Parliamentary White Paper 27 (2019-2020): Food retail and competition — the battle for customers

3.1.3 Bonusprogram .............................. 45 1 Innleiing og samandrag ............. 9 3.1.4 Daglegvaregrupperingane sine

1.1 Samandrag ..................................... 10 eigarskap i verdikjeda for

1.2 Om utarbeidinga av meldinga ...... 12 daglegvarer ..................................... 46

1.3 Avgrensing av innhaldet 3.1.5 Marknadskonsentrasjon ............... 48 i meldinga ........................................ 13 3.2 Mathandel på nett .......................... 50

1.4 Om innhaldet i meldinga ............... 14 3.3 Grossistleddet ............................... 53

1.5 Tiltak for å bidra til betre 3.3.1 Grossist- og distribusjons- konkurranse i verdikjeda for marknaden i daglegvare- daglegvarer ..................................... 14 marknaden ..................................... 53

1.6 Kva koronautbrotet har å seie for 3.3.2 Asko Norge AS ............................... 54 verdikjeda for daglegvarer ............ 15 3.3.3 Coop Norge SA .............................. 55

1.6.1 Matvareforsyning ........................... 17 3.3.4 Rema Distribusjon AS ................... 55

3.3.5 Marknadskonsentrasjon ............... 55 2 Den norske verdikjeda for 3.4 Leverandørleddet .......................... 55 daglegvarer ................................... 20 3.4.1 Marknadskonsentrasjon ............... 59

2.1 Verdikjeda for daglegvarer ........... 20 3.5 Eigne merkevarer ......................... 62

2.2 Historisk utvikling og 3.6 Tilgrensande marknader .............. 63 utviklingstrendar ........................... 21 3.6.1 Grensehandel ................................. 64

2.3 Kort om utviklinga i total- 3.6.2 Servicehandel ................................. 65 marknaden for mat og drikke ....... 22 3.6.3 Storhushald .................................... 67

2.4 Verdikjeda for daglegvarer si 3.6.4 Andre tilgrensande marknader .... 69 betyding for sysselsetjing og 3.7 Primærleddet ................................. 71 verdiskaping i norsk økonomi ..... 23

2.5 Forbrukarane sine val av moglege Del II Daglegvare og konkurranse ..... 75 salskanalar ..................................... 24

2.5.1 Distriktsbutikkar og 4 Konkurranseforholda i Merkur-programmet ..................... 25 verdikjeda for daglegvarer ...... 77

2.6 Butikktettleik .................................. 25 4.1 Innleiing .......................................... 77

2.6.1 Utvikling i talet på butikkar .......... 25 4.2 Kampen om kundane .................... 78

2.6.2 Butikktettleik i dei nordiske 4.3 Lokal og nasjonal konkurranse .... 78 landa ................................................ 26 4.4 Marginar og lønnsemd .................. 79

2.7 Utvikling og lansering av nye 4.5 Kjøparmakt .................................... 80 daglegvarer ..................................... 27 4.6 Reguleringar som påverkar

2.8 Ein berekraftig konkurranseforholda i verdikjeda daglegvaremarknad ...................... 28 for daglegvarer ............................... 81

2.9 Folkehelse ....................................... 29 4.6.1 Importvern og marknads-

2.10 Prisar og utval i reguleringar i landbruks- daglegvaremarknaden ................... 29 sektoren .......................................... 81

2.10.1 Matvareprisar ................................. 29 4.6.2 Primærnæringsunntaket i

2.10.2 Utvalet i norske konkurranselova ............................ 82 daglegvarebutikkar ........................ 33 4.7 Etableringshindringar ................... 82

2.10.3 Moglege årsaker til høge norske 4.7.1 Etableringshindringar i verdikjeda matprisar og avgrensa utval .......... 35 for daglegvarer .............................. 82

4.7.2 Forsøk på etablering i Noreg ....... 83 3 Aktørane i verdikjeda for 4.8 Potensiell konkurranse ................. 85 daglegvarer .................................. 40 4.9 Konkurranselova ........................... 85

3.1 Detaljistleddet ................................ 40 4.9.1 Innleiing .......................................... 85

3.1.1 Organiseringsform ........................ 41

4.9.2 Forbodet mot konkurranse- 5.3.6 Behovet for ei regulering av avgrensande avtalar mellom tilgang på grossistverksemd ......... 120 føretak ............................................. 86 5.3.7 Oppsummering .............................. 120

4.9.3 Forbodet mot misbruk av 5.4 Konkurranse frå tilgrensande dominerande stilling ...................... 86 marknader ...................................... 121

4.9.4 Kontroll med føretaks- 5.4.1 Innleiing .......................................... 121 samanslutningar ............................. 87 5.4.2 Servicehandel, servering og andre

4.9.5 Andre føresegner i tilgrensande marknader ................ 122 konkurranselova ............................. 88 5.4.3 Konkurranse og sal av alkohol .... 123

4.10 Handheving av konkurranselova .. 90 5.4.4 Regulering av opningstider ......... 124

4.10.1 Konkurransetilsynet sitt arbeid 5.4.5 Storhushald og offentlege med daglegvaremarknaden .......... 91 anskaffingar .................................... 125

4.11 Satsing på daglegvare i 5.4.6 Oppsummering .............................. 126 Konkurransetilsynet ...................... 92 5.5 Konkurranse om butikklokale ...... 127

4.12 Marknadsmakt i fleire marknader 5.5.1 Innleiing .......................................... 127 i verdikjeda ...................................... 93 5.5.2 Kva tilgang på gode lokale har å

4.13 Oppsummering ............................... 93 seie for konkurransen .................. 127

5.5.3 Konkurranse om butikk- 5 Særlege forhold i verdikjeda lokale mellom daglegvare- for daglegvarer ............................. 95 grupperingane ............................... 128

5.1 Vertikale bindingar ....................... 95 5.5.4 Regulering av tilgang til

5.1.1 Vertikal integrasjon og eigedom .......................................... 129 eksklusivitetsavtalar ...................... 96 5.5.5 Oppsummering .............................. 132

5.1.2 Eigne merkevarer ......................... 97

5.1.3 Franchise ....................................... 100 Del III Ei daglegvareverdikjede for

5.1.4 Forhandlingar ................................ 101 framtida ......................................... 133

5.1.5 Lov om god handelsskikk i dagligvarekjeden ........................... 102 6 Framtidas

5.1.6 Oppsummering .............................. 105 daglegvaremarknad .................. 135

5.2 Skilnader i innkjøpsprisar ............. 105 6.1 Innleiing .......................................... 135

5.2.1 Innleiing .......................................... 105 6.2 Forbrukartrendar .......................... 136

5.2.2 Kartlegging av innkjøpsprisane 6.3 Bransjegliding ................................ 137 i daglegvaremarknaden ................ 106 6.4 Netthandel ...................................... 137

5.2.3 Konkurranseavgrensande 6.5 Automatisering og digitalisering verknader av skilnader i verdikjeda for daglegvarer .......... 139 i innkjøpsprisar .............................. 108 6.5.1 Stordata ........................................... 140

5.2.4 Årsaker til skilnader 6.5.2 Kunstig intelligens og i innkjøpsprisar ............................... 109 prisalgoritmar ................................. 141

5.2.5 Restriksjonar på skilnader 6.5.3 Teknologibaserte innovasjonar i i innkjøpsprisar .............................. 111 daglegvaremarknaden ................... 142

5.2.6 Oppsummering ............................... 114 6.6 Moglege framtidige konkurranse-

5.3 Tilgang til grossist- og utfordringar .................................... 142 distribusjonstenester ..................... 115 6.6.1 Internasjonale og nasjonale

5.3.1 Innleiing .......................................... 115 samarbeid ...................................... 143

5.3.2 Stordriftsfordelar i 6.6.2 Prisalgoritmar og kunstig grossistverksemd ........................... 115 intelligens ....................................... 145

5.3.3 Effektivitet i distribusjon ............... 117 6.6.3 Oppkjøp av innovative potensielle

5.3.4 Moglege utestengjande verknader konkurrentar .................................. 146 av at kjedene integrerer grossist- 6.7 Oppsummering .............................. 147 og distribusjonstenester ............... 118

5.3.5 Konkurranselova og innkjøps- 7 Økonomiske og administrative og distribusjonssamarbeid ............ 119 konsekvensar ............................... 148 Meld. St. 27 (2019 – 2020) Melding til Stortinget Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Tilråding frå Nærings- og fiskeridepartementet 19. juni 2020, godkjend i statsråd same dagen. (Regjeringa Solberg) Del I Daglegvaremarknaden – ein marknad for alle 2019–2020 Meld. St. 27 9 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 1 Innleiing og samandrag Få marknader har like mykje å seie for folk flest mellom anna fusjonskontrollen i daglegvare- som daglegvaremarknaden. Ein velfungerande marknaden styrkta, ved at Konkurransetilsynet daglegvaremarknad er kjenneteikna av at forbru- påla alle daglegvaregrupperingane opplysnings- karane kan gjere informerte val. Dette inneber plikt om alle fusjonar og oppkjøp som ikkje er god tilgang til eit breitt utval av daglegvarer av meldepliktige etter konkurranselova. I november god kvalitet i ulike priskategoriar. 2018 bad regjeringa Konkurransetilsynet om å Den norske daglegvaremarknaden har utfor- styrkje handhevinga av konkurranselova i dag- dringar. Noreg har høgare prisar og mindre vareut- legvaremarknaden, og løyving til Konkurransetil- val i daglegvarehandelen enn nabolanda våre. synet blei styrkt både i 2019 og 2020 for dette for- Dette er det fleire årsaker til, mellom anna geo- målet. Dette er eit målretta tiltak mot åtferd som grafi, spreidd befolkning, klima, rammevilkår, som reduserer konkurransen i marknaden. I desem- til dømes landbrukspolitikken, og ein utfordrande ber 2019 fremja regjeringa forslag til lov om god konkurransesituasjon. Det er få aktørar i markna- handelsskikk, som blei vedteke mars 2020. den og få nye aktørar etablerer seg. Samstundes Konkurranse mellom føretak gjer at dei blir har virusutbrotet som skjedde tidleg i 2020 vist at meir effektive, og prisane til kundane lågare. matforsyninga i Noreg er robust og fleksibel. Dette fører til meir effektiv ressursutnytting og Regjeringa har lenge hatt stor merksemd om auka verdiskaping. Det er positivt for både kun- forholda i verdikjeda for daglegvarer, og har sett dane og samfunnet. Korleis konkurransen i verdi- i verk fleire tiltak som skal bidra til å styrkje kon- kjeda for daglegvarer fungerer, har difor mykje å kurransen i daglegvaremarknaden. I 2016 blei seie for forbrukarane. Figur 1.1 Foto: Colorbox. 10 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Regjeringa ynskjer betre konkurranse i verdi- krevje informasjon frå aktørane. Ei permanent sat- kjeda for daglegvarer. Arbeidet med denne stor- sing inneber også at Konkurransetilsynet kan tingsmeldinga har vist at det er utfordringar i ver- halde fram med auka marknadsovervaking i verdi- dikjeda for daglegvarer som har verknad på kon- kjeda for daglegvarer, gjennomføre ulike analysar kurranseforholda. Dette gjeld mellom anna skilna- i marknaden, og vurdere korleis ein kan leggje til der i daglegvaregrupperingane sine innkjøpspri- rette for meir konkurranse i verdikjeda for dagleg- sar, tilgang til butikklokale og grossisttenester. I varer. meldinga fremjar regjeringa fleire tiltak som kan føre til betre konkurranse, tiltak som regulerer åtferda til dei eksisterande aktørane og tiltak som Selskapsstruktur, lønnsemd og marknadsmakt i fleire kan leggje til rette for nye aktørar. marknader Fleire aktørar i verdikjeda er store konsern som har kompliserte selskapsstrukturar med mange

1.1 Samandrag dotterselskap, noko som gjer marknaden lite transparent. Vidare er det krevjande å finne gode Stortingsmeldinga har som mål å setje konkurran- berekningar for lønnsemd i bransjen. Ei kartleg- sesituasjonen i verdikjeda for daglegvarer inn i ein ging kan gje oppdaterte tal for lønnsemda, infor- større samanheng, då det er viktig for å få ein heil- masjon om skilnader i effektivitet hos dei ulike skapleg forståing av verdikjeda. Det blir difor vist aktørane og moglege bindingar mellom aktørar i utviklingstrekk i verdikjeda, presentert nokre av verdikjeda for daglegvarer, som potensielt kan dei sentrale aktørane og dei forskjellige ledda i verke konkurranseavgrensande. Kartlegging kan verdikjeda. Vidare blir det vist til forhold som har også gje indikasjonar på kor det kan liggje føre direkte eller indirekte verknad på konkurransen høg grad av marknadsmakt. og nokre av dei forholda regjeringa meiner har Daglegvaregrupperingane overtek i større og størst verknad på konkurransen. Til slutt blir det større grad kontroll over fleire av dei viktige gjort vurderingar av korleis daglegvaremarkna- ledda i verdikjeda for daglegvarer. Utforminga den vil sjå ut i framtida. og handhevinga av konkurranseretten gjer det nødvendig å avgrense marknader, ut frå både kva slags produkt det gjeld og geografisk område. Permanent satsing på daglegvare i Konkurranse- Marknadsmakta til daglegvaregrupperingane tilsynet kan derimot handle om summen av deira posisjo- Gjennomgangen av verdikjeda for daglegvarer nar i ulike marknader, der daglegvaregrupperin- viser at det utfordringar som få aktørar på detal- gane isolert sett til dømes ikkje har ein domine- jistleddet, i fleire av leverandørmarknadene er det rande posisjon. Den auka makta til daglegvare- aktørar som har sterk marknadsmakt, og etable- grupperingane blir ikkje nødvendigvis fanga opp ringshindringane er betydelege. På grunn av at av føresegna i konkurranselova, men kan fram- verdikjeda for daglegvarer har så mykje å seie for leis verke konkurranseavgrensande og forsterke forbrukarane og økonomien, meiner regjeringa at etableringshindringane. Regjeringa meiner det det heile tida er viktig å overvake konkurransen i er grunn til å vurdere om desse rammene er til- verdikjeda og vurdera korleis ein kan leggje til strekkelege for å handtere utfordringane knytte rette for meir konkurranse. Regjeringa vil difor ha til den aukande kontrollen og marknadsmakta, ei permanent satsing på daglegvare i Konkurran- eller om det er behov for nye verkemiddel eller setilsynet. Satsinga vil innebere at Konkurransetil- endringar i gjeldande regelverk. synet kan oppretthalde den styrkte handhevinga av konkurranselova i verdikjeda for daglegvarer, noko som er eit målretta tiltak mot åtferd som Vertikale bindingar svekkjer konkurransen. Konkurranselova har Forhold ved vertikal integrasjon, eigne merkeva- sentrale føresegner for å ivareta konkurransen i rer, kontraktsforhold og franchiseavtalar i verdi- daglegvaremarknaden, enten det er ulovleg sam- kjeda for daglegvarer medfører fleire konkurranse- arbeid og koordinering, utilbørleg utnytting av ein utfordringar. Det er effektivitetsgevinstar knytte til dominerande marknadsposisjon eller auke av kon- vertikale bindingar, som til dømes betre utnytting sentrasjon som følgje av fusjonar og oppkjøp. I til- av kapasitet, vareflyt, distribusjon, lågare transak- legg har konkurransemyndigheitene andre verke- sjonskostnader og stor- og samdriftsfordelar. middel for å overvake og føre kontroll med mark- Introduksjonen av eigne merkevarer har med naden, gjennom til dømes ei vid myndigheit til å høgt sannsyn styrkt innovasjonsinsentiva til både 2019–2020 Meld. St. 27 11 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane daglegvaregrupperingar så vel som leverandørar. rings- og forhandlingsinsentiv og høgare forbru- Vidare har framveksten av eigne merkevarer i den karprisar. norske daglegvaremarknaden bidrege til auka Regjeringa meiner at kontrollen med innkjøps- forhandlingsmakt for daglegvaregrupperingane. prisar må styrkjast. Styrkt og vedvarande kontroll Som følgje av den auka forhandlingsmakta har dag- gjennom årlege kartleggingar frå Konkurransetil- legvaregrupperingane sannsynlegvis kunna for- synet vil gjere det enklare for tilsynet å avdekkje handle seg fram til betre vilkår frå leverandørane. konkurranseskadelege skilnader. I tillegg vil kon- Jo meir effektiv konkurransen i daglegvaremarkna- trollen kunne verke preventivt ved at marknadsak- den er, dess større del av gevinstane ved betre vil- tørane i større grad vil avstå frå å avtale eventuelle kår frå leverandørane kjem forbrukarane til gode. konkurranseskadelege innkjøpsvilkår. I tillegg Eksklusivavtalar mellom daglegvaregruppe- meiner regjeringa at det er behov for auka kunn- ringar og leverandørar kan ha positive og negative skap om årsaker til skilnader i innkjøpsprisar, og verknader. Regjeringa meiner at det er naudsynt å tek sikte på å innføre krav til grunngjeving frå kartleggje omfanget av eksklusivitetsavtalar mel- leverandørar som opererer med store skilnader. lom daglegvaregrupperingar og leverandørar, og vurdere korleis slike avtalar påverkar forbruka- rane sitt vareutval i butikkane. Tilgang til grossisttenester Lov om god handelsskikk skal bøte på nokre I Noreg er det få uavhengige grossistar som leve- av dei problema som Matkjedeutvalet identifiserte rer tenester til aktørane i verdikjeda for daglegva- i utgreiinga si. Lova gjev reglar for forhandlings- rer. Dette medfører at mindre detaljistar som ikkje prosessane til detaljistkjeder og leverandørar og har eigne grossistverksemder, kan ha behov for åtferda deira i forhandlingar. Lova slår fast at god grossisttenester frå ei av dei tre store dagleg- handelsskikk skal vere basert på reielegheit, varegrupperingane. Dette inneber òg at nye aktø- føreseielegheit og lojalitet. Lova legg ikkje opp til rar, til dømes utanlandske kjeder som vil etablere å regulere det vertikale kontraktsforholdet, ut seg i Noreg, kan vere avhengig av enten å etablere over å stille dei krava til forhandlingar og utfor- eit eiget grossistnettverk, eller å kjøpe tilgang frå ming av kontraktar. Formålet er difor ikkje å ein av dei eksisterande grossistane. Det eksisterer i beskytte aktørane i seg sjølv, eller å regulere for- dag fleire grossistsamarbeid i den norske verdi- delinga mellom desse, men å syte for at avtalane kjeda for daglegvarer. blir meir effektive enn dei ville ha vore utan lova. Det er vurderinga til regjeringa at etablering Etter lova skal det bli oppretta eit daglegvaretilsyn av eit nytt landsdekkjande grossistnettverk, kan som skal handheve lov om god handelsskikk. vere ei omfattande investering som kan represen- På bakgrunn av lite tilgjengeleg informasjon tere ei etableringshindring. I tillegg er det sann- om franchiseverksemda i daglegvaremarknaden, synleg at det finst stordriftsfordelar i grossist- og og at denne organisasjonsforma er mykje brukt, vil distribusjonsverksemd, som vil kunne vere ei eta- regjeringa vurdere kva franchisekontraktar har å bleringshindring. Det er difor vurderinga til regje- seie for konkurransen på daglegvaremarknaden. ringa at tilgang til eksisterande grossistverksemd er viktig for mindre aktørar i verdikjeda for dag- legvarer for at dei skal kunne drive verksemd i Styrkt kontroll av innkjøpsprisar daglegvaremarknaden. Tilgang til eksisterande Funna til Konkurransetilsynet viser at det er til grossistverksemd kan òg bidra til å senke etable- dels store skilnader i innkjøpsprisane til aktørane ringshindringar, og dermed tiltrekkje potensielle i daglegvarebransjen. Regjeringa vurderer at nye aktørar til den norske daglegvaremarknaden. desse skilnadene kan utgjere ei utfordring for Regjeringa vil vurdere om det er reell tilgang konkurranseevna for både nye og allereie eta- på grossisttenester for nye aktørar. Regjeringa vil blerte aktørar. På bakgrunn av funna til Konkur- òg vurdere behovet for regulering av tilgang på ransetilsynet, finn regjeringa det nødvendig å grossisttenester, og korleis ei slik regulering kan setje i verk tiltak. bli utforma. På bakgrunn av uvissa knytt til årsaker til kvi- for slike skilnader oppstår, i tillegg til at få empi- riske studiar som føreligg, om verknader av eit Konkurranse frå tilgrensande marknader forbod, meiner regjeringa at eit forbod mot pris- Daglegvaregrupperingane konkurrerer kvar dag diskriminering ikkje er eit formålstenleg tiltak. Eit med verksemd i tilgrensande marknader som ser- forbod mot skilnader i innkjøpsprisar vil kunne ha vicehandel og serveringsbransjen, i tillegg til utilsikta verknader, gjennom redusert investe- butikkar som spesialiserer seg på enkelte vare- 12 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane grupper som daglegvarebutikkane òg sel. Fleire kan takast inn i plan- og bygningslova og vurdere aktørar har peikt på at forbod mot sal av alkohol i verknader av å innføre ein standardisert konkur- servicehandelen og ulike opningstidsføresegner ransetest kommunar kan nytte i arbeidet med å gjer det vanskeleg å konkurrere med tradisjonelle etablere nye butikkar. daglegvarebutikkar. Desse reguleringane er fyrst og fremst meint å ta vare på andre omsyn enn konkurranse, til dømes folkehelseomsyn, ruspoli- Framtidas daglegvaremarknad tiske omsyn og omsyn til å beskytte arbeidstaka- I dag skjer teknologisk utvikling på fleire område i rar mot meir heilagdagsarbeid. samfunnet. Viktige problemstillingar for konkur- Servicehandelen har eit potensial til å utøve eit ransemyndigheitene i denne samanheng er til visst konkurransepress mot dagens daglegvareak- dømes korleis stordata, prisalgoritmar og kunstig tørar. Det er difor viktig å sjå på korleis det i større intelligens vil verke inn på konkurransen, òg i grad kan leggjast til rette for konkurranse frå til- daglegvaremarknaden. Bruk av stordata om kun- grensande marknader. deåtferd kan gjere det enklare for aktørar i verdi- Ein annan arena for sal av daglegvarer er stor- kjeda for daglegvarer å tileigne seg og utnytte hushald. Departementet har bestilt ei utgreiing marknadsmakt. Vidare kan sjølvlærande prisalgo- om verknadene av store offentlege kontraktar. ritmar gjere det lettare for marknadsaktørar å Ein av marknadene utgreiinga tok utgangspunkt i, samarbeide og samordne verksemdene sine. For var storhushaldsmarknaden. Sjølv om offentlege daglegvareaktørane blir det viktig å tilpasse sine kontraktar utgjer ein liten del av den totale mat- forretningsmodellar og verksemder til endrin- marknaden blir presisert at det må gjerast ei gane som finn stad på etterspørsels- og tilbodssida avveging mellom omsynet til effektivitet og i daglegvaremarknaden. verknadene på konkurransen i vurderinga av stor- Konkurransepolitikken blir stadig utfordra leiken på den offentlege kontrakten. Basert på ved at den teknologiske og kommersielle utvik- dette blir det i rapporten foreslått at det blir utar- linga skaper nye marknader, bransjegliding og beidd ein rettleiar for korleis offentlege anskaffin- samhandlingsformer mellom føretak og mellom gar av mat og drikke kan gjerast på ein måte som forbrukarar og føretak, som dagens regelverk opnar for små aktørar. Regjeringa vil jobbe vidare ikkje nødvendigvis tek høgde for. Det gjeld både med kunnskapen og anbefalingane frå rapporten vurderingar av situasjonen i enkeltmarknader og til Oslo Economics om marknadsmessige verkna- for nye produkt. Det er difor behov for å greie ut der av oppdeling av store offentlege kontraktar. om det er behov for nye konkurransepolitiske ver- kemiddel for å handtere moglege framtidige kon- kurranseutfordringar. Konkurranse om butikklokaler Attraktive lokale er ein knapp ressurs. Lågt tilbod kombinert med høg etterspørsel, gjer at det ofte 1.2 Om utarbeidinga av meldinga blir høge prisar for gode butikklokale. Det kan difor vere kostbart for både små og nyetablerte I arbeidet med meldinga har Nærings- og fiskeri- aktørar å konkurrere med dei største daglegvare- departementet fått ei rekkje skriftlege innspel, og grupperingane om attraktive lokale. Dette kan det har vore lagt stor vekt på å ha god kontakt gjere etablering eller ekspansjon ulønnsamt, og med sentrale marknadsaktørar og bransjeorgani- regjeringa meiner dette kan vere ei konkurranseut- sasjonar i daglegvarebransjen. Det er gjennomført fordring og etableringshindring i daglegvaremark- mange møte med aktørane i bransjen. Det er også naden. Regjeringa ynskjer å bruke tilgjengeleg gjennomført innspelsmøte om innkjøpsprisar, til- informasjon til ytterlegere analysar av korleis eige- tak for å styrkje konkurransen i daglegvarekjeda domsverksemd i daglegvarebransjen påverkar kon- og om utfordringane i daglegvaremarknaden og kurransesituasjonen. Regjeringa vil kartleggje kon- korleis desse kan løysast. Tema som er omtalte i kurranseavgrensande åtferd som avgrensar tilgan- denne meldinga, er i stor grad baserte på innspel gen til butikklokale for aktørar i marknaden. og tilbakemeldingar frå dei ulike aktørane. Vektlegging av konkurranseomsyn i plan- og Regjeringa har vore oppteken av at meldinga bygningslova og ein konkurransetest basert på skal byggje på eit solid faktagrunnlag og på gode korleis etablering av ein butikk vil påverke mar- faglege analysar. Det finst mange undersøkingar knadskonsentrasjonen mellom aktørar i eit geo- om ulike forhold ved verdikjeda for daglegvarer. grafisk område og, kan fremje lokal konkurranse. Desse undersøkingane har vore brukt aktivt når Regjeringa vil vurdere om konkurranseomsyn regjeringa gjennom denne meldinga foreslår tiltak 2019–2020 Meld. St. 27 13 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane som kan føre til betre konkurranse i verdikjeda 1.3 Avgrensing av innhaldet i for daglegvarer. I arbeidet med meldinga har det meldinga også blitt utarbeidd tal for marknadskonsentra- sjon på leverandørleddet og for delen eigne mer- Stortinget bad regjeringa i Innst. S. 292 (2017–2018) kevarer i norsk daglegvarehandel. Her er det og vedtak nr. 767 (2017–2018) av 28. mai 2018 om å nytta data frå analyseselskapet Nielsen Norge. fremje eit forslag om lov om god handelsskikk, og å Konkurransetilsynet har utført utgreiingar utgreie tiltak som verkar konkurransefremjande, som har blitt nytta i meldinga. I supplerande tilde- legg til rette for nyetablering og fremjar innovasjon i lingsbrev nr. 1 for 2018 bad departementet Kon- mat- og daglegvaremarknaden. kurransetilsynet mellom anna å kartleggje inn- I Innst. 292 S (2017–2018) uttalar ein samla kjøpsprisane til daglegvaregrupperingane. Formå- næringskomité at konkurransen og mogleghei- let var å avdekkje om det finst forhold som kan tene til nyetableringar i daglegvaresektoren i dag danne grunnlag for ei utgreiing av eit eventuelt ikkje er tilfredsstillande, og at det er viktig å få forbod mot prisdiskriminering frå dominerande gjennomført tiltak som kan betre konkurransen i leverandørar. Konkurransetilsynet leverte i 2019 marknaden, sikre høg innovasjonsgrad, meir rapporten Kartlegging av innkjøpsbetingelser i mangfald og nyetableringar. Komiteen seier norsk dagligvaresektor. Funna til Konkurransetil- vidare at tiltak regjeringa kjem tilbake til Stortin- synet blir omtala nærmare i delkapittel 5.2.2. get med, må gje auka konkurranse som kjem for- Det er òg bestilt fleire utgreiingsrapportar om brukarane til gode. Det bør ikkje bli innført tiltak ulike forhold i verdikjeda for daglegvarer. For- som svekkjer konkurransen i noko ledd av verdi- bruksforskingsinstituttet SIFO har på oppdrag for kjeda for mat, eller har store etterlevingskostna- Nærings- og fiskeridepartementet undersøkt der for bedriftene. Dette er viktige føresetnader butikkstruktur, vareutval og prisar i norske butik- som legg føringar på kva tiltak regjeringa vil inn- kar, og samanliknar dette med andre land. Resul- føre. Tiltak som svekkjer konkurransen, eller tata viser mellom anna at vareutvalet er betre og aukar kostnadene til føretaka slik at dei blir velta prisane lågare i svenske daglegvarebutikkar, men over på forbrukarane i form av auka prisar, vil som utvalet av varer veks raskare i Noreg. regel medføre at forbrukarane kjem dårlegare ut. Ei arbeidsgruppe blei nedsett i 2019, bestå- Forbrukarane, og korleis eventuelle tiltak slår ande av professorane Tommy Staahl Gabrielsen ut for dei, er dermed målestokken for kva tiltak (Universitetet i Bergen), Espen R. Moen (Han- som bør bli sette i verk. Det er ein nær saman- delshøyskolen BI) og Tore Nilssen (Universite- heng mellom velfungerande marknader med god tet i Oslo), med sistnemnde som leiar. Arbeids- konkurranse og forbrukarvelferd. I Prop. 114 S gruppa skulle sjå på konsekvensar av å innføre (2018–2019) Tilleggsbevilgninger og omprioriterin- eit forbod mot prisdiskriminering, for både for- ger i statsbudsjettet 2019 melde regjeringa at ho brukarane, konkurransen og nyetableringar, og ville leggje fram ei stortingsmelding om konkur- gje ei tilråding om eit forbod burde bli innført. ransen i daglegvaremarknaden i løpet av våren Arbeidsgruppa avleverte rapporten Utredning av 2020. I Prop. 1 S (2019–2020) Nærings- og fiskeri- prisdiskriminering i dagligvarebransjen i januar departemenet seier regjeringa at stortingsmel- 2019. Denne rapporten blir omtala nærmare i dinga er målretta mot, og avgrensa til, konkurran- delkapittel 5.2 om innkjøpsprisar. sen i daglegvaremarknaden. Departementet gav også i 2019 Menon Econo- Regjeringa har i denne meldinga retta merk- mics i oppdrag å gjennomføre ei utgreiing av semda mot konkurranseforholda i verdikjeda for årsaker til ulike innkjøpsprisar i den norske dag- daglegvarer, og tiltak som kan styrkje konkurran- legvaremarknaden. Menon Economics leverte sen, til fordel for forbrukarane. Denne avgrensinga rapporten Årsaker til ulike innkjøpspriser til inneber at andre forhold som arbeidsforhold, kom- Nærings- og fiskeridepartementet i desember petansetiltak, merkjeordningar, miljøomsyn, syssel- 2019. Rapporten frå Menon Economics og funna setjing mv., ikkje er behandla, men nokre av dei er deira blir omtala nærmare i delkapittel 5.2.4 om kort omtala. Dette er likevel viktige forhold som årsaker til skilnader i innkjøpsprisar. har mykje å seie for forbrukarane og norsk Rammevilkåra som blir omtala og beskrivne i næringsliv. Mange av desse tema er behandla i meldinga, tilhøyrer ansvarsområda til fleire depar- Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når tement. Innspela frå Konkurransetilsynet og kunden alltid har nett og Meld. St. 25 (2018–2019) andre departement har vore viktige bidrag i arbei- Framtidas forbrukar – grøn, smart og digital. det med meldinga. Det er heller ikkje retta tiltak særleg mot pri- mærprodusentane. Vurderinga til Regjeringa er at 14 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane tiltak som kan styrkje effektiviteten og konkurran- som vertikal integrasjon, produksjon av eigne sen i verdikjeda for daglegvarer, vil òg vere ein merkevarer, franchisekontraktar, skilnader i inn- fordel for primærprodusentane, og vere med på å kjøpsprisar, tilgang til grossisttenester og tilgang sikre at produkta deira får avsetning i den norske til butikklokale blir drøfta i kapittel 5. marknaden. Bruk av nye digitale løysingar og teknologi, bransjegliding og nye samarbeidsformer utfordrar konkurransepolitikken. Del III ser framover, og i

1.4 Om innhaldet i meldinga kapittel 6 blir det diskutert korleis daglegvare- marknaden vil kunne sjå ut om fem til 10 år. Stortingsmeldinga er delt inn i tre delar. Del I som Kapittel 7 omtalar administrative og økono- består av kapittel 2 og 3, beskriv verdikjeda for miske konsekvensar av tiltak foreslått i meldinga. daglegvarer og sentrale utviklingstrekk i verdi- kjeda dei siste tiåra. Prisar og utval i norske dag- legvarebutikkar blir samanlikna med nabolanda 1.5 Tiltak for å bidra til betre våre, og det blir vurdert moglege årsaker til kvifor konkurranse i verdikjeda for norske butikkar har høgare prisar og mindre daglegvarer utval. Deretter blir aktørane i verdikjeda for dag- legvarer, marknadsdelar og konsentrasjon, orga- Regjeringa varslar ei rekkje tiltak i meldinga. Til- niseringsform, eigne merkevarer og tilgrensande taka, og bakgrunnen for dei, blir nærmare gjen- marknader beskrivne. nomgått i dei ulike kapitla. Del II omhandlar ulike forhold ved konkurran- sen i verdikjeda for daglegvarer og kva verkemid- del som finst for å vareta konkurransen i verdi- Regjeringa vil: kjeda. Dette går fram av kapittel 4. Konkurransesi- – innføre ei permanent satsing på daglegvare i tuasjonen er utfordrande, med få aktørar og det er Konkurransetilsynet krevjande for nye aktørar, å etablere seg. Fleire – be Konkurransetilsynet styrkje kontrollen av reguleringar, som varetek andre omsyn enn kon- skilnader i innkjøpsprisar i verdikjeda for dag- kurranse, gjer situasjonen meir utfordrande. Sær- legvarer gjennom årlege kartleggingar lege problemstillingar i verdikjeda for daglegvarer Figur 1.2 Foto: Colorbox. 2019–2020 Meld. St. 27 15 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane – ta sikte på å innføre krav til grunngjeving frå stortingsmeldinga, ikkje er mogleg å ha fullsten- leverandørar som opererer med store skilna- dig oversikt over problemstillingane eller empiri der i innkjøpsprisar på verknader av virusutbrotet. Virusutbrotet har – opprette eit daglegvaretilsyn som skal hand- også vist kor viktige butikkane er for både matfor- heve lov om god handelsskikk syning og kjensla av tryggleik i samfunnet. – vurdere konkurranseverknader av marknads- Butikk- og bensinstasjonstilsette blei erklærte makta daglegvaregrupperingane har i fleire som kritisk personell som er avgjerande for å opp- marknader, og om det er behov for nye verke- retthalde forsyningstryggleiken.1 middel eller endringar i gjeldande regelverk. Regjeringa har sett i verk fleire tiltak for å hand- – vurdere om konkurranseomsyn kan takast inn tere koronasituasjonen, særleg innan arbeidsliv. Til som eksplisitte omsyn i plan- og bygningslova dømes tek staten ein større del av rekninga for per- – kartleggje omfanget av konkurranseavgren- mitteringar av arbeidstakarar, for å møte dei store sande åtferd som avgrensar tilgang til butikk- behova for permitteringar og redusere skadeverk- lokale nadene for både føretak og arbeidstakarar. – greie ut verknader av å innføre ein standardisert Regjeringa har òg som følgje av koronakrisa konkurransetest ved etablering av nye butikkar lansert ein kompetansepakke med ei rad tiltak – sjå på korleis det i større grad kan leggjast til retta mot arbeidsledige og permitterte som treng rette for konkurranse frå tilgrensande markna- meir utdanning og opplæring. Kompetansepakken der i verdikjeda for daglegvarer på totalt 190 millionar kroner inneheld mellom – undersøkje om det er reell tilgang på grossist- anna 100 millionar kroner til å opprette fleire tre- tenester for nye aktørar parts bransjeprogram for kompetanseutvikling, – vurdere behovet for regulering av tilgang på mellom anna i varehandelen og mat- og drikkeva- grossisttenester, og korleis ei slik regulering reindustrien. Bransjeprogramma skal bidra til at kan bli utforma fleire får tilgang til og deltek i kompetanseheving. – kartleggje lønnsemd og selskapsstrukturar i Kompetansepakken er ein del av kompetansere- verdikjeda for daglegvarer forma til regjeringa. Meldinga om kompetansere- – jobbe vidare med kunnskapen og anbefalin- forma blei lagd fram for Stortinget 22. april 2020.2 gane frå rapporten til Oslo Economics om Som ein del av dei økonomiske tiltaka for å få marknadsmessige verknader av oppdeling av Noreg ut av koronakrisa foreslår regjeringa å store offentlege kontraktar løyve 100 millionar kroner til tiltak som skal – kartleggje omfanget av eksklusivitetsavtalar fremje ein meir sirkulær økonomi og betre utnyt- mellom daglegvaregrupperingar og leveran- ting av ressursane. Regjeringa føreslår eit tilskot dørar, og vurdere korleis slike eksklusivitets- til Virke på 10 millionar kroner til kompetansehe- avtalar påverkar vareutvalet forbrukarane får i ving innan berekraft i detaljistleddet.3 butikkane Regjeringa gav også transportbransjen mel- – vurdere konkurranseverknader av franchise- lombels unntak frå forbodet mot samarbeid i kon- kontraktar i daglegvaremarknaden kurranselova for avtalar som er naudsynte for å – greie ut om det er behov for nye verkemiddel i sikre samfunnskritiske funksjonar.4 Regjeringa konkurransepolitikken for å handtere moglege har utvida Konkurransetilsynets tidsfristar i framtidige konkurranseutfordringar som den fusjonssaker for å sikre forsvarleg handsaming, kommersielle og teknologiske utviklinga skaper for at ikkje korona-krisa gjev framtidig marknadsmakt. Konkurransetilsynet slutta seg til ei felles utsegn frå det europeiske nettverket av

