Lands Act, 2021 (1964)

www.lawcommission.gov.np भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ लालिोहर र प्रकाशित मिमत २०२१।८।१ सं िोधन गने ऐन १. भूमि सम्बन्धी (प्रथि सं िोधन) ऐन, २०२२ २०२२।१२।१० २. भूमि सम्बन्धी (दोस्रो सं िोधन) ऐन, २०२५ २०२५।७।९ ३. भूमि सम्बन्धी (तेस्रो सं िोधन) ऐन, २०३८ २०३८।४।२५ ४. न्याय प्रिासन सुधार (चौथो सं िोधन) ऐन, २०४३ २०४३।७।२४ ५. न्याय प्रिासन ऐन, २०४८ २०४८।२।१६ ६. भूमि सम्बन्धी (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०५३ २०५३।९।२४ ७. केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन, २०५५ २०५५।१०।७  ८. भूमि सम्बन्धी (पााँचौ सं िोधन) ऐन, २०५८ २०५८।१०।२५ प्रिाणीकरण र प्रकािन मिमत ९. लैङ्गिक सिानता कायि गनन केही नेपाल ऐन (सं िोधन) गने ऐन, २०६३ २०६३।७।१७ १०. गणतन्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून (सं िोधन) गने ऐन, २०६६ २०६६।१०।७ ११. भूमि सम्बन्धी (छै ठौं सं िोधन) ऐन, २०७२ २०७२।६।१४ १२. केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ २०७२।११।१३ १३. भूमि सम्बन्धी (सातौं सं िोधन) ऐन, २०७५ २०७५।६।२ १४. भूउपयोग ऐन, २०७६ २०७६।०५।०६ १५. भूमि सम्बन्धी (आठौं सं िोधन) ऐन, २०७६ २०७६।१०।२८ १६. लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई सं िोधन गने ऐन, 208१ २०८१।०३।२४  भूमि सम्बन्धी (पााँचौ सं िोधन) ऐन, २०५८ मिमत २०५८।४।३२ दे शि प्रारम्भ भएको ।  यो ऐन सं वत् २०६५ साल जेठ १५ गतेदेशि लागू भएको । 1 www.lawcommission.gov.np

२०२१ सालको ऐन नं . २५ =............ भूमि सम्बन्धी ऐनलाई सं िोधन र एकीकरण गनन बनेको ऐन प्रस्तावना : िुल ुकको आमथनक ङ्गवकासिा द्र ुततर गमत ल्याउन भूमिबाट मनष्कृय पूाँजी र जनसं ख्याको भार शिकी अथन व्यवस्थाको अन्य क्षेरिा लगाउन, र कृङ्गि योग्य भूमिको न्यायोशचत ङ्गवतरण र कृङ्गि सम्बन्धी आवश्यक ज्ञान र साधन सुलभ गराई भूमििा आशित वास्तङ्गवक ङ्गकसानहरूको जीवनस्तरिा सुधार ल्याउन, र कृङ्गि उत्पादनिा अमधकति वृङ्गि गनन प्रोत्साहन प्रदान गरी सवनसाधारण जनताको सुङ्गवधा र आमथनक ङ्गहत कायि राख्न वाञ्छनीय भएकोले, िी ५ िहाराजामधराज िहे न्द्र वीर ङ्गवक्रि िाहदे वबाट राङ्गिय पञ्चायतको सल्लाह र सम्िमतले यो ऐन बनाइवक्से को छ । पररच्छे द–१ प्रारशम्भक १. सं शक्षप्त नाि, ङ्गवस्तार र प्रारम्भ : (१) यस ऐनको नाि “भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१” रहे कोछ । (२) पररच्छे द १, ७, ८, १० र ११ नेपाल =............ भर तुरुन्त प्रारम्भ हुनेछन् र अरू पररच्छे द, दफा वा उपदफाहरू सिय सियिा नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकाशित गरी तोकेको क्षेरिा तोकेको मिमतदे शि प्रारम्भ हुने छन् । २. पररभािा : ङ्गविय वा प्रसिले अको अथन नलागेिा यस ऐनिा,– (क) “जग्गावाला” भन्नाले प्रचमलत नेपाल कानूनबिोशजि नेपाल सरकारिा िालपोत मतनुनपने गरी आफ्नो नाििा जग्गा दतान गरी सो दतानको नाताले जग्गािा हक हुने व्यशि सम्िनुपछन र सो िब्दले दे हायको जग्गाको सम्बन्धिा दे हायको व्यशिलाई सिेत जनाउाँ छ:-  गणतन्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून सं िोधन गने ऐन, २०६६ द्वारा शिङ्गकएको ।  ऐन लागू भएको मिमत र स्थान द्रष्टव्यिा उल्लेि गररएको छ । 2 www.lawcommission.gov.np

(१) मबतान उन्िूलन ऐन, २०१६ बिोशजि उन्िूलन भएको मबतान जग्गाको सम्बन्धिा जग्गावालाको है मसयतले दतान गररने व्यशि, (२) शजिीदार साथको जग्गाको सम्बन्धिा शजिीदार,  (२क) ङ्गकपटको हकिा रीमतमथमत चलन अनुसार सरकारी मतरो मतरी त्यस्तो जग्गा भोग गने व्यशि वा त्यस्तो व्यशिलाई मतरो मतरी त्यस्तो जग्गा भोग गने व्यशि, (३) त्यस्तो जग्गावालाको हकवाला वा अंशियार भएको नाताले वा त्यस्तो जग्गावालाले कानूनबिोशजि आफ्नो हक छोडी ददएकोले सो जग्गा आफ्नो नाििा दतान गराउने हक पुगेको व्यशि, (४) त्यस्तो जग्गावालाको हकको जग्गा अरू कसै ले भोग वा दृङ्गष्ट बन्धकीिा मलई कानूनबिोशजि भोग चलन गरी आएको भए त्यसरी भोग चलन गरुञ्जेल सो व्यशि । (ि) “िोही” भन्नाले अरू जग्गावालाको जग्गा कुनै ितनिा किाउन पाई सो जग्गािा आफ्नो वा आफ्नो पररवारको ििले िे ती गने ङ्गकसान सम्िनु पछन । (ग) कुनै व्यशिका सम्बन्धिा “पररवार” भन्नाले सो व्यशि र मनजको दे हायका अवस्थाका नातेदार सम्िलाई सम्िनुपछनः– (१) अंि छु ङ्गिएको वा नछु ङ्गिएको जे भए तापमन पमत वा पत्नी, (२) बाबु वा आिा जीङ्गवत छउन्जे ल अं ि छु ङ्गिएको वा नछु ङ्गिएको जे भए तापमन १६ विन उिेर नपुगेका छोरा, छोरी, (३)  ==.................. (घ) “कूत” भन्नाले जग्गावालाको जग्गा किाउन मलए वापत िोहीले जग्गावालालाई बुिाउने नगदी वा जीन्सी वा दुवै सम्िनुपछन । (ङ) “घरबारी” भन्नाले िामनस बसोबास गने घर र सो घरले चचे को जग्गा सम्िनुपछन र सो िब्दले घरसाँग जोमडएको वा फरक रहे को गोठ, भकारी,

 दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  लैङ्गिक सिानता कायि गनन केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन, २०६३ द्वारा थप ।  लैङ्गिक सिानता कायि गनन केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन, २०६३ द्वारा शिङ्गकएको । 3 www.lawcommission.gov.np इनार, पोिरी, ग्यारे ज, तबेला, फलफुलको बगैंचा, तरकारी बारी, बााँस घारी, िरबारी, िे लकूद वा िनोरञ्जन गने ठाउाँ र सो सरहको अरू कुनै काििा लगाइएको जग्गालाई सिेत जनाउाँ छ । (च) कुनै जग्गाको सम्बन्धिा “िुख्य वाङ्गि नक उब्जनी” भन्नाले विनभररिा सो जग्गािा लगाउने बाली िध्ये सबभन्दा बढी लाभ हुने बालीको उब्जनी सम्िनुपछन । (छ) “ङ्गकसान” भन्नाले िे तीिा लागेको व्यशि सम्िनुपछन ।  तर पररच्छे द ९ बिोशजि ऋण मनशश्चत गने प्रयोजनका लामग सो िब्दले आफ्नो वा आफ्नो पररवारको ििले िे ती गने व्यशि सम्िनु पछन । (ज) “शजमिदारी” भन्नाले शजमिदार, पटवारी, तालुकदार, शजम्िावाल, िुिीया, थरी, द्वारे वा अरू कुनै नािबाट एजेण्ट िडा गरी मनजद्वारा कानूनबिोशजि िालपोत असुल तहसील गरी नेपाल सरकारिा दाशिल गने गराउने तथा ङ्गकपट व्यवस्था सिेतलाई सम्िनुपछन । (ि) “िालपोत” भन्नाले जग्गावालाले प्रचमलत नेपाल कानूनबिोशजि नेपाल सरकारलाई मतनुनपने िालपोत र सो सरहको अरू कुनै मतरोलाई सिेत जनाउाँ छ ।  (ि१) “िन्रालय” भन्नाले भूमि व्यवस्था सम्बन्धी ङ्गविय हे ने नेपाल सरकारको िन्रालय सम्िनु पछन।  (ि२) “ङ्गवभाग” भन्नाले भूमि व्यवस्थापन तथा अमभलेि ङ्गवभाग सम्िनु पछन।  (ि३) “कायानलय” भन्नाले िन्रालयले तोकेको भूमि व्यवस्था सम्बन्धी काि गने कायानलय सम्िनु पछन।  (ि४) “भूमि सुधार अमधकारी” भन्नाले कायानलयको प्रिुि सम्िनुपछन।  (ि५) “सावनजमनक सं स्था” भन्नाले दे हायको कुनै सं स्था सम्िनु पछनः-

 दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा थप । 4 www.lawcommission.gov.np (१) नेपाल सरकार, प्रदे ि सरकार वा स्थानीय तहको पूण न वा आंशिक स्वामित्व वा मनयन्रण भएको कम्पनी, बैङ्क वा समिमत वा प्रचमलत कानून बिोशजि स्थाङ्गपत आयोग, सं स्थान, प्रामधकरण, मनगि, प्रमतष्ठान, बोडन, केन्द्र, पररिद र यस्तै प्रकृमतका अन्य सिदठत सं स्था, (२) नेपाल सरकार, प्रदे ि सरकार वा स्थानीय तहद्वारा सञ्चामलत वा नेपाल सरकारको पूण न वा आंशिक अनुदान प्राप्त ङ्गवश्वङ्गवद्यालय, िहाङ्गवद्यालय, प्राङ्गवमधक तथा व्यवसाङ्गयक शिक्षालय, ङ्गवद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र अन्य त्यस्तै प्राशज्ञक, िैशक्षक वा स्वास््य सं स्था, (३) नेपाल सरकार वा प्रदे ि सरकारको ऋण, अनुदान वा जिानतिा सञ्चामलत सं स्था, (४) उपिण्ड (१), (२) वा (३) िा उशल्लशित सं स्थाको पूण न वा आंशिक स्वामित्व वा मनयन्रण रहे को सं स्था, (५) नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकािन गरी सावनजमनक सं स्था भनी तोकेका अन्य सं स्था।  (ि६) “उद्योग” भन्नाले प्रचमलत कानून बिोशजि उद्योगको रुपिा दतान भएको सं स्था सम्िनु पछन।  (ि७) “प्रमतष्ठान” भन्नाले प्रचमलत कानून बिोशजि दतान भएका उद्योग, शिक्षण सं स्था, स्वास््य सं स्था र सहकारी सं स्था सम्िनु पछन।  (ि८) “कम्पनी” भन्नाले कम्पनी सम्बन्धी प्रचमलत कानून बिोशजि दतान भएको कम्पनी सम्िनु पछन।  (ि९) “आयोजना” भन्नाले सरकारी, अधनसरकारी, मनजी वा कम्पनीबाट मनशश्चत अवमधको लामग सञ्चामलत कुनै ङ्गवकास आयोजना सम्िनु पछन। (ञ) “सू शचत आदे ि” भन्नाले नेपाल सरकारबाट नेपाल राजपरिा प्रकाशित आदे ि सम्िनुपछन । (ट) “तोङ्गकएको” वा “तोङ्गकए बिोशजि” भन्नाले यो ऐन अन्तगनतको मनयि वा सू शचत आदे ििा तोङ्गकएको वा तोङ्गकए बिोशजि सम्िनुपछन ।

 आठौं सं िोधनद्वारा थप । 5 www.lawcommission.gov.np पररच्छे द – २ शजिीदारी उन्िूलन ३. शजिीदारी उन्िूलनः शजिीदारी उन्िूलन गररएको छ । त्यस्तो उन्िूलनको पररणािस्वरूप सम्बशन्धत िौजािा शजिीदारीमसत सम्बशन्धत एजेण्टहरूको सबै हक र अमधकार स्वतः सिाप्त भएको िामननेछ । तर शजिीदारी साथको जग्गाको हकिा सो जग्गा सम्बशन्धत शजिीदारको नाउाँ िा जग्गावालाको है मसयतले नम्बरीिा दतान गररनेछ ।  ३क. ङ्गकपट सम्बन्धी व्यवस्थाः (१) ङ्गकपट जग्गा रै कर सरह फाछे राशजनािा गनन सङ्गकनेछ । (२) ङ्गकपट जग्गािा रै कर सरह िालपोत ठे ङ्गकनेछ । ४. शजिीदारी सम्बन्धी कागजपरः (१) शजिीदारीको कागजपर शजम्िा भएको व्यशिले सो कागजपर तोङ्गकएको अड्डा वा अमधकारीबाट आदे ि भएका बित मनज छे उ बुिाउनु पछन । (२) उपदफा (१) बिोशजि कागजपर बुिाई नसकेकोिा त्यस्तो अड्डा वा अमधकारीले भूमि सम्बन्धी काििा सो कागजपर हे न न चाहे का बित मनजलाई दे िाई काि सङ्गकएपमछ ङ्गफतान मलई आफ्नो शजम्िािा सुरशक्षत राख्नुपछन । ५. िालपोत असुल तहसील गने बारे अन्तररि व्यवस्था : नेपाल सरकारले दफा ३ बिोशजि उन्िूलन भएको शजमिदारीको िालपोत असुल तहसील गने अको व्यवस्था नगरे सम्ि शजमिदारी उन्िूलन हुन ु अशघ िालपोत असुल तहसील गनुनपने कतनव्य भएको व्यशि वा अरू कुनै तोङ्गकएको व्यशि वा गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाबाट तोङ्गकएको ितन अनुसार िालपोत असुल तहसीलको काि गराउन सक्नेछ ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत । 6 www.lawcommission.gov.np

६. दण्ड सजायः (१) कसै ले दफा ४ बिोशजि पालन गनुनपने कतनव्य पालन नगरे िा मनजलाई तोङ्गकएको अड्डा वा अमधकारीले रु.५००।– पााँचसयसम्ि जररवाना वा तीन िहीनासम्ि कैद वा दुवै सजाय गरी त्यस्तो कागजपर आफ्नो कब्जािा मलन सक्नेछ । (२) दफा ५ बिोशजि िालपोत असुल तहसील गनुनपने कतनव्य भएकाले कानूनबिोशजि असुल तहसील नगरे िा वा तत्सम्बन्धी अन्य कुनै कतनव्यको पालन नगरे िा तोङ्गकएको अड्डा वा अमधकारीले त्यसबाट नेपाल सरकारलाई भएको हानी नोक्सानी मनजको घर घरानाबाट असुल उपर गरी मनजलाई रु.१,०००।– एक हजारसम्ि जररवाना वा छ िङ्गहनासम्ि कैद वा दुवै सजाय गनन सक्नेछ ।  (३) ... ... ... पररच्छे द–३ जग्गाको हदबन्दी ७. जग्गावालाको है मसयतले राख्न पाउने जग्गाको अमधकति हदः (१) कुनै व्यशि वा मनजको पररवारले जग्गावालाको है मसयतले नेपाल =............ िा जम्िा १० मबगाहािा नबढ्ने गरी दे हायको क्षेरिा दे हायको हदसम्ि िार जग्गा राख्न पाउनेछ :– (क) मभरी िधे ि सिेत सम्पूण न तराई क्षेरिा– १० मबगाहा । (ि) काठिाडौं उपत्यकािा– २५ रोपनी । (ग) काठिाडौं उपत्यका बाहे क सम्पूण न पहाडी क्षेरिा– ७० रोपनी ।  (२) उपदफा (१) िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन कुनै व्यशि वा मनजको पररवारले दे हायिा लेशिएको हदिा नबढ्ने गरी घरबारीको मनमित्त आवश्यक भएजमत जग्गा उपदफा (१) िा लेशिएको जग्गािा थप गरी राख्न सक्नेछ:– (क) मभरी िधे ि सिेत सम्पूण न तराई क्षेरिा– १ मबगाहा । (ि) काठिाडौं उपत्यकािा– ५ रोपनी । (ग) काठिाडौं उपत्यका बाहे क सम्पूण न पहाडी क्षेरिा– ५ रोपनी ।  न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  गणतन्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून सं िोधन गने ऐन, २०६६ द्वारा शिङ्गकएको ।

