmıştır. Gübre ile ilgili özel bir kanunun olmaması, gübre tüketimi konusunda yapılması gereken en önemli hususlardan olan çiftçinin toprak analizine ikna olmaması ve bilinçsiz gübre kullanımı, alandaki veri noksanlığı, dağınıklığı ve de yetersizliği, organik kökenli gübrelerin kullanımının yetersiz olması gibi hususlar politika döneminde çözüm bekleyen önemli sorunlar olarak öne çıkmaktadır. Çalıştay kapsamında sorunların çözümüne yönelik hazırlanan eylem planlarında Gübre Kanununun çıkarılması, hammadde kaynaklarına sahip ülkelerde yatırımların ve işbirliğinin teşvik edilmesi, etkinliği yüksek yeni gübrelerin geliştirilmesi ve kullanımı, etkin bir piyasa denetim mekanizmasının oluşturulması ve ülkemiz toprak ve iklim şartlarına uygun, yeni gübrelerin geliştirilmesi hususlarına yer verilmiştir. 1GİRİŞ 17 Gübre Sektör Politika Belgesi 2018-2022, Türkiye gıda ve tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulanması kap samında; sektörün mevcut durumunun, sorun alanlarının ve gelecek eğilimlerinin ortaya konması ve 2018-2022 döneminde izlenecek politikaların belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında, sektörde dünya ve Türkiye’de genel olarak mevcut durum değerlendirmesinin yanı sıra Türkiye üretim yapısı, pazarlama yapısı, kamu ve STK’ların rolü gibi konular ile sektöre yönelik politikalar değerlendirilmiş ve sektörün sorunları ortaya konul muştur. Ayrıca, sektörün temel göstergeleri ile ilgili geçmiş dönem veri setleri arşiv amaçlı olarak çalışmanın ekle rinde verilmiştir. Süreç kapsamında, hazırlanan Bakanlık taslağı, düzenlenen çalıştayda sektör temsilcileri ile pay laşılmış ve sektörün görüş, öneri ve değerlendirmeleri alınmıştır. Düzenlenen çalıştayda sektördeki sorun alanları belirlenerek bunlara yönelik çözüm önerileri ve eylem planları hazırlanmıştır. Sektör farklı istatistiki sınıflamalara göre şu şekilde tanımlanmaktadır: NACE Rev2 No: 20.15-Kimyasal gübre ve azot bileşiklerinin imalatı. G.T.İ.P. No: 31-Gübreler. Gübre sektörü, gübre ve ara maddeleri üretimi ile gübre, hammadde ve ara maddeleri ithalatı ve ihracatı, gübre pa zarlaması, kullanımı ile eğitim, idari ve teknik hizmetleri faaliyetlerini kapsamaktadır. Gübre, hızla artmakta olan nüfus ve yükselen yaşam standartları dolayısı ile artan beslenme ve barınma ihtiyaçları nın karşılanması için gerekli olan gıda ve tarım ürünlerinin karşılanması ve birim alandan daha çok ve kaliteli ürün alınması amacı ile kullanılan girdilerden biridir. Tarım topraklarının verimliliği ve sürekliliğinin sağlanması çeşitli şekillerde topraktan kaybolan bitki besin elementlerinin toprağa geri verilmesi ile mümkündür. Tarımsal üretimin ve ürün kalitesinin arttırılması için kullanılan gübreler, tarım sektöründe genel olarak kimyasal ve organik gübreler olarak iki sınıfa ayrılmaktadır. Organik gübreler, tarımsal üretimde yetiştirilen bitkilere besin maddesi sağlamalarının yanında, toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini iyileştirmek amacıyla kullanı lan ve çeşitli tarımsal faaliyetler sonucu oluşan organik kökenli tarımsal atıklarla, doğal kökenli organik maddelerin büyük ölçüde değişikliğe uğratılmadan elde edilmesiyle ortaya çıkan materyallerdir. Organik gübrelerin besin ele menti içerikleri kimyasal gübrelere oranla oldukça düşük ve genel olarak bitkinin alabileceği formda olmadığından bitkilerin besin elementi ihtiyacını karşılamaktan ziyade toprak düzenleyici olarak kullanılmaktadırlar. Kimyasal gübreler ise genellikle bitki besin elementlerini bitkinin alabileceği formda ve yüksek konsantrasyonlarda ihtiva eden ve besin elementi eksikliklerinin kısa sürede daha kolay, daha az işçilik ve masrafla karşılanmasını sağla yan gübrelerdir. Genel olarak bitkiler, bitki türüne ve farklı kaynaklara bağlı olarak 17-18 bitki besin elementine mut lak ihtiyaç duymakla birlikte, kimyasal gübreler denildiğinde üç temel besin elementi olan azot, fosfor ve potasyumu içeren gübreler akla gelmektedir. Bu gübreler içerisinde ise en yüksek payı azotlu gübreler almaktadır. Gübre sektörünün ekonomideki önemi, tarımsal üretime olan katkısı, yarattığı istihdam ve katma değerle birlikte ölçülmektedir. Tarımın gayri safi yurt içi hasıla içindeki yaklaşık %8 oranındaki payına göre gübre kullanımının etkisi büyüktür (Konyalı, 2016). Tüm dünyada olduğu gibi gübre sektörü ile ilgili resmi veriler ve kayıtlar söz konusu olduğunda kimyasal gübrelere 1. GİRİŞ 18 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 ait verilere ulaşılmakta ancak organik gübrelerle ilgili sağlıklı verilere ulaşılamamaktadır. Bu husus dikkate alınarak çalışma kapsamında kimyasal gübre ile ilgili veri ve değerlendirmelere yer verilmiştir. Ancak, Gübre Takip Sisteminin (GTS) 1 Ocak 2018 tarihinde devreye girmesiyle ilk aşamada sistem nitratlı güb relerde başlatılmıştır. 1 Temmuz 2018 tarihinden itibaren de diğer gübreler de sisteme dahil edilecektir. Bu yıldan başlamak üzere organik gübre verileri ileriki dönem gübre sektör politika belgelerinde kullanılabilecektir. Yaygın olarak kullanılan gübrelerin isimleri ve bitki besin maddesi içerikleri Tablo 1’de verilmektedir. Tablo 1. Yaygın Olarak Kullanılan Gübreler ve BBM İçerikleri Gübre Cinsi Kısa Adı BBM İÇERİĞİ (%) Azot (N) Fosfor (P2O5) Potasyum (K2O) Kalsiyum amonyum nitrat AN26 26 Amonyum nitrat AN33 33 Amonyum sülfat AS 21 Üre 46 Normal süperfosfat NSP 18 Triple süperfosfat TSP 40 – 50 Diamonyum fosfat DAP 18 46 Kompoze NPK 0 - 25 0 – 30 0 - 20 Potasyum sülfat PS 50 Potasyum nitrat PN 13 46 Kalsiyum nitrat KN 15 Kaynak: Anonim, 2008 2MEVCUT DURUMDEĞERLENDİRMESİ 21 2.1. Temel Göstergelerle Gübre Sektörü 2.1.1. Dünya 2.1.1.1. Üretim Dünyada toplam azot (N), fosfat (P), potasyum (K) bazlı gübre verilerine göre 2015 yılında yaklaşık 199 milyon ton toplam NPK üretilmiş olup; bu miktar 2005 yılına göre %19 oranında artmıştır. Dünya gübre üretimi, hammadde kaynaklarına ve tüketim bölgelerine göre şekillenmiştir. Çin, Hindistan, Rusya, ABD ve Kanada gibi geniş tarım ara zisi ve yoğun nüfusa sahip ülkelerin önemli üretim kapasitesi bulunmaktadır. Fosforda fosfat kayasına sahip ülkele rin (Kuzey Amerika, Orta ve Kuzey Afrika ülkeleri) üretim fazlalığı vardır. Dünya 2015 NPK üretimi incelendiğinde ise %57’lik oranla en fazla azot üretildiği görülmektedir. Dünya azot üretimi 2015 yılında 113,6 milyon tondur. 2015 yılı azot üretiminin %52’lik kısmı Çin, Hindistan ve ABD’den karşılanmaktadır (Tablo 2). Dünya azot üretiminde Türkiye 22. sırada yer almaktadır. 2015 yılında, 2005 yılına göre %51’lik en yüksek artış Türkiye’de olurken, ABD’de %37, Çin’de %21 artış gerçekleşmiştir. Aynı dönem de, Kanada’da %20 oranında gerileme yaşanmıştır. Dünya fosfor üretimi 2015 yılı itibariyle 44,2 milyon tondur. Üretimin %39’luk kısmını tek başına karşılayan Çin en önemli fosfor üreticisidir. Çin’i %12 ile ABD, %10 ile de Hindistan takip etmektedir. 2005-2015 döneminde Fas %86 ve Türkiye ise %59 oran ile üretimini en fazla arttıran ülkeler olmuştur. Öte yandan, Türkiye 520 bin tonluk üretimi ile 2015 yılında 12. sırada yer almıştır (Tablo 3). 2. MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ Tablo 2. Dünya Azot Üretimi (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Çin 22.175 30.095 35.678 36.323 36.056 36.810 35.540 36.312 Hindistan 10.943 11.333 12.178 12.288 12.237 12.409 12.434 13.476 ABD 8.352 6.773 9.587 9.414 10.150 8.494 8.793 9.291 Rusya 5.452 6.784 6.544 6.917 6.605 6.819 7.089 7.742 Kanada 3.797 4.419 3.364 3.565 3.344 3.213 3.323 3.534 Türkiye* 400 576 747 929 905 865 822 867 Diğer 35.505 37.215 40.018 41.735 42.274 42.305 41.648 42.416 Dünya 86.624 97.194 108.116 111.171 111.571 110.916 109.648 113.637 Kaynak: IFA, 2017 22 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 3. Dünya Fosfor Üretimi (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Çin 6.759 11.121 15.998 17.631 16.387 16.545 16.576 17.289 ABD 7.337 6.751 6.297 6.123 6.456 5.861 5.578 5.257 Hindistan 3.751 3.869 4.378 4.370 3.825 3.973 4.125 4.429 Rusya 2.320 2.607 2.926 3.070 2.940 2.929 2.858 3.217 Fas 1.122 1.096 1.875 2.242 2.433 2.198 2.403 2.044 Türkiye 397 328 481 437 505 461 488 520 Diğer 11.059 10.727 10.742 10.392 11.142 11.417 11.609 11.482 Dünya 32.744 36.500 42.697 44.265 43.688 43.384 43.637 44.239 Kaynak: IFA, 2017 Tablo 4. Dünya Potasyum Üretimi (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Kanada 9.174 10.596 10.289 9.919 9.877 9.461 10.636 11.500 Rusya 3.716 6.266 6.128 6.526 5.403 6.086 7.340 6.907 Belarus 3.372 4.928 5.223 5.332 4.831 4.229 6.286 6.402 Çin 275 1.475 3.101 3.390 4.007 4.565 5.680 5.970 Almanya 3.409 3.665 2.962 3.106 3.056 2.968 3.053 3.055 Diğer 6.195 6.399 6.003 6.459 6.859 7.187 7.253 6.970 Dünya 26.141 33.329 33.706 34.733 34.033 34.497 40.247 40.803 Kaynak: IFA, 2017 2015 yılı itibari ile 40,8 milyon ton olan dünya potasyum üretiminin %61’i, Kanada, Rusya ve Belarus tarafından karşılanmıştır. Potasyum üretiminde yaklaşık 6 milyon ton ile 2005 yılına göre en fazla üretim artıran ülke dört katlık artışla Çin olmuştur. Üretim sadece hammadde kaynaklarına sahip ülkelerde gerçekleşmekte olup Türkiye’de üretim bulunmamaktadır (Tablo 4). 2.1.1.2. Dış Ticaret İhracat Gelişen ve büyük tüketici ülkeler, gübrenin mevsimsel özelliği ve fiyat istikrarsızlığı gibi nedenlerden dolayı ulusal sanayilerini oluştururken, hammadde kaynaklarına sahip ülkeler ise ihracat amaçlı kapasite yaratmışlardır (Ano nim, 2008). 2015 yılında, 41 milyon tonluk azot ihracatının yaklaşık %38’ini Çin ve Rusya gerçekleştirmiştir. Çin, azot üretiminde olduğu gibi ihracatta da %24’lük pay ile lider konumdadır ve 2005-2015 döneminde ihracat mikta rını sekiz kat arttırmıştır (Tablo 5). 23 Dünya fosfor ihracatı 2005 yılına göre %41’lik artış ile 2015 yılında 17,5 milyon tona ulaşmıştır. İhracatın %47’sini Çin ve Rusya karşılamaktadır. Türkiye 61 bin ton ile 26. sırada yer almaktadır. Suudi Arabistan, 2000’li yıllarda fosfor ihracatında söz sahibi değilken 2015 yılında yaklaşık 1,2 milyon tonla ihracatın %7’sini karşılayarak 5. sırada yer almıştır (Tablo 6). Tablo 5. Dünya Azot İhracatı (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Çin 522 1.091 4.580 3.301 4.844 5.688 8.730 9.726 Rusya 4.336 4.957 4.771 5.144 4.921 5.135 5.420 5.737 Katar 754 1.362 1.574 1.337 1.944 2.491 2.303 2.478 Suudi Arabistan 1.003 1.185 1.529 1.549 1.669 1.757 1.935 2.164 Kanada 1.708 1.994 1.842 1.704 1.673 1.322 1.497 1.721 Diğer 16.148 17.523 18.685 20.035 19.635 19.882 18.854 18.957 Dünya 24.470 28.112 32.981 33.069 34.687 36.274 38.739 40.782 Kaynak: IFA, 2017 Tablo 6. Dünya Fosfor İhracatı (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Çin 289 799 2.982 3.957 3.505 2.690 3.945 5.618 Rusya 2.076 2.015 2.229 2.473 2.194 2.299 2.225 2.617 ABD 4.402 4.328 2.906 2.723 2.486 2.922 2.712 2.275 Fas 1.045 932 1.658 1.852 2.169 1.962 2.056 1.759 Suudi Arabistan - - 14 199 623 863 1.117 1.204 Türkiye 3 7 137 61 49 42 79 61 Diğer 4.320 4.337 4.253 3.963 3.873 4.270 4.249 3.983 Dünya 12.135 12.418 14.177 15.228 14.899 15.049 16.380 17.517 Kaynak: IFA, 2017 24 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2015 yılında 32,3 milyon tonluk potasyum ihracatının %51’lik kısmı Kanada ve Rusya tarafından karşılanmıştır. Po tasyum ihracatında %32 ile Kanada lider konumdadır. Potasyum ihracatında %18’lik paya sahip olan Belarus, 2005 yılına göre en büyük gelişimi göstererek %38 oranında artışla 5,7 milyon ton ihracat gerçekleştirmiştir (Tablo 7). İthalat Dünya azot ithalatı 2005-2015 döneminde %46 oranında artarak 38,5 milyon tona ulaşmıştır. 2015 yılında ithalatın %36’sı ABD, Hindistan ve Brezilya tarafından gerçekleştirilmiş olup ABD 5,9 milyon ton ile lider konumdadır. Gübre ithalatı 2005 yılına göre %22 oranında azalan Türkiye ise 850 bin ton ile 9. sırada yer almıştır (Tablo 8). Tablo 7. Dünya Potasyum İhracatı (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Kanada 8.468 9.441 9.694 10.066 8.470 8.950 10.978 10.515 Rusya 3.207 5.690 5.657 6.230 4.893 5.532 6.910 6.216 Belarus 2.791 4.121 4.157 4.702 3.913 3.493 5.809 5.689 Almanya 2.775 2.980 2.499 2.554 2.721 2.819 2.686 2.820 İsrail 1.713 1.988 2.957 2.245 1.700 1.800 1.843 1.833 Diğer 4.356 3.494 3.620 4.135 4.130 5.211 5.411 5.264 Dünya 23.310 27.716 28.585 29.933 25.831 27.811 33.641 32.337 Kaynak: IFA, 2017 Tablo 8. Dünya Azot İthalatı (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 ABD 3.986 5.056 4.211 5.362 5.694 5.962 5.919 5.925 Hindistan 161 1.390 4.570 5.578 4.801 3.920 4.813 5.081 Brezilya 1.261 1.554 2.174 2.834 2.784 3.184 3.452 2.858 Fransa 1.734 1.291 1.624 1.639 1.652 1.578 1.879 1.801 Almanya 1.155 1.071 1.076 1.147 1.081 1.137 1.307 1.251 Türkiye* 798 1.090 816 869 657 955 1.038 849 Diğer 14.480 14.983 17.154 17.128 17.723 19.637 20.236 20.753 Dünya 23.573 26.435 31.624 34.556 34.391 36.372 38.644 38.518 Kaynak: IFA, 2017 25 Dünya fosforlu gübre ithalatı 2015 yılında 18,5 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. En önemli iki ithalatçı ülke Hin distan ve Brezilya’dır. 2005-2015 yılları arasında ithalat miktarını beş kat arttıran ABD üçüncü sırada yer almakta dır. Türkiye ise 2005 yılına oranla ithalat miktarını %40 azaltarak 20.sırada yer almıştır (Tablo 9). Dünya potasyum ithalatında en büyük paya sahip üç ülke Çin, Brezilya ve ABD’dir. 2015 yılında 31,5 milyon tonluk ithalatın %49‘luk kısmı bu üç ülke tarafından yapılmıştır. 2005-2015 yılları arasında ithalat miktarını %25 artıran Türkiye ise potasyum ithalatında 29. sırada yer almıştır (Tablo 10). Tablo 9. Dünya Fosfor İthalatı (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Hindistan 425 1.145 3.784 4.264 2.798 1.588 1.903 2.900 Brezilya 1.120 1.297 1.528 2.286 2.442 2.777 3.198 2.701 ABD 196 135 672 320 524 394 967 929 Endonezya 56 195 187 572 663 539 718 802 Kanada 539 339 300 358 290 554 576 721 Türkiye* 220 383 251 198 249 325 251 228 Diğer 9.590 8.883 7.784 8.182 8.426 9.642 10.315 10.219 Dünya 12.145 12.376 14.506 16.179 15.392 15.819 17.927 18.499 Kaynak: IFA, 2017 Tablo 10. Dünya Potasyum İthalatı (bin ton) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Çin 3.463 5.811 3.384 4.548 1.615 3.949 5.092 6.015 Brezilya 2.583 3.093 3.760 4.520 4.530 4.692 5.571 5.111 ABD 4.845 4.810 5.112 4.710 3.952 4.479 5.528 4.432 Hindistan 1.594 2.764 3.896 2.558 1.574 1.954 2.588 2.076 Endonezya 528 623 1.396 1.984 1.509 1.453 1.986 1.749 Türkiye* 10 121 119 95 97 99 120 152 Diğer 10.183 10.428 10.419 10.829 10.075 11.034 12.591 12.009 Dünya 23.206 27.650 28.086 29.244 23.352 27.660 33.474 31.544 Kaynak: IFA, 2017 26 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Dünya gübre satış rakamları ve piyasa durumu konusunda yapılan çalışmaya göre, 2013 yılında toplam 192 milyar dolarlık gübre satılmış ve bu satışın %35’inden fazlası dünyanın en büyük 10 şirketi tarafından yapılmıştır. Çin dışında bütün gübre üreticisi ülkelerde, ilk dört şirketin pazarın yarısından fazlasını kontrol altında tuttuğu, bazı ülkelerde ise üretici şirketlerin tekel durumunda olduğu belirtilmektedir (Wetter, 2015). 2.1.1.3. Tüketim 2005 yılına göre %20 oranında artış gerçekleşen NPK gübre tüketimi 2015 yılı itibari ile yaklaşık 184 milyon ton olarak gerçekleşmiş olup Çin 51 milyon tonluk tüketim ile ilk sırada yer almıştır. Endonezya 2015 yılında 2005 yı lına göre %59’luk artışla tüketimini en fazla artıran ülke olmuştur. Türkiye ise 2005 yılında 2 milyon olan tüketim miktarını 2015 yılında %7 oranında artırarak 2,2 milyon tona (fiziki gübre tüketimi olarak karşılığı 5,5 milyon ton) yükseltmiştir (Şekil 2). Tablo 11. Dünya Ticaretinde Önde Gelen İlk On Şirket Gübre Şirketleri Kuruluş Yılı Cirosu (Milyar Dolar) Çalışan Kişi Sayısı Ürünler Tesis Yeri 1) Agrium Inc. 1931 14.2 15.800 N,P,K,Amontum Sülfat Kanada 2) Yara 1905 11,8 9.800 Özel Gübre (Amonyum, Nitrat ve bileşenleri) Norveç 3) The Mosaic Cop. 2004 10 8.000 Potas ve fosfat ABD 4) PotashCorp 1975 7.3 5.700 Potas, Azot ve Fosfat Kanada 5) CFI 1946 5.5 2.400 Azot, Fosfat ABD 6) Sinofert 1994 5.5 - Azot, Fosfat ve Karışık Gübre Çin 7) İsrael Chemicals 1968 3.7 - Fosforik asit, Potas İsrail 8) Uralkali 1927 3.3 21.000 Potas Rusya 9) Phosagro 2003 3.2 19.000 Fosfat Kayası Rusya 10) K+S Group 1889 2,8 14.000 Potas Almanya KAYNAK: Wetter, 2015 2013 yılı profilleri, satış rakamları sadece gübre satışlarını kapsamaktadır. 27 Şekil 1.Dünya Toplam Tüketim Payı (2015) Kaynak: IFA, 2017 Şekil 2. Ülkelerin Dünya Toplam NPK Tüketimi Deği şimi (2005-2015) Kaynak: IFA, 2017 2.1.2. Türkiye Türkiye’de sektörün genel durumu dikkate alındığında, yıllara göre artış eğiliminde olan üretimin tüketimi karşı layamadığı ve ihtiyacın ithalat yoluyla karşılandığı hususu dikkat çekmektedir. Türkiye’de gübre tüketimi; iklime, yetiştirilen bitki türlerine, münavebe durumuna, sulama imkânları ile dünyada ve Türkiye’deki ekonomik gelişme lere bağlı olarak yıldan yıla az da olsa değişiklik arz etmekle birlikte yıllık ortalama 5-6 milyon ton olarak gerçek leşmektedir. 