1.6 Kva koronautbrotet har å seie for konkurransemyndigheiter (ECN – European verdikjeda for daglegvarer 1 Sjå pressemelding frå Nærings- og fiskeridepartementet av Undervegs i arbeidet med denne stortingsmel- 14. mars 2020: https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/ disse-ansatte-i-kritiske-samfunnsfunksjoner-far-tilbud-om- dinga, inntrefte ein av dei mest alvorlege pandemi- barnehage-og-barneskole/id2693623/. ane i nyare tid, og verken verdikjeda for daglegva- 2 Meld. St. 14 (2019–2020) Kompetansereformen – Lære rer eller denne stortingsmeldinga er upåverka av hele livet 3 dette. Restriksjonar innan hotell, restaurant og Sjå pressemelding fra Klima- og miljødepartementet catering-marknaden, påskefeiring heime og sosial 29.05.2020. Regjeringa vil fremme ein meir sirkulær øko- nomi. Henta frå: https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/ distansering har sett eit preg på daglegvaremark- sirkular-okonomi/id2704461/ naden dei seinaste månadene. Det må takast atter- 4 Forskrift om midlertidig unntak fra konkurranseloven § 10 hald om at det på tidspunktet for utarbeidinga av for samarbeid i transportsektoren. 16 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Competition Network).5 Utsegna viste til at koro- Daglegvarehandel på nett og aktørar som tilbyr nasituasjonen kunne utløyse behov for at føretak heimlevering, har hatt særleg stor pågang. Både samarbeider for å sikre levering og rettferdig dis- Kolonial.no og Meny.no har meldt at dei har opp- tribusjon av produkt som det er avgrensa tilgang levd ein stor auke i pågang og omsetnad, og Kolo- til. EU-kommisjonen kom også med ein rettleiar nial.no hadde i slutten av mars dobla omsetnaden som spesielt gjaldt mellombelse samarbeid som samanlikna med same tid i 2019, og hadde seks til er naudsynte for å fremje produksjon og tilgjenge- sju gonger så mange nye kundar – kvar dag.11 legheit på varer og tenester som er kritiske for å Dette har medført at dei har hatt behov for å handtere koronasituasjonen.6 Konkurransetilsy- tilsetje 200 nye vikarar og tilsette.12 Det blir inter- net, og EFTAs overvakingsorgan, ESA, uttrykte at essant å sjå om dette vil ha ein varig verknad i dei ville sjå hen til rettleiaren til Kommisjonen i marknaden, og om forbrukarane vil halde fram å aktuelle situasjonar.7 Konkurransetilsynet eta- handle daglegvarer på nett etter at koronasituasjo- blerte også eit team for uformell rettleiing i spørs- nen er over, eller om det berre har vore ein forbi- mål rundt samarbeidsinitiativ under koronasitua- gåande trend. I tillegg har forbrukarar teke færre sjonen. turar til butikken, men handla meir om gongen.13 Virusutbrotet har vist nokre interessante rørs- På den andre sida har omsetnaden til forskjel- ler i marknaden. Dei omfattande tiltaka regjeringa lige aktørar i storhushaldsmarknaden hatt ein vedtok for å hindre spreiing av covid-19, har ført kraftig nedgang. Til dømes har grossistane innan til at mange verksemder i serveringsbransjen har storhushald opplevd ein vesentleg nedgang i leve- måtta halde stengt, og at fleire har handla i dag- ringa til hotell, restaurantar, kantiner og catering. legvarebutikkar og ete heime. Nokre forbrukarar Servicegrossistene AS («Servicegrossistene») har hamstra matvarer, og andre har hamstra hus- opererer berre i storhushaldsmarknaden, og dei haldsartiklar. Dette har ført til ein veldig auke i fleste av kundane deira er påverka av tiltaka. Ser- omsetnaden til daglegvaregrupperingane. Nokre vicegrossistene anslår at omtrent ein månads butikkar har likevel hatt ein sterk nedgang i omsetnad er uteståande frå kundar som ikkje har omsetnad. Dette gjeld særleg i område der butik- midlar til å betale. Asko har også opplevd ein ned- kane er avhengige av turisme og hytteturistar.8 gang på rundt 70 prosent, men har i motsetning til Regjeringa auka difor tilskotet til Merkur-pro- Servicegrossistene kundar innan daglegvare i til- grammet, slik at butikkar ramma av korona kunne legg, og har difor høve til å hente inn noko av ned- søkje om ekstratilskot.9 gangen derfrå. Dagligvareleverandørenes foren- Ifølgje Nielsen vaks omsetnaden i norsk dag- ing («DLF») har i den samanhengen uttrykt ein legvare med 7,2 prosent i fyrste kvartal 2020. uro for at det kan ende opp med ein monopolsitua- Covid-19 er den store vekstdrivaren, men det er sjon på grossistleddet i storhushaldsmarkna- også andre forklaringsvariablar som speler inn.10 den.14 Leverandørar til verdikjeda for daglegvarer 5 European Competition Network (2020). Antitrust: Joint sta- har også opplevd ein nedgang, og til dømes har tement by the European Competition Network (ECN) on BAMA Storkjøkken måtta permittere over 200 til- application of competition law during the Corona crisis. Til- gjengeleg omsett til norsk på heimesidene til Konkurranse- sette.15 Orkla, som er ein av dei største leveran- tilsynet. dørane til daglegvaremarknaden, har varsla at fal- 6 EU-Kommisjonen (2020). Communication from the Commis- let i kronekursen har ført til auka råvarekostna- sion Temporary Framework for assessing antitrust issues rela- ted to business cooperation in response to situations of urgency 11 stemming from the current COVID-19 outbreak 2020/C 116 Sjå til dømes Nettavisen (2020). Har doblet omsetningen I/02. etter koronapandemien brøt ut. Henta frå: https://www.net- 7 Konkurransetilsynet (2020). Veiledning for selskaper som tavisen.no/okonomi/har-doblet-omsetningen-etter-korona- leverer kritiske varer og tjenester til COVID-19 pasienter. pandemien-brot-ut/3423943348.html. 12 Henta frå: https://konkurransetilsynet.no/veiledning-for- Sjå til dømes NRK (2020). Disse selskapene holder koken oppe selskaper-som-leverer-kritiske-varer-og-tjenester-til-covid- under covid-19. Henta frå: https://www.nrk.no/norge/disse- 19-pasienter/. selskapene-holder-koken-oppe-under-covid-19-1.14955514. 8 13 E24.no (2020). Coop om eksplosiv omsetning: – Har aldri sett Nets (2020). Bruk av bankkort falt markant i mars. Henta lignende tall. Henta frå: https://e24.no/naeringsliv/i/ frå: https://www.nets.eu/no-nb/nyheter/Pages/Bruk-av- Qob2bW/coop-om-eksplosiv-omsetning-har-aldri-sett-lig- bankkort-falt-markant-i-mars.aspx. nende-tall. 14 E24.no (2020). Frykter coronakrisen kan føre til monopol. 9 Pressemelding frå Kommunal- og moderniseringsdeparte- Henta frå: https://e24.no/norsk-oekonomi/i/zG1RP9/ mentet (2020). Koronarammede Merkur-butikker kan nå frykter-coronakrisen-kan-foere-til-monopol. søke om ekstratilskudd. Henta frå: https://www.regjerin- 15 BAMA (2020). Behov for tiltakspakke for norsk frukt og gen.no/no/aktuelt/koronarammede-merkur-butikker-kan- grønt. Henta frå: https://www.bama.no/aktuelt/arkiv/ na-soke-om-ekstratilskudd/id2701370/. 2020/behov-for-tiltakspakke-for-norsk-frukt-og-gront- 10 Nielsen (2020). Nielsen Kvartalsrapport DVH Q1 2020. denne-uka/. 2019–2020 Meld. St. 27 17 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane der, i tillegg til stengde grenser og dårlegare til- dei som har handla mykje på nett, har blitt fortru- gang på sesongarbeidarar frå utlandet. Dette vil lege med det, og vil halde fram etter pandemien, føre til høgare kostnader til forbrukarane, ifølgje eller at forbrukarane held fram med å handle meir Orkla.16 sjeldan og større handlekorger. Ei slik utvikling Helsedirektoratet innførte 14-dagars karan- kan føre til at forbrukarane i større grad blir tene for alle som kjem til Noreg frå utlandet, noko trekte mot større butikkar med eit breiare utval. som har medført at dei som har vore over riks- Samstundes med at koronasituasjonen har ført til grensa til Sverige for å handle, har måtta vere i auka etterspørsel i daglegvarehandelen, mellom karantene i 14 dagar. Dette har resultert i at færre anna fordi restaurantar og kantiner er stengde og nordmenn har teke seg til Sverige for å handle, og mange arbeider frå heimekontor, opplever leve- det blir meldt om ein nedgang på opp til 80–90 randørar både utfordringar med import av inn- prosent i omsetnad på den svenske sida. Til gjen- satsfaktorar til produksjonen og redusert etter- gjeld melder butikkar og Vinmonopolet på den spørsel frå nokre av kundane. Myndigheitene er norske sida ein tilsvarande oppgang.17 I påske- førebudd på eit auka tal konkursar i næringa. Det veka var det over 2 300 personar som reiste til kan vere ei uro for at dette treffer leverandørane Sverige for å handle, trass sterke oppmodingar ulikt, der det er dei minste aktørane og dei nye om å la vere. Dette førte til at det blei innført ei utfordrarane som fyrst blir trefte av dette. Det er forskrift som gjorde at dei som bryt med rei- viktig at ikkje korona-krisa fører med seg svekt seråda til nasjonale myndigheiter og får karante- konkurranse fordi det er dei aktørane med høgast neplikt ved heimkomst, kan bli nekta sjukepen- marknadsdel og dei djupaste lommene som kjem gar,18 noko som truleg har ført til endå mindre heilskinna gjennom krisa. Styresmaktene sine kri- grensehandel. Det blei også innført karantene ved sepakker vil hjelpe mange føretak gjennom krisa. innreise til Noreg, noko som òg har hatt innverk- Samstundes vil nok mange bedriftseigarar vur- nad på grensehandelen. dere konsolidering som ei løysing på deira pro- Daglegvaregrupperingane hadde mindre mar- blem. Om fusjonar fører til svekt konkurranse, vil knadsføringsaktivitetar, og priskrigen i påska blei konkurranselova kunne stanse dei. Det er uansett det ikkje noko av.19 Nokre aktørar meinte også at på noverande tidspunkt vanskeleg å vite kva slags det ville vere umoralsk å ha priskrig, då det ville langtidsverknader koronasituasjonen kan få på føre til auka kundetrafikk og dermed auka risiko verdikjeda for daglegvarer. for smitte. Konkurransetilsynet stilte seg uforstå- ande til at koronasituasjonen blei nytta som argu- ment for ikkje å setje ned prisane. Det blei åtvara 1.6.1 Matvareforsyning mot å gå ut i media og avblåse priskrig, då dei Matvareforsyninga i Noreg kan skildrast som ei andre kjedene i dette tilfellet fekk liten grunn til å kjede beståande av mellom anna produsentar og frykte priskutt frå denne kjeda.20 Like etter blei importørar, næringsmiddelindustrien, grossistar, priskonkurransen starta opp att.21 transportørar og butikkar. Ansvaret for matforsy- Det er for tidleg å seie om dei sjokka som ninga ligg fyrst og fremst hos marknadsaktørane koronasituasjonen har påført verdikjeda for dag- (primærnæringar, industri, importørar, grossistar legvarer, og aktørane og forbrukarane i den, vil og detaljistar). I eit samfunnstryggleiks- og bered- føre til endringar på lengre sikt. Det kan vere at skapsperspektiv, er myndigheitene si merksemd i fyrste rekkje retta mot ulike situasjonar som 16 NRK (2020). Orkla varsler økte dagligvarepriser. Henta frå: påverkar verdikjeda på ein slik måte at dei https://www.nrk.no/norge/orkla-varsler-okte-dagligvare- næringsdrivande ikkje kan levere nok mat til å priser-1.15004742. dekkje behovet til befolkninga.22 17 NRK (2020). Katastrofe for svenskehandelen: https:// Nærings- og fiskeridepartementet (NFD) har www.nrk.no/innlandet/korona-katastrofe-for-svenskehan- del-1.14990132. koordineringsansvar for matvareforsyninga i 18 Midlertidig forskrift om unntak fra folketrygdloven og arbeidsmiljøloven i forbindelse med Covid-19-pandemien, 21 Dn.no (2020). Kiwi byr opp til priskrig – kutter prisen på 200 § 3-1 andre ledd. varer. Henta frå: https://www.dn.no/handel/kiwi/jan-paul- 19 Dn.no (2020). Årets priskrig er avblåst: – Det ville vært bjorkoy/lars-sorgard/kiwi-byr-opp-til-priskrig-kutter-pri- ekstremt umoralsk. Henta frå: https://www.dn.no/handel/ sen-pa-200-varer/2-1-793059; Dn.no (2020). Coop ut mot koronaviruset/coop/norgesgruppen/arets-priskrig-er- Kiwis priskrig: – Vi ville aldri brukt krisen til å fremme oss avblast-det-ville-vart-ekstremt-umoralsk/2-1-789364. sjølv. Henta frå: https://www.dn.no/handel/coop/kiwi/ 20 Dn.no (2020). Reagerer på manglende priskrig: – Uheldig for handel/coop-ut-mot-kiwis-priskrig-vi-ville-aldri-brukt-kri- forbrukerne. Henta frå: https://www.dn.no/mat/konkur- sen-til-a-fremme-oss-selv/2-1-793332. 22 ransetilsynet/coop/norgesgruppen/reagerer-pa-man- https://www.dsb.no/globalassets/dokumenter/rappor- glende-priskrig-uheldig-for-forbrukerne/2-1-790453. ter/kiks-2_januar.pdf 18 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 1.3 Foto: Colorbox. Noreg. For å styrkje tilgangen på forsyningar i kri- opp butikkane med varer. Det var likevel aldri ser, har departementa heimel i lov om næringsbe- mangel på varer. redskap til å sørgje for naudsynte prioriteringar og Regjeringa innførte 15. mars strengare grense- omfordeling av varer og tenester gjennom samar- kontroll på grenseovergangane, flyplassane og beid mellom offentlege myndigheiter og nærings- hamnene. Alle utan opphaldsløyve i Noreg, ville livet. Planlegging og handtering av forsyningskri- bli vist vekk frå grensa.23 Regjeringa var tydeleg ser innan matvaresektoren blir gjort i samarbeid på at trass i stengde grenser, skulle varetranspor- med andre myndigheiter og næringsdrivande. ten gå som før for å sikre vareflyten inn til Noreg. Allereie før 12. mars, då Regjeringa innførte Andre land innførte også strengare grensekon- dei strengaste nasjonale tiltaka sidan andre verds- trollar, og enkelte land stengde grensene sine krig, hadde departementet hatt fleire møte med heilt. Dette førte til lange køar på dei mest sen- dei fem største matvaredistributørane i landet, trale grenseovergangane i Europa, og det blei som utgjer Rådet for matvareberedskap. Rådet for meldt om forseinkingar på enkelte varegrupper. matvareberedskap er eit rådgjevande organ og er EU-kommisjonen innførte 23. mars såkalla «green ein del av kriseorganisasjonen til NFD. Det blei lanes» for å sikre forsyningslinjene og flyt av raskt etablert rapporteringsrutinar frå medle- varer. Dette bidrog tydeleg til å redusere dei rap- mane i Rådet på utviklinga av situasjonen og det porterte forseinkingane som oppstod i kjølevatnet var faste møte kvar veke. av tiltaka. I tida før og etter 12. mars reagerte delar av Internasjonale og regionale organisasjonar befolkninga med å hamstre og panikkhandle i som FN, WTO og WHO har gjennom heile perio- butikkane. Fleire butikkar opplevde hyller tomme den vore tydelege på at ein i så stor grad som for tørrvarer, hushaldsprodukt og varer med lang mogleg, må unngå eksportrestriksjonar.24 Det haldbarheit. Denne situasjonen skapte eit stort press på alle delar av forsyningskjeda. Tilsette og 23 Sjå: https://www.regjeringen.no/no/tema/Koronasituasjo- leiinga både i produksjon, distribusjon, handel og nen/nasjonale-tiltak/id2693684/?expand=factbox2693689 transport arbeidde hardt i fleire veker for å få fylt 24 Sjå:https://www.wto.org/english/news_e/news20_e/ igo_26mar20_e.htm 2019–2020 Meld. St. 27 19 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane kom ei felles ministererklæring 5. mai frå 42 med- Samarbeidet med Rådet for matvareberedskap lemmar i WTO som også understreka kor viktig og næringa generelt har vore godt gjennom den det er å halde vareflyten i gang for å sikre matva- krisa som covid-19 har forårsaka. Erfaringane så reforsyninga og handelen mellom land.25 Enkelte langt syner at forsyningskjeda både er robust og land innførte eksportrestriksjonar på til dømes fleksibel. Det har ikkje vore mangel på mat. Sjølv korn, men dette hadde korkje stor betyding for om det blei registrert enkelte forseinkingar på handelen mellom land eller for forsyningssikker- enkeltvarer, er ikkje dette noko som har påverka heita totalt sett.26 forsyningssikkerheita i det store biletet. 26 Landbruksdirektoratet (2020). Henta frå: https://www.land- bruksdirektoratet.no/no/internasjonal-handel/import-av- 25 Sjå:https://www.regjeringen.no/globalassets/departemen- landbruksvarer/import-av-landbruksvarer/fortsatt-stabil-og- tene/ud/vedlegg/handelspolitikk/minister_covid19.pdf. god-matforsyning 20 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 2 Den norske verdikjeda for daglegvarer

2.1 Verdikjeda for daglegvarer Leverandørane importerer eller produserer varene som blir selt i butikkane. Grossistverksem- Verdikjeda for daglegvarer er her definert som der driv innkjøp av varer frå leverandørar og dis- verdikjeda for matvarer og hushaldsartiklar. tribusjon av varene frå leverandør til butikk. Det Dette inneber verdikjeda frå primærprodusent til aller meste av omsetnaden og distribusjonen av forbrukar. Verdikjeda for daglegvarer inkluderer daglegvarer skjer gjennom daglegvaregrupperin- i denne samanheng ikkje storhushaldssektoren, gar og deira profilkjeder som er vertikalt inte- kioskar, bensinstasjonar eller andre serverings- grerte med eigne både detaljist- og grossistverk- stader. Desse er likevel tilgrensande marknader, semder. Eit fåtal leverandørar frakter sjølv varene som påverkar konkurransen i verdikjeda for dag- direkte til butikk. legvarer. Dei blir nærmare omtala i delkapittel Det er stor skilnad på leverandørane i den nor-

3.6. Verdikjeda for daglegvarer er illustrert i ske verdikjeda for daglegvarer, mellom anna når figur 2.2. I 2018 brukte nordmenn i gjennomsnitt 11,6 1 SSB (2019). Norske matvarepriser på topp i Europa. Henta prosent av inntekta si på mat og alkoholfri frå: https://www.ssb.no/priser-og-prisindekser/artikler- drikke,1 og delen gjekk ned til 11,4 prosent i og-publikasjoner/norske-matvarepriser-pa-topp-i-europa. 2 2019.2 Norske forbrukarar kan handle daglegva- Sjå forbruksstatistikken til Eurostat (Final consumption expenditure of households by consumption purpose). Tal rer frå ei rekkje detaljistar og gjennom ulike sals- for Noreg er henta frå: https://ec.europa.eu/eurostat/ kanalar. web/proucts-datasets/product?code=nama_10_co3_p3. Figur 2.1 Foto: Colorbox. 2019–2020 Meld. St. 27 21 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Vareproduksjon av Innkjøp og Sal til forbrukarar Primærprodusent/ distribusjon av bonde leverandørar gjennom detaljistar grossistar Figur 2.2 Verdikjeda for daglegvarer det gjeld størrelse, marknadsdel, eigarskapsform, rer). I daglegvaremarknaden driv dei store dag- om dei produserer sine eigne merke eller eigne legvaregrupperingane med sal til forbrukar og merkevarer for kjedene, og om dei er lokaliserte i grossistverksemd. Vidare er daglegvaregruppe- Noreg eller i utlandet. Det er totalt sett eit stort tal ringane involverte i produktutvikling og varepro- leverandørar i Noreg, men dei opererer likevel i duksjon gjennom ulik grad av vertikal integrasjon, mange ulike produktmarknader der daglegvare- eigne merkevarer og andre vertikale bindingar. grupperingane er kjøparar. Enkelte leverandørar Dei mange uavhengige butikkane slo seg saman i er eigde av, eller har inngått langvarige produk- daglegvaregrupperingar og oppnådde meir effek- sjonsavtalar med, ei daglegvaregruppering. tiv drift som følgje av stordriftsfordelar i innkjøp, Norske forbrukarar møter rundt 15 ulike profil- distribusjon og kjededrift. kjeder i daglegvaremarknaden. Nesten alle er til- Samfunnsøkonomisk analyse publiserte i 2019 knytte ei av dei tre største nasjonale daglegvare- ein analyse av lønnsemda i varehandelen i perio- grupperingane, enten som underliggjande profilkje- den 2003–2017. Dei finn at utviklinga i marknaden der, eller ved at dei er med i eit innkjøpssamarbeid. har medført effektivisering gjennom auka tekno- logisk utvikling og produktivitetsutvikling. Vidare har det vore store strukturendringar i matindus-

2.2 Historisk utvikling og trien, som går i retning av færre produksjonsan- utviklingstrendar legg og konsolidering av verksemder. Samfunnsø- konomisk analyse finn òg at lønnsemda i dagleg- Fram til starten av 1980-talet var den norske verdi- varemarknaden har vore høgast innanfor lågpris- kjeda for daglegvarer prega av samvirkeføretak, segmentet, då store volum kompenserer for låge industri og grossistar som primært betente regio- marginar.4 Dette kan vere med på å forklare fram- nalt avgrensa marknader. Detaljistleddet var veksten av lågprissegmentet, noko som blir prega av små og uavhengige detaljistar, som i liten omtala nærmare i delkapittel 3.1.2. grad opptredde samla i kjeder og felles innkjøps- I dag er om lag alle daglegvarebutikkane til- forbund. I 1981 var berre 39 prosent av daglegva- knytte ei gruppering.5 Denne utviklinga samanfall rebutikkane knytte til ei kjede.3 Det var mange med framveksten av aktørar som lågpriskjedene uavhengige grossistar, og grossistleddet var ikkje Rema 1000 og Rimi gjennom 80 og 90–talet. Gjen- integrert i detaljistleddet, slik det er i dag. Gros- nom franchiseorganisering vaks desse kjedene sistane utgjorde eit viktig bindeledd mellom dei raskt. Eit sterkt sentralstyrt konsept med tanke på ofte små, uavhengige detaljistane og leveran- innkjøp, sortiment, distribusjon, prisfastsetting og dørane. Grossistane praktiserte i stor grad opne marknadsføring, nødvendiggjorde kontroll over kanalar, med få eller ingen barrierar mot leveran- distribusjonsfunksjonen. I løpet av kort tid blei dørsida. grossistfunksjonen integrert i daglegvaregruppe- I løpet av 1980-talet endra situasjonen seg med ringane. Eit anna viktig utviklingstrekk er fram- framveksten av store landsdekkjande daglegvare- veksten av daglegvaregrupperingane sine eigne grupperingar. Etter den tid har bransjen gjennom- merkevarer. Dette blir omtala nærmare i delkapit- gått både horisontal integrasjon, som inneber at tel 3.5. aktørar i same ledd i verdikjeda slår seg saman (til Matkjedeutvalet gjorde ei utgreiing av utvik- dømes daglegvaregruppering og daglegvaregrup- linga i daglegvaremarknaden,6 og då spesielt med pering), og vertikal integrasjon, som inneber at ein aktør driv verksemd på fleire ledd i verdikjeda 4 Samfunnsøkonomisk Analyse (2019). Lønnsomhet i vare- (daglegvaregruppering og produsent av matva- handelen 2003–2017. Rapport 11-2019. 5 Nielsen (2020). Dagligvarefasiten 2020. 3 6 NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i verdikjeden for mat. Kapittel 3. verdikjeden for mat. 22 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 2.3 Foto: Colorbox. tanke på korleis maktforholda i verdikjeda har 2018 på ca. to milliardar kroner hadde taxfree- utvikla seg. Dei fann at utviklinga skildra ovanfor, butikkane ein marknadsdel på 0,7 prosent av den har medført at konsentrasjonen har auka, spesielt totale marknaden for mat og drikke. Grensehan- på detaljistleddet. Matkjedeutvalet fann også at delsbutikkane og faghandelsbutikkane opplevde denne utviklinga har medført at daglegvaregrup- også positiv vekst i omsetnad av mat og drikke i peringane har styrkt makta si, på kostnad av leve- perioden 2017–2018 på høvesvis 4,1 og 3,9 pro- randørane. Uavhengige grossistar finst ikkje len- sent. Deira totale omsetnad i 2018 var på 10,3 og ger i noko særleg omfang. fire milliardar kroner, som svarar til høvesvis 3,5 og 1,3 prosent av totalmarknaden.8 Servicehandelsmarknaden, som består av

2.3 Kort om utviklinga i kioskar, bensinstasjonar og servicehandel, enda i totalmarknaden for mat og drikke 2018 opp med ein total omsetnad på 7,4 milliardar kroner, målt etter utsalspris frå grossistar og Den samla omsetnaden i daglegvare- og serve- direkteleverandørar. Dette inneber ein reduksjon ringsmarknaden i Noreg auka med 2,9 prosent i på om lag 0,2 prosent samanlikna med året før.9 perioden 2017–2018, og enda på 296 milliardar Nettbutikkar og spesialforretningar for mat og kroner sistnemnde år. Totalmarknaden for mat og drikke opplevde også ein negativ omsetnadsvekst drikke omfattar salskanalane taxfree-butikkar, i perioden 2017–2018 på høvesvis 1,7 og 1,2 pro- grensehandelsbutikkar, netthandel, faghandel, sent. Samla omsetnad i 2018 for nettbutikkane serveringsstader, kioskar og bensinstasjonar, spe- med mat og drikke svara til 2,9 milliardar kroner, sialforretningar og daglegvarebutikkar.7 mens spesialforretningane oppnådde ein totalom- Taxfree-butikkane opplevde størst vekst i setnad på 4,3 milliardar kroner. Delane av total- omsetnad av mat og drikke i perioden 2017–2018 marknaden for mat og drikke i 2018 for sist- på til saman 11 prosent. Med ein total omsetnad i nemnde salskanalar var høvesvis éin og 1,4 pro- 8 7 Virke 2020. Dagligvarehandelen 2019/2020, kapittel 1. Alle Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 1. 9 omsetnadar er eksklusiv moms. Sal av drikke omfattar øl, Flesland Markedsinformasjoner AS (2019). Servicehandels- men ikkje vin/sprit. markedet 2019/2020. 2019–2020 Meld. St. 27 23 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 2.4 Foto: Colorbox. sent.10 Utviklinga i mathandel på nett og grense- For å styrkje kompetansen til dei tilsette har verk- handelen blir omtala i delkapittel 3.2 og 3.6.1. semdene i stor grad utvikla eigne system for verk- semdsintern opplæring eller eigne, private bran- sjeskular.

2.4 Verdikjeda for daglegvarer si At formell kompetanse ikkje er ein føresetnad betyding for sysselsetjing og for å få jobb innanfor næringa, har gjort at vare- verdiskaping i norsk økonomi handelen har hatt ein funksjon som inngangsport til arbeidslivet og bidrege til at varehandelen har Norsk daglegvarehandel er ein vesentleg bidrags- kunna sysselsettje store grupper i norsk økonomi. ytar i norsk økonomi, både i verdiskaping og når Mange studentar, innvandrarar og andre grupper det gjeld sysselsetjing. Ved utgangen av 2019 var med til dømes avgrensa grad av formell kompe- det totalt 3 848 daglegvarebutikkar i Noreg, og tanse har starta arbeidslivet i handelsnæringa. Eit daglegvaremarknaden omsette for 178 milliardar anna kjenneteikn er at varehandelen har mange kroner.11 deltidsstillingar. I daglegvaremarknaden jobbar Daglegvaremarknaden sysselset nær 104 000 seks av 10 deltid, og tilsette under 25 år utgjer nes- personar i Noreg, noko som gjer daglegvarehan- ten halvparten av arbeidsstyrken i marknaden.13 delen til ein av dei største private sysselsetjarane i Mykje av produksjonen av varer som norske Noreg.12 daglegvarebutikkar sel, skjer i Noreg. Særleg I Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – gjeld det jordbruksvarer og sjømat. Ifølgje Mat og når kunden alltid har nett går det fram at i store Industri 2018, er matindustrien den største fast- delar av handelsnæringa har formell kompetanse landsindustrien i Noreg, med over 50 000 tilsette, tradisjonelt sett ikkje vore ein viktig føresetnad for og produksjonen skjer i alle delar av landet.14 Pri- å få jobb. I staden har det å vere personleg eigna mærnæringa blir omtala nærmare i delkapittel ofte vore vektlagt ved rekruttering av nye tilsette. 3.7. Næringsmiddelindustrien er privateigd og 10 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 1. 13 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. 11 Nielsen (2020). Dagligvarefasiten 2020. 14 NIBIO (2019). Mat og Industri 2018. Status og utvikling i 12 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. norsk matindustri. 24 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 200 000 12,0 % 176064 178396 180 000 169413 171289 160145 164310 153506 10,0 % 160 000 148119 143717 134232 138505 140 000 8,0 % 120 000 100 000 6,0 % 80 000 4,0 % 60 000 40 000 2,0 % 20 000 0 0,0 % 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Omsetnad Vekst Figur 2.5 Utvikling i totalomsetnad og vekst i daglegvaremarknaden, 2009–2019. Kjelde: Nielsen (2020). Dagligvarerapporten 2020 Pressenotat 13. februar. omfattar alt frå enkeltpersonføretak med råvare- melde forbrukarar.16 REKO-ringar er ein distribu- produksjon og lokal foredling på gard, til store sjonskanal direkte mellom småprodusent og for- samvirkeføretak og børsnoterte føretak med fleire brukar i eit nærområde. Dette konseptet gjer det tusen tilsette. mogleg for lokale bønder og matprodusentar å selje varene sine utan mellomledd. Salet av lokalmat har vakse mykje dei siste åra,

2.5 Forbrukarane sine val av moglege og i 2019 blei det totalt selt lokalmat for om lag 11 salskanalar milliardar kroner. Målet til regjeringa om ein samla omsetnad av lokalmat på over 10 milliardar Daglegvarer blir ikkje berre selde i tradisjonelle innan 2025, er allereie nådd med god margin. daglegvarebutikkar. I dag kan forbrukarar kjøpe Dette tyder på at norske forbrukarar verdset daglegvarer i fleire salskanalar, til dømes kioskar, lokalmat.17 Dette inkluderer sal til daglegvare, bensinstasjonar, multivarebutikkar (Nille AS storhushald og restaurantar. Dersom ein ser på («Nille»), Normal Norge AS («Normal»), Rusta daglegvaremarknaden isolert, blei det omsett AB («Rusta») og Europris AS («Europris»)), nett- lokalmat for 5,3 milliardar i 2019, noko som er ein butikkar, taxfree-butikkar og gjennom grensehan- auke på 5,6 prosent frå 2018.18 del. Daglegvarer kan kjøpast i tradisjonelle dag- Mathandel på nett utgjer framleis ein liten del legvarebutikkar, og kan i nokre område bli bestilt av daglegvareomsetnaden i Noreg, men omsetna- over internett for levering på døra eller ved hente- den er venta å auke framover. Kolonial.no AS punkt. («Kolonial.no») er Noregs største daglegvarebu- Det finst også eigne salskanalar for lokalmat, tikk på nett, og tilbyr eit breitt sortiment av varer som Bondens marknad, lokalmatutsal og gardsut- og middagsretter. I tillegg til fullsortimentsbutik- sal. Desse salskanalane inneber at ein kan kjøpe kar på nett finst det såkalla «matkasser» som til- mat direkte frå bonden. Bondens marknad blei introdusert i Noreg i 2003, og har i dag om lag 20 ulike utsalsstader.15 Den siste tida har også 16 NRK.no (2019). 220.000 nordmenn har meldt seg inn – Els REKO-ringar blitt meir utbreidde. REKO-ring, selde 100 kasser kalkun på Facebook. Henta frå: https:// som står for rettferdig konsum, er eit konsept som www.nrk.no/vestland/220.000-nordmenn-har-meldt-seg- inn-_-els-solgte-100-kasser-kalkun-pa-facebook-1.14741311. opphavleg kjem frå Finland. På berre to år har 17 Sjå pressemelding: https://www.regjeringen.no/no/aktu- dette konseptet vakse til meir enn 220 000 inn- elt/salget-av-lokalmat-oker/id2677600/. 18 Stiftelsen Matmerk (2019). Omsetning av lokalmat- og drikke 15 Sjå bondensmarked.no i 2019. 2019–2020 Meld. St. 27 25 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane byr middagsløysingar med ingrediensar og opp- I tillegg til daglegvarebutikkar arbeider Mer- skrifter levert på døra. kur-programmet for å sikre drivstofftilgang i dis- Norske forbrukarar kjøpte daglegvarer for trikta og har eit eige innsatsområde retta mot bok- totalt 16 milliardar kroner i 2019 på dagsturar til handlarar i distrikta. utlandet.19 Årsaker til grensehandelen mellom Noreg og Sverige er mellom anna prisskilnader og ulikt vareutval. Prisar og vareutval i norske 2.6 Butikktettleik daglegvarebutikkar blir nærmare omtala i delka- pittel 2.10. Butikktettleiken i Noreg gjeve ved talet på butik- I kva grad forbrukarane opplever desse andre kar per 10 000 innbyggjarar er høg. Dette kan til salskanalane som reelle alternativ til dei tradisjo- dels forklarast av busetjingsmønsteret i Noreg, jf. nelle daglegvarebutikkane, avheng mellom anna av delkapittel 2.6.2. Talet på butikkar hos daglegvare- kjøpssituasjonen og preferansane til forbrukarane. grupperingane er som følgjer: – Norgesgruppen ASA: om lag 1 800 butikkar22 per 2019