7 www.lawcommission.gov.np  (३) उपदफा (१) र (२) लागू भएको क्षेरको कुनै जग्गाको सम्बन्धिा कसै ले जग्गावालाको हक सो उपदफाहरू प्रारम्भ हुन ुभन्दा अगावै प्रचमलत नेपाल कानूनले अंििा हक पुग्ने हकवाला वा अंशियार बाहे क अरू कसै लाई बेचमबिन, दान दातव्य, सिा पिा गरी वा अरू कुनै व्यहोराले हक छाडी ददएको मलित सो उपदफाहरू प्रारम्भ हुाँदाको मिमतसम्ि रशजिे िन पास भएको रहे नछ र त्यसरी हद छाडी ददएको जग्गा मनज वा मनजको पररवारको साथिा कायि रहे को अरू जग्गा सिेत मिलाउाँ दा उपदफा (१) र (२) िा लेशिएको अमधकति हद भन्दा बढी हुने रहे छ भने त्यस्तो हक छाडी ददए मलएकोलाई यस दफाको तात्पयनको लामग िान्यता ददइने छै न र त्यस्तो जग्गा हक छाडी ददने जग्गावालाकै साथिा कायि रहे को सरह िानी यो दफा लागू हुनेछ । तर यो दफा लागू हुन ुभन्दा अगावै रशजिे िन पास गराई िाग्न दावी पररसकेकोिा यो उपदफा लागू हुने छै न ।  (४) उपदफा (१) र (२) लागू भएको क्षेरहरूिा सो उपदफाहरू प्रारम्भ भएको मिमतसम्ि सो उपदफाहरू बिोशजि राख्न पाउने अमधकति हदभन्दा बढी जग्गा आफ्नो साथिा वा आफ्नो पररवारको साथिा हुने कुनै जग्गावालाले सो उपदफाहरू प्रारम्भ भएपमछ त्यस्तो जग्गा नेपाल कानूनले अं ििा हक पुग्ने हकवाला अंशियार बाहे क अरू कसै लाई बेचङ्गविन, दानदातव्य, सिा पिा गरी वा अरू कुनै व्यहोराले हक छाडी ददएको रहे छ भने सो लेनदे नको मलित रशजिे िन पास भएको वा नभएको जे भए तापमन त्यस्तो लेनदे नलाई यो दफाको तात्पयनको लामग िान्यता ददइने छै न र त्यस्तो जग्गा हकछाडी ददने जग्गावालाकै साथिा कायि रहे को सरह िानी यो दफा लागू हुनछ े । तर कसै ले सावनजमनक शिक्षण सं स्थाको मनमित्त ददएको दान दातव्यको सम्बन्धिा यो उपदफा लागू हुने छै न ।  (५) उपदफा (१) को प्रयोजनको लामग िोही लागेको जग्गाको हकिा जग्गावाला र िोहीको आधा आधा ङ्गहस्सा गणना गररनेछ ।  (६) यस दफािा अन्यर जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन यो दफा प्रारम्भ हुाँदाको मिमतसम्ि सामबकिा हदबन्दी सम्बन्धी कारबाहीको मनणनय हुन बााँकी रहे को

 पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप भै िूल ऐन प्रारम्भ भएको मिमतदे शि प्रारम्भ भएको ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा थप ।  आठौं सं िोधनद्वारा थप । 8 www.lawcommission.gov.np जग्गावालाको हकिा सामबकको व्यवस्था बिोशजि राख्न पाउने जग्गाको हदबन्दी सम्बन्धी कारबाही टु िो लागेपमछ िार यस दफा बिोशजिको अमधकति हदबन्दी लागू हुनेछ ।  (७) दफा १३ बिोशजि हदबन्दीभन्दा बढी भएको जग्गा हदबन्दी छानमबनको टु िो नलागेसम्ि कायानलयले रोक्का राख्नु पनेछ।  (८) उपदफा (७) िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन जग्गा हदबन्दी छानमबनको टु िो नलागे पमन सो जग्गािा िोहीले ऐन बिोशजि आफ्नो भाग बााँडफााँट गरी मलन बाधा पने छै न। ८.  =............. ९. अरू कुनै नाउाँ बाट भोगेको जग्गा सम्बन्धी व्यवस्थाः (१) कुनै व्यशि वा मनजको पररवारले आफैंले भोग गने िनसायले अरू व्यशि िडा गरी आफ्नो जग्गा रशजिे िन पास गरी वा अरू कुनै व्यहोराबाट हक छाडी ददई वा अरू व्यशिको नाउाँ िा कुनै व्यहोराबाट कुनै जग्गा प्राप्त गरी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपले त्यस्तो जग्गा आफैंले भोग गरे को रहे छ भने त्यस्तो जग्गा सिेत मनजकै साथिा कायि रहे को सरह िानी दफा ७ लागू हुनेछ । (२) कुनै जग्गावालाले उपदफा (१) बिोशजिको जग्गाका सम्बन्धिा दफा १३ बिोशजि पेि गनुनपने फााँटवारी सो दफा बिोशजिको म्यादमभर पेि गरे िा सो जग्गा मनजको नाउाँ िा कायि गरी यस ऐन बिोशजि कारबाही गररनेछ । (३) उपदफा (१) बिोशजिको जग्गाका सम्बन्धिा कुनै जग्गावालाले दफा १३ बिोशजि पेि गनुनपने फााँटवारी सो दफा बिोशजिको म्यादमभर पे ि नगरी सो जग्गाको दतानवालाले जग्गा मनजको नाउाँ िा दतान रहे तापमन वास्तङ्गवक जग्गावाला अकै हो भनी जग्गावाला दे िाई दफा १३ बिोशजिको ङ्गववरण पेि गरे िा त्यस्तो जग्गािा सो जग्गावालाको सबै हक सिाप्त हुनेछ र त्यसिा दतानवालाकै हक कायि गरी यस ऐन बिोशजि कारबाही गररनेछ ।

 आठौं सं िोधनद्वारा थप ।  आठौं सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको । 9 www.lawcommission.gov.np  (४) उपदफा (२) बिोशजि जग्गावालाले वा उपदफा (३) बिोशजि दतानवालाले ङ्गववरण पेि नगरी अरू कुनै व्यशिबाट सो कुरा थाहा हुन आएिा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे ि बिोशजि त्यस्तो जग्गा जफत भई सो जग्गा नेपाल सरकारको स्वामित्विा आउनेछ ।  (५) ... ... ...  (६) उपदफा (४) बिोशजि तोङ्गकएको अमधकारीबाट जग्गा जफत हुने गरी भएको मनणनय अशन्ति भएिा तोङ्गकएको अमधकारीले जफत भएको जग्गाको तोङ्गकएको दरले हुन आउने िोलको पच्चीस प्रमतित बराबरको रकि पुरस्कार बापत सो उपदफा बिोशजि जानकारी ददने व्यशिलाई ददनेछ । १०. जग्गा प्राप्त गननिा प्रमतबन्ध : (१) अंि वा अपुताली परे कोिा बाहे क कसै ले जग्गावालाको है मसयतले दफा ७ िा तोङ्गकएको अमधकति हदिा बढ्ने गरी आफ्नो वा अरू कसै को नाउाँ िा कुनै तवरले कुनै जग्गा प्राप्त गनन हुाँदैन । (२) कसै ले कुनैतवरले जग्गा मलई रशजिे िन पास गनन आएिा सो जग्गा मलने व्यशिले आफ्नो वा अरू कसै को नाउाँ बाट नेपालमभर जग्गावालाको है मसयतले तत्काल रािे को जग्गाको कूल क्षेरफल यमत छ भनी फााँटवारी लेिी रशजिे िन गने अमधकारी छे उ दाशिल नगरे सम्ि त्यस्तो लेनदे नको मलशित पास हुने छै न । (३) उपदफा (२) बिोशजि दाशिल भएको फााँटवारीबाट उपदफा (१) को ङ्गवपरीत हुन जाने गरी मलएको जग्गा वा मलन िोजेको दे शिएिा रशजिे िन पास गने अड्डाले त्यस्तो लेनदे नको मलशित पास गनन हुाँदैन । ११. दण्ड सजाय : (१) ............. (२) कसै ले दफा १० उल्लङ्घन गरी जग्गा प्राप्त गरे िा मनजलाई तोङ्गकएको  अमधकारीको आदे िले रु.१०००।– एकहजार सम्ि जररवाना हुनेछ र त्यसरी प्राप्त गरे को

 दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  छै ठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा थप भइ न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज ।  आठौं सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत । 10 www.lawcommission.gov.np जग्गािध्ये दफा ७ बिोशजि मनजले राख्न पाउने हदभन्दा बढी भए जमत जग्गा जफत हुनेछ ।  (३) ........ १२. अमधकति हदबन्दीिा छु ट पाउने : दफा ७ र दफा १० िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन सो दफाहरूिा भएको व्यवस्था दे हायको जग्गाको सम्बन्धिा लागू हुने छै न :– (क) नेपाल सरकारको भोग चलनिा रहे को जग्गा,  (ि) प्रदे ि सरकार र स्थानीय तहको भोगचलनिा रहे को जग्गा,  (ि१)नेपाल सरकारको पूण न स्वामित्विा रहे का सावनजमनक सं स्थाले भोगचलन गरे को वा प्राप्त गने जग्गा,  (ि२)नेपाल सरकारद्वारा जारी सू शचत आदे ििा उशल्लशित हद बिोशजि सावनजमनक सं स्था, उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा आयोजनाले िररद गरी मलएका जग्गा। (ग) नेपाल सरकारले सू शचत आदे िद्वारा तोङ्गकददएको शिक्षण वा स्वास््य सं स्थाहरूको भोग चलनिा रहे को, सोही आदे ििा तोङ्गकएको हदसम्िको जग्गा त्यस्तो सं स्थाको काििा रहे सम्ि, (घ) नेपाल सरकारले सू शचत आदे िद्वारा तोङ्गकददएको औद्योमगक काििा तोङ्गकएको ितन अनुसार लगाइएको सोही आदे ििा तोङ्गकएको हदसम्िको जग्गा, त्यस्तो काििा रहे सम्ि, (ङ) नेपाल सरकारले सू शचत आदे िद्वारा तोङ्गकददएको कृङ्गि उद्योगको काििा तोङ्गकएको ितन अनुसार लगाइएको सोही आदे ििा तोङ्गकएको हदसम्िको जग्गा, त्यस्तो ितन अनुसार सो काििा रहे सम्ि,  (ङ१) सम्बशन्धत मनकायबाट अनुिमत मलएका कम्पनीले आवासीय क्षेरिा घर जग्गा व्यवसाय गने प्रयोजनको लामग नेपाल सरकारको सू शचत आदे िद्वारा तोङ्गकददएको ितनको अधीनिा सोही आदे ििा तोङ्गकददएको हदसम्िको जग्गा,

 दोस्रो सं िोधनद्वारा थप भई न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज ।  आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत।  आठौं सं िोधनद्वारा थप । 11 www.lawcommission.gov.np (च)  गुठी सं स्थान ऐन, २०३३ बिोशजिको गुठी सं स्थानको अमधनस्थ जग्गा, (छ) नेपाल सरकारले सू शचत आदे िद्वारा तोङ्गकददएको सहकारी िे ती गने सं स्थाको नाउाँ िा रहे को, सोही आदे ििा तोङ्गकएको हदसम्िको जग्गा, त्यस्तो सं स्थाको काििा रहे सम्ि, र (ज) कुटनैमतक सुङ्गवधा प्राप्त ङ्गवदे िी सं स्था वा ङ्गवदे िी राज्यले नेपाल सरकारको स्वीकृमत मलई प्राप्त गरे को जग्गा त्यस्तो सं स्था वा राज्यको काििा रहे सम्ि,  १२क. हदबन्दी छूटलाई मनयिन गने सम्बन्धी ङ्गविेि व्यवस्था: (१) यो दफा प्रारम्भ हुाँदाका बित मनरन्तर सञ्चालनिा रहे को उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थाले त्यस्तो उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्था सञ्चालन गनन अत्यावश्यक भई यस ऐनिा तोङ्गकएको हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा नेपाल सरकारको स्वीकृमत नमलई िररद गरी उपयोग गरररहे को रहे छ भने यो दफा प्रारम्भ भएको मिमतले तीन िङ्गहनामभर एकपटकको लामग हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा आवश्यक रहे को औशचत्य पुङ्गष्ट हुने कारण िोली नेपाल सरकार सिक्ष मनवेदन ददन सक्नेछ।  (१क) उपदफा (१) बिोशजि मनवेदन ददन नसकेको उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थाले यो उपदफा प्रारम्भ भएको मिमतले छ िङ्गहनामभर हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा आवश्यक रहे को औशचत्य पुङ्गष्ट हुने कारण िोली स्वीकृमतको लामग िन्रालय िाफनत नेपाल सरकार सिक्ष मनवेदन ददन सक्नेछ। (२) उपदफा (1) वा (१क) बिोशजि प्राप्त हुन आएका मनवेदनउपर आवश्यक छानमबन गरी व्यहोरा िनामसब दे शिएिा तोङ्गकए बिोशजिको अवमधमभर तराई र मभरी िधे िको हकिा प्रमत मबगाहा एक लाि पचास हजार रुपैयााँ, काठिाडौं उपत्यकािा प्रमत रोपनी पचास हजार रुपैयााँ र अन्य पहाडी क्षेरको हकिा प्रमत रोपनी दि हजार रुपैयााँको दरले दस्तुर मलई यस ऐन बिोशजि जारी भएको सूशचत आदे ि बिोशजिको हदबन्दीमभरको जग्गा राख्न स्वीकृमत ददन सक्नेछ। यसरी स्वीकृमत ददाँ दा नेपाल सरकारले आवश्यक ितनहरु तोक्न सक्नेछ।

 चौथो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा थप ।  लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई सं िोधन गने ऐन, 208१ िारा थप ।  लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई सं िोधन गने ऐन, 208१ िारा सं िोमधत । 12 www.lawcommission.gov.np (३) यस दफािा अन्यर जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन सञ्चालनिा नरहे को वा आमथनक, प्राङ्गवमधक वा अन्य कारणले सञ्चालन हुन सक्ने अवस्था सिेत नरहे को उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थालाई हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा राख्न नेपाल सरकारले स्वीकृमत ददने छै न।  (४) दफा १२ वा यस दफा बिोशजि कुनै उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थाको हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा रहे कोिा ङ्गवभाग तथा कायानलयले त्यस्तो उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थाको हदबन्दीमभर रहे को र हदबन्दीभन्दा बढी रहे को जग्गाको अमभलेि बनाई राख्नु पनेछ।  १२ि. प्रयोग गनुन पने: यस ऐन बिोशजि जारी भएको सू शचत आदे ि बिोशजि हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा प्राप्त गरे का उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी, आयोजना, शिक्षण सं स्था वा अन्य कुनै पमन सं स्थाले सो आदे ििा तोङ्गकएको ितन बिोशजि जुन प्रयोजनको लामग प्राप्त गरे को हो सोही प्रयोजनको लामग िार त्यस्तो जग्गा प्रयोग गनुन पनेछ।  १२ग. मबक्री ङ्गवतरण गनन वा सिापिा गनन नहुने: यस ऐन बिोशजि जारी भएको सू शचत आदे ि बिोशजि िररद गरे का जग्गा सम्बशन्धत उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी, आयोजना, शिक्षण सं स्था वा अन्य कुनै पमन सं स्थाले कसै लाई पमन मबक्री ङ्गवतरण गनन वा कुनै प्रकारले हक हस्तान्तरण गनन वा सिापिा गनन पाउने छै न। तर, (१) त्यस्तो उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्था कुनै कारणले ङ्गवघटन हुने भएिा वा मलक्वीडेिनिा जाने भएिा त्यस्तो उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थाको दाङ्गयत्व फरफारक गने प्रयोजनको लामग यस ऐनको अधीनिा रही नेपाल सरकारको स्वीकृमतिा मबक्री ङ्गवतरण गनन बाधा परे को िामनने छै न। (२) नेपाल सरकारको सू शचत आदे िद्वारा तोङ्गकएको हदबन्दीमभरको जग्गािा स्थाङ्गपत कृङ्गि फािन, उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्था अन्यर स्थानान्तरण गनुन पने वा सिापिा गनुन पने उशचत र पयानप्त कारण

