Presidential Decree No. 14336 validating the Health State Program

' - ~l1llill~ilii~~Y41@/'WttiMi'{{,'%'lrt~tW,,, '.', f,-I7-" ' i ilul ---"--'----'---- 2:015 y.r. N2 143 36 A~gabat ~- / r. Arnxa6ai. Tii1rkrnenistanyii Pre zid ent ini ii «Sa gly k» dow let maksa1tnamasyny tas syk lam ak hakyndla Be rka rar dciwl,~ti1:nizin bag tyy arly k dow rtin de ilaty1nyzyn saglyk yag day yny has -da gowulandyrn1ak we abadarn;ylygyny :yokarlandynnak, adarn 61nrilnin dowan1 lylygyny artdyrmak, :rayatlar ti9in sag lyg y gor am ak bab atd a he1nn1etaraplayyn de11 n1iln1kin9ilikleri we :~ertleri lipj Un etn 1ek, sag lyg y goray~y hal kar a ol9eglerine lay ykl ykd a i::isdUnnek hen1-de innowasion tehnologiyalara, c}ndebaryjy luk ma n9y lyk yhn yna we tejribesine esa sla nya n kam il vve fok ary netijeli sag lyg y gorayy$ ulgan1yny di.'>retmek ma ksa dy bilen, $eyle hem 1995-n ji yyl da kabul edilen «Sa gly k» dow let n1aksatnamasynyn ge9 en 20 fyl da listUnlikli durmu~a ge9irilendigini naz ar alyp, kar ar edyarin: 1. Tti rkm eni sta nyn Prezidentini11 «Sa gly k» dow let rna ksa tna ma syn y; To rlo nen ista nyn Pre zid ent inin «Sa gly k» dow let 1naksatnamasyny yer ine yet irm egi n 201 5--2017-nji yyllar U9in ~✓Jilli me yil nam asy ny ta:ssyklamaly (go~ulyar). 2. Ministrlikler,, pud ak edaralary, welayatla ryn we A$gabat ~,aherinin hakirnlikleri $U kararyii 1-nji bol tim ind e gi::irkezilen 1\llaksatnamanyii we Ivlilli 1neyilnamany n yer ine yet irih neg ini iipji.in etmeli. 3. ~u kararyn yerine yetirili~ine TUrkrnenistany11 lvfi nistrler Kabine tini11 Ba~:lygynyn Oru nba sar lary , T0rkmeni stan y11 Saglygy 2 gorayy~ we dern1an senagaty ministri, welay atlary n we A~gabat ~aheriniii hakimleri hem-d e Ttirkmenistanyii Yokary gozegi;:ilik edarasynyii ba:1lygy gozegi;:ilik etmeli. Tiirkmenistany11 Gurb angul y Prezi denti Berdi n1uha medo w Tilrkmcnistanyii Prczidcntinin 2015 -nji yylyn I7-n ,ji iyuly nda i;ykaran 14336--n;iy karary bilen tassy klan dy TUrkmenistanyii Prczidlentiniii «Sag lyk» dow let maksatnan1.asy Giri~ Tilrkmernftstarnyn Prezidenti Gurbanguly Berdi1nuhamedowyii taysy z tagallasy bilen bizi11 yurd umy zda «II sagly gy - yurt baylygy» diye n pahimclen ugur alnyp, dowletimizin iii gym matl y baylygy bola n ynsan sagly gyny goramakda, ilatyn1yzyn saglyk yagdayyn y gowulanclyrmakda, kesellerin onUni alrnakda we olary yok et1nekde, saglygy gorayy~ we derman senagaty pudagyny dlinya derejesinde osdi.irmekde beyik i$Ier amala a~yrylyar. Su yyl «Saglyk» dowlet maksatnan1asynyn kabul edilenine 20 yyl dolyar. 1995-nji yylcla kabul eclilen «Saglyk» dowl et rnaksatnamasy gei;en yyllaryn clowainynda Usttinlikli durmu~a geyirildi. Keselleriii oni.ini alma kda we olary yok etmekde :yetilen sepg itler we gaza nyla n listtinlikler halk ara derejesinde ykrar edild i. Bu ugurda gaza nyla n listtinliklere yurd umy za gow~urylan ~u gliw anam alar ayclyn ~a:yatlyk eclyar: 2000-nji yyld a ;1okany deri (drakunkul.yoz) keselinin yok edilendgi baradak')' halkara giiwanainasy; 2002-nji :yylda poliorniyelit keselinin yok edilendigi baradaky halkara giiwanamasy; 2010 -njy yyld a gyzz yrma keselinin fok edilendigi baradaky halk ara giiwanamasy. Seyle hem 2004-nji yylda yurd umy zda duzun ahlumumy :yodla~dyrylmagynyfl gazanylandygy baradaky halkara gilwanamasy berildi we Ttirkmenistan Gara~syz Dowletlerin Arkala~ygyna girya n yurtlaryn hem -de Orta Aziya dowletlierinin arasy nda ilkinji, Yer

2 ytiztinde dordlinji bolup duzy halka ra 611;:eglerine layyklykda yodla ~dyrm agy ilpji.ln edya n yurt hokrntind.e ykrar edildi. 2011-nji yylda yoku111y demir ,,ye foliy tur~usy bilen gliyc;lendirilen unun onlimc;iliginin yola goyuln1agy bilen bagly halka ra sylagy alyndy. c;=agalary ene silydi bilen iyrr1itlendirrnegiii 10 dlizgilnini listlinlikli dunn u~a orna~dyran bejeri~-,tiiiilni aly~ edaralarynyii ahlisi diyen yaly B01tindtinyii Saglygy Gorayy~ Gura masy nyn bilennenleri tarap ynda n tassy klana n «C::agalara m.ahirli garayy~ hassahanasy» diyen yoka ry derej a e)'e boldular. ''{ urdumyzyii 9:aklerini howply yokan1; ke5ellerden gorarnak we olaryii yayrarnagynyii onilni almak uc;in mohlim c;areler durrr1u~a gec;irildi. AI\V /.A.IDS yokanc; keseliniii oiiiini alma k boyurn;a dliypli i~ler amal a a~yryldy. Bizin dowl etimi z bu yokanc; keselin yayra mady k dlinyaniii az 5anly yurtlarynyii biridir. Dowletin1izdE: a""ryk onlimlerinirt hiline we howpsuzlygyna berk gozegc;iLik yola goyuldy. Ilatyrnyzy arass a agyz suwy bilen Upjlin etme k li9in gec;irilyan i~leriii gerimi gineldildi. Yurd umyz da ne;1eke~lige we c;tlimke~lige gar~y gore~rnek boyunc;:a ulgarnlayyn i~ler alnyp baryldy. Bu ugurlarda amal a a~yrylan i~ler beden we ruhy tayda n sagdy n neslin kemala gelrnegine uly yarda m berdi. Ilat-ymyzyi'i sagly gyny berki tmek rr1aksady bilen «Ar1;man», «Mollagara», «Yylysw.v», «Farap», «Da~oguz» ~ypahanalarynyn we Bayr amal ydak y ~ypahananyii durky tazelendi we taze binalary guruldy, «Aw aza» .milli syyahatc;:ylyk zolag ynda we yurdumy.zyn beyleki yerle rinde dowr ebap dyne;: aly~-sagaldy~, sport we syyahatc;ylyk desgalary gurlup, ulanm aga berildi. Bejeri~·-66lini aly:~ i~i dliypli kam1ille;;dirildi. Ilatym yza ilkinji sagly gy gorayy~ komegini ma~gala lukmanc;ylygy yorelgesi esasy nda berrrtek yola goyuldy, dow let 1111eyletin saglygy gorayy~ atiyac;landynnasy ulgarny girizildi, «Tiz k61nek» gullugy osdilrildi. Saglygy goray~yn maddy-enja1nlayyn binya dy dliypli pugta landy ryldy . Pa:ftagty1nyzda Orta A.ziyada deni-tayy bolinadyk iri sagly k desgalarynyii onlarc;asy gurlup, halky myzy n hyz111atyna 3 boerildi. 1995---2014--nji yyllar aralygynda saglygy gorayy$da 60--d an gowrak iri saglyk clesgasy guruldy, 49 etrap hassahanasynyn durk y tazelendi we 9--synyn taze binalary guruldy, Oba sagl yk 1nerkezlerinin we Oba saglyk oylerini.11 69-sy guruldy we 37-s inin durky tazelendi. Hereket edyan iri saglygy gorayy$ edara!ary nyn binalarynyn durky tazelendi we taze binalary guruldy. Saglygy gorayy$ edaralary dowrebap lukman9ylyk enjamlary, «Tiz komek» awtoulaglary \Ve beyleki seri$deler bilen Upjun edild i. 2008-2014-nj i yy llarda dilnya ol9eglerine layyk gelyan taze tehnologiyaly 17 975 sany luk1nan9ylyk enjarny saglygy gora yy$ edaralarynda oturdyldy. Saglygy gorayy$da byujet seri$delerini rejeli peydalanrr1ak yola goyuldy, hassahana orunlaryny11 sany we ulanyly$y talaba layy k getirildi, hojalyk hasapla$ygynda i$leyan we tolegli hyzmatlar y edyan edaralary11 i:}i karr1ille$dirildi, saglygy gontYY$ edaralary nyn i$ini11 netijeliligi fokarlandyryldy. ' Yur dumyzda clerman senagaty d,oredildi we osdi.irildi. Ge9en yyllarda jemi 8 sany taze derman karhanasy gurlup, ulanmag a berildi. Hereket edfan «Saglyk» derman ktirhanasyny11 durky dilyp li tazdendi we taze i:>nil1n9ilik bollirnleri, «Buyan» obasenag at toplun1ynda taze onilm9ilik desgasy guruldy. Derman baza ryny halkara 0!9eglerine layyk gelyan yokary hilli we howpsuz dermanla r bilen ilpjiln etn1ek i:1i yola goyuldy. '\'urdumyzc!a ilaty11 saglygyn y goramak boyun9a i~in ayry-ayry gornil$lerini ygtyyarlylandyrm ak girizildi we saglygy goray$y11 hususy bolegi doredildi he1n -de osdilrildi. Lukman9ylyk ylrny we bilimi dlin)'li derejesinde osdilrildi. 2010-njy yylda Tlirkrr1enistanyn Dowilet lukman9ylyk uniw,~rsi teti doredildi we onun taze binalary ulan111aga berildi. Bu uniwersit ete «European Quality» («Y' ewropa hili») diyen halkara syla gy gow$uryldy hem--de ol Awisenna direktoratlygyny11 Blitindiln ya maglumatlar goruna girizildi. Ttirk1nenistany11 ,Dov1let lukinarn;; ylyk uniwersitetinde lukrnanlaryn hilnar kan1ille$diri$ fakulteti a9yldy. Tilrkmenistanyn Saglygy gorayy$ pudagyny osdtirmekde dilnyani11 ondebaryjy lukman9ylyk rr1erkezl eri, hususan- da, Gerrnaniya Federati\V Respublikasynyi'J. or1debaryjy hassahanalary ,