2.5.1 Distriktsbutikkar og Merkur- – Coop SA: om lag 1 121 butikkar23 per 2019 programmet – Rema 1000 AS: om lag 950 butikkar24 per 2018 Befolkningsmønsteret i Noreg er spreidd, og iføl- – Bunnpris: om lag 250 butikkar25 per 2018 gje SSB bur 18 prosent utanfor tettbygde strøk.20 Det er daglegvarebutikkar over heile landet, og Kundegrunnlaget til daglegvarebutikkane avheng dei lokale daglegvarebutikkane er ein stor av kor mange innbyggjarar det er per butikk. Kun- bidragsytar for næringsutvikling og for å halde degrunnlaget i 2018 totalt for heile landet var oppe busettinga utanfor tettbygde strøk. Distrikts- 1 374 personar, som svara til 7,3 butikkar per butikkane dekkjer ofte fleire funksjonar enn dag- 10 000 innbyggjarar. Her er det store regionale legvarehandel, slik som apotek, posttenester, driv- skilnader:26 stoffsal, kafé og liknande. Distriktsbutikkane er – Nord-Noreg: 986 personar per butikk ofte eit samlingspunkt for befolkninga i små lokal- – Midt-Noreg: 1 157 personar per butikk samfunn. – Vestlandet: 1 317 personar per butikk Kommunal- og moderniseringsdepartementet – Vestre Austland: 1 418 personar per butikk forvaltar eit utviklings- og kompetanseprogram – Austre Austland: 1 620 personar per butikk for dei minste daglegvarebutikkane i distrikta – – Oslo: 1 757 personar per butikk Merkur-programmet. Målet for programmet er å sikre folk i distrikta tilgang til ein nærliggjande daglegvarebutikk med god kvalitet. Ein velfunge- 2.6.1 Utvikling i talet på butikkar rande daglegvarebutikk er viktig for innbyggja- Talet på daglegvarebutikkar i Noreg har hatt ein rane, lokalt næringsliv og tilreisande. Mange av stabil nedgang dei siste 40 åra. På slutten av 1970- dei minste daglegvarebutikkane i distrikta har så talet var det nesten 9 000 daglegvarebutikkar i låg omsetnad og lønnsemd at vidare drift står i Noreg, mens i 1990 var dette talet blitt redusert til fare. I 2020 er det løyvd 59,4 millionar kroner til 6 220.27 Merkur-programmet.21 Av figur 2.6 ser ein at talet på butikkar fall fram Eit av formåla til Merkur-programmet er å til 2015. Nedgangen frå 2014 til 2015 fall tidsmes- samle fleire tenester og funksjonar i daglegvare- sig saman med Coop sitt oppkjøp av Ica i 2015, og butikkane. Slike tilleggstenester bidreg til betre oppryddinga i butikkstruktur som fann stad etter lønnsemd og gjer dermed butikkane meir robuste. Kva slags tilleggstenester som bør sam- 22 Norgesgruppen (2020). Års- og bærekraftsrapport for 2019. 23 last i butikken, blir ofte avgjort i ein dialog mellom Opplysningar oppgitt i dialog mellom Coop Norge og butikkdrivaren og innbyggjarane i lokalsamfun- Nærings- og fiskeridepartementet. 24 Rema 1000 (2019). Årsrapport for 2018. Tal frå 2019 var net. ikkje tilgjengeleg på tida da meldinga blei publisert. 25 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- 19 SSB (2020). Stabil grensehandel. Henta frå: https:// det – konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ www.ssb.no/varehandel-og-tjenesteyting/artikler-og- 2018. Tal frå 2019 var ikkje tilgjengeleg på tida da meldinga publikasjoner/stabil-grensehandel. blei publisert. 20 26 SSB (2019). Tettsteders befolkning og areal. Henta frå: SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dag- https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/beftett ligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. 21 27 Prop. 1 S (2019–2020) Kommunal- og moderniseringsdepar- SIFO (2017). Dagligvaretilgang i ulike regioner – utvikling tementet. 1980–2000. 26 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 3 920 3 914 3 900 3 880 3 860 3 854 3 849 3 838 3 839 3 840 3 820 3 800 2014 2015 2016 2017 2018 Figur 2.6 Utvikling i talet på daglegvarebutikkar i perioden 2014–2018. Kjelde: SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. oppkjøpet. Frå 2015 har det vore ein jamn auke på Sverige har tilnærma likt tal butikkar, mens Sve- 16 butikkar, noko som representerer eit trendbrot rige har omtrent dobbelt så mange innbyggjarar. frå utviklinga skildra over. Sjølv om talet på butik- Sverige og Noreg hadde ein butikktettleik på kar held seg relativt stabilt, er det endringar i den høvesvis 3,8 og 7,3 butikkar per 10 000 innbyggjar. eksisterande butikkstrukturen. Ein kan sjå ein Dette indikerer at Noreg har høg butikktettleik klar trend mot at fleire og fleire butikkar blir samanlikna med befolkningsgrunnlaget. Figur 2.7 omstrukturerte til lågprisbutikkar. Dette blir viser kundegrunnlag i gjennomsnitt per butikk i omtala nærmare i delkapittel 3.1.2. Fordelt på dei nordiske landa i 2018 og talet på butikkar per regionar er det Nord-Noreg som har hatt den stør- 10 000 innbyggjarar. Noreg har lågast kunde- ste nedgangen i talet på butikkar sidan 2014, med grunnlag av dei fire nordiske landa med rundt ein reduksjon på 38 butikkar. Oslo har på den 1 374 innbyggjarar per butikk, som samstundes andre sida hatt ein oppgang på fem butikkar sidan impliserer at Noreg har høgast butikktettleik. 2014.28 Friberg mfl. (2020) har òg studert butikktett- leiken i Noreg og Sverige. I deira samanlikning mellom Oslo og Stockholm finn dei at befolkninga

2.6.2 Butikktettleik i dei nordiske landa i Stockholm har 35 butikkar innanfor 10 minuttars Det er variasjon i talet på butikkar i dei nordiske reiseavstand, mens befolkninga i Oslo har 137 landa. Danmark har færrast butikkar av dei nor- butikkar. Når dei inkluderte Akershus, fell dette diske landa med 2 76429 butikkar per 2018, mens talet til i underkant av 80 butikkar innanfor 10 Noreg hadde flest med 3 854 butikkar, sjå figur minuttars reiseavstand. På bakgrunn av befolk-

2.6. Finland hadde 2 804 butikkar i 2018, der det ningstettleiken i Oslo/Akershus og Stockholm, var 1 969 innbyggjarar per butikk.30 Dette svarar som har høvesvis 1,3 millionar og 2,3 millionar til 5,1 butikkar per 10 000 innbyggjar. Noreg og innbyggjarar, finn dei at butikktettleiken i Oslo og Akershus er svært høg.31 28 SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. 31 Friberg, R. Pettersen, I., Steen, F. og Ulsaker, S.A. (2020). 29 De Samvirkende Købmænd (2019). Udvikling i dansk dag- Annerledeslandet Norge: butikktilgjengelighet og markeds- ligvarehandel. Henta frå: https://dsk.dk/udviklingen-i- konsentrasjon i Sverige og Norge. I Steen, F. og Pettersen, I. dansk-dagligvarehandel/. (red.). Mot bedre vitende i norsk matsektor. (Kap. 2, s. 35- 30 PTY (2019). Finnish grocery trade 2019. 70). Oslo: Cappelen Damm Akademisk. 2019–2020 Meld. St. 27 27 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 7,3 7 4 000 Tal på butikkar per 10 000 innbyggjarar 3 500 6 Kundegrunnlag og tal på butikkar 3 000 5,1 5 2 647 4,8 2 500 2 101 4 3,8 1 969 2 000 3 1 374 1 500 2 1 000 500 1 0 0 Noreg Sverige Danmark Finland Kundegrunnlag i gjennomsnitt per butikk Butikktettleik Figur 2.7 Kundegrunnlag og butikktettleik i nordiske land. Tal for 2018. Kjelde: SIFO (2019).Kartlegging av utviklingen i butikkstuktur, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019, PTY (2019). Finnish grocery trade 2019, De Samvirkende Købmænd (2019). Udvikling i dansk dagligvarehandel, Delfi (2019) Dagligvarukartan 2019.

2.7 Utvikling og lansering av nye tige forbrukartrendar innan daglegvare knytte til daglegvarer unike kundeopplevingar, helse og sunnheit, miljø og berekraft, og tidssparing. For leverandørar og daglegvaregrupperingar er Undersøkingar viser at 25 prosent av nye dag- produktinnovasjon viktig for å halde på eksiste- legvarer blir tekne ut av daglegvaregrupperin- rande kundemasse og for å vinne nye kundar frå gane sitt sortiment innan eitt år. Delen mislukka konkurrentane. Opptil 20 prosent av forbruka- produktlanseringar aukar til 50 prosent når det rane her til lands synest nye daglegvarer og pro- har gått to år. Etter fire år er om lag 30–35 pro- duktinnovasjon er spanande og testar ut ei stor sent av dei lanserte nyheitene fremleis i omset- mengd av dei nye lanseringane som kjem nad, mens 65–70 prosent er blitt tekne ut av dag- årleg.32 legvaregrupperingane sine varesortiment.34 Innovasjon av daglegvarer omfattar prosessar Opptil 30 prosent av dei lanserte produkta som med varierande grad av nyskaping. Nokre innova- fell ut av marknaden, blir justert, og vidareut- sjonsprosjekt tek sikte på å utvikle heilt nye vare- vikla av leverandørane i etterkant med sikte på kategoriar og nye daglegvarer, mens andre pro- nok ei lansering.35 sjekt har som mål å justere og vidareutvikle alle- For å lukkast med innovasjonsprosessane sine reie eksisterande produkt. Ny emballasje og end- må aktørane i verdikjeda for daglegvarer utvikle ringar i ingrediensar og produktutforming er produkt som i tilstrekkeleg grad svarar til forbru- døme på justeringar som gjer det mogleg for leve- karane sine opplevde behov og forventningar. Ei randørar å introdusere eit nytt produkt fleire gon- årsak til det høge talet på mislukka lanseringar av ger på daglegvaremarknaden. daglegvarer kan vere at daglegvareaktørane invol- Fleire gonger i året introduserer daglegvare- verte i produktinnovasjon, ikkje har forstått for- aktørane i samarbeid med leverandørane sine nye brukarane sine behov godt nok. Ei anna forkla- daglegvarer i sine profilkjeder og nettbutikkar.33 ring kan vere at marknadsføringa og sjølve lanse- Som gjennomgangen i delkapittel 6.2 viser er vik- 32 34 Aftenposten (2018). Sjoko-pizza på vei ut av lavpriskje- Dinside (2015). Syv av ti av matnyhetene flopper. Henta frå: dene. Henta frå: https://www.aftenposten.no/okonomi/i/ https://www.dinside.no/okonomi/syv-av-ti-av-matnyhe- 0E4nME/sjoko-pizza-paa-vei-ut-av-lavpriskjedene. tene-flopper/61088952. 33 E24.no (2015). Nå slippes 1.700 nye dagligvarer. Henta frå: 35 BigBlue&Company (2019). Hilleland til Aftenposten: «Han- https://e24.no/naeringsliv/i/MRE0PK/naa-slippes-1700- delen ønsker fornyelse». Henta frå: https://www.bigblue- nye-dagligvarer. company.no/jan-hillesland-i-bigbluecompany/. 28 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane ringa av dei nye daglegvarene ikkje har vore godt meinte for å hjelpe forbrukarane i å ta sine eigne nok utforma.36 vurderingar av om maten er etande. I tillegg blir For å effektivisere prosessane og arbeidet prisen på varer nær datomerking sett ned, noko med lansering av nye produkt har aktørane i ver- som vil auke insentivet til å kjøpe desse varene. dikjeda for daglegvarer utarbeidd ein lanserings- Vidare har appar som «Too Good To Go» blitt standard som skal leggje til rette for høg kundes- meir populært.42 Too Good To Go samarbeider ervice ved lanseringar, sørge for at nye daglegva- med fleire restaurantar og serveringsstader, der rer er på plass til avtalt tidspunkt, unngå at leve- kundar kan kjøpe overskotsmat til ein redusert randørane ikkje blir utselde midt i ein lanserings- pris. Denne tenesta har til formål å redusere mats- periode og redusere unødige kostnader knytte til vinn. I tillegg arbeider Matsentralen Norge med å svinn og reklamasjon.37 samle saman overskotsmat frå matbransjen som skal hjelpe vanskelegstilte.43 Daglegvareaktørane arbeider med å redusere

2.8 Ein berekraftig eigne klimagassutslepp, både frå butikk og trans- daglegvaremarknad port av varer. Dette inneber mellom anna meir energieffektive lokale og auka bruk av fornybar Utfordringane knytte til miljø, berekraft og klima energi. Aktørane ynskjer vidare å redusere bru- er omfattande. Matsvinn er ei stor kjelde til res- ken av plast som emballasjemateriale, og prøver å surssløsing og CO2-utslepp.38 Forbrukarane blir finne andre eigna materiale. I tillegg har fleire stadig meir miljøbevisste, og daglegvaremarkna- aktørar kutta bruk av palmeolje frå sortimentet. den har også engasjert seg. Matsvinnet i delar av Det har også vore ein auke i omsetnaden av øko- matbransjen i Noreg har blitt redusert med 12 logiske varer i verdikjeda for daglegvarer. I 2018 prosent per innbyggjar frå 2015 til 2018. Det blir blei økologiske varer omsette for 2,8 likevel kasta mat i Noreg for mange milliardar kroner, noko som svarar til ein auke på milliardar kroner kvart år.39 Stort matsvinn har åtte prosent, samanlikna med 2017.44 betydelege konsekvensar og er verken lønnsamt Klimakur 203045 omtalar tiltak innanfor ikkje- eller berekraftig for miljø og samfunn. kvotepliktig sektor som kan bidra til å nå målset- I 2017 blei det signert ein frivillig bransjeavtale ninga om 50 prosent reduksjon av klimagassut- mellom regjeringa og den norske matbransjen, slepp innan 2030. Tiltaka som blir beskrivne, er med formål om å redusere matsvinnet i Noreg mellom anna overgang frå raudt kjøtt til planteba- med 50 prosent innan 2030. Avtalen er under- sert mat og fisk, redusert matsvinn og diverse teikna av fem departement og 12 bransjeorganisa- gjødselstiltak. I tillegg er det eit tiltak knytt til å sjonar.40 Eit av formåla i avtalen er å bidra til betre elektrifisere industrielle prosessar og transport, kunnskap og haldningar blant forbrukarane og i noko som vil krevje vesentlege investeringar og matbransjen for å hindre matsvinn. omstilling i verdikjeda for mat. Forbrukarane er likevel den gruppa som kas- Berekraft, miljø og klima er prioritert av dag- tar mest mat, og står for om lag halvparten av legvareaktørane i bransjen i dag, og dette vil tru- totalt matsvinn i Noreg.41 Matbransjen har sett i leg bli endå viktigare i framtida. I samband med verk ei rekkje tiltak for å redusere matsvinn hos arbeidet med denne stortingmeldinga, har depar- forbrukarane dei siste åra. Mellom anna har dato- tementet bede aktørane i daglegvarebransjen merkinga endra ordbruk frå «best før», til «best komme med innspel til korleis daglegvaremarkna- før, ofte god etter» på eigna varer. Slike tiltak er den vil sjå ut i framtida. I den samanhengen har tema som berekraftig konkurranse ofte blitt trekt 36 Kantar (u.å.). Innovasjon og produktutvikling. Henta frå: fram. Fleire aktørar seier at dersom ein ikkje kan https://kantar.no/radgivningsekspertise/innovasjon-og- vise til berekraftige val, vil dei i større eller min- produktutvikling/. 37 Sjå omtale av lanseringsstandarden «STAND011»« her: dre grad bli valde bort av kundane. Framtidas ver- https://www.dlf.no/stand-011-effektive-sortiment- dikjede for daglegvarer blir omtala nærmare i sendringer/. Standarden er utarbeidd av Standardiseringsut- kapittel 6. valget for Norsk Dagligvarebransje. 38 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. 42 39 Østfoldforskning (2019). Matsvinn i Norge – Rapportering Sjå www.toogoodtogo.no. 43 av nøkkeltall 2015–2018. Rapport nr. OR.32. 19. Sjå www.matsentralen.no. 40 44 Henta frå: https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/avtale- Landbruksdirektoratet (2019). Produksjon og omsetning av om-a-redusere-matsvinn/id2558931/ økologiske landbruksvarer. Rapport nr. 17/2019. 41 45 SIFO (2019). Kunnskapsoppsummering om temaet matsvinn Miljødirektoratet (2020). Klimakur 2030 – Tiltak og virke- på forbrukernivå i Norge og Europa. Rapport 14-19. midler mot 2030. 2019–2020 Meld. St. 27 29 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane

2.9 Folkehelse informasjon om merking, kvalitet, pris og vareut- val. Matinformasjon som er lett tilgjengeleg for Samanhengen mellom mat og helse, miljø og forbrukarane, skal kunne bidra til informerte val, etikk ved produksjon og forbruk av mat har fått gjere det enklare å setje saman eit sunt kosthald mykje merksemd. Dette er tema som er viktige og utøve forbrukarmakt i daglegvaremarknaden. for matvala til mange forbrukarar. Regjeringa Regelverket for matinformasjon, inkludert mer- arbeider for at forbrukarane skal få god og rett king, blir regulert av matlova47 og underliggjande kunnskap om samanhengen mellom kosthald, regelverk, og set mellom anna krav til informasjon ernæring og helse. Difor la regjeringa i 2017 om næringsdeklarasjonen48. Vidare er det merke- fram ein nasjonal handlingsplan for kosthald.46 ordningar for sunnare mat (nøkkelholet), norsk Handlingsplanen viser mellom anna til at eit mat (Nyt Norge) og økologisk mat (ø-merket). usunt kosthald, saman med høgt blodtrykk og Dette skal gjere det lettare for forbrukarane å ta tobakk, er det som tek flest liv i Noreg. Vidare informerte matval. blir det mellom anna peikt på at eit plantebasert kosthald og eit kosthald med meir fisk og mindre kjøtt vil medverke til at ein når både helse- og 2.10 Prisar og utval i klimapolitiske mål. God informasjon om kosthald daglegvaremarknaden er difor prioritert av regjeringa, og var eitt av temaa i Meld. St. 25 (2018–2019) Framtidas for- 2.10.1 Matvareprisar brukar – grøn, smart og digital. Ei rekkje studiar gjennomført dei seinare åra, I Meld. St. 25 (2018–2019) er forbrukarinfor- viser at matprisane i Noreg er høgare enn i andre masjon, og utfordringar knytte til dette, belyst. europeiske land. Figur 2.9 viser nivået på norske Det blir peikt på at daglegvaremarknaden sjølv prisar i 2018 for matvarer og alkoholfrie drikke- har ei utfordring i å gje forbrukarane god og rett 47 Lov 19. desember 2003 nr. 124 om matproduksjon og mat- trygghet mv. (matloven). 46 48 Nasjonal handlingsplan for bedre kosthold (2017–2021). Forskrift 28. november 2014 nr. 1497 om matinformasjon til Sunt kosthold, måltidsglede og god helse for alle. forbrukere (matinformsjonsforskriften). Figur 2.8 Foto: Colorbox. 30 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 170 163 160 150 148 Prisnivpindeks, EU28 = 100 140 140 140 130 130 125 120 120 117 116 114 115 109 110 102 103 100 100 100 98 94 90 Frankrike Finland Tyskland Storbritannia EU28 Noreg Island Sverige Danmark Matvarer og alkoholfrie drikkevarer Konsumvarer Figur 2.9 Prisnivået i Noreg samanlikna med andre land. Tal for 2018. Kjelde: Statistisk sentralbyrå. Prisnivåindeks. Statistikkbanken. varer,49 og for konsumvarer50 samanlikna med Dersom ein ser på prisnivået på konsumvarer andre land i EU. Prismaterialet som inngår i generelt i 2018, var prisnivået 40 prosent høgare i berekninga av prisnivåindeksane for ulike land i Noreg og på Island samanlikna med EU-gjennom- figur 2.9, omfattar nominelle utsalsprisar til for- snittet. Vidare var det norske prisnivået på kon- brukar inkludert avgifter. Indeksane er heller sumvarer 11 prosent høgare enn i Danmark, 17 ikkje justerte for særnorsk høgt lønns- og kost- prosent høgare enn i Finland og 19 prosent nadsnivå.51 Det går fram av figuren at Noreg i høgare enn i Sverige. Det er altså eit generelt 2018 hadde eit prisnivå på matvarer og alkohol- fenomen at Noreg har eit høgt prisnivå, men det frie drikkevarer som låg 63 prosent over gjen- ser ut til å gjelde i større grad for daglegvarer. nomsnittet i EU og var høgast i Europa. Ei Figur 2.10 viser same prisindeks som figur 2.9, samanlikning med nordiske land viser at dei nor- men no fordelt på sju ulike varegrupper. Noreg ske prisane for matvarer og alkoholfrie drikkeva- har eit høgare prisnivå enn EU-gjennomsnittet for rer i 2018 var ni prosent høgare enn på Island, 20 alle varegrupper med unntak av fisk. Biletet er prosent høgare enn i Danmark, 26 prosent altså noko meir samansett enn det ei generell høgare enn i Finland og 28 prosent høgare enn i samanlikning viser, men ein kjem ikkje unna at Sverige. Moglege årsaker til det relativt høge Noreg jamt over har høgare prisar på daglegvarer norske prisnivået på matvarer og alkoholfrie enn resten av Europa. drikkevarer er omtala i delkapittel 2.10.3.1. Figur 2.11 viser utviklinga av prisar på mat og alkoholfrie drikkevarer samanlikna med utvik- linga av prisar på konsumvarer generelt, i perio- 49 Varegruppa «Matvarer og alkoholfrie drikkevarer» inklude- den 2000–2019. Prisane på matvarer og alkohol- rer brød og kornprodukt, kjøtt, fisk, mjølk, ost og egg, olje frie drikkevarer fall mellom 2000 og 2002, men har og feitt, frukt, grønsaker og potet. 50 Varegruppa «Konsumvarer» inkluderer ei stor mengd kon- stige meir eller mindre kvart år sidan då. Ei viktig sumvarer som strekk seg frå brød og vin til frisørtenester forklaring på prisreduksjonen mellom 2001 og og bilvask. På engelsk omtalar ein prisindeksen for kon- 2002 er at meirverdiavgifta på mat og alkoholfrie sumvarer generelt som «All-items Harmonised Index of Consumer Prices» (HICP). drikkevarer blei halvert frå 24 til 12 prosent i 2001. 51 Svennebye, Lars H. (2013) Kjøpekraftspariteter, prisnivåin- Prisane innanfor varegruppa mat og alkoholfrie dekser og prisnivåjustering. En brukerveiledning. drikkevarer steig totalt 35 prosent mellom 2000 og 2019–2020 Meld. St. 27 31 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 200 180 160 Prisindeks, EU28 = 100 140 120 100 80 Noreg Island Sverige Danmark Finland Frankrike Storbritannia Tyskland Brød og kornprodukter Kjøtt Fisk Mjølk, ost og egg Olje og fett Frukt, grønnsaker og poteter Alkoholfrie drikkevarer Figur 2.10 Prisnivået på utvalde varegrupper. Tal for 2018. Kjelde: Statistisk sentralbyrå. Prisnivåindeks. Statistikkbanken. 2019. I same periode steig prisane på konsumva- etterfølgt av Danmark med tre prosent, Finland rer generelt med 47 prosent. med fire prosent og Frankrike med fem prosent. Ved å samanlikne prisutviklinga i Noreg med SIFO (2019) har også sett på prisutviklinga for utviklinga i EU-land ser ein at prisane på matvarer utvalde matvaregrupper i perioden 2015–2018.52 og alkoholfrie drikkevarer har auka meir i nokre Dei finn at prisutviklinga varierer mykje mellom land i EU enn i Noreg, mens det er motsett for matvaregrupper, både i Noreg og i dei andre EU- andre EU-land. Figur 2.12 viser at prisane på mat- landa. Noreg har hatt ei spesielt beskjeden prisut- varer og alkoholfrie drikkevarer auka med seks vikling for kategorien kjøtt, mens fisk har hatt ei prosent i Noreg frå 2015 til 2019. Dette er same sterk utvikling samanlikna med andre land. Pri- prisauke som i Frankrike og gjennomsnittet for sane på frukt og grønt har også hatt ei relativt alle EU-landa. I Tyskland og Sverige auka prisane beskjeden utvikling i Noreg. SIFO (2019) finn på mat og alkoholfri drikke med åtte og ni pro- fleire moglege årsaker til at prisutviklinga innan- sent, mens Danmark og Island opplevde ei prissti- for bestemte matvaregrupper er ulik i Noreg og i ging på fire og fem prosent. Lågast prisauke på resten av Europa. Importvernet, priskrigar og matvarer og alkoholfrie drikkevarer oppnådde avgifter kan vere nokre av dei. Finland med berre to prosent, etterfølgt av Stor- For å seie noko om prisnivået på daglegvarer i britannia med tre prosent, Danmark med fire pro- Noreg er det relevant å sjå på kor mykje nord- sent og Island med fem prosent. menn bruker av inntekta si på mat, samanlikna Vidare kjem det fram av figur 2.12 at dei norske med andre land. Figur 2.13 gjev ei oversikt over prisane på konsumvarer auka med 12 prosent i kor mykje av dei totale utgiftene i eit hushald som perioden 2015–2019. Til samanlikning låg EU-gjen- nomsnittet på fem prosent. Lågast prisauke på kon- 52 SIFO (2019) Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, sumvarer oppnådde Island på berre to prosent, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. 32 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 150 146,8 140 Konsumprisindeks (2000 = 100) 134,6 130 120 110 100 90 80 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Matvarer og alkoholfrie drikkevarer Konsumvarer generelt Figur 2.11 Utviklinga i prisar på mat og alkoholfrie drikkevarer og konsumvarer generelt i perioden 2000– 2019. Kjelde: Statistisk sentralbyrå. Konsumprisindeks. Statistikkbanken 114 112 112 110 Prisindeks (2015 = 100) 109 108 108 108 107 106 106 106 106 105 106 105 105 104 104 104 103 103 102 102 102 100 98 Noreg Island Sverige Finland Tyskland EU28 Frankrike Storbritannia Danmark Matvarer og alkoholfrie drikkevarer Konsumvarer generelt Figur 2.12 Prisutvikling på matvarer og alkoholfrie drikkevarer og konsumvarer generelt for Noreg, utvalde EU-land og EU28 i perioden 2015–2019. Kjelde: Eurostats harmoniserte konsumprisindeks. gjekk med til mat og alkoholfri drikke i ulike euro- om lag like mykje som for hushalda i Finland, peiske land. For hushalda i EU utgjorde mat og Danmark og Nederland. alkoholfri drikke i gjennomsnitt 12,1 prosent av Gjennomgangen over viser at det ikkje er rett hushalda sine totale utgifter i 2018. Til samanlik- fram å slå fast om norske daglegvareprisar er ning gjekk 11,6 prosent av norske hushald sine «høge» eller ikkje. Noreg har eit av dei høgaste totale utgifter til mat og alkoholfri drikke, som er prisnivåa på mat og alkoholfrie drikkevarer i 2019–2020 Meld. St. 27 33 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Storbritannia 7,8 Irland 8,7 Luxemburg 9,1 Østerrike 9,7 Tyskland 10,8 Nederland1 11,4 Danmark 11,4 Noreg 11,6 Finland 11,6 Kypros1 11,6 Malta 11,7 EU-28 12,1 Spania 12,5 Belgia 12,5 Island 12,6 Sverige 12,6 Frankrike1 13,1 Slovenia 14,0 Italia 14,1 Tsjekkia 16,1 Portugal1 16,4 Polen 16,4 Slovakia 17,4 Latvia 17,8 Ungarn 18,1 Kroatia 18,8 Bulgaria 19,1 Estland 19,6 Litauen 20,9 Tyrkia 21,2 Serbia 24,2 Montenegro 24,8 Romania1 26,2 0 5 10 15 20 25 30 Figur 2.13 Europeiske hushald sine kjøp av matvarer og alkoholfrie drikkevarer rekna i prosent av totale utgifter. Tal for 2018. 1 Berekningane er gjorde ved bruk av førebels statistikk. Kjelde: Eurostats forbruksstatistikk.1 Europa. På den andre sida har ikkje daglegvare- preferansar, enten det gjeld kvalitet, storleik, pris prisane i Noreg stige meir enn konsumprisane eller liknande. Eit godt vareutval har difor mykje å generelt, eller enn daglegvareprisane i andre seie for forbrukarane. samanliknbare land. I rangeringa av europeiske Ein vanleg metode for å vurdere det norske land etter kor mykje av hushalda sine totale utgif- utvalet er å samanlikne utvalet i norske butikkar ter som går med til kjøp av matvarer og alkoholfri med utvalet i butikkar i samanliknbare land, som drikke, ligg Noreg på same nivå som Nederland, Sverige og Danmark. Ein slik metode byr på ei Danmark og Finland. For norske hushald har pro- rekkje metodiske utfordringar. For det fyrste kan sentdelen falle dei siste åra frå 12,5 prosent i 2015 det vere vanskeleg å få tilgang til samanliknbare til 11,4 prosent i 2019.53 Samstundes utgjer utgif- data. Vidare er det skilnader mellom land, med ter til mat og alkoholfrie drikkevarer ei stor belast- omsyn til offentlege rammevilkår, konkurranse- ning for mange av dei med låg kjøpekraft i Noreg. forhold og busetjingsmønster som kan forklare skilnader i marknads- og butikkstruktur. Det er likevel gjennomført ein del studiar som har for-