2.1.2.1. Üretim Türkiye’de 2005 yılında gübre üretimi yaklaşık 3,2 milyon ton iken, 2017 yılında %21,6 oranında artarak 3,8 mil yon ton olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılında üretimin %45’ini amonyum nitrat (%26 N), 20-20-0 ve 20-20-0+Zn’li gübreler oluşturmaktadır. Diğer üretilen önemli gübre çeşitleri ise %33N içeren amonyum nitrat, diamonyum fosfat ve üredir. Türkiye’de bitki besin maddesi olarak toplam NPK üretimi 2017 yılında 1,5 milyon ton olup üretimin %58’sini azot üretimi oluşturmaktadır (Tablo 12). 2.1.2.2. Dış Ticaret İhracat Türkiye’de gübre ihracatı ham madde fiyatlarına, iç piyasa koşullarına ve uluslararası gübre fiyatlarına göre değişim göstermekle birlikte üretimin yaklaşık %10’unundan azdır. 2017 yılında Türkiye genelinde toplam ihracat yaklaşık 602 bin ton olup 2005 yılına göre %264 oranında artmıştır. Türkiye’de gübre ihracatı diğer ülkelere göre düşüktür. Bunun da en önemli nedenleri; iç pazara yönelik ürün üretilmesi, hammadde kaynağı bakımından dışa bağımlı olunması, üretim maliyetlerinin yüksekliği ve özellikle de azotlu gübrelerde ihracatçı ülkelerle rekabet edebilme şansının bulunmamasıdır (Konyalı, 2016). İhracatta 2017 yılında Kenya, Fas, Irak ve Romanya önde gelen ülkeler olup, toplam ihracatın %53’ü bu ülkelere yapılmıştır. 28 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 12. Türkiye Fiziki Gübre Üretimi (bin ton) GÜBRE CİNSİ 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Amonyum Sülfat 172 147 202 166 207 166 95 91 174 179 Amonyum Nitrat (%26 N) 1.070 821 894 1.029 722 698 750 525 521 784 Amonyum Nitrat (%33 N) 22 143 335 258 536 516 491 492 311 86 Ü R E 106 379 116 514 438 360 243 428 295 435 Trıple Süper Fosfat 67 128 123 114 120 111 118 146 61 86 Dıamonyum Fosfat 138 108 496 302 250 210 296 286 292 332 20-20-0 997 595 598 534 530 586 580 555 542 623 20-20-0+Zn 168 252 317 359 351 319 352 394 367 360 15-15-15 315 261 131 139 156 202 152 218 217 234 15-15-15+Zn 26 77 68 93 85 78 96 118 129 139 15-25-15 0 2 0,912 2 0 1 5 9 40 18 20-10-20 0 0 0 0 0 7 18 17 12 12-30-12 17 82 67 104 102 74 74 67 70 71 10-25-20 4 38 18 0 35 24 41 42 6 16-20-0 0 0 0 1 14 11 12 2 0 8-24-24 0 9 0 0 0 2 0 20 0 46 8-24-8 0,981 0 0 0 0 0 0 0 0 10-15-25 0 0 4 34 48 62 87 126 47 64 26-13-0 0 0 0 13 0 0 0 0 18 25-05-20 60 47 54 52 45 58 45 60 64 10-20-20 0 54 0 14 0 0 0 0 0 20-32-0+Zn 0 5 1 2 17 30 24 18 81 16 18-24-12+Zn 0 11 19 19 2 62 65 56 102 67 12-20-12 0 0 2 0,1 2 0 4 6 7 2 %33AZOT 151 Üre Amonyum Nitrat 1 CAN(%21N) 10 10.25.20 15 20-10-20 26 25-05-20 98 Potasyum Sülfat 0 0 0,893 0,137 0 0 0 0 0 Fiziki Toplam 3.163 3.158 3.447 3.750 3.661 3.577 3.548 3.674 3.358 3.842 N 697 740 769 930 905 866 822 867 775 877 P2O5 386 378 528 453 437 435 488 516 493 523 K2O 60 87 51 65 72 85 91 119 100 118 TOPLAM B.B.M 1.142 1.206 1.347 1.448 1.415 1.387 1.401 1.503 1.368 1.518 Kaynak: TOB, 2018 29 Tablo 13. Türkiye Fiziki Gübre İhracatı (ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Kenya - - 19.400 57.752 3.033 - 4.400 16.564 51 142.895 Fas 401 25 251 145 140 8.828 675 580 620 76.983 Irak - 10 8.061 13.390 17.694 27.295 16.725 35.422 88.813 48.429 Romanya 1 4 42.650 57.673 44.676 24.546 73.700 62.553 31.630 48.316 Gana - - 1.000 - - 143 148 12 26.282 25.358 Diğer 37.165 165.557 461.041 360.591 265.829 137.447 229.258 198.707 178.596 260.314 Dünya 37.567 165.597 532.403 489.550 331.371 198.259 324.907 313.838 325.991 602.294 Kaynak: TUIK, 2018 Tablo 14. Türkiye Fiziki Gübre İthalatı (bin ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Mısır 8 65 283 165 98 308 72 48 750 1.480 İran 0 - 2 65 129 121 447 346 181 560 Rusya 1.159 1.099 895 950 806 1.035 1.218 751 1.174 466 Çin 0 6 4 11 7 78 539 587 220 458 Fas - - - - - - 54 146 160 289 Diğer 2.371 2.549 2.244 2.141 2.245 2.667 2.191 2.283 2.485 2.105 Dünya 3.538 3.720 3.428 3.331 3.285 4.210 4.521 4.162 4.969 5.359 Kaynak: TUIK, 2018 İthalat Türkiye’de hammadde kaynakları bulunmadığından kimyasal gübre sektörü %90’nın üzerinde dışa bağımlıdır (Konyalı, 2016). 2017 yılında 6,3 milyon ton olan kimyasal gübre tüketiminin %85 ì (5,4 milyon ton) ithal edilmiş ve ithalat miktarı 2005 yılına göre %44 artmıştır. İthalatın yaklaşık %74’ünü, GTIP 3102 grubunu oluşturan azotlu mineral ve kimyasal diğer gübreler oluşturmaktadır. Türkiye, azotu; Çin, Mısır, Rusya ve İran’dan, fosforu; Kuzey Afrika’dan, potasyumu ise AB ülkelerinden ithal etmektedir. 30 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Tablo 14. Türkiye Fiziki Gübre İthalatı (bin ton) 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Mısır 8 65 283 165 98 308 72 48 750 1.480 İran 0 - 2 65 129 121 447 346 181 560 Rusya 1.159 1.099 895 950 806 1.035 1.218 751 1.174 466 Çin 0 6 4 11 7 78 539 587 220 458 Fas - - - - - - 54 146 160 289 Diğer 2.371 2.549 2.244 2.141 2.245 2.667 2.191 2.283 2.485 2.105 Dünya 3.538 3.720 3.428 3.331 3.285 4.210 4.521 4.162 4.969 5.359 Kaynak: TUIK, 2018 2.1.2.3. Tüketim Türkiye’de son 15-20 yıldır tüketilen kimyasal gübre cinsleri bazı özel gübreler (25.5.10, 10.25.20 vb.) hariç hemen hemen aynıdır. Tüketilen bu gübrelerin toplam tüketim içindeki oranları da yıllara göre çok büyük farklılık göster memektedir. Türkiye’de kullanılan potasyumlu gübre genellikle potasyum sülfattır. İçerdiği klor, bazı bitkiler için sakıncalı olduğundan potasyum klorür tercih edilmemektedir (Eraslan, ve ark., 2010). 2005 yılında 5,2 milyon ton olan gübre tüketimi 2017 yılında %22 oranında artmıştır. 2017 yılında fiziki toplam olarak 6,3 milyon ton gübre tü ketiminin en büyük kısmını sırasıyla %31 ile üre, %13 ile diamonyum fosfat, %13 ile 20-20-0 ve %11 ile de amonyum sülfat oluşturmuştur. Türkiye bitki besin maddesi bakımından toplam NPK verileri incelendiğinde 2017 yılında %67 ile en fazla azot tüketildiği görülmektedir. 2005-2017 yılları arasında tüketimde en yüksek artış %33’lik pay ile potasyum tüketiminde gerçekleşmiştir. Şekil 3. 2017 Yılı Gübre Cinslerine Göre Tüketim Dağılımı 31 Tablo 15. Türkiye Fiziki Gübre Tüketimi (bin ton) GÜBRE CİNSİ 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Amonyum Sülfat 328 342 457 413 468 499 432 483 653 727 Amonyum Nitrat (%26 N) 1.157 821 736 733 883 799 736 608 624 625 Amonyum Nitrat(%33 N) 581 950 873 842 996 1.040 945 876 804 4 Ü re 842 836 880 760 872 1.101 1.074 1.105 1.766 1.977 Amonyum Nitrat(%30 N) 0 - - - - - - - - Normal Super Fosfat - 22 3 7 3 2 2 - 0 Triple Süper Fosfat 46 60 20 29 24 26 25 38 33 19 Diamonyum Fosfat 630 622 495 386 460 616 506 450 888 820 20-20-0 1.018 739 702 680 673 733 703 755 820 825 20-20-0+Zn 166 242 323 347 347 332 352 403 382 372 15-15-15 317 303 190 206 203 215 215 256 302 302 15-15-15+Zn 23 79 71 85 84 80 96 111 130 135 20.10.2020 - - - - 0 7 8 14 14 12-20-12 2 2 2 3 1 5 6 2 12-30-12 90 73 75 103 134 105 63 65 73 79 10-25-20 4 14 19 22 24 24 25 23 7 9 20.10.2010 - 5 - - - - - - - 20 13-0-46 10 15 28 30 26 23 28 24 14 16-0-0 1 3 6 7 8 9 2 1 0 16-20-0 - 0 - 1 0 0 0 0 - 8-24-24 - 2 5 4 - - 0 - 0 8-24-8 1 - - - - - - - - 10-15-25 - - 10 42 48 60 105 128 48 25.05.2020 63 29 52 41 49 51 50 60 63 18-24-12+Zn - 10 2 2 4 44 63 71 60 43 20-32-0+Zn - 4 1 2 16 30 25 17 17 17 15-25-15 - 2 - - - 1 4 10 34 8 25.05.2010 93 Üre Amonyum Nitrat 4 %33AZOT 140 P.NIT. 17 CAN(%21N) 12 10.15.25 74 Potasyum Sülfat 17 24 20 20 16 14 9 6 9 8 Fiziki Toplam 5.294 5.199 4.968 4.766 5.340 5.814 5.472 5.508 6.745 6.333 N 1.379 1.372 1.344 1.259 1.432 1.584 1.493 1.487 1.896 1.765 P2O5 629 602 515 490 532 623 570 585 792 755 K2O 82 94 83 98 101 106 117 132 118 125 TOPLAM B.B.M 2.089 2.068 1.942 1.848 2.065 2.313 2.180 2.203 2.807 2.644 32 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Nitratlı gübrelerin 2016 yılı içerisinde satışının yasaklanmasından dolayı çiftçilerin tüketimini üreye yönlendirme siyle, üre tüketiminde 2017 yılında 2015 yıla göre %79’luk artış yaşanmıştır. Kompoze gübreler gübre tüketiminin yaklaşık yarısını oluşturmaktadır. Gübre kullanımı, gübrelerin uygulama dönemlerine göre değişmektedir. Taban gübreleri (DAP, TSP vs.) bitki ekim ve dikimlerinin yapıldığı sonbahar ve ilkbahar dönemlerinde kullanılırken, üst gübreleri (%33 AN, %26 CAN, AS vs.) hububat için ilkbahar diğer bitkiler için yaz döneminde kullanılmaktadır. Türkiye gübre tüketiminde fiyat dengelerine bağlı olarak zaman zaman dalgalanmalar yaşanmakla beraber genel olarak yıldan yıla arttığı görülmektedir. Genel olarak dünya ortalamasının altında kalan Türkiye 2005 yılına oranla toplam NPK tüketimini %23 oranında artırmıştır. 2.1.2.4. Kendine Yeterlilik Türkiye gübre hammaddesi kaynaklarının yetersizliği nedeniyle hammadde açısından ithalata bağımlıdır. Türki ye’de fason üretim şeklinde üretilen gübreler uluslararası standartlara uygun olarak üretilmektedir. Türkiye gübre üretiminin tüketimi karşılama oranları 2005-2017 yılları arasında %50-80 arasında değişiklik göstermiştir. Tüketi min en az olduğu 2011 yılında üretim %79 oranında tüketimi karşılamıştır. Türkiye’de gübre tüketimi yaklaşık 5-6,7 milyon ton aralığında değişmektedir. 2017 yılında 3,8 milyon ton seviyelerinde gerçekleşen gübre üretimi, tüketimin yaklaşık %60’ını karşılamaktadır. Geri kalan yaklaşık %40’lik miktar ise doğrudan ithalatla tamamlanmakla birlikte üretiminin tüketimi karşılama oranları yıllara göre dalgalı bir seyir izlemektedir. Tablo 16. Türkiye Toplam NPK Tüketimi (kg/da) 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Türkiye 8,7 9,8 9,0 10,3 11,2 10,5 10,7 Dünya 11,4 12,8 13,3 13,5 13,8 14,1 13,9 Dünya Bankası, 2018 Tablo 17. Üretimin Tüketimi Karşılama Oranı (%) Yıllar 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Üretim (bin ton) 3.163 3.158 3.447 3.750 3.661 3.577 3.548 3.674 3.358 3.842 Tüketim (bin ton) 5.294 5.199 4.968 4.766 5.339 5.813 5.471 5.508 6.745 6.333 Karşılama Oranı (%) 60 61 69 79 69 62 65 67 50 61 Kaynak: TOB, 2018 33 2.2. Üretim Yapısı 2.2.1 Üretim Sistemi ve İşletmelerin Durum Değerlendirmesi Türkiye’de 1950’li yıllarda ana faaliyeti gübre üretimi olan tesislerin temelleri atılmaya başlanmış bununla birlikte asıl büyük gelişme 1970’li yıllarda yaşanmıştır. Başlangıçta kamu iktisadi teşekkülü şeklinde gerçekleşen yatırımlar, 2000’li yıllarda başlanan ve 2005 yılında tamamlanan özelleştirme çalışmaları ile özel sektöre devredilmiştir (Taş lıgil, 2012). Gübre üretimi/ithalatı yapan işletmelerin tamamı özel sektör kuruluşu olup, sektörde yıllara göre sayısı değişmekle birlikte 1.284 firma bulunmaktadır. Ancak, bu firmalar arasında piyasada sürekliliği olan ve işlem hacmi daha fazla olan 6 üretici/ithalatçı ve 20 ithalatçı firma ile 11 fabrika bulunmaktadır. Bununla beraber, bu firmalardan Toros, İgsaş, Bagfaş, Ege Gübre, Gemlik ve Gübretaş piyasanın yaklaşık %80’ini temsil etmektedir. Tablo 18. 2017 Yılı Gübre Üretici Kuruluşlar Kuruluş Tesis Yeri Gübre Cinsi Kapasite (bin ton) AS 215 DAP/(NPK)* 165/(220) Bagfaş Bandırma NPK/(DAP)* 220/(165) AN%33 600 Toplam 1200 Ege Aliağa NPK 330 Gemlik Gemlik AN26 594 TSP 185 Yarımca NPK 200 Gübretaş NPK 300 İskenderun TSP 185 Toplam 870 İgsaş Üre 561 NPK 118 Yarımca AN26 339 Toplam 1018 Ceyhan NPK 330 NPK/(DAP)* 330/(198) Mersin AN26 660 Toros DAP 149 Samsun DAP 227 NPK 300 Toplam 1.996 Toplam 6.007 Kaynak: TOB, 2017 *Parantez içindeki değerler tesisin o ürünü de üretebildiğini göstermekte olup hesaplamalarda kul lanılmamıştır. 34 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Türkiye’deki gübre fabrikalarını, gübre sanayine hammadde sağlayan tesislerle ana faaliyeti gübre üretimi olan te sisler şeklinde ikiye ayırabiliriz. Gübre fabrikaları ve hammadde üretim tesisleri Şekil 4’te yer alan haritada göste rilmektedir. Gübre üretim süreçleri başlangıçtan bugüne kadar köklü bir değişiklik göstermemiştir. Bununla birlikte, ekipman geliştirme, otomasyonda ortaya çıkan teknolojik gelişmeler, hammadde, enerji ve işgücü verimliliğinde yaşanan ar tışlar, emniyet, çevre standartları, kalite ve kalite kontrol gibi alanlarda iyileşmeler yaşanmıştır (Anonim, 2008). Gübre sektörünün sermaye yapısı ve üretim süreçlerinin değişmemesi nedenleriyle eskiyen tesislerin kapatılması en son çözüm olmakta, eskiyen ünitelerin gelişmeleri ile yenilenmesi, teknik darboğazların giderilmesi ve otomasyon gibi teknolojik gelişmelerle hammadde, enerji ve işgücü verimliliği artırılmaktadır (Konyalı, 2016). 2.2.2. Maliyet Yapısı Gübre üretiminde maliyet kalemlerinde ithalata bağımlılığın olduğu hammaddeler önde gelmektedir. Bu hammad deler doğalgaz, fosfat kayası, amonyak, sülfürik asit, nitrik asit ve fosforik asit olarak sıralanabilir. Hammadde mali yetleri %65-80 oranında önemli bir paya sahip olup bu hammaddelerin maliyeti ithalata bağımlı olunması sebebiyle yüksektir. Ayrıca, uluslararası hammadde fiyatları ve döviz kurlarındaki değişimler maliyetleri dönemsel olarak arttırmaktadır. Türkiye’de hammadde ve ara madde üreticisi işletmeler Tablo 19’da yer almaktadır. Bu işletmelerin tümü özel sektör kuruluşu olup bu işletmelerin üretimi ihtiyacın %5-10’unu karşılamaktadır. Türkiye suda eriyen gübre hammad delerinin kaynaklarına sahip değildir. Organik ürünler için kısıtlı da olsa bir miktar hayvansal kaynaklı ürünler, leonardit ve humat yurt içinde mevcuttur, ancak üretimde kullanabilecek kalitede temin etmenin güç olduğu görül mektedir. Şekil 4. Türkiye’de Gübre Fabrikaları ve Hammaddelerinin Dağılışı Kaynak: TAŞLIGİL, 2012 35 Bu nedenle bu tür ürünlerin de üretimde kullanmak için ithal edildiği gözlenmektedir. Ancak suda eriyen hammad deler ile damla sulama sistemleri için N+P+K+izlementli gübreler ile yaprak gübreleri, sıvı ve süspansiyon birçok ürün üretilmekte, hem yurt içine hem de yurt dışı pazarlara ihraç edilmektedir. Taban gübrelerinde rekabet etmek güç olsa da bu tür ürünlerde markalaşma ve teknik destek ile ihracat miktarları her yıl artmaktadır (GUİD). Maliyet-Fiyat Değerlendirmesi İç piyasadaki gübre fiyatlarını, uluslararası piyasalardaki hammadde ve gübre fiyatları, döviz kurundaki değişme ler ve gübre tekellerinin kar motivasyonları belirlemektedir (Okutan, 2011). Kimyevi gübre üretiminde kullanılan hammaddenin tamamına yakınının dış kaynaklı olması fiyatlara müdahaleyi engellemektedir. Hammadde fiyatının belirlenmesinde hammadde satıcısı ülkelerin korumacılık politikaları, politik ve ekonomik tutumları gibi etkenler söz konusudur. Dünya piyasalarındaki hammadde fiyatları ile döviz kurundaki artış, Türkiye’de üretim maliyetinin artmasına neden olmaktadır. Gübre üretiminde maliyetlerin %60 gibi önemli bir kısmını hammadde oluştururken personel ve üretim-paketleme maliyetleri %26 ile diğer büyük kalemleri oluşturmaktadır (Tablo 20). Tablo 19. Yan Ürün Olarak Gübre veya Hammadde/Ara Madde Üreten Kuruluşlar Kuruluş Adı Tesis Yeri Ürün Sektörel Dağılımı Ereğli Demir Çelik İşletmeleri Ereğli AS Özel Karabük Demir Çelik İşletmeleri Karabük AS Özel İskenderun Demir Çelik İşletmeleri İskenderun AS Özel Eti Bakır A.Ş. Küre Pirit Özel Samsun Sülfürik asit Eti Bor A.Ş. Bandırma Sülfürik asit Özel Kaynak: TOB, 2017 Tablo 20. Maliyet Kalemleri Maliyet kalemleri % Hammadde 60 Üretim+paketleme 10 Personel 16 Finans 6 Lojistik-operasyon 8 Toplam 100 Kaynak: GUİD 36 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2005-2017 yıllarını kapsayan dönemde kimyasal gübre fiyatları %150-178 arasında artış göstermiştir. En fazla fiyat artışı %178 oranıyla amonyum DAP gübrelerinde gerçekleşmiştir. İkinci olarak CAN (%26) gübresinde 2005 yılına göre %168, üçüncü olarak ise 20-20-0 gübrelerde %167 oranında fiyat artışı gerçekleşmiştir (Tablo 21). Tarımsal üretimin artırılması ve fiyat dalgalanmalarından üretici ve dolayısıyla da tüketicilerin olumsuz yönde etkilenmemesi adına birçok yeni tedbir uygulamaya konulmuştur. Öncelikle, bitkisel ve hayvansal üretimde girdi maliyetlerinin düşürülmesi amacıyla önemli tarımsal girdilerden olan yem ve gübrede 2016 yılında KDV oranı sı fırlanmıştır. 