4 tejribeli profi;:ssorlary we lukmanlary bilen netijeli hyz1natda$lyk yola goyuldy. BUtindUny~l Saglygy Gorayy;; Guran1asy,UNISEF we beyleki halkara gura1nalary bilen hyzmatda;;lykda ulgamyn i;;garleri dilnyanin osen dovvletlerine tejribe vve hilnar kan1ille;;diri~ okuw saparlaryna yzygiderli iberildi. TUrkmenistanyn Prezidentinin 2009-njy yylda «Saglyk» dovvlet maksatnainasynyn kabul ediilmegini11. 14 yyllygy 1nynasybetli hen1-de yurdu1nyzyn saglygy gorayy;; we dennan senagaty i$garlerinii'i tutanyerli zahrnetini11. netijesinde uly Ustilnliklerin gazanylandygyny goz onUnde tutup, «Tilrkmenistanyn lv!illi bayra1nyny - Saglygy gorayy~ we derman senagaty i;;gtirlerinin gUnUni doretrnek hakynda» yykaran Permany bilen her yylyn 21-nji iyuly TUrkmenistanyn Milli bayramy - Saglygy gorayy;; we derrrtan senagaty i;;garlerinin gUni cliylip yglan edildi. «Saglyk>> do,wlet maksatnamasyny11 UstUnlikli durmu;;a ges;irilmegi nE:tUesinde, yurdu1nyzyn saglygy gorayy;; ulgamy dUnya derejesinde osdUrildi, ilatymyzyi\. saglyk y·agdayy gowulanclyryldy, rayatlarymyzyn omrUnin ortas;a dowamlylygy artdy. Son.Icy 20 yylda saglygy gorayy;;da gazanylan UstUnlikleri berkitmek hern-de yurdu1nyzy sagdyn geljege tarap alyp baryan Usti.inlikli osi.i:~ yolumyzy batly gada1nlar bilen dovvam etdirmek maksady bilen, TUtrk:menistanyn Prezidentiniri «Saglyk» dowlet 1naksatnamasy (n1undan beylak Maksatnama) i;;lenip tayyarlany ldy. Bu Maksatnan1a «TUrkmenistany11 Prezidentinii\. yurdumyzy 2012-2016-njy yyllarda dunnu;;-ykdysady taydan osdtirmegin maksatnamasynyii», ~:eyle hem «Tlirkm1enistany11 Preziclentinin obalaryi'1, ;,tihen;:derin, etraplarclaky ;;aherlerin we etrap n1erkezlerinin ilat;1 nyn ya;;ayy;;-clurmu~ ;;ertlerini ozgertn1ek boyuns;a 2020--nji yyla s;enli clowUr Us;in rejelenen gornil;,daki Milli n1aksatnamasynyr1», saglygy goray;;y osdUrmek, ilaty arassa agyz suwy bilen UpjUn etmek, sagdyn iymitlen1nek, sporty we syyahats;ylygy oscltim1ek, yokans; ctal kesellerin onUni alinak, s;aganyn irki cisU~,i '-Ye ony mekdebe tayyarlarnak boyuns;a degi~li Dowlet we I'vfilli rnaksatnamalar, ;;e:yle hen-t Birle~en Milletler 5 Oura111asynyn Mtinyyllygyn 6su~ Maksatlaryny11, Blitindlin ya Sagl ygy Gorayy~ Gura masy nyn mak satna inala ryny n hen1-de bu Gura inan yn •1{' e'wropa sebiti boyunya edarasynyri «Sag lyk-2 020» :syyasatynyn we «'{ okan,;; dal kesellerin i:ini'tni ahna k we olary1 1 gaqy syna gt\re~mek boyurn;a A~gabat Jarna111asynyn» esasy nda i~lenip tayy arlan yldy . M:aksat1111aimanyii esasy n1aksatlary, wezi.peleri hem-de saglygy goray~y osdiirmegin Heri h1tulyan ugurlary Mak satna man yn esasy mak sady ilatymyzy11 sagly k yagd ayyn y has- da gowulanclyrrnak we abadanc;ylygyny yoka rland yrma k, adam i5mrlinin dow amly lygy ny artdyrmak, raya tlar D9in saglygy gora mak baba tda hem rneta rapla yyn den mlimkin~:ilikleri we ~ertleri tipjti n etme k, kamil hem -de yoka ry netijeli saglygy gorayy~ ulga myn y di:iretmek bolup duryar. Mak satna ma layy klyk da kesellerin i5ntini alma k i~i saglygy goray~yn ba~ ugry bolup duryar. ~unu n bilen bagl ylyk da, bu iV[aksatnama, ilkinji nobatda, kesellerin on.Uni ahna gyn we saglygy berkitrnegin, jemgyyetyi!ik sagly gy gora f~yn yn, saglygy gorayy~ ulga myn y dowletin we je111gyyetin osti~ine layy klyk da osdtirmegin 1Yiaksatnamasy bolu p dury ar we ol her biir rayatyn sagly gyny n in yokary derejede bolln agyn y \Ve aclan1yn sagd yn durmu~da uzak ya~amagy ny gaza nma ga gontikdirilendir. Maksatnan1anyn ~:sasy wezipeleri: bitewi ontini aly~ ulga myn y doretn1ek, saglygy goray~y clolandyrmagy ldirnille~dirrnek we ilatyri sagly gyny gora mak da kopu lgmn layy n puda gara hyzmatda~lygyny i'>sdiirmek; ilatyn sag:lygyny gora mak we kesellerin onuni almak; arassac;ylyk we kesellerin yayr amag yna gar~y gore~mek 1~1n1 gtiyc,:lendirmek;, irki dowUrde kesel anyk lama gyn we ony bejermegin saglygy gorayy~ we ykclysady tayd an netijeli taslarnalaryny durmu~a geyi rmek hem -de ni:isaglaryn ozlerinir'i netijeli bejerilmegine i~jen gatna$rr1agyny gazan1nak;

6 ilata saglygy gorayy~ komeginin berilmegini kamille~dirmek; 1na~gala lukmanc;ylygy yorelgesini ktimille~dirmek; c\erman senagatyny has-c\a osc\Ormek vve ilatymyzy ozUmizde ondOril;ran yokary ht!li, howpsuz derman ·we saglygy gorayy~ 1naksatly seri~deler bilen has c\oly OpjUn etrnck, i9erki bazarda import onumlerini 9aly~n1ak we eksport rniln1kin9iliklerini ep-esli artclyrn1ak; saglygy goray~yn 1naddy-enjamlayyn binyadyny pugtalandyrmak; elektron saglygy goray~yny osdlilrrnek we saglygy gorayy:? statistikasyny kannille~clirmek; saglygy gora)'Y~ ulgamyny durnukly n1aliyele~dirrnek we saglygy goray 9y6 ykdysadyyetini kamille~dirmek; Ti.irkmenistanyn rayatlarynyn do~;let 1meyletin saglygy gorayy~ 2ltiya9landyry§yny karnille~dirmek; saglygy goray~yn hususy bolegini osdUrmek; saglygy gorayy~ i~garlerini tayyarlamak we olaryn hUnar derejelerini UznUksiz kamille~dirmek; lukman9ylyk ylmyny osdUrmek; saglygy gorayy~ babatda kanun9yllygy kan1ille~dirmek. Maksatnarnanyn maksatlaryna hen1-•de wezipelerine layyklykda saglygy goray~y 6sdUrmegi6 ~u ugurlary has ileri tutulyar: oiHini aly~ i:~i ·we saglygy goray~y11 ilkinj i basgan9agy; kopulgant!ayyn pudagara hyz1natda~lyk etmek; saglygy goray~y durnukly maliyele~dirmek; saglygy gorarrtak i~ini hazirki do~11til1 talaplaryndan ugur alyp, halkara i:Sl9eglerine layyklykda gurainak; saglygy gorayy:1 ulgainyny osc!Urn1egi he1n-de ozgert1negi dowam etdirn1ek ,ve ony oiidebaryjy lukn1ancylyk ylmynyii we biliminiii gazananlarynyn esasynda karriille'.1dirrnek; saglygy gora:y~y11 maddy-enjan1lafyn binyadyny pugtalandyrmak; 7 yokary hilli we elyeterli saglygy gorayy~ hyzmatlaryny Upjtin etrr1ek; saglygy gorafy;; i;;garlerini tayyarlamak, ;;ol sanda olary11. da;;ary yurtlarcla tayyarlany lmagynyn we hi.inarlerini karnille;;dirilineginin. hasabyna hilnar derejelerini yokarlandyrmak. Bitewi oiliini aly;, ulgan1yny doretrn1ek, saglygy goray;,y dolandynnagy kamille;,dirmek lh.ern-de kc,pulgamlayyn pudagara hyzmatda;,lygyniy osdiirn1ek Durmu;, we ykdysady osU;;in esasynda ynsan saglygy dur. Saglyk jemgyyetiii abadan9ylygyny UpjUin edyar, adamlaryn hal- )'iagdayynyn )'okarlanmagyna yardam edyiir. BOtindiln:ya. Saglygy Gorayy;; G·uramasynyn Yewropa sebiti boyurn;:a edarasynyi'i «Saglyk-2020» syyasatynda XXI asyrda saglygyi'i we abadan9ylygyr1 bahbidine tutu;; dowletii\. we jemgyy1~tin ahli gatlaklarynyn ynsan saglygyny goramaga bilelikde i;;jeii gatna;;magyny1n. n:16hiimdigi baradla ilkinji nobatda bellenilyar. X)(I asyrda saglyk meseleleri saglygy gorayy;, ulgamynyii 9aklerinden qykyp, ya;;ayy;;-durmu;;, bilin1,, da;;ky gur;;a~, (ekologiya), ykdysaclyyet, je1ngyyet9ilik, adarnlaryn hal-yagclayy bilen bagly nneseleler hem-de durmu;,yr1 we rnedeniyetii\. beyleki rnef,eleleri bilen r,:unnur baglany;;yp has-da 9yl;;yryn1la;;yar. Su nukda.fnaza.rdan: islenclik durmu:1-ykclysady, zahn1et, da;;ky gur;;aw, senagat, gurlu;;yk, oba hojalygy we beyleki meseleler 96zi.ilende, ilkinji nobatda., adarr1 saglygynyn bahbidini nazara aln1ak; he,rn1neler i.i1;in saglygy we abaclanyylygy gazanmak n1aksady bilen, s.trategik ta)1dan yolba 99ylyk etn1egi6 di.lrli gorni.l;,lerini (kopbasgan9aklayyn, paylanan vve kop 1:i.ilikleyin) ulanmak; bilelikde i~len:1ek, byz1natda;;lyk et1nek we rayatlary i;;e 9ek1nek, kaclala;;dyryjy 9areler bilen ynandynnak usulyny bilelikde ulanmak, bilermenleri i;,e 9ekmek arkaly yolba;;,;:ylyk etinek; kesellerirll i:ifli.lni almak, saglygy berkitmek we sagdyn durmu~ yorelgelerine e:yermek meselelerine kopulgamlayyn ye1nele;;roek; 8 Tiirktnenistanyn Saglygy gorayy~ ,,v1;; derman senagaty ministrliginin oridebaryjy we utga~dyryjy 1~1111 has-da giij'19lendirmek; yerini yetiriji yerli we oz-ozOni dolandyry~ edaralarynyn, jerr1gyyet9ilik gurarr1alarynyn we ra:yatlaryii saglyk bilen bagly 1neseleleri dolandyrmaga has i~jen gatna~r11agyny gazanmak hazirki eyyamda adarnzat 6s0:1inii'l mohUm ayratynlygy bolup duryar. Sulardan ugur alnyp: TUrk1nenistanyn Saglygy gorayy~ we derman senagaty rninistrliginiii wezipesine, gurlu~yna, yerine yetiryan i~ine we hukugyna gaftadan serediler, onuii ulgainara hern-de yerine yetiriji ferli edaralal' bilen baglany~ykly i~i gilyqlendiriler, merkezi edarasynda taze bi:Hi.irnleri, ~ol sanda ~ypahana edaralary, halkara gatna~yklary, elektron res1ninama dolany;;ygy b,::i!Omlerini doretmek meselesine serediler; Tiirktnenistanyii Saglygy gorafy~ we clerman senagaty rninistrliginiii yolba~c,:ylygynclaky Saglygy gorayy~ boyunc;a kopulgamlayyn puclagara topary clorediler; bu Topara TOrkrnenistanyii Mej lisiniii, clegi~li ministrliklerif1 ,ve pudak eclaralarynyn, A~gabat .~aherinin hakirrtliginin, TOrkmenistanyn Senagatc,:y Jar we teleke1;;:iler birle~111esiniii, j emgyyetc,:ilik gurarr1alarynyn we bey l.eki clahy lly edaralaryn, karhanalaryn 1;ve guran1alary!"i. wekilleri gin;:r; bu Topar tarapyndan ilatymyzyn saglygyny gorainak babatda alnyp barylyan i~ler utga~dyrylar we olary11 yerine yetirili~ine gozegi;;ilik ediler, $U l\1aksatnamany ainala a~yrrr1ak Ui;;in pudagara toplumlayyn rneyilnarrtalar i~lenilip di.izOkr we arnala a~yrylar. Bu Topar oz i~inii\ netijeleri boyunc;a TUrk111enistanyn Prezidentiniii we TUrkmenistanyn fvfinistrler Kabinetinin oiiUnde hasabat berer; weiayatlaryn ihakimliklerinde he111 Saglygy gorayy~ boyunc;a kopulgarnlayyn pudagara toparlar dorediler. Bu Toparlara etrap we $~iher h2lkimliklerinin, Gene$liklerin, eclaralaryi1, karhanalaryii we gura1nalaryn, beyleki dahylly taraplaryii wekilleri girer. Bu Toparlar tarapyndan yerlercle saglygy gorayy~ boyunc;a utga~clyry~ we gozeg9ilik i~Ieri gec;:iriler, ilatyri saglygyny goratnak bilen bagly