 आठौं सं िोधनद्वारा थप । 13 www.lawcommission.gov.np दे िाई ददएको मनवेदन िनामसब दे शिएिा त्यस्तो कृङ्गि फािन, उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी वा सं स्थाले भोगचलन गरररहे को जग्गा यस ऐनको अधीनिा रही नेपाल सरकारले तोकेको ितन बिोशजि अको ठाउाँ िा सिापिा वा स्थानान्तरणको लामग स्वीकृमत ददन सक्नेछ।  (३) नेपाल सरकारद्वारा जारी सू शचत आदे ि बिोशजि स्वीकृमत मलई हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा िररद गनन अनुिमतप्राप्त सावनजमनक सं स्था, उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी, आयोजना, शिक्षण सं स्था वा अन्य कुनै सं स्थाको रोजगारी तथा उत्पादन नघट्ने र मनरन्तर सञ्चालन हुन सक्ने भएिा बैङ्क तथा ङ्गवत्तीय सं स्थाको ऋण फरफारि र दाङ्गयत्व भुिानी गननको लामग िररद गरे को दफा ७ बिोशजिको हदमभरको जग्गा िन्रालयले तोकेको ितनको अधीनिा रही िन्रालयको स्वीकृमतिा एक पटकको लामग मबक्री ङ्गवतरण गनन बाधा पने छै न। तर त्यसरी हदमभरको जग्गा मबक्री ङ्गवतरण गररएको कारणले जग्गा मबक्री गनुनभन्दा अशघ हदबन्दीभन्दा बढी रहे को जग्गा दफा ७ बिोशजिको हदमभर कायि भएको िामनने छै न।  १२घ. मलज वा भाडािा ददनु नहुने: यस ऐन अन्तगनत जारी भएको सू शचत आदे ि बिोशजि िररद गररएको जग्गा अरु कसै लाई मलज वा भाडािा ददनु हुाँदैन।  १२ङ. अनुगिन तथा मनरीक्षण समिमत: (१) दफा १२ बिोशजि हदभन्दा बढी जग्गा िररद गनन वा राख्न स्वीकृमत पाएका उद्योग, प्रमतष्ठान, कम्पनी, आयोजना वा शिक्षण सं स्था वा अन्य कुनै सं स्थाले आफ्नो उद्देश्य अनुरुप कायन सम्पादन गरे वा नगरे को सम्बन्धिा अनुगिन तथा मनरीक्षण गनन प्रत्येक शजल्लािा दे हाय बिोशजिको एक अनुगिन तथा मनरीक्षण समिमत रहनेछ:- (क) शजल्ला सिन्वय समिमतको प्रिुि -सं योजक (ि) हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा रहे को स्थानको स्थानीय

 लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई सं िोधन गने ऐन, 208१ िारा थप।  आठौं सं िोधनद्वारा थप । 14 www.lawcommission.gov.np तहको प्रिुि वा अध्यक्ष -सदस्य (ग) शजल्ला प्रिासन कायानलयको अमधकृत प्रमतमनमध - सदस्य (घ) कोि तथा लेिा मनयन्रक कायानलयको प्रिुि - सदस्य (ङ) नापी कायानलयको प्रिुि - सदस्य (च) सम्बशन्धत उद्योग, प्रमतष्ठान, आयोजना वा कम्पनीको मनयिन गने कायानलयको प्रिुि - सदस्य (छ) कायानलयको प्रिुि - सदस्य-सशचव (२) उपदफा (१) बिोशजिको समिमतले आमथनक विन सिाप्त भएको मिमतले दुई िङ्गहनामभर सम्बशन्धत स्थानीय तहको सिेत पराििनिा हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा िररद गनन वा राख्न स्वीकृमत पाएका कृङ्गि फािन, उद्योग, प्रमतष्ठान वा कम्पनीले स्वीकृमत प्राप्त गदानको उद्देश्य अनुरुप प्रयोग गरे वा नगरे को सम्बन्धिा स्थलगत रुपिा अनुगिन तथा मनरीक्षण गनुन पनेछ। (३) उपदफा (२) बिोशजि अनुगिन तथा मनरीक्षण गदान हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा प्राप्त गदानको उद्देश्य अनुरुप त्यस्तो जग्गाको प्रयोग भए नभएको सम्बन्धिा ङ्गवभागिा प्रमतवेदन पेि गनुन पनेछ र त्यसको एक प्रमत सम्बशन्धत स्थानीय तहिा सिेत ददनु पनेछ। (४) उपदफा (३) बिोशजि प्राप्त प्रमतवेदन उपर ङ्गवभागले अध्ययन गरी एक िङ्गहनामभर आफ्नो राय सङ्गहत िन्रालयिा पेि गनुन पनेछ। (५) उपदफा (४) बिोशजि पेि भएको प्रमतवेदनिा हदबन्दीभन्दा बढी भएको जग्गा उद्देश्य अनुरुप प्रयोग भएको नपाइएिा िन्रालयले उि जग्गा जफत गरी नेपाल सरकारको नाििा कायि गनेछ।  १२च. सकार गरे को जग्गा बेचमबिन गनुन पने: बैङ्क वा ङ्गवत्तीय सं स्था वा सहकारी सङ्घ सं स्थाले कजान सुरक्षण बापत मधतो मलएको जग्गा मललाि मबक्री गदान कसै ले मललाि सकार नगरी सम्बशन्धत बैङ्क वा ङ्गवत्तीय सं स्था वा सहकारी सङ्घ सं स्था आफँले सकार गदान हदबन्दीभन्दा बढी हुने भएिा त्यस्तो जग्गा सकार गरे को मिमतले तीन विनमभर बे चमबिन गरी सक्नु पनेछ। सो अवमधमभर बे चमबिन नगरे िा त्यस्तो जग्गा बे चमबिन गननको लामग नेपाल सरकारको स्वीकृमत मलनु पनेछ।

 लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई सं िोधन गने ऐन, 208१ िारा थप । 15 www.lawcommission.gov.np  १२छ. स्वीकृत गराउनु पने: हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा राख्न अनुिमतप्राप्त गनुनअशघ कुनै सावनजमनक सं स्था, उद्योग, कम्पनी, प्रमतष्ठान, िैशक्षक सं स्था, आयोजना वा सङ्घ सं स्थाले जग्गा उपयोग सम्बन्धी ङ्गवस्तृत पररयोजना प्रमतवेदन (मड.ङ्गप.आर.) र वातावरणीय अध्ययन प्रमतवेदन तयार गरी सम्बशन्धत मनकायबाट स्वीकृत गराउनु पनेछ। पररच्छे द–४ अमधकति हदभन्दा बढी जग्गा प्राप्त गने १३. जग्गाको फााँटवारी दाशिल गनेः (१) तोङ्गकएको अमधकारीले तोङ्गकए बिोशजि सू चना जारी गरी  अमधकति हदभन्दा बढी जग्गा हुने जग्गावालाहरूलाई सो सू चना जारी भएको मिमतले ३५ ददन मभर तोङ्गकए बिोशजिको फााँटवारी दाशिल गनन गराउन आदे ि ददन सक्नेछ ।  तर – (क) सम्बशन्धत व्यशिको मनवेदन परी वा अरू कुनै िनामसव कारणले म्याद बढाउन पने दे शिएिा सो म्याद गुज्र ेको मिमतले ३५ ददनसम्िको थप म्याद तोङ्गकएको अमधकारीले ददन सक्नेछ । (ि) कुनै सरकारी किनचारी वा ङ्गवदे ििा गएका व्यशिले म्यादमभर फााँटवारी दाशिल गनन सकेको रहे नछ भने त्यस्तो व्यशिले म्याद बढाउन मनवेदन ददएिा नेपाल सरकार वा तोङ्गकएको अमधकारीले आवश्यक ठानेिा थप म्याद ददन सक्नेछ । (ग)  ..........................  (१क) उपदफा (१) बिोशजि फााँटवारी दाशिल गदान जग्गावालाले जग्गावाला वा िोहीको है मसयतले आफ्नो वा आफ्नो पररवारको नाििा नेपाल =............िा रहे को सम्पूण न

 लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई सं िोधन गने ऐन, 208१ िारा थप ।  छै ठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  छै ठौं सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा थप ।  गणतन्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून सं िोधन गने ऐन, २०६६ द्वारा शिङ्गकएको । 16 www.lawcommission.gov.np जग्गाको ङ्गववरण एउटै फााँटवारीिा िुलाई आफ्नो जग्गा रहे को कुनै एक शजल्लािा िार दाशिल गनुन पनेछ । (२)  उपदफा (१) र (१क) बिोशजिको फााँटवारी दाशिल गनुन गराउनु प्रत्येक जग्गावालाको कतनव्य हुनेछ । त्यस्तो फााँटवारी पररवारको हकिा सो पररवारको िुख्यले र नावालक वा होि ठे गाना नभएको जग्गवालाको हकिा मनजको अमभभावक वा हकवालाले दाशिल गनुनपछन ।  (२क) भोग वा दृङ्गष्टबन्धकी जग्गाका हकिा साहू वा आसािी िध्ये कुनै एक पक्षले िार फााँटवारी पेि गरे िा पमन यस दफाको तात्पयनको लामग त्यस्तो जग्गाको सम्बन्धिा फााँटवारी पेि भएको िामननेछ । (३) एक वा एक भन्दा बढी क्षेरिा दफा ७ बिोशजि राख्न पाउने अमधकति हदभन्दा बढी जग्गा हुने जग्गावालाले यस दफा बिोशजि फााँटवारी पेि गदान त्यस्तो जग्गा िध्ये कुन जग्गा राख्ने र कुन जग्गा छोड्ने भन्ने कुरा सिेत सो फााँटवारीिा िुलाउनुपछन ।  १४. फााँटवारी तयार गने : (१) दफा १३ बिोशजि दाशिल हुन आएको फााँटवारी र तत्सम्बन्धिा अन्य सुरबाट प्राप्त भएको सू चनाको आधारिा तोङ्गकएको अमधकारीले कुनै भूल सच्याउन पने दे िेिा सो सिेत सच्याई अशन्ति फााँटवारी तयार गनेछ । तर दफा १३ बिोशजि कसै ले ददएको फााँटवारीिा कुनै कुरा सच्याउनु भन्दा अगावै तोङ्गकएको अमधकारीले कम्तीिा पन्र ददनको म्याद ददई सम्बशन्धत व्यशिलाई सबूत प्रिाण सङ्गहतको स्पङ्गष्टकरण ददने िौका ददनुपछन र मनजले पे ि गरे को सबुत प्रिाणको छानवीन गरे र िार तोङ्गकएको अमधकारीले फााँटवारी सच्याउन सक्नेछ । सो बिोशजि फााँटवारी सच्याएिा त्यसको सू चना सम्बशन्धत व्यशिलाई ददनु पछन ।  (२) ... ... ...

 पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज । 17 www.lawcommission.gov.np  १४क.उजूर गनन सक्ने : (१) यस ऐन बिोशजि जग्गावालाको है मसयतले राख्न पाउने जग्गाको अमधकति हद भन्दा बढी जग्गा भएको कुनै व्यशि वा पररवारले दफा १३ बिोशजि फााँटवारी पेि गदान जग्गा लुकाई फााँटवारी पेि गरे को जानकारी पाउने कुनै पमन व्यशिले तोङ्गकएको अमधकारी सिक्ष उजुरी गनन सक्नेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि प्राप्त भएको उजूरी जााँचबुि गदान िनामसव ठहरे िा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले त्यस्तो जग्गा जफत भई नेपाल सरकारको स्वामित्विा आउनेछ । (३) उपदफा (२) बिोशजि जफत भएको जग्गाको तोङ्गकएको दरले हुन आउने िोलको २५ प्रमतित बराबरको रकि त्यस्तो उजूरी गने व्यशिलाई तोङ्गकएको अमधकारीले पुरस्कार बापत ददनेछ । १५. अमधकति हद भन्दा बढी जग्गा प्राप्त गने : दफा १४ को उपदफा (१) बिोशजि प्रकाशित भएको फााँटवारीिा उजूर गने म्याद गुज्री उजूर नलाग्ने भै सकेकोिा सो प्रकाशित फााँटवारी बिोशजि र उजुरी परे कोिा उजुरीको अशन्ति मनणनय बिोशजि तोङ्गकएको अमधकारीले सम्बशन्धत जग्गावालाहरूको यो पररच्छे द लागू भएको क्षेरिा दफा ७ िा तोङ्गकएको अमधकति हदभन्दा बढी भएको जग्गा तोङ्गकए बिोशजि प्राप्त गनेछ । त्यसरी प्राप्त गररएपमछ सो जग्गािा सम्बशन्धत जग्गावालाको हक तथा अमधकार स्वतः सिाप्त भएको िामननेछ । तर– (क) एक वा एक भन्दा बढी क्षेरिा कुनै जग्गावालाको दफा ७ बिोशजि राख्न पाउने अमधकति हदभन्दा बढी जग्गा भै मनजले दफा १३ बिोशजि फााँटवारी पेि गदान आफूले राख्न चाहे को जग्गा दे िाई फााँटवारी पेि गरे को रहे छ भने मनजले सो फााँटवारीिा रोजेको दफा ७ िा तोङ्गकएको अमधकति हद मभरको जग्गा प्राप्त गररने छै न ।  (क१) अमधकति हदभन्दा बढीको जग्गािा िोही लागेको भए िोहीको हक जमतको जग्गा नरिगरि मिलाइ छु टयाई बााँकी जग्गा नेपाल सरकारको स्वामित्विा आउनेछ ।

 छै ठौं सं िोधनद्वारा थप । 18 www.lawcommission.gov.np  (क२) िण्ड (क१) बिोशजि िोहीको हक छु ट्याउाँ दा सो जग्गा िोहीले स्वेच्छाले जोतभोग नगरे को भन्ने व्यहोरा अन्य कुराबाट प्रिाशणत हुन आएिा िोहीको लगत किा गरी त्यस्तो जग्गा नेपाल सरकारको नाििा कायि गरी ददनु पनेछ। (ि) त्यसरी प्राप्त गररएको जग्गा पररच्छे द ६ बिोशजि मबक्री ङ्गवतरणिा पाउने व्यशिलाई हस्तान्तरण नभएसम्ि साङ्गवक जग्गावालाले साङ्गवक बिोशजि नेपाल सरकारिा िालपोत मतनुन पने गरी भोग चलन गनन पाउने छ । १६. अमधकति हदभन्दा बढी जग्गा प्राप्त हुन आएिा गनेः (१) अंि पाई वा अपुताली परी वा िोलाले छोडी वा नरवेसी भै कुनै व्यशि वा मनजको पररवारलाई जग्गावालाको है मसयतले प्राप्त हुन आएको जग्गा र मनजको सो अशघ कुनै जग्गा भए सो सिेत मिलाउाँ दा दफा ७ िा तोङ्गकएको अमधकति हदभन्दा बढी भएिा मनजले सो प्राप्त भएको ३५ ददनमभर तोङ्गकए बिोशजिको फााँटवारी तोङ्गकएको अमधकारी छे उ दाशिल गनुनपछन । तर सम्बशन्धत व्यशिको मनवेदन परी म्याद बढाउनु पने दे शिएिा तोङ्गकएको अमधकारीले बढीिा ७ ददनसम्िको थप म्याद ददन सक्नेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि कसै को फााँटवारी दाशिल भएपमछ तोङ्गकएको अमधकारीले त्यस्तो जग्गावाला र जग्गाको सम्बन्धिा सिेत दफा १४ र दफा १५ बिोशजि कारबाही गनेछ । १७. बन्धकी साहू को थैली कपाली हुने : (१) कुनै जग्गा बन्धकी मलई भोग गरररहे को साहू ले दफा ७ बिोशजि सो जग्गा भोग गनन नपाउने भै असािीले ङ्गफतान पाउने भएिा सो ङ्गफतान पाउने भएको मिमतदे शि त्यस्तो साहू को बन्धकी थैली कपाली हुनेछ । (२) दुई वा सो भन्दा बढी जग्गावालाको जग्गा बन्धकी मलई भोग गरररहे का साहू ले दफा ७ बिोशजि त्यस्तो सबै जग्गा भोग गनन नपाउने भएिा मलितको मिमतको ङ्गहसाबले अशघल्लो असािीको जग्गा ङ्गफतान गनुन पने छ र त्यस्तोिा उपदफा (१) िा लेशिएको कुरा सिेत लागू हुनेछ ।