2.10.2 Utvalet i norske daglegvarebutikkar søkt å samanlikne utvalet av daglegvarer i Noreg Å kunne velje mellom ulike produktvariantar er i med andre land, trass i desse metodiske van- seg sjølv eit viktig gode. Forbrukarane har ulike skane. Matkjedeutvalet54 kartla vareutvalet i norske daglegvarebutikkar i perioden 2008–2010, og 53 Forbruksstatistikken til Eurostat (Final consumption samanlikna vareutvalet i Noreg og Sverige. Dei expenditure of households by consumption purpose). Tal for Noreg henta frå: https://ec.europa.eu/eurostat/web/ fann at gjennomsnittsbutikken i Sverige hadde products-datasets/product?code=nama_10_co3_p3. dobbelt så stort utval som ein gjennomsnittsbu- 34 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane tikk i Noreg. Denne undersøkinga blei oppdatert i utvida, mellom anna ved at dei også inkluderer 2016 på oppdrag frå Forbrukarrådet.55 Oppdate- Nederland i samanlikningane for nokre varekate- ringa frå 2016 viser om lag same skilnad i gjen- goriar. Vidare er fleire varegrupper inkluderte i nomsnittleg vareutval i norske og svenske butik- analysen. SIFO (2019) viser same mønster som i kar som samanlikninga frå 2011. Trass i ein reduk- 2016, men betydeleg mindre skilnader. sjon i talet på super- og hypermarknader og ein SIFO sine estimeringar i 2019 viser at ein gjen- betydeleg auke i lågprisbutikkar auka vareutvalet nomsnittleg norsk butikk har 61 prosent av vare- i ein gjennomsnittleg norsk daglegvarebutikk utvalet til ein gjennomsnittleg svensk butikk. med 30 prosent i perioden frå 2008 til 2015. Auken Dette kjem mellom anna av skilnader i butikkstor- var særleg stor innanfor ferske varer som kjøtt, leik. Figur 2.14 viser vareutval innanfor ulike kate- egg, frukt og bær. goriar av butikkar (storleikar). Her er skilnadene Menon Economics har på oppdrag frå Norge- blitt mindre sidan 2016, men framleis er dei store. sgruppen to gonger analysert vareutvalet i 10 I kategorien 400–999 m2, der ein finn over halvpar- norske og 10 svenske butikkar med parvis ten av dei norske butikkane, ligg dei norske butik- samanfallande storleik, omsetnad og konsept.56 kane på om lag 84 prosent av vareutvalet til dei Nærmare bestemt består analysane i å saman- svenske. Samstundes ser ein at veksten i vareutva- likne fem Meny- og fem Kiwibutikkar i Noreg let har vore høgare i Noreg enn i Sverige. Ifølgje med høvesvis fem Hemköp- og fem Willys SIFO-rapporten har den gjennomsnittlege norske Hemma-butikkar i Sverige. Datasettet til Menon butikken fått 2,9 prosent fleire varer frå 2016 til omfattar informasjon om utvalet av mat og 2018, mens svenske butikkar har hatt ein auke på drikke i dei 20 butikkane fordelt på 87 produkt- 0,7 prosent. SIFO meiner likevel at den viktigaste kategoriar, og korleis utvalet i dei 20 butikkane skilnaden mellom resultata frå 2019-undersøkinga endrar seg over tid. Studien i 2019 avdekkjer at og resultata frå 2016 heng saman med utvidinga det i gjennomsnitt er fire prosent fleire varelinjer av varegrunnlaget nytta i sjølve estimeringane. i dei 10 svenske butikkane samanlikna med dei Skilnadene i utval varierer mellom varegrup- norske. Denne skilnaden var i 2016 på sju pro- per. Dei norske butikkane er nærmast dei svenske sent. I både 2016 og 2019 er det stor variasjon i innanfor gruppene fersk mat (68 prosent) og drik- skilnadene i utval mellom dei 87 produktkatego- kevarer (75 prosent). Skilnadene er størst for riane. Dei norske butikkane har størst utval inn- varegruppa kjølevarer, der norske butikkar har 53 anfor dei tre kategoriane frukt og grønt, fersk prosent av utvalet til dei svenske butikkane. fisk og skaldyr og ferskt kjøtt. Dei svenske butik- Nokre av desse skilnadene har med butikkstor- kane har eit breiare utval av meierivarer, sjoko- leik å gjere. Kontrollert for dette, forsvinn meste- lade og langtidshaldbare matvarer som til dømes parten av skilnadene innanfor varegruppa fersk pasta. Menon finn vidare at talet på unike leve- mat, mens dei i stor grad blir haldne ved lag for randørar representerte i dei norske butikkane i andre grupper. I nokre få varegrupper er utvalet i 2016 og 2019 var høvesvis 57 og 59 prosent Noreg større enn i Sverige. Dette gjeld mellom lågare enn i dei svenske butikkane. I rapportane anna djupfrosen pizza og djupfrosen fisk. Norske peiker Menon også på at den svenske gjennom- butikkar i storleikskategorien 400–999 m2 har snittlege butikken er om lag dobbelt så stor som betre utval i begge desse varegruppene enn både den norske rekna i m2, og at ein høgare del av dei svenske og dei nederlandske butikkane. total omsetnad i Sverige skjer i hypermarknader SIFO (2019) samanliknar også det norske med areal over 2 500 m2. utvalet med det nederlandske, for nokre varegrup- SIFO har i 2019 oppdaterert deira tidlegare per. Resultata viser at det nederlandske utvalet undersøkingar av det norske vareutvalet frå 2011 ligg ein stad mellom det norske og det svenske. I og 2016.57 På enkelte område er undersøkingane dei største og dei minste storleikskategoriane ligg utvalet i Nederland over det norske, mens for 54 Særskilt vedlegg til NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – butikkar i storleikskategorien 400–999 m2 er vare- om styrkeforholdene i verdikjeden for mat. Sentrale utvalet i dei norske og dei nederlandske butik- underlagsdokumenter. Vedlegg 10. Vareutvalg i norske og svenske dagligvarekjeder. kane likt. 55 SIFO (2016) Vareutvalg av mat og drikke i norske dagligva- Vidare har SIFO (2019) sett på regionale skil- rebutikker: Utvikling, egne merkevarer og sammenligning nader i vareutval i Noreg. Dei finn at vareutvalet med Sverige. Oppdragsrapport nr. 7–2016. 56 varierer nokså mykje i dei ulike regionane. Butik- Menon Economics (2016) Utvalget av mat og drikke i norsk og svensk dagligvare. Menon-publikasjon nr. 56/2016. kane med størst utval finn ein på Austlandet. 57 SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, Butikkane på Austre Austland har flest varelinjer i dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. Noreg, etterfølgt av Vestre Austland og Oslo. 2019–2020 Meld. St. 27 35 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 11627 11520 9031 8200 7720 7678 5625 5664 5358 5372 4557 4554 3718 3822 3352 3449 2716 2753 1712 1759 Noreg Sverige Noreg Sverige Noreg Sverige Noreg Sverige Noreg Sverige Totalt > 2 500 m2 1 000-2 499 m2 400-999 m2 100-399 m2 52 veker frå veke 17 i 2016 52 veker frå veke 17 i 2018 Figur 2.14 Estimert vareutval i Nielsens åtte hovudgrupper for Noreg og Sverige. Kjelde: IFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dagligvareutvalg og daligvarepriser. Rapport nr. 5 – 2019. Nord-Noreg, på den andre sida, har det smalaste hengige butikkar, frå dei svenske utvalsdataa. Lidl vareutvalet, med 15 prosent færre varer enn Aus- og Netto er lågprisaktørar, med eit smalt vareut- tre Austland. Dei største skilnadene i utval finn ein val. Førnemnde forhold kan ha betyding for resul- for varegruppene fersk mat og kjølevarer, som er tata til SIFO når det gjeld vareutval. dei to gruppene med kortast haldbarheit og den mest krevjande logistikkjeda. Av delkapittel 2.6 går det fram at Noreg har 2.10.3 Moglege årsaker til høge norske relativt høg butikktettleik samanlikna med nabo- matprisar og avgrensa utval landa Sverige, Danmark og Finland. Dette er med Det er fleire moglege årsaker til at Noreg har å sikre at dei fleste norske forbrukarane over generelt høgare daglegvareprisar og meir heile landet kan velje mellom ulike daglegvarebu- avgrensa vareutval enn nabolanda våre. I 2011 tikkar med forskjellig vareutval. Denne valmog- peikte Matkjedeutvalet59 på at politiske, institusjo- legheita inneber at det reelle vareutvalet forbruka- nelle, strukturelle og geografiske ulikskapar er rane i Noreg har tilgang til, er større enn vareutva- faktorar som kan bidra til å forklare skilnadene i let i kvar enkelt daglegvarebutikk.58 prisnivå mellom Noreg og andre land i Europa. Varegruppene «Frukt og bær» og «Grønsaker Alle desse faktorane er relevante også i dag. og poteter» er ikkje med i SIFO si samanlikning av utval av daglegvarer i Noreg og Sverige på grunn av manglande data. Dette er kategoriar der utvalet 2.10.3.1 Høge norske daglegvareprisar ifølgje utgreiingane til Menon Economics er rela- Noreg har eit høgt generelt lønns- og kostnads- tivt betre i norske daglegvarebutikkar. Vidare har nivå som bidreg til eit relativt høgt prisnivå. SIFO utelate daglegvaregrupperingane Lidl og Ufaglærte tener meir i Noreg enn andre stader i Netto, som utgjer i underkant av ni prosent av den Europa. Eit relativt høgt norsk lønnsnivå driv opp svenske daglegvaremarknaden, og i tillegg uav- kostnadene ved å produsere daglegvarer beskytta av importvernet og kostnadene knytte til å 58 SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, 59 dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i Kapittel 10. verdikjeden for mat. Kapittel 3. 36 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane omsetje matvarer i daglegvarebutikkar. Dette vil i som mellom anna skal bidra til å realisere målpri- sin tur drive opp matvareprisane på eit høgare sane fastsette i landbrukspolitikken. nivå i Noreg enn i land med lågare lønnsnivå. Prissøylene i figur 2.15 skal illustrere korleis Graden av konkurranse på dei ulike ledda i skilnader i norske og svenske daglegvareprisar verdikjeda for daglegvarer påverkar moglegheita skriv seg frå skilnader i meirverdiavgift, særavgif- aktørane har til å auke utsalsprisane sine. Når ter, produksjonskostnader, marginpåslag (kostna- konkurransen er effektiv på tvers av alle ledd i der) på ulike ledd i verdikjeda og importvernet. verdikjeda, blir aktørane tvinga til å halde prisane Dei to søylene heilt til venstre i figur 2.15 viser så låge som mogleg. Skilnader i konkurransen på kva det høge norske lønns- og kostnadsnivået og ulike ledd i verdikjeda for daglegvarer kan difor dei særnorske avgiftene har å seie, som i sum driv vere med og forklare prisforskjellar mellom land. opp kostnadene på dei ulike ledda i den norske I Noreg blir det lagt særavgifter på ei rekkje verdikjeda for daglegvarer, og derav dei norske daglegvarer. Mellom anna er det avgifter på alko- daglegvareprisane. Vidare får desse søylene fram holhaldige drikker og sukkerhaldige varer. at sjølv om kostnadene er identiske på tvers av Vidare er det her til lands mellom anna avgift på verdikjedeledd og land, så gjer norske særavgifter eingongsemballasje. Den norske meirverdiav- og ei høgare meirverdiavgift at daglegvareprisane gifta på mat og alkoholfri drikke er på 15 prosent. her til lands blir høgare enn dei svenske. Søylene I Danmark og Sverige svarer den til høvesvis 25 heilt til høgre i figur 2.15 synleggjer verknaden av og 12 prosent.60 det norske importvernet, som gjer at utsalspri- I Noreg har myndigheitene gjort ei politisk pri- sane på importerte daglegvarer underlagde toll oritering og innført verkemiddel for å sikre høge overstig pris til kunde i Noreg. prisar på utvalde landbruksprodukt som gjer det Pettersen (2020)62 analyserer korleis norske mogleg med landbruk i betydeleg omfang over matvareprisar har utvikla seg relativt til nabolanda heile landet. Denne politikken bidreg til å sikre til- Sverige og Danmark, og moglege årsaker til dei gang på norskproduserte landbruksprodukt som observerte prisskilnadene på matvarer mellom kjøtt, fjørfe, frukt og bær mv. Samstundes medfø- Noreg og gjennomsnittet for Sverige og Danmark. rer dei førnemnde politiske prioriteringane at nor- I 2018 låg dei norske prisane på mat 32 prosent ske forbrukarar står overfor relativt høgare prisar over snittet for matvareprisane i Danmark og Sve- på matvarer og drikke som følgje av vern av nor- rige. I 2005 var denne prisskilnaden på 22 prosent. ske landbruksprodukt frå importkonkurranse. Den fyrste delen av analysen viser betydinga av det Vidare vil importvernet kunne gjere det vanskele- norske importvernet og ulike nasjonale meirverdi- gare for utanlandske daglegvaregrupperingar å satsar som forklaringsfaktorar for det relativt høge etablere seg på den norske daglegvaremarkna- norske prisnivået på daglegvarer. Analysen seier at den. Til dømes vil internasjonale daglegvaregrup- importvernet bidreg til auka prisforskjell, mens peringar på grunn av importvernet ikkje kunne ulike meirverdiavgifter legg ein dempar på han. dra fullt nytte av sine konkurransedyktige inn- I den andre delen av analysen blir rekneskaps- kjøpsavtalar med store internasjonale produsentar data tekne i bruk for å kartleggje om prisskilnaden av daglegvarer. Importvernet for landbruksvarer på matvarer mellom Noreg og nabolanda kan bli er omtala i delkapittel 4.6.1. forklart med bruttomarginar på industri-, engros- Primærnæringsunntaket i konkurranselova61 og detaljistleddet. Funna indikerer at matindustrien gjev primærprodusentane og organisasjonane og engroshandelen har bidrege noko til aukande deira unntak frå forbodsføresegnene i konkurran- relative norske daglegvareprisar, mens detaljistled- selova. Unntaket gjer mellom anna at bøndene det har hatt motsett verknad. Av dei forklaringsfak- gjennom produsentsamvirka sine kan forhandle torane som kan talfestast, er det importvernet som samla mot foredlingsindustri og grossistar. Gjen- har bidrege mest til aukande relative norske dag- nom å avgrense konkurransen seg imellom kan legvareprisar dei seinare åra. I begge dei to analy- bøndene oppnå høgare prisar for produkta sine sedelane er det betydelege restledd som ikkje blir enn kva dei elles ville. Bøndene og deira samvirke forklarte. Skilnader i innsatsfaktorprisar og import- er gjennom primærnæringsunntaket også gjevne prisar for daglegvarer blir nemnde som utelatne høve til å samarbeide om marknadsregulering, forklaringsfaktorar som bidreg til å blåse opp rest- 60 NOU 2019:11. Enklere merverdiavgift med én sats. Kapittel 62 Pettersen, I. (2020). Priser og marginer i verdikjeden for 12. matvarer. I F. Steen & I. Pettersen (Red.), Mot bedre vitende 61 Forskrift 23. april 2004 nr. 651 om unntak for samarbeid i norsk matsektor. (Kap. 5, s. 158–192). Oslo: Cappelen mv. innen landbruk og fiske. Damm Akademisk. 2019–2020 Meld. St. 27 37 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Prisnivå Pris til kunde i Noreg Pris til kunde i Sverige1 Import til Noreg utan toll Import til Noreg med toll Råvareproduksjon Vidareforedling Distributør Detaljist Norske særavgifter Meirverdiavgift Tollavgift Figur 2.15 Generelle årsaker til skilnader i prisar på daglegvarer i Noreg og Sverige 1 Pris til kunde i Sverige og dei to importprisane til høgre i figuren er rekna om til norske kroner. Ei styrking av den norske krona vil alt anna likt gjere så desse tre prisane blir reduserte. Kjelde: Samfunnsøkonomisk analyse (2020). Hva forklarer prisforskjeller på matvarer? ledda i analysen. Skilnader i graden av konkur- grupper blir forklart ut ifrå nasjonale matvanar og ranse på ulike ledd i verdikjeda for daglegvarer mattradisjonar. mellom Noreg og nabolanda kan vere nok eit døme Lågprisbutikkar har eit smalare vareutval enn på ein utelaten forklaringsfaktor. supermarknader. Dette er fordi butikkar med få kundar vil få problem med varer med kort hald- barheit og låg omsetnad som fører til høgare

2.10.3.2 Avgrensa utval i norske svinn og kapitalbinding. I 2018 var berre 16 pro- daglegvarebutikkar sent av butikkane i Noreg større enn 1 000 m2, Mange av studiane omtalte i delkapittel 2.10.1 om mens dei tilsvarande tala for Nederland og Sve- norske matvareprisar og delkapittel 2.10.2 om rige var høvesvis 49 og 31 prosent.64 utvalet i norske daglegvarebutikkar peiker på Vareutvalet blir også påverka av befolknings- fleire årsaker til at utvalet er meir avgrensa i tettleik, demografi og graden av konkurranse. Det Noreg samanlikna med andre land. Blant desse er er demografiske og geografiske skilnader mellom forskjellige forbrukarpreferansar og handlevanar, Noreg og andre nordiske land som gjer kostna- ulik butikktettleik og butikkstorleik og forskjellig dene ved å drive butikk her til lands relativt høge. marknadsstruktur på leverandørleddet. Samanlikna med Sverige og Nederland legg dei Forbrukarpreferansar og handlevanar har demografiske og geografiske forholda i Noreg i noko å seie for utvalet av daglegvarer. Nordmenn mindre grad til rette for sentralisert butikkstruk- er på verdstoppen når det gjeld kor ofte dei hand- tur, med færre og større butikkar og kortare lar i butikk, med eit gjennomsnitt på 3,4 gonger i avstandar. Dette kan bidra til eit avgrensa gjen- veka. I land der forbrukarar handlar sjeldnare, nomsnittleg norsk vareutval. som til dømes 1–3 gonger i veka, er det ein større Som det går fram av figur 2.16, gjer spreidd toleranse for lengre reiseveg.63 Dette verkar inn busetnad i eit langstrekt land at kundegrunnlaget på storleiken og tilgangen på butikkane, og på for- til kvar butikk i gjennomsnitt blir relativt lågt i brukarane sine preferansar for produkt med len- Noreg samanlikna med land som Sverige og Ned- gre haldbarheit (frysevarer framfor ferskvarer). erland. Gjennomsnittsbutikken i Noreg har om lag Vidare kan skilnader i utval innan enkelte vare- ein tredel av kundegrunnlaget til gjennomsnittsbu- 63 64 SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, SIFO (2019). Kartlegging av utvikling i butikkstruktur, dag- dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. ligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5-2019. Kapit- Kapittel 1. tel 7. 38 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 4 261 4 235 4 750 4 073 4 086 4 062 4 250 3 750 3 250 2 571 2 586 2 610 2 647 2 535 2 750 2 250 1 750 1 305 1 346 1 358 1 366 1 374 1 250 750 250 -250 Noreg Sverige Nederland 2014 2015 2016 2017 2018 Figur 2.16 Utvikling i kundegrunnlaget for gjennomsnittsbutikkar i ulike land Kjelde: SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5 – 2019. Figur 2.17 Foto: Colorbox. 2019–2020 Meld. St. 27 39 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane tikken i Nederland, og litt over halvparten av kun- SIFO (2019) finn store regionale skilnader på degrunnlaget til gjennomsnittsbutikken i Sverige. vareutval også mellom regionar i Noreg. Oslo har Dersom gjennomsnittsbutikken i Oslo skulle ha trass i sine mange relativt små butikkar, eit godt same kundegrunnlag som gjennomsnittsbutikken i utval av dei fleste produkta som er med i utgrei- Nederland, måtte ca. 60 prosent av butikkane i inga. Nord-Noreg har mindre utval enn resten av Oslo bli lagde ned. I 2018 var det i Noreg i gjen- landet. Også Midt-Noreg kjem dårleg ut når det nomsnitt 1 374 innbyggjarar per butikk, mens talet gjeld vareutval. Dei minste skilnadene mellom i Sverige var nesten dobbelt så høgt. Demografiske regionar finn ein for kategorien «Sjokolade», og geografiske forhold kan forklare ein stor del av mens dei største skilnadene er knytte til dei to desse nasjonale skilnadene. varegruppene «Mjølk» og «Frukt og grønt». 40 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 3 Aktørane i verdikjeda for daglegvarer

3.1 Detaljistleddet Bunnpris Ein detaljist er ei verksemd som sel varer i små 3,6 % mengder direkte til sluttbrukarar for konsum.1 På detaljistleddet i verdikjeda for daglegvarer er det i dag tre store og ei lita daglegvaregruppering. Dei tre store er Norgesgruppen ASA («Norgesgrup- pen»), Coop SA («Coop»), og Rema 1000 AS Rema 1000 («Rema 1000»), som til saman står for 96,4 pro- 23,2 % sent av omsetnaden på detaljistleddet. I.K Lykke AS («Bunnpris») har dei resterande 3,6 prosen- NorgesGruppen 43,7 % tane av omsetnaden, sjå figur 3.1. I tillegg hadde Kolonial.no ein omsetnad på om lag éin milliard kroner i 2019, noko som utgjer om lag 0,5 prosent Coop av totalomsetnaden i daglegvaremarknaden.2 Det 29,5 % finst framleis nokre uavhengige daglegvarebutik- kar i Noreg. Desse er ofte små butikkar med eit avgrensa utval daglegvarer. Det er stordriftsfordelar knytte til drift av butikkar gjennom kjeder. Det er kostnadseffektivt NorgesGruppen Coop å samkøyre innkjøp av varer og tenester, sorti- Rema 1000 Bunnpris mentsstyring, marknadsføring, profilering, pris- setjing og analysar. Dei fleste butikkane i Noreg inngår difor i ei profilkjede, styrt av eit kjedekon- Figur 3.1 Marknadsdelane i daglegvaremarknaden i tor. Butikkane i profilkjedene har vanlegvis felles 2019 profilering og marknadsføring, og i stor grad fel- Kjelde: Nielsen (2020). Dagligvarefasiten 2020. les utval og prisar. Likevel kan det vere betydeleg variasjon mellom butikkane i ei kjede. Kvar daglegvaregruppering kan ha ei rekkje gje opp sitt forsøk på å etablere seg i dagleg- ulike butikktypar, med ulikt konsept og utval. Dei varemarknaden, og kjeda blei kjøpt opp av Coop tre største daglegvaregrupperingane eig til saman Norge.5 I daglegvaremarknaden i Noreg finst det i med Bunnpris rundt 15 ulike profilkjeder i Noreg. dag berre to utanlandske daglegvarekjeder; Van- Det er få utanlandske daglegvaregrupperingar lig Mat AS («Iceland») og Vanlig Norge i Noreg. Tidlegare har svenske Ica og den tyske («Picard»). Den britiske kjeda Iceland har fem «hard discount»-kjeda3 Lidl forsøkt seg i den nor- butikkar i Noreg, og sel i hovudsak frosenmat.6 ske daglegvaremarknaden. Ica selde verksemda Iceland har inngått samarbeid om sal av produkta si til Coop Norge i 2014, og Lidl selde butikkane sine til Rema 1000 i 2008, sjå delkapittel 4.7.2.4 I 3 Dei nordiske konkurransemyndigheitene beskriv «hard 2008 måtte også hypermarknadskjeda Smart Club discount» som kjeder som opererer med liten grad av ser- vice, høg turnover-rate, lågast mogleg kostnader, og som fører ein politikk med vedvarande låge prisar. Det er få varer, derav mange eigne merkevarer. Nordic Competition Autho- rities (2005). Nordic Food Markets – a taste for competition. 4 SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, 1 Skallerud, K. (2018). Detaljist. I Store norske leksikon. Henta dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. 5 frå: https://snl.no/detaljist NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i 2 Nielsen (2020). Dagligvarerapporten 2020. Pressenotat verdikjeden for mat. Kapittel 3. 6 13. februar 2020. Iceland (2020). www.icelandmat.no 2019–2020 Meld. St. 27 41 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Tabell 3.1 Profilkjeder per daglegvaregruppering og totalomsetnad Norgesgruppen Coop Norge Rema 1000 Bunnpris Total omsetnad: Total omsetnad: Total omsetnad: Total omsetnad: 90,5 milliardar i 20191 52,5 milliardar i 20192 61,7 milliardar i 20183 2,7 milliardar i 20184 Meny Obs Rema 1000 Bunnpris Kiwi Extra Bunnpris & Gourmet Joker Coop Mega Spar/Eurospar Coop Prix Nærbutikken Coop marknad CC Matkroken 1 Norgesgruppen (2020). Års- og bærekraftsrapport 2019. 2 Opplysningar gitt i dialog mellom Coop Norge og Nærings- og fiskeridepartementet. Her omfattar omsetnad òg sal av faghan- delsvarer i det som blir definert som daglegvarebutikkar. Dette inkluderer ikkje omsetnad frå Coop Obs Bygg. 3 Rema 1000 (2019). Årsrapport 2018. Tal er basert på oppgitt butikkomsetnad, inkludert franchiseomsetnad. Tal frå 2019 var ikkje tilgjengeleg på tida da meldinga blei publisert. 4 Tal henta frå proff.no. Tal er frå 2018. Tal frå 2019 var ikkje tilgjengeleg på tida da meldinga blei publisert. Sjå til dømes: https:// www.proff.no/roller/ik-lykke/trondheim/hovedkontortjenester/IDGO1KI10NZ-2/. sine i Circle K Norge AS («Circle K»)7, Europris8 og Kolonial.no.9 Den franske kjeda Picard opna 3.1.1 Organiseringsform sin fyrste butikk i Noreg 4. september 2019, og sel Organiseringsform varierer mellom kjedene. også i hovudsak frosenmat.10 Nokre av kjedene eig og driv sjølv matbutikkar Marknadsdelane til dei ulike daglegvaregrup- («eigeneigde butikkar») via ein tilsett butikksjef. peringane har halde seg relativt stabil over tid i Andre butikkar er eigde og drivne av kjøpmenn perioden 2009–2019. som har inngått ein franchiseavtale med ei kjede, Som ein ser av figur 3.2 har Norgesgruppen som sikrar retten til å drive ein butikk med kon- hatt ein relativt stabil vekst i marknadsdelar frå septet til kjeda. I tillegg varierer makta til 2009 til 2019, mens Bunnpris har lege stabilt på franchisetakaren, og i kor stor grad dei sjølv kan rundt fire prosent. Coop hadde ein nedgåande fastsetje konkurranseparametrar som prisar, utval trend frå 2009, men denne snudde i 2014 i saman- og kampanjar i eigen butikk. heng med Coop si overtaking av 457 Ica-butikkar. Som den einaste grupperinga, driv Rema 1000 Rema har hatt ein jamn vekst frå 2009 til 2016, hovudsakleg berre gjennom franchiseavtalar.11 I men opplevde eit fall i marknadsdelar frå 24,4 til Norgesgruppen og Bunnpris er høvesvis om lag 23,4 prosent i 2017. 5012 og i underkant av 7213 prosent av butikkane drivne og eigde av lokale kjøpmenn med franchise- avtale. Av Coop sine butikkar er dei fleste eigde og 7 Circle K (2020). Iceland Mat blir en nasjonal aktør i samar- drivne av Coop sine rundt 70 samvirkelag, mens beid med Circle K. Henta frå: https://kommunika- over 150 er franchisedrivne då dei følgde med etter sjon.ntb.no/pressemelding/iceland-mat-blir-en-nasjonal- oppkjøpet av Ica.14 aktor-i-samarbeid-med-circle-k?publisherId=16596283&rele- aseId=17879670 11 8 Henta frå: https://www.europris.no/ep/samarbeid-iceland- Sjå til dømes https://www.rema.no/informasjon/hva-er- frysevarer?itm_source=frontpage&itm_medium=ban- franchise/. 12 ner&itm_content=frysevarer-iceland. Norgesgruppen (2020). Års- og bærekraftsrapport 2019. 9 13 Nettavisen (2020). Går i strupen på Rema, Kiwi og Coop: Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- Iceland inngår samarbeid med Kolonial.no. Henta frå: det – konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/2018. https://www.nettavisen.no/okonomi/gar-i-strupen-pa- Tal for 2019 er ikkje tilgjengelig på nåverande tidspunkt. rema-kiwi-og-coop-iceland-inngar-samarbeid-med-koloni- 14 Coop Norge SA (2020). Sjå til dømes https://coop.no/om- alno/3423934644.html. coop/virksomheten/datterselskaper/norsk-butikkdrift-as. 10 Picard (u.å). Henta frå: http://picardnorge.no/. Tal for 2019 er ikkje tilgjengelig på nåverande tidspunkt. 42 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Coop Norgesgruppen Rema 1000 Bunnpris Ica (tidl. Hakon Gruppen) Andre Figur 3.2 Utvikling i marknadsdelar for daglegvaregrupperingane i Noreg, perioden 2009–2019. Kjelde: Figuren er basert på marknadsdelane i dei årlege rapportane om daglegvaremarknaden frå Nielsen, der utdrag av rapportane er offentleg tilgjengeleg på Nielsen.com. Så til dømes Dagligvarerapporten 2013 pressemelding 20. mars 2013, Dagligvarerapporten 2015, pressemelding 12. februar 2015, og Dagligvarefasiten 2015 til og med Dagligvarefasiten 2020. Franchisedrift er basert på kontrakt og skil seg frå

3.1.1.1 Franchise ei ordinær organisering der ein enten driv dei Franchiseverksemd er ein utbreidd måte å organi- ulike delane av den enkelte verksemda innanfor sere verksemd på i daglegvarebransjen. Den eit selskap eller som del av eit konsern. utstrekte bruken av franchise i daglegvarebran- Franchisar opererer som regel med ein ein- sjen byggjer på ein lang tradisjon der daglegvare- skapleg identitet i marknaden. Opplevinga av butikkar er drivne av lokale kjøpmenn. butikkdrifta skal vere lik for kunden, uavhengig av Franchise inneber at den som har ført fram ein kva føretak vedkommande handlar i. Dette legg til metode og namn for sal av varer og tenester, inn- rette for ei rekkje stordriftsfordelar slik som felles går avtale med andre føretak som mot betaling får marknadsføring og kampanjar. Kontrakten kan òg tilgang til metoden og namnet. Den som eig kon- gje grunnlag for enklare kontroll og styring, og septet, blir kalla franchisegjevar, og den som nyt- innebere assistanse til dei enkelte franchisetaka- tar konseptet mot å betale, blir kalla franchiseta- rane innanfor rekneskap, økonomistyring, logis- kar. Som regel inneber franchise at partane ved tikk og anna oppfølging. kontrakt blir knytte saman i eit tett, langsiktig samarbeid, der franchisetakar får rett og plikt til å bruke forretningskonseptet i eige føretak, for eiga 3.1.1.2 Eigedomsverksemder rekning og for eigen risiko mot vederlag til fran- Eigna butikklokale er ein viktig innsatsfaktor i chisegjevar.15 Frå utsida står ein franchisebutikk daglegvaremarknaden. Alle daglegvaregrupperin- fram som ein del av profilkjeda, på lik linje med gane har eigne eigedomsverksemder, høvesvis butikkane som blir drifta direkte av profilkjeda. Norgesgruppen Eiendom Holding AS, Reitan Eiendom AS, Coop Norge Eiendom AS og I. K. 15 Norheim, Lars G. (1996). Franchising og konkurranseretten. Lykke Eiendom AS. Målet for desse føretaka er å Tidsskrift for Forretningsjus, nr. 1 1996. Definisjonen sam- arbeide langsiktig og strategisk med å skaffe svarar i det vesentlege med den lagt til grunn i EU-domsto- len i Pronuptio de Paris GmbH v. Pronuptia de Paris Irm- eigne butikklokale. gard Schillgallis, sak C-161/84. 2019–2020 Meld. St. 27 43 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 2500 2219 2000 1500 1055 1000 549 500 31 0 Lågpris Nærbutikk Supermarknad Hypermarknad 2018 Figur 3.3 Tal på butikkar per daglegvaresegment i 2018 Kjelde: SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5 – 2019. Eigarskapet av butikklokala varierer. I nokre lågprissegmentet.16 Figur 3.3 gir ei oversikt over tilfelle eig profilkjeda butikklokala, i andre tilfelle talet på butikkar i kvart daglegvaresegment i 2018. leiger butikkane lokale frå eigedomsselskap til- Norgesgruppen har kjeder i alle segmentgrup- knytt profilkjeda, eller ekstern gardseigar, og per, forutan hypermarknad. Coop har på si side nokre gonger er lokala eigde av kjøpmennene. I profilkjeder i alle fire segmentgrupper. Rema 1000 nokre få tilfelle er lokala eigde av føretak som er har berre ei profilkjede med butikkar som opere- kontrollerte av konkurrerande daglegvaregruppe- rer i lågprissegmentet. Bunnpris har Bunnpris og ringar. Dette kan til dømes skrive seg frå at ein Bunnpris & Gourmet, og begge blir normalt kate- kjøpmann har bytt daglegvaregruppering, det kan goriserte i lågprissegmentet. vere reine eigedomsinvesteringar eller det kan Figur 3.4 viser at dei største profilkjedene målt vere strategiske grep frå daglegvaregrupperingar i omsetnad er Rema 1000, Kiwi og Extra, som som ynskjer kontroll over butikklokala til konkur- hadde ein marknadsdel på høvesvis 23,2 prosent, renten. Konkurranseutfordringar knytte til tilgang 21,8 prosent og 14,7 prosent i 2019. Desse profil- på lokale er omtala i delkapittel 5.5. husa blir kategoriserte som lågprisbutikkar. Dersom ein ser på omsetnadsdel per daglegva- resegment, er det ein klar trend at profilkjedene i

3.1.2 Segmentfordeling og utvikling blant lågprissegmentet har teke delar på kostnad av dei butikkane tre andre segmenta. Som det går fram av figur 3.5, Daglegvaregrupperingane sine profilkjeder blir har lågprisbutikkane sidan 2009 auka omsetnads- ofte delte inn i følgjande segment: nærbutikk, låg- delen sin frå 50,9 prosent, til 67,1 prosent i 2019. prisbutikk, supermarknad og hypermarknad. Over Hypermarknadssegmentet stod for 5,1 prosent av halvparten av norske daglegvarebutikkar blir defi- omsetnaden i 2019, mens nærbutikksegmentet nerte som lågprisbutikkar. I 2018 var 58 prosent låg- utgjorde 6,5 prosent.17 Supermarknadssegmentet prisbutikkar, 27 prosent nærbutikkar, 14 prosent har sidan 2018 hatt ei stabil utvikling og har ein supermarknader, og éin prosent hypermarknad. marknadsdel på 21,4 prosent. Utviklinga dei siste åra har vore prega av ei omfat- tande omstrukturering av butikkar. Ved Coops opp- kjøp av Ica i 2015, forsvann nokre av Ica sine 16 SIFO (2019). Karlegging av utviklingen i butikkstruktur, hypermarknader. Coop og Norgesgruppen har dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. også profilert om nokre butikkar til høvesvis Extra 17 Nielsen (2020). Dagligvarerapporten 2020. Pressenotat 13. og Kiwi, noko som har ført til ytterlegare vekst i februar 2020. 44 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 23,2 21,8 14,7 10,3 7,3 5,1 3,9 3,7 3,6 3,7 1,5 Coop prix Ekstra Obs Bunnpris Rema 1000 Meny Spar/eurospar Coop marked Coop mega Kiwi Joker Figur 3.4 Marknadsdel til dei største profilkjedene i 2019. Kjelde: Nielsen (2020). Dagligvarefasiten 2020. 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Hypermarknad Supermarknad Lågpris Nærbutikk Figur 3.5 Omsetnadsdel per segment, 2005–2019. Kjelde: Tal henta frå den årlege Dagligvarerapporten. Sjå til dømes Nielsen (2009) Dagligvarerapporten 2009, Pressemelding 19. mars 2009 og Nielsen (2015). Dagligvarerapporten 2015. Pressemelding 12. februar 2014. Sjå i tillegg Dagligvarerapporten 2015 til og med Dagligvarerapporten 2019. Tal frå 2019 er henta frå Nielsen (2020). Dagligvarerapporten Pressenotat 13. februar 2020. Lågpris er også det segmentet som veks mest i lik 640 milliardar kroner og britiske Tesco PLC på Europa. Målt ved total omsetnad av daglegvarer i fjerde plass med ein omsetnad på 601 milliardar Europa var Schwarz-gruppen med mellom anna kroner.18 lågpriskjeda Lidl størst i 2019 med ein samla omset- nad på 1 182 milliardar kroner. På andreplass kom den andre velkjende tyske lågpriskjeda Aldi med 18 Reidar Molthe (2020). Aldi and Lidl take the lead. Henta frå: ein omsetnad på 650 milliardar kroner, etterfølgt av https://www.nhh.no/en/research-centres/food/food- franske Carrefour S.A. («Carrefour») med totalt sal news/2020/aldi-and-lidl-take-the-lead/. 2019–2020 Meld. St. 27 45 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 3.1 Samanlikning med marknadene i Norden Store daglegvaregrupperingar med høg mark- mengda aktørar i marknaden. I Noreg er det nadsdel er ikkje eit særnorsk fenomen. Det som færre aktørar i daglegvaremarknaden, og heller likevel skil Noreg frå dei andre landa, er ikkje innslag frå internasjonale aktørar. Tabell 3.2 Marknadsdel i andre land, per 20181 Noreg Sverige Danmark Finland Norgesgruppen 43,2 % Ica 51,5 % Salling Group 35,2 % S Group 46,4 % Coop 29,3 % Coop 16,9 % Coop 34,5 % K Group 36,1 % Rema 1000 23,7 % Axfood 17,8 % Reitan Gruppen 11,9 % Lidl 9,6 % Bunnpris 3,7 % Bergendahls 7,0 % Frie kjøpmenn (Dagrofa) 11,4 % Tokmanni Group 3,0 % Andre 0,1 % Lidl 4,7 % Aldi 3,0 % Minimani 0,5 % 2 Netto 2.1 % Lidl 2,9 % M Chain 0,5 % Andre 0,0 % Andre 0,9 % Andre 3,9 % 1 Kolonial.no hadde i 2019 ein omsetnad på om lag éin milliard, noko som utgjer rundt 0,5 prosent av marknaden. Nielsen (2020). Dagligvarerapporten 2020. Pressenotat 13. februar 2020. Samanlikninga med Sverige, Danmark og Finland er ba- sert på tal frå 2018. 2 Merk at Nettos verksemd i Sverige blei kjøpt opp av Coop sommaren 2019. Kjelde: Tal henta frå Nielsen (2019). Dagligvarefasiten 2019, Delfi (2019). Dagligvarukartan 2019, og PTY (2019) The Gorcery trade market in Finland. I 2018 omsette daglegvaremarknaden i Sverige har dei nest største aktørane i Danmark og Fin- for over 266 milliardar svenske kroner1, noko land større marknadsdel enn den nest største som tilsvara omtrent 255 milliardar norske kro- aktøren i Noreg. Sverige skil seg ut ved at den ner. Daglegvaremarknaden i Finland omsette for nest største aktøren har vesentleg lågare mark- 18,2 milliardar euro, som tilsvara omtrent 185 mil- nadsdel enn i dei andre landa. liardar norske kroner.2 Vidare omsette dag- I Noreg, Sverige og Danmark har dei to stør- legvaremarknaden i Danmark for 189 milliardar ste daglegvareaktørane til saman ein mark- danske kroner, som tilsvara 254 milliardar norske nadsdel på rundt 70 prosent. Finland skil seg ut kroner.3 ved at dei to største aktørane har ein mark- I Sverige er det seks daglegvaregrupperin- nadsdel på rundt 83 prosent, samstundes som gar, der Ica er den største med ein marknadsdel det er ei rekkje små aktørar i marknaden. på 51,5 prosent.4 Ica er dermed den største dag- legvaregrupperinga i Norden. I Danmark er det også seks daglegvaregrupperingar, mens i Fin- 1 Delfi (2019). Dagligvarukartan 2019. land er det sju. 2 PTY (2019). The Grocery trade market in Finland. I både Sverige og Finland har den største 3 Dansk Erhverv (2018). Dagligvarer online – et marked i aktøren, høvesvis Ica og S-Group, høgare mark- stor vækst. 4 nadsdel enn Norgesgruppen har i Noreg. Vidare Delfi (2019). Dagligvarukartan 2019. Norgesgruppen har «Trumf» som gjev med-