9 tdplutnlayyn rnefilna1nalar i§lenilip dUzUler \Ve a1nala a§yrylar. Bu Toparlar oz i~leriniri netijeleri boyun9a degi~li welayat hakiminin he111-de Tilrlanenistanyn Saglygy gorayy~ 1,ve dennan senagaty 111inistrliginii'l yolba:~i;:ylygyndaky Saglygy gorayy$ boyuni;:a kopulgamlayyn pudlagara toparynyn 6r1Unde hasabat berer; Toparlaryr1 i~inde gin halk kopi;:Oliginin, rayatlaryn, §ol sanda kesel toparlaryna giryan nasaglm~y'i\. saglygy goramak i~ini go,vulandyrn1ak we kamille~dirmek babatdaky tekliplerine ayratyn Uns berler, olaryfl ilatymyzyn saglygy gorayy$ i~ine i~ennir gatna~n1agy O~:in zerur i;:iireler gorler; 1ninistrlikleri11 vve pudak edaralarynyn, ykclysadyyetin hususy boleginin i~g:1rlerinin saglygyny gora1nak babatdaky jogapkan;iligi :;rokarlandyrylar we degi.~li maksatna1nalar ainala a~yrylar, $eyle hem olaryn toplumlayyn i$leri gurarnakda saglygy gorayy$ ulgamyna yakyndan goldaw bermegi UpjUn ediler. Yerlerde: ilaty11 saglygyny goran1ak we berkitmek boyuni;:a rneyilnamalary i$liip tafyarlamak we durrnu$a orna$dyrmak, kopulgamlayyn hyzn1atda~lygy guramak; adamyn giJndelik dunnu$ynda dai1ky guqaw y goramaga gonilkdirilen fcirelgeleri ulan1nak («ya;:y l ykdysadyyet» y6relgesi); ilatyn durmu$ taydan goraglylygyny go\vulandyrmak, saglygy gorayy~, bilirn, sport, 1nedeniyet, da~ky gur;:a,vy goramak, yo[ hereketinin howpsuzlygyny Upjiln et1nek, jernagat hojalygy we ykdysadyyetiri beyleki ugurlary boyun<;:a toplu,nlayyn i;:areleri gei;:irmek arkaly «sagdyn obalary, etraplary, ~aherleri we sagdyn jemgyyetleri» d6retrnek; oz ygty:iarlyklarynyn 9aklerincle fer seri$delerini11 rej eli ulanyly~yna, gurlu$yk kadalarynyii, zahrn.etin we tehniki howpsuzlygy111 talaplarynyn berjay edili$ine, lagym we suw iipjlin9iligine yzygiderli gozegi;:ilik etmek, tern111aki 6nU111lerinin ulanyly~yny 9i'.Lklendir111ek boyun9a zcrur i;:leri alyp barmak; ilaty govl'y hilli arassa agyz suvvy bilen UpjUn etmek, agyz suwunyft <;e$rnesi hokmUnde ulanylyan suw baylyklaryny arassa saklamak we olary hapalanmakdan gorarnak; I0 rayatlaryn saglygyny goramaga ,ve berkitrnage, ti:\wekgeli;:ilikli topardaky ra)'atlaryn dunnu~-hal yagclayyny gcl\vulandyrmaga yerli edara-karhanalary <;ek1nek boyurn;a i9ler gLiys;lendiriler. Maksatnmnany )1erine yetirmekde we on.de goylan \Vezipeleri 9ozmekde rninistrlikleril'1 we pudak edaralarynyn sazla~ykly i~lemegi tipjtln ecliler, olaryn oz i$lerincle, ilkinji nobatda, adam saglygy babatda rnnurnydowlet bahbidini goramakdan ugur alrnaklary gazanylar, i~lerin hyzmatda$lykda ferine yetirilrnegi we ozara ylala~ykly i$lernek ili;;in i;;areler gbrler, glindelik i$de ozara y lala~1nagyn terti bi yonekey le~diriler. Saglyk bilen bagly meseleleri i;;c,zmekde hyzmatda~lyk et1nek usulyna gei;;mek, kopderejeli kadala~dyryjy resn1ina1nalary ulanmak, ilat bilen goni i$lemek, ynandynnak, $e)I le hen1 kommunikasion tehnologiyalary gin.den ulanmak goz oi'lUnde tutulyar. Ilayatlaryii saglygyny orn1rii111 ahli tapgyrlarynda gora1nak, olary111 h u ku klaryny we m1iin1kini;iliklerini gi1iielt1rnck Ilatymyzy!"1 dUrli ya$daky toparlarynyn saglygyny goramak bilen bagly degi~li rnaksatnamalar we me)'ilnmnalar amala a$yrylar, ~:unda olar ozara baglany 9ykly bolar ,ve: UznUksiz dowain edip, rayatlaryn saglygynyn omri.in ahli tapgyriarynda goralmagyny we berkidilmeginii Upjlin eder. E111eleria1 we i;agalaryii saglygy X):I asyrda saglyk babatda ondebaryjy bilintlerin ele alynmagy enani11 1Ne i;;aganyi1 saglygyny goramak, ayallaryn i;::aga dogurmak dov,rrUnde sagllyk yagdayyny has-cla gowulandynnak we berkitn1ek, ma§gala mecleniye1tini has kamil den:ja yetirn1ek lii;;in taze 111urnkini;:ilikleri ai;:yar. 20 ll 5-2025-nj i yyllar aralygynda eneleri11, i;;agalaryn we yetginjekleriI1 saglygyny goramaga goni.ikclirilen :yorite i;;arelerin gin toplumy meyilnamalayyn ainala a§yrylar. Ma~galany rneyille:;,dirmek ulgmnyny berkitmek we ony elyeterli etmek lii;::in guramai;:ylyk we usuly:\ret i:?leri gei;;iriler. Enanin \ve s;aganyn saglygyny gorayy~ i~ini kamille$dirmek, sagdyn da$ky gur:;;awy \Ve ya9ayy§-durmu§ ~ertlerini Upjlin etmek

11 11arelerine ayratyn uly iins berler hen1--cle bu ugurlarda kopulgamlayyn pudagara 1neyilna1nalary esasynda toplumlayyn i~ler amala a~yrylar. Enanin ,ve s:aganyn saglygyny gazanrnak, ho,vpsuz gchvreliligi 'Ne 9aga dogurn1agy lipjlin et1nek, afallaryf1 9aga dogunnak dchvrlinde saglygyny berkit1nek boyun9a hyz1natlaryn hilini fokarlandyrmak U9in yorite 9areler gorier. Gowrelilikden onki dowlirde, gowrelilik we dogrurn dowlirlerinde hem-de 9aganyn omrtinii'i ilkinj i hepdesinde, 1 ya~a \Ve 5 ya~a 9enli dowrtinde lukmanlar \Ve orta saglygy gorayy~ i~garleri tarapyndan netijeli saglygy gora:yy~ komeginin berilmegi li9in hemmetaraplafyn 9areler, ~ol sanda taze bejeri~-on.Uni aly~ tehnologiyalaryny orna~dynnak, kliniki gollanmalaryi'i we kadala~dyryjy resminamalaryii talaplaryny i~ yUzUnde berjay etmek, htinar kamiHe~cliri~ okuwlaryny dOnyi:i ol1;eglerine layyklykda tazeden guran:1ak, lukrnan9ylyk enjamlary bilen tipji.in etmek, ~eyle hem enanin \Ve i;aganyii saglygyny gorayy~ edaralaryny goldamak, luk111anlary \Ve beyleki saglygy gorayy~ i~garlerini howeslendinnek herr1-de i~lerini6 netijesi u91n olaryri jogapkar9iligini yokarlandyrmak goz oni.inde tutulyar. Btitindi.inya Saglygy Gorayy~ Guran1asyny1'i 9agany ene stiydi bilen iymitlendirmek, irki dowtirde 9agalary iymitlendirmek, ayallaryn onelge saglygyny hem-de nesil saglygyny berkitmek, jyns yollary bilen foku~fan kesellerin on.Uni almak yaly ahlumumy we sebitleyin ba~ )'1 orelgek:rin esasynda milli s:areleri amala a~yn11ak i~i hazirki dowri1n talaplaryna we ~ertlerine layyklykda do\vam etdiriler. Gender denligini iipjiin etmek hem-de a:;1allaryi1 hukuklaryny we miimkirn;:iliklerini ginelttnek boyu111;:a dowlet derejesinde toplumlayyn 9:Jreler 111eyilnamalayyn esaslarda an1ala a~yrylar. (::agalary11 ,ve yetginjekle1riiI'i saglygy Do-wletin'.liz tarapyndan 18 ya~yna yetmeclik 9agalaryn saglygynyn ygtybarly goralmagy ti9in ahli zerur 9areler gorier we seri~deler goyberiler. 12 5--8 ya~ly i;agalaryn we 9-18 ya~ aralygyndaky yetginjeklerin saglygyny goraITtak boyunca kopulganila:yyn .toplumlayyn 1neyilnainalar i~lenilip ta)'.ryarlanylar ,ve durrnu~a ger;:iriler. Bu meyilnamalarda: i;agalaryn we :yetginjek ya~laryn beden ,ve ruhy taydan sagdyn ,osmegine hem-de olaryn omrlin dowarnynda sagdyn we uzak ya~amagy Ui;iin hernmetaraplayyn in go'A'Y ba~langyi; ~ertlerin we 1mtimkini;ilikleri11 doredil111egine; ilatly yerlercle, ,na~galada, biliim-terbiye1;ilik edaralarynda, jemgyyeti;ilik we beyleki dahylly yerlerde i;agalar we yetginjekler Ui;in sagdyn vve dostlukly yagdayyn we ~ertlerif1 Upjtin edilmegine; i;agalary11 we yet ginj ekl erin: ternmakiden we ne$e seri$delerinden, spirtli ii;gilerden, da$ky gur~awyn zyyanly tiisirlerinden goralmagyna; y lym-bihm alrnagyna; saglygynyn goralmagyna we berkidil!negine; sagdyn i)rmitlenn1egine; bedenterbiye \Ve sport bilen me~gullann1agyna; i$jen dyne; al111agyna we doredijilik bilen n1e$gulla111nagyna gontikdirilen i;2lrelerin gin toplurny ministrliklerin, pudak edaralarynyn ,ve beyleki dowlet edaralarynyn, jemgyyeti;ilik guramalarynyri, hakimliklerin we beyleki dahylly taraplaryn, ene- atalaryn gatna:1magynda ainala a$yrylar. C::agalaryi'i we yetginjeklerin saglygyny goramakda ileri tutulyan ugurlarcla, ~ol sancla olara hernmetaraplayyn in gowy ba~langyi; $ertleriI1 we mlimkini;iliklerin doredilmegi, olaryn ruhy vve beden saglygyna, gyz i;agalaryii saglygyny goramaga goni.ikdirilen ~t:irelerin, se1nizligin we yokan9 kesellerin, ~ikeslerin on.Uni al111ak boyunr;:a 9arelerin gei;irilmegine ayratyn uly tins berler. <;:agalara we )'1 etginjeklere saglygy gorayy~; ko1neginin yokary hilli we netijeli bohYJagy Upjtin ecliler, cinlini aly~, bejeri~ we beyleki saglygy gorayy$ ~:Hreleri halkara olqeglerine layyklykda amala a~yrylar.