 आठौं सं िोधनद्वारा थप । 19 www.lawcommission.gov.np १८. दण्ड सजाय : (१) कसै ले दफा १३ वा दफा १६ बिोशजि दाशिल गनुनपने फााँटवारी दाशिल नगरे िा वा अधू रो फााँटवारी दाशिल गरे िा वा जानी जानी िुिा फााँटवारी दाशिल गरे िा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले सम्बशन्धत जग्गा जफत हुनेछ ।  तर– (क) भोग वा दृङ्गष्टबन्धकी जग्गाका हकिा साहू वा असािी कसै ले पमन फााँटवारी पेि गरे को रहे नछ भने तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले त्यसको जग्गािा साहू को परे को थैलीको कानूनी िान्यता लोप हुनेछ र त्यस्तो जग्गा सिेत जफत हुनेछ । (ि) तोङ्गकएको अमधकारीले सम्बशन्धत जग्गा जफत गनुन भन्दा अशघ जफत ङ्गकन हुन ु नपने भनी सम्बशन्धत व्यशिलाई सबुत प्रिाण सङ्गहतको स्पष्टीकरण ददने िौका ददनु पदनछ र सम्बशन्धत व्यशिले पेि गरे को सबुत प्रिाणको सिेत छानङ्गवन गरी तोङ्गकएको अमधकारीले सम्बशन्धत जग्गा जफत गने वा नगने मनणनय गने छ । (२) कसै ले दफा १५ बिोशजि जग्गा प्राप्त गररने काििा तोङ्गकएको अमधकारी वा मनजको तफनबाट काि गनन िङ्गटएको किनचारीलाई बाधा ङ्गवरोध गरे िा त्यस्तो बाधा ङ्गवरोध गने व्यशिलाई तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले रु. ५०,०००।– पचास हजाररुपैयााँसम्ि जररवाना वा ६ िहीनासम्ि कैद वा दुवै सजाय हुन सक्नेछ ।  (३) ... ... ... पररच्छे द–५ क्षमतपूमतन १९. क्षमतपूमतन ददइने : (१) दफा १५ बिोशजि प्राप्त गररएको जग्गाको सम्बन्धिा तोङ्गकएको दरले क्षमतपूमतनको रकि नेपाल सरकारले दफा २० को अमधनिा रही जग्गावालालाई ददनेछ । (२) जग्गावालाको हक अरूलाई हस्तान्तरण भएपमछ क्षमतपूमतनको अङ्कको सयकडा १० नगदिा १ विनमभर ददइनेछ र बााँकीको मनमित्त नेपाल सरकारबाट मनष्काशित ऋणपरहरू ददइनेछ । यी ऋणपरहरूिा वाङ्गि नक ३ प्रमतितिा नघट्ने र ५ प्रमतितिा

 दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  छै ठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज । 20 www.lawcommission.gov.np नबढ्ने गरी नेपाल सरकारले तोके बिोशजिको दरले व्याज ददइनेछ । ऋणपर मनष्काशित गररएको मिमतले १० विनको अवमधमभर ती ऋणहरूबाट नेपाल सरकारले तोकेको ितन बिोशजि ङ्गवकास योजनािा लगानी हुने पूाँजीको िेयर ङ्गकन्न सङ्गकनेछ ।  (३) उपदफा (२) बिोशजि ददइएको ऋणपर नेपाल सरकारिा बुिाउनु पने मडपोशजट वा जिानतको मनमित्त र कुनै स्विामसत साँगदठत सं स्थािा मधतो रािी उद्योगको मनमित्त ऋण मलनको लामग ग्राहृय हुनेछ र त्यस्तो ऋणपरको नािसारी तथा बेचङ्गविन हुन सक्नेछ । २०. भोग वा दृङ्गष्ट बन्धकीको जग्गाको क्षमतपूमतन : दफा १५ बिोशजि कुनै जग्गावालाबाट प्राप्त गररएको जग्गा अरू कसै ले भोग वा दृङ्गष्ट बन्धकीिा मलएको रहे छ भने दफा १९ बिोशजि पाउने क्षमतपूमतन सो भोग वा दृङ्गष्ट बन्धकीिा मलने साहू ले पाउनेछ । तर क्षमतपूमतनको रकि त्यस्तो साहू को थैली भन्दा बढी भएिा सो बढी भए जमत रकि असािीले पाउनेछ । घटी भएिा सो घटी भए जमत थैलीिा असािी उपर साहू ले दावा गनन पाउने छै न । पररच्छे द–६ जग्गाको मबक्री ङ्गवतरण  २१. जग्गाको ङ्गवक्री ङ्गवतरण : (१) यस ऐन बिोशजि प्राप्त भएको वा जफत भएको जग्गा जुन  गाउाँपामलका वा नगरपामलकाबाट प्राप्त भएको वा जफत भएको हो सोही गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाका स्थानीय व्यशिलाई तोङ्गकएको अमधकारीले तोङ्गकए बिोशजि मबक्री ङ्गवतरण गनेछ । यसरी मबक्री ङ्गवतरण गदान स्थानीय भूमिहीन व्यशििध्ये िुि किैया, दमलत, आददवासी र जनजातीलाई प्राथमिकता ददइनेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि मबक्री ङ्गवतरणिा पाएको जग्गा त्यस्तो व्यशिको नाििा जग्गावालाको है मसयतले दतान गररनेछ ।

 पङ्गहलो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ द्वारा सं िोमधत । 21 www.lawcommission.gov.np (३) उपदफा (१) बिोशजि जग्गा मबक्री ङ्गवतरण नभएसम्ि त्यस्तो जग्गा साङ्गवक जग्गावाला, िोही वा अन्य कुनै व्यशिलाई तोङ्गकएको अमधकारीले कुनै ितनिा किाउन ददन सक्नेछ  २१क. ..............  २१ि. जग्गाको दतान ङ्गकताब राख्ने : तोङ्गकएको अमधकारीले दफा २१ =.......... बिोशजि मबक्री ङ्गवतरण भएको जग्गा तोङ्गकए बिोशजि दतान ङ्गकताबिा दतान गरी त्यसको प्रमतमलङ्गप िाल अड्डािा वा िाल अड्डा नभएको शजल्लािा भूमि प्रिासन कायानलयिा पठाउनेछ र सो बिोशजि िाल अड्डा वा भूमि प्रिासन कायानलयले जग्गा दाशिल िारे ज गनुन पछन । २२. जग्गाको िोल मलने : (१) दफा २१ बिोशजि जग्गा मबक्री ङ्गवतरण हुाँदा जग्गा पाउने व्यशिले सो जग्गाको तोङ्गकएको दरले हुन आउने िोलको रकि तोङ्गकए बिोशजि एकिुष्ट वा ङ्गकस्तावन्दीिा तोङ्गकएको सिय सियिा तोङ्गकए बिोशजि नगदीिा बुिाउनु पनेछ । ङ्गकस्तावन्दीिा भुिानी गनेसाँग िोलको रकििा वाङ्गि नक सयकडा ५ का दरले भुिानी हुने अवमधको व्याज सिेत लगाई असुल गररनेछ । तर कसै ले बुिाउनु पने पुरै रकि वा एक वा सो भन्दा बढी ङ्गकस्ता वा त्यसको कुनै अंि सो ङ्गकस्ता बुिाउनु पने तोङ्गकएको म्याद अगावै कुनै सिय बुिाउन चाहे िा बुिाउन सक्नेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि असुल हुने रकिलाई तोङ्गकएको अमधकारीले .... बैंकिा एउटा छु िै िाता िोली तोङ्गकए बिोशजि जम्िा गराउनेछ । (३) कसै ले उपदफा (१) बिोशजि बुिाउनुपने कुनै ङ्गकस्ताको रकि म्यादमभर नबुिाई म्याद नाघेको १ िहीनासम्ि बुिाउन ल्याएिा तोङ्गकएको अमधकारीले सो ङ्गकस्ताको रकिको सयकडा १० ले जररवाना गरी ङ्गकस्ताको रकि जम्िा गराउनेछ ।

 पााँचौ सं िोधनद्वारा िारे ज ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत । 22 www.lawcommission.gov.np (४) कसै ले उपदफा (१) बिोशजि बुिाउनुपने कुनै ङ्गकस्ताको रकि म्याद नाघेको १ िहीनासम्ििा पमन नबुिाएिा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले सम्बशन्धत जग्गा र सो जग्गाको िोल वापत कुनै ङ्गकस्ता बुिाई सकेको भए सो रकि सिेत जफत गररनेछ ।  (५) ... ... ...  २३. जग्गा बेचमबिन गननिा प्रमतबन्धः दफा २१ बिोशजि जग्गा मबक्री ङ्गवतरण हुाँदा जग्गा पाउने व्यशिले दफा २२ बिोशजि बुिाउनु पने िोलको पूरा रकि च ुिा नगरे सम्ि वा जग्गा बाहली पाएको मिमतले दि विन नपुगेसम्ि जुन पमछल्लो हुन्छ, सो अवमधसम्ि सो जग्गा बेचमबिन गनन, कुनै ङ्गकमसिले कसै लाई हक छामड ददन, अंिबण्डा गनन र बैंक बाहे क अरू कसै लाई मधतो बन्धक ददन सिेत हुाँदैन । २४. दण्ड सजायः (१) दफा २१ बिोशजि जग्गा मबक्री ङ्गवतरण हुाँदा कसै ले िुिा ब्यहोरा दे िाई जग्गा प्राप्त गरे िा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले सो जग्गा जफत गररनेछ । (२) दफा २१ बिोशजि मबक्री ङ्गवतरण हुाँदा जग्गा पाउने कुनै व्यशिको दफा २३ िा लेशिएको कुनै कुरा उल्लं घन गरी सो जग्गा बेचमबिन गरे िा वा हक छाडी ददएिा वा अंिबण्डा गरे िा वा जग्गा वा त्यसको उब्जनी मधतो बन्धक रािे िा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले त्यस्तो लेनदे न बदर भै सम्बशन्धत जग्गा र जग्गा मलने व्यशिको परे को थैली सिेत जफत गररनेछ ।  (३) ... ... ...  २४क.िुिा व्यहोरा दे िाई वा मनयि ङ्गवरुि प्राप्त गरे को जग्गा जफत हुने: (१) यो ऐन बिोशजि जफत भएको वा नेपाल सरकारलाई प्राप्त भएको जग्गा कसै ले िुिा व्यहोरा दे िाई वा यस ऐन अन्तगनतको मनयि ङ्गवरुि मबक्री ङ्गवतरणिा पाएको छ भन्ने लागेिा नेपाल सरकारले कुनै अमधकृतद्वारा त्यस्तो जग्गाको सम्बन्धिा आवश्यक जााँचबुि गराउन सक्नेछ ।

 न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा थप । 23 www.lawcommission.gov.np (२) उपदफा (१) बिोशजि भएको जााँचबुिबाट कसै ले िुिा व्यहोरा दे िाई वा यस ऐन अन्तगनतको मनयि ङ्गवरुि कुनै जग्गा मबक्री ङ्गवतरणिा पाएको दे शिएिा नेपाल सरकारले त्यस्तो जग्गा जफत गरी तोङ्गकए बिोशजि पुनः मबक्री ङ्गवतरण गनन गराउन सक्नेछ । पररच्छे द–७ िोही सम्बन्धी व्यवस्था २५. िोहीको हक प्राप्त हुने अवस्था : (१) यो दफा प्रारम्भ भएको मिमतसम्ि कुनै जग्गावालाको जग्गा िोहीको है मसयतले किाई आएको व्यशिलाई सो जग्गािा यो पररच्छे द बिोशजिको िोहीको हक प्राप्त हुनेछ ।  ... ... ...  (२) उपदफा (१) िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन यो उपदफा प्रारम्भ भएपमछ दफा २६ को उपदफा (१) बिोशजि िोङ्गहयानी हक प्राप्त हुनेिा बाहे क कसै ले कुनै जग्गावालाको जग्गा कुनै ितनिा किाए बापत त्यस्तो व्यशिलाई सो जग्गािा िोङ्गहयानी हक प्राप्त हुने छै न । तर (१) यो उपदफा प्रारम्भ हुन ु अशघ कसै ले कुनै जग्गावालाको जग्गा िोङ्गहयानीिा किाई जग्गावाला र िोही बीचिा दोहोरो मलशित कबुमलयतनािा गरी त्यसको प्रिाशणत प्रमतमलङ्गप जग्गा रहे को  गाउाँ पामलका वा नगरपामलकािा दाशिल गरको रहे छ र सो जग्गाको िोहीले यो उपदफा प्रारम्भ भएको मिमतले छ िङ्गहनामभर त्यस्तो जग्गािा िोङ्गहयानी हक कायि गरी पाउन मनवेदन ददएिा तोङ्गकएको अमधकारीले दोहोरो मलशित कबुमलयतनािा लगायत आवश्यक अन्य प्रिाण बुशि मनवेदकलाई त्यस्तो जग्गािा िोङ्गहयानी हक कायि गराई ददन सक्नेछ ।

 दोस्रो सं िोधनद्वारा प्रमतबन्धात्िक वाक्यांि िारे ज ।  चौंथो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत । 24 www.lawcommission.gov.np (२) यो उपदफा प्रारम्भ हुन ु अशघ कुनै समिमत, कायानलय वा अदालतिा िोही सम्बन्धी कुनै िुद्दा परी मछन्न बााँकी रहे का िुद्दािा यस ऐनिा तत्काल कायि रहे को व्यवस्था बिोशजि िुद्दाको मनणनय गननलाई यस उपदफाले बाधा पुर्याएको िामनने छै न ।  (३) िोहीयानी लागेको जग्गा बाहे क तोङ्गकएको क्षेरको अरू कुनै जग्गावालाबाट भोगबन्धकीिा मलई साहू ले आफैंले किाएको रहे छ भने दफा ८ का अमधनिा रही त्यस्तो जग्गािा साहुले िोहीयानी हक प्राप्त गनेछ । दफा ८ िा तोङ्गकएको अमधकति हदभन्दा बढी हुने जमत िोहीयानी हक असािीकै कायि रहनेछ।  (४) उपदफा (१), (२) र (३) िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमनः– (क) कसै ले जग्गावालाबाट किाउन मलएको जग्गा आफ्नो वा आफ्नो पररवारको ििले नकिाई अरू कसै लाई किाउन ददएको रहे छ भने सो जग्गाका सम्बन्धिा सो िास किाउने व्यशिको बीचिा रही िाने व्यशिको सबै अमधकार सिाप्त हुनेछ । (ि) िोहीले प्राप्त गरे को िोहीयानी हक तोङ्गकएको दतान ङ्गकताबिा दतान गराई राख्नु पनेछ ।  (५) उपदफा (१), (२), (३) र (४) िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन दे हायको व्यशिलाई िोहीको हक प्राप्त हुनेछैनः– (क) घरबारीको जग्गा किाउने व्यशि, वा (ि) गैर नेपाली नागररक, वा (ग) नेपाल सरकारको स्वामित्व भएको जग्गा किाउने व्यशि, वा (घ) औद्योमगक व्यवसायको मनमित्त नेपाल सरकारले तोङ्गकददएको जग्गा किाउने व्यशि ।  २५क. ..........................

 दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  चौंथो सं िोधनद्वारा िारे ज । 25 www.lawcommission.gov.np २६. िोहीको हक र दाङ्गयत्व : (१) यस पररच्छे दको अन्य दफाहरूको अमधनिा रही िोहीले किाई आएको जग्गािा िोही सम्बन्धी मनजको हक अपुताली सम्बन्धी प्रचमलत कानून  बिोशजिको हकवालालाई प्राप्त हुनेछ ।  तर– (क) दफा २५ को उपदफा (४) को िण्ड (ि) बिोशजि दतान भएको िोङ्गहयानी हकको जग्गा िोहीले छाड्न चाहे िा िे तीको यािभन्दा किसे कि १ िङ्गहना अगावै तोङ्गकएको अमधकारी र जग्गावालालाई मलशित सू चना ददनुपदनछ र तोङ्गकएको अमधकारीले सम्बशन्धत  गाउाँ पामलका वा नगरपामलका सिेत बुिी सो छानङ्गवन गरी दतान ङ्गकताबिा सच्याएको सू चना िोहीले प्राप्त गरे पमछ िार जग्गा छाडेको िामननेछ । (ि) कुनै जग्गावालाले कुनै ङ्गकसानलाई आफ्नो जग्गा किाउन ददएिा त्यस्ता जग्गावालाले तोङ्गकएको अमधकारीलाई त्यसको सू चना १ िहीना मभर ददनु पछन र तोङ्गकएको अमधकारीले सम्बशन्धत जग्गावाला र िोहीलाई आवश्यक भए शिकाई बुिी दतान ङ्गकताबिा दतान गराउनु पदनछ । (ग) कुनै िोहीले जग्गा छाडी भागेिा वा बेपत्ता भएिा वा तोङ्गकए बिोशजि कूत नबुिाई िोङ्गहयानी हक सिाप्त भएिा सो कुराको जग्गावालाले मलशित सू चना तोङ्गकएको अमधकारी छे उ २५ ददनमभर ददनुपदनछ र तोङ्गकएको अमधकारीले सो कुरा जााँचबुि गरी दफा २५ को  उपदफा (४) को िण्ड (ि) बिोशजि दतान ङ्गकताबिा िोङ्गहयानी हक सिाप्त भएको व्यहोरा जनाई प्रिाशणत गरी राख्नु पनेछ । (२) िोहीले किाई रहे को जग्गा नरबेसी भै वा िोलाले छाडी बढी हुन आए त्यस्तो बढिा यो ऐनको अन्य दफाहरूको अमधनिा रही िोहीको हक मनजलाई प्राप्त हुनेछ ।

 आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत । 26 www.lawcommission.gov.np (३) िोहीले सम्बशन्धत जग्गाको िे तीको लामग आवश्यक आली धुरी, बार, पिानल, ढल, पुल, कुलो, इनार जस्ता कच्ची पक्की चीजहरू र कुरुवा छाप्रो सिेत बनाउन हुन्छ । तर िे तीलाई आवश्यक नभएको घर इत्यादद जग्गावालाको िन्जूरी नमलई बनाउन हुाँदैन । (४) िोहीले किाई आएको कुनै जग्गािा यस ऐन बिोशजि मनजको िोहीयानी हक टु ट्ने भएिा मनजले सो जग्गािा जोडेको अचल सम्पशत्त बाहे क अरू सम्पशत्त मनजको सो जग्गािा हक टु टेको ३० ददनमभर हटाउन पाउनेछ । तर गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाले तोकेको मबगो जग्गावालाले िोहीलाई ददन्छ भने जग्गाको स्थायी उन्नशत्तको मनमिशत्त बनेको कुनै चीज वस्तु हक टु ट्ने भएको जग्गाबाट हटाउन पाउने छै न । (५) िनामसव टु टफुट वा दै वी परी वा िोहीको साि्यनभन्दा बाङ्गहरको कारणबाट हे रफेर भएकोिा बाहे क िोहीले जग्गा छोड्दा मनजले जग्गा किाउन मलं दाको अवस्थाभन्दा मबग्रेको अवस्थािा जग्गा छोड्न हुाँदैन । (६) जग्गावाला र िोहीको बीच उब्जनी बालीको बााँडफााँड हुन ु अगावै आगािी विनको लामग चाङ्गहने बीउ िोहीले कटाई मलन पाउनेछ । यस प्रकार कटाइएको बीउ वापत जग्गावालाले िोहीसाँग व्याज मलन पाउनेछैन । (७) जग्गावालाले आफ्नो कुनै जग्गा बेच मबिन, दान दातव्य वा अंि बण्डा गदान सो सम्बन्धी मलितिा िोहीको नाि, थर, वतन र िोहीसाँग भएको ितन कबुमलयतको उल्लेि गनुनको साथै त्यस्तो ितन कबुमलयतको मलित भए सो मलितको प्रिाशणत नक्कल पमन त्यस्तो मलितसाथ नत्थी गनुनपछन । (८) कुनै जग्गा बे चमबिन, दान दातव्य वा अंि बण्डा भएकोिा सो सम्बन्धी मलित भएको १५ ददन मभर जग्गावालाले जुन व्यशिलाई सो जग्गा बेचमबिन, दान दातव्य वा अंि बण्डा गरी ददएको हो सो व्यशिको नाि, थर वतन िुलाई िोही र  गाउाँ पामलका वा नगरपामलकालाई सो कुराको सू चना ददनुपछन ।

 केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत । 27 www.lawcommission.gov.np  २६क.िोहीयानी हक िरीद मबक्री नहुनेः प्रचमलत नेपाल कानूनिा जेस ुकै लेशिएको भए तापमन िोहीयानी हक िरीद गनन वा दान दातव्यको रूपिा वा अरू ङ्गक मसिले हक छोडाई मलन पाइने छै न । सरकारी वा गैर सरकारी मबगो वा सजायिा मललाि मबक्री हुनेछैन । तर यो ऐन प्रारम्भ हुन ु भन्दा अगावै कुनै िोहीले जग्गावालाको स्वीकृमत मलई वा परापूव नदेशि पक्की घर बनाएको रहे छ भने सो घरबारीको जग्गा मबक्री गनन वा अन्य कुनै प्रकारले हक छोडी ददन सक्नेछ र त्यस्तो जग्गाका हकिा दफा ८ को अमधकति हद सम्बन्धी कुरा लागू हुने छै न ।  २६ि.जग्गावाला र िोहीलाई जग्गा बााँडफााँड गनन सक्ने :तोङ्गकएको अमधकारीले  दफा २६ग., २६घ., २६घ२ र २६ङ. को अधीनिा रही िोही लागेको जग्गा जग्गावाला र िोहीलाई बााँडफााँड गनन सक्नेछ ।  2६ग.जग्गावाला र िोहीले सं य ुि मनवेदन ददन सक्ने : (१) िोही लागेको जग्गाका जग्गावाला र िोही दुवैजनाले आपसी सहिमतद्वारा िोही लागेको जग्गा बााँडफााँड गरी मलन ददन चाहे िा वा त्यसरी आफूले मलन िञ्जुर गरे को जग्गा वापतको प्रचमलत दरभाउले हुने िूल्य बराबरको रकि मलई जग्गावाला वा िोही िध्ये कसै लाई पूरै जग्गा छाडी िोही लगत किा गनन चाहे िा सो कुराको सम्पूण न ङ्गववरण िुलाई आफूसाँग भएको प्रिाणहरू सं लग्न गरी तोङ्गकएको अमधकारी सिक्ष सं य ुि मनवेदन ददनु पनेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजिको कुनै मनवेदन पनन आएिा तोङ्गकएको अमधकारीले मनवेदन साथ सं लग्न प्रिाणहरू जााँचबुि गदान मनवेदकको िाग बिोशजि जग्गा बााँडफााँड गनन वा पूरै जग्गा जग्गावाला र िोही िध्ये कुनै एकजनाको नाउाँ िा कायि गनन िनामसव दे िेिा तदनुरूप जग्गा बााँडफााँड गररददन वा पूरै जग्गा एकजनाको नाउाँ िा कायि गरी िोहीको लगत सिेत किा गररददन सक्नेछ ।  २६घ. जग्गाधनी र िोहीबीच जग्गा बााँडफााँट गनुन पने: (१) दफा २६ग. को उपदफा (१) बिोशजि सं य ुि मनवेदनको लामग जग्गाधनी र िोही दुवै थरी आपसिा िन्जुर हुन नसकी जग्गाधनी

 दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  चौंथो सं िोधनद्वारा थप ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत । 28 www.lawcommission.gov.np वा िोहीिध्ये कुनै एक पक्षले मनवेदन ददएिा तोङ्गकएको अमधकारीले जग्गाधनी वा िोहीलाई शिकाई आवश्यक प्रिाण बुझ्नु पने भए सो सिेत बुिी असल किसल मिलाई बााँडफााँट गनुन पने जग्गाको क्षेरफल वा िूल्याङ्कनको आधारिा आधा-आधा हुने गरी जग्गा बााँडफााँट गरी िोही लगत किा गररददनु पनेछ। (२) उपदफा (१) बिोशजि िोही र जग्गाधनीबीच जग्गा बााँडफााँट गदान मनजी गुठीको हकिा जग्गाधनीको पूजानिा िार मनजी गुठी जनाई ददनु पनेछ।  २६घ१.मनवेदन ददनु पने: दफा २६ग. र २६घ. को प्रयोजनको लामग नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकािन गरी तोङ्गकददएको अवमधमभर मनवेदन ददनु पनेछ ।  २६घ२.जग्गा बााँडफााँड गरी ददने : दफा २६घ१ बिोशजिको म्यादमभर जग्गा बााँडफाड गनन जग्गावाला वा िोहीिध्ये कसै को पमन मनवेदन पनन नआएिा तोङ्गकएको अमधकारीले ७ नम्बर फााँटवारी र उपलब्ध भएसम्िका प्रिाणहरू बुिी िोही लागेको जग्गा यस ऐनका अन्य दफाहरूिा उशल्लशित व्यवस्थाको अधीनिा रही बााँडफााँड गरी ददनेछ ।  २६घ३. कारवाही टुिो लगाई सक्नु पने : िोही लागेको जग्गा यस ऐन बिोशजि जग्गावाला र िोही बीच बााँडफााँड गनन कारबाही तोङ्गकएको अमधकारीले  नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकािन गरी तोङ्गकददएको अवमधमभर टु िो लगाई सक्नु पनेछ ।  २६घ४. टोली िटाउन सक्ने : (१) दफा २६घ२ बिोशजि जग्गाधनी र िोङ्गहबीच मछटो छररतो रुपिा जग्गा बााँडफााँड गननको लामग तोङ्गकएको अमधकारीले ठोस कायनयोजना बनाई कायन सम्पादन गनुन पनेछ र सो कायन सम्पन्न गने प्रयोजनको मनमित्त आवश्यकता अनुसार आफ्नो शजल्लामभरको कुनै ठााँउिा टोली िटाई कायन सम्पादन गनेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि िङ्गटएको टोलीले जग्गा बााँडफााँड गने सम्बन्धिा अपनाउनु पने यस ऐनिा लेशिए दे शि बाहे क अन्य कायनङ्गवमध तोङ्गकए बिोशजि हुनेछ ।

 छै ठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  छै ठौं सं िोधनद्वारा थप । 29 www.lawcommission.gov.np  २६ङ. जग्गावाला र िोही िध्ये एकजनाको नाउाँ िा िार जग्गाको हक कायि गनन सक्नेः (१) यस ऐनको अन्यर दफाहरूिा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन दे हायका अवस्थािा तोङ्गकएको अमधकारीले िोही लागेको सम्पूण न जग्गा जग्गावाला वा िोही िध्ये कुनै एकजनाको नाउाँ िा कायि हुने मनणनय गनन सक्नेछ :– (क) जग्गावाला वा िोही िध्ये कुनै एकजनाले आफ्नो भागिा परे को जग्गाको प्रचमलत दरभाउले हुने िूल्य बराबरको रकि अको पक्षसाँग मलई आफ्नो भागिा परे को सम्पूण न जग्गा छोड्न िन्जूर गरे िा  त्यस्तो जग्गा मलन िन्जुर गने व्यशिको नाउाँ िा । (ि) जग्गावाला र िोहीलाई जग्गा बााँडफााँड गदान िहरी वा िहरोन्िुि क्षेरिा घर बनाउनको लामग तोङ्गकएको न्यूनति क्षेरफल भन्दा कि क्षेरफल जग्गा हुने भएिा सो ठाउाँ िा घर बनाउन कि जग्गा भएका वा जग्गा नै नभएका जग्गावाला वा िोहीलाई प्राथमिकता ददई मनजको नाउाँ िा । स्पष्टीकरण : यस िण्डको प्रयोजनको लामग कुनै जग्गा “िहरी क्षेर” वा “िहरोन्िुि क्षेर” को हो वा होइन भन्ने कुराको ङ्गववाद परे िा सो कुराको मनणनय दफा २६ज. बिोशजिको िूल्य मनधानरण समिमतले गनेछ । (ग) िोङ्गहयानी लागेको जग्गािा िोहीले घर बनाएको रहे छ भने जग्गाधनी र िोहीलाई जग्गा बााँडफााँड गदान जग्गाधनीलाई कि जग्गा पनन गएपमन सो घर र सो घरले चचेको जिीन र सो घरिा आउने जाने बाटोको लामग आवश्यक पने जग्गा िोहीको नाउाँ िा । (२) उपदफा (१) को िण्ड (ि) बिोशजि जग्गावाला र िोही िध्ये कुनै एकजनाको नाउाँ िा सम्पूण न जग्गा कायि हुने भएिा वा िण्ड (ग) बिोशजि िोहीको नाउाँ िा जग्गा कायि गदान जग्गाधनीको भागिा कि जग्गा पनन आएिा त्यसरी जग्गा नै कायि नगररएका वा कि जग्गा कायि भएका जग्गाधनी वा िोहीलाई मनजले पाउने जग्गाको प्रचमलत दरभाउले हुने िूल्य बराबरको रकि अको पक्षले ददनु पनेछ।

 चौंथो सं िोधनद्वारा थप ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन, २०५५ द्वारा सं िोमधत । 30 www.lawcommission.gov.np  (३) दफा १५ को प्रमतबन्धात्िक वाक्यांिको िण्ड (क१) बिोशजि िोहीको हक जमतको जग्गा िोहीको नाििा छु ट्याई नेपाल सरकारको स्वामित्विा आउने बााँकी जग्गा प्राङ्गवमधक रुपले ङ्गकत्ताकाट गनन नमिल्ने भएिा दफा २६ज। बिोशजिको समिमतले मनधानरण गरे को रकि राजस्व िातािा जम्िा गरे पमछ त्यस्तो जग्गा िोहीको नाििा एकलौटी कायि गररददनु पनेछ।  २६च. पुनरावेदन नलाग्ने : यस ऐनिा अन्यर जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन दफा २६ि., २६ग., २६घ., २६घ२ र २६ङ. बिोशजि तोङ्गकएको अमधकारीले गरे को मनणनय उपर कुनै अदालतिा पुनरावेदन लाग्ने छै न ।  २६छ.दाशिल िारे ज तथा िे स्ता मिलानको लामग पठाउनु पने : (१) तोङ्गकएको अमधकारीले यस ऐन बिोशजि जग्गावाला र िोहीलाई जग्गा बााँडफााँड गरे पमछ वा मनजहरूिध्ये कुनै एकजनाको नाउाँ िा िार सो जग्गाको हक कायि हुने मनणनय गरे पमछ दाशिल िारे ज तथा िे स्ता मिलानको लामग सो कुराको सम्पूण न ङ्गववरणहरू सम्बशन्धत कायानलयिा पठाउनु पनेछ। (२) उपदफा (१) बिोशजिको ङ्गववरणहरू प्राप्त भएपमछ त्यस्तो कायानलयले सिेत दाशिल िारे ज लगायत जो गनुन पने गरी त्यसको जानकारी ङ्गववरण पठाउने अमधकारीलाई ददनु पनेछ । (३) प्रचमलत कानूनिा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन उपदफा (२) बिोशजि दाशिल िारे ज लगायतका तत्सम्बन्धी अन्य कुनै कायन गदान प्रचमलत कानूनबिोशजि लाग्ने रशजिे िन लगायतको कुनै दस्तुर लाग्ने छै न ।  २६ज. िूल्य मनधानरण समिमत गठन हुने : (१) दफा २६ङ. बिोशजि जग्गाको िू ल्य मनधानरण गननको मनमित्त प्रत्येक शजल्लािा दे हाय बिोशजिको एक िूल्य मनधानरण समिमत रहनेछ:- (क) कायानलयको प्रिुि - सं योजक (ि) जग्गा रहे को स्थानीय तहको प्रिुि प्रिासकीय

 आठौं सं िोधनद्वारा थप ।  चौंथो सं िोधनद्वारा थप ।  पााँचौ सं िोधनद्वारा सं िोमधत । 31 www.lawcommission.gov.np अमधकृत वा मनजले तोकेको अमधकृत स्तरको प्रमतमनमध - सदस्य (ग) शजल्ला प्रिासन कायानलयको अमधकृत स्तरको किनचारी - सदस्य (घ) प्रमतमनमध, आन्तररक राजस्व कायानलय वा कोि तथा लेिा मनयन्रक कायानलय - सदस्य (ङ) नापी कायानलयको प्रिुि - सदस्य (च) कायानलयको वररष्ठ किनचारी - सदस्य-सशचव (२) उपदफा (१) बिोशजि समिमतको बैठक सम्बन्धी कायनङ्गवमध सो समिमत आफैंले मनधानरण गनेछ ।  २६ि.नेपाल सरकारले रकिको व्यवस्था गनन सक्ने :यस ऐन बिोशजि जग्गावाला र िोही बीच जग्गा बााँडफााँड भईसकेपमछ जग्गावाला र िोहीलाई एक अकानको भागिा परे को जग्गा िररद गनन प्रोत्साहन गनन नेपाल सरकारले आफैं वा कुनै ङ्गवत्तीय सं स्था िाफनत त्यस्ता व्यशिलाई आवश्यक रकिको व्यवस्था गनन सक्नेछ ।  २६ञ. सं य ुि जग्गाधनी कायि गने: कायानलयले जग्गाधनी र िोहीबीच जग्गाको बााँडफााँट गदान प्राङ्गवमधक कारणले मनधानररत िापदण्ड अनुसारको ङ्गकत्ताकाट गनन नमिल्ने भएिा सो जग्गाको हकिा िोही तथा जग्गाधनीको नाििा सं य ुि जग्गाधनी प्रिाणपूजान बनाउनु पनेछ ।  २७. ..........................  २८. ..........................  २९. िोहीयानी हकको सिामप्त : (१) दै वी परी वाली नास भएिा वा उब्जा हुन नसकेिा बाहे क िोहीले कूत बुिाएन भन्ने कुराको जग्गावालाले उजूर ददएिा तोङ्गकएको अमधकारीले त्यस्तो िोहीलाई मनष्कािन गने आदे ि ददन सक्नेछ ।  चौंथो सं िोधनद्वारा थप ।  आठौं सं िोधनद्वारा थप ।  चौंथो सं िोधनद्वारा िारे ज ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप भई दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।