2.3.Pazarlama Yapısı Gübre tedarik ve pazarlamasında 1986’dan itibaren serbestleşmeye geçilmiş olup, devletin üretici ve dağıtıcı kamu kuruluşlarına yönelik direkt desteklemeleri kaldırılmıştır (Konyalı, 2016). Türkiye’de pazarlama aşamasında etkili olan 10 firma vardır. Pazarın %57’lik kısmını Toros Gübre, Tarım Kredi Kooperatifleri ve İgsaş karşılamaktadır. Sektörde faaliyet gösteren üretici/ithalatçı kuruluşlar, gübrelerin üretimi ve ithalatının yanında dağıtıcılara, birlikle re ve çiftçiye gübre satışı da gerçekleştirmektedir. Bu kuruluşların satışlar içerisinde pazar payları %65 civarındadır. Yurt dışından Türkiye’ye deniz, hava ve karayolu ile ithal edilen gübreler ile yurt içinde üretilen gübreler dağıtıcılara deniz (gemi) ve karayolu (kamyon, tır, tren) ile sevk edilmektedir. Dağıtıcılara gelen gübreler ise tarlaya uygulanmak üzere çiftçilere satılmaktadır. Bu genel satış sürecinin yanında, üretici/ithalatçılardan doğrudan büyük çiftçilere veya bölgesel satış birliklerine (Pankobirlik, Çukobirlik, Trakyabirlik vs.) satışlar yapılmaktadır. Ayrıca, dağıtıcıdan bir başka dağıtıcıya da satışlar yapılabilmektedir. Türkiye’de sayıları 12.000’i bulan gübre dağıtıcıları, üretici/ithalatçı kuruşlardan tedarik ettikleri gübreleri çiftçilere peşin veya vadeli olarak satmaktadırlar. Birlikler de dağıtıcılara benzer şekilde üretici/ithalatçı kuruşlardan teda rik ettikleri gübreleri çiftçilere peşin veya vadeli olarak satmaktadırlar. Ayrıca, kendi üyelerinin ihtiyaç duydukları kredi, alet, ekipman, ürünün işlenmesi, paketlenmesi ve depolanması konularında çiftçilere yardımcı olmaktadır. Tablo 21. Türkiye Kimyevi Gübre Fiyatları (TL/Ton)* GÜBRE CİNSİ 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 DAP 553 1011 1498 1465 1330 1568 1825 1471 1538 20-20-0 411 679 1060 1054 960 1062 1260 1062 1096 ÜRE 463 694 982 1178 1120 1159 1176 1035 1156 % 33 A.N. 343 584 746 880 920 980 982 928 % 26 CAN 323 483 617 761 813 879 853 789 865 % 21 A.S. 276 382 585 641 623 620 681 644 708 Kaynak: TOB, 2018 (*)12 aylık ortalama fiyatlardır. 37 Sektörde çok firma olması yüksek rekabeti beraberinde getirmekte, uzun vadede pazarda kalmak isteyen firmalar, fiyat ve kalitesini çiftçiye ispatlamak zorunda kalmaktadır. Sektörde firmalar çiftçilere çeşitli tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Bu tanıtım faaliyetleri arasında demonstrasyon çalışmaları, broşürler, çiftçi bültenleri, eği timler vs. bulunmaktadır. Ayrıca bu firmalar kendi web servisleri üzerinden çiftçilere yönelik tanıtım faaliyetleri de yürütmektedirler. Bu şekilde ürünlerinin özelliklerini ve faydasını çiftçilere göstermekte ve çiftçilerin yeni ürün ve uygulamaları hayata geçirmesine yardımcı olmaktadır. Çiftçinin markayı/ürünü tercih sebeplerinde, ürünün fiyatı, kalitesi (marka, standardizasyon vs.), içeriği, pazarın ulaşılabilirliği, ürünün ithal/yerli olması, tanıtım faaliyetleri, geleneksel tarıma eğilimleri, gibi sebepler etkili ol maktadır. 2.4.Kamu ve STK’ların Rolü 2.4.1. Kurumsal Yapı Sektörde kamu kuruluşlarını, sektörün sanayi kolu olması nedeniyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile TOB Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü’ne bağlı bir Daire Başkanlığı (Bitki Besleme ve Teknoloji Geliştirme Daire Başkanlığı) ve Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü’ne bağlı bir Daire Başkanlığı (Toprak ve Su Kaynakları Daire Başkanlığı) ve bir enstitü (Toprak, Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü) oluşturmaktadır. Ayrıca, Türkiye’de gübre sektöründe üretici, ithalatçı veya ihracatçı olarak faaliyet gösteren firmaların oluşturduğu sektörel bir sivil toplum kuruluşu olan Gübre Üreticileri İthalatçıları ve İhracatçıları Derneği bulunmaktadır. 2.4.2. Yasal Çerçeve Sektörün yasal çerçevesi TOB tarafından çıkarılan aşağıda genelge, yönetmelik ve tebliğlerden oluşmaktadır: • Gübre İthalatına İlişkin Uygulama Genelgesi (2017/1): Gübre ithalat işlemlerinde uyulması gereken kurallara ilişkin usul ve esasları belirlemektedir. • Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmelik: Tarımda kullanılan kimyevi gübre tiplerinin ve bi leşimlerinin belirlenmesi, isimlendirilmesi, işaretlenmesi, paketlenmesi ve denetlenmesi ile ilgili usul ve esasları belirlemektedir. • Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik: Organik, organo mineral gübreler ve toprak düzenleyiciler ile mikrobiyal, enzim içerikli ve diğer ürünlerin kullanımını yaygın laştırmak, tanımlamak, bunlara ait analiz metotlarını belirlemek ve bu ürünlerin ithali, ihracı, üretimi, piyasaya arzı ile kayıt altına alınmasına ilişkin uyulması gereken usul ve esaslar ile bu usul ve esaslara uyulmaması halinde uygulanacak olan yaptırımları belirlemektedir. • Gübrelerin Piyasa Gözetimi Ve Denetimi Yönetmeliği: Ürünlerin üretimi, ithalatı, ihracatı ve piyasaya arzı veya dağıtımı aşamasında veya ürünler piyasada iken ilgili teknik düzenlemelerine uygun ve güvenli olup olma dığının gözetimi ve denetimi, bunun sonucunda alınacak önlemler ve piyasa gözetimi ve denetimi konularına ilişkin usul ve esasları belirlemektedir. 38 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 • Nitrat Azotu İçeren Kimyevi Gübrelerin Satışı, Nakli Ve Stok Bildiriminin Kontrolüne Dair Tebliğ (2015/42): Yurt içinde pazarlanmak üzere yerli üretimle veya ithalat yolu ile sağlanan %26 kalsiyum amonyum nitrat (CAN), %33 amonyum nitrat (AN), potasyum nitrat ve sodyum nitrat gübrelerinin yurt içinde satışı, nakli ve stok bildi rimleri ile ilgili usul ve esasları belirlemektedir. • Piyasaya Arz Edilen Gübrelerin İzlenmesine Yönelik Tebliğ (2017/27): Piyasaya arz edilen gübrelerin paketle me aşamasından son kullanıcıya kadar takibinin sağlanmasına ilişkin gerekli usul ve esasları belirlemektedir. Bu Tebliğ ile gübre bayilerine kamera konulması, gübre ambalajlarına KAREKOD uygulanması ve ambalaj içeri sine işaretleyici etiket-DNA BARKOD- eklenmesi sağlanarak piyasaya arz edilen gübrelerin paketleme aşamasın dan son kullanıcıya kadar takibi amaçlanmıştır. Bu kapsamda, TOB bünyesinde oluşturulan Gübre Takip Sistemi (GTS) bu tebliğ ile beraber devreye alınmıştır. Gübre Takip Sistemi (GTS), nitratlı gübrelerin el yapımı patlayıcılarda kullanılmasının önlenmesi, ileri ki poli tika belgelerine altlık oluşturacak sağlam verilerin oluşturulması, güvenilir ürünlerin piyasaya arz edilmesi ve denetimi, sektörün izlenmesi ve tarımın sürdürülebilirliğinin sağlanması gibi konular bakımından önem arz etmektedir. 2.4.3. Uluslararası Entegrasyon 1999 Helsinki Zirvesi ile Türkiye’nin AB adaylığının kabulü sonrasındaki gelişmeler Türk tarım politikasında bir dönüm noktası olmuş, gübre destekleme politikaları da bu süreçten etkilenmiştir. 2008 Katılım Ortaklığı Belgesi’nde tarım-çevre tedbirlerinin gelecekte uygulanabilmesi bakımından, çevre ve kırsal bölgelere ilişkin pilot eylemlerin uygulanması için hazırlıklara başlanmasına ilişkin öneri dikkate alınmıştır. Ortak Tarım Politikasına uyum kap samında 2009 yılında kimyevi gübrelerin doğru ve etkin kullanımını sağlamak ve toprak analizini teşvik etmek amacıyla 50 dekar ve üzeri tek parsele sahip olan üreticilerin kimyevi gübre desteklemesinden yararlanabilmesi bu parsellerde toprak analizi yaptırması şartına bağlanmıştır (Aydın, 2012). Ayrıca, mevzuat uyumlaştırılması kapsa mında, 2002 yılına kadar uygulanan ulusal mevzuatımız bu tarihten sonra Avrupa Birliği’nin gübrelerle ilgili di rektiflerine uyumlu hale getirilmiştir. Bu amaçla, “Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmelik” 2002 yılında yayınlanmıştır. Gübre alanında yaşanan gelişmeler nedeniyle bu yönetmelik 2004, 2006, 2012 ve 2015 yılla rında revize edilmiştir. • Uluslararası Gübre Sanayi Birliği (International Fertilizer Industry Association-IFA) IFA, dünyada gübre sektörünü temsil eden ve sektör ile ilgili tüm faaliyetleri kapsayan ve 84 ülkeden 540 üyesi olan tek kuruluştur. Üyeleri sadece gübre üreticilerinden oluşmamaktadır. IFA’ya üye kuruluşlar arasında her çeşit gübre, gübre hammaddesi ve ara mamul üretimi yapan ya da bunların dağıtım faaliyetleriyle ilgilenen şirket lerin yanı sıra bilimsel araştırma enstitüleri ve eğitim kurumları da yer almaktadır. Merkezi Paris’te olan IFA’nın üyelerinin yarısı, gelişmekte olan ülkelerin temsilcilerinden oluşmaktadır. Bitki besleme konusunda uluslararası düzeyde bilimsel araştırmalar yapan IPNI (International Plant Nutrition Institution - Uluslararası Bitki Besleme Enstitüsü) adlı kuruluşun üyesi olan IFA bilimsel gelişmeleri IPNI’den alarak kendi üyelerine aktarabilmektedir. Ayrıca, IFA, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile yakın işbirliği içinde çalışmalar yürütmektedir (Anonim, 2013). 39 2.4.4. Kalite ve Standardizasyon AB sürecinde gübrelerle ilgili direktiflerine uygun “Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmelik” 2002 yılında yayınlanarak zorunlu uygulamaya konulmuş ve 2003 yılında revize edilmiş, zorunlu uygulamada olan Türk standartları ise ihtiyari hale getirilmiştir (Anonim, 2008). Bununla beraber, sektörde Yönetim Sistemleri Standartlarından ISO 9001:2008 Kalite Yönetim Sistemi, ISO 14001:2004 Çevre Yönetim Sistemi, OHSAS 18.001:2007 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Belgesi, ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi standardı, ISO 27001 Bilgi Güvenliği Yönetim Sistemi Standardı belgesine sahip olan firmalar bu lunmaktadır. Gübreler ve Ham/Ara Maddelerle İlgili Türk standartları Tablo 22’de yer almaktadır. 2.4.5. Denetim Tarımda kullanılan kimyevi gübrelere dair yönetmelik ve Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kay naklı Gübrelere Dair Yönetmelik kapsamında piyasaya arz edilecek ürünlere “Tescil Belgesi” verilmektedir. Ayrıca, gübrelerin ithalatta ilgili teknik düzenlemesine uygunluğu açısından denetimi 2018/5 sayılı Ürün Güvenliği ve De netimi Tebliği çerçevesinde yapılmaktadır. “Gübrelerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliği” gereği bu ürünlerin satışını yapmak isteyenler, şahıs/şirket kimlik bilgilerini ve işyeri teknik uygunluğunu gösteren “Gübre Dağıtıcı Belgesini” almak zorundadır. Denetimler, ürünlerin özelliklerinin, işaretlemelerinin ve ilgili teknik düzenlemelerine uygunluğunun kontrolü amacıyla yapıl maktadır. TOB tarafından sertifikalandırılan İl Tarım ve Orman Müdürlüklerinde görevli personeller, bağlı oldukları İllerde denetimlerini program dâhilinde veya şikâyet üzerine 29 Mart 2014 tarih ve 28956 sayılı “Gübrelerin Piyasa Gözeti mi ve Denetimi Yönetmeliği” çerçevesinde yapmaktadırlar. Denetimlerde ürünlerin sağlık parametreleri, ağır metal içeriği, taklit veya tağşiş edilme durumu, bitki besin madde içeriği ve belge kontrollerine bakılmaktadır. Denetimlerde teknik mevzuat, etiket kuralları ve güvensiz ürün konu ları dikkate alınarak 2.000 TL – 250.000 TL arasında para cezası kesilmektedir. Teknik mevzuata uygun olmayan gübrelerin ilk etapta satışı durdurulmakta, para cezası verilmekte ve mevzuata uygun hale getirilmesi istenmektedir. 2016 yılı denetim sonuçlarına göre 36.723 adet denetim yapılmış ve 324.777 TL para cezası verilmiştir. Ayrıca top lamda 44.700 kg gübre imha edilmiştir. Tablo 22. Gübreler ve Ham/Ara Maddelerle İlgili Türk Standartları Ürün Cinsi Amonyum nitrat (AN26 ve AN33) Üre AS TSP DAP Kompoze PS Potasyum klorür (MOP) Amonyak TS No 836 4837 856 566 1054 2832 10955 10954 836 Kaynak: Anonim, 2008. 40 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 2.4.6. Desteklemeler 1974 yılında yaşanan petrol krizi nedeniyle gübre fiyatlarında artış yaşanması sonucu ilk defa destekleme uygula masına başlanmıştır. 1974-1986 yılları arası gübre cinslerine göre belirlenen maktu miktarlar üzerinden destekleme yapılmıştır. Ancak, bu destekleme yöntemi, finansman sıkıntısı ve yapılan usulsüzlükler nedeniyle uygulamadan kaldırılmıştır. 1994 yılında gübre fiyatlarının belirli oranlarda karşılanması uygulamasına geçilmiş, ancak, bu destekleme yöntemi de uygulamada yaşanan zorluklar ve yapılan usulsüzlüklerin kamuoyuna yansıması nedeniyle 1997 yılında iptal edilmiştir. Bununla beraber, ekonomik şartlar ve diğer bazı sebeplerden dolayı 31.03.2002 tarihine kadar destekleme sistemi tasfiye edilmiştir. 2003 yılının son çeyreğinden itibaren ise dünyada yaşanan fiyat artışlarından çiftçiyi korumak amacıyla alan bazlı ürün grubuna göre değişen miktarlarda ÇKS’ye kayıtlı olan çiftçilere 2003 yılından itibaren mazot, 2005 yılından itibaren de gübre ve toprak analizi desteği verilmeye başlanmıştır. Çiftçilere toprak analizine dayalı gübre kullanım bilinci kazandırmak ve toprak verimliliğini sürdürülebilir amacıyla 2005-2016 döneminde 650 milyon TL toprak analizi destekleme ödemesi yapılmıştır. 2017 üretim sezonu için de yetkilendirilmiş laboratuvarlara analiz başına 40 TL ödeme yapılmaya başlanmıştır. Tablo 23’te ödemenin yapıldığı yıldaki birim destekleme miktarları belirtilmiştir. Ödemeler bir önceki yılın üretim sezonu kayıtlarına göre yapılmıştır. 2005-2016 döneminde 6,7 milyar TL gübre destekleme ödemesi yapılarak üreti cinin gübre maliyetinin ortalama %15’i karşılanmıştır. Tablo 23. Ürün Grubu Gübre Birim Desteği (TL/da) Ürün Grubu Gübre Desteği (TL/Da) 2005 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Yağlı Tohumlu ve Endüstri Bitkileri 3 3 3 5,4 5,5 5,5 6 6,3 7 7,5 8,5 Hububat, Yem Bitkileri, Baklagiller, Yumrulu Bitkiler, Sebze, Meyve 1,6 2,13 2,13 3,825 4,25 4,25 4,75 5 5,5 6 6,6 Süs Bitkileri, Özel Çayır Mera, Orman Emvali Alanlar 1 1,43 1,55 2,7 3 3 3,5 3,7 4 4,3 4,75 Toplam Destek (Milyon TL) 271 342 342 596 614 620 695 717 781 825,1 884,2 Kaynak: TOB, 2017 41 2017 yılında mazot ve gübre destekleme ödemeler tek kalemde ödenmiş olup, üreticilere toplam 1,5 milyar TL mazot ve gübre destekleme ödemesi yapılmıştır. Gübrede %18 olan KDV 10 Şubat 2016 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan düzenleme ile kaldırılmıştır. KDV’nin kaldırılması ile üreticilere 1 milyar TL destek sağlanmıştır. 2.4.7. Örgütlenme Durumu Sektörün örgütlenme yapısını üretici/ithalatçı işletmeler ve dağıtıcılar oluşturmaktadır. Gübre üretici, ithalatçı veya ihracatçıları Gübre Üreticileri İthalatçıları ve İhracatçıları Derneği altında yer almaktadır. Öte yandan, dağıtıcı ku ruluşlar içerisinde ülke genelinde veya bölgesel bazda faaliyet gösteren ve kendi üye çiftçileri olan birlikler yer al maktadır. Bu birlikler; Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Pankobirlik S.S. Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., Tariş Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Tariş Üzüm Tarım Satış Ko operatifleri Birliği, Tariş İncir Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Tariş Zeytinyağı Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Antalya Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Çukurova Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Trakya Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Karadeniz Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliğidir. 3SORUN ALANLARI 45 3.1. Dışa Bağımlılık Gübre sektörünün en büyük sorunu ülkemizin gübre hammaddelerine sahip olmamasıdır. Gübre üretiminde %80’lik oranla temel girdi durumunda olan doğalgaz ve fosfat kayası gibi hammaddelerin temini sadece yurtdışı piyasalardan sağlanabilmektedir. Dolayısıyla bu durum, gübre sektörünü büyük ölçüde dışa bağımlı kılmakta ve özellikle de doğalgaz fiyatlarına oldukça duyarlı hale getirmektedir. Doğalgaz daha çok Rusya’dan temin edilirken, fosforlu gübre üretiminde kullanılan fosfat kayası ise dünyada daha çok Kuzey Afrika coğrafyasında bulunmaktadır. Ayrıca, üretici firmalar açısından hammadde garantisinin sağlanması da önem arz etmektedir. Ayrıca ihtiyacın it halat yoluyla daha ucuza tedarik edilmesi ülke içinde üretim yapan üreticilerin ürettikleri gübreyi satamamalarına neden olmaktadır. Sektördeki bu bağımlı yapı ve dünya pazarlarının diğer ülkeler tarafından paylaşılması ve ham madde sahibi ülkelerin gübre üretimini artık kendileri yapmaları gibi nedenler rekabeti güçleştirmektedir. Dünya piyasalarında az sayıda ülkenin söz sahibi olduğu oligopol bir yapı söz konusudur. Bu durum, gübrenin önemli bir girdi olması gerçeği dikkate alındığında tarımsal üretimde üretimin sürdürülebilirliği açısından önemli bir soruna işaret etmektedir. Yoğun olarak ithalatın gerçekleştirildiği sektörde, granüler yapısı bozuk olan düşük fiyatlı gübre lerin ülkemiz piyasasına girişleri de hem haksız rekabet hem de ürün kalitesi açısından öne çıkan başka bir sorundur. 3.2. Fiyat İstikrarsızlığı Gübre sektörü 05.06.1986 tarihinde çıkarılan 86/10715 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile libere edilmiştir. Gübre fiyatlarına devletin herhangi bir müdahalesi söz konusu olmayıp fiyatlar arz talep dengesi içerisinde serbest piyasa koşullarına göre oluşmaktadır. Hammadde fiyatının belirlenmesinde hammadde satıcısı ülkelerin korumacılık po litikaları, politik ve ekonomik tutumları gibi etkenler söz konusudur. Dünya piyasalarındaki hammadde fiyatları ve döviz kurundaki artış ile yaşanan ekonomik krizler ülkemizde üretim maliyetinin artmasına neden olmaktadır. Fiyat artışlarının başlıca nedenlerinden biri de yeni tarım alanlarının kullanıma açılması, ürün deseninin değiş mesi vb. sonucu arzın talebi karşılayamaması nedeniyle arz yönünde sürekli bir açıkla karşı karşıya kalınmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca artan petrol fiyatları ile enerji ihtiyacı da gübre fiyatlarını olumsuz etkilemektedir. Bu sebeplerden dolayı da kimyevi gübre sektörü olumsuz etkilenmekte, sağlıklı bir arz, talep ve fiyat istikrarı oluşması zorlaşmaktadır. 