13 Uly ya~ly adamlaryii saglygy Biltindiinya Saglygy Gorayy~ Guran1asy tarapyndan uly ya~ly adamlaryn saglygyny goramakda \Ne berkitmekde birnaye ugurlara uly tins berily.iir hen1-de netij eli yozgiitler rnaslahat berilyar. BUtindiinya Saglygy Gorayy~ Guran1asynyn ,naslahatlaryny hasaba alyp, uly ya!}ly adamlaryn saglygyny goran1ak we berkit1nek U9in birna9e ~:areleri amala a~yrmak gciz of\iinde tutulyar. 18 ya~dan 62 ya~a yenli adamlaryi't aglaba kopi.lsi zahn1ete ukyply ilata degi;,li bolup duryar. ~u nukdaynazardan, ilkinji nobatda: i~leyan ada1nlar U9in, hususan-da ayal-gyzlaryn ma~gala we zahmet durmu~yny bilelikde alyp barrnaklarynda diirli amatlyklary ,;ve mOmkin,;;:ilikleri doretmek, yenillikleriri berilmegi iicin kanunc;ylygy yzygiderli kamille~dirmek; i$ orunlaryny kopeltrnek we go~maya i~ orunlaryny doretmek; i~ yerlerinde howpsuz zahmet ~ertlerini doretmek, zahmet howpsuzlygyny i.ipji.in etnnek, zahmet arassa9ylygynyn talaplaryny \Ve kadalaryny berjay etmek; hi.inar bilen bagly doreyan keselleri11 \Ve onUn19ilikde ~ikeslerin, zahmetii'l zyyanly ~ertlerinin 011.Uni almak we olary aradan ayyrrnak, oliimc;iligin on.uni almak, n1ayyplygy iri pes derejelere c;enli azaltmak vve doly aradan ai'yrn1ak; i$garlere dyne; almak, bedenterbiye \Ve sport bilen n1e~gullanmak iic;in gin n1i.imkinc;ilikleri doretmek; i$ berij ilerii'l i~ yerlerinde zahmet howpsuzlygyny Upjiin etmekleri, zah1net arassac;ylygynyn talaplaryny we kadalaryny gy~arnyksyz b,:::rjay etmekleri, i~garlere doredijilikli zahmet c;ekmek, dyw; almak, saglygyny berkitmek i.l~ in an1atly ~ertleri we n-1Umkin9ilikleri doretmekleri babatda jogapkarc;iligini yokarlandynnak; oba.larda, ~aherlerde we beyleki ilatly :yerlerde uly ya~ly adamlaryii we olaryn 111a~galasynyii saglygyny berkitmek boyunr;a rnaksatnamalary arnala a~yrmak; 14 yokary hilli bejeri~-onUni aly~; yarelerini ainala a~yrrnak lbabatda 1naksatla;ryn yareler gec;iriler. Seyle hen1 bu ya~daky adainlary11 arasynda yokany dal kesellerin, hususan-da yUrek-dainar, onkologifa, SLi)1jUli diabet, nerw-ruhy kesellerin onUni almak babatda 1naksatnamalayyn qarelerin uly toplun1y ainala a~yrylar. (;arta~an adamlaryn saglygy Yurdumyzda «Dovvlet adam U9indir !» yorelgesinin i.istUnlikli amala a~yrylrnagynyn netijesinde, adam on1rUnin dowamlylygy we garta~an adarnlaryil sany yylsayyn artyar. 65 ya~ly ,ve ~ondan uly ya~ly adainlaryn sanynyn artyandygyny goz. onUnde tutup, olaryn saglygyny berkitmek, zahrnete ukyplylygyny we i~jeiiligini saklamak, sagdyn garramagyny UpjUn etmek, ~eyle herr1 olary jemgyyetimizde hemmetaraplayn goldatnak we howeslendirrnek, olara yenillikleri doretme:k U9in kanum;:ylygy yzygiclerE ka1nille~:dinnek goz onUnde tutulyar. ~unun bilen birlikde, garta~an aclmnlara ma~galalar tarapyndan golclaw berihnegine he1n uly ahrniyet berler. Garta~an adarnlaryn saglygyny gorarnak i.i~:in saglygy gorayy~, dun11u~ Upji.irn;:iligi, jemagat hojalygy, maliye, ulag edaralarynyn, hakimliklerin 'We bef leki dahylly taraplaryl'1 tagallalary birle~diriler. Garta~an adamlarda saglygy gorafy:1 gozegyi!igini we barlaglaryny yzygiderli geyirmek arkaly kesell.eri ir yUze yykarrriak ,ve bejermek, C)111i.ini aly~ sanjymlaryny gei;;,irn1ek, bu ya~ly ada111larda kop du~fan yokan9 dal kesellerde bejeri~ we saglygy dike Idi~ i~lerini gei;:innek we ~unda lukman,;y lyk y lmyny11 we tejribesinin in sonky gazananlaryny ulanmak goz oni.inde tutulyar. Garta$an adarnlary ya$ynyn sonunda, onkologiya we beyleki agyr dowamly kesellerde O)' ~ertlerinde bejerrnek we olara yokary hilli ideg etmek Uvin ainatly gin mi.imkini;:ilikler dorediler, olara Garrylar oylerinde netijeli ideg edilrnegine uly iins berler. Gmia~an ada1nlary11 saglygy gora)ry:~ komegine bolan isleglerine we hernayata n1ata9ligine, ~ey le hen1 olaryn arty an ' sanyna ·we hyzmatlaryn artyan mo9berlerine layyklykda saglygy

16 ' ho~wagt ge9innegi he1n-de gezelen9 etmegi, zahmet 9ekmegi, sport 'We bedenterbiye bilen mc~gullan1nagy i.li;:in gin n1i.lmkini;:ilikleri doretmek i~i dowarn etdiriler. llatyn1yzy arassa agyz su\vy bilen Upjiln etmek, sagdyn i)'1mitlenmek, da~ky gur~awyn arassa bolrnagyny gazann1ak babatda hem du:;,pli i~ler arnala a~yrylar. Ytirek-darriar k:esellerinin, onkologiy·a, goz, e~idi~ ulgan1ynyn \Ve nenv-ruhy kesellerin he1n-de dern aly~ yollarynyn yiti yokanc;; kesellerinin 6nuni almak Ui;:in, adaimlaryf1 cinlim9ilikde i~leyan yerlerinde, ya~a)'1an oylerinde, ilatly yerlerde arassai;:ylyk we ekologifa kadalarynyn gy~amyksyz berjay edilmegi Uc;;in talaplar i.ve tagallalar gliys:lendiriler, meyilnamalayyn c;;areler gorier we toplumlayyn i~ler clurmu~a gec;;iriler. Rayatlaryn bedenterbiye bilen yzygiderl i me~gullanmagyny gazanmak tic;;iin ge\:irilyan 9areler gOyc;;lendiriler. Ulularyn gilnde azyndan 30 1minut, 9agalaryn \Ve yetginjeklerif1 balsa, azyndan 60 minut y,~nil bedenterbiye ma~klaryny )'rerine yetim1egini gazanmak Oc;;in dowrebap sport desgalarynda v,e 111eydan9alarynda bedcnterbiye bilen, ~ol sanda toparla:yyn i~jei'1 1ne~gullanmaklary howeslendiriler. 9:Ihergurlu~yk meyilna1nalarynda we bitewi ulag tipju.nc;;ilik ulgamlarynda pyyada gez1nek we welosiped stirmek U9in rnti1nkin9ilikler goz ontinde tutular. Sagdyn iyrnitlenmek ,;ve iymitleni~ olr;eginif1 c;;areleri beden agramynyn 'lve sarp edilyan energiyany11 denagramlylygyny saklamaga (hususan-da, transyag tuqularyny iiymitde ulanmagy dilypli c;;a.klendirrnage ya-cla gadagan etmage, gandy we •duzy i;:aklendirmage, faglary esasan doygun dtll yag tur$ularynyn hasabyna ulann1aga, gok-rniwe onti1mlerini, koslikli we claneli cisli1nl iklerden tay:yarlanan oniimleri kc5p sarp etn1age) gonOkdirilen ylmy tafdan esaslandyrylan r;areleri oz i9ine alar. Ilat arasynda, esasan hem, r;agalaryn we yetginjeklerin arasynda sagclyn iifmitlenrr1ek boyunc;;a bili,n yokarlanclynnaga, ic sagdyn iymitlenrnek endigini we medeniyetini kamille~dinnage gonOkdirilen 92ireterin gin toplwny ainala a$yrylar. <;::agalaryl'l arasynda gurr;uk we beyleki kcsellerin on.Uni almak 09in ~ahsy arassar;ygylyn yonekey dUzglinlerinin berjay edilmegi 17 - bo;1un9a wagyz-nesihat 9arelerinin netij eli bo ln1agyna, ~ey le hem arassas;y lyk ~erilerinin doredilmegine ayratyn uly Lins berler. Temmaka gar~y gore~ 9areleri ulgarrt!ayyn 9en1ele~mek arkaly alnyp barlar hen1-de i~jen on.uni aly~ \vagyz-nesihat i~lerini we Ibey leki saglygy gorayy~ 9arelerini ge~irn1ek, ray atiara ten11nakinin saglyga \Ve ornre salyan howpy baracla duydunnak, adamlary terrunaki tilssesini11 zyyanly tasirinden gora111ak, te111n1aki bilen bagly dtirli mahabat s;arelerini gadagan etmek, tem1naki onOmlerinin bahasyny we olara salynyan salgydy yokarlandynnak, temmaki i'ini'Lmlerinin boiek satuwy bilen bagly talaplary has-da berkitmek ;(aly netUeli ~2ireleri \ve beyleki i;:areleri oz ii;:ine alar. Bu i;:areler 2025-nji yylda yurdumyzy11 tem1nakiden azat :yurda owrUlmegini Upjlin eder. Temmaka gar~y gore~ s;areleri bilen bilelikde, ne~eke~lige gan}y g6re~ h1;111 barly~yksyz alnyp barlar. Bu yowuz belany koki- dan1ary bilen yok etmek ii9in clowlet c;;areleri amala a~yrylar, furdumyz halkara we sebit 1naksatna1nalarynyn ahlisine i~ennir gatna~ar we bu )'D\VUZ nagehanyn oniUni aly~ 1,;arelerini yzygiderli ges;trer. Arakhorluga g:aqy gore~ s;areleri hen1 gii'l gerin1de dowam etdiriler. Arakhorluga gar~y 011ilni aly.? wagyz-ni~sihat i~leri, spirtli ir,;gilerin bolek satuwyny berk dilzgilnle~dinr,ek, serho~ yagdayda awtoulag sLirrnegif1 on.Uni aln1ak \Ve onu11 gar~ysyna gore~mek, saglygy gora:vy~ bejeri~-anyklayy~, maslahat beri~ i~lerini we clikeldi~ s;arelerini toplumlayyn alyp barmak goz cinlinde tutulyar. «Tilrkmenistanda yo! hereketinif1 howpsuzlygyny ilpjiln ~tmek boyuni;;a 2015-2017-nj i yy liar i.is;in lvli lli rnaksatnama» we ony yerine yetirmegi:n Meyilnamasyna layyklykda pyyada yolagi;:ylaryn vve sUrUjilerif1 310! hereketinin kadalary baradaky dil~Unjeleri yokarlandyrylar, fol-ulag hadysalary sebapli doreyan agyr ~ikeslernneleri11, rnafyplygy11 we oli11n1;;iligi11 or'Lllni almak boyuns;a toplumlayyn 9fireler durmu~a gei;:iriler. Mayyplygyn oritini allnak, ~ol sanda oni.irns;ilikde we durmu~da alynyan ~ikes!cr hem-de dUrli keseller sebiipli dcireyan mayyplygyn onLini almak babatda 1naksatnamalayyn s;areler ge1;:iriler.