3.1.3 Bonusprogram lemmene mellom anna ein bonus som vanlegvis Dei tre største daglegvaregrupperingane tilbyr svarar til éin prosent av kjøpesummen, og tre pro- kundane eit bonusprogram. Dette gjev mellom sent på enkelte torsdagar.19 Bonusprogrammet til anna kundane bonus og rabattar ved kjøp i butik- Coop inneber mellom anna at medlemmene fyrst kane, og til gjengjeld får kjedene betre kunnskap kjøper seg inn som medlem i Coop sitt lokale sam- om kundane. Det er frivillig for forbrukarane å bli 19 med i desse programma. https://www.trumf.no/. 46 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane virkelag. Deretter får medlemmene krav på mini- eleven. Daglegvaregrupperingane har også opp- mum éin prosent kjøparutbytte på alt dei handlar i retta eigne eigedomsselskap, sjå delkapittel Coop sine butikkar.20 Bonusprogrammet til Rema 3.1.1.2. Ifølgje proff.no inngår Norgesgruppen «Æ»«gjev mellom anna medlemmene 10 prosent ASA i eit konsern med 298 selskap, Coop Norge rabatt på dei 10 varene dei har brukt mest pengar SA inngår i eit konsern med 69 selskap, Reitan- på i løpet av dei 10 siste handleturane. Æ skil seg gruppen AS inngår i eit konsern med totalt 181 frå konkurrentane sine bonusprogram ved at ein selskap og I K Lykke AS inngår i eit konsern med får alle rabattane med ein gong i kassa som eit frå- totalt 89 selskap. drag på kjøpesummen.21 Figur 3.6 – figur 3.9 gjev overordna oversikter over eigarskapet til daglegvaregrupperingane Norgesgruppen, Reitangruppen, Bunnpris og

3.1.4 Daglegvaregrupperingane sine Coop på ulike ledd i verdikjeda for daglegvarer, og eigarskap i verdikjeda for daglegvarer i tillegg i andre bransjar. Figurane er ikkje meinte Verdikjeda for daglegvarer er karakterisert ved å vise i detalj korleis daglegvaregrupperingane ulike former for vertikale bindingar mellom aktø- sitt eigarskap er formelt organisert, men er eit for- rar på ulike verdiledd. Døme på vertikale bindin- enkla bilete av kva for handelskonsept, bransjar gar er leverandørkontraktar om produksjon av og salssegment dei ulike daglegvaregrupperin- daglegvaregrupperingane sine eigne merkevarer, gane er engasjerte i. vertikal integrasjon, felles marknadsføringstiltak, I delkapittel 4.7 er det nærmare omtale av etablering av eksklusive distribusjonskanalar og etableringshindringar, mens konkurransemessige rabattutforming i leverandørkontraktar.22 verknader med opphav i vertikal integrasjon blir Daglegvaregrupperingane eig i dag selskap i gjennomgått i delkapittel 5.1.1. Daglegvaregrup- fleire ledd i verdikjeda, sjå figur 3.6 – figur 3.9. I peringane sine eigne merkevarer er omtala i del- tillegg til daglegvaremarknaden har Norgesgrup- kapitla 3.5 og 5.1.2. pen og Reitangruppen verksemd i andre tilgren- Av figur 3.6 – figur 3.9 går det for det fyrste sande marknader, som kiosk, bensin og service- fram at alle dei tre største daglegvaregrupperin- handel (servicehandel) og storhushald (hotell, gane Norgesgruppen, Rema 1000 og Coop er ver- restaurant og catering). Norgesgruppen eig mel- tikalt integrerte med kvar sin grossist gjevne ved lom anna kioskane Deli de Luca og MIX og fast- høvesvis Asko Norge, Rema Distribusjon og Coop food-kjeda Jafs. Reitangruppen eig Narvesen og 7- Norge. Bunnpris som er utan eigen integrert eleven i Noreg, og bensinstasjonane YX og YX/7- grossistfunksjon, har dei siste åra hatt eit inn- kjøpssamarbeid med Asko Norge. Aktørane i 20 https://coop.no/medlem/medlemsfordeler. grossistleddet er omtala nærmare i delkapittel 3.3. 21 For meir informasjon, sjå: https://www.rema.no/ae/. Vidare viser figur 3.6 – 3.9 at alle fire dagleg- 22 Særskilt vedlegg til NOU 2011:4 Mat, makt og avmakt – om varegrupperingar har eigarskap i forskjellige styrkeforholdene i verdikjeden for mat. Sentrale underlagsdo- kumenter. Vedlegg 2. Paraplykjedenes eierskap. leverandørmarknader. Norgesgruppen sitt hei- Norgesgruppen ASA Grossist/Leverandør Daglegvarer Servicehandel Eigendom ASKO Norge AS Meny NG Kioskdrift AS NorgesGruppen Eiendom Holding AS STORCASH NORGE AS Kiwi Deli de Luca Norge AS NorgesGruppen Eiendom Region AS Joh. Johannson Kaffe AS Spar NGS Butikkutstyr Unil AS Eurospar Tiger AS Bakehuset AS Jacobs MatBørsen AS CC BAMA Gruppen AS Nærbutikken Joker Figur 3.6 Eigarstruktur og vertikal integrasjon i Norgesgruppen ASA Kjelde: Tal basert på informasjon tilgjengeleg på proff.no. 2019–2020 Meld. St. 27 47 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Reitangruppen AS Rema 1000 AS Reitan Uno-X Energi AS Reitan Eiendom AS Convenience AS REMA 1000 Norge AS Narvesen Uno-X Forsyning AS E.C. Dahls Eienom AS REMA Distribusjon Norge AS 7-Eleven Uno-X Norge AS Uno-X Eiendom REMA Industrier AS YX Smøreolje AS Holding AS Bama Gruppen AS YX Norge AS REBUDS Eiendom AS Norsk Kylling AS RELI Eiendom AS Kolonihagen AS Reitan Eiendom Drift AS Rygr Brygghus AS Grans Bryggerier AS Kjeldsberg Kaffebrenneri AS Stanges Gårdsprodukter Spekeloftet AS Figur 3.7 Eigarstruktur og vertikal integrasjon i Reitangruppen AS Kjelde: Tal basert på informasjon tilgjengeleg på proff.no. I. K. Lykke AS I. K. Lykke Drift AS I. K. Lykke Eiendom AS Kløverbakeriet AS Bemanningshuset Holding AS Bunnpris Bunnpris & Gourmet Figur 3.8 Eigarstruktur og vertikal integrasjon i I. K. Lykke AS (Bunnpris) Kjelde: Tal basert på informasjon tilgjengeleg på proff.no. leigde føretak Unil AS har ansvar for produktut- Bunnpris eig i dag Kløverbakeriet som har sitt vikling, innkjøp, sal og marknadsføring av Norges- nedslagsfelt i Trøndelag. Kløverbakeriet framstil- gruppen sine eigne merkevarer. ler brød, wienerbrød, rundstykke og anna gjær- Rema 1000 Industrier AS blei oppretta i 2010 bakst. Konditorvarer blir kjøpte inn frå ulike sam- av Reitangruppen som er einaste eigar i føretaket. arbeidspartnarar.24 Rema Industrier skal bidra til å auke daglegvare- grupperinga Rema 1000 si konkurransekraft gjen- 23 Rema 1000 (2019). Årsrapport 2018. nom innovasjon og utvikling av eigne merkeva- 24 Kalvø, Lily (2016). Kløveribakeriet – Vi skal være litt anner- rer.23 Føretak som Rema Industrier i dag har ledes. Henta frå: https://www.bakeri.net/kloverbakeriet- eigardelar i, går fram av figur 3.7. vaere-litt-annerledes/. 48 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Coop Norge SA Daglegvare Coop NorgeEiendom Coop Norge Industri AS Grossist Extra Coop Eiendom Forvaltning AS Gomanbakeren Holding AS Coop Norge Transport AS Obs Tradeways AS Coop Prix Coop Norge Kaffe AS Coop Mega A/S Røra Fabrikker Coop Marked Ferskvarehuset AS Nord Blomst AS Figur 3.9 Eigarstruktur og vertikal integrasjon i Coop Norge SA Kjelde: Tal basert på informasjon tilgjengeleg på proff.no. På lik linje med dei andre daglegvaregruppe- ringane har Coop eigardelar i ei rekkje leveran- 3.1.5.1 Konsentrasjonsmål dørføretak. Coop Norge Industri AS eig mellom Konsentrasjonen i ein marknad kan talfestast ved anna føretaka Gomanbakeren Holding, Ferskvare- hjelp av ulike metodar. Dei to vanlegaste måla er huset, Røra Fabrikker og TradeWay. konsentrasjonsratar (på engelsk «Concentration Kva vertikal integrasjon har å seie i verdikjeda Ratios» (CR)) og Herfindahl-Hirschman-indeksen for daglegvarer, blir omtala nærmare i delkapittel (HHI).

5.1.1. CR kalkulerer den samlande marknadsdelen til den/dei største aktørane i marknaden. CR1 måler marknadsdelen til den største aktøren, CR2

3.1.5 Marknadskonsentrasjon er ekvivalent med summen av marknadsdelane til Marknadskonsentrasjon er eitt av fleire moment dei to største aktørane osv. Det er to vanskar for å vurdere om det kan vere konkurransepro- knytte til å bruke CR som mål på grad av konkur- blem i ein marknad. Høg marknadskonsentra- ranse i ein marknad. For det fyrste, er ikkje den sjon kan indikere at konkurransen er svak og at relative storleiken på bedriftene synleg. Til dømes aktørane kan utøve marknadsmakt. Samstundes kan ein ha to veldig ulike scenario som begge gjev er høg marknadskonsentrasjon ikkje tilstrekke- ein CR3 på 60 prosent: leg for å utelukke at det finst effektiv konkur- a. Bedrift 1 har marknadsdel på 55 prosent, ranse. bedrift 2 og 3 har marknadsdel på 2,5 prosent Formålet med å talfeste konsentrasjon er å på kvar. ein enkel måte kunne seie noko overordna om for- b. Bedrift 1, 2 og 3 har 20 prosent marknadsdel delinga av marknadsdelane i ein marknad og der- kvar. med gje ein peikepinn på graden av konkurranse. At konsentrasjonen er høg, tyder nødvendigvis Konkurransen i desse to marknadene kan arte ikkje at konkurransen er svak ettersom konsen- seg ulikt, sjølv om dei har same verdi i målet av trasjonsmåla berre ser på marknadsdelane til konsentrasjon. For det andre ignorerer CR den aktørane og ikkje tek høgde for ei lang rekkje fak- totale mengda av føretak i marknaden, og også torar, til dømes etableringshindring, vekstambi- marknadsdelane til dei mindre bedriftene. sjonar, konkurransenærleik, kapasitetsavgrensin- HHI er ein indeks som ofte blir nytta som mål gar, stillteiande og eksplisitt samarbeid mellom på konsentrasjon i ein marknad. I motsetning til aktørane i marknaden og andre faktorar som kan CR, tek HHI omsyn til alle aktørane i marknaden. påverke konkurranseintensiteten i ein marknad. Dermed vil indeksen i større grad enn CR repre- Men sannsyna for svakare konkurranse er høgare sentere heilskapen av marknadskonsentrasjonen. i marknader med høg konsentrasjon. HHI blir kalkulert ved å summere kvadratet av 2019–2020 Meld. St. 27 49 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane marknadsdelane til aktørane i marknaden og kan dene blir drivne uavhengig av kvarandre, endrar skrivast som: ikkje dette på kontrollforholdet. Tilsvarande vil ei konseptkjede som har avtale med ei daglegvare- gruppering om innkjøp, distribusjon med meir, bli rekna som ein sjølvstendig aktør når ein ser på der si er marknadsdelen til aktør i, og n er konkurransesituasjonen på detaljistleddet. mengda aktørar. Indeksen går på ein skala frå 0 til Figur 3.10 viser korleis HHI og marknadsde- 10 000, der 10 000 tyder at ein aktør har monopol lane til daglegvaregrupperingane har utvikla seg (100 prosent marknadsdel).25 Praksis frå EU-kom- over tid, frå 2005 til 2019. I 2019 hadde detaljistled- misjonen og Konkurransetilsynet inneber at ver- det i daglegvarebransjen ein HHI lik 3 331, noko diar lågare enn 1 000 tyder på at marknaden ikkje som tilseier høg konsentrasjon. HHI har vore sta- er konsentrert. Verdiar mellom 1 000 og 2 000 bil på omtrent 2 500 fram til 2010, og auka då Ica tyder på ein moderat konsentrasjon, mens verdiar tredde ut av marknaden i 2015. Hakon Gruppen, over 2 000 indikerer at marknaden har høg kon- som seinare blei kjøpt opp av det svenske dagleg- sentrasjon.26 varekonsernet Ica, hadde på 90-talet mark- nadsdelar på over 25 prosentpoeng. Daglegvare- grupperinga tapte deretter marknadsdelar gjen-

3.1.5.2 Konsentrasjon på detaljistleddet i nom heile 2000-talet. Ica annonserte eit innkjøps- verdikjeda for daglegvarer og distribusjonssamarbeid med Norgesgruppen i Når konsentrasjonen i detaljistleddet skal beskri- 2013, men etter at Konkurransetilsynet varsla inn- vast, er det naturleg å leggje til grunn at alle Profil- grep mot avtalen, valde Ica Sverige å selje verk- kjeder som blir kontrollerte av ei og same dagleg- semda si i Noreg til Coop. varegruppering, blir rekna som ein mark- Vidare viser figuren at Norgesgruppen har nadsaktør. Sjølv om ei daglegvaregruppering kan hatt ein jamn vekst frå 2005 til 2019. Bunnpris har velje å organisere verksemda si slik at profilkje- hatt stabile marknadsdelar i heile perioden på omtrent fire prosentpoeng. Coop har hatt ein slak 25 Hjelmeng, E. og L. Sørgard (2014). Konkurransepolitikk: negativ trend i sine marknadsdelar, men dei auka Rettslig og økonomisk analyse. Fagbokforlaget. betydeleg i storleik etter oppkjøp av Ica. Rema har 26 Sjå Europakommisjonen sine retningslinjer for horisontale hatt ein jamn vekst i sine marknadsdelar, men føretakssamanslutningar (2004/C 31/03) og sak COMP/ JV.55 – Hutchison/RCPM/ECT. hadde sin fyrste nedgang etter 2016. 50 3500 45 3000 40 2500 Marknadsdel i prosent 35 30 2000 25 HHI 1500 20 15 1000 10 500 5 0 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Bunnpris Coop Ica Norgesgruppen Rema Andre HHI (sekundærakse) Figur 3.10 HHI og marknadsdelar for daglegvaregrupperingane 2005–2019. Kjelde: Konsentrasjonsmåla er utrekna på bakgrunn av marknadsdelane til daglegvaregrupperingane i Nielsen sine årlege rapportar om daglegvare. Utdrag av rapportane er offentleg tilgjengeleg på Nielsen sine internettsider og det er desse som er nytta. Sjå til dømes Dagligvarerapporten 2009, pressemelding 19. mars 2009, Dagligvarerapporten 2013, pressemelding 20. mars 2013, Dagligvarerapporten 2015, pressemelding 12. februar 2015, og Dagligvarefasiten 2015 til og med Dagligvarefasiten 2020. 50 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 100 90 80 70 Marknadsdel i prosent 60 50 40 30 20 10 0 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 CR3 Figur 3.11 CR3 for daglegvaregrupperingane 2009–2019 Kjelde: Konsentrasjonsmåla er utrekna på bakgrunn av marknadsdelane til daglegvaregrupperingane i Nielsen sine årlege rapportar om daglegvare. Utdrag av rapportane er offentleg tilgjengeleg på Nielsen sine internettsider og det er desse som er nytta. Sjå til dømes Dagligvarerapporten 2013, pressemelding 20. mars 2013, Dagligvarerapporten 2015, pressemelding 12. februar 2015, og Dagligvarefasiten 2015 til og med Dagligvarefasiten 2020. Figur 3.11 viser CR3-mål for dei tre største dag- aktørar spesialiserer seg på visse typar mat, mens legvaregrupperingane. Konsentrasjonen målt ved andre fører eit breitt sortiment tilsvarande tradi- CR3 har naturleg nok også vore aukande i perio- sjonelle daglegvarebutikkar. Nokre aktørar tilbyr den, og dei største auken i CR3 skjedde i 2015. såkalla «matkasser» med middagsløysingar med Marknadskonsentrasjon i andre land er omtala i ingrediensar og oppskrifter, mens andre sel meir boks. 3.2. eller mindre eteklar mat. Nettbutikkar med breitt utval av daglegvarer er til stades fyrst og fremst i sentrale strøk og område der avstandane mellom

3.2 Mathandel på nett sentrallager og kundar er relativt korte. Ein nettbutikk med eit breitt sortiment er tru- Sal av daglegvarer over nett skjer gjennom ulike leg eit nærare substitutt til ein daglegvarebutikk, konsept og med ulike leveringsmetodar. Nokre enn det ein matkasseleverandør er. Dette skuldas mellom anna at nettbutikken kan tilby det same utvalet som ein tradisjonell daglegvarebutikk, mens ein matkasseleverandør i utgangspunktet berre tilbyr middagsløysningar eller andre ferdige samansette pakkar. Mathandel på nett omsette totalt for om lag to milliardar kroner i 2019, som tilseier at dei norske nettbutikkane oppnådde ein marknadsdel på rundt éin prosent.27 Tenesta er eit velsett tilbod for kundar som har vanskeleg for å kome seg til butikken på eiga hand. Vidare frigjer netthandel med daglegvarer tid slik at kvardagen blir enklare og mindre hek- tisk.28 27 Figur 3.12 Nielsen (2020). Dagligvarefasiten 2020. 28 Menon Economics (2018). Tidsbruk ved dagligvarehandel Foto: Colorbox. på nett. Menon-publikasjon nr. 91/2018. 2019–2020 Meld. St. 27 51 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 3.2 Marknadskonsentrasjon i andre land Ved å undersøkje marknadskonsentrasjonen på største aktørane samla sett har vesentleg høgare detaljistleddet i dei nordiske landa ser ein at marknadsdel enn i dei andre landa. konsentrasjonen varierer. Dette er framstilt i Som omtale i boks 3.1, tabell 3.2 ser ein at figur 3.13 Ein ser at HHI i dei nordiske landa marknadsdelen til dei tre største aktørane (CR3) varierer mellom 2718 og 3573, noko som inne- i Noreg og Finland skil seg ut. Her har Noreg ber at det er høg konsentrasjon i dagleg- ein marknadsdel på 96,2 prosent, mens Finland varemarknaden i alle dei nordiske landa. Dan- har ein marknadsdel på 92,1 prosent.1 I Dan- mark har den lågaste konsentrasjonen av dei mark og Sverige har dei tre største aktørane til nordiske landa, med 2718, mens Noreg og Sve- saman ein marknadsdel på høvesvis 81,6 og 86,2 rige har omtrent lik konsentrasjon. Sjølv om Fin- prosent.2 land er det landet i Norden som har flest aktørar 1 Delfi (2019). Dagligvarukartan 2019. i daglegvaremarknaden, er det dei som har 2 Delfi (2019). Dagligvarukartan 2019. høgast konsentrasjon. Dette kjem av at dei to 4000 3573 3500 3300 3330 3000 2718 2500 2000 1500 1000 500 0 Noreg Sverige Danmark Finland Figur 3.13 Marknadskonsentrasjon i Norden – HHI tal for 2018 Kjelder: Delfi (2019). Dagligvarukartan 2019, PTY (2019). The Grocery trade market in Finland, og Dansk Erhverv (2018). Dagligvarer online - et marked i stor vækst. I dag er Kolonial.no den største matbutikken Heimlevering skjer i samarbeid med Posten AS. på nett i Noreg.29 Kolonial.no er nærmare omtala i Bunnpris har også starta opp netthandel i utvalde boks 3.3. Norgesgruppen har sidan 2016 starta butikkar, som eit mellombels tiltak for å lette opp tre nettbutikkar som sel daglegvarer gjevne utfordringane knytte til Covid-19.32 I tillegg til før- ved Meny.no, Joker.no og Spar.no.30 nemnde nettverksemder finst det aktørar som Grunna koronakrisa etablerte Coop Norge i Godtlevertgruppen AS, som leverer matkassane april 2020 nettbutikk med breitt utval av daglegva- Godt levert, Adams matkasse og Proviant, og som rer og heimlevering over mesteparten av landet.31 samla hadde ein omsetnad på rundt 500 millionar 29 31 Årsrapporten 2019 til Kolonial.no AS. Henta frå: https://matlevering.coop.no/. 30 32 Henta frå: https://www.norgesgruppen.no/om-oss/dette- Sjå til dømes https://bunnpris.no/nyhet/midlertidig-nett- er-norgesgruppen/. handel. 52 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane andre aktørar har sidan forsøkt å etablere seg i marknaden for netthandel med mat, men utan å Boks 3.3 Kolonial.no lukkast.34 Vinteren 2016 starta marknad.no opp Nettbutikken Kolonial.no blei etablert av til på Austlandet. På eigarsida hadde selskapet mel- saman 10 gründerar i 2013 og er i dag den lom anna Komplett Group. Nettbutikken blei lagd største matbutikken på nett i Noreg.1 I sitt ned i 2018, og selskapet peikte på dårlege inn- segment er Kolonial.no det selskapet som kjøpsvilkår som ein av hovudgrunnane til mang- veks raskast i Norden. I 2019 oppnådde Kolo- lande vekst og sviktande lønnsemd.35 Andre nett- nial.no ein samla omsetnad på om lag 1,1 milli- butikkar med breitt utval av daglegvarer som etter ardar kroner. Veksten i omsetnad svara i 2019 fleire år med økonomiske tap la ned verksemda si, til om lag 20 prosent.2 er 123Levert.no og Handleriet.no som gjekk kon- Kolonial.no tilbyr eit utval av daglegvarer kurs i høvesvis 2017 og 2019.36 og middagsrettar levert enten heim eller til I andre land har netthandel med daglegvarer hentepunkt. I tillegg tilbyr nettbutikken elek- høgare salsdelar enn i Noreg. I Storbritannia og troniske produkt leverte av Clas Ohlson.3 Frankrike stod nettverksemd med daglegvarer for Kolonial.no leverer til både privatkundar og 7,2 og 5,6 prosent av total daglegvareomsetnad i føretak på store delar av Austlandet. 2018, som inneber ein vekst i marknadsdel på I 2014 inngjekk Kolonial.no eit grossist- høvesvis 20 og 40 prosent frå året før.37 I Sverige samarbeid med Rema 1000 som i dag er mino- stod nettbutikkar for om lag 1,6 prosent av total ritetseigar i selskapet.4 Kolonial.no har sidan daglegvareomsetnad i 2017, og nettverksemda etableringa i 2013 gått med underskot, og med mat og drikke vaks raskt. Mens salet i eigarar har ved fleire høve skote inn kapital i fysiske svenske daglegvarebutikkar auka med 2,8 nettbutikken. Det svenske investeringsselska- prosent i 2019, vaks salet i nettbutikkane med 22 pet Kinnevik er i dag blant dei største aksjo- prosent.38 Utviklinga i andre land kan indikere at nærane i Kolonial.no.5 netthandelen i Noreg har vekstpotensiale. Likevel 1 er føresetnadene for netthandel ulike i dei ulike Årsrapporten 2019 til Kolonial.no AS. 2 landa, noko som gjer at utviklinga ikkje nødven- DN (2020). Nettmataktørene jager vekst – ingen tjener penger. Henta frå: https://www.dn.no/handel/norges- digvis vil sjå lik ut på tvers av land. gruppen/meny/kolonialno/nettmataktorer-jager- Netthandel med mat utgjer med andre ord ein vekst-ingen-tjener-penger/2-1-748054. 3 liten del av daglegvareomsetnaden i Noreg. I til- Henta frå: https://kolonial.no/kategorier/462-clas-ohl- son/ legg kan ein sjå at netthandelen er dominert av 4 Rema 1000 (2014). Rema 1000 inngår avtale med Kolo- aktørar som også er store innanfor den tradisjo- nial.no. Henta frå: https://www.rema.no/nyheter/ nelle daglegvarehandelen. Det finst likevel reine rema-1000-inngar-avtale-med-kolonial/. nettaktørar utanlands som har lukkast i å oppnå 5 Dn.no (2020). Nettmataktørene jager vekst – ingen tje- ner penger. Henta frå: https://www.dn.no/handel/nor- rikelege marknadsdelar. Døme på dette er Ocado i gesgruppen/meny/kolonialno/nettmataktorer-jager- Storbritannia og Amazon Fresh i USA. Framtidas vekst-ingen-tjener-penger/2-1-748054. daglegvaremarknad og netthandel blir omtalt nærmare i kapittel 6. 34 Digi.no (1998). Handlenettet snurpes for Matnett. Henta frå: https://www.digi.no/artikler/handlenettet-snurpes-for- i 2019.33 Rema 1000 har på noverande tidspunkt matnett/338031 35 ikkje nettverksemd med daglegvarer. DN (2018). Nettmat-eventyr endte med 290 millioner i tap. Det er fleire aktørar som har forsøkt å selje Henta frå: https://www.dn.no/handel/stein-erik-hagen/ marked/rimi/nettmat-eventyr-endte-med-290-millioner-i- matvarer på nett. Blant dei fyrste selskapa i Noreg tap/2-1-381109. som forsøkte seg med nettsal av eit breitt utval av 36 Convenience.no (2019). Dagligvarebutikk på nett konkurs – daglegvarer, var Matnett.no som blei etablert på 14 mister jobben. Henta frå: https://www.convenience.no/ budstikka-dagligvarer-pa-nett-e24/dagligvarebutikk-pa- midten av 1990-talet. Verksemda blei lagd ned i nett-konkurs--14-mister-jobben/562832. 1998 på grunn av manglande lønnsemd. Fleire 37 Statista (2019). Value share of online grocery shopping mar- ket in countries of the EU 2017/2018. 33 38 Nielsen (2020). Dagligvarerapporten 2020. Pressenotat 13. Ecommerce News Europe (2019). Online grocery shopping februar 2020. in Sweden grows 21.9%. 2019–2020 Meld. St. 27 53 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 3.14 Foto: Colorbox.

3.3 Grossistleddet mellomlagring på eitt eller fleire lager. Dei ulike daglegvaregrupperingane har integrert grossist- Ein grossist driv verksemd som omfattar innkjøp verksemd. Norgesgruppen har Asko som gros- av varer frå leverandørar og distribusjon av sist, Rema 1000 har Rema Distribusjon, og Coop varene, via mellomlager, frå leverandør til butikk. Norge har ansvaret for grossist- og logistikkverk- I staden for at detaljistar kjøper inn sine varer semda til Coops butikkar. Tidlegare låg ansvaret direkte hos kvar enkelt leverandør, kan detaljisten for varefylling hos leverandørane, men no er det kjøpe større vareparti hos grossisten, samstundes profilkjedene sjølv som har overteke dette ansva- som detaljistane ikkje behøver eit stort varelager. ret.39 Ein grossist kan difor vere eit effektivt mellom- Som omtala i delkapittel 2.6 er butikktettleiken ledd mellom leverandør og detaljist. i Noreg høg, noko som mellom anna kjem av geo- grafiske forhold og forbrukarane sitt kjøpemøn- ster. For å sikre at daglegvarebutikkane over heile

3.3.1 Grossist- og distribusjonsmarknaden i landet får varene sine når dei treng det, til høg daglegvaremarknaden kvalitet og låge prisar, er det nødvendig med ein Grossistverksemd i daglegvaremarknaden inne- effektiv distribusjonskanal.40 ber innkjøp, lagring og distribusjon av daglegva- Verksemda i distribusjonsleddet blir utført på rer. Daglegvaregrupperingane har eigne innkjøps- forskjellige måtar. Distribusjon kan omfatte frakt einingar som forhandlar med leverandørane kvart av varer frå leverandør til grossistlager, og vidare år på vegner av deira profilkjeder om kva slags produkt som skal bli kjøpt inn, og til kva slags vil- 39 NorgesGruppen (31. mars 2014). Nye grep for betre vare- kår. Forhandlingar i innkjøp blir omtala nærmare i trykk i butikk. 40 Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- delkapittel 5.1.4. het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og I grossistleddet blir varene kjøpte frå leveran- vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- dørane og distribuerte ut til butikk, normalt via sjon nr. 27/2020. 54 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane ut til kvar enkelt butikk, direkte eller via mellom- randørar som leverer direkte til norske daglegva- lager. Nokre leverandørar transporterer varene til rebutikkar. Til dømes hadde Norgesgruppen 900 grossisten sitt lager, mens grossisten transporte- direkteleverandørar i 2019, og stod for om lag 16 rer dei vidare til butikkane til detaljistkjeda. Ein prosent av varene målt i omsetnad (ekskl. Bama). annan variant er at grossisten transporterer Av dei store daglegvareleverandørane er det varene til lageret til detaljistkjeda, mens detaljist- berre Tine SA og Ringnes AS som framleis står kjeda distribuerer til eigne butikkar eller kundar. for eigen distribusjon.41 Det er ingen frittståande Menon Economics skil mellom tre former for grossistar som kan tilby eit totalsortiment i den distribusjon: norske daglegvaremarknaden. Mindre aktørar i 1. Direktedistribusjon, som inneber at leveran- daglegvaremarknaden, og aktørar som ynskjer å dørane sjølv transporterer varer til detaljistane. etablere seg, må difor enten etablere eiga grossist- 2. Kjededistribusjon, som inneber at daglegvare- verksemd eller få tilgang på grossisttenester frå grupperingane gjennom eige grossist- og dis- eksisterande aktørar, som også vil vere konkur- tribusjonsledd, transporterer varene frå leve- rentar. Ein uavhengig grossist, Servicegros- randør, via grossist og ut i butikk. sistane, leverer til storhushaldsmarknaden. Leve- 3. Uavhengig distribusjon, som inneber at uavhen- randørar og andre daglegvareaktørar må i stor gige aktørar distribuerer varer frå leverandør grad bruke ein av grossistane til dei tre store dag- til grossist, eller frå grossist til butikk utan å legvaregrupperingane. vere tilknytte verken leverandør eller daglegva- Bunnpris har til dømes ein innkjøps- og distri- regruppering. busjonsavtale med Norgesgruppen, mens nettbu- tikken Kolonial.no har eit grossistsamarbeid med Det har vore ein langvarig trend at daglegvare- Rema Distribusjon.42 Sidan Bunnpris ikkje har grupperingane og deira vertikale integrerte gros- eigen distribusjon, og såleis ikkje er ein aktør i sistar, Asko, Rema Distribusjon og Coop, har over- grossistleddet, er grossistleddet meir konsentrert teke ein stadig større del av distribusjonen frå pro- enn detaljistleddet. Konsentrasjonen i grossistled- dusent til butikk. det blir omtala nærmare i delkapittel 3.3.5. Sjølv om kjededistribusjon står for hovuddelen Det er rimeleg å anta at det er stordriftsforde- av omsetnaden, er det framleis eit stort tal leve- lar i distribusjon, høvesvis at større volum og eit større butikknettverk gjer det mogeleg med meir optimal vareflyt ettersom ein kan auke fyllingsgra- den i bilane og optimalisere lagerstruktur og leveringsmønster. Stordriftsfordelar i grossist- verksemd er nærmare omtalt i delkapittel 5.3.2. I figur 3.15 blir marknadsdelar i grossistleddet presentert. Tal er berekna ut frå daglegvaregrup- 29,5 peringana sine marknadsdelar på detaljistleddet, sjå figur 3.1. For Norgesgruppen/Asko sin del er 47,3 Bunnpris sin marknadsdel teken med i berek- ninga, grunna grossistsamarbeid.

3.3.2 Asko Norge AS 23,2 Asko er grossistverksemda til Norgesgruppen, og stod i 2019 for 67 prosent av alle vareleveransar til daglegvarebutikkar knytte til Norgesgruppen, og også Bunnpris. I tillegg transporterer Asko varer for Bama. Inkludert dei tilknytte grossistane H. I Norgesgruppen/Asko Giørtz Sønner AS og K. Ekrheim AS, leverer Asko Rema 1000/Rema Distribusjon 84 prosent av varene i Norgesgruppen-butik- Coop Norge 41 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- det – konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ Figur 3.15 Daglegvaregrupperingane sine 2018. 42 marknadsdelar i grossistleddet Rema 1000 (2014). REMA 1000 inngår avtale med Kolo- nial.no. Henta frå: https://www.rema.no/nyheter/rema- Kjelde: Nielsen (2020). Dagligvarefasiten 2020. 1000-inngar-avtale-med-kolonial/. 2019–2020 Meld. St. 27 55 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane kane.43 Asko hadde ein total omsetnad på om lag hus. Dei hadde ein omsetnad på 28,9 milliardar 67 milliardar kroner i 2019, og består av 13 regio- kroner i samla grossist- og distribusjonsverksemd nale Asko-selskap, ni Storcash-butikkar, sentral- i 2018.48 lager og samlastingsterminal på Vestby i Akers- I 2014 inngjekk dei ein avtale om innkjøp og hus.44 Deira sentrallager er heilautomatisert, der distribusjon med Kolonial.no. Dette inneber at varesuppleringa er automatisk. Dette systemet Rema hentar nokre av varene til Kolonial.no, og heiter NG-flyt, og inneber at det blir bestilt varer sender dei vidare til sentrallageret deira. Rema eig automatisk til butikkane, basert på presise prog- 7,2 prosent av Kolonial.no.49 nosar.45 Målet er å effektivisere varebestillingane, Rema Distribusjon leverer varer til servicehan- og Asko opererer no med soneleveransar. Dette delen, i tillegg til daglegvaregrupperinga. Rema er inneber at vareleveransane blir tilpassa etter defi- også involvert i storhushaldsmarknaden gjennom nerte soner i butikkane. eit innkjøpssamarbeid med Servicegrossistene Asko er også ein stor leverandør til service- sidan 2013.50 handelen og storhushaldsmarknaden, og høvesvis om lag tre prosent og 16 prosent av omsetnaden til Asko stammar frå desse segmenta. Lagerdrift 3.3.5 Marknadskonsentrasjon er den største kostnaden for Asko, og utgjer om Konsentrasjonen på grossistleddet målt i HHI er lag 38 prosent av driftskostnadene deira.46 lik 3 646 i 2019, noko som tilseier høg konsentra- sjon. Dette kjem fram i figur 3.16. Sidan Bunnpris ikkje er ein aktør på grossistleddet, vil grossistled-

3.3.3 Coop Norge SA det vere meir konsentrert enn detaljistleddet. Coop Norge har ansvar for grossist- og logistikk- Figur 3.16 viser daglegvaregrupperingane sine verksemda i Coop. I tillegg løyser dei fellesoppgå- delar av grossistdistribusjonen til norske dagleg- vene som innkjøp, vareforsyning og kjededrift. varebutikkar. Marknadsdelane i grossistleddet er Coop Norge hadde ein omsetnad på 47,3 milliar- som nemnd i delkapittel 3.3.1 basert på marknads- dar kroner i vareforsyning/engros i 2018.47 delane i detaljistleddet, og i Norgesgruppen/Asko Coop Transport AS, som er heileigd av Coop sin marknadsdel er Bunnpris sin marknadsdel Norge SA, har ansvar for distribusjon frå lager til teken med i berekninga. butikk. Logistikksentralen til Coop Norge ligg på Norgesgruppen og Rema har hatt ein jamn Gardermoen/Jessheim i Akershus, og er eit av vekst frå 2005 til 2019, med unntak av to større Europas mest moderne og automatiserte matvare- skift i høvesvis 2012 og 2017. Desse skifta kjem av distribusjonsanlegg. at Bunnpris har bytt grossist mellom Norgesgrup- Coop er den einaste av daglegvaregrupperin- pen og Rema. Coop har hatt ein svak nedgang gane som ikkje opererer i andre sektorar, som til fram til oppkjøpet av Ica i 2015. Lidl etablerte seg i dømes servicehandel og storhushald. Noreg med eiga grossistverksemd i 2004 og hadde verksemd i Noreg fram til 2008 då dei blei kjøpte opp av Rema.