3.3. Kamu İçerisindeki Dağınık Yapı ve Yatırımlar ile İlgili Engeller Sanayi kolu olması sebebiyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı sorumluluk alanlarına da giren sektörde destek ve diğer konularda uygulanan politikalarda TOB ile uyumlu politikalar geliştirilmesi ve yatırım süreçlerinde yerel yönetim ler ve merkezi kamu idaresi arasında koordinasyon sağlanması ve yetki karmaşasının giderilmesi önem arz etmekte dir. Gübrelerin ağırlıklı olarak kimyasal içerikli olmalarından dolayı açılacak üretim tesisleri için “Çevresel Etki De ğerlendirmesi” raporu alınmasında yaşanan sorunlar tesisleşmede engel teşkil etmektedir. Yatırımların resmi onay süreçlerinde yerel yönetimlerin yer alması ve kamuya ait bazı yetkilerin yerel yönetimlere devredilmesi 20-30 yıl gibi uzun sürelere ihtiyaç duyulan yatırımların sürekliliği açısından sorunlar ortaya çıkarmaktadır. 3. SORUN ALANLARI 46 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 3.4. Nitratlı Gübreler Nitratlı gübreler (%33 AN, %26 CAN, Potasyum Nitrat ve Sodyum Nitrat) 08.06.2016 tarih ve 12418 sayılı Bakan Olur’u ile satış ve sevkiyatı durdurulmuştur. Ancak, 29.07.2016 tarih ve 15618 sayılı Bakan Olur’u ile sanayi/ihracat/ ithalat amaçlı satış ve sevkiyatlara Bakanlıktan izin almak koşuluyla izin verilmiştir. Bununla beraber, 16.01.2017 tarih ve 135 sayılı Bakan Olur’u ile; %33 AN gübresinin çiftçiye satışı yasaklanmış, %26 CAN ve % 21 CAN (yeni tes cil) gübrelerinin kontrollü satışına izin verilmiştir. Sodyum Nitrat ve Potasyum nitrat gübrelerinin satışı ise serbest bırakılmıştır. Son olarak, dağıtıcıların yediemininde bulunan Amonyum Nitrat (%33 AN) gübresinin güvenlik riski oluşturması nedeniyle, 27.02.2017 tarih ve 270 sayılı Bakan Olur’u ile bu gübrenin kullandırılmasına yönelik çeşitli tedbirler alınmıştır. 42018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI 49 Gübreler, tarımsal üretim sonucu topraktan eksilen bitki besin maddelerini tekrar toprağa kazandıran ve toprağın verim gücünü artıran maddelerdir. Gübreler, tarımsal üretimi artırmanın yanı sıra gıda kalitesini de yükseltmenin en etkin araçlarındandır. Bu çalışma, 1995-2017 yılları arasında TOB gübre kayıtları ile aynı dönem için üretim alan larına ilişkin veriler Türkiye İstatistik Kurumu veri tabanlarından elde edilmiştir. Bitki besin maddesi açısından üretim, tüketim ve dış ticarette en önemli bileşikler olan Azot (N), Fosfor (P) ve Potasyum (K) verileri kullanılarak Türkiye’de söz konusu bileşiklerin 2018-2022 yılları arasındaki üretim miktarlarını tahmin edebilmek için her bir bileşik için ayrı ekonometrik model oluşturulmuştur. Modelde kullanılan değişkenlerin tespit edilmesinde daha önce yapılan çalışmalardan, konu uzmanları ve sektör temsilcilerinin görüş ve önerilerinden faydalanılmış, birçok değişken dikkate alınmış ancak bazı değişkenlere ilişkin uygun zaman serisi verisi bulunamaması, verilerin sağlıklı olmaması ve değişkenlerin birbirlerini etkilemesi sorunu nedeniyle sınırlı sayıda değişken tahmin modeline eklen miştir. Özellikle gübre stoklarına ilişkin verilerin olmaması, gübre firmaları ile görüşülmesi ve veri talebinde bulun masına karşılık gübre stoklarına ilişkin değerler veri setine dahil edilememiştir. Gübre üretiminin gelecek dönemler tahmininde modele dâhil edilen değişkenler şu şekildedir: Modelde kullanılan değişkenlere ait 1995-2017 yıllarına ait zaman serisi verileri kullanılmıştır. Modelde kullanılan değişkenlerin ana kütle ortalamaları, varyansların eşitliği, standart sapmalar ve kalıntılar arasındaki ilişkilerin; mo delin varsayılan ölçütlerini sağlama durumları incelenmiş ve değişkenler modelde kullanılabilecek hale getirilmiştir. Tarımsal üretimde çok fazla gübre cinsi kullanıldığından ve tahmin sürecinde bitki besin maddesi açısından her bileşiğin ayrı ayrı incelenmesi nedeniyle modeller sonucunda elde edilen açıklama gücü yeterli görülmektedir. Oluş turulan ekonometrik model kullanılarak gelecek dönemler için Türkiye’nin azot, fosfor ve potasyum bileşiklerinin üretimini tespit etmek amacıyla tüketim, ithalat, ihracat ve alan değişkenleri bağımsız olarak tahmin edilmiş, güb reye sağlanan destek miktarı ise 2016 yılında sağlanan destek miktarı aynı miktarda sağlanacak varsayımı ile modele dahil edilmiştir. Ayrıca gübre destekleri TÜFE oranı kullanılarak reel hale getirilmiş, bitki besin maddesi oranlarına göre her bir bileşik için değerler hesap edilmiş ve genel trend fonksiyonu elde edilmiştir. Daha sonraki aşamada ise incelenen her bir bağımlı değişken için yeni bir trend fonksiyonu oluşturularak tahmin değerleri elde edilmiştir. En son aşamada da oluşturulan tahmin değerleri genel trend fonksiyonunun katsayıları kullanılarak üretim tahmini gerçekleştirilmiştir. 4. 2018-2022 DÖNEMİ PROJEKSİYONLARI Azot Fosfor Potasyum Tüketim miktarı (ton) Tüketim miktarı (ton) Tüketim miktarı (ton) İthalat miktarı (ton) İthalat miktarı (ton) İthalat miktarı (ton) İhracat Miktarı (ton) İhracat Miktarı (ton) İhracat Miktarı (ton) Gübre Desteği (milyon TL) Gübre Desteği (milyon TL) Gübre Desteği (milyon TL) Alan (1000 hektar) Alan (1000 hektar) Alan (1000 hektar) 50 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Azot Model sonuçlarına göre azot üretimi için oluşturulan modelin R2=0,83; Ayarlı R2=0,78 ve modelde elde edilen fark ların standart sapma değeri ise 83.047,07 olarak hesaplanmıştır. En düşük standart hataya sahip modeli tespit ede bilmek için bağımsız değişkenler kullanarak modele değişken ekleme/çıkarma işlemi yapılmıştır. Bu şekilde stan dart hatası en düşük model tespit edilmeye çalışılmıştır. Gözlem farklarının standart sapmaya oranlanması ile elde edilen verilerin mutlak değerlerin 2’den küçük olduğu saptanmıştır. Model istatistiki açıdan anlamlı bulunmuştur (p<0,000). Gerçekleşen tahminler neticesinde ihtiyaç duyulacak azot miktarı; İhtiyaç duyulan miktar = Tahmin edilen üretim miktarı – Tahmin edilen Tüketim miktarı şeklinde hesaplanmıştır (Tablo 24). Tablo 24 incelendiğinde, Azot kullanım miktarı, tüketim miktarı ve ihtiyaç duyulan miktar ve yıllara göre artma eğiliminde olduğu tahmin edilmektedir. Dekara kullanım miktarı incelendiğinde Türkiye’de azot kullanım miktarı Avrupa Birliği azot kullanımının çok altındadır. AB’de 89.341.471 ha alanda toplam 11.276.066 ton azot kullanımı (12,62 da/kg) gerçekleşmektedir (FAO, 2018). Ancak ihtiyacın karşılanması için azot üretim ve ithalatının sürdürül mesi öngörülmektedir. Tablo 24. Azot Miktarı Projeksiyonları (ton) Yıl Üretim miktarı Tüketim miktarı İhtiyaç miktarı Tüketim /Alan (kg/da) G E R Ç E K L E ŞE N 2013 865.777,00 1.584.237,00 718.460,00 4,12 2014 821.859,95 1.492.839,25 670.979,30 3,87 2015 867.369,60 1.486.568,30 619.198,70 3,86 2016 775.025,72 1.896.478,59 1.121.452,87 4,95 2017 877.000,00 1.765.000,00 888.000,00 4,65 2018 789.884,43 1.622.473,14 832.588,71 4,22 2019 789.526,84 1.643.156,82 853.629,99 4,28 2020 789.169,25 1.663.840,51 874.671,26 4,34 2021 788.811,66 1.684.524,19 895.712,54 4,41 2022 788.454,06 1.705.207,88 916.753,82 4,47 51 Tablo 25. Fosfor Miktarı Projeksiyonları (ton) Yıl Üretim miktarı Tüketim miktarı İhtiyaç miktarı Tüketim /Alan (kg/da) G E R Ç E K L E ŞE N 2013 190.113,54 271.906,62 81.793,08 0,71 2014 212.935,09 248.965,23 36.030,14 0,65 2015 225.302,28 255.222,61 29.920,33 0,66 2016 215.185,14 246.001,07 30.815,92 0,64 2017 390.670,00 423.000,00 32.330,00 1,11 2018 256.470,24 291.265,46 34.795,22 0,76 2019 261.192,70 294.114,12 32.921,41 0,77 2020 265.915,16 296.962,77 31.047,61 0,78 2021 270.637,62 299.811,42 29.173,80 0,78 2022 275.360,09 302.660,08 27.299,99 0,79 Fosfor Model sonuçlarına göre fosfor üretimi için oluşturulan modelin R2=0,86; Ayarlı R2=0,82 ve modelde elde edilen farkların standart sapma değeri ise 25.593,87 olarak hesaplanmıştır. En düşük standart hataya sahip modeli tes pit edebilmek için bağımsız değişkenler kullanarak modele değişken ekleme/çıkarma işlemi yapılmıştır. Bu şekilde standart hatası en düşük model tespit edilmeye çalışılmıştır. Gözlem farklarının standart sapmaya oranlanması (C istatistiği) ile elde edilen verilerin mutlak değerlerin 2’den küçük olduğu saptanmıştır. Model istatistiki açıdan an lamlı bulunmuştur (p<0,000). Gerçekleşen tahminler neticesinde ihtiyaç duyulacak azot miktarı; İhtiyaç duyulan miktar = Tahmin edilen üretim miktarı – Tahmin edilen Tüketim miktarı şeklinde hesaplanmıştır (Tablo 25). Tablo 25 incelendiğinde, fosfor kullanım miktarı, tüketim miktarı ve ihtiyaç duyulan miktar ve yıllara göre artma eğiliminde olduğu tahmin edilmektedir. Dekara kullanım miktarı incelendiğinde Türkiye’de fosfor kullanım mik tarı AB fosfor kullanımına göre daha düşük düzeydedir. AB’de 89.341.471 ha alanda toplam 2.651.441 ton fosfor kullanımı (2,97 da/kg) gerçekleşmektedir (FAO, 2018). Ancak ihtiyacın karşılanması için fosfor üretim ve ithalatının sürdürülmesi öngörülmektedir. 52 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Potasyum Model sonuçlarına göre potasyum üretimi için oluşturulan modelin R2=0,90; Ayarlı R2=0,87 ve modelde elde edi len farkların standart sapma değeri ise 5.715,15 olarak hesaplanmıştır. En düşük standart hataya sahip modeli tes pit edebilmek için bağımsız değişkenler kullanarak modele değişken ekleme/çıkarma işlemi yapılmıştır. Bu şekilde standart hatası en düşük model tespit edilmeye çalışılmıştır. Gözlem farklarının standart sapmaya oranlanması (C istatistiği) ile elde edilen verilerin mutlak değerlerin 2’den küçük olduğu saptanmıştır. Model istatistiki açıdan an lamlı bulunmuştur (p<0,000). Gerçekleşen tahminler neticesinde ihtiyaç duyulacak azot miktarı; İhtiyaç duyulan miktar = Tahmin edilen üretim miktarı – Tahmin edilen Tüketim miktarı şeklinde hesaplanmıştır (Tablo 26). Tablo 26 incelendiğinde, potasyum kullanım miktarı, tüketim miktarı ve ihtiyaç duyulan miktar ve yıllara göre artma eğiliminde olduğu tahmin edilmektedir. Dekara kullanım miktarı incelendiğinde Türkiye’de potasyum kul lanım miktarı AB potasyum kullanımına göre daha düşük düzeydedir. AB’de 89.341.471 ha alanda toplam 2.955.423 ton potasyum kullanımı (3,31 da/kg) gerçekleşmektedir (FAO, 2018). Ancak ihtiyacın karşılanması için potasyum üretim ve ithalatının sürdürülmesi öngörülmektedir. Tablo 26. Potasyum Miktarı Projeksiyonları (ton) Yıl Üretim miktarı Tüketim miktarı İhtiyaç miktarı Tüketim /Alan (kg/da) G er çe kl eş en 2013 70.878,20 87.714,01 16.835,81 2,28 2014 75.809,99 97.224,93 21.414,94 2,52 2015 98.983,11 109.200,44 10.217,33 2,83 2016 83.214,30 98.174,85 14.960,55 2,56 2017 118.000,00 125.000,00 7.000,00 3,29 2018 80.089,69 103.741,42 23.651,73 2,70 2019 81.471,95 105.502,00 24.030,05 2,75 2020 82.854,21 107.262,58 24.408,37 2,80 2021 84.236,47 109.023,16 24.786,69 2,85 2022 85.618,73 110.783,73 25.165,01 2,90 5SEKTÖRE YÖNELİKPOLİTİKALAR 55 5.1. Mevcut Politikaların Değerlendirilmesi Türkiye’de tarımın en önemli girdilerinden biri gübredir. Günümüzde Türkiye’de toplam tarımsal girdiler içerisin de gübrenin %15–20’lik bir payı vardır. Usulüne uygun olarak yapılan gübrelemenin bitkisel üretimdeki artışa etkisi ise %50-75 arasında olup bazı ürünlerde bu etki %100’e kadar çıkabilmektedir. Bu nedenle gübre sektörü tarımsal üretim, gıda maddeleri fiyatları ve ülke ekonomisi üzerinde önemli bir etkiye sahiptir (Gezgin, 2015). Sektöre yönelik belirlenen politikalar ve uygulamalar önem arz etmektedir. Yıllar içerisinde uygulanan politikalar aşağıda kısaca özetlenmeye çalışılmıştır: • Türkiye’de gübre tüketimi ve yerli imalatın desteklenmesi diğer bir ifadeyle Türkiye’de tüketilen her çeşit kim yasal gübrenin hem yerli üretimi hem de tüketimini teşvik eden politikalar 1961 yılında başlamıştır. • 1961 yılından itibaren gübrenin fabrika çıkış fiyatı ve çiftçilerin ödeyeceği fiyatlar, Devlet Planlama Teşkilatı (DPT)’nın tavsiyesiyle, hükümet tarafından tespit edilen kararnamelerle ilan edilmiştir. 1973 yılından itibaren gübre tedarik ve dağıtımında iki kamu kuruluşu olan Türkiye Zirai Donatım Kurumu (TZDK) ve Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (TŞFAŞ)’ne görev verilmiştir. • Gübrede 1970’li yılların başından bu güne kadar devam eden destekleme uygulaması, gübre tüketiminin hızla artışını sağlamış, önemli ölçüde amacına ulaşmıştır. Çünkü bu desteğin de katkısı ile çiftçi, verimliliğin artışın da gübrelerin ne denli önemli olduğunu gözlemleriyle kavramıştır (Kaplan, 2000). • 1974 yılında verimlilik artışında önemli payı olan gübre sübvansiyonu başlamıştır. 1974 yılına kadar sabit fiyat uygulaması sürdürülmüş fakat 1974 yılında son verilmesi kararlaştırılmıştır. Ancak, yaşanan petrol krizinin ne den olduğu hammadde maliyeti, fiyatları hızla artırmıştır. Verimlilik artışı ve üretimin devamlılığı politikaları ile gübre fiyatları kriz sonrası düşürülmüş ve 1979 yılına kadar sabit tutulmuştur. Talebin yurt içi üretim ile kar şılanamaması yüksek fiyatlı gübrenin ithal edilmesine neden olmuş ve fiyat farkı da devlet tarafından sübvanse edilmiştir. Bazı yıllarda ithalatın yüksekliği sübvansiyon miktarını da artırmıştır (Yeni, 2003). • 1986 yılında “gübre tedarik, dağıtım, fiyat ve sübvansiyon” sistemi tamamen değiştirilmiştir. Buna göre, ilk kez somut olarak gübrede devlet desteğinden söz edilmiş ve “Türkiye’de bitkisel üretim yapan gerçek ve tüzel ki şilere, özellikle bitkisel üretim amacıyla daha ucuz fiyatla gübre sağlanması ve destekleme ödemesi yapılması belirtilerek”, gübre desteklemesi açık bir şekilde ifade edilmiştir. Buna ilave olarak, gübre tedarik ve dağıtım ko nusunda TZDK ve TŞFAŞ’dan başka, Türkiye’de gübre fabrikaları ve bunların pazarlama şirketleri, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ile Tarım Satış Kooperatiflerinde görev almaları sağlanarak, sistem “liberalize” edilmiştir (Özdemir, 2011). • Ülkemizde 1986’ya kadar gerek üretimde gerekse de tedarik ve dağıtımda kamunun egemen olduğu gübre sek törü, fiyat, dış alım ve dışsatımı serbestleştirilmiş ve özel sektör teşvik edilmiştir. TZDK, gübre pazarlamasın da 1986’ya kadar bir kamu tekeli konumundaydı. Sektörün serbestleştirilmesiyle 1998 yılından itibaren aşama aşama özelleştirilmiştir. Yine sektörde kamuya ait iki önemli üretim birimi olan Türkiye Gübre Sanayi A.Ş ve İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. özelleştirilmiştir. Özelleştirme çalışmaları 2005 yılında tamamlanmıştır. Bunun so nucunda hepsi özel sektöre devredilmiş, kamunun üretici olarak varlığı sona ermiştir. 5. SEKTÖRE YÖNELİK POLİTİKALAR 56 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 • 1994 yılına kadar, gübre desteklemesi, tüketilen gübre miktarının kilogramı başına belirli bir TL ödemesi şeklin de yapılmıştır ve kilogram başına yapılan ödemeler de zaman zaman yeniden düzenlenmiştir (Olhan, 2000). • 1994 yılında gübre fiyatlarının belirli oranlarda karşılanması uygulamasına geçilmiş, ancak bu destekleme de uygulamada yaşanan zorluklar nedeniyle 1997 yılında iptal edilmiştir. • 1997 yılından gübre desteğinin bittiği 2001 yılına kadar üreticiye sübvansiyonlu fiyatlardan gübre dağıtılmış, gübre desteklemeleri gübre üreten kuruluşlara ödenmiştir. (Gaytancıoğlu, 2009). • 2001/2960 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Eylül 2001 tarihine gübre desteklemesine son verilmiştir. Bu tarihten 2005’e kadar olan 4 yıl boyunca gübreye devlet desteği verilmemiştir. • 7 Eylül 2005 tarih ve 25929 sayılı Resmi Gazete’de “Çiftçilere Kimyevi Gübre Destekleme Ödemesi Yapılmasına Dair Karar”ın yayınlanması ile yeniden gübreye destek verilmeye başlanmış ve desteklemeye konu olan tarım arazileri büyüklüğünün 500 dekarı geçemeyeceği de belirtilmiştir. • 2005 yılında verilen gübre desteği 2006 yılında verilmemiş, 2007 yılında ise tekrar verilmeye başlamıştır. • 2009 yılı gübre desteği için 50 dekar üzerinde ekiliş alanına sahip üreticilere toprak analizi yaptırma koşulu getirilmiştir. Diğer yıllarda alan bazlı tarımsal destekler adı altında gübre desteklemesine devam edilmiştir. 2017 yılında ise mazot ve gübre destekleme ödemesi tek kalemde ödenmiştir. 2017 üretim sezonu için 2018 yılında ise mazot ve gübre destekleri ayrı kalemlerde ödenmiştir. Böylece, 2017 ve 2018 yıllarında üretimde mazot maliyeti nin %50’si karşılanmıştır. • Gübrede %18 olan KDV 10 Şubat 2016 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan düzenleme ile kaldırılmıştır. • 1 Ocak 2018 tarihinden itibaren Gübre Takip Sistemi(GTS) devreye girmiştir. 5.2. 