18 K.iibir onkologiya kesellerinin onlini al111ak il9in sanJym :seri~delerini ulanrnak tejriba orna~dyrylar. D6wlet seri~:clelerinin hasabyna vraksina we beyleki onilni aly$ sanjym seri$deleri arkaly yokan9 kesellerii'i oi'iilni almak i$inii'i gerimi gii'ieldiler, i111111unla$dyry~ seri$delerinin ttize gorr1U$leri t:ejribti orna~dyrylar. Ini;:ekesele, dem aly~ yollarynyn yokarn; k:esellerine ,ve jyns yollary bilen ya:yra)'an kesellere gar$Y gore$ <;:areleri dowa,n etdiriler. Yurdumyzyri s:aklerini arassa9y lyk tay dan goratnak we arassac;:ylyk gozegc;:ilik i$leri halkara talaplaryna layy~lykda kan1ille~diriler. Saglyg:y goraf~-yii adatdlan da~ary yagdaylarda tayyarlygy, da~ky gur~awyii1 zyyanly tasirlerinii', ,ve beyleki towekge1';1ilikli yagdaylaryn oiifini allmak hem-de arassa~ylyk we kesellerin :yayra1rnagyn.a gar~y gore~nnek i~ini glli:hJendirmek Saglygy goray~yn adatdan da~ary yagclay larda tayyarlygy pugtalandyrylar. Da~ky (tebigy we emeli) gur~awyn ada1nyn fa~amagynyn ~ertlerini kesgitleytin yagdayyna yzygiderli gozegc;:ilik ge9iriler. Tilrkmenistanyn Saglygy gorayy~ we derman senagaty rninistrliginin hem-de beyleki dahylly edaralaryi'i adatdan da~ary fagdaylara, kesellerif1 yayramagyna gaqy gozegc;:iligi we clessin i;:areleri gec;:irmtige tayyarlyk meseleleri boyunc;:a milmkinc;:iligi gily9lendiriler,. halkara standartlaryna layyklykda kadala~dyryjy resrninamalar ta;ryarlanylar. Yzygiderli tiirgenle~ik okuwlaryny gec;:irrnek arkaly adatdan da~ary fagdaf Iara, kesellerin yayramagyna gar~y gozegc;:iligi we d!essin r;areleri ge virn1age tayyarlyk boyunc;:a hUnarmenlerin oilimi 1 artdyrylar, hilnari yokarlandyrylar we tejribesi kiirnille~diriler. Adatdan da~:ary yagday lara, kesellerii1 :vayramagyna gar~y gozegc;:iligi we dessin c;:areleri ge9inntige tayyarlyk meseleleri boyun9a barlaghana gullugynyn 1nilmkiin9iligi yokarlandyrylar. Arassa9y lyk we kesellerin yayramagyna gar~y gore~1nek i~i ka111ille~diriler we has-cla gtiyi;:lendiriler. Yurdu1nyzyn i;:ak[erini 19 arassar;ylyk taydan gorarnak we howply yokan,; kes ellerin onilni al1nak r;areleri Halkara saglygy gorayy~-arassar;y lyk di.izgi.inlerine (2005y.) layyklykda ger;iriler. Da~ky gur~a\\,'Y we saglygy goramak babatda 202 0-nji ;: yyla i;::enli 1naksatla:yyn gi:irkezij ii ere yetmek: hovvpsuz suw Upji.inr;iligine we arassar;ylyk ta:ydan a:matlylyklara ,~lyeterliligi gowulandyrrnak arkalv ilaty , h saglygy ny goramak; ' howpsuz da~ky guqa,vy, layyk beden hereketini we sagdyn ifmitlernnegi UpjCm etmek arkaly semizlige we ~ikeslere gar~y 0 ,orec:mek· b ¥ ' otaglarda ,ve da~arda howanyh arassa boln1agyny UpjU n etmek arkaly dem aly.~ agzalarynyn kesellerini1r1 onUni aln1ak; da~ky gur~awyri himiki, biologiki ·we fiziki msirleri bile n bagly ddreyan kesellerin oni.ini ahnak babatda alnyp bary lyan uly i~ler dowain etdiriler. Hov1anyn Uytgerr1eginin saglyga t:isiri i:hvreniler hem -de onun yaramaz tiisirini azaltmak vve aradan ayyrmak bile n bagly dilrli c;~ireler amala a~yrylar, ~eyle hen1 saglygy gora yy~, tebigaty goramak we beyleki dahylly ulgamlaryn tagallalary birl e~diriler. 1-Iowanyn ilatyn saglygyna tasiri boyun1;a mag lumatlary jen1lemek, seljermek we rnilli 1naglumat binfad yny doretmek boyunc;a i~ler gec;iriler. Kesellerin yafran1agyna gar~y gore~m.ekde we adatdan da~ary howa yagdaylarynda irki ohUni aly~ we tayyarlygy Upji.in et1nek ulgarnlary osdUri !er we berkidiler. Dowletimizin howa, ulag we den1ir yol serhet nok atlarynyn ahlisinde arassac;y lyk-karantin boltimlerinin i~i kH1 nille~dirile1' we olar dowrebap ,::nja1nlar bilen iipj On ediler. Yurdumyzda yer, suw baylyklaryny, howany gor arnak, Arai denzinin TUrkmenistana golay sebitleri nif1 ekologiyasyny go,vulanclyrmak boyun9a toplmnlayyn 9i:irelcrin durmu~a

20 gec;irilrnegi do·wan1 etdiriler. Hereket edyan \Ve taze gurulyan senagat karhanalarynda ekologiya taydan hovvpsuz ,ve dlinyade ' in 011debaryjy tehnologiyalar orna$dyryl:yar. 1-lazar de11zini11 tui·k1nen bolegini11 kenary arassa saklanar, onui'l hapalann1agyny11 611.Uni almak boyurn;:a rneyilnan1alar yzygiderli durn1u~a gec;iriler. Ekologifa hovvpsuzlygy we da§-t6weregi11 arassagylygy nukdaynazardan, Ti.irkmenistanda oba hojalyk ekinlerinde ulanylyan himiki seri§delere berk gozegc;ilik edikr we olary11 adam sagl1/gyna howpsuzlygy tipj i.in ediler, osi.iml ikleri11 kesellerine hem-de zyyanke§lerine gar§y gore§mekde da§ky gur$awa we adan1y11 saglygyna hcrwpsuz biologiki hern-de agrotehniki usullar ~ejriba orna~dyrylar. Ilatymyzyf1 arassa agyz suv\ry bilen Lipjlinc;iligine, •iymit i'inUmlerini11 hiline ,ve hov,psuzlygyna, §Ol sanda da~ardan getiHlyan <:inUmlere, yerli ontimlere, sowda dolany~ygyndaky on~mlere arassac;ylyk gozeg9iligi has-da gUyc;lendiriler, genetiki tkydan iiytgedilen ~:e;;n1eleri bolan i)'1mit ,Snlirnlerini11 yurdumyza getirihr1eginii't oriUni almak i§leri talaplara layyklykda dowam etdiriler. Ttirkmenistanyn Saglygy gorayy$ we derman senagaty rninistrligini11 Do',,vlet arassac;ylyk \Ve keselleri11 :11ayramagyna igar~y gore$mek gullugyny11 i§i he1n-de gurlu§y Uytgedilip guralar, i onu11 ferine )'retiryan ,vezipesi ·we ygtyyarlary gi11eldiler. ' Yokary tehnologiyalara esaslanyan usullar bilen dUrli zaherli rnaddalary anyklan1ak, radiologik we bakteriologik, genetiki taydan i.lytgedilen <;e$1neleri, iyn1it go$undylaryny kesgitlemek I Uc;in i:indebaryjy 9yl$yrymly barlaglaryn gec;iril!negi has ileri ti.itular. ()lary11 arasynda i1nn1unoferment, hro1natografiya, spektrometriya, polimeraz zynjyrly reaksiya barlaglary has uly orun tutar. Dermanlara du111ukly mikroorganizmlerin we yokan~laryn :;·uze 9yk1nagynyt'i we yayramagynyn oni.lni aJn1ak boyunc;a milli strategiya durrnu$a gec;iriler. Lukmanc;ylyk galyndylaryny hovvpsuz i:?lemek boyunc;a ~2lrelerif1 durmu~a ge~irilrnegi dowain etdiriler. Yokarn;; kesellerin ylize 9ykan yagdayynda, olary ir anykl:arr1ak vve oz wagtynda degi~li <;areleri gec,:irrnek boyurn;;a gozeg9ilik ulgamyny11 we barlaghana gullugyny11 binyady berkidiler, 21 serhetyaka ~:aklerde ya~a:yan we i.~le)itin ada1nlara ges;ilril:yan arassa9ylyk g1'.izegc;iligi gi1y1;lendiriler. TUrkmeni:stanyn ray~1tlarynyn dowlet meyletin sag[ygy gorayy~ atiya~landyry~yny kii1mille~dir1nek Dciwlet mey letin sagl.ygy gorayy~ atiya9landyry~y 1n\1ndan beylak-de karnille 9diriler. Di:iwlet n1ey letin saglygy gorayy 9 atiya1;landyry 9y boyun9a ;,ertnainalary bagla~an we degi~li atiyai;:landyry 9 tiileglerini tcileyan Tiirkmenistanyn rayatlaryna dcivvlet dennanhana edaralarynda bahasyny11 yCtzden 90 bolegi mo9berinde arzanladylan gorni.i~de, bellenilen tertipde goyberilyan dern1an seri~delerinin sana:wyna gaytadan serediler he1n-de $01 Sanaw ~r ewropa we di.inyanin b$y leki cisen yurtlarynda ondUrile:n yokary hi lli ,ve netij eli d~nnan seri 9delerini girizrnegin hasabyna gineldiler. Dciwlet mey letin saglygy gorayy~ atiya~:landyry~y boyuni;:a I berilyan yenilliklcr degi~li ~ertnamalary bagla~an ,ve atiyai;:lan;dyry~ toleglerini toleyan Ti.irkn1enistanyn rafatlaryny11 eklenj inde dur)'ran ,ve olaryn saglygy gorayy;, atiyai;:landyry~ pasportlaryna yazylan 18 ya~yna yetrnedik i;:agalara degi~li1 ediler. Saglygy goraj'ry~ komeginin berillmegini kiii 1nille~dlirn1 ck Yurdumyzyi'i ahli ilatyny elyeterli saglygy gorayy~ kc:n1egi (hyzmaty) we derman seri~deleri bilen UpjUn etmek, rayhtlara yokary hilli we netijeli ilkinji, umumy ugurly h~m--de yoritele~dirilen bejeri~-oni.ini aly~ ko1neginin (hyzmatynyn)i den derejede berilnn.egini gazanrn1ak maksat edinilyzir. Ilata bejeri~-oni.ini aly~ k61neginii"1 beriln1egi «sebitle~~irme yorelgesi» esasynda kamille;:diriler. Saglygy gorayy~ ulgamyny ylrny we innowhsion tehnologiyalar esaslarynda kamille~clirmek hen1-de ony hemmetarapla)1yn berkitrnek, $01 sanda i~ine okde hi.inannynler, derman seri$deleri we cn1debaryjy lukman9y ly k enj mnlary lbilen Upjlin et1nek i~i dowam etdiriiler.