3.3.4 Rema Distribusjon AS Rema Distribusjon har ansvaret for å distribuere varer ut til Rema-butikkane i Noreg. Sentrallage- 3.4 Leverandørleddet ret til Rema Distribusjon ligg på Vinterbro i Akers- Matindustrien er den største fastlandsindustrien i 43 Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- Noreg, og hadde 53 000 sysselsette over heile lan- het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og det i 2017. I Mat og Industri 2018 finn dei at pro- vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- sjon nr. 27/2020. duksjonsverdien i matindustrien auka med 120 44 ASKO (u.å). Om oss. Henta frå: https://asko.no/om-oss/. prosent frå 2000 til 2017, og verdiskapinga auka 45 NorgesGruppen (2018). Effektiv distribusjon – fakta. Henta frå: https://www.norgesgruppen.no/globalassets/fakta- 48 ark/fakta-distribusjon-2018.pdf. Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- 46 Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- sjon nr. 27/2020. 49 sjon nr. 27/2020. Proff.no (2020). Henta frå: https://www.proff.no/roller/ 47 Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- kolonial.no/oslo/postordre-internetthandel/IF34Y9A10K9- het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og 1/. 50 vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- Sjå til dømes https://www.reitangruppen.no/nyhetsrom/ sjon nr. 27/2020. 8506466/. 56 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 50 4000 45 3500 40 3000 Marknadsdel i prosent 35 2500 30 25 2000 HHI 20 1500 15 1000 10 500 5 0 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Coop Ica Asko Rema HHI Figur 3.16 HHI og marknadsdelar for grossistleddet 2005–2019 Kjelde: Konsentrasjonsmåla er utrekna på bakgrunn av marknadsdelane til daglegvaregrupperingane i Nielsen sine årlege rapportar om daglegvare. Utdrag av rapportane er offentleg tilgjengeleg på Nielsen sine internettsider og det er desse som er nytta. Så til dømes Dagligvarerapporten 2009, pressemelding 19. mars 2009, Dagligvarerapporten 2013, pressemelding 20. mars 2013, Dagligvarerapporten 2015, pressemelding 12. februar 2015, og Dagligvarefasiten 2015 til og med Dagligvarefasiten 2020. Boks 3.4 Gründer – Mere Mat Mere Mat er ei lita, sjølvstendig bedrift starta av søstrene Jannike og Elisabeth Isachsen. Mere Mat tilbyr supper og gryteretter som er laga i deira suppefabrikk i Stokke. Dei har sidan 2009 selt ferske supper, Mere Suppe, til kjedene NorgesGruppen, Coop og Rema 1000. I oppstarten gjorde søstrene alt sjølv; laga suppe, tappa den og køyrde ut til nokre få butik- kar i Oslo. I dag produserer Mere Mat fleire hundre tusen beger i året hos Matprodusenten Figur 3.17 i Stokke i Vestfold, som har spesialisert seg i å Foto: Colorbox. produsere matvarer for små og mellomstore føretak. Frå å levere til 10 butikkar i 2009, hentar no med 99 prosent i same periode. I tillegg blir mykje alle dei store grossistane varene deira, og distri- av maten i matindustrien eksportert til utlandet. I buerer Mere Suppe til over 600 butikkar over 2017 eksporterte Noreg tilarbeidde mat- og drik- heile landet.1 kevarer for om lag 46 milliardar kroner, mens Ferske supper er eit segment som har vakse Noreg importerte tilarbeidde matvarer for om lag mykje dei siste åra. I 2017 og 2018 omsette 47 milliardar kroner.51 Mere Mat for høvesvis 9,1 millionar kroner og Leverandørane i den norske verdikjeda for 12,3 millionar. I dag har Mere Mat fem tilsette.2 daglegvarer driv produksjon og vidaresal av dag- 1 legvarer til mellom anna grossistar og daglegvare- Mere Mat AS (u.å). Sjå: https://www.meremat.no/ gr%C3%BCnderhistorien grupperingar. På same måte som daglegvaregrup- 2 Proff.no (2020). Sjå https://www.proff.no/selskap/ mere-mat-as/jar/produsenter/IGFF5B5016D/ 51 NIBIO (2018). Mat og Industri 2018: Status og utvikling i norsk matindustri. 2019–2020 Meld. St. 27 57 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 120 % 100 % 80 % 50 % 53 % 56 % 60 % 94 % 40 % 50 % 47 % 44 % 20 % 0% 6% Omsetnad Verdiskaping Sysselsette Bedrifter Store bedrifter SMB Figur 3.18 Prosentvis fordeling mellom store bedrifter og SMB 2016. Kjelde: NIBIO (2018). Mat og Industri 2018: Status og utvikling i norsk matindustri. peringane i daglegvaremarknaden, opererer leve- av bønder.54 I tillegg er Carlsberg (Ringnes) ein randørane òg i andre delar av marknaden, som til stor leverandør innan sitt produktsegment. Desse dømes storhushaldsmarknaden og servicehande- leverandørane eig sterke merkevarer som Jarls- len. Samanlikna med detaljist- og grossistleddet, berg, Gilde, Nora og Tuborg. Menon Economics er det større mangfald av leverandørar innanfor (2019) fann at det i svenske butikkar er 59 prosent daglegvarer. I 2017 var det rundt 1 500 daglegva- fleire leverandørar enn det ein har i norske releverandørar i Noreg.52 Det er stor skilnad på butikkar.55 Ei forklaring på dette kan vere dei han- leverandørane, mellom anna med omsyn til stor- delspolitiske reguleringane i Noreg, som blir leik, marknadsdelar, eigarskapsform, om dei pro- omtala i delkapittel 4.6. Det kan òg vere slik at for- duserer merkevarer eller generiske varer, og om skjellen kan kome av eit stort tal små leverandørar dei er lokaliserte i Noreg eller i utlandet. Føretak i Sverige i tillegg til nokre få store, mens leveran- som Orkla ASA inngår i eit konsern med 44 sel- dørane i Noreg er jamstore. Det kan vere at dei skap, Tine SA inngår i eit konsern med 19 selskap norske leverandørane er til stades i fleire produkt- og Nortura SA inngår i eit konsern med 21 sel- grupper, noko som kan gje lågare konsentrasjon skap og har milliardar i omsetnad, mens aktørar og sterkare konkurranse internt i kvar enkelt pro- som Mere Mat AS er ei lita bedrift med 12,3 millio- duktgruppe, sjølv om talet leverandørar totalt sett nar kroner i omsetnad i 2018. er lågare. Ifølgje NIBIO (2018) bestod den totale matin- Leverandørane i daglegvaremarknaden har dustrien av 2 900 bedrifter i 2016, der 94 prosent ulik merkevarestyrke, der dei største leverandør- av desse var små- eller mellomstore bedrifter ane ofte har sterkare merkevarer enn dei små. (SMB).53 Likevel stod seks prosent av bedriftene Merkevarestyrken kan likevel variere mellom for halvparten av omsetnaden i totalmarknaden. område, og leverandørar med svak nasjonal mer- Dette er illustrert i figur 3.18. kevarestyrke kan ha sterk regional eller lokal Dei største leverandørane i Noreg er Tine SA merkevarestyrke, i tillegg til at det kan finnast (Tine), Nortura SA (Nortura) og Orkla ASA leverandørar med berre ein eller nokre få sterke (Orkla). Tine og Nortura er samvirkeføretak eigd merkevarer. Marknadsdelen til store leverandørar 52 54 Berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegne av dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. Nærings- og fiskeridepartementet. 55 Menon Economics (2019). Utvalget av mat og drikke i norsk 53 NIBIO (2018). Mat og Industri 2018: Status og utvikling i og svensk dagligvare. Rapport utarbeidet på oppdrag fra norsk matindustri. Norgesgruppen. Rapport nr. 47/2019. 58 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 Kullsyreh. Drikk Ferske brød Ost Mjølk Øl Sigarettar Juice/nekt/lemonade Spekemat/spekepølse Snacks Snus og munntob. Deigar/farsar Ferske pølser Kaffi Fjørfe Sjokolade 2017 2018 2019 Figur 3.19 Omsetnad i milliardar kroner for 15 store produktgrupper, 2017–2019. Kjelde: Berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegner av Næ- rings- og fiskeridepartementet. kan nokre gonger gje eit upresist bilete av mark- ninga (PU). Tine er den største aktøren i PU, og nadsmakta deira. Til dømes kan store aktørar som stod for 78,2 prosent av all mjølk nytta til produk- Orkla vere til stades i mange produktkategoriar, sjon av meieriprodukt i Noreg i 2018, og samvir- mens til dømes Tine er store i nokre få produktka- ket står i ei særstilling innanfor meieriproduksjon. tegoriar. I 2019 stod Tine for 77,4 prosent av nytta mjølk. Figur 3.19 viser omsetnaden for 15 store pro- Andre aktørar som deltek i PU er Q-meieriene, duktgrupper i perioden 2017–2019. Fleire store Synnøve Finden, Normilk, Rørosmeieriet, Monde- produktgrupper, til dømes frukt og grønt, er ute- lez Norge og Valdresmeieriet. Synnøve Finden latne frå figuren. Kvifor enkelte produktgrupper produserer i hovudsak modna ost og brunost, er utelatne, blir omtala i delkapittel 3.4.1. Normilk produserer mjølkepulver, Rørosmeieriet Figur 3.19 vidare viser at omsetnaden for produserer økologisk mjølk, smør, rømme og mjølk i 2019 var på om lag seks milliardar kroner. fløyte, Valdresmeieriet produserer modna ost, Produksjonen av mjølk fall i 2019, og gjekk frå ein mens Mondelez Norge produserer fersk ost.57 Q- samla leveranse av ku- og geitemjølk til meieri til- meieriene produserer i hovudsak drikkemjølk, svarande 1 520 millionar liter i 2018 til 1 480 milli- modna ost, fersk ost, rømme og fløyte. Ifølgje Q- onar liter i 2019. Mjølk nytta til produksjon av mei- meieriene var marknadsdelen deira på mjølk 25,6 eriprodukt fall med 35,6 millionar liter i 2019, prosent i 2019, og 15 prosent marknadsdel innan samanlikna med 2018.56 yoghurt.58 I meierimarknaden finst det tiltak som skal bidra til at mjølkeprodusentane får same pris for 57 mjølka uavhengig av lokalisering og bruk på meie- Landbruksdirektoratet (2020). Markedsrapport 2019. Mar- keds- og prisvurderinger av sentrale norske landbruksvarer og riet. Denne ordninga blir kalla prisutjamningsord- RÅK-varer. Rapport nr. 8/2020. 58 Sjå til dømes https://kommunikasjon.ntb.no/pressemel- 56 Landbruksdirektoratet (2020). Markedsrapport 2019. Mar- ding/q-meieriene-fortsetter-veksten-i-et-krevende-mar- keds- og prisvurderinger av sentrale norske landbruksvarer og ked-innovasjonstakten-i-bransjen-ma-opp-sier-q-sje- RÅK-varer. Rapport nr. 8/2020. fen?publisherId=89709&releaseId=17880250 2019–2020 Meld. St. 27 59 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Vidare ser ein frå figur 3.19 at total omsetnad arbeid mellom Insula og Rema 1000.67 Norsk Kva- for øl i 2019 var på om lag 10 milliardar kroner. litetsmat har levert fiskemat til Coop sine butikkar Ringnes hadde ifølgje eigne berekningar i 2018 sidan 2008, gjennom merkevara Coop Smak*, og ein marknadsdel på 51,7 prosent innanfor øl, 43,4 frå 2019 eig Coop 45 prosent av føretaket.68 prosent innan brus og 70,6 prosent innanfor Innan produktgruppa kjøtt er Nortura mark- vatn.59 nadsregulator, på lik linje som Tine er mark- Frukt og grønt er ei betydeleg produktgruppe i nadsregulator for mjølk.69 Dette inneber oppgåver verdikjeda for daglegvarer. I 2018 var omsetnaden og plikter knytte til mellom anna importvern, mot- for grønsaker, frukt og bær om lag 9,7, 6,7 og 1,6 taksplikt og forsyningsplikt. Nortura sin mark- milliardar kroner.60 Marknaden for frukt og grønt nadsdel i verdikjeda for daglegvarer, inkludert pro- er prega av konkurranse frå import.61 Dei fleste duksjon av daglegvaregrupperingane sin eigne produsentane innan frukt og grønt er tilknytte ei merkevarer, utgjorde 44,5 prosent per tredje kvartal produsentforeining, som leverer til ei eller fleire 2019.70 I tillegg er Nordfjord Kjøtt og Fatland store daglegvaregrupperingar. Bama Gruppen AS er ein leverandørar innan kjøtt. Den samla produksjonen betydeleg leverandør innan frukt og grønt, og leve- av kjøtt frå gris, storfe, kylling, sau og lam har auka rer frukt og grønt til Norgesgruppen og Rema med 26 prosent sidan 2004.71 I 2017 omsette kjøtt- 1000.62 Norgesgruppen har ein eigardel i Bama bransjen for om lag 45 milliardar kroner.72 Gruppen AS på om lag 46 prosent, mens Rema Nortura, Nordfjord Kjøtt og Fatland er sen- 1000 har ein eigardel på om lag 20 prosent.63 trale leverandørar for kjøtt til daglegvare, og har Leverandørstrukturen innan sjømat i Noreg er inngått samarbeidsavtalar med dei ulike daglegva- fragmentert og har mange aktørar. Det finst to regrupperingane. Nortura og Norgesgruppen har store aktørar, Lerøy Seafood Group ASA og Insula merkevaren Nordfersk AS, som blir selt eksklu- AS. Desse eig fleire av bedriftene som er sentrale sivt i butikkane til Norgesgruppen.73 Fatland pro- leverandørar til den norske daglegvaremarkna- duserer mellom anna kjøttvarene til Coop sine den, som til dømes Sjømathuset AS, Lofotprodukt butikkar,74 mens Nordfjord Kjøtt sine varer blir AS og Frøya Salmon AS. Vidare er det mange små selt i butikkane til Rema 1000.75 og middels store bedrifter som leverer nasjonalt, til dømes Salmon Brands AS (Salma laks), Troll Salmon AS og Norsk Sjømat AS. Til slutt finst det 3.4.1 Marknadskonsentrasjon lokale leverandørar av sjømat fleire plassar i lan- Statstikken i dette delkapittelet framstiller for- det.64 Mellom 2009 og 2015 auka salet av sjømat skjellige mål på konsentrasjon i daglegvaremark- med 10,4 prosent i volum innan daglegvare. Etter naden. Statistikken er utarbeidd med tal frå analy- 2015 av sjømat i norsk daglegvare med meir enn seselskapet Nielsen som utgangspunkt. Konkur- ni prosent. Hovudårsaka til dette er ein kraftig ransetilsynet har gjort berekningar på dette data- auke i prisen på fisk.65 grunnlaget på vegner av Nærings- og fiskeridepar- Lerøy Seafood Group og Norgesgruppen har tementet. eit samarbeid, Sjømathuset, som leverer ferdig- Databasane frå Nielsen er godt eigna til føre- pakka sjømat og sushi til alle butikkane til Norges- målet. Dei inneheld mellom anna salstal for kvar gruppen.66 Sjøfrisk Norge AS er Rema 1000 sin eigen leverandør for fisk og sjømat, og er eit sam- 67 Henta frå: https://www.insula.no/om-oss/vare-selskaper/ sjofrisk/. 68 Henta frå: https://kommunikasjon.ntb.no/pressemelding/ 59 Ringnes. (2018). Ringnes' Bærekraftrapport 2018. coop-gar-inn-pa-eiersiden-i-norsk-kvalitetsmat-as?publishe- 60 Opplysningskontoret for frukt og grønt (2019). Totalover- rId=89490&releaseId=17874897. 69 sikten 2018. Henta frå: https://medlem.nortura.no/underlagsartikler/ 61 Landbruksdirektoratet (2020). Markedsrapport 2019. Mar- markedsregulering-article42672-13512.html 70 keds- og prisvurderinger av sentrale norske landbruksvarer og Nortura (2019). Bedre resultat for Nortura i 3. tertial. Henta RÅK-varer. Rapport nr. 8/2020. frå: http://www.nortura.no/pressesenter/bedret-resultat- 62 Henta frå https://www.bama.no/om-bama/organisasjon/ for-nortura-i-3.tertialny-side/ 71 dagligvare/ Landbruksdirektoratet (2020). Markedsrapport 2019. Mar- 63 Henta frå https://www.proff.no/roller/bama-gruppen-as/ keds- og prisvurderinger av sentrale norske landbruksvarer og oslo/hovedkontortjenester/IF4AZZU10NZ-1/ RÅK-varer. Rapport nr. 8/2020. 72 64 Nofima (2020) Økt konsum av sjømat i Norge. Rapport 13/ NHO Mat og Drikke (2019). Konjunkturbarometer 2019. 73 2020. Hentra frå Norfersk sine heimesidar. Sjå til dømes http:// 65 Nofima (2020) Økt konsum av sjømat i Norge. Rapport 13/ www.norfersk.no/om-oss/ 74 2020. Henta frå: https://vetduat.no/firma/1121/fatland-salg-as- 66 Henta frå: https://www.norgesgruppen.no/presse/nyhets- coop-produkter 75 arkiv/aktuelt/satser-sammen-pa-fersk-fisk-og-sjomat/. Henta frå: https://nordfjordkjott.no/om-nordfjord 60 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane veke for alle varelinjer i daglegvarebutikkar i på. Vidare er det samla inn tal frå daglegvaregrup- Noreg. Desse tala er basert på såkalla scanner- peringane om kva for leverandørar dei nyttar for data, data frå kvart sal i norske daglegvarebutik- produksjon av eigne merkevarer, for å få betre kar. Det er nokre mindre manglar med dei. Mel- informasjon om desse leverandørane.79 80 lom anna er ikkje all omsetnad rekna med. Sal av I figur 3.20 er det presentert eit konsentra- varer som Nielsen ikkje klarer å plassere, blir ute- sjonsmål for dei største produktgruppene i dag- late, og Nielsen får heller ikkje salstal frå butikkar legvaremarknaden dei tre siste åra.81 Dersom under 100 m2. Samla omsetnad i 2017 i databasane CR3 (marknadsdelane til dei tre største leveran- til Nielsen var 163,3 milliardar kroner, mot den dørane) er høg, indikerer det høg konsentrasjon. reelle omsetnaden på 171,3 milliardar. kroner Figuren viser at for åtte av produktgruppene er same år. Databasane inneheld over 95 prosent av CR3 på over 80 prosent, og at sju av gruppene har omsetninga i marknaden. CR3 under 80 prosent. Det har vore lite endring i Det er teke fleire grep for å gjere resultata marknadskonsentrasjonen på leverandørleddet, skikka for ei slik framstilling. Omsetnad utan og den har vore høg i heile perioden. kjend leverandør er ikkje teke med i bereknin- Figur 3.21 viser HHI for nokre av dei største gane. Om produkta utan kjend leverandør kjem produktgruppene i daglegvaremarknaden for dei frå små aktørar, blir dei berekna marknadsdelane tre siste åra. Desse produktgruppene stod for 64 for høge når denne omsetnaden ikkje er del i milliardar kroner i 2019. 14 av dei 15 produktgrup- berekninga, og konsentrasjonsmåla gjev gale pene har HHI-verdiar på over 2 000 som indikerer resultat. Om produkta kjem frå store leveran- at det er høg konsentrasjon. dørar, vil konsentrasjonen som blir berekna, bli I samandrag viser kartlegginga at konsentra- for låg. Når omsetnaden blir teken ut av analysen, sjonen kan bli omtala som høg i store og viktige er det det same som å seie at den blir fordelt pro- produktgrupper på leverandørleddet. Både HHI porsjonalt mellom dei kjende leverandørane og CR3 viser høge verdiar som indikerer at kon- basert på deira berekna marknadsdelar. Det er sentrasjonen på leverandørleddet er høg. Under- fleire grunnar til at informasjon om leverandør søkinga av utvikling over tid viser at det har vore manglar, og det ikkje lett å seie om det at desse store endringar i nokre få produktgrupper, men tala er tekne ut av berekninga, fører til for høge små endringar i dei fleste gruppene. eller for låge konsentrasjonsmål. Likeins er berre Matkjedeutvalet82 gjorde også analysar av dei produktgruppene der meir enn 90 prosent av marknadskonsentrasjonen på leverandørleddet i omsetnaden kjem frå kjende leverandørar, nytta i 2010, sjå figur 3.13 i delkapittel 3.5.3 i rapporten til analysane.76 77 Dette betyr at viktige kategoriar Matkjedeutvalet og vedlegg 12 i det særskilte ved- som reint kjøtt, grønsaker og poteter og frukt og legget til NOU 2011: 4. Matkjedeutvalet berekna bær er utelatne frå analysane.78 Samstundes er CR3 og HHI noko annleis enn kva som er gjort her, uvissa minska, slik at konsentrasjonstala for dei ved at dei blei baserte på omsetnadstal frå Nielsen, produktgruppene som blir framstilte, er til å lite i tillegg til opplysningar frå daglegvaregrupperin- gane. Dette gjer at tala ikkje kan samanliknast direkte, men ei samanlikning gjev likevel ein indi- 76 For nokre produkt manglar namnet til leverandøren i data- kasjon på utviklinga i produktgruppene sidan 2010. basane til Nielsen. Det er fleire årsaker til dette. Til dømes er ikkje varer utan strekkodar kopla opp mot leverandørar i databasane. Slike varer vert registrert manuelt av den som 79 sit i kassa, ved å taste inn ein fast PLU-kode. Denne koden I databasane til Nielsen er leverandørane av eigne merke- skil ikkje nødvendigvis mellom leverandørene som har varer oppgitt som den kjeda som eig merkevara. 80 levert ein type produkt. Omfanget, og dermed delen av I databasane til Nielsen er ikkje leverandørselskapa knytte omsetnaden som har ukjent leverandør i databasane, varie- saman om dei har same morselskap. I nokre tilfelle er dette rer mellom produktgruppene. Moglege årsaker kan til retta opp manuelt, men det er ikkje gitt at alle slike tilfelle dømes vere at varer som er registert med PLU ikkje inne- er funne. Dette kan gjere at dei berekna marknadsdelane held informasjon om leverandør, at mindre leverandørar er litt lågare enn dei skulle ha vore. ikkje er registrert i databasen, at nye produkt ikkje er 81 Figuren viser dei produktgruppene som har størst omset- knytte opp mot ein leverandør, og at utanlandske leveran- nad etter at omsetnaden utan kjend leverandør er utelaten dørar ikkje er kjende for Nielsen. og produktgrupper med høg del omsetning utan kjend 77 Dess større del av omsetnaden som er utelatt frå ei pro- leverandør er ekskludert. Dette gjeld frukt og grønt og duktgruppe grunna ukjend leverandør, dess større uvisse reint kjøtt. er det i konsentrasjonsmåla. For å minske denne uvissa er 82 NOU 2011: 4 Mat, Makt og avmakt – om styrkeforholdene i ei grense på 90 prosent kjende leverandør nytta. Dette gjer verdikjeden for mat. Kapittel 3.5 og Særskilt vedlegg til at nokre produktgrupper ikkje er med i framstillinga. NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i 78 I 2017 var det i databasane til Nielsen ukjend leverandør for verdikjeden for mat. Sentrale underlagsdokumenter. Ved- 49,9 prosent, 73 prosent og 16 prosent i produktkategori- legg 12. Leverandører til dagligvaremarkedet – konkurranse- ane reint kjøtt, grønsaker og poteter og frukt og bær. forhold. 2019–2020 Meld. St. 27 61 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Snus og munntob. Spekemat/spekepølse Juice/nekt/lemonade Ferske pølser Ferske brød Deigar/farsar Fjørfe Snacks Øl Sigarettar Kaffe Sjokolade Ost Kullsyreh. Drikk Mjølk 2017 2018 2019 Figur 3.20 CR3 for store produktgrupper i daglegvaremarknaden, 2017–2019. Kjelde: Berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegner av Næ- rings- og fiskeridepartementet 8000 6000 HHI 4000 2000 0 Spekemat/spekepølse Juice/Nekt/Lemonade Ferske pølser Snus og munntob. Sigarettar Sjokolade Deigar/Farsar Fjørfe Snacks Ferske brød Øl Mjølk Ost Kaffi Kullsyreh. drikk 2017 2018 2019 Figur 3.21 HHI for store produktgrupper i daglegvaremarknaden 2017–2019. Kjelde: Eigne berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegne av Nærings- og fiskeridepartementet. 62 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Matkjedeutvalet nytta ikkje alle dei same produkt- produserer berre eine nasjonale merkevarer, gruppene som er nytta i desse analysane. mens andre produserer både eigne merkevarer Ei samanlikning av til dømes produktgrup- og nasjonale merkevarer. Det finst nokre produ- pene mjølk og fjørfe viser at det har vore ein bety- sentar som berre produserer eigne merkevarer deleg reduksjon i HHI. For mjølk kjem dette av at for daglegvaregrupperingane, særleg innanfor den største aktøren har ein litt mindre mark- produktkategoriane bakeri, kjøtt og fiskeprodukt. nadsdel, noko som gjev betydeleg utslag i HHI, Eigne merkevarer omfattar merke som blir dersom den største aktøren er stor i utgangspunk- selde eksklusivt i ei norsk daglegvaregruppering, tet. Innan produktgruppa fjørfe har det vore end- merke som heilt eller delvis er eigde av ei dagleg- ringar som dereguleringar, auka grad av vertikal varegruppering, eller merke der det er eit eksklu- integrasjon og auke i store aktørar frå to til tre. sivt samarbeid med ein merkevareleverandør, der Produktgruppa «ferske brød» har blitt meir kon- heile merkevaren må seljast eksklusivt innanfor ei sentrert, frå ein CR3 på om lag 60 prosent i 2010, daglegvaregruppering. Døme på eigne merke- til ein CR3 på om lag 80 prosent i 2019. varer i Noreg er First Price (Norgesgruppen), Prima (Rema) og Änglamark (Coop). I figur 3.22 ser ein utviklinga i eigne merkeva-

3.5 Eigne merkevarer rer i Noreg i åra 2010, 2015 og tredje kvartal 2019. Her var delen eigne merkevarer av totalmark- Daglegvaregrupperingane sine eigne merkevarer naden på høvesvis 9,2 prosent, 16,8 prosent og utgjer ein aukande del av omsetnaden deira. Ein 17,3 prosent. finn eigne merkevarer i heile produktspekteret, Det kan sjå ut som at skilnaden mellom eigne både i lågprissegmentet, og som eksklusive eigne merkevarer og nasjonale merkevarer blir gradvis merkevarer som konkurrerer på både pris og kva- mindre. Til dømes har både Coop og Rema i mei- litet. erikategorien satsa på eigne merkevarer som er Utvikling av eigne merkevarer skjer i samar- økologiske. Coop har samarbeid med Rørosmei- beid mellom daglegvaregrupperingane og leve- eriene og fører merket Änglamark. Tine og Rema randørane. Det er stor variasjon rundt kven som har også eit samarbeid der dei fører økologisk utviklar oppskriftene, kven som eig oppskriftene meieriserie eksklusivt i Rema sine butikkar. og om merket blir leia av leverandøren, daglegva- Delen eigne merkevarer er langt høgare i regrupperinga eller begge. Nokre leverandørar andre land enn i Noreg. Dersom ein ser på Nor- den, var delen eigne merkevarer i Sverige og Dan- mark på 25 prosent i 201683, mens tilsvarande del i 17,3 Finland var på 24 prosent i 2018.84 I Frankrike og 16,8 Storbritannia var delen eigne merkevarer i 2016 på høvesvis 26 prosent og 41 prosent.85 Det er stor variasjon i kva produktgrupper som har høg eigne merkevarer-del. I Frankrike og Storbritannia er det produktgruppene frosenmat 9,2 og kalde ferskvarer som blir dominerte mest av eigne merkevarer. I Frankrike og Storbritannia var delane eigne merkevarer for frosenmat høves- vis 40 prosent og 44,6 prosent, og for kalde fersk- varer høvesvis 34,6 prosent og 60 prosent i 2018.86 Ettersom utbreiinga av eigne merkevarer i Noreg er lågare enn i ei rekkje andre land, kan ein 83 2010 2015 20191 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- det. Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ 2018. 84 Figur 3.22 Utvikling av eigne merkevarer i Noreg, The Finnish Grocery Trade Association (PTY) (2019). Fin- 2010, 2015 og 2019. nish Grocery Trade 2019. 85 Nielsen (2018). The rise and rise again of Private label. 1 Per tredje kvartal 2019. 86 Statista (2019). Share of private label in France in 2018 by Kjelde: Tal for 2010 og 2015 er henta frå Forbrukarrådet (2017). category. Henta frå: https://www.statista.com/statistics/ Forbrukertrender: markedsundersøkelse 2016. Tal for 2019 er 410290/private-label-value-share-by-product-category- henta frå Nielsen (2020). Nielsen kvartalsrapport DVH Q3 2019. france/ 2019–2020 Meld. St. 27 63 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 3.5 Eigne merkevarer – kjøtt og meieri – store skilnader Det er fleire faktorar som har noko å seie for om marknadene. Dette er faktorar som har bety- eigne merkevarer blir store i ein kategori. mark- ding for konkurranseforholda i dei aktuelle nadsmakt hos leverandørane, styrken på merke- marknadene. Derimot er omfanget av eigne varer som dei konkurrerer med, og i kva grad merkevarer forskjellig mellom meieri og kjøtt. I det er mogleg å differensiere produkta. Dei to kategoriane ost og mjølk er det låg del eigne største leverandørane i Noreg, Tine og Nortura, merkevarer, høvesvis rundt sju og to prosent. har omfattande sal innan meieri og kjøtt. Desse Deigar/farsar-kategorien har høgast omfang av produktgruppene har nokre fellestrekk ved at eigne merkevarer på over 80 prosent. Vidare dei har relativ stor omsetnad, marknader med ligg eigne merkevarer på 66 prosent i katego- høg marknadskonsentrasjon, produkta er rien reint kjøtt og 48 prosent i fjørfe-kategorien. beskytta av tollvern og det er reguleringar i 90 82,5 80 70 65,8 60 EMV-del i prosent 50 47,5 40 30 20 18,1 12,9 10 6,9 1,8 0 Fjørfe Reint kjøtt Deigar/farsar Spekemat Ost Ferske pølser Mjølk og -pølse Figur 3.23 EMV-del for eit utval produktgrupper. Tal for 2019 Kjelde: Berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegner av Nærings- og fiskeridepartementet. dra lærdom av erfaringar frå andre land. Til produktkategoriar der leverandørar har sterke dømes skreiv dei svenske konkurransemyndig- posisjonar, då eigne merkevarer typisk tek mark- heitene ein rapport om eigne merkevarer i dagleg- nadsdelar frå svakare merkevarer. Eigne merke- varehandelen i 2018.87 Dei fann at delen eigne varer blir omtala nærmare i delkapittel 5.1.2. merkevarer i Sverige har vakse mest i produktka- tegoriar der differensieringspotensialet er mindre og innovasjonstakta er låg. Dette kan til dømes 3.6 Tilgrensande marknader vere innanfor produktkategoriar som grønsaker, fisk og mjølk. Vidare fann Konkurrensverket at Daglegvarer blir ikkje berre kjøpte i norske dag- eigne merkevarer i mindre grad blir etablerte i legvarebutikkar, men kan til dømes kjøpast i kioskar, på bensinstasjonar, på bakeri, i utanland- 87 Konkurrensverket (2018). Konkurrensen i livsmedelskedjan. ske butikkar og på taxfree. Vidare blir det selt ei Rapport 2018: 4. 64 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane haldsmarknaden gjer seg fyrst og fremst gjel- dande ved at fleire av daglegvaregrupperingane er involverte her gjennom grossistverksemda si. Til dømes leverer både Norgesgruppen og Rema 1000 gjennom høvesvis ASKO og Servicegros- sistene til storhushaldsmarknaden i Noreg. Ser- vicehandelen, som består av kioskar, bensinstasjo- nar og storkioskar, sel òg daglegvarer, men blir ikkje rekna for å vere i same produktmarknad som daglegvarebutikkane.91 Sortimentet til dei fleste daglegvarebutikkane inneheld andre pro- dukt enn mat, og slik kjem daglegvarebransjen i konkurranse med aktørar innan til dømes klede, Figur 3.24 elektronikk, kjøkkenreiskapar mv. Foto: Colorbox.