2018-2022 Dönemi Politikaları Tarımsal üretimin ve ürün kalitesinin arttırılmasında gübrelerden maksimum faydanın sağlanabilmesi için gübreler ve gübrelemeye ait sorunların tam ve doğru olarak tespit edilmesi şarttır. Gübreler ve gübreleme ile ilgili sorunlar ise her ülkenin iklimine, toprak özelliklerine, yetiştirilen bitki türlerine, münavebe durumuna, sulama imkânlarına ve gübrelemede önderlik edecek kurum, kuruluş, sivil toplum kuruluşları ve organizasyonlarının yeterliliğine ve bunların çalışma şekillerine göre değişiklik arz etmektedir. Her şeyden önce toprağın doğal ve tükenmez bir kaynak olmadığı unutulmamalıdır. Bu açıdan bakıldığında gübrelemeyi sadece bitki besleme ve verim artırma amaçlı değil, toprak kaynağını koruyup, sürdürülebilir kullanımına hizmet etmek için bir araç olarak değerlendirmek gerekmek tedir. • Ülkemiz için kimyasal, organik, biyoorganik, organomineral ve mikrobiyal gübreler için bir kanunun çıkarılma sı ve bunun sonucunda kanunun olmamasından kaynaklı mevzuat eksikliği sonucu oluşan aksaklıkların gideril mesi önem arz etmektedir. • Ülkemizde gübre tüketimi ile ilgili çiftçinin toprak analizi yaptırmaya yönlendirilmesi ve bilinçli gübre kullanı mının yaygınlaştırılması hem ekonomik açıdan hem de ekosistem açısından önemli hususlardır. Çiftçinin hangi gübreyi, hangi dozda, ne zaman, nereye ve nasıl uygulayacağı noktasında bilgiye ihtiyacı vardır. Çünkü çiftçiler 57 gübre kullanımı noktasında ya geçmişten kalma alışkanlıklarla ya da çevredeki kimselerden öğrendikleriyle ha reket etmektedirler. Bunun için de toprak ve yaprak analizlerine göre gübreleme yapılması öncelikli bir önem teşkil etmektedir. Usulüne uygun toprak numunesi alma ve laboratuvara gönderme işlemlerinin yürütülmesi ve takip edilmesi, gübreleme konusunda teknik desteğin sağlanması ve modern alet ve ekipmanların kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla gübreler ve gübreleme konusunda kooperatif ve/veya benzeri yapıların kurulması yararlı olabilir. • Sektör ile ilgili veri noksanlığı, dağınıklığı ve yetersizliği sektör ile ilgili durum değerlendirmesi yapma ve po litika geliştirmede önemli bir engel olarak öne çıkmaktadır. Sektörün tüm ithalat, üretici lisansları ve ihracat izinleri, tescil belgeleri TOB tarafından verilmektedir. Yasal düzenlemeler ve online işlemlerin tek bir çatı altında toplanarak, sektörel data oluşturulması, tüm hareketler ve istatistiklerin toplanacağı bir sistemin oluşturulması nın bir çok konuda kolaylık sağlanacağı düşünülmektedir. • Kontrolsüz gübre kullanımı yanında yanlış veya güvenilirliğini yitirmiş bilgilere dayanılarak bazı gübrelerin gerekli olduğu halde kullanılmadığı görülmektedir. Örneğin “Türkiye topraklarının potasyum açısından zen gin olduğu” ifadesine dayanılarak hala bazı bölgelerde potasyumlu gübreler genellikle gübreleme programlarına dahil edilmemektedir. Halbuki aradan geçen zaman içinde toprağın besin maddeleri dengesinde çok ciddi de ğişimler yaşanmış olabilir, söz konusu bölgede potasyum ihtiyacı fazla olan ürünler adapte edilmiş olabilir. Bu kapsamda güncel bilgiler doğrultusunda gübreleme programları hazırlanmalı ve gerekli ise potasyumlu gübrele rin yanında diğer bitki besin maddelerini içeren gübrelere de gübreleme programında yer verilmelidir. • Organik gübre kullanımının yaygınlaştırılması önemli bir husus olarak değerlendirilmektedir. Ülke toprak larımızın çok büyük bir kısmının organik madde içeriğinin düşük olduğu düşünüldüğünde organik kökenli gübrelerin önemi daha da artmaktadır. Bitkisel üretimde başarılı olmanın en önemli koşullarından bir tanesi, toprakların organik madde içeriğini korumak ve de imkanlar el verdiğince artırmaktır. Bunun da en iyi yolu, organik gübrelerin gübre değerini yitirmeden tarım topraklarına uygulanmasıdır. Organik kökenli atıklar ciddi bir organik madde kaynağı olmanın ötesinde içermiş oldukları kimi bitki besin maddeleri yönünden de önemli bir potansiyele sahiptirler. Bu materyallerin geri kazanımı ile hem topraklarımızın organik madde içeriği artırıl mış olacak hem de bitki besin maddesi yönünden fayda sağlayacağından verim artışı sağlanmış olacaktır. Ahır gübresi, yeşil gübre, kompost vb bitkisel veya hayvansal kaynaklı organik gübrelerin tarımsal üretimde kullanıl ması ve son yıllarda kimyasal gübrelere alternatif olarak sunulan organomineral gübrelerin üretimi ve kullanımı konusunda çalışmalar yapılması ve teşvik edilmesi önem arz etmektedir. • Sulama tipine göre gübre etkinliklerinin arttığı, bununla birlikte verim, kalite ve raf ömrünün de arttığı yapılan çalışmalarla ortaya konulmuştur, günümüzde de bu “Fertigation” “Sulama+Gübreleme” birbirinden ayrılmaz bir bütün olarak düşünülmektedir. Gübre teşvikleri planlanırken sulama ve destek olacak diğer sistemlerin de belirlenmesinin önemli olduğu düşünülmektedir. İnovatif gübre üretimiyle ilgili tesis ve makinaların stratejik yatırımlar olarak geliştirilmesi ithalatın azalması ve ihracatın artmasının sağlayacağı düşünülmektedir. • Organize sanayi bölgesine, refrakter üreticilerine sağlanan olanaklar geniş tarım kesimini ilgilendiren gübre sanayicilerine de tanınmalıdır. Böylece, ülkemiz azotlu gübre üretimindeki yüksek maliyetleri aşağıya çekme şansına sahip olacaktır. Doğalgaz fiyatlarında gerekli düzenlemeler yapılarak, Türkiye’de, gübre tüketiminin 58 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 yerli üretimle daha fazla karşılanabilir duruma geleceği düşünülmektedir. • Yerli gübre sektörü, etkin dış ticaret politikalarıyla dünyada gübre sektöründe rekabet bozucu uygulamalar ger çekleştiren ülkelere karşı korunmalıdır. • Gübre ithalatında devlet denetimi artırılmalı, standart dışı ürünlerin iç pazara girişinin önüne geçilmelidir. Ana girdilerinden biri doğalgaz olan gübre sektörü üreticilerine, gerekli doğalgaz fiyat düzenlemeleri yapılmalıdır. Gübre ile ilgili özel bir kanunun olmaması, gübre tüketimi konusunda yapılması gereken en önemli hususlardan olan çiftçinin toprak analizine ikna olmaması ve bilinçsiz gübre kullanımı, alandaki veri noksanlığı, dağınıklığı ve de yetersizliği, organik kökenli gübrelerin kullanımının yetersiz olması gibi hususlar politika döneminde çözüm bekleyen önemli sorunlar olarak öne çıkmaktadır. 2018-2022 döneminde uygulanacak politikalar kapsamında sek törün sorunlarına yönelik çözüm önerileri geliştirilmesi amacıyla paydaşlar ile birlikte tespit edilen sorunlar ve bu sorunların çözümüne yönelik eylem planları Tablo 27’de yer almaktadır. Tablo 27. Gübre Sektörü Sorun Alanları ve Eylem Planları Sorun Alanları Çözüm Önerileri Eylem Planı Sorumlu Kuruluş İşbirliği Yapılacak Kuruluş 1 Gübre Kanununun olmaması Standartlar Cezai yaptırım Genel çerçeve bir kanun çıkarıl ması Mevcut kanun taslağının belirlenmesi son halinin paydaşlarla tartışılıp, kanunlaş tırılması konusunda çalışmalar yapılması. TOB Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör 2 Organik gübre kullanı mındaki yetersizlik Organik maddelerin ve gübrelerin kullanımı konusunda teşvik edici çalışmaların yapılması Paydaşların ortaklaşa çalışması ve bunun ile ilgili yasal düzen lemelerin yapılması TOB Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör 3 Kimyasal gübrelerde yeterli ve kaliteli ham madde olmaması Sektörün ihtiyaç duyduğu ham maddelerin temini için (örn: doğalgaz) uzun vadeli politikalar geliştirilmesi Hammadde kaynaklarına sahip ülkelerde yatırımların ve işbirliği nin teşvik edilmesi AR-GE ve inovasyona ağırlık verilmeli Hammadde kaynaklarına sahip ülkelerde yatırımların ve işbirliğinin teşvik edilmesi Ülkeler arası ikili işbirliğinin karşılıklı geliştirilmesi TOB Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı STK’lar, Ticaret ve Sanayi Odaları 4 Yurt içi üretimde kullanılabilecek organik hammadde kaynakları nın kalite sorunu Organik girdilerin kalitesine yöne lik araştırmalar yapılmalı. Organik hammadde kaynaklarıyla ilgili olarak yönetim planı oluştu rulması Gübre olacak her kaynağın değer lendirilmesi. Organik madde kaynaklarına sahip olan veya ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılması. Tarımda kullanılabilecek organik hammadde kaynakları nın kaliteleri ve kullanımlarıyla ilgili AR-GE çalışmalarının yapılarak gerekli düzenlemele rin yapılması Tarımsal atıkların yerinde değerlendirilmesi sağlanmalı TOB Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniver siteler, STK’lar, Özel Sektör 59 5 Gübrelerle uygulanan besin elementlerinin etkinliğinin düşük olması Gübreler ile uygulanan besin elementlerinin kullanım etkinlikle rinin arttırılması. Etkinliği yüksek yeni gübre lerin geliştirilmesi ve kullanımı, Gübrelerin uygulama şekli ve zamanı ile ilgili eğitim çalışma ları yapılması Gübrelerin uygun bir şekilde toprağa verilmesiyle ilgili makinaların geliştirilmesi TOB Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör 6 Uluslararası marka yetersizliği Başta organik olmak üzere özel ürünlerin geliştirilmesi Özel sektörün bu konuda yapacağı çalışmalarının teşvik edilmesi TOB Üniversiteler, Özel Sektör, Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 7 Kamu-özel sektör Ar-Ge projelerinde ortak çalışmanın yeterli olmaması AR-GE Faaliyetlerini Artırmak -Ülkemiz toprak ve iklim şart larına uygun, yeni gübrelerin geliştirilmesi Toprak inorganik azotunun gübreleme önerilerinde kulla nımı için uygun formlarının ve sınır değerlerinin belirlenmesi NPK, Zn ve B dışındaki besin elementleri kullanımı için gerekli bilgilerin üretiminin sağlanması Gübrelerin etkinliğinin arttı rılmasına yönelik çalışmalar yeni gübrelerin geliştirilmesi için inovasyon çalışmaları yürütülmesi TOB Üniversi teler Üniversiteler, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 8 Toprak analizi sonuç larına dayalı dengeli ve doğru gübrelemenin yapılmaması Toprak örneklerinin araziyi temsil edecek şekilde alınmasının sağ lanması Laboratuvarlarda analizlerin doğ ru olarak yapılmasının sağlanması Analiz sonuçlarına göre dengeli gübreleme programlarının oluştu rulması için gerekli çalışmaların devam ettirilmesi Analiz sonuçlarına göre önerilen gübrelerin ve toprak düzenleyicile rin desteklenmesi Tarım danışmanlarının eğitilmesi ve laboratuvarların etkin çalışması nın sağlanması Uygulanan toprak analizi destek leme programının amaca hizmet edecek şekilde revize edilmesi Tarım danışmanlığı özendirilmeli ve desteklenmeli Tarım il ve ilçe müdürlüklerindeki ziraat mühendislerinin teknik olarak çalışmalarının ve arazideki etkinliklerinin arttırılması Ürün ve gübre fiyatları dengesi takip edilerek gübre desteklerinin yeterli düzeylere çıkarılması Paydaşların ortaklaşa çalışması ve bunun ile ilgili yasal düzen lemelerin yapılması TOB Üniversiteler, STK’lar, Özel Sektör, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 9 Biyolojik ürünlerin ye terince kullanılmaması Mikrobiyal ve diğer bitki besleme ürünlerinin teşvik, destek, denet lenme ve analizlerinin etkinleşti rilmesi. Mikrobiyal ve diğer bitki besleme ürünlerinin tam analizlerinin yapılabilmesi için laboratuvar kapasitelerinin geliştirilmesi Yerli biyolojik ürünlerin kulla nımı ve geliştirilmesi konusun da teşviklerin arttırılması Baklagil bitkilerinin tarımında kullanımı için etkili rizobiyum türlerinden gübre formlarının oluşturularak ürüne dönüş türülüp kullanımının teşvik edilmesi TOB Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 60 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 10 Gübre içeriklerinin denetimi İnhibitörlü gübrelerdeki inhibitör maddelerinin analiz kapasitelerinin geliştirilmesi Gübrelerde kullanılan şelat maddelerinin analiz kapasitelerinin geliştirilmesi Bu konuda faaliyet gösteren laboratuvarların yeterlilik testlerine dahil edilmesi TOB Üniversiteler, Özel Sektör, TSE 11 Merdiven altı üretim Sahte gübre üretimi ve satışına karşı gerekli önlemlerin alınması Etkin bir piyasa gözetim dene timinin yapılması TOB Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı 12 Kimyasal gübreye ilaveten toprak düzenle yicilerin toprak yapısını iyileştirmesi ve sürdürü lebilir toprak verimliliği için yetersiz kullanımı Doğada en çok düşük kalorili genç kömürler olan Leonarditten üretilen, kısmen veya tamamı ile çürümüş bitki veya hayvan artıklarının oluşturduğu siyah veya koyu kahverenkli madde olarak tanımlanan Hümik Asit kullanımı TKİ tarafından üretilen Leo nardit kaynaklı toprak düzen leyicilerin kullanımının teşvik edilmesi TOB, Türkiye Kömür İşletmeleri Genel Müdürlü ğü (TKİ) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ve bağlı kuruluşları, Üniversiteler, Özel Sektör 61 Anonim, 2008. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı, 9. Beş Yıllık Kalkınma Planı (2007-2013) Kimya Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Gübre Çalışma Grubu Raporu. Anonim,2013. Uluslararası Gübre Sanayi Birliği (IFA) Bilgi Notu Haziran 2013. Anonim, 2018. Türkiye Biyokütle Enerji Potansiyeli Atlası. http\\bepa.yegm.gov.tr, erişim tarihi 30.01.2018. Aydın B, 2012. Kimyevi Gübre Ve Toprak Analizi Desteğinin Sosyo-Ekonomik Açıdan İncelenmesi TAGEM 2012-1 Proje Sonuç Raporu. Eraslan, F., İnal, A., Güneş, A., Erdal, İ.,Coşkan, A. 2010. Türkiye’de kimyasal gübre üretim ve tüketim durumu, sorunlar, çözüm önerileri ve yenilikler. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Ziraat Mühendisliği VII. Teknik Kong resi. 11-15 Ocak 2010, Ankara. Eyüpoğlu, F. 1992. Türkiye’de Kullanılan Ticaret Gübrelerinin Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri. T.C. Tarım ve Kö yişleri Bakanlığı. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü. Genel Yayın No:186 Rapor Seri No: R.104 Ankara. Gaytancıoğlu, O., 2009. Dünya’da ve Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikası, İstanbul, İTO Yayınları, Yayın No: 2009-14. Gezgin, Ş. 2015. Türkiye’de Gübre Üretim Ve Tüketimi, Dengeli Gübreleme Türkiye Ziraat Mühendisliği VIII. Tek nik Kongresi syf 1011-1028. Güven, Ş., 2016. Türkiye’de Gübre Kullanım Durumu ve Gübreleme Konusunda Yaşanan Problemler. Tarım Ekono misi Dergisi, Cilt:22 Sayı:1 Sayfa:19-32. ISSN 1303-0183. Hatipoğlu, F., Alpaslan, M., Güneş, A., 1996. Türkiye’de gübre kullanımı ve çevre üzerine etkileri. Tr. J. Oo Agriculture and Foresty (20)1-5, 1996. Kaplan, M., Aktaş, M., Güneş, A., Alpaslan, M., Sönmez, S., 2000. Türkiye Gübre Üretim ve Tüketiminin Değerlen dirilmesi, Ziraat Mühendisliği V. Teknik Kongresi, 17-21 Ocak 2000, s. 881 – 900, Ankara. Keeney, D. R., 1982. Nitrogen management for maximum efficiency and minumum pollition. nitrogenin agricultural soils. Stevenson, F, J., 605-649. Konyalı, S. 2016. Türkiye’de Gübre Üretimi ve Uygulanan Politikalar Ulusal Tarım Ekonomisi Kongresi Syf No: 2041-2048 Okutan, T. 2011. Geçmişten Günümüze Gübre Sektörü E.Ü Ziraat Fakültesi Dergisi Özel Sayısı The Journal of Agri cultural Faculty of Ege University Special Issue ISSN 1018-8851 5. Olhan, E. 2000. Türkiye’de Gübre Sübvansiyon Politikaları-İçel İli Turunçgil Üreticileri Açısından Bir Değerlendir me-Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB), Ankara. Özdemir, Z. 2011. Türkiye’de Gübre Destekleme Uygulamaları DergiPark İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası Cilt 47, Sayı 1-4. Polat, H., Güngör, İ., Koca, C., 2013. Türkiye’de Kullanılan Azotlu Gübrelerin Standart ve Yönetmeliklerle Uyumlu luğu Üzerine Bir Araştırma, Toprak-Su Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 2, s. 102 – 111, Ankara. KAYNAKÇA http://dergipark.gov.tr/ http://dergipark.gov.tr/iuifm http://dergipark.gov.tr/iuifm http://dergipark.gov.tr/iuifm/issue/837 Taşlıgil, N. ve Şahin, G., 2012. Türkiye’de Gübre Sanayi, Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Der gisi, Sayı: 29, Mart – Nisan 2012, s. 1 – 17, Celalabat/Kırgızistan. Wetter, J. 2015. Heinrich Böll Stiftung Derneği, 2015..https://tr.boell.org/tr/2015/06/23/gubre-endustrisi-sektor-bu yuk-amac-ortak erişim tarihi:15.11.2017 Yeni, R. ve C.Ö. Dölekoğlu. 