22 Ulgamyn i~i ilatyi'i saglygyny berkitn1age he1n-de kes~llerin onilni almaga gcinilkdiriler 'vVC ol ilatyfi derr1ografiki yagdayyna, urnumy we ayry-ayry ke:,eller bilen keselr;iligi11 derejesiiie we bejeri~ i~inin he1n-de saglygy goray~yn beyleki derwayys wezipelerine layyklykda i.iytgedilip guralar. Saglygy gorayy~da ykdysady taydan netij eli hyzli1atlary adamlaryn ya~a:van yerlerine has yakynla~dynnak ilr;in zerur guramar;ylyk i~leri ger;iriler. Ilatymyza ylirek-darnar, onkologi)'1 a, endokrinologiyk we be)'rleki ayry-ayry ugurlarda yoritele~dirilen saglygy gorayy~ komegini br;:rmegii'l n1aksatnmnalary, keselleri irki dowUrde ' anyklarnagy11 vve bejermegin has netijeli taslamalary amala a~)irylar. Ilatymyza ;:ypahana bejeri~--dikeldi.~ komegini bermE:k i~i 1mundan beylak-de osdUriler. Lukmanc;ylygy11. saglygy dikeldi~, fizioterapiya, kurortologiya we adaty dal ugurlaryny kamille~diirrnek 'We yoga usulyny tejriba orna~dyrmak goz 611Unde tutulyar. Sagl'ygy goiraf~yn ilkinji basgan\'.agy we jemgyyet\'.ilik saglygy gorayi~y Saglygy goray~yn ilkinj i basganc;agy kesel lerin on Uni almak i~i bilen bir hatarda saglygy gorayy~ ulga1nyny11 in ileri tutulyari ugry bolup duryar.. Bu ulgarny osdilrrnekde, ilkinj i nobatda, s~glygy goray~y11 bu boleginde nHsaglaryn :yUzclen 70 goterimine i c;enli 1noc;berinin bejerihnegini gazanmakdan ugur alnar. Saglygy goray~yn ilkinj i basganc;:agynda nasaglaryn aglaba kopUsine hyz1nat edilmegi, saglygy berkitinek we kesellerin 011.Uni 1 almak, towekgel(:ilik tasirlerini aradan ayynuak, sagdyn durrnu~ rnedeni:yetini osdi.irrr1ek, sagdyn geljegi we nesillerin saglygyny Upjtin etmek i!1lerini has-da gtiyc;lendirrnek goz i:\nlinde tutulya]'. Bu maksatlara yetmek ui:;111 saglygy goray~yn 1lkinj i basganc;:agynyn rnaliyele:~dirilmegi ileri tutular. Bu ugurda hereket edyan kadalara gaytadan serediler. Bu basganc;:akda ilat arasynda i~lemegin 1naksatnaJalary amala a~yrylar, adamlarcla kesellemek miltnkinc;:iligini vve ke~elleri has ir anyklarriak hem-de netijeli saglygy gorayy~ komeginin berilmegini gurmuak uc;in zerur i~ler gec;:iriler. 23 Her bir ray at i.i9in yokary hi Iii \Ve netij el i urnurny ugurly hem-de yoritele;,clirilen bejeri~ korneginin elyeterli bolmhgyny gazann1ak i.ic;:in tagallalar ediler. 1 Adamlaryn saglygyny goramaga gi::\ni.ikdirilen jemgyybt9ilik saglygy gora;t~y kesellerin oni.ini altnakda ,ve saglygy berkitmekde hazirki zarnan dUnya lukrnarn;:ylyk tejribesinde we ylrnynda gazany lanlaryn esasynda kamille~diriler. Ilat arasynda saglyk barada wagyz-nesihat i$lerinin gerirni gineldiler, adarnlaryn i':iz saglygyna jogapk2i.r9ilikli gara~agy, zerurlyk yilze 9ykanda oz-ozline saglygy gorayy$ komegini bermegi boyun9a sowatlylygy artdyrylar. i Ma~gala lukmanc;:ylygy yorelgesi duypli kamille~diriler. !>undan ugur alnyp: ma~gala lukmanlarynyn hyzn1at edyan ilat sanyny aza!ltn1ak boyunc;:a i~ler ges;i riler; ma~gala rnef dan9asynda i~ley:111 I 1na~gala luk1nanyna 2 ma~gala ~epagat uyasyny, zerur halatlarda olara go~ma9a I gobegenani berkitmek goz onlinde tutular; ma~gala luk1nans;y lygy bilen bir hatarda, ilata dlirli hlinarmenlerin (terapewt111, pediatryn, ginekologyr1, stomatologyn) gatna~rr1agyncla toplun1lafyn hyz1nat etmek yorelgesi giriziler; ; ma$gala lukrnanlarynyn we beyleki hlinarmet1lerin 'wezipek:rine vve i:; yilkUnir1 n1oc;:berlerine gaytaclan serediler w~ olar kadala~clyry lar; i her bir 1na$gala lukn1anynyn bejeri~ i~inin rno9beri 'onun urnumy we in\:e ugurlar boyun9a a1naly ba~arnyklaryna • g6rii kesgitleniler; ma$gala lukrnanyny11 i~ yUzUnde jen1gyyet9ilik saglygy gorayy~ i$i gilyi;:lendiriler; ma$gala ;,epagat uyasy yorelgesi ijsdUriler, olaryn wezipesi we ygtyyarlyklary gineldiler; bejeri~-oi'ii.ini aly~ standartlaryny i~ lap tayyarla1nak vv~ i~e orna~dyrmak hern . -de rna;;gala lukmanlaryny okatn1ak arkaly 6~111e- oy aylanrnak ulgarny gOy~;lendiriler;

24 ! ma~gala 111eydarn;alarynda 9ilimke~lerin, yokary gan hasy~ly adamlaryn we sernizlikden ej ir r;ekyanlerin, beylcki towckg!clr;ilik toparlaryna gir) tln adarnlaryn hasabyny yoretn1ek we olari bilen 1 gonUden-goni bejeri~-oniini aly~ i~ini ger;irmek i$i doly yola g~ylar. Wiaksatnama layyklykda saglygy goray~yn iilkinji basgani;agyny osU~in \Ve dowrtin taze talaplaryna layyklykda osdilrmek we i:izgertmek i~i dowam etdiriler, hususan-da: saglygy goray$yn ilkirui basgarn;:agynda jerngyyetr;ilik saglygy goray 9yny osdtinnek boyun9a ylmy taydan esa~:landyrylan 9areler ger;iriler; ' saglygy gorayy~ i:;garlerinin je1ngyyetr;i lik saglygy goray~y boyun9a bilin1i we ba~arnygy yokarlandyrylar; ilkinj i basganr;agyi'i gurlu~yna hem--de wezipesine gajtadan serediler; ilata edilyan saglygy gorayy~ hyzmatlaryny gatnaw ~ertlerinde bermek usuly gineldiler; dLirli htinarn1enlerin lukmarn;:ylyk hyzmal:lary elyeterli .Upjtin ediler; 1 i saglyk c,y lerini terape\vt, hirurg, aku~er-ginekolog, pedi~tr we sto1natolog luk1nanlary bilen Upjiln etmek boyurn;a degi~U ii}ler gec;:iri !er; , I gatnap bejeri~ 9ertlerinde gollamnak Li~:in bejeri$ ugµrlary boyunr;a standartlar tayyarlanylar we tejriba orna9dyrylar; saglygy gon1)°1y 9 we: ykdysady ta)idan netijel i bolan c;:arel:er we usullar tejriba orna~dyrylar; ilkinj i saglygy gorayy 9 yciritele~dirilen lukmanc;:y lyk k6111eginin gerin1i gineldiler we hyzrnatlaryn mo9beri artdyrylm; ' ide:ge rnata\: garta~an we hassa adainlara hyzmat etmek tic;:in kir;i saglygy gorafy~ i~garlerinin hyzmat edi~ gullugy doredilen; yurdu111yzyn ~:et we serhetyaka etraplaryncla, be)'deki etrai;,larda \Ve 9ahc~rlerde, oba yerlerinde saglygy gorayy 9 edaralarynyfj inc;:e ugurly htinarn1enler bilen tipj linc;:iligine gaytadan serediler; ' dowrebap tehnologiyalara esaslanyan saglygy gorayy$ ki:imegini oba ilatyna yakynla$dyrmak Ur;in tagallalar gUy9lencl(riler; 25 I bazar ~ertlerinde ilata ilkinji :,aglygy gorayy~ hyzrtjatyny etmage saglygy goray$yh hususy bolegi c;:ekiler; hyzmatlaryn hili Uznliksiz go,,vulandyrylar, hyzmatlaryil :hiline i.ve ahyrky netijesine baha bermage hassalaryt'i ozleri we n1*~gala 1neydanc;:alaryndaky bey leki rayatlar gin.den c;:eki ler; saglygy gorafy$ edaralarynyn we hUnarn1enlerif1 i$ine lic;:erki ,Ne da~arky gozegc;:ilik gilyc;lendiriler; i dilnya lukrnanc;:ylyk tejribesinde gazany Ian keselleri anyklamagyn \Ve bejern1egin subutedijilik lukmanc;:ylygyna esaslanfan dowrebap usullaryny arnaly lukman,;;ylyga orna$dfrn1ak i~i dowam etdiriler; i ilaty on.Uni aly$ saglygy gorayy$ barlagyndan gec;:irn1ek i~i kamille$diriler; I mayyplyga getiryan dowamly kesellerin we irki olilrnpilige getiryan sebaplerin onlini almak Uc;:in toplumlayyn c;:areler du111nu$a gec;:iriler. Yaty1nlayyn bejerii~ ko1negii Yurdumyzyri her bir rayaty Uc;:in den derej ecle elyetleri ybkary hilli we netUeli u1nurny ugurly hen1-de yoritele$dirilen yatyrnlayyn bejeri$ komeginii'i berilmegi we hyzmatynyn edilrnegi Lic;:in c;:~reler dlowam etdiriler. ! , i' Yoritele$dirilen yatyn1layyn bejeri$ edaralarynyn saglygy goray$yn ilkinji basgarn;agy bilen gatna$ygy we 6zara arabaglany~ygy gUyc;:lendiriler hem-de howeslendiriler. I

Etrap hassahanalarynda yokary hilli hyzmatlaryn edilmeg\ Ui;:in olaryn hlinarn1enler bilen UpjUnc;:iligi he1n-de \Velayat we rndrkezi yoritele~dirilen saglygy gorayy$ edaralary bilen arabaglany$ygy, $01 sanda telelukn1anc;:ylyk arkaly gowulandyrylar. . , ! Yatymlayyn bejeri~ edaralaryny11 wezipesi hcn1-de b~jeri$ hyzmatynyn sanavvy we moc;:beri diiypli seljeriler, olarda Vlrny taydan esaslandyrylan we subutediji bejeri~-anyklayy$ usullaryny ulanmak hem-de netijeli hyz1naryn edilmegi Ui;:in zerur , i~ler gei;:iriler. 26 Yatymlayyn bejeri~ edaralarynda, hususan-da, bir ij!gurly foritele~dirilen eclaralarda garta~an \Ve birni?,c;e dov1mnly ikeseli bolan hassalara kc5pugurly hyz111atlary et111ek, dUrli ~gurly foritele~dirilen hassahanalaryn ozara baglany~ygyny gowulandynnak Oc;in, guramac;ylyk i~lerini gec;innek gi::iz i::ipUnde tutulyar. : :Saglygy gorayy~ i~garlerini tayyarlamak ,ve olaryn hiinar derejeileri.ni iizniiksiz kamillc~dir:mek I Kopyyllyk rneyilnamala~dyrn1ak arkaly saglygy gor ay~yn 1 i!,>garler bilen UpjUni;iligini gowulandynnak, bitevvi i::inUnil aly~ ulgamyny di::iretmegin, saglygy goray~y dolandyrtmagy lci:ilmille~dirmegin hem-de kopulgamla:yyn pudagara hyz111atda;~lygy t5sdUrmegin, saglygy gorayy~ hyzmatlary bazarynyn talapfaryna layyklykda i§garleri tayyarlamak i§ine we tejribesine uly Lins b~rl1~r. Lukmani;ylyk bilimini bermegi we saglygy gorayy§ i~gaherini tayyarlamagy dfrwriin talaplaryna hem-de saglygy gdlayy~ ulgamynyn ileri tutulyan ugurlaryna we ilatyn saglygy gdra:vy§ hyzmatyna bolan islegine layyklykda ka111ille~dirmek goz 6f1Hinde tutulyar. Saglygy gorafy§ edaralarynda ii;erki tertip-dUzgiin berkidiler, lukmanlaryn we beyleki saglygy gorayy~ i~garlerinin ! i§ine gozegc;ilik giiyi;lendiriler hem-de olaryri nasaglara hyzmat etmekde etika vve deontologiya talaplaryny dogry beijay etme~lerini gazanmak iii;iin berk i;areler gorier, terbiyei;ilik \Ve gurama9ylyk- hukuk i~leri gec;iriler. 1 I Saglygy gorayy$ i;;gaderinin bili111inin we ba~arnyklatynyn bemi~e di::iwrebap bolmagy iic;in olaryi't hiinar derejelerini iizdiiksiz :;okarlandynnak yorelgesi i::isdiiriler. Sunun bilen bir hatarda, saglygy gorayy~ i~gat'1lerini tayyarlamakda olaryn jemgyyetc;ilik saglygy goray§ynda bdyleki ulgamlaryn vvekilleri bilen hyzi:natda§lykda i~lemage ukyply bolmagyny gazann1ak, ilata saglygy gorayy§ ki::imegini topar\ayyn usulda bermek, ~:eyle hem taze hiinarler boyunc;a hiinarn1enleri tayyarlainak yaly anyk meseleleri c;i::izmekden he1n ugur alnar. l 27 ' Lukmanc;:ylyk bilin1inde dovvrebap maglu1jnatlar tehnologiyalaryny \Ve okat1Yiagy11 in taze usullaryny gii'1den ubnn1ak dovvam etdiriler. TOrk1nenistanyn Dovvlet lukman9ylyk univversit~tinde I talyplary okattnalk vve olaryn nazary-ainaly taydan ybkary tayyarlygyny gazan1nak, saylap alan hUnarlerini c;unnur ele ! ahnaklary u91n oku\V meyilnamalary vve n1aksatnarr1alary ' kamille~diriler. I Ilatymyzyn sanynyi'i artmagy, saglygy goray~yn osmegi we hyzmat edi~ bin)'.'adynyii gi11elmegi bilen bagly, TUrkmenis:tanyn !)owlet lukmanc;ylyk univversitetinde we lukrnanc;ylyk orta :okuw rnekdeplerinde okadylyan ugurlaryn we talyplaryr1 sany kopeld~ler. Ma~gala luk1nanlaryny bildirilyan talaplara layyklykda rnaksatlayyn tayyarlamak we olary:n ilata yokary hilli bejeri~-\'.)nlini 1 aly~ kornegini bermegini gazan1nak maksady bilen, TOrkmenis tanyn I)c\wlet luk1nan9yllyk univversitetinde diplomdan onki tay~arlyk tapgyrynda ma~gala lukn1an9ylygy fakultetini ac;rnak boyunc;a' i~:!er gec;iriler, : I Tlirkmenistanyi\. Dowlet lukman,:ylyk uniwersitetinin h~reket e:dfan arassac,:ylyk we kesellerii\. yayra1nagyna gar~y gore ~ntek 1