32 www.lawcommission.gov.np (२) दे हायको कुनै अवस्था परी जग्गावालाले मनवेदन ददएिा शजल्ला अदालतले िोहीलाई जग्गाबाट मनष्कािन गने आदे ि जारी गनन सक्नेछः– (क) जानी बुिी जग्गाको िोल वा उब्जा घट्ने गरी कुनै काि गरे को वा िनामसव रे िदे ि नपुर्याएको कारणले जग्गाको िोल वा उब्जा घटे िा, वा (ि) आफ्नो काबू भन्दा बाङ्गहरको पररशस्थमतिा बाहे क १ विनसम्ि िे ती नगरे िा वा िे तीिा हे लचक्र्याइाँ गरे िा । (३) उपदफा (१) वा उपदफा (२) को िण्ड (ि) बिोशजिको अवस्थािा जग्गावालालाई िोहीबाट कूत सिेत भराई ददन सक्नेछ ।  २९क.िोहीलाई मनष्कािन गने हद म्याद : दफा २९ बिोशजि िोहीलाई मनष्कािन गनुन परे िा दे हायका म्यादमभर मनवेदन ददईसक्नुपछन । सो म्याद गुज्र ेपमछ मनवेदन लाग्न सक्दै नः– (क) दफा २९ को उपदफा (२) को िण्ड (क) िा उल्लेि भएको अवस्थािा सो िण्डिा तोङ्गकएको काि कुरा भए गरे को मिमतले ३५ ददन मभर, (ि) दफा २९ को उपदफा (२) को िण्ड (ि) िा उल्लेि भएको अवस्थािा सो िण्डिा लेशिएको काि कुरा भए गरे को मिमतले एक विन नाघेको ३५ ददनमभर । (ग) दफा २९ को उपदफा (१) िा उल्लेि भएको अवस्थािा दफा ३६ को उपदफा (२) िा तोङ्गकएको म्याद नाघेका मिमतले ३० ददन मभर । ३०. जग्गा, जग्गावाला र िोहीको लगत िडा गनेः (१) जग्गा, जग्गावाला र िोहीको लगत मलने र िोहीहरूलाई िोहीयानी हकको प्रिाणपर ददने व्यवस्था तोङ्गकए बिोशजि हुनेछ । तर यो दफा प्रारम्भ हुन ु भन्दा अशघ त्यस्तो लगत मलने र िोहीको हकको प्रिाणपर ददने सम्बन्धिा नेपाल सरकारबाट भए गरे को सबै काि कारबाही यसै दफा बिोशजि भए गरे को िामननेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजिको कािको मनमित्त नेपाल सरकारले वा नेपाल सरकारबाट अमधकार प्राप्त अमधकारीले प्रयोग गनन पाउने अमधकार र अपनाउन पने कायनङ्गवमध

 पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप भई दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत । 33 www.lawcommission.gov.np यो ऐन अन्तगनत बनेका मनयिहरूिा लेशिए जमत कुरािा सोही बिोशजि र नलेशिएकोिा जग्गा (नाप जााँच) ऐन, २०१९ अन्तगनतको तोङ्गकएको अमधकारी सरह हुनेछ । ३१.  ............  ३१क.िोहीयानीहकको प्रामप्त वा तेरो िेरो सम्बन्धी िुद्दाः (१) कुनै जग्गाका सम्बन्धिा यो पररच्छे द बिोशजिको िोहीयानी हकको प्रामप्त वा िोङ्गहयानी हकको तेरो िेरो सम्बन्धी पनन आएको िगडाको मनणनय तोङ्गकएको अमधकारीले गनेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि तोङ्गकएको अमधकारीले गरे को मनणनयानुसार कायि हुन आएको िोहीलाई जग्गा चलन गनन ददन सम्बशन्धत व्यशिलाई १५ ददनसम्िको म्याद ददइनेछ । ३२. दण्ड सजायः (१) जग्गावाला वा मनजको तफनबाट काि गने कुनै व्यशिलेः– (क) यो पररच्छे द बिोशजि अदालत वा गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाको आदे ि नभई अरू कुनै ङ्गकमसिले िोहीलाई मनजको भोग चलनको जग्गाबाट जवजनस्ती शिकेिा वा मनष्कािन गरे िा, वा (ि) जालसाजी गरी वा धोिा ददई वा अरू ङ्गकमसिबाट बेइिानी गरी िोहीलाई मनजको भोग चलनको जग्गाबाट हटाएिा त्यस्तो गने व्यशिलाई  तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले  रु. दि हजारसम्ि जररवाना =... ... ... हुनेछ । (२) अदालतले जग्गावालालाई उपदफा (१) अन्तगनत कसू रदार ठहराएिा जग्गावालाको नाउाँ िा दे हायको मनदे ि सिेत जारी गनुनपछनः– (क) िोहीलाई सो जग्गािा फेरी भोग चलन ददनु भनी, र  आठौं सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप भई दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत  दोस्रो सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।

34 www.lawcommission.gov.np (ि) जग्गावालाले गैर कानूनी तरीकाबाट िोहीलाई शिके वा मनष्कािन गरे वापत मनज िोहीको सो जग्गािा भोग चलन कायि गरे को अवस्थािा िान पाउने िोहीबोटी बिोशजि हजान ा ददनु भनी । (३) कसै ले दफा २६ को उपदफा (५), (७) वा (८) िा लेशिएको कुनै कुरा उल्लङ्घन गरे िा मनजलाई तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले  रु. पााँच हजारसम्ि जररवाना हुनेछ र सो उपदफा (५) उल्लङ्घन गने िोहीबाट अदालतले िनामसव दे िेको क्षमतपूमतन सिेत जग्गावालालाई भराउन सक्नेछ । (४) कसै ले दफा ३० अन्तगनत लगत तयार गने काि कारबाहीिा बाधा, ङ्गवरोध गरे िा वा यो ऐन वा यस ऐन अन्तगनतको मनयि वा आदे ि बिोशजि पालन गनुनपने कुनै कतनव्यको पालन नगरे िा मनजलाई  तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले रु. दि हजारदे शि  पच्चीस हजारसम्ि जररवाना .. ... ... हुनेछ ।  (५) दफा २६ को उपदफा (१) को प्रमतबन्धात्िक वाक्यांिको िण्ड (ि) र (ग) बिोशजि सू चना नददने जग्गावालालाई रु. पााँच हजारदे शि पच्चीस हजारसम्ि तथा दफा  २६क. को उल्लङ्घन गने िोहीलाई  रु. तीन हजारसम्ि जररवाना तोङ्गकएको अमधकारीले गनन सक्नेछ र सो िरीद मबक्री स्वतः बदर हुनेछ । पररच्छे द–८ कूतको व्यवस्था ३३. कूतको व्यवस्था : जग्गावालाले िोहीबाट जग्गाको िुख्य वाङ्गि नक उब्जनीको आमधभन्दा बढी हुनेगरी उब्जनीको भाग बााँडी मलन वा कूत ठे की मलन हुाँदैन । तर– (क) काठिाडौं उपत्यकािा जग्गा हुने जग्गावालाले िोहीबाट सो जग्गाको िुख्य वाङ्गि नक उब्जनीको मनम्नमलशित दर भन्दा बढी कूत ठे की मलन हुाँदैन ।

 दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा थप । 35 www.lawcommission.gov.np िे त पािो अवल रोपनी १ को १।३। ।१०।१ द्वयि रोपनी १ को १८।६ ।७।२ सीि रोपनी १ को १३। ।४।३ चाहार रोपनी १ को ८।५ ।२।७ (ि) यो दफा प्रारम्भ हुाँदा सो भन्दा घटी दरले उब्जनीको भाग बााँडी मलने वा कूत ठे की मलने गरी आएकोिा सोही घटी दर नै कायि हुनेछ । सो घटी दरिा बढाई जग्गावालाले िोहीबाट उब्जनीको भाग बााँडी मलन वा कूत ठे की मलन हुाँदैन ।  (ग) नेपाल सरकारले कुनै जग्गा वा तोङ्गकएको क्षेरको जग्गाको मनमित्त जग्गाको ङ्गकमसि र उब्जनीको आधारिा िूख्य वाङ्गि नक उब्जनीको औसत मनधानररत गरी सो औसतको आधारिा यस दफा बिोशजि िोहीले जग्गावालालाई बुिाउन पने िुख्य वाङ्गि नक उब्जनीको ५० प्रमतित कूत तोङ्गकददन सक्नेछ । सो बिोशजि कूत मनधानररत भएपमछ प्रत्येक विन सोही बिोशजि कूत मलने ददने गनुनपछन ।  स्पष्टीकरण :– यो दफाको तात्पयनको लामग जग्गाको ङ्गकमसिको आधारिा मलनु ददनु पने कूत यो ऐन र यस ऐन अन्तगनत बनेको मनयि अनुसार ददईने िोङ्गहयानी हकको प्रिाणपर वा जोताहाको अस्थायी मनस्सािा लेशिए बिोशजि हुनेछ, लेनदे न भैसकेकोिा बाहे क त्यस्तो कूत िूल ऐन प्रारम्भ भएकै मिमत दे शि ददने मलने गनुनपछन ।  ३४. ................... ३५. कूत मिन्हा ददने बारे ः कुनै विन िोहीले प्राकृमतक प्रकोप वा प्रमतकूलताले गदान वाली लगाउन सकेन वा फसल राम्रो हुन सकेन भने त्यसको सू चना यथासम्भव चााँडो जग्गावाला वा मनजको

 दोस्रो सं िोधनद्वारा थप ।  प्रथि सं िोधनद्वारा थप ।  चौंथो सं िोधनद्वारा िारे ज । 36 www.lawcommission.gov.np तफनबाट कूत बाली बुझ्ने व्यशिलाई ददनुपछन र जग्गावालाले पमन आवश्यक दे शिएजमत कूत मिन्हा ददनु पछन वा उब्जनीको अनुपातिा भाग बााँडी मलनुपछन ।  ३६. कूत बुिाउने सिय र तत्सम्बन्धी अरू व्यवस्था : (१) िोहीले बुिाउनु पने कूत जग्गावालालाई प्रत्येक साल तोङ्गकएको सियमभर बुिाई सक्नुपछन । तर उब्जनी बाली कटनी िडनी हुाँदाकै बित थला वा िररहानिै बााँडी मलने ितन भएकोिा जग्गावाला वा मनजको प्रमतमनमधलाई नरािी िोहीले उब्जनी बाली उठाउन हुाँदैन । पूव न सू चना ददं दा पमन जग्गावाला वा मनजको प्रमतमनमध नआए सम्बशन्धत गाउाँ पामलका वा नगरपामलकािा दरिास्त ददई सो गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाको कम्तीिा एकजना सदस्य र दुईजना सं मधयारहरूलाई साक्षी रािी मनस्सा गराई िोहीले जग्गावालाको भाग छु ट्याई आफ्नो शजम्िा राख्न सक्नेछ र यसरी छु ट्याएको भाग जग्गावालाले िञ्जुर गनुन पनेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि कूत बुिाउाँ दा जग्गावाला वा मनजका प्रमतमनमधले कबुमलयतिा उल्लेि भएको कूत बुिी नमलएिा िोहीले कूत बुिाउने म्याद नाघेको ३० ददनमभर दरिास्त साथ बुिाउनु पने कूत बजार भाउले नगदीिा पररणत गरी गाउाँ पामलका वा नगरपामलका वा शजल्ला िाल अड्डा वा भूमि प्रिासन कायानलयिा धरौटी राख्न सक्नेछ । तर आफूले बुिाउनुपने कूतको सकयडा ९० प्रमतित भन्दा कि हुनेगरी धरौटी दाशिल गरे को दे शिए िोहीले यस उपदफा बिोशजि कूत बुिाएको िामननेछैन र त्यस्तो भाउ वा अंकिा फरक पारी वा िुिा व्यहोरा दे िाई धरौटी रािे को दे शिए उपदफा (५) बिोशजि जग्गावालाबाट मलइने सयकडा २ प्रमतित धरौटी राख्ने िोहीबाट असुल गररनेछ । (३) उपदफा (२) बिोशजि िोहीले धरौटी राख्न आएिा धरौटी राख्ने  गाउाँ पामलका वा नगरपामलका वा िाल अड्डा वा भूमि प्रिासन कायानलयले सो धरौटी राख्न ल्याएको रकि धरौटीिा आम्दानी बााँधी सो रुपैयााँ बुझ्ने ७ ददन मभर जग्गावालाका नाउाँ िा सू चना जारी गनुनपछन । (४) उपदफा (३) बिोशजि सू चना पाएपमछ सो कूत बुझ्न नपने कुनै कारण छ भने जग्गावालाले बाटोको म्याद बाहे क १५ ददन मभर धरौटी राख्ने  गाउाँ पामलका वा

 दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  चौंथो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत । 37 www.lawcommission.gov.np नगरपामलका वा िाल अड्डा वा भूमि प्रिासन कायानलयिा आफैं गई वा प्रमतमनमध पठाई उजूर गनन सक्नेछ । उि म्याद मभर उजूर नगरे िा सो धरौटी रहे को कूत बुझ्न जग्गावाला िन्जुर भएको िामननेछ । (५) उपदफा (२) बिोशजि कूत धरौटी रहे को जनाउ पाएको वा िगडा परी अड्डाबाट अशन्ति मनणनय भएको मिमतले १ विन मभर सो धरौटी रुपैयााँ पाउाँ भनी जग्गावाला वा मनजको प्रमतमनमधले दरिास्त ददन आएिा धरौटी अङ्कको सयकडा २ दस्तूर मलई सो रुपैयााँ धरौटी राख्ने  गाउाँ पामलका वा नगरपामलका वा िाल अड्डा वा भूमि प्रिासन कायानलयले मनजलाई बुिाईददनुपछन । सो म्याद मभर सो बिोशजि दरिास्त नददएिा सो अवमध भुिान भएपमछ सो धरौटी स्वतः नेपाल सरकारको सं शचत कोििा जम्िा हुनेछ । (६) उपदफा (२) र (५) बिोशजि धरौटी अङ्कको सयकडा २ को दरले  गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाले दस्तुर मलएको रकि सोही गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाको कोििा आम्दानी बााँधी िचन गनन सक्नेछ ।  (७) िोहीले कुत वापत कायानलय वा स्थानीय तहिा धरौटीिा रािे को रकििा अदालत वा अन्य मनकायिा िुद्दा परे कोिा बाहे क जग्गाधनी आफैंले जानकारी मलई दुई विनमभर बुिी लैजानु पनेछ र सो अवमधमभर बुिी नलगेिा कायानलय वा सम्बशन्धत स्थानीय तहले सोही आमथनक विनमभर राजस्व िातािा सदर स्याहा गनुन पनेछ।  ३६क. कूत भराई िाग्ने हद म्याद : कूत बुिाउन म्याद नाघेको मिमतले ९० ददन वा यो दफा लागू भएको मिमतले ३५ ददन मभर जुन पमछ हुन्छ सो म्याद मभर जग्गावालाले िोहीबाट कूत भराई मलन नालेस ददनु पछन । सो म्याद गुज्र ेपमछ कूत भराईिाग्ने नालेस लाग्न सक्दै न ।

३७. अरू काि लगाउन वा रकि मलन नहुनेः जग्गावालाले उशचत िजुरी नददई िोहीलाई बेठ बेगारी इत्यादद कुनै ङ्गकमसिको काि लगाउन वा जग्गा किाउन ददए वापत कूत बाहे क अरू कुनै ङ्गकमसिको रकि मलन हुाँदैन ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत ।  आठौं सं िोधनद्वारा सं िोमधत।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप । 38 www.lawcommission.gov.np ३८. दण्ड सजायः (१) दफा ३३ वा ३५  ... ... ... को उल्लङ्घन गरी कुनै जग्गावालाले िोहीबाट कुनै रकि कलि उठाएको ठहरे िा तोङ्गकएको अमधकारीले सो उठाएको रकि िोहीलाई भराई ददई जग्गावालालाई ङ्गवगो बिोशजि जररवाना सिेत गनन सक्नेछ । (२) दफा ३४ को उल्लङ्घन गरी कुनै जग्गावालाले िोहीलाई रसीद नददएिा  तोङ्गकएको अमधकारी, अदालत वा गाउाँ पामलका वा नगरपामलका ले मनजलाई रु. ५००।– पााँचसयसम्ि जररवाना गनन सक्नेछ । (३) दफा ३७ को उल्लङ्घन गरी कुनै जग्गावालाले िोहीलाई कुनै काि लगाएको ठहरे िा गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाले स्थानीय दरले ददइने िजुरीको दोब्बर िजुरी सो जग्गावालाबाट िोहीलाई भराई ददनुपछन ।  (३क) दफा ३७ को उल्लङ्घन गरी कुनै जग्गावालाले िोहीबाट कुनै रकि कलि उठाएको ठहरे िा तोङ्गकएको अमधकारी, अदालत वा गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाले सो उठाएको रकि िोहीलाई भराई ददई जग्गावालालाई मबगो बिोशजि जररवाना सिेत गनन सक्नेछ । (४) िामथ उपदफाहरूिा लेशिए दे शि बाहे क यस पररच्छे दको उल्लङ्घन गरी अन्य कुनै काि कुरा गने व्यशिलाई  तोङ्गकएको अमधकारी, अदालत वा गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाले रु. १००।– एकसयसम्ि जररवाना गनन सक्नेछ । ३९. िोही सम्बन्धी पुरानो िुद्दाको ङ्गविेि व्यवस्थाः यो दफा प्रारम्भ हुन ु भन्दा अशघल्लो मिमतसम्ि जग्गावालाले आफ्नो जग्गा किाउने िोही वा ङ्गकसानसाँग वाली बााँकी वापत सो िोही वा ङ्गकसानलाई मनष्काशित गरी पाउाँ भन्ने सम्बन्धिा ङ्गवमभन्न अदालतिा दायर गरी मछन्न बााँकी रहे को िुद्दाको प्रचमलत नेपाल कानूनिा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन वाली बााँकी वापत अदालतले िोही वा ङ्गकसानलाई मनष्कािन गने आदे ि ददनु हुाँदैन । वाली बााँकी ठहरे िा सो बाली सम्बशन्धत िोही वा ङ्गकसानबाट जग्गावालालाई भराई ददनुपछन । त्यस्तो