2003. Tarımsal Destekleme Politikasında Süreçler ve Üretici Transferleri. Tarımsal Eko nomi Araştırma Enstitüsü Yayın No:98. Ankara. EKGÖSTERGELERE AİTVERİ SERİLERİ 65 Ek Tablo 1. Dünya Toplam NPK Verileri (bin ton) Yıllar Üretim İthalat İhracat Tüketim 1961 31.803 7.683 10.176 31.658 1962 31.979 7.729 8.327 34.047 1963 35.746 9.235 9.577 37.409 1964 39.962 9.947 10.141 41.171 1965 45.062 11.456 11.764 46.306 1966 49.551 13.138 13.377 51.316 1967 53.894 15.476 15.247 55.362 1968 57.872 16.237 16.953 59.078 1969 61.064 17.338 17.686 62.404 1970 65.843 19.034 17.150 68.389 1971 70.879 19.239 19.254 72.078 1972 81.530 21.897 23.437 77.846 1973 86.424 24.080 24.796 84.497 1974 88.686 24.854 26.306 81.388 1975 91.612 24.167 23.341 89.174 1976 99.989 25.034 26.158 96.552 1977 105.956 29.082 30.230 101.153 1978 112.994 31.980 33.735 108.033 1979 118.111 32.936 34.304 112.701 1980 124.235 34.629 36.774 116.231 1981 118.733 32.353 33.202 114.862 1982 118.556 32.190 33.120 114.537 1983 130.257 35.814 38.241 125.005 1984 137.760 40.175 42.598 130.604 1985 134.071 40.141 40.132 128.717 1986 138.683 40.098 43.640 132.827 1987 146.630 44.229 47.274 138.805 1988 153.329 46.675 49.509 144.406 66 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 1. devamı... Yıllar Üretim İthalat İhracat Tüketim 1989 149.448 47.077 49.315 142.502 1990 131.219 47.218 41.984 137.018 1991 123.062 46.787 40.906 134.171 1992 128.748 48.161 46.653 125.267 1993 123.328 46.295 46.739 120.290 1994 126.317 50.520 52.439 121.811 1995 136.388 55.423 56.657 129.835 1996 139.318 54.434 54.750 134.257 1997 143.036 58.759 58.087 136.959 1998 144.825 56.311 56.755 137.895 1999 146.964 58.383 58.545 140.185 2000 145.509 58.924 59.915 136.977 2001 147.284 56.782 58.548 138.987 2002 150.512 60.373 60.234 143.189 2003 152.247 63.626 64.657 148.578 2004 161.703 68.050 69.226 155.590 2005 167.023 66.461 68.246 153.703 2006 170.642 65.799 67.287 160.335 2007 178.563 73.793 74.191 162.348 2008 170.729 65.573 65.745 148.165 2009 163.317 54.964 56.056 158.205 2010 184.519 74.215 75.742 167.589 2011 190.169 79.979 78.230 172.483 2012 189.293 73.135 75.417 174.473 2013 188.796 79.851 79.133 180.634 2014 193.532 90.045 88.760 181.949 2015 198.679 88.561 90.637 183.745 Kaynak: IFA, 2018 67 Ek Tablo 2. Dünya Toplam Azot Üretimi (bin ton) Yıllar Çin Hindistan ABD Rusya Kanada Türkiye* Diğer Dünya 1961 475 151 3.042 - 279 12 8.379 12.338 1962 488 193 3.490 - 302 31 9.070 13.574 1963 501 222 4.012 - 314 31 10.342 15.422 1964 436 237 4.465 - 341 32 11.736 17.248 1965 680 232 5.081 - 377 32 13.437 19.840 1966 800 309 5.546 - 478 33 15.174 22.340 1967 850 360 6.607 - 470 32 17.106 25.426 1968 940 533 7.139 - 554 35 19.070 28.271 1969 1.040 705 7.562 - 672 52 19.974 30.005 1970 1.200 838 8.161 - 726 82 21.683 32.690 1971 1.904 946 8.091 - 805 78 23.093 34.916 1972 2.444 1.054 8.433 - 772 145 25.068 37.915 1973 3.015 1.050 8.348 - 903 135 26.036 39.487 1974 2.795 1.187 7.872 - 944 140 27.642 40.579 1975 3.620 1.508 9.693 - 902 167 27.461 43.351 1976 5.004 1.862 9.155 - 1.252 211 29.420 46.904 1977 6.368 2.000 8.916 - 1.574 186 31.631 50.674 1978 7.604 2.173 10.402 - 1.693 269 33.888 56.028 1979 8.805 2.224 11.113 - 1.700 362 35.374 59.578 1980 9.993 2.164 12.053 - 1.755 600 36.386 62.951 1981 9.857 3.143 10.611 - 1.825 731 36.359 62.526 1982 10.219 3.430 8.623 - 1.897 713 38.031 62.913 1983 11.094 3.492 10.205 - 2.371 787 40.917 68.866 1984 12.221 3.917 11.206 - 2.543 724 43.846 74.457 1985 11.440 4.323 8.648 - 2.825 770 44.751 72.757 1986 11.588 5.412 8.970 - 2.467 712 46.261 75.410 1987 13.423 5.486 9.761 - 2.762 855 47.211 79.499 1988 13.653 6.724 9.570 - 3.000 854 48.393 82.194 68 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 2. devamı... Yıllar Çin Hindistan ABD Rusya Kanada Türkiye* Diğer Dünya 1989 14.240 6.745 10.332 - 2.706 833 47.907 82.764 1990 14.637 6.993 10.816 - 2.683 1.026 35.808 71.964 1991 15.029 7.301 11.304 - 2.921 852 33.441 70.848 1992 15.705 7.431 10.057 4.885 2.993 969 33.220 75.259 1993 15.298 7.259 11.014 4.006 3.364 1.027 33.528 75.496 1994 16.058 7.961 10.383 3.698 3.313 702 33.003 75.117 1995 18.731 8.728 10.859 4.293 3.733 939 34.555 81.839 1996 20.736 8.592 11.135 4.299 3.864 924 35.958 85.507 1997 19.939 10.083 10.923 4.095 3.654 922 35.012 84.628 1998 21.258 10.477 10.999 3.872 3.737 922 34.479 85.745 1999 22.603 10.873 10.531 4.966 4.141 445 34.778 88.337 2000 22.175 10.943 8.352 5.452 3.797 400 35.505 86.624 2001 22.427 10.689 10.202 5.503 3.243 355 34.845 87.265 2002 24.412 10.507 9.463 5.878 3.681 604 34.506 89.050 2003 25.614 10.558 8.161 6.022 3.709 583 34.475 89.122 2004 28.339 11.305 6.792 6.576 4.439 533 35.661 93.645 2005 30.095 11.333 6.773 6.784 4.419 576 37.215 97.194 2006 32.379 11.525 9.331 6.813 4.069 629 37.543 102.288 2007 33.844 10.918 10.480 5.894 2.851 576 39.768 104.330 2008 33.782 10.902 9.283 5.435 2.890 518 38.417 101.227 2009 36.009 11.924 9.722 6.052 3.509 557 37.801 105.573 2010 35.678 12.178 9.587 6.544 3.364 747 40.018 108.116 2011 36.323 12.288 9.414 6.917 3.565 929 41.735 111.171 2012 36.056 12.237 10.150 6.605 3.344 905 42.274 111.571 2013 36.810 12.409 8.494 6.819 3.213 865 42.305 110.916 2014 35.540 12.434 8.793 7.089 3.323 822 41.648 109.648 2015 36.312 13.476 9.291 7.742 3.534 867 42.416 113.637 Kaynak: IFA, 2018 (* Türkiye 22.sıradadır.) 69 Ek Tablo 3. Dünya Toplam Fosfor Üretimi (bin ton) Yıllar Çin ABD Hindistan Rusya Fas Türkiye* Diğer Dünya 1961 200 1.995 68 13 6 7.828 10.110 1962 250 - 70 - 16 10 8.225 8.571 1963 300 - 108 - 21 31 9.067 9.527 1964 332 - 118 - 29 27 10.127 10.632 1965 688 - 104 - 42 38 10.783 11.655 1966 946 - 146 - 105 38 11.508 12.742 1967 622 - 195 - 107 35 12.272 13.232 1968 422 - 214 - 150 46 12.947 13.779 1969 723 - 225 - 126 42 13.346 14.461 1970 907 - 228 - 99 60 14.388 15.682 1971 1.078 - 290 - 145 106 15.449 17.067 1972 1.279 5.593 330 - 154 125 16.572 24.053 1973 1.789 4.611 325 - 173 97 18.186 25.181 1974 1.590 4.336 331 - 149 161 18.373 24.941 1975 1.731 4.977 320 - 116 312 17.805 25.261 1976 1.618 5.716 482 - 110 344 19.074 27.344 1977 1.908 6.058 676 - 185 303 20.595 29.725 1978 1.133 6.703 792 - 168 217 21.560 30.573 1979 2.117 7.044 783 - 156 287 22.241 32.629 1980 2.607 7.437 854 - 174 348 22.257 33.677 1981 2.808 5.264 966 - 199 554 20.650 30.442 1982 2.836 5.537 1.002 - 296 434 20.920 31.025 1983 2.966 6.625 1.084 - 491 591 21.751 33.507 1984 2.669 6.934 1.337 - 338 634 22.621 34.533 1985 2.058 5.221 1.449 - 469 604 23.060 32.859 1986 2.332 6.120 1.682 - 467 587 23.655 34.843 1987 3.258 6.718 1.690 - 537 616 24.038 36.856 1988 3.692 7.669 2.305 - 970 642 24.420 39.697 70 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 3. devamı... Yıllar Çin ABD Hindistan Rusya Fas Türkiye* Diğer Dünya 1989 3.728 7.603 1.819 - 936 480 23.395 37.961 1990 4.114 8.105 2.077 4.943 1.180 538 15.461 36.417 1991 4.555 8.350 2.584 - 1.074 386 14.028 30.978 1992 4.622 8.024 2.340 1.565 995 527 12.126 30.199 1993 4.168 7.628 1.898 1.410 1.171 557 11.234 28.065 1994 4.872 8.343 2.531 1.509 894 345 10.670 29.164 1995 6.017 8.359 2.616 1.519 936 392 10.975 30.813 1996 5.747 8.727 2.596 1.095 990 425 11.376 30.955 1997 6.342 9.050 3.080 1.853 924 502 11.375 33.125 1998 6.629 9.082 3.194 1.688 959 491 11.348 33.391 1999 6.360 8.547 3.468 2.017 956 438 11.258 33.044 2000 6.759 7.337 3.751 2.320 1.122 397 11.059 32.744 2001 7.393 7.731 3.751 2.369 1.231 298 11.121 33.894 2002 8.056 7.596 3.927 2.518 1.203 375 10.955 34.629 2003 8.806 7.025 3.626 2.657 1.176 399 10.593 34.283 2004 10.200 6.931 4.052 2.732 1.109 313 11.280 36.618 2005 11.121 6.751 3.869 2.607 1.096 328 10.727 36.500 2006 11.998 6.942 4.448 2.811 1.186 384 10.555 38.325 2007 13.720 6.954 3.730 2.910 1.240 419 11.246 40.219 2008 12.891 5.919 3.435 2.501 1.027 306 10.355 36.435 2009 14.374 5.817 4.390 2.578 1.288 375 9.156 37.977 2010 15.998 6.297 4.378 2.926 1.875 481 10.742 42.697 2011 17.631 6.123 4.370 3.070 2.242 437 10.392 44.265 2012 16.387 6.456 3.825 2.940 2.433 505 11.142 43.688 2013 16.545 5.861 3.973 2.929 2.198 461 11.417 43.384 2014 16.576 5.578 4.125 2.858 2.403 488 11.609 43.637 2015 17.289 5.257 4.429 3.217 2.044 520 11.482 44.239 Kaynak: IFA, 2018 (* Türkiye 12.sıradadır.) 71 Ek Tablo 4. Dünya Toplam Potasyum Üretimi (bin ton) Yıllar Kanada Rusya Belarus Çin Almanya Diğer Dünya 1961 - - - - 3.711 5.645 9.355 1962 359 - - - 3.649 5.826 9.833 1963 680 - - - 3.857 6.261 10.798 1964 1.067 - - - 4.086 6.929 12.082 1965 1.600 - - - 4.261 7.706 13.567 1966 2.000 - - - 4.195 8.275 14.469 1967 2.696 - - - 4.338 8.203 15.237 1968 2.800 - - - 4.557 8.465 15.822 1969 3.566 - - - 4.639 8.393 16.598 1970 3.179 - - - 4.824 9.468 17.471 1971 3.905 - - - 4.913 10.078 18.896 1972 3.820 - - - 4.916 10.825 19.561 1973 5.073 - - 30 5.095 11.559 21.756 1974 5.623 - - 30 5.523 11.990 23.166 1975 4.842 - - 30 4.867 13.261 23.000 1976 5.655 - - 20 5.378 14.687 25.741 1977 6.207 - - 20 5.674 13.656 25.557 1978 6.387 - - 21 5.863 14.122 26.393 1979 7.063 - - 16 6.099 12.726 25.904 1980 7.337 - - 20 6.123 14.128 27.608 1981 6.043 - - 24 5.746 13.951 25.765 1982 5.378 - - 25 5.660 13.555 24.618 1983 7.154 - - 29 5.997 14.705 27.884 1984 7.285 - - 32 6.092 15.361 28.770 1985 6.637 - - 23 5.845 15.949 28.454 1986 6.697 - - 24 5.546 16.163 28.430 1987 7.267 - - 40 5.829 17.139 30.275 1988 8.327 - - 54 5.778 17.278 31.438 72 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 4. devamı... Yıllar Kanada Rusya Belarus Çin Almanya Diğer Dünya 1989 7.360 - - 32 5.336 15.996 28.724 1990 7.005 - 4.992 46 4.967 5.828 22.838 1991 7.400 - 4.238 98 3.902 5.599 21.236 1992 7.247 3.454 3.311 91 3.525 5.662 23.290 1993 6.810 2.597 1.947 70 2.860 5.483 19.768 1994 8.093 2.479 2.510 117 3.286 5.552 22.037 1995 9.001 2.814 2.789 223 3.278 5.630 23.736 1996 8.044 2.618 2.716 218 3.334 5.925 22.855 1997 9.029 3.403 3.247 170 3.423 6.011 25.283 1998 9.195 3.461 3.451 213 3.582 5.787 25.690 1999 8.231 4.050 3.613 218 3.545 5.926 25.583 2000 9.174 3.716 3.372 275 3.409 6.195 26.141 2001 8.152 4.258 3.687 395 3.551 6.084 26.126 2002 8.503 4.432 3.791 430 3.451 6.228 26.834 2003 9.648 4.653 4.229 620 3.565 6.127 28.843 2004 10.100 5.599 4.612 840 3.626 6.663 31.440 2005 10.596 6.266 4.928 1.475 3.665 6.399 33.329 2006 8.360 5.724 4.605 1.750 3.616 5.974 30.029 2007 10.883 6.373 4.972 1.967 3.619 6.200 34.014 2008 10.532 5.935 4.968 2.148 3.285 6.199 33.067 2009 4.414 3.691 2.485 2.600 1.789 4.788 19.767 2010 10.289 6.128 5.223 3.101 2.962 6.003 33.706 2011 9.919 6.526 5.332 3.390 3.106 6.459 34.733 2012 9.877 5.403 4.831 4.007 3.056 6.859 34.033 2013 9.461 6.086 4.229 4.565 2.968 7.187 34.497 2014 10.636 7.340 6.286 5.680 3.053 7.253 40.247 2015 11.500 6.907 6.402 5.970 3.055 6.970 40.803 Kaynak: IFA, 2018 73 Ek Tablo 5. Dünya Toplam Azot Tüketimi (bin ton) Yıllar Çin Hindistan ABD Brezilya Endonezya Türkiye* Diğer Dünya 1961 880 310 3.057 55 85 38 7.360 11.784 1962 898 360 3.564 51 99 38 8.253 13.263 1963 916 407 3.949 65 96 39 9.241 14.713 1964 857 434 4.208 51 108 54 10.279 15.992 1965 1.329 547 4.832 71 90 73 11.717 18.659 1966 1.850 839 5.468 71 96 98 13.034 21.456 1967 1.632 1.052 6.073 106 67 142 14.656 23.728 1968 2.231 1.254 6.312 144 101 193 15.954 26.189 1969 2.498 1.040 6.767 164 172 245 17.256 28.143 1970 2.987 1.310 7.363 276 184 243 19.060 31.423 1971 3.208 1.653 7.264 278 212 286 20.276 33.177 1972 3.692 1.742 7.551 412 255 375 21.986 36.013 1973 4.225 1.613 8.297 348 329 430 23.670 38.912 1974 3.645 1.846 7.809 389 316 322 24.014 38.342 1975 4.785 1.909 9.445 406 339 482 25.453 42.820 1976 5.700 2.352 9.659 498 352 631 27.068 46.260 1977 7.675 2.813 9.040 701 487 679 28.308 49.703 1978 9.000 2.986 9.656 706 549 738 29.963 53.598 1979 10.360 3.444 10.343 779 620 715 30.954 57.215 1980 11.787 3.522 10.818 886 851 782 31.846 60.493 1981 11.287 3.881 9.968 668 997 786 32.549 60.136 1982 12.034 4.043 8.334 642 1.082 878 34.061 61.075 1983 13.459 4.637 10.058 565 1.049 986 36.170 66.924 1984 14.939 5.333 10.426 811 1.286 997 36.895 70.687 1985 13.594 5.750 9.242 834 1.299 916 38.415 70.050 1986 13.283 6.529 9.262 981 1.366 952 39.900 72.273 1987 16.524 5.703 9.536 958 1.467 1.142 40.260 75.590 1988 18.209 7.158 9.610 815 1.585 1.082 40.870 79.328 74 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 5. devamı... Yıllar Çin Hindistan ABD Brezilya Endonezya Türkiye* Diğer Dünya 1989 18.543 7.151 10.048 803 1.469 1.141 39.528 78.681 1990 19.233 7.566 10.239 797 1.610 1.200 36.133 76.777 1991 19.629 8.046 10.385 830 1.552 1.104 33.872 75.417 1992 20.016 8.427 10.335 835 1.697 1.206 31.003 73.519 1993 17.668 8.779 11.469 1.071 1.558 1.335 30.317 72.197 1994 18.816 9.507 10.632 1.225 1.649 1.007 29.380 72.215 1995 23.435 9.823 11.162 1.151 1.844 1.054 29.757 78.225 1996 24.931 10.316 11.206 1.248 2.084 1.148 31.431 82.364 1997 22.665 10.902 11.170 1.438 1.707 1.167 32.160 81.209 1998 22.569 11.354 11.296 1.546 2.121 1.392 32.555 82.832 1999 23.860 11.593 11.189 1.671 1.926 1.484 33.195 84.918 2000 22.720 10.911 10.467 1.998 1.964 1.276 32.734 82.070 2001 22.694 11.309 10.895 1.730 1.960 1.132 33.068 82.787 2002 26.006 10.469 10.970 1.855 2.222 1.200 33.336 86.058 2003 25.078 11.077 11.819 2.440 2.200 1.341 33.552 87.507 2004 26.964 11.715 11.191 2.475 2.352 1.366 34.347 90.410 2005 25.743 12.723 10.926 2.305 2.508 1.372 33.330 88.907 2006 28.004 13.774 11.966 2.297 2.350 1.407 33.313 93.111 2007 27.161 14.419 11.396 2.751 2.596 1.356 35.136 94.814 2008 24.867 15.090 10.398 2.502 2.737 1.133 33.230 89.956 2009 26.863 15.582 11.117 2.554 3.215 1.412 34.968 95.711 2010 25.058 16.558 11.737 2.855 3.045 1.344 36.381 96.978 2011 26.503 17.300 12.231 3.366 2.940 1.259 36.927 100.526 2012 26.692 16.821 12.188 3.435 3.063 1.432 37.564 101.194 2013 27.960 16.750 12.212 3.699 2.820 1.584 39.058 104.083 2014 25.154 16.950 11.862 3.872 2.981 1.493 40.184 102.496 2015 27.340 17.372 12.268 3.533 2.833 1.487 38.987 103.820 Kaynak: IFA, 2018 ( * Türkiye 13.sıradadır.) 75 Ek Tablo 6. Dünya Toplam Fosfor Tüketimi (bin ton) Yıllar Çin Hindistan Brezilya ABD Endonezya Türkiye* Diğer Dünya 1961 122 71 93 2.762 55 13 7.923 11.037 1962 126 81 118 2.788 55 17 8.614 11.799 1963 189 117 157 3.064 35 37 9.386 12.985 1964 332 148 135 3.186 26 44 10.748 14.619 1965 688 132 120 3.535 45 72 11.428 16.021 1966 946 249 117 3.905 27 87 12.197 17.528 1967 622 422 205 4.039 8 133 12.816 18.245 1968 422 318 273 4.233 32 178 13.450 18.907 1969 723 235 266 4.149 43 191 14.005 19.613 1970 907 305 416 4.671 45 163 14.694 21.202 1971 1.078 474 536 4.400 35 195 15.659 22.376 1972 1.279 534 875 4.589 33 247 16.609 24.167 1973 1.875 548 796 4.601 88 280 17.535 25.723 1974 1.662 499 914 4.169 121 218 16.622 24.205 1975 1.755 374 992 4.741 122 325 17.377 25.686 1976 1.634 648 1.286 5.098 111 522 18.668 27.966 1977 2.017 779 1.534 4.618 112 573 19.503 29.135 1978 1.310 964 1.515 5.074 135 635 20.887 30.520 1979 2.233 1.015 1.671 4.919 151 660 21.428 32.078 1980 2.952 1.091 1.965 4.926 274 483 20.221 31.912 1981 3.258 1.172 1.313 4.367 320 496 20.536 31.462 1982 3.424 1.201 1.208 3.771 430 570 20.604 31.207 1983 3.996 1.372 993 4.441 388 621 21.422 33.232 1984 4.011 1.820 1.559 4.225 441 580 21.850 34.486 1985 2.946 2.061 1.300 3.791 482 477 22.465 33.521 1986 2.956 2.221 1.663 3.636 541 520 23.366 34.903 1987 4.424 1.761 1.627 3.745 548 585 23.639 36.329 1988 5.095 2.578 1.507 3.735 606 490 23.569 37.580 76 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 6. devamı... Yıllar Çin Hindistan Brezilya ABD Endonezya Türkiye* Diğer Dünya 1989 5.193 2.992 1.296 3.942 588 600 22.948 37.558 1990 5.770 3.125 1.202 3.811 581 625 20.808 35.920 1991 7.198 3.321 1.280 3.826 578 618 18.337 35.158 1992 6.845 2.844 1.362 4.024 593 658 14.875 31.201 1993 5.471 2.670 1.641 4.102 540 787 13.742 28.952 1994 7.255 2.932 1.931 4.007 518 444 12.471 29.558 1995 8.838 2.898 1.575 4.107 385 580 12.587 30.969 1996 8.043 2.979 1.705 4.184 332 578 13.284 31.105 1997 9.200 3.914 2.004 4.187 280 592 13.124 33.301 1998 9.373 4.112 2.022 3.859 362 700 12.792 33.221 1999 8.823 4.798 1.950 3.913 323 638 12.841 33.287 2000 8.664 4.248 2.544 3.862 263 629 12.602 32.812 2001 8.926 4.381 2.509 4.200 278 470 12.580 33.344 2002 9.906 4.021 2.681 3.892 359 476 12.398 33.734 2003 9.827 4.117 3.410 4.377 346 548 12.298 34.922 2004 10.657 4.626 3.876 4.207 418 590 13.102 37.475 2005 12.834 5.227 2.889 4.063 457 602 12.609 38.682 2006 12.959 5.537 3.149 4.148 483 608 12.908 39.793 2007 12.456 5.520 3.659 3.841 541 516 12.887 39.420 2008 11.292 6.506 3.196 2.845 421 329 10.121 34.710 2009 13.425 7.278 3.342 3.719 450 577 11.111 39.902 2010 13.893 8.050 3.384 3.890 500 515 12.188 42.420 2011 13.304 7.914 3.860 3.946 918 490 12.486 42.917 2012 14.065 6.653 4.325 4.289 1.175 532 12.650 43.690 2013 14.877 5.634 4.641 4.339 1.260 623 13.624 44.998 2014 15.254 6.099 4.752 4.080 1.331 570 13.848 45.933 2015 15.046 6.979 4.401 4.264 1.442 586 13.736 46.454 Kaynak: IFA, 2018 ( * Türkiye 12.sıradadır.) 