ugurly kafedralaryny yoritele~dirilen kafedralara owi'lrmek we olaryn binyadyny ginelt1nek, kliniki ugurly kafedralary a;c;rnak boyun9a i~ler gec;iri:ler, I Saglygy gora;(~yi\. zerurlyklaryna gora taze hunarler boiunc;a hUnarmenleri, ~ol sanda c;aganyn i:is-U~i boyunc;a lukmanlary, fizioterapewtleri, psihologlary, saglygy gorayy~ boyunc;a I y kdysati;y lary, menejerleri, hukukc;y lary, inzenerleri we tehn~kleri tayyarla1nak bilen bagly n1eseleleri 96z1negin Listlinde i9Ieniler.i Lukmans:ylyk orta okuw mekcleplerinde ma~gala 9epagat ufalaryny tayyarlamak bolU111ini a9n1ak boyunc;:a i~ler gec;jriler, ~,ey le hem idege r:natas; adamlara gi:izegs;ilik etn1ek boyun~:ct kic;i 9epagat uyalaryny tayyarlarnak bollirnini tolegli esasda dore~mek n1eselesine serediler. Dowletara ylala~yldarynyi\. s;aklerinde talyplary d(l~ary yu1ilaryf1 yokary okuw xnekdeplerinde okatmak, 9eyle I hem 28 i I hlinannenleri hlinar kamilligini yokarlandyrmak Uyin da~ary y~rtlara ibennek tejribesi dowam etdiriler. Saglygy gorayy~ edaralaryny11 we i$garlerinirt oz 1$1erini ;/okary hilli yerine yetirrnegini gazann1ak i.l<;in, milli standartllar \,Ve kadala$dyryjy resminan1alar i~lenilip tayyarlanylar \Ve Iejriba orna~dyry Jar. Saglygy gorayy~ i~garlerinin zah1netinin netijeli boln1 •gyny gazanmak li9in olary howeslendirmek goz ontinde tutular. . Orta saglygy gorayy$ i~garlerini je1ngyyet9ilik sa~lygy goray~ynyn mohUm 1neselelerini c;:oz1nage ta)'.'yarlamak, qlaryn beyleki ulgamlaryi'1 wekilleri bilen hyz1natda~lykda i$lemegini \.ipjiln et1nek we ilat bilen yerlerde i~jen i~ alyp barmagyny gazai~mak, I bilimlerini we tejribelerini artdynnak goz on.Linde tutulyar. ! Saglygy gorayy~ i~garlerini 9et etraplarda we ob~larda i~lemage howes!,~ndirmek lic;:in yorite maksatnarnalar it11~ni1lip cliiziiler. Lukma1u;ylyk yhnyny osdiirn1ek I Ylmy i~lerin gerimi gincldiler, ~unda geljegi goz onilnde t~tfan \Ve dervvayy~ meseleleri 96zmage gonlikdirilen y lrny i~ler has ileri tutular. Hususan-da: ilatymyzyn saglyk fagdayyny has-da gowulandyrrriagyn saglygy gorayy~•-ykdysady taydan netijeli ugurlaryny kesgitlenhek; saglygy gora:yy~ hyzmatlarynyn bazaryny ,;ve hyzrnatlara bolan i:slegleri, saglygy gorafy~ ulgan1ynyn i~inii'\. netijeliligin\ we netijesini c"i\vren1nek; i I taze tehnologiyalaryn saglyga we saglygy gorayy~ ulgamyna tisirini i:Swrenrnek:; da$ky gur~awyn liytgemeginin saglyga tasirini owrenmeki saglygy gorayy~ ulgan1ynyn durnukly osi.'i~ini tipjlin etn1egin yollaryny, ylmy11 i,ve tehnologiyanyt'i 6.s1negi bilen, saglygy gota)'1y~ i!1garlerine we edaralaryna bolan islegi kesgitlemek, i Hize lukman9ylyk htinarlerinin we bejeri~ edaralarynyr1 zeru1jlygy, lukmanlaryt'i hUnarine, hilnax endiklerine we ba~arnyklaryna bolan talaplary kesgitlerrtek; 29 nanotehnologiyalary ulanrnak arkaly kesellerin oiiuni altnagyn, olary ir anyklamagyn \Ve bejermegi11 taze usullaryny I i~,lap t:afyarlarnak we tejriba orna$dyrmak; I Tlirkmenistanyn dern1anlyk osOmliklerini hen1-de m[ineral bejeri$ su\vlaryny peydalanmak arkaly kesclleri bejennegin we saglygy berkitmegiii taze usullaryny i§lap tay:yarlarnak we ~ejriba orna~dyrmak; i yokanc;: dal kesellertn 0110ni altnak, howply )iokanc;: kesJlleriii )layramagynyn gar$ysyna gore$mek we olary yok etmek; 1

, has gin yayran kesellerin on.Uni altnagyt'\. we bejermegif~ taze usullaryny we ugurlaryny kesgitlemek hem-de tejriba orna§dyrmak; diirli ya§lardaky adamlaryii saglyk yagda:vyny owrenmek we i:\n1ri.it'\. tutu$ do,vmnynda saglygy berkitmegif1 taze, n~tijeli follaryny we miirnkinc;:iliklerini tejriba orna'?dyrmak; I I ilatyt'\. sagdyn iymitlenmegi bilen bagly iy1nit oni.imlerinit'\. yokumyny11 go~tnac;:a witaminler we rntnerallar lbilen gi.iyc;:lendirilmegini ylmy taydan owrenmek we tejriba orna§dyrinak; yurdurr1yzyt'\. $ertlerinde ondi.irilyiin azyk i'inOmlerinit'\. m~kro-, rnakroelementler 'We witaminler dUzi.iminit'\. ayratynlyklaryny lylimy taydan owren1nek we olaryt'\. yokun1lylygy barada maglun1atlar binyadyny doretmek boyurn;a i~leri gec;:innek; I wirusly yokanc;:laryn yayramak hasiyetlcrini barlaghana usullary bilen kesgitle1negin taze usullaryny owrenrnek bapatda ylmy i$ler alnyp barlar. Lukmanc;:ylyk yhrtyny osdiirn1ekde '•{evnopa seblitinin i:i11debaryjy yhny-•barlag edaralarynyii gazananlary, gec;:iren ~ltny barlaglarynyn netijeleri we 1naslahatlary gi::iz 011i.inde tutular. , Lukman9ylyk ylmynyn i~garlerini tayy?slamak i~i has--da gtiyc;lendiriler. '{lyrnlary11 kandidatlaryny we doktorl!ryny tayyarla1nak 1§1 dowain etdiriler. TUrkn1enistany11 Dbwlet lukmanc;:ylyk uni\versitetinde ylmyn osdUrilmegi fo,:in tutumly i§ler n1eyilnarr1alayyn esaslarda ger;iriler. 30 Derm1an senagatyny osdiirmek ,ve derrn21n ilipjiin,~iligini pugtalandyrn1ak Ilatymyzy o,zi.11nizdi~ ondi.1rilyan yokary hilli, howpsuz dyrrnan seri~deleri we saglygy gorayy~ n1aksatly onCunler bilen has, doly i'Jpj Un etmek, ic;;erki bazarda import ontimlerini (;:aly 91nak we el<sport n1i.1mkirn;;iliklerini ep-esli artdynnak li9in dennan senagaty ,:;alt depginler bilen osdliriler. Derman senagatyny dliypli diwersifikasiya yoly bilen i5sdtirmek, osen tehnologiyalar bilen ilpjiln edilen we tltinya bazarynda bas!e: 9iige ukyply oni.11nleri 9ykary·an onlimvilikleri doretmek i9i do,va1n etdiriler. I Buyany innowasion tehnologiyalar esasynda emeli osdUrip feti~dirmek lic;;in taslamalar amala a9yry lar, bu)'. an koklini ga~tadan 1 i;,lap, glisirrizin tur~usynyi'l ,ve ondan dlirli dennan seri~delerinin <)nlim9iligini, ~e)1le hem beyleki saglygy gorayy 9 ma<satly cjnilmlerin we derman seri~delerin ondebaryjy ontirr19iligini yola goymak boyunc;;a i~;ler ge9iriler. Taze onU1n9ilikleri doretmek bilen bir hatarda, hereket frdyan dennan karhanalary yzygiderli dowrebapla~dyrylar, olar ypkary cindi.1rijilikli onlin19ilik seri~deleri bilen ilpjiln ediler. •. Tiirkinenistanyn derrnanlyk osUmliklerinir1 goruny ata,vly saklamak we kopeltmek, yerli dermanlyk 9ig rnal seri~clelerini senagat moc;berinde tayyarlamak we gaytadan i~lemek li9in dilypli I i~ler amala a~yrylar, dermanlyk oslimlikleri6 ylmy t*ydan o'wreniltnegi hen1-cle bejeri 9-onlini aly~ we saglygy dikeldi~ tejribesinde gin.den ulanyln1agy i.19in 9ertler doredile:r. 1 Derman seri:1delerinin hilini, hovvpsuzlygyny we netijeljligini gazanmak i.19in kanun9ylyk binyady we edara-karhanalaryn i~i, derman seri~dele:rini ondlirmegin, saklamagyn, paylamagyf we go:,rbermegin tertibi kan1ille~cliriler, derman seri~deleri baradaky rnaglumatlar ginden elyeterl i ediler. 1 I Derman seri:~clelerinif1 rejesiz peydalanylrnagynyn onlini ~lrriak bofun9a <;areler gcirler. ' Dchvlet we hususy dermanhanalarda antibiotikleri we kabir be~;, leki derman seri 9delerini c!ermannan1alar esasynda goyberrnek yola go)'dar.