 पङ्गहलो सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप । 39 www.lawcommission.gov.np बााँकी हो होइन भन्ने कुराको जााँचबुि गनन सम्बशन्धत अदालतले आवश्यक दे िेिा सरजिीन बुझ्न सक्नेछ ।  पररच्छे द–९ .......................  पररच्छे द–९क. ............................. पररच्छे द–१० अमधकारी र कायनङ्गवमध ५२. समिमतको गठन र अमधकारीहरूको मनयुिीः यो ऐनको उद्देश्य पूमतन गननको लामग नेपाल सरकारले आवश्यक अमधकारीहरूको मनयुशि र समिमतहरूको गठन गनन सक्नेछ ।  ५२क. जमिन उपलब्ध गराउनेः (१) नेपाल सरकारले भूमिहीन दमलतलाई एक पटकका लामग तोङ्गकए बिोशजि तीन बिन मभर जमिन उपलब्ध गराउनेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि उपलब्ध गराइएको जमिन नािसारी र अंिवण्डा बाहे क अन्य प्रङ्गक्रयाबाट कसै लाई पमन दि विनसम्ि हक हस्तान्तरण गनन पाइने छै न । (३) उपदफा (१) बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउने प्रयोजनको लामग नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकािन गरी आयोग, समिमत वा कायनदल गठन गनेछ । (४) उपदफा (३) बिोशजिको आयोग, समिमत वा कायनदल गठन सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोङ्गकए बिोशजि हुनेछ ।  ५२ि. भूमिहीन सुकुम्बासीलाई जग्गा उपलब्ध गराउने: (१) प्रचमलत कानूनिा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन भूमिहीन सुकुम्बासीलाई एकपटकका लामग नेपाल सरकारले उपदफा  आठौं सं िोधनद्वारा शिङ्गकएको ।  भूउपयोग ऐन, २०७६ िारा िारे ज ।  सातौं सं िोधनद्वारा थप । 40

www.lawcommission.gov.np (४) को अधीनिा रही मनजहरुले आबाद किोत गदै आएको स्थानिा वा नेपाल सरकारले उपयुि ठहर्याएको अन्य कुनै सरकारी जग्गािा तोङ्गकएको क्षेरफलको हदिा नबढ्ने गरी जग्गा उपलब्ध गराउनेछ। (२) भूमिहीन सुकुम्बासीलाई तोङ्गकएको क्षेरफलभन्दा बढी जग्गा आबाद वा किोत गरी आएको अवस्था रहे छ भने त्यसरी तोङ्गकएको क्षेरफलभन्दा बढीको जग्गा यस दफाको अधीनिा रही अन्य भूमिहीन सुकुम्बासीलाई उपलब्ध गराउन वा नेपाल सरकारले अन्य प्रयोजनको लामग उपयोग गनेछ । (३) यस दफा बिोशजि भूमिहीन सुकुम्बासीलाई उपलब्ध गराइएको जग्गा अंिवण्डा र अपुतालीको अवस्थािा बाहे क अन्य कुनै प्रङ्गक्रयाबाट दि विनसम्ि हस्तान्तरण गनन पाइने छै न र सो अवमध पश्चात् सिेत त्यस्तो जग्गा स्वामित्वङ्गवहीन हुने गरी कुनै व्यहोराले हक हस्तान्तरण गनन पाइने छै न। (४) यस दफािा अन्यर जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउाँ दा दे हायको जग्गा उपलब्ध गराइने छै न:- (क) धामिनक, सांस्कृमतक तथा सािररक िहत्वका क्षेरमभरका जग्गा, (ि) प्राकृमतक प्रकोप, ङ्गवपद् व्यवस्थापन र वातावरणीय सं रक्षणको दृङ्गष्टबाट सुरशक्षत गनन आवश्यक दे शिएको जग्गा, (ग) सावनजमनक जग्गा, नदी, िोला वा नहर ङ्गकनाराको जग्गा, जोशिियुि स्थानिा बसोबास गररएको जग्गा, राङ्गिय मनकुञ्ज वा सं रशक्षत क्षेरको जग्गा, हाल रूि मबरुवाले ढाङ्गकएको वनको जग्गा र सडक सीिामभरका जग्गा, (घ) नेपाल सरकार, प्रदे ि सरकार वा स्थानीय तहको प्रयोगको लामग आवश्यक रहे को जग्गा, र (ङ) अन्य तोङ्गकए बिोशजिका स्थानका जग्गा। (५) कुनै व्यशि वा मनजको पररवारलाई नेपाल सरकारले कुनै प्रकारले सरकारी जग्गा वा आवास उपलब्ध गराएको रहे छ भने त्यस्तो व्यशि वा पररवारलाई यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराइने छै न।

 आठौं सं िोधनद्वारा थप । 41 www.lawcommission.gov.np (६) यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउने प्रयोजनका लामग भूमिहीन सुकुम्बासीको पङ्गहचान गरी लगत मलने , जग्गा पङ्गहचान गने, स्थलगत अध्ययन गरी जग्गाको लगत मलने र प्रिाण सङ्कलन गरी मनजहरुलाई जग्गा उपलब्ध गराउने प्रयोजनको लामग नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकािन गरी एक आयोग गठन गनन सक्नेछ। (७) उपदफा (६) बिोशजि गठन हुने आयोगिा रहने अध्यक्ष तथा सदस्यहरु, आयोगको काि, कतनव्य र अमधकार तथा कायानवमध गठन हुाँदाका सियिा तोङ्गकए बिोशजि हुनेछ। (८) उपदफा (६) बिोशजि गठन हुने आयोगले यो ऐन प्रारम्भ हुन ुअशघ नेपाल सरकारको मनणनय बिोशजि गठन भएका ङ्गवमभन्न आयोग वा कायनदलले ङ्गवतरण गरे का जग्गाहरुको स्वामित्व वा दतान िे स्ता वा नक्सा प्रिाशणत लगायतका ङ्गवियिा दे शिएका सिस्याहरुको सिेत सिाधान गनेछ। (९) उपदफा (६) बिोशजिको आयोगको काि, कारबाहीलाई सहयोग, सिन्वय र सहजीकरण गनन नेपाल सरकारले आवश्यकता अनुसार शजल्लास्तरिा समिमत गठन गनन सक्नेछ। (१०) यस दफािा अन्यर जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन काठिाडौं उपत्यका लगायतका िहरी क्षेरिा भूमिहीन सुकुम्बासीहरुलाई आवश्यकता अनुसार नेपाल सरकारले तोके बिोशजि आवास उपलब्ध गराउन वा सािुदाङ्गयक बसोबासको व्यवस्था मिलाउन वा जग्गा ङ्गवकासको िाध्यिबाट जग्गा उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (११) यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउने सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोङ्गकए बिोशजि हुनेछ। स्पष्टीकरण : (क) यस दफाको प्रयोजनको लामग “भूमिहीन सुकुम्बासी” भन्नाले नेपाल राज्यमभर आफ्नो वा आफ्नो पररवारको स्वामित्विा जग्गा जमिन नभएको र आफ्नो वा आफ्नो पररवारको आय आजन , स्रोत वा प्रयासबाट जग्गाको प्रबन्ध गनन असिथन व्यशि सम्िनु पछन र सो िब्दले मनजप्रमत आशित पररवारका सदस्य सिेतलाई जनाउनेछ। (ि) यस दफा र दफा ५२ग. को प्रयोजनको लामग “पररवार” भन्नाले भूमिहीन सुकुम्बासी वा अव्यवशस्थत बसोबासीको पमत, पत्नी, बाबु, आिा र छोरा, छोरी सम्िनु पछन।

42 www.lawcommission.gov.np तर, सो िब्दले कानून बिोशजि अंिवण्डा गरी िानो छु ङ्गिई आ-आफ्नो पेिा व्यवसाय गरी बसे को पररवारको सदस्यलाई जनाउने छै न।  ५२ग.अव्यवशस्थत बसोबासीलाई व्यवस्थापन गने: (१) प्रचमलत कानूनिा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन यो दफा प्रारम्भ हुाँदाका बित ऐलानी वा अन्य सरकारी जग्गा वा अमभलेििा वन क्षेर जमनएको भए तापमन आवादीिा पररणत भएको जग्गािा कम्तीिा दि विन अशघदे शि आबाद किोत गररआएका अव्यवशस्थत बसोबासीलाई एकपटकका लामग नेपाल सरकारले मनजहरुले आबाद किोत गदै आएको स्थानिा तोङ्गकएको क्षेरफलको हदिा नबढ्ने गरी जग्गा उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (२) उपदफा (१) िा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन अव्यवशस्थत बसोबासीहरु दफा ५२ि. को उपदफा (४) िा उशल्लशित जग्गािा बसोबास गररआएका रहे छन् भने मनजहरुलाई त्यस्तो जग्गा उपलब्ध गराइने छै न। (३) उपदफा (१) बिोशजि अव्यवशस्थत बसोबासीलाई जग्गा उपलब्ध गराउाँ दा मनजको आमथनक अवस्था, बसोबासको शस्थमत, जग्गाको प्रकृमत, क्षेरफल, िूल्याङ्कन, आबाद किोतको अवमध र अन्यर जग्गा भए, नभएको लगायतका आधारिा तोङ्गकए बिोशजि वगीकरण गरी वगीकरण अनुसार तोङ्गकए बिोशजिको दस्तुर मलई जग्गाको स्वामित्व उपलब्ध गराउन सक्नेछ। (४) अव्यवशस्थत बसोबासीले तोङ्गकएको क्षेरफलभन्दा बढी जग्गािा आबाद किोत गररआएको अवस्था रहे छ भने त्यसरी तोङ्गकएको क्षेरफलभन्दा बढीको जग्गा नेपाल सरकारले अन्य प्रयोजनको लामग उपयोग गनन सक्नेछ। (५) यस दफा बिोशजि अव्यवशस्थत बसोबासीको लामग जग्गा उपलब्ध गराउाँ दा जग्गा सिाभनानको क्रििा बसोबास गरे का अव्यवशस्थत बसोबासीलाई मनजले भोगचलन गररआएको सरकारी जग्गािध्येबाट सिाभनानको सियिा सम्बशन्धत मनकायबाट उपलब्ध गराएको कागज प्रिाणिा उशल्लशित क्षेरफलिा नबढ्ने गरी जग्गा उपलब्ध गराउन सङ्गकनेछ।

 आठौं संशोधनद्वारा थप । 43 www.lawcommission.gov.np (६) यस दफा बिोशजि उपलब्ध गराइएको जग्गा अंिवण्डा र अपुतालीको अवस्थािा बाहे क अन्य कुनै पमन प्रङ्गक्रयाबाट दि विनसम्ि कुनै पमन व्यशिलाई हक हस्तान्तरण गनन पाइने छै न। (७) यस दफा बिोशजि कुनै अव्यवशस्थत बसोबासी वा मनजको पररवारलाई नेपाल सरकारले कुनै प्रकारले सरकारी जग्गा वा आवास उपलब्ध गराएको रहे छ भने त्यस्तो व्यशि वा पररवारलाई यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराइने छै न। (८) यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउने प्रयोजनका लामग अव्यवशस्थत बसोबासीको पङ्गहचान गरी लगत मलने , स्थलगत अध्ययन गरी प्रिाण सङ्कलन गरी जग्गा उपलब्ध गराउने सिेतको कायन दफा ५२ि. को उपदफा (६) बिोशजिको आयोगले गनेछ। (९) यस दफा बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउने सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोङ्गकए बिोशजि हुनेछ। स्पष्टीकरण: यस दफाको प्रयोजनको लामग,- (क) “अव्यवशस्थत बसोबासी” भन्नाले सरकारी ऐलानी, पती वा सरकारी अमभलेििा वन जमनएको भए तापमन लािो सियदे शि आबाद किोत गरी घर, टहरा बनाई बसोबास गरे का उपदफा (३) को आधारिा वगीकरण गररएका व्यशिलाई सम्िनु पछन र सो िब्दले मनजप्रमत आशित पररवारका सदस्य सिेतलाई जनाउनेछ। (ि) “ऐलानी जग्गा” भन्नाले सरकारका नाििा दतान भए वा नभएको, सरकारी अमभलेििा वन जमनएको भए तापमन लािो सियदे शि आबाद किोत गररआएको वा तत्कामलन सियिा आबाद किोत गनन ददएको जग्गालाई सम्िनु पछन।  ५२घ.दण्ड सजाय : दफा ५२ि. बिोशजि जग्गा उपलव्ध गराउाँ दा वा दफा ५२ग. बिोशजि अव्यवशस्थत बसोबासीलाई व्यवस्थापन गने क्रििा कुनै व्यशिले जग्गा प्राप्त गने उद्देश्यले दे हायको कायन गरे िा तोङ्गकएको अमधकारीले दे हाय बिोशजि सजाय गनन सक्नेछ:-

 आठौं संशोधनद्वारा थप । 44 www.lawcommission.gov.np (क) आफ्नो ङ्गववरण नददएको वा गलत ङ्गववरण वा अमभलेि पेि गरे को तर जग्गा र सं रचना प्राप्त गररनसकेको अवस्था भएिा पच्चीस हजार रुपैयााँसम्ि जररबाना। (ि) आफ्नो ङ्गववरण नददएको वा गलत ङ्गववरण वा अमभलेि पेि गरी जग्गा वा सं रचना प्राप्त गरे को कुरा प्रिाशणत हुन आएकोिा त्यस्तो जग्गा वा सं रचना जफत गरी एक लाि रुपैयााँसम्ि जररबाना वा एक विनसम्ि कैद वा दुवै सजाय। (ग) िुठो ङ्गववरण लेिी सजनमिन गने वा िुठो मसफाररस गनेलाई पच्चीस हजार रुपँ यासम्ि जररबाना,  ५२ङ. सिन्वय गने : दफा ५२ि. बिोशजि जग्गा उपलब्ध गराउाँ दा र दफा ५२ग. बिोशजि अव्यवशस्थत बसोबासीलाई व्यवस्थापन गदान नेपाल सरकारले प्रदे ि सरकार र स्थानीय तहसाँग सिन्वय गनेछ।  ५२च. जग्गाको स्वामित्व र भोग सम्बन्धिा सिस्या सिाधान गने : (१) यो दफा प्रारम्भ हुन ु अशघ नेपाल सरकारको मनणनय बिोशजि गठन भएको आयोगले सरकारी तथा सावनजमनक जग्गा सं रक्षण सम्बन्धिा ददएको सुिाव अनुसार रोक्का भएका जग्गाहरुको स्वामित्व र रोक्का फुकुवाको सम्बन्धिा छानमबन गरी त्यस्ता सिस्या सिाधानको लामग आवश्यक मसफाररि गनन िन्रालयले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकािन गरी समिमत वा कायनदल गठन गनन सक्नेछ। (२) उपदफा (१) बिोशजिको समिमत वा कायनदलले ददएको मसफाररिको आधारिा िन्रालयले सरकारी तथा सावनजमनक जग्गाको स्वामित्व र रोक्का सम्बन्धी ङ्गविय टुं गो लगाउनु पनेछ। (३) उपदफा (१) िा जुनसुकै कुरा ले शिएको भए तापमन नेपाल सरकारले उपयुि दे िेिा नेपाल सरकारका सम्बशन्धत मनकाय िाफनत उपदफा (१) बिोशजिका कायन गराउन सङ्गकनेछ।