77 Ek Tablo 7. Dünya Toplam Potasyum Tüketimi (bin ton) Yıllar Çin Brezilya ABD Hindistan Endonezya Türkiye* Diğer Dünya 1961 10 80 2.060 37 4 3 6.643 8.836 1962 10 68 2.271 36 5 2 6.593 8.985 1963 10 92 2.476 51 4 11 7.068 9.712 1964 10 70 2.572 70 6 5 7.829 10.560 1965 15 100 2.922 78 14 6 8.491 11.625 1966 15 93 3.304 116 7 6 8.792 12.333 1967 15 137 3.440 206 7 8 9.577 13.389 1968 20 184 3.530 178 12 11 10.047 13.982 1969 20 200 3.661 132 14 12 10.610 14.649 1970 25 307 3.827 199 18 13 11.376 15.764 1971 25 351 3.916 256 7 13 11.958 16.526 1972 26 460 3.992 312 39 27 12.810 17.666 1973 151 529 4.601 381 38 13 14.150 19.862 1974 107 521 4.033 318 30 13 13.821 18.842 1975 76 511 4.706 227 26 20 15.102 20.669 1976 91 698 5.285 378 22 29 15.824 22.326 1977 144 927 5.013 483 49 20 15.680 22.315 1978 291 990 5.632 560 76 20 16.346 23.915 1979 387 1.085 5.655 545 84 25 15.626 23.408 1980 527 1.267 5.733 618 91 30 15.562 23.826 1981 726 767 5.092 670 136 23 15.850 23.264 1982 545 876 4.397 622 81 31 15.703 22.255 1983 766 727 5.254 627 108 25 17.342 24.848 1984 713 1.073 5.037 846 151 31 17.578 25.430 1985 343 1.060 4.584 854 174 34 18.096 25.146 1986 624 1.287 4.388 868 142 47 18.296 25.652 1987 1.299 1.302 4.511 879 219 51 18.625 26.886 1988 1.548 1.406 4.389 1.030 290 42 18.794 27.498 78 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 7. devamı... Yıllar Çin Brezilya ABD Hindistan Endonezya Türkiye* Diğer Dünya 1989 1.201 1.264 4.720 1.172 274 58 17.574 26.263 1990 1.761 1.210 4.537 1.309 310 64 15.131 24.320 1991 2.298 1.276 4.574 1.361 271 48 13.769 23.596 1992 1.860 1.334 4.663 884 293 63 11.450 20.547 1993 1.426 1.724 4.779 937 219 85 9.971 19.142 1994 2.248 1.866 4.627 1.125 300 56 9.815 20.038 1995 2.782 1.791 4.742 1.156 300 67 9.804 20.641 1996 2.485 1.954 4.921 1.043 300 74 10.011 20.788 1997 3.314 2.277 4.809 1.373 241 66 10.370 22.449 1998 3.346 2.163 4.494 1.332 245 89 10.174 21.842 1999 3.255 2.114 4.510 1.679 275 81 10.067 21.980 2000 3.364 2.760 4.469 1.565 266 82 9.589 22.095 2001 3.936 2.851 4.519 1.669 291 68 9.520 22.855 2002 4.342 3.015 4.491 1.598 450 77 9.425 23.398 2003 4.663 4.291 5.008 1.597 570 84 9.936 26.148 2004 5.456 4.304 4.693 2.061 749 88 10.354 27.705 2005 5.547 3.526 4.284 2.413 746 94 9.505 26.115 2006 5.821 3.460 4.657 2.335 802 99 10.258 27.431 2007 5.523 4.175 4.219 2.637 931 109 10.521 28.115 2008 5.032 3.689 2.803 3.313 953 89 7.621 23.499 2009 3.291 3.149 4.044 3.632 801 64 7.610 22.592 2010 5.861 3.894 4.165 3.514 1.250 84 9.423 28.191 2011 6.479 4.431 4.186 2.576 1.401 98 9.869 29.039 2012 6.572 4.844 4.385 2.062 1.490 101 10.135 29.588 2013 7.050 5.094 4.819 2.099 1.620 106 10.766 31.553 2014 8.176 5.395 4.450 2.533 1.772 117 11.077 33.520 2015 8.732 5.163 4.717 2.402 1.635 132 10.692 33.471 Kaynak: IFA, 2018 (* Türkiye 26.sıradadır.) 79 Ek Tablo 8. Dünya Toplam Azot İthalatı (bin ton) Yıllar ABD Hindistan Brezilya Fransa Almanya Türkiye* Diğer Dünya 1961 324 159 43 31 24 33 2.184 2.797 1962 313 260 37 13 44 13 2.128 2.809 1963 413 208 49 59 54 24 2.592 3.398 1964 426 214 44 46 111 10 2.506 3.356 1965 480 324 56 66 189 32 2.953 4.101 1966 607 575 65 66 168 67 3.576 5.123 1967 612 976 99 63 193 109 3.653 5.705 1968 627 780 135 104 254 101 4.320 6.320 1969 776 574 158 114 225 206 4.524 6.578 1970 842 482 256 208 292 152 4.678 6.910 1971 766 462 211 226 422 198 4.709 6.994 1972 802 691 324 256 519 360 5.066 8.019 1973 656 661 235 319 464 451 5.017 7.802 1974 711 885 245 214 369 168 5.097 7.690 1975 633 996 246 400 422 324 5.334 8.355 1976 1.318 750 298 410 437 480 4.703 8.396 1977 1.314 758 469 406 545 478 5.976 9.946 1978 1.079 1.233 435 457 549 484 6.710 10.947 1979 1.042 1.295 496 592 545 475 6.969 11.413 1980 955 1.510 522 646 612 349 7.214 11.810 1981 1.058 1.055 319 678 612 159 7.126 11.008 1982 1.278 425 247 814 907 118 8.053 11.842 1983 1.448 656 104 805 894 248 8.934 13.090 1984 1.351 2.009 154 776 816 302 9.377 14.784 1985 1.906 1.616 132 942 884 270 9.419 15.169 1986 1.959 1.106 276 1.058 998 213 9.632 15.241 1987 1.814 175 218 1.232 1.085 577 11.405 16.506 1988 2.237 219 170 1.317 1.041 320 13.021 18.325 80 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 8. devamı... Yıllar ABD Hindistan Brezilya Fransa Almanya Türkiye* Diğer Dünya 1989 2.068 523 121 1.387 986 432 13.359 18.876 1990 1.807 412 180 1.294 1.137 386 13.343 18.559 1991 1.761 566 231 1.402 1.170 359 13.052 18.541 1992 2.276 1.152 275 1.303 1.081 341 12.800 19.227 1993 2.638 1.589 461 1.185 1.019 460 11.268 18.620 1994 2.864 1.473 491 1.281 1.249 143 12.420 19.922 1995 2.957 2.008 420 1.294 1.472 363 14.760 23.275 1996 2.644 1.156 491 1.348 1.194 342 15.726 22.901 1997 2.792 1.377 687 1.354 1.253 377 15.050 22.889 1998 2.955 657 847 1.498 1.294 577 13.865 21.692 1999 3.058 856 847 1.372 1.224 612 14.726 22.695 2000 3.986 161 1.261 1.734 1.155 798 14.480 23.573 2001 3.126 283 1.080 1.511 1.130 538 14.300 21.969 2002 3.477 80 1.176 1.512 1.074 711 16.221 24.250 2003 4.207 205 1.777 1.459 1.129 871 15.819 25.467 2004 4.511 413 1.776 1.499 1.118 1.102 16.043 26.461 2005 5.056 1.390 1.554 1.291 1.071 1.090 14.983 26.435 2006 4.342 2.704 1.491 1.443 985 1.041 15.495 27.499 2007 4.882 3.531 2.329 1.539 1.051 1.040 15.888 30.260 2008 3.505 3.756 1.882 1.626 1.013 886 14.181 26.849 2009 3.182 3.488 1.860 1.593 927 1.174 16.570 28.794 2010 4.211 4.570 2.174 1.624 1.076 816 17.154 31.624 2011 5.362 5.578 2.834 1.639 1.147 869 17.128 34.556 2012 5.694 4.801 2.784 1.652 1.081 657 17.723 34.391 2013 5.962 3.920 3.184 1.578 1.137 955 19.637 36.372 2014 5.919 4.813 3.452 1.879 1.307 1.038 20.236 38.644 2015 5.925 5.081 2.858 1.801 1.251 849 20.753 38.518 Kaynak: IFA, 2018 ( *Türkiye 9.sıradadır.) 81 Ek Tablo 9. Dünya Toplam Fosfor İthalatı (bin ton) Yıllar Hindistan Brezilya ABD Endonezya Kanada Türkiye* Diğer Dünya 1961 1 31 105 47 43 7 1.065 1.299 1962 14 25 - 46 38 7 1.112 1.242 1963 23 37 - 78 15 1.238 1.392 1964 17 26 - 14 60 13 1.550 1.681 1965 22 26 - 8 59 44 1.487 1.646 1966 129 28 - 28 67 55 1.571 1.878 1967 371 74 - 13 34 110 1.884 2.485 1968 91 105 - 66 22 178 1.940 2.401 1969 89 118 - 63 10 128 1.972 2.379 1970 33 215 - 18 16 69 1.974 2.324 1971 241 216 - 22 40 74 2.119 2.712 1972 211 433 286 96 47 137 2.407 3.618 1973 214 472 233 85 42 281 2.894 4.221 1974 283 527 182 356 74 72 2.443 3.935 1975 327 479 168 92 85 3 2.837 3.992 1976 16 434 199 13 99 146 2.832 3.738 1977 164 477 171 48 113 252 3.491 4.715 1978 244 359 157 139 188 402 4.430 5.918 1979 237 422 194 41 134 346 4.577 5.951 1980 452 386 210 102 134 414 5.024 6.720 1981 343 170 175 79 133 80 4.866 5.846 1982 64 99 121 133 154 - 5.626 6.197 1983 143 107 19 169 69 6.360 6.866 1984 745 69 127 8 196 68 6.929 8.141 1985 805 30 97 4 204 138 6.805 8.083 1986 279 187 98 13 224 87 6.894 7.782 1987 180 137 6 233 224 7.992 8.772 1988 408 117 58 31 221 178 8.315 9.328 82 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 9. devamı... Yıllar Hindistan Brezilya ABD Endonezya Kanada Türkiye* Diğer Dünya 1989 1.311 17 53 121 209 166 8.257 10.133 1990 1.016 115 49 68 249 178 8.101 9.776 1991 968 183 58 - 263 198 8.648 10.317 1992 727 264 163 174 308 135 8.917 10.688 1993 721 425 257 73 341 304 8.367 10.488 1994 376 521 227 17 302 91 9.352 10.887 1995 686 338 164 31 308 192 9.913 11.631 1996 219 446 163 111 381 107 10.065 11.491 1997 716 703 187 50 390 180 10.479 12.704 1998 986 691 138 49 366 183 10.339 12.752 1999 1.534 618 182 128 452 165 10.186 13.264 2000 425 1.120 196 56 539 220 9.590 12.145 2001 492 1.151 237 66 476 227 9.237 11.886 2002 228 1.297 243 202 345 163 10.078 12.556 2003 372 1.756 174 109 389 231 9.414 12.444 2004 307 2.094 141 157 324 383 9.471 12.877 2005 1.145 1.297 135 195 339 383 8.883 12.376 2006 1.373 1.326 154 201 335 300 8.692 12.382 2007 1.391 2.208 123 221 391 203 8.925 13.462 2008 3.067 1.703 103 235 267 124 5.997 11.495 2009 2.850 1.127 165 247 252 254 7.150 12.045 2010 3.784 1.528 672 187 300 251 7.784 14.506 2011 4.264 2.286 320 572 358 198 8.182 16.179 2012 2.798 2.442 524 663 290 249 8.426 15.392 2013 1.588 2.777 394 539 554 325 9.642 15.819 2014 1.903 3.198 967 718 576 251 10.315 17.927 2015 2.900 2.701 929 802 721 228 10.219 18.499 Kaynak: IFA, 2018 ( * Türkiye 20.sıradadır.) 83 Ek Tablo 10. Dünya Toplam Potasyum İthalatı (bin ton) Yıllar Çin Brezilya ABD Hindistan Endonezya Türkiye Diğer Dünya 1961 10 71 247 37 4 2 3.216 3.587 1962 10 68 442 43 5 2 3.110 3.679 1963 10 92 627 50 4 2 3.662 4.446 1964 15 70 802 63 3 1 3.956 4.910 1965 15 100 1.209 94 2 5 4.284 5.709 1966 15 93 1.491 143 4 3 4.387 6.137 1967 20 137 2.018 276 6 9 4.821 7.286 1968 20 184 1.793 165 7 12 5.335 7.516 1969 25 200 2.400 100 10 14 5.633 8.382 1970 25 306 2.278 183 7 13 6.989 9.800 1971 25 351 2.802 284 5 10 6.058 9.534 1972 26 456 2.896 316 30 30 6.505 10.260 1973 131 529 3.464 394 40 25 7.476 12.058 1974 219 521 3.996 463 33 27 7.970 13.229 1975 116 511 3.298 254 13 4 7.625 11.821 1976 30 722 4.148 305 30 39 7.626 12.900 1977 115 963 4.434 514 40 24 8.330 14.421 1978 236 991 4.825 536 79 21 8.427 15.116 1979 333 1.103 5.245 546 84 40 8.220 15.572 1980 435 1.307 4.835 716 91 20 8.696 16.099 1981 647 767 4.623 720 136 23 8.585 15.500 1982 419 876 3.572 610 122 19 8.534 14.151 1983 733 728 4.643 595 151 24 8.983 15.857 1984 750 1.076 4.544 884 133 34 9.829 17.250 1985 325 1.062 4.318 894 180 41 10.069 16.889 1986 602 1.280 3.950 890 167 59 10.128 17.075 1987 1.260 1.501 4.305 809 277 44 10.756 18.951 1988 1.491 1.313 4.155 989 339 44 10.692 19.022 84 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 10. devamı... Yıllar Çin Brezilya ABD Hindistan Endonezya Türkiye Diğer Dünya 1989 1.145 1.115 3.798 1.278 264 60 10.408 18.069 1990 1.715 1.142 4.278 1.326 380 62 9.981 18.884 1991 2.200 1.178 4.706 1.236 255 47 8.307 17.929 1992 1.832 1.260 4.396 1.081 289 81 9.307 18.246 1993 1.449 1.556 4.654 863 371 93 8.203 17.188 1994 2.144 1.642 4.768 1.282 333 64 9.478 19.711 1995 2.745 1.551 5.181 1.424 348 78 9.190 20.516 1996 2.620 1.838 5.073 667 361 85 9.399 20.042 1997 3.474 2.135 5.700 1.437 408 77 9.935 23.166 1998 3.337 1.975 4.754 1.558 192 78 9.974 21.867 1999 3.563 1.917 4.515 1.774 477 83 10.096 22.424 2000 3.463 2.583 4.845 1.594 528 10 10.183 23.206 2001 3.768 2.548 4.868 1.697 534 11 9.502 22.928 2002 3.953 2.692 4.837 1.568 576 15 9.926 23.567 2003 4.076 3.814 4.894 1.553 611 110 10.657 25.716 2004 4.679 3.942 5.299 2.058 847 138 11.748 28.711 2005 5.811 3.093 4.810 2.764 623 121 10.428 27.650 2006 4.667 3.122 4.471 2.076 847 106 10.630 25.918 2007 5.867 4.068 5.010 2.668 954 160 11.345 30.071 2008 3.360 3.989 4.723 3.417 1.231 85 10.423 27.228 2009 940 2.101 1.830 3.190 586 76 5.401 14.125 2010 3.384 3.760 5.112 3.896 1.396 119 10.419 28.086 2011 4.548 4.520 4.710 2.558 1.984 95 10.829 29.244 2012 1.615 4.530 3.952 1.574 1.509 97 10.075 23.352 2013 3.949 4.692 4.479 1.954 1.453 99 11.034 27.660 2014 5.092 5.571 5.528 2.588 1.986 120 12.591 33.474 2015 6.015 5.111 4.432 2.076 1.749 152 12.009 31.544 Kaynak: IFA, 2018 ( * Türkiye 29.sıradadır.) 85 Ek Tablo 11. Dünya Toplam Azot İhracatı (bin ton) Yıllar Çin Rusya Katar S. Arabistan Kanada Diğer Dünya 1961 - - - - 200 4.835 5.035 1962 7 - 200 2.929 3.135 1963 7 - - - 165 3.230 3.402 1964 8 - - - 168 3.402 3.578 1965 15 - - - 184 3.980 4.179 1966 24 - - - 187 4.836 5.047 1967 24 - - - 203 5.411 5.638 1968 50 - - - 298 6.311 6.659 1969 44 - - - 408 6.235 6.687 1970 18 - - - 415 6.511 6.944 1971 16 - - 15 440 6.853 7.324 1972 34 - - 26 345 7.919 8.325 1973 - - - 65 415 7.639 8.119 1974 - - 12 61 384 7.666 8.122 1975 - - 68 80 441 6.770 7.359 1976 2 - 110 35 790 7.539 8.477 1977 12 - 62 63 970 8.925 10.031 1978 23 - 131 97 996 10.376 11.624 1979 - - 182 118 946 10.392 11.638 1980 - - 321 134 928 11.346 12.729 1981 - - 253 133 965 9.958 11.308 1982 - - 278 138 994 10.686 12.096 1983 - - 315 167 1.219 11.984 13.685 1984 - - 326 326 1.511 13.678 15.842 1985 - - 329 315 1.510 12.577 14.730 1986 - - 343 347 1.545 14.467 16.702 1987 7 - 319 246 1.967 15.622 18.161 1988 10 - 372 243 1.890 16.321 18.836 86 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 11. devamı... Yıllar Çin Rusya Katar S. Arabistan Kanada Diğer Dünya 1989 2 - 327 237 1.704 17.468 19.737 1990 - - 373 308 1.723 13.727 16.131 1991 - - 376 327 1.780 13.403 15.886 1992 - 2.163 347 372 1.699 14.285 18.865 1993 22 2.041 402 586 1.964 14.294 19.309 1994 48 2.497 408 911 1.964 15.165 20.992 1995 129 3.319 411 788 2.190 17.194 24.030 1996 178 3.290 386 852 2.090 16.883 23.679 1997 209 2.845 545 812 2.033 16.512 22.957 1998 118 3.032 721 888 2.002 15.527 22.288 1999 71 3.488 824 866 2.143 15.802 23.193 2000 522 4.336 754 1.003 1.708 16.148 24.470 2001 710 4.048 740 1.077 1.368 15.609 23.552 2002 347 4.297 810 1.058 1.825 15.988 24.325 2003 1.494 4.426 871 1.058 1.573 17.199 26.621 2004 2.150 5.021 980 1.025 2.175 16.432 27.782 2005 1.091 4.957 1.362 1.185 1.994 17.523 28.112 2006 1.187 5.096 1.370 1.247 2.025 18.051 28.977 2007 3.631 4.629 1.293 1.568 1.459 18.252 30.833 2008 2.662 4.130 1.425 1.520 1.256 16.602 27.596 2009 2.294 4.575 1.341 1.461 1.792 17.630 29.093 2010 4.580 4.771 1.574 1.529 1.842 18.685 32.981 2011 3.301 5.144 1.337 1.549 1.704 20.035 33.069 2012 4.844 4.921 1.944 1.669 1.673 19.635 34.687 2013 5.688 5.135 2.491 1.757 1.322 19.882 36.274 2014 8.730 5.420 2.303 1.935 1.497 18.854 38.739 2015 9.726 5.737 2.478 2.164 1.721 18.957 40.782 Kaynak: IFA, 2018 87 Ek Tablo 12. Dünya Toplam Fosfor İhracatı (bin ton) Yıllar Çin Rusya ABD Fas S. Arabistan Türkiye* Diğer Dünya 1961 - - 280 - - - 1.141 1.421 1962 - - - - - - 1.173 1.173 1963 - - - 8 - - 1.321 1.329 1964 - - - 5 - - 1.403 1.408 1965 - - - 21 - - 1.469 1.490 1966 - - - 76 - - 1.555 1.631 1967 - - - 76 - - 1.792 1.868 1968 - - - 108 - - 1.923 2.030 1969 - - - 85 - - 1.889 1.974 1970 - - - 55 - - 2.009 2.064 1971 - - - 126 - - 2.216 2.342 1972 - - 1.290 122 - - 2.480 3.893 1973 - - 1.346 121 - - 2.427 3.894 1974 - - 1.452 140 - - 2.525 4.117 1975 - - 1.652 39 - - 1.875 3.565 1976 - - 1.839 76 - - 2.070 3.985 1977 - - 2.278 99 - - 2.675 5.053 1978 - - 2.766 110 - - 2.994 5.871 1979 - - 2.773 85 - - 3.267 6.124 1980 - - 3.235 78 - - 3.483 6.797 1981 - - 2.458 120 - 14 2.983 5.575 1982 - - 2.483 204 - 129 3.269 6.085 1983 - - 3.036 398 - 45 3.855 7.334 1984 - - 4.198 246 - 92 3.854 8.389 1985 12 - 2.839 372 - 155 4.005 7.383 1986 14 - 3.434 336 - 231 4.254 8.268 1987 32 - 3.511 388 - 258 4.663 8.852 1988 44 - 4.064 800 - 374 4.556 9.837 88 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 12. devamı... Yıllar Çin Rusya ABD Fas S. Arabistan Türkiye* Diğer Dünya 1989 12 - 4.738 811 - 107 4.483 10.151 1990 13 - 4.696 1.111 - 43 3.902 9.765 1991 57 - 5.546 970 - 52 3.502 10.127 1992 40 1.178 4.319 844 21 39 3.729 10.170 1993 97 1.254 4.787 1.116 12 18 3.280 10.564 1994 102 1.109 5.702 769 69 8 3.679 11.437 1995 114 1.163 5.336 818 14 17 4.310 11.772 1996 174 979 5.330 872 19 13 4.183 11.570 1997 135 1.336 5.519 849 - 1 4.386 12.226 1998 148 1.479 5.731 826 49 7 4.417 12.656 1999 211 1.763 5.471 862 44 7 4.344 12.702 2000 289 2.076 4.402 1.045 - 3 4.320 12.135 2001 328 1.829 4.785 1.161 - 17 3.842 11.962 2002 498 2.021 4.231 1.056 11 28 4.245 12.091 2003 607 2.181 4.502 1.049 - 12 4.398 12.750 2004 857 2.272 4.317 993 - 8 4.698 13.145 2005 799 2.015 4.328 932 - 7 4.337 12.418 2006 956 2.222 3.693 1.052 - 24 4.471 12.418 2007 2.517 2.279 2.888 1.120 - 74 4.516 13.394 2008 1.450 1.956 2.596 707 15 51 4.111 10.885 2009 1.757 2.029 3.378 1.087 - 63 4.111 12.426 2010 2.982 2.229 2.906 1.658 14 137 4.253 14.177 2011 3.957 2.473 2.723 1.852 199 61 3.963 15.228 2012 3.505 2.194 2.486 2.169 623 49 3.873 14.899 2013 2.690 2.299 2.922 1.962 863 42 4.270 15.049 2014 3.945 2.225 2.712 2.056 1.117 79 4.249 16.380 2015 5.618 2.617 2.275 1.759 1.204 61 3.983 17.517 Kaynak: IFA, 2018 ( * Türkiye 26.sıradadır.) 89 Ek Tablo 13. Dünya Toplam Potasyum İhracatı (bin ton) Yıllar Kanada Rusya Belarus Almanya İsrail Türkiye Diğer Dünya 1961 6 - - 1.878 79 - 1.757 3.720 1962 276 - - 1.985 84 - 1.675 4.019 1963 597 - - 2.093 138 - 2.019 4.847 1964 892 - - 2.174 206 - 1.884 5.156 1965 1.521 - - 2.304 190 - 2.081 6.095 1966 1.819 - - 2.344 292 - 2.243 6.698 1967 2.471 - - 2.567 249 - 2.453 7.741 1968 2.377 - - 2.855 363 - 2.667 8.263 1969 3.311 - - 2.845 440 - 2.430 9.025 1970 2.916 - - 2.915 564 - 1.747 8.142 1971 3.068 - - 2.845 531 - 3.145 9.588 1972 3.810 - - 3.220 581 - 3.608 11.220 1973 4.595 - - 3.205 515 - 4.467 12.782 1974 5.478 - - 3.297 466 - 4.827 14.067 1975 4.354 - - 3.071 421 - 4.571 12.417 1976 4.923 - - 3.510 381 - 4.882 13.696 1977 5.430 - - 3.989 715 - 5.013 15.146 1978 6.105 - - 4.327 647 - 5.163 16.241 1979 6.750 - - 4.276 749 - 4.767 16.542 1980 6.736 - - 4.312 709 - 5.492 17.249 1981 6.099 - - 4.093 692 - 5.434 16.319 1982 4.598 - - 4.196 780 - 5.366 14.939 1983 6.168 - - 4.548 938 - 5.569 17.223 1984 6.632 - - 4.464 1.004 - 6.267 18.367 1985 6.126 - - 4.226 1.076 - 6.591 18.019 1986 6.493 - - 4.252 1.104 - 6.821 18.670 1987 7.335 - - 4.479 1.181 - 7.266 20.261 1988 7.623 - - 4.352 1.176 6 7.685 20.836 90 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 13. devamı... Yıllar Kanada Rusya Belarus Almanya İsrail Türkiye Diğer Dünya 1989 6.808 - - 3.930 1.200 0 7.488 19.426 1990 6.794 - - 3.875 1.200 2 4.220 16.088 1991 6.681 - - 2.960 1.000 11 4.252 14.893 1992 6.672 1.799 1.332 2.793 1.050 2 3.971 17.617 1993 6.503 1.478 1.454 2.392 1.022 0 4.016 16.865 1994 8.109 1.804 1.917 2.802 1.327 4 4.052 20.010 1995 8.296 2.137 2.189 2.446 1.286 3 4.502 20.856 1996 7.620 1.946 1.978 2.557 1.163 1 4.238 19.501 1997 9.015 2.829 2.506 2.851 1.610 1 4.094 22.905 1998 7.826 2.893 2.557 2.873 1.613 1 4.048 21.811 1999 7.875 3.254 2.905 2.842 1.512 0 4.262 22.649 2000 8.468 3.207 2.791 2.775 1.713 0 4.356 23.310 2001 7.731 3.587 3.233 2.827 1.593 3 4.064 23.035 2002 8.063 3.749 3.283 2.917 1.935 11 3.871 23.818 2003 8.885 4.283 2.981 3.026 2.057 8 4.055 25.286 2004 9.969 5.253 4.143 3.025 2.036 4 3.874 28.300 2005 9.441 5.690 4.121 2.980 1.988 1 3.495 27.716 2006 8.250 5.595 3.983 3.015 1.498 1 3.553 25.892 2007 10.617 5.899 4.409 3.109 2.204 4 3.727 29.965 2008 9.916 5.545 3.948 2.573 1.973 2 3.309 27.264 2009 3.639 3.214 1.826 1.640 1.499 1 2.720 14.537 2010 9.694 5.657 4.157 2.499 2.957 0 3.620 28.585 2011 10.066 6.230 4.702 2.554 2.245 1 4.136 29.933 2012 8.470 4.893 3.913 2.721 1.700 5 4.135 25.831 2013 8.950 5.532 3.493 2.819 1.800 5 5.217 27.811 2014 10.978 6.910 5.809 2.686 1.843 5 5.416 33.641 2015 10.515 6.216 5.689 2.820 1.833 2 5.264 32.337 Kaynak: IFA, 2018 ( * Türkiye 46.sıradadır.) 