3.6.1 Grensehandel rekkje såkalla «non-food»-produkt i daglegvare- I Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når handelen. Dette inkluderer mellom anna skjønn- kunden alltid har nett, varsla regjeringa at dei ville heitsartiklar, hushaldsprodukt og bøker. Til utgreie behovet for eit årleg grensehandelsbaro- dømes hadde tradisjonelle daglegvarebutikkar ein meter. Statistikken skulle òg omfatte grensekrys- nedgang på 1,7 prosent og 2,9 prosent innan sande netthandel med varer og tenester. SSB har høvesvis vask- og hushaldsprodukt og, helse- og på oppdrag frå Nærings- og fiskeridepartementet skjønnheitsartiklar per tredje kvartal 2019.88 og Finansdepartementet gjennomført ei pilot- Dette tilseier at daglegvarebutikkane, utover det konkurransepresset dei utøver på kvarandre, også kan møte noko konkurransepress frå andre aktørar, til dømes Nille, Normal og Europris, på delar av utvalet. 15,9 % Dei andre salskanalane har i varierande grad 15,0 % overlappande produkt og tenester med daglegva- rehandelen, og i mange tilfelle vil dei difor ikkje vere eit alternativ til ein daglegvarebutikk for ein kunde som skal handle daglegvarer. Dette gjeld 18,2 % særleg detaljistar som i mindre grad kan tilby breidda av varer som dei fleste daglegvarekundar 33,7 % etterspør. Offentlege reguleringar kan vere med- verkande til dette. Til dømes har ikkje kioskar og bensinstasjonar lov til å selje alkoholhaldig 10,6 % drikke, noko som fleire aktørar meiner reduserer evna deira til å konkurrere mot daglegvarehande- 6,7 % len.89 Det aukande tilbodet av ferdigrettar og mat- i-farta i daglegvarebutikkane er eit døme på Tobakk og snus Alkohol aukande bransjegliding mellom særleg take-away segmentet i serveringsbransjen, kioskhandel og Brus og mineralvatn Sjokolade og godteri daglegvare.90 Mat og daglegvarer Andre Fleire marknader gjer seg relevante i analysen av den norske daglegvaremarknaden. Storhus- Figur 3.25 Grensehandel etter varekategori, 88 Nielsen (2019). Kvartalsrapport for dagligvaremarkedet Q3 september 2019. 2019. Kjelde: SSB (2020). Nordmenns grensehandel. Fysisk grensehan- 89 Sjå forskrift 8. juni 2005 nr. 538 om omsetning av alkohol- del. Notater 2020/1. holdig drikk mv. (alkoholforskrifta) § 3-4. 90 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- det – Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ 91 Sjå til dømes Konkurransetilsynet sitt vedtak V2015-24, 2018. avsnitt 54. 2019–2020 Meld. St. 27 65 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 18 15,7 15,6 16 15,1 13,9 14,1 13,8 14 13,3 11,5 11,6 12 10,3 10,5 10 8,8 8,8 9,2 8,9 8,7 8 6 4 2 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Figur 3.26 Grensehandel i milliardar kroner, 2004–2019. Kjelde: SSB (2020). Grensehandel, statistikkbanken. undersøking om grensehandel som blei publisert befolkninga i Agder/Rogaland og Vestlandet for 8. januar 2020.92 om lag 1,6 milliardar kroner i 2019.95 Grensehan- SSB sin pilotstudie viser at nordmenn i sep- del kan difor bidra til auka konkurranse og effekti- tember 2019 grensehandla varer for om lag to mil- vitet i daglegvaremarknaden. Men grensehandel liardar kroner på dagsturar til utlandet. Figur 3.25 medfører også tapte avgiftsinntekter og redusert viser at litt over halvparten av pengane blei brukt aktivitet for norsk handelsnæring. på brus og mineralvatn, alkohol, snus og tobakk, i tillegg til godteri og sjokolade. Dette er produkt- grupper som er høgt avgiftsbelagde i Noreg. 3.6.2 Servicehandel Som nemnt i delkapittel 2.5, handla nordmenn Servicehandelen omfattar i hovudsak kioskar og for om lag 16 milliardar i utlandet i 2019. Dette er bensinstasjonar. I 2018 var det om lag 3 000 verk- ein nedgang på 0,6 prosent samanlikna med 2018. semder innan servicehandel, og 25 000 tilsette.96 Figur 3.26 viser at det har vore ein stabil auke i Av dei tre daglegvaregrupperingane er Norges- grensehandel i perioden 2004–2019, med unntak gruppen og Reitangruppen aktørar i service- av nokre enkelte år. handelsmarknaden, Norgesgruppen eig Mix, Jafs Om grensehandel utgjer eit reelt konkurranse- og Deli de Luca, mens Reitangruppen eig Narve- press mot norske daglegvarebutikkar, avheng i sen, 7-eleven og bensinstasjonane YX. stor grad av kvar i landet butikken er lokalisert. Figur 3.27 viser utviklinga i totalt innkjøp i Til dømes viser tal frå SSB at austlendingar stod servicehandelsmarknaden i perioden 2015–2018. for 77 prosent av grensehandelen i 2019.93 Difor Ein ser at utviklinga har vore relativt stabil, men vil konkurransepresset frå grensehandelen sann- har sokke noko dei siste åra. synlegvis vere høgare i område i nærleiken av Daglegvareprodukt er store varekategoriar for svenskegrensa. Likevel finn Steen et al. (2019) at kioskar og bensinstasjonar. Dersom ein ser på vare- forbrukarar er villige til å reise langt for å få billi- kategoriane som blir selde i kioskar og bensinsta- gare daglegvarer, dersom prisskilnadene er til- sjonar, ekskludert drivstoff, er mat og drikke den strekkeleg store.94 Til dømes grensehandla 94 Steen, F., Ulsaker, S.A. og Friberg, R. (2019). Hump-Shaped Cross-Price Effects and the Extensive Margin in Cross-Border 92 SSB (2020). Nordmenns grensehandel. Fysisk grensehandel. Shopping. NHH Discussion Paper. SAM 29/2018. 95 Notater 2020/1. SSB (2020). Stabil grensehandel. Henta frå: https:// 93 SSB (2020). Stabil grensehandel. Henta frå: https:// www.ssb.no/varehandel-og-tjenesteyting/artikler-og- www.ssb.no/varehandel-og-tjenesteyting/artikler-og- publikasjoner/stabil-grensehandel. 96 publikasjoner/stabil-grensehandel. Virke (2019). KBS-rapporten 2019/2020. 66 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 8 7,53 7,48 7,43 7,41 7 6 Innkjøp i millionar kroner 5 4 3 2 1 0 2015 2016 2017 2018 Figur 3.27 Utvikling i servicehandel, 2015–2018. Kjelde: Flesland Markedinformasjoner AS (2019). Servicehandelsmarkedet 2019/2020. største kategorien, og utgjer 51 prosent av servicemarknaden. Merk at varekategorien mat og Non-food 3 % drikke her ikkje inkluderer sjokolade, sukkervarer, Tenestar 1% snacks, lesestoff og tobakk. Desse utgjer kioskva- rer, og svara til 46 prosent av totale innkjøp, som illustrert i figur 3.28. Innkjøp er i denne forbindelse definert som innkjøpet til servicehandel ekskludert meirverdiavgift, pris frå grossist eller direkte frå leverandør. I 2018 stod drikkevarer for 20 prosent av totale innkjøp i servicehandelsmarknaden, og det var den nest mest kjøpte varekategorien, etter Mat og drikke Kioskvarer tobakk med 26 prosent av totale innkjøp.97 51 % 46 % Ser ein på den samla omsetnaden for mat og drikke, var den i 2018 på i overkant av 296 milli- ardar kroner.98 Her står daglegvaregrupper- ingane for omtrent 60 prosent av omsetnaden av daglegvarer. Dersom ein ser på innkjøp av vareka- tegoriane mat og drikke og kioskvarer i service- handelen, utgjorde dette over 7,1 milliardar kro- Figur 3.28 Innkjøp per varekategori i ner i 2018.99 servicehandelsmarknaden, 2018. Av figur 3.29 ser ein at det er stor variasjon Kjelde: Flesland Markedinformasjoner AS (2019). når det gjeld kva slags varer som blir levert Servicehandelsmarkedet 2019/2020. direkte, og kva som blir levert av grossistar i servicehandelsmarknaden. Ifølgje Flesland Mar- kedsinformasjoner AS blei om lag 70 prosent av mens om lag 30 prosent blei levert direkte frå alle varer i servicehandelen levert via grossist, leverandør.100 Det har likevel vore ei negativ utvikling i sal av daglegvarer i servicehandelen dei siste åra. 97 Samanliknar ein fyrste halvdel av 2018 med fyr- Flesland markedsinformasjoner AS (2019). Servicehandels- markedet 2019/2020. ste halvdel av 2019, gjekk omsetnaden av dagleg- 98 Virke (2019). KBS-rapporten 2019/2020. 99 100 Flesland markedsinformasjoner AS (2019). Servicehandels- Flesland markedsinformasjoner AS (2019). Servicehandels- markedet 2019/2020. markedet 2019/2020. 2019–2020 Meld. St. 27 67 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 100 95 95 97 100 100 100 100 100 100 100 90 82 77 80 72 63 66 70 62 60 54 46 50 37 38 40 34 28 30 23 18 20 10 5 5 3 0 0 0 0 0 0 0 0 Faste meierivarer, egg og dessert Frukt, grønt og poteter Fisk og skaldyr Ferdigretter og pizza Drikkevarer Kjøtt raudt Kjøtt kvitt Bakevarer Sjokolade Tenester Snacks Tørrvarer Sukkervarer Total Nonfood Tobakk Lesestoff Grossistleveranse Direkteleveranse Figur 3.29 Prosentdel av distribusjon i servicehandelsmarknaden, fordelt på varegrupper, 2018. Kjelde: Flesland Markedsinformasjoner AS (2020). Servicehandelsmarkedet 2019/2020. varer ned med rundt fem prosent i servicehande- bruker også bensinstasjonar som hentepunkt for len.101 daglegvarer bestilt på Meny.no. Likevel kan ikkje Daglegvaregrupperingane har over fleire år kioskar og bensinstasjonar tilby eit komplett utval teke større og større del av salet av kioskvarer og daglegvarer, medrekna svake alkoholhaldige drik- bilrekvisita frå aktørane i servicehandelen. For kevarer. Dette har av Virke Servicehandel blitt aktørane i servicehandelen har den auka konkur- trekt fram som ei konkurranseutfordring i ransen om sal av kiosk- og daglegvarer medført daglegvaremarknaden. Dette blir omtala nærmare eit behov for omstilling gjennom satsing på nye i delkapittel 5.4.2. varer og tenester, som til dømes sal av raske mål- tidsløysingar og drikke kundane konsumerer i far- ten. Dette blir omtala nærmare omtala i delkapit- 3.6.3 Storhushald tel 5.4. Ei anna strukturell endring som vil prege Med storhushald meiner ein hotell, restaurantar, bensinstasjonsnæringa sterkare og sterkare fram- kafear, kantine, catering og institusjonsmark- over, er omstillinga av Noreg til eit lågutslepps- naden. I 2018 omsette storhushaldsmarknaden for samfunn. Det grøne skiftet vil utfordre forteneste- om lag 28 milliardar kroner.102 Dette svarar til grunnlaget til bransjen og tvinge aktørane i ser- omtrent 10 prosent av den totale omsetnaden av vicehandelen til å utvikle nye forretningsidear for daglegvarer i marknaden i 2018. Som det går fram å kunne verke relevante for forbrukarane også i av figur 3.30 var totalomsetnaden på 27,2 milliar- framtida. dar kroner i år 2017, som inneber ein auke på 3,5 Circle K har inngått samarbeid med daglegva- prosent i perioden 2017–2018. rekjeda Iceland om sal av frysevarer, jf. delkapittel Storhushaldsmarknaden blir ofte delt inn i tre 3.1, mens enkelte bensinstasjonskjeder har avstått ulike sektorar: ledig areal på ulike stasjonsområde til Kolonial.no 1. Hotell- og restaurantmarknaden: 19,4 milliar- som hentepunkt for daglegvarer. Norgesgruppen dar kroner i 2018 102 Flesland markedsinformasjon AS (2019). Storhusholdnings- 101 Virke (2019) KBS-rapporten 2019/2020. markedet 2019/2020. 68 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 30000 28212 27249 26325 27000 24903 24000 21000 Innkjøp i millionar kroner 18000 15000 12000 9000 6000 3000 2015 2016 2017 2018 Figur 3.30 Utvikling i storhushaldsmarknaden, 2015–2018. Kjelde: Flesland Markedsinformasjon AS (2019). Storhusholdningsmarkedet 2019/2020. 2. Kantine- og cateringmarknaden: 6,4 milliardar Dei fleste storhushaldsbedriftene i Noreg er kroner i 2018 tilknytte ulike former for innkjøpsavtalar og inn- 3. Institusjonsmarknaden: 2,4 milliardar kroner i kjøpssamarbeid. I tillegg er offentlege institusjo- 2018 nar ofte tilslutta offentlege innkjøpssamarbeid. Oslo Economics har estimert at tre til fire milliar- Av totale innkjøp i storhushaldsmarknaden i 2018 dar kroner i offentlege innkjøp i 2018 utgjorde stod hotell- og restaurantmarknaden for om lag 69 mellom 10 og 14 prosent av etterspørselen i mark- prosent, noko som tilsvara ein auke på om lag tre naden for mat og drikke til storhushald, rundt 10 prosent samanlikna med 2017. Innkjøp er i denne prosent av etterspørselen i storhushalds- og forbindelse definert som innkjøpet til storhushald servicehandelsmarknaden, og mellom éin og to ekskludert meirverdiavgift, pris frå grossist eller prosent av den samla marknaden for mat på direkte frå leverandør. Ifølgje Flesland Markedsin- over 200 milliardar kroner.104 formasjoner AS var det varegrupper som «fisk og Figur 3.31 viser fordelinga av totalt innkjøp per skaldyr» og «frukt/grønt og poteter» som vaks varekategori i storhushaldsmarknaden i 2018. Ein mest i hotell- og restaurantmarknaden i 2018. ser at drikkevarer står for den største del av totale Likevel har det vore ei vriding frå magre kjøttpro- innkjøp, med 32 prosent av innkjøpsverdien i dukt til farseprodukt, samstundes som ferdigret- storhushaldsmarknaden. Frukt, grønt og poteter ter og pizza har hatt ein auke i 2018. Vidare stod står for 14 prosent av totale innkjøp. kantine- og cateringmarknaden for 22 prosent av Storhushaldsmarknaden blir ofte delt inn i to totale innkjøp i storhushaldsmarknaden i 2018, delar; ein for grossistar, og ein for direkteleveran- noko som tilsvara ein auke på om lag fem prosent dørar, produsentar og spesialgrossistar. Ifølgje samanlikna med 2017. Til slutt stod Flesland Markedsinformasjoner AS blei om lag institusjonsmarknaden stod for ni prosent av halvparten av alle varer i storhushaldsmarknaden totale innkjøp i storhushaldsmarknaden i 2018, levert direkte frå leverandør, mens halvparten blei noko som tilsvara ein auke på om lag éin prosent distribuert av grossistane.105 Som ein kan sjå frå samanlikna med 2017. Med institusjonsmark- naden meiner ein mellom anna sjukehus, institu- 103 sjonar for eldre, barn, funksjonshemma, forsvar Flesland Markedsinformasjoner AS (2019). Storhusholdnings- og asylmottak. Institusjonsmarknaden har hatt ei markedet 2019/2020. 104 Oslo Economics (2020). Virkninger av store offentlige kon- stabil utvikling, og har normalt eit innkjøp på mel- trakter. Rapport nr. 21. lom 2,2–2,5 milliardar kroner.103 105 Flesland Markedsinformasjoner AS (2019). Storhushold- ningsmarkedet 2019/2020. 2019–2020 Meld. St. 27 69 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Asko er den største aktøren innanfor grossistsal Ferdigretter og pizza Kiosk og nonfood av matvarer til storhushald. Servicegrossistene er 2% 6% den nest største aktøren, og dei har som nemnt eit Tørrvarer Drikkevarer innkjøpssamarbeid med Rema Distribusjon. Asko 6% 32 % og Servicegrossistene er dei einaste grossistane Faste meierivarer innan storhushaldsmarknaden med nasjonal dek- 8% ning og eit fullsortiment for daglegvarer. I delka- pittel 5.3 blir konkurranseutfordringar knytte til grossistverksemd nærmare omtala. Bakevarer 7%

3.6.4 Andre tilgrensande marknader Fisk og skaldyr Butikkjeder som til dømes Europris, Rusta, Nille 10 % Kjøtt raudt og Normal, med eit breitt vareutval kan til ein viss 13 % grad utøve eit konkurransepress mot dei tradisjo- Frukt, grønt, poteter Kjøtt kvitt 3% nelle daglegvarebutikkane, både når det gjeld sal 14 % av matvarer og non-food-varer. Aktørane sel varer som i stor grad overlappar med varene som blir Figur 3.31 Innkjøp per varekategori, selde i daglegvarebutikkane. Sidan 2014 har den storhushaldsmarknaden, 2018. gjennomsnittlege årlege omsetnadsveksten vore på 7,3 prosent. Ifølgje Virke er bransjen langt på Kjelde: Flesland Markedsinformasjoner AS (2019). veg bygd opp på bransjegliding, og veksten til kje- Storhusholdningsmarkedet 2019/2020. dene er basert på kontinuerleg utviding av utvalet med nye og relativt lønnsame varekategoriar. Bransjegliding inneber at omsetnad av bestemte figur 3.32, er det stor variasjon når det gjeld kva produkt finn stad i fleire salskanalar samstundes. slags varer som blir levert direkte, og kva som blir Dermed blir tidlegare skilje mellom salskanalar levert av grossistar. meir utydelege grunna overlappande vareutval. Ifølgje Norgesgruppen sine eigne berekningar Kjedene med breitt vareutval har mellom anna leverer Asko cirka 70 prosent av det som blir kjøpt henta omsetnad frå faghandelsbransjar som jern- av grossistar innanfor storhushald. Av det totale vare, byggjevarer, sportsutstyr, leiker, sport, elek- innkjøpet frå storhushald estimerer Norgesgrup- pen at 35,4 prosent blir levert av Asko per 2018.106 106 Norgesgruppen (2018). Årsregnskap 2018. 100 95 90 79 81 80 74 74 74 70 64 61 60 51 49 53 51 49 50 47 40 39 36 30 26 26 26 21 19 20 10 5 0 Drikkevarer Kjøtt raudt Kjøtt kvitt Frukt, grønt Fisk og Bakevarer Faste Tørrvarer Ferdigretter Kiosk og Totalt og poteter skaldyr meierivarer, og pizza nonfood egg, dessert Grossistleverandør Direkteleverandør Figur 3.32 Prosentdel av distribusjon i storhushaldsmarknaden, fordelt på varegrupper, 2018. Kjelde: Flesland Markedsinformasjoner AS (2019). Storhusholdningsmarkedet 2019/2020. 70 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 3.33 Foto: Colorbox. tronikk, kjøkkenutstyr og hushaldsartiklar. Til inneber ein vekst på rundt 220 prosent.111 Normal breiare vareutvalet er, dess lettare er det for kun- har om lag 90 butikkar i Noreg.112 dane å finne dei varene dei ynskjer og til meir I butikkar som Europris, Nille og Normal er attraktive blir butikkane med breitt vareutval.107 det større fokus på varegrupper som ikkje er Europris har i dag rundt 260 butikkar fordelte omfatta av norsk importvern. Dette medfører at over heile landet, og dei hadde i 2019 ein omset- aktørar i denne bransjen er mindre avhengig av nad på 6,2 milliardar kroner.108 Dette svarar til ein norske leverandørar og innkjøpsvilkåra deira. vekst på 7,2 prosent, samanlikna med 2018.109 Difor kan det vere enklare for utanlandske aktørar I juni 2017 opna den danske butikkjeda Nor- å etablere seg i denne delen av varehandelen. Kor- mal sin fyrste butikk i Noreg. Normal satsar på sal leis bransjegliding påverkar konkurransesituasjo- av kjende merkevarer og andre varer til låge pri- nen i daglegvaremarknaden, er omtala nærmare i sar. Den danske kjeda omsette for 294 millionar i delkapittel 5.4. 2018, og 944 millionar kroner i 2019.110 Dette Breidda i vareutvalet til kjeder som Europris, Normal og Nille tilseier at desse aktørane konkur- 107 rerer mot dei fleste faghandelsbransjane. I perio- Virke (2019). Handelsrapporten 2019/2020. Kapittel 3 og 4. 108 den 2012–2017 auka salet mest for møblar og elek- Europris ASA (2019). Fourth Quarter 2019. Henta frå: https://investor.europris.no/financials/financial-sum- tronikk.113 I 2019 hadde daglegvaregrupperin- mary/default.aspx. gane ei negativ utvikling i omsetnaden innan 109 Nielsen (2020). Lavere vekst i norsk dagligvarehandel i helse- og kosmetikkprodukt og vaske- og hus- 2019. Henta frå: https://www.nielsen.com/no/no/ insights/article/2020/lavere-vekst-i-norsk-dagligvarehan- 111 del-i-2019/. Nielsen (2020). Dagligvarerapporten 2020. Pressenotat 110 https://www.proff.no/selskap/normal-norge-as/kristi- 13. februar 2020. 112 ansand-s/kosmetikk-parfyme-og-friserartikler/IF5YWY- Henta frå: https://www.normal.no/butikker/. 113 I0ZCC/ Virke (2019). Handelsrapporten 2019/2020. 2019–2020 Meld. St. 27 71 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane haldsprodukt til butikkar med breitt vareutval.114 Norsk næringsliv er i stadig endring, og Vidare er det konkurranse mellom daglegvare- omstillingstempoet har auka som følgje av mellom bransjen og bransjar med breitt utval som sal av anna innføring av ny teknologi. Tenestenæringa i sjokolade, syltetøy og andre sukkervarer, i tillegg Noreg har auka, som i andre industrialiserte land, til juice og ei rekkje hushaldsartiklar. og er i dag den klart største næringa målt i både sysselsetjing og verdiskaping.117 I Meld. St. 27 (2016–2017): Industrien – grønnere, smartere og

3.7 Primærleddet mer nyskapende, blir teknologisk utvikling, handel og stadig tettare økonomiske samband med andre Primærnæringa i Noreg er sentral i verdikjeda for land trekte fram som viktige drivkrefter for utvik- daglegvarer. Utgangspunktet for å skape konkur- linga i næringsstrukturen. ransedyktige verdikjeder for volumproduksjon av Figur 3.35 viser omstillinga i næringssaman- landbruksprodukta i Noreg er vanskelegare enn i setninga i Noreg i perioden 1900–2018. I 1950 mange andre land. Noreg har kortare vekst- arbeidde 29 prosent av alle sysselsette i primær- sesong, kaldt klima og dermed låg arealprodukti- næringa, 30 prosent i sekundærnæringa og 41 vitet.115 Om lag 3,7 prosent av det samla arealet i prosent i tertiærnæringa.118 I 2018 har sysselset- Noreg er jordbruksareal.116 jinga i primærnæringa falle til om lag tre prosent, sekundærnæringa til 19 prosent, mens tertiærnæ- ringa har auka til 78 prosent av total sysselsetjing. 114 Målt på produksjonsleddet var samla verdi for DN.no (2020). Dette er taperne og vinnerne innen daglig- vare: – Veksten er bekymringsfull lav. Henta frå: https:// jordbruksproduksjon i Noreg 45,3 milliardar kro- www.dn.no/handel/dette-er-taperne-og-vinnerne-innen- dagligvare-veksten-er-bekymringsfull-lav/2-1-755287. 117 Meld. St. 27 (2016–2017) Industrien – grønnere, smartere og 115 NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i mer nyskapende. Nærings- og fiskeridepartementet. verdikjeden for mat. Kapittel 3. 118 Primærnæringa består av jordbruk, skogbruk, fiske, fangst 116 SSB (2017). Nedbygging av jordbruksareal. En kartbasert og akvakultur. Sekundærnæringa består av industri, berg- undersøkelse av nedbygging og bruksendring av jordbruksa- verk, kraft- og vatnforsyning og bygg og anlegg. Tertiærnæ- real. Rapport nr. 2017/14. ringa består av privat og offentlig tenesteyting. Figur 3.34 Foto: Colorbox. 72 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 30 % 41 % 23 % 30 % 78 % 19 % 47 % 29 % 1900 1950 2018 Primærnæringa Sekundærnæringa Tertiærnæringa Figur 3.35 Sysselsette i perioden 1900–2018, etter hovudnæring, del av total sysselsetjing. Kjelde: SSB (2019). Fakta om norsk næringsliv. Henta frå: https://www.ssb.no/nasjonalregnskap-og-konjunkturer/faktaside/norsk- naeringsliv. ner i 2018, inkludert alle tilskot.119 NIBIO (2020) Sjølv om jordbruk utgjer ein relativt liten del finn at bøndene si totale inntekt utan tilskot var av nasjonaløkonomien, har næringa relativt mykje 34,4 milliardar kroner. å seie i enkelte kommunar og fylke.121 Det er også aukande krav til meir klimavenleg Norsk fisk er ei av dei viktigaste eksportnærin- produksjon, noko som òg medfører behov for kon- gane i Noreg, og i 2019 blei det eksportert sjømat tinuerleg omstilling. Omstillinga i næringssaman- for 104 milliardar kroner. 122 I tillegg hadde sjø- setninga har ført til produktivitetsvekst i primær- matnæringa eit bidrag til BNP på 100 milliardar næringa og industrien, noko som inneber at ein kroner i 2018, noko som tilsvara ein auke på om produserer det same volumet, men med langt lag 30 milliardar sidan 2015. Ifølgje SINTEF færre tilsette. Ei viktig årsak til auka effektivitet i (2019) kom auken mellom anna av prishoppet på jordbrukssektoren er at manuelt arbeid er erstatta laks og aure frå 2016, god etterspørsel i mark- med effektivt produksjonsutstyr, i tillegg til utnyt- naden og svak norsk valuta mot dei sentrale han- ting av skalafordelar i primærproduksjonen. Det delsvalutaene.123 blir over tid færre og meir spesialiserte aktørar i Den norske fiskeflåten er blant dei mest næringa. God omstillingsevne, evne til å ta i bruk moderne flåtane i verda, og dei haustar av bere- ny teknologi og kompetanse, og evne til å utnytte kraftige ressursar. Sjømatnæringa nyttar stadig marknadsmoglegheitene vil i framtida ha like stor nye teknologiar og ny kunnskap for å auke kon- betyding for primærnæringa, som i andre nærin- kurransekrafta og verdiskapinga. Den aukande gar.120 aktiviteten og verdiskapinga i sjømatnæringa gjev Rammevilkåra for landbruket i Noreg blir i positive ringverknader i mange lokalsamfunn stor grad påverka av naturgjevne forhold, teknolo- langs kysten. Berekraftig forvalting av fiskeria og gisk utvikling, landbruks- og handelspolitikk og eit berekraftig havbruk, i tillegg til tilgang og kva- den generelle økonomiske utviklinga. Lønnsemda i norsk jordbruk blir påverka av importvernet og 121 støtteordningar innanfor jordbruksavtalen. Dette Meld. St. 27 (2016–2017) Industrien – grønnere, smartere og mer nyskapende. Nærings- og fiskeridepartementet. blir omtala nærmare i delkapittel 4.6. 122 SSB (2019). Fakta om Norsk næringsliv. Henta frå: https:// www.ssb.no/nasjonalregnskap-og-konjunkturer/faktaside/ 119 NIBIO (2020). Utsyn over norsk landbruk – tilstand og norsk-naeringsliv. utviklingstrekk 2019. Vol. 6 nr. 7, 2020. 123 SINTEF (2019). Nasjonal betydning av sjømatnæringen. En 120 Meld. St. 27 (2016–2017) Industrien – grønnere, smartere og verdiskapings- og ringvirkningsanalyse med data fra 2017 og mer nyskapende. Nærings- og fiskeridepartementet 2018. Rapport nr. 2019:00469. 2019–2020 Meld. St. 27 73 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane litet på råstoffet, er av stor betyding for utviklinga 64,5 milliardar i Noreg, noko som svarar til ein av heile verdikjeda.124 auke på 4,7 prosent frå 2017.125 Omfanget av oppdrettsnæringa har òg auka dei siste åra. I 2018 blei det selt oppdrettslaks for 125 SSB (2019). Nytt toppår for oppdrettslaks. Henta frå: https:// 124 Meld. St. 27 (2016–2017) Industrien – grønnere, smartere og www.ssb.no/jord-skog-jakt-og-fiskeri/artikler-og-publika- mer nyskapende. Nærings- og fiskeridepartementet. sjoner/nytt-toppar-for-oppdrettslaks Del II Daglegvare og konkurranse 2019–2020 Meld. St. 27 77 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 4 Konkurranseforholda i verdikjeda for daglegvarer

4.1 Innleiing dei ulike ledda av verdikjeda for daglegvarer påver- kar prisane og vareutvalet forbrukarane møter i I marknader med effektiv konkurranse kjem for- butikkane. Graden av konkurranse blir mellom brukarane i fokus. Gevinstane frå konkurranse anna påverka av marknadsmakta dei forskjellige kjem som eit resultat av ynsket frå føretaka om aktørane har. Marknadsmakt er vanlegvis definert profitt og marknadsmakt. Konkurranse pressar som evna til eit føretak å lønnsamt kunne sette pris føretaka til å tilfredsstille behovet til kundane, for over eigne marginalkostnader. Eit føretak kan ha å halde på noverande kundar og skaffe seg nye. forskjellig grad av marknadsmakt, og det er i Føretaka som tilbyr forbrukarane dei mest kon- utgangspunktet verken forboden å få, ha eller nytte kurransedyktige produkta, blir lønte på kostnad seg av marknadsmakt. Konkurranselova sett like- av dei som enten ikkje tilfredsstiller behovet til vel nokre skrankar for moglegheita til føretak til å kundane, eller har låg effektivitet og høge kostna- både auke og utilbørlig utnytte marknadsmakta si. der. Ynsket om lønnsemd og vekst driv dermed I dette kapittelet blir sentrale trekk ved konkur- konkurransen og skaper gevinstar for både for- ranseforholda i verdikjeda for daglegvarer omtala brukarane og samfunnet. Effektiv konkurranse er og drøfta. Arbeidet er avgrensa til å skildre hovud- dermed viktig for at forbrukarane skal få gode og trekk i verdikjeda. Det blir òg gjeve ein kort gjen- mange produkt til lågast mogleg pris. nomgang av dei tre hovudpilarane i konkurranse- I ein marknad som daglegvaremarknaden, som lova, og ein omtale av andre føresegner i lova. har mykje å seie for forbrukarane, er effektiv kon- Handhevinga av konkurranselova blir omtala i del- kurranse særleg viktig. Graden av konkurranse på kapittel 4.10. Figur 4.1 Foto: Colorbox. 78 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane

4.2 Kampen om kundane Konkurransen om kundane i daglegvaremark- naden er prega av priskonkurranse mellom lågpri- Sal av daglegvarer til forbrukarane skjer i stor saktørane, som til tider er betydeleg. Aktørane føl- grad gjennom tradisjonelle daglegvarebutikkar. gjer kvarandre nøye, og har mellom anna prisjege- Sal av daglegvarer skjer likevel i stadig aukande rar3 i butikkane til kvarandre. Tøff priskonkur- grad gjennom andre salskanaler. Daglegvarer blir ranse er bra for kundane, men billig juleribbe og også kjøpt gjennom netthandel, på bensinstasjo- påskegodt er ikkje nødvendigvis eit teikn på hard nar, kioskar, lokalmatutsal, og butikkar med breitt konkurranse. Billige lokkevarer betyr ikkje nød- vareutval, sjå delkapittel 2.5. vendigvis billige handlekorger. Ofte har kjedene Det har skjedd endringar i daglegvaremarkna- tilbod på dei same produkta, noko som like gjerne den dei siste åra. Lidl, Ica og Marked.no har trekt kan bety at det berre er hard konkurranse på lok- seg ut av marknaden, delen eigne merkevarer har kevarene og høge prisar på alt anna. nær dobla seg i åra mellom 2010 og 2019 og delen Den høge butikktettleiken i Noreg viser at til- lågprisbutikkar veks frå år til år. Samstundes har gjengelegheit er ein viktig konkurranseparameter ein nyetableringar i daglegvaremarknaden, til i daglegvaremarknaden. Høg butikktettleik gjev dømes Kolonial.no og Iceland, og fleire aktørar auka valmoglegheiter. Samstundes kan overeta- satsar på netthandel med mat.1 blering av butikkar auke kostnadene til daglegva- Utvalet i norske daglegvarebutikkar veks ras- regrupperingane, og desse kostnadene kan bli kare enn i svenske daglegvarebutikkar, sjølv om velta over på forbrukarane i form av høgare prisar. utvalet i norske daglegvarebutikkar framleis er Noreg har til dømes mykje høgare butikktettleik mindre enn i svenske daglegvarebutikkar, jf. del- enn nabolanda. Dette er nærmare beskrive i del- kapittel 2.10.2. Prisane i daglegvaremarknaden kapitla 2.6 og 5.5.1. har ikkje same auken som konsumvarer generelt, Netthandel med daglegvarer utgjer førebels ein sjå figur 2.11. Noreg har likevel eit høgt prisnivå liten del av daglegvareomsetnaden i Noreg, og kon- samanlikna med resten av Europa, sjå figur 2.9. kurransepresset nettaktørane i dag utøver på dei Den norske marknaden skil seg frå nabolanda tradisjonelle daglegvarebutikkane, har hittil vore ved at utanlandske aktørar som Aldi, Lidl og Netto avgrensa. Netthandel med mat har likevel hatt stor ikkje er til stades i marknaden. Dette er internasjo- vekst i fyrste del av 2020, noko som har samanheng nale aktørar som er store i andre europeiske land med virusutbrotet tidleg i 2020. Fleire av dei eta- og kan difor ha skalafordelar på tvers av landegren- blerte daglegvaregrupperingane som ikkje tidle- sene i mellom anna innkjøp, knowhow og konsept- gere har tilbydd netthandel, har no valt å lansere utvikling. Dette inneber at dei kan skape eit ster- løysingar for dette, sjå delkapittel 3.2. Det er for tid- kare konkurransepress enn marknadsdelen i dei leg å seie om veksten som har vore i netthandel nordiske landa skulle tilseie. Fråværet av slike kje- med mat vil fortsetje, eller om forbrukarane går til- der i Noreg gjer at dette konkurransepresset man- bake til tradisjonelle handlevanar etterkvart. Fort- glar i den norske daglegvaremarknaden. set utviklinga, kan netthandel med mat utgjere eit Som nemnd blir profilkjedene til grupperingane sterkare konkurransepress mot tradisjonelle dag- sine profilkjeder ofte delt inn i segmenta nærbu- legvarebutikkar enn kva som er tilfellet i dag. tikk, lågprisbutikk, supermarknad og hyper- marknad. Lågprisbutikkar er det klart største seg- mentet, sjå delkapittel 3.1.2. Lågprissegmentet til- 4.3 Lokal og nasjonal konkurranse byr eit meir avgrensa vareutval til lågare prisar samanlikna med supermarknader og hyper- Når forbrukarane vel butikk, vil det ofte vere marknader. Konkurransen mellom dei ulike kje- butikkar med mest formålstenleg plassering ut frå dene er størst i same segment, og det er som oftast åtferda deira som blir valt. Dette kan omfatte byen lågprisaktørar som responderer på kampanjar frå eller plassen forbrukaren bur på, butikkane som andre lågprisaktørar.2 Profilkjeder frå andre seg- er i nabolaget, på veg frå jobb, barnehage, skole ment kan likevel utøve sterkt konkurransepress, til eller liknande. Plassering er ein viktig faktor som dømes kan ein stor lågprisbutikk føre til sterkt påverkar om ein kunde vel å handle i ein bestemt press på ein dyrare nærbutikk eller supermarknad. butikk.4 1 Sjå https://matlevering.coop.no/ og https://bunnpris.no/ 3 nyhet/midlertidig-netthandel. Personar som er ute i butikk og kontrollera prisar hos kon- 2 Menon Economics (2018) Konkurranse i dagligvaremarke- kurrerande daglegvarebutikkar. 4 det. Menon-publikasjon nr. 33/2018. Forbrukerrådet (2013). Dagligvareundersøkelsen. 2019–2020 Meld. St. 27 79 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane I valet mellom ein butikk som er i nærleiken nader), driftsmarginar (forholdet mellom driftsre- og ein butikk lengre unna, er det knytt kostnader, sultat og omsetnad) og rentabilitet (kor stor avkast- til dømes transport og tidsbruk, til å velje butik- ning det er på kapitalen som er bunden til selska- ken lengst unna. Kundar kan difor ha negativ nyt- pet). Inntekter og kostnader over driftsrekneska- teverdi av å bruke tid og energi på å oppsøkje ein pen gjev ikkje nødvendigvis eit fullstendig bilete av butikk som ligg dårlegare til, med omsyn til kor lønnsam ei verksemd er. Daglegvaremarkna- utgangspunktet til kunden. Kunden kan difor i den er prega av høg og stabil omsetnad og høg praksis stå overfor ein avgrensa marknad. I teo- omløpsfart. Det medfører at låg driftsmargin like- rien blir det tenkt at kundar ofte vil vere villige til å vel kan gje høg avkastning på brukt kapital. For å ofre både pris og kvalitet, for å sleppe å bruke tid fange opp denne type forhold må ein bruke andre på transport til og frå butikken. mål på oppteningsevne, som til dømes eigenkapital- Ei vurdering med utgangspunkt i alternativa til rentabilitet og totalkapitalrentabilitet. Desse storlei- forbrukar tilseier at dei geografiske marknadene kane hos ei daglegvaregruppering må samanlik- for daglegvarer er lokale. Dess fleire butikkar frå nast med dei same storleikane til konkurrentane i konkurrerande daglegvaregrupperingar ein same marknad, aktørar i andre marknader og inter- kunde har å velje mellom, dess sterkare blir kon- nasjonale marknader, for å kunne seie noko om løn- kurransepresset for den enkelte butikken. Talet semda til grupperinga. på konkurrerande butikkar i dei lokale markna- I daglegvaremarknaden vil det vere misvi- dene vil difor kunne påverke konkurranseintensi- sande å sjå på marginar på enkeltprodukt, fordi teten mellom butikkane. kundane etterspør ei varekorg med fleire produkt. Daglegvaregrupperingane har høve til å til- Det vil seie at det er summen av pris på varekorga passe seg den lokale konkurransen mellom som er avgjerande, ikkje pris på enkeltprodukt. enkeltbutikkar på ulike måtar, til dømes ved bruk Profilkjedene kan ynskje å lokke kundar inn i av lokale prisnedsetjingar, kampanjar, ta inn lokale butikkane sine med låge marginar (eventuelt tap) produkt i det frivillige sortimentet eller ved å på nokre produkt (lokkevarer) for så å ta igjen utvide opningstider lokalt. Avgjerdene kan bli tapet ved å ha høge marginar på andre produkt tekne sentralt av kjedeleiinga, eller dei kan bli (hyllevarer). Daglegvaremarknaden i Noreg er overlatne til den enkelte butikken eller kjøpman- prega av denne typen konkurranse. Det er ikkje nen. I kva grad avgjerdene blir tekne sentralt, vari- uvanleg at butikkane til dømes sel pinnekjøtt og erer mellom kjedene, men generelt har det vore ribbe med tap rundt juletider, og tilsvarande for ein trend at kjedene i aukande grad styrer åtferda smågodt i påska. Dermed vil den totale lønns- til butikkane frå sentralt hald. emda til kjedene i staden for marginar på enkelt- Det er vanleg praksis at kjedene set enkelte produkt kunne seie noko om konkurransegraden konkurranseparametrar likt for alle butikkane i daglegvaremarknaden. Ein kan forvente at ved sine i Noreg. Til dømes har kjedene nasjonale hard konkurranse vil daglegvaregrupperingane kampanjar marknadsførte gjennom TV, og har i konkurrere bort størstedelen av fortenesta på stor grad likt utval og like prisar på tvers av butik- detaljistleddet. kane i dei enkelte profilkjedene. Konkurransen Det finst også andre forhold som gjer at det kan har difor òg ein nasjonal dimensjon. Det er likevel vere vanskeleg å vurdere nivået på profitten i eit konkurransen aktørane møter i dei lokale markna- føretak, til dømes kompliserte selskapsstrukturar, dene som er styrande for fastsetjinga av dei nasjo- høge lønningar og ulike typar frynsegode. I del- nale konkurranseparametrane. Det er difor viktig kapittel 3.1.4 er daglegvaregrupperingane sine å halde ved lag konkurransen i dei lokale markna- eigarskap i verdikjeda omtala. Mange leverandørar dene, då denne har mykje å seie for konkurranse- har òg ein komplisert selskapsstruktur. Dette gjer presset kjedene utøver på kvarandre – både lokalt situasjonen lite transparent. og nasjonalt. Samfunnsøkonomisk analyse har sett på lønns- emda i detaljhandelen, grossistnæringa og næringsmiddelindustrien i perioden 2003–2017.5