31 Bej eri~-011.iini aly~ edaralarynda derfftan seri~delerini nasagiara rej eli bellemek \Ne ulanmak Uyin kliniki gollann1alar we elektron habar-rnaglumatlar binyady dorediler, ylrny i!1ler alnyp lbarlar. Bejeri~ tejribesinde in gowy netijesi bolan yokary hilli we horl psuz clerman seri~delerinin ulany linagy ginden hovveslendiriler. Derman we saglygy gorayy~ maksatly seri~deleriri , 1ttilli sana\vyny doretJTtek arkaly hasabatlylyk ka1nille~cliriler. Sa:g:lygy goray~yn maddy-enjam1laiyyn j' binya1dyny pugtalrnndyrmak Saglygy goray~y11 1naddy-enjamlayyn binyady inno ;asion tehnologiyalaryn esasynda has-da berkidiler. ' Bu maksatlar bilen, yurdumyzda 1Snclebaryjy Iukmani;:y lyk enj amlary bilen UpjUn edilen dowrebap sagly k desgalarynyn gurlu~ygy dowarn etdiriler. Sunda taze saglyk desgalary saglygy gorayy~ hyzmatyna geljek dowUrde bolan iskgler vve talap!alr goz cinUnde tutulyp gurlar. 2016-njy yyllda A~gabat ~aherinde 120 orunlyk Newroli°giya rnerkezi, Tejribe-ontimyilik we iymit tnerkezi, Ayratyn h~wply :;iokarn;: keselleri11 ontini aly~ merkezi we l\!lorfologiya 111~rkezi gurlup, ulanmaga tab~yry lar. ' Paytagtymyzda dowrebap saglyk desgalary, welayat rnerkezlerinde kopugurly hassahanalar we bey Ieki sag!yk desgalary gurlar, olar dchvrebap lukmanyylyk enjamlary hem-de hUnarrrienler bilen tipjtin ediler. . ! Seyle hem ;1urdumyzda dowrebap lukn1anyylyk enjaJ11lary bilen tipjtin edilen ~ypahana desgalaryny, etrap hassahanal~ryny, oba Saglyk oylerini ~~ ITterkezlerini we .beyleki saglyk d:sgair,ryny gurmak, hereket edyan saglygy gorayy'? edaralarynyn du1·kuny tiizelemek \VC olary dowrebap enjamlar bilen UpjUn etrndk i~i do·wam etdiriler. Lukmanc;ylyk tehnologiyalaryny bejeri$ ,ve saglygy-di~eldi$ tejribesine orna$dyrmagyn gerimi gineldiler. Yokary tehnologiyaly enjamlaryn saglygy gorayy~ edarasynda we t\y :1ertlerinde ejeli ulanylmagy he111-de elyeterli bohnagy Oyin gurarnar;;ylyk i$leri gec;:iriler, enjaJTllaryfl hilini kepillendiri~ ulgamlary dor~diler, ' niisaglaryn saglyk yagdayy baradaky maglumatlaryf1 goraglyl~gyny Upjtin edyan taze tehnologiyalar amaly lukmanc;:ylyga orna~dyrylar, yurdun1yzy11 oz e1neli he1nrasy arkaly saglyg)' gortlyy~da 1 telelukman~:ylyk i~:i gi11den yola goylar. , Lukmanc;:ylyk enjarnlarynyfl milli sanawyny doretmek ~rkaly hasabatly lyk karr1ille~diriler. • lElektron saglygy goray~yny cisdii1rmek we saglygy gorayy~ statistikasyny kiimiHc~dirn1ck Saglygy gorayy~ statistikasyny ozgert1megi11. . we 111aglun1atla~dyrn1 agyn esasy 1naksady rnilli maglumatlar ulgd,1nyny osdtirmek \Ve k~in1ille~dinnek, 1naglu1natlary toplamak, seljern1ek \Ve yayratmak bolup dur~'.ar. . . V I V Sunda halkara olc;:eglenn1n ulanylmagy maglumatlaryn dene§dirilmegini gowulandynnaga hem-de olary11 Btitin~tinya Saglygy Gorayy~; iJuran1asynyn we beyleki halkara guramalatynyn talaplaryna layyk gelmegine 1ntimkin9ilik beryar. l Saglygy gorayy~da yzygiderli gozegc;:ilik ettrtek we 011~ baha bermek, §eyle hem maksatlayyn we beyleki gi::irkezijileri i i§lap tayyarlamak zen.u- bolup duryar. :tv'[aglu1natlaryn toplanylviagy, seljeriln1egi, yayradylmagy we olardan peydalanylJTiagy saglygy gorayy~da gec;:iril::(an ozgertmeleri olc;:emek we olara baha be~ek, ilatyfl saglygyny berkitmek boyunc;a ahmiyetli ugurlary kesgit\en1ek v,e maslahatlary bermek boyunc;:a i§leri govvlilandyrar. $ulardan ugur alnyp: saglygy goray~yfl maglumatlar ulgamyny11 i;:ini utga~ykly alyp barmak tiyin, Saglygy goray~yn maglu1natl.ar ulgan1yny osdtintr1egifl pudagara meyilnamasyny • i~lap tayyar!aJTtak \Ve du6nu§a orna~dyrmak; I telearagatnai1ykly saglygy gorayy~ boyunc;:a meyilnamanyl i~lap tayyarlamak; I magi un1at-kornpyuter tehnologiyalarynyi't 111 ilmkin9ilikl~rinin gifteldilinegi arkaly saglygy goray~yn n1agl umat-statistiki ulgamyny11 gurlu~:yny pugtalandyrmak;

33 elektron saglygy goray~yny dolandynnagyf1 karnil usul aryny i~lap tayyarlamak; I elektron saglygy goray$y boyu111;:a kadal.a$dyryjy hukuk I namalaryny i;;lap tayyarlamak we durn1u;;a orna;;dyrrnak; saglygy gora:yy;; i$giirlerinin hlinar kamilligini hazirki Jaman usullaryny ,.ve seri$delerini, ;;ol sanda dchvrebap aragatjna;;yk ulgainyny (on-line) ulanrnak arkaly yokarlandy:mak; I saglygy gorayy$ n1aglumaty boyu111;:a Ye,.vropa ba;;langyjy, «CARTNFONET>:• (Merkezi Aziya dchvletlerini!'t 1naJ!u1nat ulgamy ), «EVIP1,[et» (saglyk syyasatyny i$liip taf:1arlamakda1 ylmy barlaglaryn netUelerini ulanmak boyu111;:a ulgan1) yaly tasla1alary tejriba orna~dyrrn1ak; ' i saglygy goray§yn maglu1nat-seljeri~; ulgarnyny (kliniUi we saglygy goray;;yn beylekii registrleri) kamille;;dirmek; elektron kitaphanalaryny doretmek, n1illi saglygy gqrafy;; elektron kartalaryny (EHR), barlaghana 1naglurrtatlar ulgarbyny, vvideo ;;ekilleri tayyarlamak (PAKS - ulgan1y) bo}un9a n1eyilnamalary i:~lap tayyarlan1ak we orna§dynr1ak goz omtinde tutulyar. . Saglygy gora:vy~ ulg.amyny durnukly 1naliyel1~$dirmek '1e saglygy goray$YI~ ykdysadyyetini ka1niHe~dinnek : Durnukly rnaliyele:Jdirihneginin ha~:abyna saglygy gdrayy§ ullgamynyn netijeli i;;le1negi gazanylar we ilatyrnyz saglygy gdrayy§ kijmegi bilen doly 1no9berde Gpjtin ediler. ! Saglygy gorayy$ 1§1 dtirli maliye c;:e;;melyrinin (Tiirkmenistanyn Dowlet byujetini11, ra)'atlaryi1 d,owlet saglygy gorayy;; meyletin atiyac,:landyryly$ynyn we beyleki 9e$me~erin) hasabyna maliyele$diriler. ' Saglygy goray$y osdtirmekde ykdysady taydan netijeli bdjeri;,- oiii.ini aly§ i;;lerini ge9innek v✓e n1aliye seri~delerini lrejeli peydalanmak mohilm ahrniyete eyedir. Mali ye seri$delerinin bisarpa han;:lany lmagynyn oni.lni ~l!nak babatda 9areler g6rler, $01 sanda kliniki usullaryn we bejeri~ i;:.a.relerinin, anyklayy$ barlaglarynyn we Jerman seri§delcirinin 34 esassyz ulanyl111agyna, Iukman9ylyk yali'ly~Iyklaryna yo! berilmezligi Uc;in, guran1a9ylyk-usulyyet we kadala~dyryjy i~ler gec;iriler, tyg~ytlanan seri~deler nasaglary bejerrnek 1~1ne gonUkdiriler. Saglygy gorayy~ we ykdysady taydan 01'iyn netije gazanmak Uc;in, $01 sancla hassahana ~:ykdajylaryny tyg~ytlanmak Ur;in, ilkinj i ibasgan~:akda saglygy berkit111ek we kesellerin onUni almak boyurn;a qarelerin gi11 top!uJTty ge9iriler. Saglygy goray~yn ykdysadyyetini ka1nille$dirn1ek we hyzmatlary n1aliyele~dirmegin netijeli usullaryny tejriba orna~dym1ak, hyzmatlaryn kop bolegini saglygy goray~yn ilkinj i basgarn;:agyncla etmegi 1neyille$dirmek ,ve gurmnak, 9ykdajy talap edyan az netijeli hyzmatlary we konc:len usullary aradan ayyrmak babatda i~ler alnyp barlar. Saglygy goray~yn hususy boleginin gatna~?rnagynda dowrebap ;✓ okary hilli saglygy gorayy$ hyzniatlarynyn we derman Upjilnr;iliig;inin bazaryny osdlirmek dcl\van1 etdiriler. Onkologiya vve silyji.ili diabet, 'vVirusly gepatitler, inr;ekesel, gemofiliya we kabir beyleki keseller bilen kesellan nasaglary derman seri~deleri bilen i.ipjiln etmegi maliyele~dirmegi kamille;;dirmek babatda i~ler ge9iriler. Sagllygy gorafry~ babatda kanun,~ylygy lkamille~dirrn1ck Maksatnamany amala a$yrmagyn do,vamyncla ilatyn saglygyny goramak we saglygy gorayy~ ulgamyny berkitmek hem-de kamille~dirmek bilen bagly yilze i;;yk)'an, kanurn;:ylyk arkaly kadala~clyry Imagy zerur bolan meseleler boyun9a taze kanunlar kabul eel iler, hereket edyan kanunlar bo Isa kamille 9diriler. lVl[aksat111a1nany amala ar~yrmak ~u Maksatnamany 20 I 5-2025-nji yyllar aralygyndaky dowlirde durmu~a gF.:9irmek goz 011.iinde tutulyar. Maksatnama iki-U9 yyllyk Milli meyilnarr1alary, ~eyle hem saglygy goray~yn ayry-ayry ugurJlary boyun9a Milli

35 111aksatnamalary, pudaklayyn we pudagara rn.aksatnarnalaiy we 1neyilnarr1alary, taslarnalary 'vVe toplurr1layyn y2ireleri durrnu$a geyirrnek arkaly arnala a$yrylar. Maksatnarnanyn yerine yetirili $ine yzygiderli gi:izeg9iligi 1 arnala a$yrmak v,re i$lerin netijeliligine orta we uzakrni:ihletleyin baha berrnek i19in Pudagara i$ topary dorediler, halkara talaplaryna 'We i:il9eglerine layyklykda saglygy gora)'$YI1 ki:iptaraplayyn gorkezij ileri i$lenilip tayyarlany lar vve barlag usullary tejriba orna$dyry lar. Maksatnan1a Blitindi.lnya Saglygy Gorayy 9 Guramasy, Birle$en l\-1illet (}uramasynyn c;agalar gaznasy (Ul\lICEF), Ilat gaznasy, Osi1$ ,naksatnainasy vve beyleki abrayly halkara gurmnalary bilen i:izara bahbitli hyzmatda~lykda ainala a~yrylar. Maksatnarr1a layyklykda arnala a;,yrylrnagy gi:iz i:inlinde tutulan i$leri ,Ne 9:tireleri bellenen tertipcle Ti..irkrnenistanyn Dowlet byujetinin seri$delerinin, Ti.lrkmenistanyn Saglygy gorayy$ we derman senagaty rninistrliginin, n1inistrliklerin we pudak edaralarynyn, bc:y leki edara-karhanalaryn, guramalaryn oz seri$delerinin hern-de TUrkmenistanyn kanunc;y lygynda gadagan edilmedik bey leki seri$delerin hasabyna maliyele$dirrnek goz ci11i1nde tutulyar. 1\1:aksatnamany amalai a~ynmakdan gara~ylyan ne1ijeler Maksatnarr1anyn amala a§yryln1agynyn netijesinde yurdumyzyn ilatynyn saglyk yagdayy has-da gowulandyrylar we abadarn;:ylygy yokarlandyrylar, adam iimnlini11 orta9a dowan1lylygy artar, rayatlar i.l9in saglygy goramak babatda hen1metaraplayyn de11 rnlimkini;:ilikl~:r \Ve $ertler lipjlin ediler, halkara i:ili;eglerine we talaplaryna, innovvasion tehnologiyalara, i:indebaryjy lukman9ylyk ylmyna we tejribesine esaslanyan karnil we yokary netijeli saglygy gorayy~ ulgarny d6rediler.