91 Ek T ab lo 1 4. T ür ki ye C in sl er e G ör e G üb re Ü re ti m i ( bi n to n) Yı lla r A S A N (% 26 N ) A N (% 33 N ) Ü R E N or m al Su pe r Fo sf at Tr ıp le Sü pe r Fo sf at D ıa m on yu m Fo sf at D iğ er K om po ze G üb re le r Fi zi ki To pl am A zo tlu (% 21 N ) Fo sf or lu (% 17 P 2 05 ) Po ta sl ı (% 50 K 20 ) Eş de ğe r To pl am ı A zo t Fo sf or Po ta s To pl am B. B. M . N P K N P K To pl am 19 81 29 3 90 2 45 7 40 63 2 31 2 61 6 3. 25 1 3. 32 8 3. 19 9 6. 52 6 69 9 54 4 1. 24 3 69 9 23 7 93 6 19 82 32 9 97 6 42 5 39 34 9 32 2 43 7 2. 87 7 3. 20 6 2. 26 9 33 5. 50 8 67 3 38 6 17 1. 07 6 67 3 16 8 14 85 5 19 83 22 3 1. 02 7 43 0 40 63 4 29 2 90 9 3. 55 5 3. 58 1 3. 45 7 39 7. 07 7 75 2 58 8 20 1. 35 9 75 2 25 7 16 1. 02 5 19 84 16 7 1. 11 8 46 8 54 65 7 40 0 83 5 3. 69 8 3. 75 2 3. 72 7 44 7. 52 3 78 8 63 4 22 1. 44 4 78 8 27 7 18 1. 08 3 19 85 30 0 1. 03 8 35 7 10 52 8 36 7 1. 08 2 3. 68 1 3. 68 1 3. 53 1 73 7. 28 6 77 3 60 0 36 1. 41 0 77 3 26 2 30 1. 06 5 19 86 28 2 99 9 32 2 2 52 8 39 4 90 8 3. 43 5 3. 39 9 3. 41 7 45 6. 86 1 71 4 58 1 23 1. 31 7 71 4 25 4 19 98 6 19 87 31 0 1. 03 9 55 4 52 9 43 5 96 6 3. 83 2 4. 05 9 3. 57 9 60 7. 69 9 85 2 60 8 30 1. 49 1 85 2 26 6 25 1. 14 3 19 88 29 0 1. 16 1 49 6 50 7 51 3 86 1 3. 82 8 4. 02 9 3. 61 6 59 7. 70 5 84 6 61 5 30 1. 49 1 84 6 26 9 25 1. 14 0 19 89 31 2 90 5 54 9 20 1 37 4 1. 11 7 3. 45 8 3. 96 6 2. 75 0 74 6. 79 0 83 3 46 8 37 1. 33 8 83 3 20 4 31 1. 06 8 19 90 28 1 1. 45 0 56 3 22 4 35 6 1. 42 7 4. 30 1 4. 88 5 3. 08 5 99 8. 06 9 1. 02 6 52 5 49 1. 60 0 1. 02 6 22 9 41 1. 29 6 19 91 21 0 1. 16 3 54 9 21 3 21 3 1. 11 3 3. 46 1 4. 05 4 2. 26 8 76 6. 39 8 85 1 38 6 38 1. 27 5 85 1 16 8 32 1. 05 2 19 92 26 7 1. 18 5 45 57 7 19 4 37 2 1. 46 7 4. 10 6 4. 61 4 3. 09 6 12 6 7. 83 6 96 9 52 7 63 1. 55 9 96 9 23 0 52 1. 25 1 19 93 23 7 1. 39 3 7 56 1 18 7 35 6 1. 62 1 4. 36 3 4. 87 4 3. 23 1 14 1 8. 24 5 1. 02 4 55 0 70 1. 64 4 1. 02 4 24 0 58 1. 32 2 19 94 13 9 78 8 37 49 1 83 21 8 1. 11 0 2. 86 6 3. 34 7 2. 02 6 11 2 5. 48 4 70 3 34 5 56 1. 10 4 70 3 15 0 46 90 0 19 95 16 1 1. 22 6 10 6 56 6 54 20 4 1. 45 2 3. 77 1 4. 47 1 2. 30 4 13 9 6. 91 4 93 9 39 2 69 1. 40 1 93 9 17 1 58 1. 16 8 19 96 19 8 1. 30 2 30 53 3 12 9 16 4 1. 46 3 3. 81 9 4. 37 8 2. 41 2 13 7 6. 92 7 92 0 41 0 69 1. 39 9 92 0 17 9 57 1. 15 6 19 97 11 9 1. 06 2 38 56 3 12 1 30 3 1. 54 0 3. 74 6 4. 32 8 2. 79 1 13 5 7. 25 4 90 9 47 5 67 1. 45 1 90 9 20 7 56 1. 17 2 19 98 51 1. 23 2 58 46 6 12 0 30 4 1. 59 0 3. 82 0 4. 37 3 2. 87 7 12 9 7. 37 9 91 8 48 9 65 1. 47 2 91 8 21 4 54 1. 18 6 19 99 15 9 1. 07 8 65 15 0 88 23 6 1. 52 7 3. 30 1 3. 47 5 2. 55 7 14 2 6. 17 4 73 0 43 5 71 1. 23 6 73 0 19 0 59 97 9 20 00 17 2 1. 07 0 22 10 6 67 13 8 1. 58 8 3. 16 3 3. 31 8 2. 26 7 12 0 5. 70 5 69 7 38 6 60 1. 14 2 69 7 16 8 50 91 5 20 01 19 1 86 6 62 11 6 44 88 1. 26 0 2. 62 8 2. 79 8 1. 75 1 12 0 4. 66 9 58 8 29 8 60 94 6 58 8 13 0 50 76 7 20 02 19 4 96 1 98 44 9 61 16 4 1. 54 6 3. 47 2 3. 98 9 2. 39 5 15 6 6. 54 0 83 8 40 7 78 1. 32 3 83 8 17 8 65 1. 08 0 92 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek T ab lo 1 4. d ev am ı.. . Yı lla r A S A N (% 26 N ) A N (% 33 N ) Ü R E N or m al Su pe r Fo sf at Tr ıp le Sü pe r Fo sf at D ıa m on yu m Fo sf at D iğ er K om po ze G üb re le r Fi zi ki To pl am A zo tlu (% 21 N ) Fo sf or lu (% 17 P 2 05 ) Po ta sl ı (% 50 K 20 ) Eş de ğe r To pl am ı A zo t Fo sf or Po ta s To pl am B. B. M . N P K N P K To pl am 20 03 94 1. 02 1 3 38 9 87 17 1 1. 55 2 3. 31 8 3. 69 1 2. 44 9 16 6 6. 30 5 77 5 41 6 83 1. 27 5 77 5 18 2 69 1. 02 6 20 04 11 1 98 1 53 39 1 10 9 42 1. 50 6 3. 19 2 3. 60 2 2. 04 7 17 0 5. 81 9 75 7 34 8 85 1. 19 0 75 7 15 2 70 97 9 20 05 14 7 82 1 14 3 37 9 12 8 10 8 1. 43 1 3. 15 8 3. 52 4 2. 22 5 17 5 5. 92 4 74 0 37 8 87 1. 20 6 74 0 16 5 72 97 8 20 06 14 2 1. 13 1 94 14 7 11 4 19 2 1. 31 3 3. 13 3 3. 33 0 2. 26 3 13 2 5. 72 5 70 0 38 5 66 1. 15 0 70 0 16 8 55 92 2 20 07 21 9 94 3 22 5 12 1 22 7 1. 37 9 3. 11 4 3. 11 3 2. 50 3 15 1 5. 76 7 65 4 42 6 76 1. 15 5 65 4 18 6 63 90 3 20 08 10 9 84 7 29 4 14 5 11 9 14 4 1. 30 4 2. 96 1 3. 17 3 2. 20 6 13 7 5. 51 7 66 6 37 5 69 1. 11 0 66 6 16 4 57 88 7 20 09 25 0 89 9 21 2 71 41 8 1. 03 0 2. 87 8 2. 97 5 2. 53 3 59 5. 56 8 62 5 43 1 29 1. 08 5 62 5 18 8 24 83 8 20 10 20 2 89 4 33 5 11 6 12 3 49 6 1. 28 1 3. 44 7 3. 65 9 3. 10 2 10 1 6. 86 3 76 9 52 8 51 1. 34 7 76 9 23 0 42 1. 04 1 20 11 16 6 1. 02 9 25 8 51 4 11 4 30 2 1. 36 7 3. 75 0 4. 42 6 2. 64 4 12 9 7. 20 0 93 0 45 3 65 1. 44 8 93 0 19 8 54 1. 18 1 20 12 20 7 72 2 53 6 43 8 12 0 25 0 1. 38 7 3. 66 1 4. 30 9 2. 57 0 14 5 7. 02 4 90 5 43 7 72 1. 41 5 90 5 19 1 60 1. 15 6 20 13 16 6 69 8 51 6 36 0 11 1 21 0 1. 51 5 3. 57 7 4. 12 2 2. 56 1 17 1 6. 85 3 86 6 43 5 85 1. 38 7 86 6 19 0 71 1. 12 7 20 14 95 75 0 49 1 24 3 11 8 29 6 1. 55 6 3. 54 8 3. 91 3 2. 86 8 18 3 6. 96 3 82 2 48 8 91 1. 40 1 82 2 21 3 76 1. 11 1 20 15 91 52 5 49 2 42 8 14 6 28 6 1. 70 6 3. 67 4 4. 12 9 3. 03 4 23 9 7. 40 2 86 7 51 6 11 9 1. 50 3 86 7 22 5 99 1. 19 2 20 16 17 4 52 1 31 1 29 5 61 29 2 1. 70 4 3. 35 8 3. 69 0 2. 89 8 20 1 6. 78 8 77 5 49 3 10 0 1. 36 8 77 5 21 5 83 1. 07 3 K ay na k: T O B ,2 01 7 93 Ek T ab lo 1 5. T ür ki ye C in sl er e G ör e G üb re T ük et im i ( bi n to n) Yı lla r A S A N (% 26 ) A N (% 33 N ) Ü R E N or m al Su pe r Fo sf at Tr ıp le Sü pe r Fo sf at D ıa m on yu m Fo sf at D iğ er K om po ze G üb re le r Fi zi ki T op la m A zo t ( N ) Fo sf or (P 2o 5) Po ta s( K 2o ) To pl am B .B .M . N P K N P K To pl am 19 81 44 1 1. 09 2 42 6 28 37 4 49 7 2. 85 8 77 6 49 5 38 1. 30 9 77 6 21 6 31 1. 02 4 19 82 43 3 1. 29 0 39 7 40 42 3 48 0 3. 06 3 84 7 57 0 33 1. 45 0 84 7 24 9 28 1. 12 4 19 83 45 2 1. 49 3 50 6 39 50 3 42 7 3. 42 0 99 1 61 8 25 1. 63 3 99 1 27 0 20 1. 28 1 19 84 41 2 1. 64 1 47 9 41 43 8 46 8 3. 48 0 99 8 57 5 31 1. 60 5 99 8 25 1 26 1. 27 5 19 85 42 7 1. 49 8 40 9 28 29 9 36 7 3. 99 8 91 7 47 6 34 1. 42 7 91 7 20 8 28 1. 15 3 19 86 42 0 1. 38 9 49 9 12 30 7 42 6 3. 05 3 95 3 52 0 47 1. 52 0 95 3 22 7 39 1. 21 9 19 87 49 6 1. 72 1 54 3 1 27 0 47 2 3. 50 3 1. 14 2 58 5 51 1. 77 7 1. 14 2 25 5 42 1. 43 9 19 88 42 5 1. 68 2 56 6 0 23 5 34 7 3. 25 5 1. 08 2 49 0 42 1. 61 4 1. 08 2 21 4 35 1. 33 0 19 89 43 4 1. 63 0 9 57 1 0 20 9 54 8 3. 40 1 1. 14 0 60 0 58 1. 79 8 1. 14 0 26 2 48 1. 45 0 19 90 45 0 1. 66 0 9 62 7 0 17 0 61 9 3. 53 4 1. 20 0 62 5 63 1. 88 8 1. 20 0 27 3 53 1. 52 5 19 91 41 8 1. 21 8 15 2 59 5 14 7 71 0 3. 23 9 1. 10 4 61 8 48 1. 76 9 1. 10 4 27 0 39 1. 41 3 19 92 35 0 1. 33 2 26 6 62 6 10 9 73 4 1. 51 9 4. 93 6 1. 20 6 65 8 63 1. 92 8 1. 20 6 28 7 53 1. 54 6 19 93 30 6 1. 51 0 13 5 85 5 16 9 88 3 1. 64 6 5. 50 3 1. 33 5 78 7 85 2. 20 7 1. 33 5 34 4 71 1. 74 9 19 94 23 9 1. 42 9 87 61 7 84 44 8 1. 09 4 3. 99 8 1. 00 7 44 4 56 1. 50 7 1. 00 7 19 4 47 1. 24 7 19 95 29 3 1. 25 3 14 5 58 1 90 56 0 1. 46 4 4. 38 6 1. 05 4 58 0 67 1. 70 0 1. 05 4 25 3 56 1. 36 2 19 96 24 4 1. 29 5 19 2 72 8 60 57 4 1. 50 3 4. 59 6 1. 14 7 57 8 73 1. 79 9 1. 14 7 25 2 61 1. 46 1 19 97 30 3 1. 18 8 25 0 72 5 82 60 7 1. 48 6 4. 64 2 1. 16 7 59 2 66 1. 82 5 1. 16 7 25 8 55 1. 48 1 19 98 35 5 1. 27 3 36 8 89 7 67 72 5 1. 78 0 5. 46 5 1. 39 5 70 2 89 2. 18 5 1. 39 5 30 6 73 1. 77 5 19 99 32 2 1. 22 7 61 5 1. 00 0 48 63 2 1. 73 8 5. 58 1 1. 48 6 63 8 81 2. 20 4 1. 48 6 27 9 67 1. 83 1 20 00 32 8 1. 15 7 58 1 84 2 46 63 0 1. 71 0 5. 29 4 1. 37 9 62 9 82 2. 08 9 1. 37 9 27 5 68 1. 72 1 20 01 25 1 88 5 56 1 71 9 30 43 1 1. 38 0 4. 25 6 1. 13 3 47 0 68 1. 67 1 1. 13 3 20 5 56 1. 39 4 20 02 29 6 95 7 67 0 71 9 25 38 4 1. 47 9 4. 52 9 1. 19 9 47 4 74 1. 74 7 1. 19 9 20 7 61 1. 46 7 94 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek T ab lo 1 5. d ev am ı.. . Yı lla r A S A N (% 26 ) A N (% 33 N ) Ü R E N or m al Su pe r Fo sf at Tr ıp le Sü pe r Fo sf at D ıa m on yu m Fo sf at D iğ er K om po ze G üb re le r Fi zi ki T op la m A zo t ( N ) Fo sf or (P 2o 5) Po ta s( K 2o ) To pl am B .B .M . N P K N P K To pl am 20 03 34 8 1. 07 3 77 5 77 1 39 50 4 1. 58 4 5. 09 4 1. 34 1 54 6 84 1. 97 1 1. 34 1 23 8 69 1. 64 9 20 04 29 3 92 9 80 8 86 2 33 43 56 9 1. 63 9 5. 17 5 1. 36 7 59 0 88 2. 04 5 1. 36 7 25 8 73 1. 69 7 20 05 34 2 82 1 95 0 83 6 22 60 62 2 1. 54 6 5. 19 9 1. 37 2 60 2 94 2. 06 8 1. 37 2 26 3 78 1. 71 3 20 06 38 8 97 4 89 7 80 8 16 53 63 7 1. 59 4 5. 36 7 1. 40 7 60 6 99 2. 11 1 1. 40 7 26 4 82 1. 75 3 20 07 36 0 1. 00 6 89 0 77 2 10 40 42 8 1. 64 2 5. 14 8 1. 35 6 51 6 10 9 1. 98 2 1. 35 6 22 5 91 1. 67 2 20 08 29 2 81 0 74 4 77 0 16 19 14 9 1. 32 8 4. 12 9 1. 13 3 32 9 89 1. 55 1 1. 13 3 14 4 74 1. 35 1 20 09 46 1 95 4 1. 01 4 80 8 6 23 66 5 1. 34 4 5. 27 6 1. 41 4 58 1 65 2. 06 0 1. 41 4 25 4 54 1. 72 2 20 10 45 7 73 6 87 3 88 0 3 20 49 5 1. 50 4 4. 96 8 1. 34 4 51 5 83 1. 94 2 1. 34 4 22 5 69 1. 63 8 20 11 41 3 73 3 84 2 76 0 7 29 38 6 1. 59 5 4. 76 6 1. 25 9 49 0 98 1. 84 8 1. 25 9 21 4 82 1. 55 5 20 12 46 8 88 3 99 6 87 2 3 24 46 0 1. 63 3 5. 34 0 1. 43 2 53 2 10 1 2. 06 5 1. 43 2 23 2 84 1. 74 8 20 13 49 9 79 9 1. 04 0 1. 10 1 2 26 61 6 1. 73 1 5. 81 4 1. 58 4 62 3 10 6 2. 31 3 1. 58 4 27 2 88 1. 94 4 20 14 43 2 73 6 94 5 1. 07 4 2 25 50 6 1. 75 0 5. 47 2 1. 49 3 57 0 11 7 2. 18 0 1. 49 3 24 9 97 1. 83 9 20 15 48 3 60 8 87 6 1. 10 5 38 45 0 1. 94 8 5. 50 8 1. 48 7 58 5 13 2 2. 20 3 1. 48 7 25 5 10 9 1. 85 1 20 16 65 3 62 4 80 4 1. 76 6 0 33 88 8 1. 97 7 6. 74 5 1. 89 6 79 2 11 8 2. 80 7 1. 89 6 34 6 98 2. 34 1 K ay na k: T O B ,2 01 7 95 Ek Tablo 16. Türkiye Cinslere Göre Gübre İhracatı (bin ton) GTİP NO Satır Etiketleri 2000 2005 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 3101 Hayvansal/bitkisel diğer gübreler 13 113 2.297 2.051 4.012 5.428 3.460 4.274 7.734 3102 Azotlu mineral veya kimyasal diğer gübreler 10.482 78.851 292.956 155.159 27.054 83.441 100.114 56.281 357.834 3103 Fosfatlı mineral veya kimyasal diğer gübreler 135 65 671 3.662 878 1.014 857 118 1.332 3104 Potaslı mineral veya kimyasal diğer gübreler 4 248 6.504 3.654 6.620 5.858 9.540 12.671 12.142 3105 N,P;K’dan ikisini veya üçünü içeren Mineral veya Kimyasal Gübreler 26.915 86.251 187.122 166.845 159.695 229.165 199.866 252.646 223.252 TOPLAM 37.549 165.528 489.550 331.371 198.259 324.907 313.838 325.991 602.294 Kaynak: TUIK,2018 Ek Tablo 17. Türkiye Cinslere Göre Gübre İthalatı (bin ton) GTİP NO Satır Etiketleri 2000 2005 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 3101 Hayvansal/bitkisel diğer gübreler 2.165 2.371 4.286 4.447 3.814 5.422 5.746 3.815 4.935 3102 Azotlu mineral veya kimyasal diğer gübreler 2.739.469 2.413.925 2.415.070 2.358.901 3.285.433 3.528.118 2.979.101 3.349.782 3.962.062 3103 Fosfatlı mineral veya kimyasal diğer gübreler 14.181 39.691 19.208 9.469 7.215 18.952 28.622 43.632 17.423 3104 Potaslı mineral veya kimyasal diğer gübreler 102.245 136.055 122.569 131.496 139.010 177.676 225.297 193.608 230.050 3105 N,P;K’dan ikisini veya üçünü içeren Mineral veya Kimyasal Gübreler 682.367 1.084.424 770.340 780.657 774.372 790.650 923.159 1.378.335 1.144.253 TOPLAM 3.540.428 3.676.465 3.331.472 3.284.970 4.209.844 4.520.818 4.161.925 4.969.172 5.358.723 Kaynak: TUIK,2018 96 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 18. Gübreler ile Gübre Hammadde ve Ara maddeleri GTİP Numaraları GTİP NO HAMMADDELER, ARA MADDELER VE GÜBRELER 310100001000 Hayvansal/bitkisel gübreler (kimyasal işlem görmüş olanlar) 310100009000 Hayvansal/bitkisel diğer gübreler 310210100000 Üre; kuru anhidrit ürün üzerinden, azot miktarı ağırlık olarak >%45 310210900000 Üre; kuru anhidrit ürün üzerinden, azot miktarı ağırlık olarak <=%45 310221000000 Amonyum sülfat 310229000011 Amonyum sülfo nitrat 310229000019 Amonyum sülfat ve amonyum nitratın diğer çift tuzları, karışımları 310230100000 Amonyum nitrat; sulu çözelti halinde 310230900000 Amonyum nitrat; diğer hallerde 310240100011 Kalsiyum amonyum nitrat (CAN); azot miktarı <=% 28 310250909000 Diğer sodyum nitrat; ağırlık itibariyle azot oranı >% 16, 3 310260000000 Kalsiyum nitrat ve amonyum nitratın çift tuzları ve karışımları 310280000000 Üre ve amonyum nitratın sulu veya amonyaklı çözeltiler içindeki karışımları 310290009000 Azotlu mineral veya kimyasal diğer gübreler 310310100013 Üçlü süper fosfat; difosfor pentaoksit oranı >% 35 310390000000 Fosfatlı mineral veya kimyasal diğer gübreler 310420900000 Potasyum klorür; kuru anhidrit ürün üzerinden, K2O oranı >%62 310430001000 Potasyum sülfat; K2O oranı =<% 52 310430009000 Potasyum sülfat; K2O oranı >% 52 310490009000 Potaslı mineral veya kimyasal diğer gübreler 310510001900 Potasyum sülfat; K2O oranı>%52, 10kg’lık ambalajlarda/tablet şeklinde 310510009011 Sıvı gübreler;10 kg’ı geçmeyen ambalajlarda/tablet vb. şekilde 310510009019 Diğer gübreler; 10 kg’ı geçmeyen ambalajlarda/tablet vb şekilde 310520100000 Bitki besin maddelerinden azot, fosfor ve potasyumun üçünü birden içeren mineral/kimyasal gübreler;(nitrogen oranı>%10) 97 Ek Tablo 18. devamı... GTİP NO HAMMADDELER, ARA MADDELER VE GÜBRELER 310520900000 Bitki besin maddelerinden azot, fosfor ve potasyumun üçünü içeren diğer mineral/kimyasal gübreler(nitrogen oranı=<%10) 310530000000 Diamonyum hidrojenortofosfat (diamonyum fosfat) 310540000011 Amonyum dihidrojenortofosfat (monoamonyum fosfat) 310559000011 Azot, fosforlu gübreler kuru anhidrit ürün üzerinden, azot oranı =>%10 310559000019 Azot, fosforlu gübreler kuru anhidrit ürün üzerinden, azot oranı <%10 310560900000 Fosfor ve potasyumlu mineral/kimyasal gübreler; diğer 310590100000 Tabii potaslı sodyum nitrat(potasyum nitrat oranı<% 44) kuru anhidrit ürün üzerinden, azot =<%16, 3 310590990011 Sıvı gübreler;Kuru anhidrit ürün üzerinden azot oranı=<%10 310590990019 Diğer mineral/kimyasal gübreler; kuru anhidrit ürün üzerinden azot oranı=<%10 310310900011 Basit süper fosfat (normal); difosfor pentaoksit oranı=<% 35 310420100000 Potasyum klorür; kuru anhidrit ürün üzerinden, K2O oranı <%40 310490001100 Magnezyum sülfat; potasyum sülfat; K2O oranı =<% 30 310490001900 Magnezyum sülfat; potasyum sülfat; K2O oranı >% 30 310510002900 Magnezyum sülfat; potasyum sülfat; K2O oranı >%30, 10kg’lık ambalajlarda 310250901000 Diğer sodyum nitrat; ağırlık itibariyle azot oranı =<% 16, 3 310310100011 Basit süper fosfat (normal); difosfor pentaoksit oranı >% 35 310310900013 Üçlü süper fosfat; difosfor pentaoksit oranı =<% 35 310510001100 Potasyum sülfat; K2O oranı=<%52, 10kg’lık ambalajlarda/tablet şeklinde 310590910000 Diğer mineral/kimyasal gübreler;Kuru anhidrit ürün üzerinden azot oranı>%10 310240100019 Amonyum nitratın diğer inorganik maddelerle karışımı azot <=%28 310240900019 Amonyum nitratın kalsiyum karbonatla veya bitki besin maddesi olmayan diğer inorganik maddelerle karışımları 310250109000 Tabii sodyum nitrat; ağırlık itibariyle azot oranı >% 16, 3 310420500000 Potasyum klorür; kuru anhidrit ürün üzerinden, % 40 K2O oranı =<%62 98 | Gübre Sektör Politika Belgesi | 2018-2022 Ek Tablo 18. devamı... GTİP NO HAMMADDELER, ARA MADDELER VE GÜBRELER 310510003100 Kalsiyum siyanamid; azot oranı=<%25,10 kg’ı geçmeyen ambalajlarda/tablet vb şekilde 310510003900 Kalsiyum siyanamid; azot oranı >%25,10 kg’ı geçmeyen ambalajlarda/tablet vb şekilde 310551000000 Diğer mineral/kimyasal gübreler; nitrat ve fosfat içerenler 310250101000 Tabii sodyum nitrat; ağırlık itibariyle azot oranı =<% 16, 3 310510002100 Magnezyum sülfat; potasyum sülfat; K2O oranı=<%30, 10kg’lık ambalajlarda 310520000000 Bitki besin maddeleri olan azot, fosfor ve potasyumun üçünü birden içeren mineral veya kimyasal gübreler 310540000012 Monoamonyum fosfat ile diamonyum fosfatın karışımları 310560000000 Bitki besin maddeleri olan fosfor ve potasyumun ikisini de içeren mineral veya kimyasal gübreler 310290001000 Kalsiyum siyanamid; ağırlık itibariyle % 25 veya daha fazla azot içeren 310240900011 Kalsiyum amonyum nitrat (CAN); azot miktarı >% 28 310250000000 Sodyum nitrat 310310100012 İkili süper fosfat; difosfor pentaoksit oranı >% 35 310590200000 Kuru anhidrit ürün üzerinden, içindeki azot miktarı ağırlık itibariyle % 10’u geçen mineral veya kimyasal gübreler 310590800000 Diğer gübreler 310311000000 Süper fosfatlar; ağırlık itibariyle % 35 veya daha fazla difosfor pentaoksit içerenler 310319000000 Süper fosfatlar; ağırlık itibariyle % 35 veya daha fazla difosfor pentaoksit içerenler HARİÇ 310560100000 Potaslı süper fosfatlar