 आठौं संशोधनद्वारा थप । 45 www.lawcommission.gov.np (४) उपदफा (१) बिोशजि गठन हुने समिमत वा कायनदलको गठन प्रङ्गक्रया तथा काि, कतनव्य र अमधकार र कायानवमध लगायतका व्यवस्था तोङ्गकए बिोशजि हुनेछन्। ५३. अमधकार र कायन प्रणालीः  (१) यो ऐन अन्तगनत कुनै िुद्दा िामिलाको कायनवाही तथा ङ्गकनारा गदान यो ऐन अन्तगनत अमधकार प्राप्त गाउाँ पामलका वा नगरपामलका, समिमत, अदालत वा अमधकारीले  ङ्गविेि अदालत ऐन, २०५९ बिोशजिको अशख्तयारी र कायन प्रणाली अपनाउनेछ ।  (२) यस ऐनको दफा ६, दफा ९, दफा ११, दफा १८, दफा २४, दफा ५१ र दफा ५९ बिोशजि सजाय हुने कसू र सम्बन्धी िुद्दा नेपाल सरकार वादी भै हे ररनेछ । (३) यो ऐन अन्तगनत तोङ्गकनु पने कुनै गाउाँ पामलका वा नगरपामलका, अड्डा, अदालत, समिमत वा अमधकारी नतोङ्गकएको कारणले कसै को नामलस, उजूर वा पुनरावेदन गने हदम्याद गुज्र ेिा त्यस्तो गाउाँ पामलका वा नगरपामलका, अड्डा, अदालत, समिमत वा अमधकारी तोङ्गकए पमछ सो मिमतले ३५ ददनसम्ि मनजको हदम्याद कायि रहे को िामननेछ । ५४. दायरी िुद्दा िामिला साने र दोहोयानई हे नेः यो दफा प्रारम्भ हुाँदाको मिमतसम्ि दे हायको ङ्गवियिा सवोच्च अदालत बाहे क अरू कुनै अड्डा वा अदालतिा दायर भै मछन्न बााँकी रहे को जमत िुद्दा यो दफा प्रारम्भ भएपमछ तोङ्गकएको अदालतिा सनेछ र सो अदालतबाट कारबाही र ङ्गकनारा हुनेछः– (क) िोहीयानी हकको तेरो िेरो, (ि) िोहीयानी हकको प्रामप्त वा मनष्कािन, (ग) कूत सम्बन्धी, (घ) अरूको नाउाँ बाट भोगेको जग्गा सम्बन्धी, (ङ) ङ्गकसान र िे तीहर िजदूर ऋणी भएको लेनदे न, र (च) िामथ लेशिएको िुद्दाबाट उठे को अरू िुद्दा ।

 दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत ।  गणतन्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून सं िोधन गने ऐन, २०६६ द्वारा सं िोमधत । 46 www.lawcommission.gov.np  ५५. पुनरावेदनः (१) यो दफा प्रारम्भ भएपमछ यो ऐनिा अन्यथा लेशिएकोिा बाहे क यो ऐन अन्तगनत शजल्ला अदालत वा तोङ्गकएको अमधकारी, समिमत वा सं स्थाले गरे को मनणनय उपर पैंतीस ददनमभर उच्च अदालतिा पुनरावेदन लाग्नेछ । (२) उपदफा (१) बिोशजि पुनरावेदन लाग्ने व्यवस्था हुन ु भन्दा पङ्गहले तत्काल प्रचमलत कानूनबिोशजि कुनै अदालत वा अमधकारी सिक्ष पुनरावेदन परी कारबाही चमलरहे को भए त्यसिा सो उपदफािा लेशिएको कुनै कुराले असर पाने छै न । ५६. घर जग्गामभर प्रवेि गने अमधकारः यो ऐन बिोशजि कुनै कुराको जााँचबुि गने प्रयोजनको मनमित्त सम्बशन्धत  गाउाँ पामलका वा नगरपामलका, अड्डा, समिमत वा अमधकारीले सम्बशन्धत जुनसुकै व्यशिको घर जग्गािा पूव नसूचना ददई प्रवेि गनन पाउनेछ । तर, त्यस्तो अमधकारीले कसै को घर जग्गािा प्रवेि गदान गाउाँ पामलका वा नगरपामलकाको १ जना सदस्यलाई साक्षी राख्नुपछन । ५७. अमधकार प्रत्यायोजन गनेः नेपाल सरकारले यो ऐन बिोशजि पाएको कुनै अमधकार सू शचत आदे िद्वारा कुनै अमधकारी वा समिमतलाई सुम्पन सक्नेछ ।  ५७क.कोटन फी र बक्सौनी नलाग्नेः प्रचमलत नेपाल कानूनिा जुनसुकै कुरा लेशिएको भए तापमन यो ऐन र यस ऐन अन्तगनत बनेका मनयिहरू अन्तगनत कुनै अदालत वा अमधकारी छे उ पनन आउने िोहीयानी हक र ऋण मनशश्चत गने सम्बशन्धत िुद्दा वा उजुरीिा कोटन फी नमलई कायनवाही ङ्गकनारा गररनेछ र यो ऐन र यस ऐन अन्तगनत बनेका मनयिहरू अन्तगनत पने िुद्दािा मिलापर गदान गराउाँ दा बक्सौनी लाग्ने छै न ।

पररच्छे द–११ ङ्गवङ्गवध  न्याय प्रिासन सुधार (चौंथौ सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा सं िोमधत (यो दफा दोस्रो सं िोधनद्वारा पमन सं िोधन भएको)।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप भइ दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत । 47 www.lawcommission.gov.np ५८. अरू दण्ड सजाय : (१) यो ऐनको अन्य दफािा अन्यथा लेशिएकोिा बाहे क यो ऐन वा यस ऐन अन्तगनतको मनयि वा आदे िको कुनै कुरा उल्लङ्घन गने वा यस ऐन अन्तगनत अमधकार प्राप्त कुनै व्यशि, गाउाँ पामलका वा नगरपामलका वा अमधकारीलाई कुनै िुट्ठा ङ्गववरण, सू चना वा उजुरी ददने व्यशिलाई तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले बढीिा रु. ५००।– पााँचसयसम्ि जररवाना हुनेछ ।  (२) ... ... ...  ५८क.िुट्ठा उजुरी गरे िा कोटन फी सरह जररवाना हुने : कुनै व्यशिले तोङ्गकएको अदालत वा तोङ्गकएको अमधकारी सिक्ष ददएको उजुरी िुट्ठा ठहरे िा त्यस्तो िुट्ठा उजुरी ददए वापत त्यस्तो उजुरी ददं दा मनजले ददनुपने कोटन फी सरहको अङ्क मनजलाई जररवाना हुनेछ ।  ५८ि.फैसलाको कायान्वयनः यस ऐन बिोशजि कुनै अदालत वा तोङ्गकएको अमधकारीले गरे को मनणनय अदालतबाट कायान्वयन नहुने अवस्थािा तोङ्गकएको अमधकारीले कायानशन्वत गनेछ ।  ५८ग. फस्योट हुन बााँकी मिमसल सम्बन्धिा : िोहीको हदबन्दी सम्बन्धी फस्योट हुन बााँकी मिमसलहरु यस ऐन बिोशजि फस्योट गनुन पनेछ।  ५९. िेती गने सम्बन्धिा नेपाल सरकारले मनदे िन ददन सक्ने : (१) नेपाल सरकारले आवश्यक सुङ्गवधा ददई सुशचत आदे िद्वारा कुनै क्षेरको जग्गािा कुनै िास वा िास जातका एक वा बढी वाली लगाई सोही सू चनािा मनधानरण गररएको ताररका र व्यवस्था सिेत अपनाई िे ती गने मनदे िन ददन सक्नेछ र सो मनदे िन बिोशजि िे ती गनुन सम्बशन्धत जग्गावाला र िोहीको कतनव्य हुनेछ ।

 न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा िारे ज ।  पङ्गहलो सं िोधनद्वारा थप ।  दोस्रो सं िोधनद्वारा सं िोमधत ।  न्याय प्रिासन सुधार (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०४३ द्वारा थप ।  आठौं सं िोधनद्वारा थप । 48 www.lawcommission.gov.np (२) उपदफा (१) बिोशजि ददइएको मनदे िन बिोशजि कसै ले िे ती नगरे िा तोङ्गकएको अमधकारीको आदे िले मनज जग्गावाला भए मनजको सम्बशन्धत बाली जफत गनन सङ्गकनेछ र िोही भए मनजलाई सम्बशन्धत जग्गाबाट मनष्काशित गररनेछ ।  ५९क. सावनजमनक प्रकृमतको जग्गा प्रयोग गनन सङ्गकने : सरकारी ङ्गवद्यालय, सरकारी स्वास््य केन्द्र वा अस्पतालको वा सरकारी प्रयोजनको लामग जग्गा आवश्यक भई त्यस्तो स्थानिा सरकारी जग्गा नरहे को वा भए पमन प्रयोग गनन उपयुि नरहे को कारण त्यस्तो स्थानिा रहे को सावनजमनक प्रकृमतको जग्गा प्रयोग गनन उपयुि र आवश्यक हुने दे शिएिा नेपाल सरकारको स्वीकृमत मलएर प्रयोग गनन सङ्गकनेछ।  ५९ि. बचत रकि ङ्गफतान गनुन पने : (१) कुनै व्यशिले अमनवायन बचतको रकि ङ्गफतान मलन चाहे िा यो दफा प्रारम्भ भएको मिमतले एक विनमभर सोको प्रिाण सङ्गहत कायानलयिा मनवेदन ददनु पनेछ। (२) उपदफा (१) बिोशजि मनवेदन पनन आएिा कायानलयले आवश्यक जााँचबुि गरी प्रचमलत कानून बिोशजि नेपाल सरकारबाट मनकासा मलई मनवेदकलाई बचत रकि ङ्गफतान गनुन पनेछ। (३) उपदफा (१) बिोशजिको म्यादमभर मनवेदन पनन नआएिा यस ऐन बिोशजि अमनवायन बचतको रुपिा जम्िा भएको रकि कायानलयले राजस्व िातािा दाशिल गनुन पनेछ। ६०.  गाउाँपामलका वा नगरपामलकालाई सू चना ददनुपनेः कृङ्गि सम्बन्धी कािको लामग ङ्गकसानलाई ददइने रु. ५०।– पचासभन्दा िामथको नगदी वा रु. ५०।– पचासभन्दा बढी िोल पने शजन्सी ऋण ददं दा मलं दा सो कुराको सू चना गाउाँ पामलका वा नगरपामलकालाई ददनुपछन । तर यस ऐन बिोशजि तोङ्गकएको समिमत वा अमधकारी वा सहकारी बैङ्क वा सहकारी सं स्थाले ऋण ददं दा सो बिोशजि सू चना नददएपमन हुन्छ ।

 आठौं सं िोधनद्वारा थप ।  केही नेपाल ऐन सं िोधन गने ऐन २०७२ िारा सं िोमधत । 49 www.lawcommission.gov.np ६१. मनयि बनाउने अमधकारः यो ऐनको उद्देश्य पूमतन गननको लामग नेपाल सरकारले मनयि बनाउन सक्नेछ । ६२. बाधा अड्काउ फुकाउने अमधकार :(१) यो ऐन कायानशन्वत गनन कुनै बाधा अड्काउ परे िा सो फुकाउन यस ऐनको पररमधमभर रही नेपाल सरकारले नेपाल राजपरिा सू चना प्रकाशित गरी चाङ्गहंदो आदे ि मनकाल्न सक्नेछ र त्यस्तो आदे ि यसै ऐनिा परे को सरह िामननेछ । (२) उपदफा (१) अन्तगनत मनकामलएको प्रत्येक आदे िको प्रमतमलङ्गपलाई  व्यवस्थाङ्गपका–सं सदको अमधवेिन तत्काल चालू रहे को भए सोही अमधवेिनिा एक हप्तामभर र चालू नरहे को भए त्यसपमछ आउने अमधवेिनिा एक हप्तामभर टे व ुल गररनेछ । ६३. बाशिएिा गने : यो ऐनिा र यस अन्तगनत बनेका मनयिहरूिा लेशिएकोिा सोही बिोशजि र अरूिा प्रचमलत नेपाल कानूनबिोशजि हुनेछ । ६४. िारे जी : दे हायको नेपाल कानून िारे ज गररएकोछः– (१) जग्गा र जग्गा किाउनेको लगत िडा गने ऐन, २०१३, (२) भूमि सम्बन्धी ऐन, २०१४ सिय सियिा त्यसिा भएको सं िोधन र भूमि सम्बन्धी मनयिहरु २०१७, र  गणतन्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून सं िोधन गने ऐन, २०६६ द्वारा सं िोमधत । द्रष्टव्य :– (क) ऐन लागू भएको मिमत र स्थान :– १. भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द ३, ४, ५, ६ र ९ मिमत २०२१।८।५, मिमत २०२२।८।१ र मिमत २०२३।८।२९ को सूचनाद्वारा प्रारम्भ तथा सोही ऐनको पररच्छे द –२ मिमत २०२४।१२।१९ को सूचनाद्वारा (१) काठिाडौं (२) लमलतपुर (३) भिपुर (४) बारा (५) पसान (६) रौतहट (७) बददनया (८) कैलाली र (९) िापा शजल्लाहरूिा प्रारम्भ । २. मिमत २०२६।८।३० को सूचनाद्वारा (१) कञ्चनपुर (२) बााँके (३) नवलपरासी र (४) सलानही शजल्लाहरूिा प्रारम्भ । ३. मिमत २०२७।५।२९ को सूचनाद्वारा (१) िोरड्ड (२) सुनसरी (३) मसराहा (४) धनुिा र (५) िहोत्तरी शजल्लाहरूिा प्रारम्भ ।

50 www.lawcommission.gov.np (३) कृङ्गि सम्बन्धी (नयााँ व्यवस्था) ऐन, २०१९ । ४. मिमत २०२९।५।२० को सूचनाद्वारा (१) शचतौन (२) रुपन्दे ही (३) कङ्गपलवस्तु (४) सप्तरी र (५) दाङ शजल्लाहरूिा प्रारम्भ । ५. मिमत २०३१।४।२५ को सूचनाद्वारा (१) इलाि (२) उदयपुर (३) मसन्धुली र (४) सुिेत शजल्लाहरूिा प्रारम्भ । ६. मिमत २०३०।६।२९ को सूचनाद्वारा आमथनक विन २०३१।०३२ को बालीदे शि ८ शजल्लाहरूिा कूत दर कायि भएको सूचना । ७. मिमत २०३५।४।२ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द –२ पााँचथर, धनकुटा, रािेछाप, तनहुाँ र िुस्ताङ शजल्लाहरूिा मिमत २०३५।४।१ दे शि प्रारम्भ । ८. मिमत २०३५।११।२८ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बशन्ध ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ डडेलधुरा, तेह्रथुि, काभे ्रपलाञ्चोक, धाददङ र म्याग्दी शजल्लाहरूिा मिमत २०३६।१।१ दे शि प्रारम्भ । ९. मिमत २०३६।८।१५ को सूचनाद्वारा िकवानपुर, नुवाकोट र कास्की शजल्लाहरूिा भूमि सम्बन्धी ऐनको पररच्छे द–२ प्रारम्भ । १०. मिमत २०३८।५।१ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐनको पररच्छे द–२ रसुवा शजल्लािा प्रारम्भ । ११. मिमत २०४०।४।१ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ सल्यान, वाग्लुि र भोजपुर शजल्लाहरूिा तुरुन्त प्रारम्भ । १२. मिमत २०४१।४।१ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ गोरिा, गुल्िी र स्याङ्जा शजल्लाहरूिा तुरुन्त प्रारम्भ । १३. मिमत २०४३।४।६ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ को दफा ३ पवनत, अघानिााँची र दाचलुन ा शजल्लाहरूिा मिमत २०४३।४।१ दे शि प्रारम्भ । १४. मिमत २०४५।२।३ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ को दफा ३ लिजुि र िोटाि शजल्लाहरूिा २०४५ साल िावण १ गतेदेशि प्रारम्भ । १५. मिमत २०५१।४।१ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ वाजुरा र दै लेि शजल्लािा सोही मिमतदे शि प्रारम्भ हुने गरी तोङ्गकएको । १६. मिमत २०५२।५।१ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ सं िुवासभा शजल्लािा सोही मिमतदे शि प्रारम्भ हुने गरी तोङ्गकएको। १७. मिमत २०५३।७।१ को सूचनाद्वारा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को पररच्छे द–२ सोलुिुम्बु शजल्लािा सोही मिमतदे शि प्रारम्भ हुने गरी तोङ्गकएको।

51 www.lawcommission.gov.np (ि) रूपान्तरण:– (१) भूमि सम्बन्धी (चौंथो सं िोधन) ऐन, २०५३ द्वारा रूपान्तर भएका िब्दहरूः– (क) “पञ्चायत” वा “स्थानीय पञ्चायत” को सिा “गाउाँ ङ्गवकास समिमत” वा “नगरपामलका” । (ि) “नगर पञ्चायत” को सिा “नगरपामलका” । (२) केही नेपाल कानून सं िोधन गने ऐन, २०६३ द्वारा रूपान्तर भएका िब्दहरूः– “िी ५ को सरकार” को सिा “नेपाल सरकार” । 52