4.4 Marginar og lønnsemd Studien inkluderer sentrale aktørar i verdikjeda for daglegvarer som Norgesgruppen, Reitangrup- Vedvarande høg profitt kan vere ein indikasjon på pen, Coop, Bama Gruppen og Orkla. I tillegg til marknadsmakt. Profitt kan vere vanskeleg å måle konserna studerer Samfunnsøkonomisk Analyse- på grunn av utfordringa med å måle kostnader. Det finst ulike mål på profitt, til dømes driftsresultat 5 Samfunnsøkonomisk Analyse (2019). Lønnsomhet i vare- (differansen mellom driftsinntekter og driftskost- handelen 2003–2017. Rapport 11-2019. 80 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane aktørar som Kiwi, Meny, Rema 1000, Reitan Con- makt, har leverandørane seljarmakt. Det kan òg venience og Uno-X. bli hevda at daglegvaregrupperingane har ei Samfunnsøkonomisk analyse finn at driftsresul- «portvoktarmakt», ved at leverandørane er avhen- tatet har auka gjennom perioden i alle tre nærin- gige av å få ein plass i hyllene til daglegvaregrup- gane. I kroner er auken størst i grossistnæringa, peringane for å få marknadsført produkta sine mens i prosent er auken størst i næringsmiddelin- overfor forbrukarane. Primærprodusentane og dustrien. Detaljhandelen har hatt klart lågare drifts- den einskilde forbrukaren har verken seljarmakt margin enn grossistane og næringsmiddelindus- eller kjøparmakt. trien i åra etter finanskrisa, men forskjellen minska Kjøparmakt inneber at ein kjøpar har makt til å i 2017. Driftsmarginane har vore lågare i alle vare- påverke vilkåra på varene som blir kjøpte. Det vil handelsnæringane enn i industrien elles. Driftsmar- seie at ein kjøpar har ein posisjon i marknaden, ginar er låge i matvarehandel og bensinstasjonar. eller har kommersiell innverknad på seljar, som Verdikjeda for varehandel blir kjenneteikna av ein kan motverke at seljar til dømes aukar prisane volumkamp som går på kostnad av marginpåslaga eller senkar kvaliteten på varene. Dermed kan kjø- per eining. For dei største føretaka i detaljhandelen parmakt motverke rommet til å utøve marknads- er marginane reduserte med om lag 49 prosent frå makt som ein aktør har. 2003 til 2017, mens driftsresultatet har auka med 66 Seljarmakt kan svekkje konkurransen og gje prosent i same periode. høge prisar til kundane. Frå eit konkurranse- Menon Economics (2018)6 har undersøkt perspektiv er det difor ynskjeleg med lågast mog- driftsmarginar i daglegvaremarknaden både for leg seljarmakt og sterkast mogleg konkurranse på butikkane, grossistane og produsentane. Dei finn alle ledd i verdikjeda. Tiltak som kan svekkje sel- at daglegvarebutikkane hadde ein gjennomsnitt- jarmakta er difor ofte bra for konkurransen, fordi leg driftsmargin på 1,9 prosent i perioden 2007– kundane, og til slutt forbrukarane, kjem betre ut. 2016. Dette er lågt når ein samanliknar med annan Kjøparmakt kan føre til lågare prisar gjennom at detaljhandel: møblar (4,4 prosent), sportsutstyr kjøparane kan presse leverandørane sine til å tilby (3,9 prosent), klede (5,2 prosent). Vidare viser ein lågare pris. Dette kan vere positivt for forbru- resultata i studien at grossistverksemd med mat karane dersom denne prisreduksjonen òg gjev og drikke har gjennomsnittleg driftsmargin på 2,2 utslag i forbrukarprisane. Dette har samanheng prosent, mens produsentar av mat og drikke har med kor hard konkurransen mellom kjøparane er. 3,6 prosent. Studien finn òg at det er store skilna- Tiltak som svekkjer kjøparmakta kan difor vere der mellom dei ulike føretaka i alle ledd. problematisk, fordi det kan føre til høgare inn- Gabrielsen et al. (2013)7 analyserer ulike mål kjøpsprisar som deretter blir velta over til kun- på lønnsemd og produktivitet i næringsmiddelin- dane i form av prisaukar. dustrien og daglegvaremarknaden. Hovudfunna Vertikal integrasjon mellom detaljistar og viser at næringsmiddelindustrien har låg produk- grossistar, oppkjøpa til daglegvaregrupperingane i tivitetsutvikling, men har tent pengar og forrenta leverandørindustrien, introduksjon av eigne mer- kapitalen. Vidare finn dei at daglegvaregrupperin- kevarer og overgang til grossistdistribusjon har gane ikkje har særleg gode marginar, men ser ut ført til at daglegvaregrupperingane over tid har til å klare seg betre med å forrente kapitalen sin. auka kjøparmakta si overfor leverandørane. Samanlikna med andre land har daglegvarehande- Denne integrasjonen kan òg føre til ei forsterking len i Noreg låge marginar. av portvoktarmakta til daglegvaregrupperingane. Til dømes kan det å introdusere eigne merkevarer i ein kategori føre til at det blir mindre plass i hyl-

4.5 Kjøparmakt lene til konkurrerande merkevarer. Ein trussel om delisting av merkevarer blir dermed meir rea- I verdikjeda for daglegvarer er forbrukarane og listisk og truverdig. Vertikale bindingar blir nær- primærprodusentane pristakarar, mens leveran- mare drøfta i delkapittel 5.1. dørane, grossistane og daglegvaregrupperingane Kjøparmakt kan i nokre tilfelle òg ha konkur- forhandlar om avtalevilkåra sine. Mens daglegva- ranseskadelege verknader. Gabrielsen et al. regrupperingane og grossistane deira har kjøpar- (2013)8 drøfter tre moglege negative verknader av kjøparmakt i daglegvaresektoren i Noreg. Intro- 6 duksjon av eigne merkevarer styrkjer kjøpar- Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- det. Menon-publikasjon nr. 33/2018. 7 8 Gabrielsen, T. S., Steen, F., Sørgard, L. og Vagstad, S. Gabrielsen, T. S., Steen, F., Sørgard, L. og Vagstad, S. (2013). (2013). Kjøpermakt i dagligvaresektoren. Kjøpermakt i dagligvaresektoren. 2019–2020 Meld. St. 27 81 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane makta, men kan hemme insentiva til leveran- er òg omfatta av marknadsreguleringar, som mål- dørane til produktutvikling og innovasjon. Kjøpar- prisregulering og kvoteordning for mjølk. makt kan òg føre til eksklusjon av leverandørar. Det kan vere kostnadseffektivt for utanlandske Forfattarane drøfter også teorien om vass- aktørar å nytte eksisterande avtalar med sine leve- sengverknader, som inneber at betre vilkår til randørar og ta ut stordriftsfordelar i produksjon store daglegvaregrupperingar fører til dårlegare og distribusjon. Importvernet hindrar utanland- vilkår til små daglegvaregrupperingar og fører til ske aktørar å importere deira eigne merkevarer høgare prisar til forbrukarane. Forfattarane kon- som er baserte på landsbruksvarer. Utanlandske kluderer med at ingen av desse verknadene gjer daglegvaregrupperingar som vil etablere seg i seg gjeldande i dent norske marknaden. Det er ei Noreg, vil måtte vende seg til norske leverandørar stund sidan denne undersøkinga blei gjort. Ein og har i praksis to alternativ. Det eine er å oppar- kan difor ikkje sjå vekk frå at kjøparmakta til dag- beide eit integrert leveranse- og distribusjonssys- legvaregrupperingane kan gje negative verknader tem i Noreg. Det andre er å inngå innkjøpssamar- på konkurransen i ein eller fleire varekategoriar. beid og nytte seg av grossistfunksjonen til ei av Kjøparmakt kan føre til press på lønnsemda i dei etablerte daglegvaregrupperingane. Import- nokre ledd i verdikjeda. Formålet med konkurran- vernet kan òg ha ført til at norske kundar er lojale sereglane er likevel ikkje å sikre ei rettferdig forde- overfor norske merkevarer. Det kan difor vere ling av verdiane som blir skapte, men å føre til for- vanskeleg å basere seg på internasjonale merke- brukarvelferd og effektiv bruk av samfunnet sine varer. Importvernet bidreg såleis til ein etable- ressursar. Frå eit forbrukarperspektiv er det ikkje ringsbarriere på detaljistleddet for utanlandske eit mål å finne ein balanse mellom kjøparmakt og aktørar som vil etablere seg i Noreg. Importver- seljarmakt, men det er derimot fordelaktig at aktø- net fører òg til auka konsentrasjon i leverandør- rar med seljarmakt blir møtte av aktørar med sterk marknadene som produserer landbruksprodukt kjøparmakt som motverkar seljarmakta. beskytta av importvernet. Marknadsbalanseringssystemet bidreg til at primærprodusentane kan oppnå prisar for sine

4.6 Reguleringar som påverkar råvarer i samsvar med Stortingets intensjonar om konkurranseforholda i verdikjeda inntektsutvikling i jordbruket. Ved at marknadsba- for daglegvarer lanseringa bidreg til mindre variasjon og redusert prisnedgang på jordbruksråvarer, vil det over tid Det finst reguleringar som varetek andre målset- gje eit gjennomsnittleg høgare prisnivå på råvarer jingar enn konkurransen i verdikjeda for dagleg- til foredlingsindustrien. varer, men som påverkar konkurransen på ulike Regjeringa ynskjer eit aktivt og lønnsamt jord- måtar. Fleire av dei kan også utgjere etablerings- bruk over heile landet, eit levande kulturlandskap hindringar for nye aktørar. Døme på reguleringar og ein lønnsam og berekraftig matproduksjon i som påverkar konkurranseforholda er: tråd med etterspørselen til forbrukarane. Land- – importvern for norske landbruksprodukt brukspolitikken skal leggje til rette for auka norsk – marknadsreguleringar i landbrukssektoren matproduksjon, og styrkje grunnlaget for ein vari- – plan- og bygningslova ert bruksstruktur og ei geografisk produksjons- – alkohollovgjeving fordeling som sikrar produksjonsgrunnlaget i – regulering av opningstider heile landet, og som byggjer på lokale jord-, beite- og skogareal. Forhold knytte til landbrukspolitikken blir omtala Norsk landbruk har heilt andre naturgjevne i dette delkapittelet. Plan- og bygningslova, alko- og klimatiske føresetnader enn landbruket i ein hollovgjeving og regulering av opningstider blir del andre land. Det norske prisnivået speglar pro- omtala i ulike delkapittel i kapittel 5. duksjonsvilkåra og kostnadsnivået i Noreg, og norsk landbruksproduksjon kan ikkje konkurrere

4.6.1 Importvern og marknadsreguleringar i 9 I Oslo Economics og Oeconomica (2017) Etableringshind- landbrukssektoren ringer i dagligvaresektoren kjem det fram at 29 prosent av varene som omsettast i daglegvarehandelen er beskytta Delar av landbruksproduksjonen i Noreg er sterkt gjennom høg toll, og ytterlegare 22 prosent av omsetnaden beskytta av tollvern. I tillegg er RÅK-varer, ei er omfatta av RÅK-toll. «RÅK» er ein forkorting for råvare- gruppe industrielt tilarbeidde jordbruksbaserte priskompensasjon. Det er ei ordning for tilarbeidde jord- bruksvarer omfatta av protokoll 3 i EØS-avtalen. Formålet matvarer, underlagde eit eige handelsregime med med RÅK-ordninga er å kompensere for skilnaden mellom lågare tollvern.9 Landbruksproduksjonen i Noreg råvareprisar i Noreg og på verdsmarknaden. 82 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane på pris med dei store landbrukseksportørane i Det kan bli skilt mellom strukturelle og strate- verda. Tollvernet er difor ein av berebjelkane i giske etableringshindringar. Strukturelle etable- norsk landbrukspolitikk, og det er avgjerande for ringshindringar oppstår på bakgrunn av marknads- å nå målsetjingane til regjeringa. Granavolden- forhold eller korleis konkurransen mellom dei eta- erklæringa slår fast at regjeringa skal jobbe for eit blerte aktørane går for seg. Mange strukturelle eta- klart og velfungerande importvern som ein av bleringshindringar er relatert til irreversible kost- føresetnadene for å kunne halde ved lag eit land- nader. Døme på dette er stordriftsfordelar, vertikal bruk i heile landet og auke norsk matproduksjon. integrasjon, absolutte kostnadsfortrinn og kapital- Noreg er ein open og handlande nasjon, òg når kostnadar. Aktørar i marknaden må òg ta omsyn til det gjeld landbruksvarer. I 2019 importerte Noreg lovgjeving og offentlege reguleringar som kan landbruks- og matvarer for 70,9 milliardar kroner, bidra til at det er vanskeleg å etablere seg. ein auke på 6,6 prosent frå 2018.10 Regjeringa legg Strategiske etableringsbarrierar er forhold vekt på at det gjeldande importvernet skal prakti- som heilt eller delvis er skapte av eksisterande serast på ein måte som gjev eit mangfald i matva- aktørar i ein marknad, med formål om å hindre at remarknaden til beste for forbrukarane. Forvalt- etablering skjer, eller for å prøve å tvinge nye aktø- ninga av importvernet legg difor til rette for rar ut av marknaden. Det er to måtar å skape stra- import, samstundes som avsetningsgrunnlaget tegiske hinder på. Den eine er kontinuerleg å ha for norsk matproduksjon blir halde ved lag. åtferd som gjer det lite attraktivt å etablere seg. Den andre er å opptre aggressivt overfor nyeta- blerte aktørar. Dette er noko anna enn å konkur-

4.6.2 Primærnæringsunntaket i rere aggressivt, då den etablerte aktøren går bort konkurranselova frå kortsiktig profittmaksimering. Dette kan Eit viktig unntak frå konkurranselova som har skremme andre frå å etablere seg i framtida. Eta- innverknad på den norske daglegvaremarknaden, bleringshindringar finst i større eller mindre grad er det såkalla primærnæringsunntaket som går i dei fleste marknader. Det er omfanget av dei fram av forskrift om unntak for samarbeid mv. ulike hindringane, dei samla hindringane og kor- innan landbruk og fiske.11 Dette unntaket opnar leis dei verkar saman som er avgjerande for mog- for at primærprodusentar, som fiskarar og bønder, legheitene til å etablere seg i ein marknad.12 og deira organisasjonar, som landbrukssamvirka og fiskesalslaga, kan vere fritekne frå forbodsføre- segnene i konkurranselova når dei opptrer i rolla 4.7.1 Etableringshindringar i verdikjeda for som marknadsregulator og det går direkte fram daglegvarer av regelverket at dei får slikt fritak. Unntaket gjeld Oslo Economics og Oeconomica greidde i 2017 ut ikkje andre føretak. At det blir opna for innskren- om etableringshindringar i daglegvaresektoren, king av konkurransen i desse marknadane kjem på oppdrag frå Nærings- og fiskeridepartemen- av at andre omsyn veg tyngre. Dette valet er gjort tet.13 Dei konkluderte med at relative volumgevin- for ei naudsynt gjennomføring av norsk land- star i innkjøp, som fører til høgare innkjøpskostna- bruks- og fiskeripolitikk. der for mindre daglegvaregrupperingar, og avgrensa tilgang til attraktive butikklokale, er dei viktigaste etableringshindringane for nye aktørar.

4.7 Etableringshindringar Konkurransetilsynet har kartlagt skilnader i inn- kjøpsprisar i daglegvarekjeda på oppdrag for Etableringsvilkår i ein marknad har ein innverknad departementet. Kartlegginga viste til dels store på marknadsstrukturen ved å påverke kor mange skilnader i innkjøpsprisane. Dette er drøfta nær- aktørar som er aktive i konkurransen, og om det mare i delkapittel 5.2.2. Tilgang til attraktive finst potensiell konkurranse frå aktørar som ikkje butikklokale blir drøfta i delkapittel 5.5. allereie er etablerte i marknaden. Etableringshind- Relative volumgevinstar er eit resultat av stor- ringar kan innebere at det er vanskeleg for nye driftsfordelar i produksjonen til leverandørane, og aktørar å etablere seg, og at dei eksisterande aktø- at forhandlingsmakta til ein kjøpar aukar i innkjø- rane av den grunn kan utnytte marknadsmakt. pet. Det er difor ikkje eit særnorsk fenomen. Like- 10 12 Landbruksdirektoratet (2020). Omverdenen til norsk land- Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- bruk og matindustri. Rapport for 2019 – Rapport nr. 2/2020- ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017–46. 11 13 Forskrift 23. april 2004 nr. 651 om unntak for samarbeid Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- mv. innen landbruk og fiske. ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017–46. 2019–2020 Meld. St. 27 83 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane vel kan den norske landbrukspolitikken, omtala i del. Dess meir utbreidd netthandel med mat blir, delkapittel 4.6.1, gjennom importvern og mark- dess meir vil òg betydinga av lokale som etable- nadsregulering, forsterke samanhengen mellom ringshindring bli redusert. volum og innkjøpsvilkår. Dette er fordi landbruk- Friberg mfl. (2020) finn at butikktettleiken i spolitikken indirekte fører til høg konsentrasjon på Oslo og Akershus er svært høg når dei samanlik- leverandørleddet i Noreg og hindrar bruk av utan- nar butikktettleiken i Oslo og Stockholm, sjå del- landske leverandørar innanfor fleire viktige vare- kapittel 2.6.2.15 Høg butikktettleik og overetable- grupper. Utanlandske aktørar vil dermed vere ring av butikkar kan utgjere ei etableringshind- avhengig av betydelege innkjøp frå norske leveran- ring, då det gjer det vanskelegare å få tilgang til dørar. Importvernet, og dei andre landbruksregule- attraktive butikklokale. ringane, kan dermed forsterke i kva grad relative Stordriftsfordelar i distribusjon og vertikal volumgevinstar er ein etableringsbarriere. I tillegg integrasjon blir òg vurdert som relevante etable- verkar det som ei direkte etableringshindring for ringshindringar, men mindre viktige enn stor- utanlandske aktørar, ved at desse ikkje kan utnytte driftsfordelar i innkjøp og tilgang til lokale. Det vil volumgevinstar i innkjøp frå andre land. Norske vere mogleg å dra nytte av stordriftfordelar i dis- leverandørar innanfor produktgrupper med toll- tribusjon ved å etablere seg i folketette område, vern står difor overfor eit svekt konkurransepress men det er ikkje gjeve at dette vil vere tilstrekke- frå utanlandske leverandørar. Dette bidreg igjen til leg for å oppnå nødvendig nasjonalt volum for å auka marknadsmakt for dei norske leverandørane. realisere stordriftsfordelar knytte til innkjøpsvil- Høg konsentrasjon på leverandørleddet er kår. Investeringane som er nødvendige med ikkje åleine ei etableringshindring for aktørar på omsyn til distribusjon for å tre inn i marknaden er grossist- og detaljistleddet, men er med på å for- vesentleg lågare for netthandel enn for tradisjonell sterke andre etableringshindringar, og er eit vik- daglegvarehandel.16 tig element i vurderinga av konkurranseforholda Kundeklubbar kan føre til auka kundelojalitet og på alle ledd i verdikjeda for daglegvarer. Høg kon- byttkostnader, ha innelåsande verknader og fun- sentrasjon og få leverandørar gjer det vanskeleg å gere som ei etableringshindring. Gjennom kunde- oppnå betre innkjøpsvilkår for daglegvaregruppe- klubbane (Trumf, Coop Medlem og Æ) får dagleg- ringane. Når det er slik at høgt volum hos ei grup- varegrupperingane informasjon om kundane sine. pering gjev betre innkjøpsvilkår, vil ein ny detaljist Dette kan bli brukt til analysar av forbrukaråtferd, med relativt lite innkjøpsvolum ha svekt forhand- men òg til å utforme meir målretta rabattar og lingsmakt overfor leverandørane. Det vil igjen marknadsføringskampanjar. Dei er av Oslo Econo- gjere det vanskeleg å drive lønnsamt opp mot kon- mics og Oeconomica vurdert å ha mindre betyding. kurrentar med høgare volum og betre vilkår. Det same gjeld kompliserte innkjøpskontraktar. Lågare konsentrasjon på leverandørleddet kan Gjennomgangen av ulike etableringshindrin- føre til likare innkjøpsvilkår fordi seljarmakta til gar viser samla sett at etableringshindringane i leverandørane blir mindre for både store og små daglegvaremarknaden er betydelege. aktørar på detaljistleddet. Vertikale bindingar i form av auka bruk av eigne merkevarer og trussel om eigne merkeva- 4.7.2 Forsøk på etablering i Noreg rer kan òg forsterke volumgevinstar i innkjøp. Det Sidan marknaden blei omstrukturert på 1990-talet, kan òg tenkjast at eigne merkevarer som er kjede- har ein sett ulike nyetableringar med varierande spesifikke, bidreg til auka kundelojalitet. resultat. Erfaringane frå dei siste åra tyder på at det Tilgang til lokale blir òg vurdert som ei sentral er vanskeleg å etablere seg, og ekspandere på utfordring og blir omtala meir grundig i delkapittel detaljistleddet i daglegvaremarknaden.

5.5. Denne etableringshindringa kan bli forsterka Kolonial.no sel daglegvarer på nett, og starta av stordriftsfordelane i innkjøp. Dette kjem av at ein opp i 2013. I oktober 2014 starta selskapet eit ny aktør er avhengig av å oppnå tilstrekkeleg store varevolum relativt raskt etter etablering, for å sikre 14 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- tilstrekkeleg gode innkjøpsvilkår. Dersom til ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. dømes ein marknadsdel på fem prosent ville vore 15 Friberg, R. Pettersen, I., Steen, F. og Ulsaker, S.A. (2020). tilstrekkeleg for å sikre konkurransedyktige inn- Annerledeslandet Norge: butikktilgjengelighet og markeds- kjøpsvilkår, ville tilgang til lokale sannsynlegvis konsentrasjon i Sverige og Norge. I Steen, F. og Pettersen, I. (red.). Mot bedre vitende i norsk matsektor. (Kap. 2, s. 35– vore av mindre betyding enn i dag.14 70). Oslo: Cappelen Damm Akademisk. Tilgang til lokale er likevel berre ei relevant 16 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- etableringshindring i tradisjonell daglegvarehan- ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. 84 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 4.2 Foto: Colorbox. samarbeid med Rema 1000 om sal av daglegvarer Noreg.21 Daglegvaregrupperinga tapte mark- til selskapet.17 Kolonial.no er omtala nærmare i nadsdelar gjennom heile 2000-talet, sjå figur 3.10. boks 3.3. I 2013 annonserte Ica eit innkjøps- og distribu- Den britiske daglegvarekjeda Iceland opna i sjonssamarbeid med Norgesgruppen, men dette 2018 sin fyrste butikk i Noreg.18 Iceland har fem blei ikkje godkjent av Konkurransetilsynet.22 I butikkar i Noreg, og sel i hovudsak frosenmat. etterkant har skilnader i innkjøpsprisar blitt trekt Iceland har inngått samarbeid om sal av produkta fram som ein av dei viktigaste grunnane til at Ica deira i butikkane til Circle K, Europris og Kolo- trekte seg ut av marknaden.23 nial.no, sjå delkapittel 3.1. Nettaktøren Marked.no la ned drifta si i 2018. Den tyske lågpriskjeda Lidl etablerte seg i Dei peikte særleg på at det var vanskeleg å oppnå Noreg i september 2004, men hadde eit kort nær- konkurransedyktige innkjøpsvilkår.24 Det er òg vær i den norske marknaden. I slutten av 2006 fleire andre nettaktørar som har forlate markna- hadde Lidl ein marknadsdel på 1,5 prosent.19 Lidl den dei siste åra, mellom anna Handleriet.no, tredde ut av den norske marknaden i 2008 etter at 123levert.no og Brødboksen.25 dei blei kjøpte opp av Rema 1000.20 I 2015 trekte Ica seg ut av den norske 21 marknaden, etter at Konkurransetilsynet god- Konkurransetilsynet (2015). Coop for overta Ica Norge. kjende at Coop SA kjøpte Ica sine butikkar i Henta frå: https://konkurransetilsynet.no/coop-far-overta- ica-norge/. 22 Aftenposten.no (2013). Konkurransetilsynet sier nei til Ica 17 Henta frå: https://www.rema.no/nyheter/rema-1000-inngar- og NorgesGruppen. Henta frå: https://www.aftenposten.no/ avtale-med-kolonial/ okonomi/i/K3zOy/konkurransetilsynet-sier-nei-til-ica-og- 18 E24.no (2018). Dagligvarekjeden Iceland åpnet sin fyrste norgesgruppen?. butikk i Norge: – Tror de andre kjedene kan dra nytte av at vi 23 Aftenposten.no (2018). Tidligere innkjøpssjef i Ica: – Forskjel- etablerer oss her. Henta frå: https://e24.no/naeringsliv/i/ lene i innkjøpsprisene var avgjørende for konkurransen. Henta naMQqJ/dagligvarekjeden-iceland-aapnet-sin-foerste- frå: https://www.aftenposten.no/okonomi/i/21A0Ax/tidli- butikk-i-norge-tror-de-andre-kjedene-kan-dra-nytte-av-at-vi- gere-innkjoepssjef-i-ica-forskjellene-i-innkjoepsprisene-var- etablerer-oss-her avgjoerende-for-konkurransen. 19 Konkurransetilsynet (2009). Konkurransen i Norge. 24 E24.no (2018). Marknad.no legger ned driften. Henta frå: 20 Konkurransetilsynet (2008). V2008-10 – Rema 1000 – Lidl https://e24.no/naeringsliv/i/VRnMM3/markedno-legger- Norge GmbH – inngrep mot foretakssammenslutning. ned-driften. 2019–2020 Meld. St. 27 85 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane

4.8 Potensiell konkurranse set på daglegvaregrupperingane frå desse aktørane auka, og då særleg på sal av varer som sjokolade, Konkurransen i verdikjeda for daglegvarer avheng syltetøy og andre sukkervarer, juice, hyggienearti- ikkje berre av kor hardt dagens aktørar rivaliserer klar og ei rekkje hushaldsartiklar. Dette konkur- om kundane ved bruk av konkurranseparametrar ransepresset er venta å auke ytterlegare og det kan som pris, utval, opningstider, innovasjonar, kam- tenkjast at desse aktørane vil utvide utvalet sitt som panjar og kundeservice. Sannsynlege konkurren- gjer at dei blir oppfatta som endå nærmare substi- tar som har finansiell og føretaksmessig evne til å tuttar til daglegvarebutikkane. I så fall kan desse etablere seg på den norske daglegvaremarknaden, butikkjedene utøve eit potensielt konkurranse- har óg betyding. Denne type rivalar blir omtala som trykk på daglegvaregrupperingane. Dette blir dis- potensielle konkurrentar. Dei kan bidra til å kutert nærmare i delkapittel 5.4. avgrense eventuell utøving av marknadsmakt eta- blerte marknadsaktørar måtte ha. Jo høgare etableringshindringar i ein marknad 4.9 Konkurranselova er, dess vanskelegare blir det for potensielle kon- kurrentar å etablere seg effektivt og tilstrekkeleg 4.9.1 Innleiing tidsnært, og dess svakare blir den potensielle kon- Marknader som fungerer vel, blir sikra best gjen- kurransen i marknaden. Som det går fram av del- nom ei streng konkurranselov som blir handheva kapittel 4.7, er etableringshindringane i den nor- effektivt. Førebygging og avdekking av konkurran- ske verdikjeda for daglegvarer betydelege, noko sekriminalitet er den viktigaste oppgåva for kon- som trekkjer i retning av at den potensielle kon- kurransemyndigheitene. Konkurransekriminalitet kurransen blir opplevd som mindre truande for er til dømes ulovleg prissamarbeid, tilbodssamar- dei eksisterande daglegvaregrupperingane. beid, marknadsdeling og misbruk av marknads- Gjennomgangen i delkapittel 4.7.2 viser at det makt. Samtidig er kontrollen med fusjonar og opp- har vore krevjande å etablere seg i den norske kjøp ei viktig oppgåve for å hindre at nokre føretak daglegvaremarknaden. Lidl har forsøkt å etablere blir for dominerande og får for stor marknadsmakt. seg i fleire europeiske land, men det er berre i Konkurranselova gjeld for både horisontale (på Noreg at Lidl ikkje har greidd å bli verande. Når same ledd i verdikjeda) og vertikale forhold (på for- fleirtalet av nye aktørar trer ut av marknaden, kan skjellig ledd i verdikjeda). det sende signal til andre om at det er særs van- Konkurranse er ikkje eit mål i seg sjølv, men skeleg å etablere seg i den norske daglegvare- eit middel for å fremje effektivitet og gevinstar for marknaden. Potensielle nye aktørar kan då vur- forbrukarane. Konkurranselova er heller ikkje ein dere risikoen ved etablering som svært høg. Dette reiskap for å verne konkurrentane eller sørgje for er forhold som reduserer den potensielle konkur- ei lik fordeling av verdiane som blir skapte, men ransen, og gjev større opning for etablerte aktørar eit verktøy for å leggje til rette for konkurranse til å utnytte marknadsmakt. gjennom å hindre ulovleg samarbeid eller mis- Døme på føretak som i dag kan tenkjast å utøve bruk av marknadsmakt. potensielt konkurransetrykk på dei etablerte dag- Konkurranselova er bygd på konkurranseret- legvaregrupperingane, er utanlandske daglegvare- ten sitt skilje mellom åtferds- og strukturregule- grupperingar, Amazon.com Inc. («Amazon») og ring. Ho har tre hovudpilarar: Ocado Group PLC. («Ocado»).26 Dersom norske – § 10 – Forbod mot konkurranseavgrensande nettbutikkar med daglegvarer i framtida når eit avtalar mellom føretak større volum, vil nettbutikkane utøve eit langt ster- – § 11 – Forbod mot utilbørleg utnytting av ei kare konkurransepress på daglegvaregrupperin- dominerande stilling (òg kalla misbruk av gane enn dei gjer i dag. dominerande stilling) Same forhold gjeld for graden av konkurranse – § 16 – Kontroll med føretakssamanslutningar mellom daglegvaregrupperingar på den eine sida, og for butikkar med breitt vareutval som Normal Kontroll med føretakssamanslutningar kan seiast og Europris. Dei seinare åra har konkurransepres- å vere kontroll med strukturen til ein marknad, mens forbod mot utilbørleg misbruk av domine- rande stilling og konkurranseavgrensande avtalar 25 DN.no (2018). Brødboksen slår seg konkurs – skylder 22,7 fyrst og fremst dreier seg om å motverke konkur- millioner kroner. Henta frå: https://www.dn.no/marked/ brodboksen-slar-seg-konkurs-skylder-227-millioner-kro- ranseskadeleg åtferd i ein marknad. ner/2-1-257395. Konkurransereglane er utforma slik at dei i 26 Virke (2020). Dagligvarerapporten 2019/2020. Kapittel 4. utgangspunktet ikkje legg avgrensingar på mog- 86 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane legheitene føretaka har til å vekse gjennom kon- oppnår ei dominerande stilling, men frå å opptre kurranse. Konkurransereglane set likevel nokre på ein måte som medfører fare for at konkurran- skrankar for marknadsaktørane og definerer spe- sen i den relevante marknaden blir eliminert eller lereglane for konkurransen. Utan konkurransere- redusert. glar vil føretak til dømes kunne inngå avtalar som Eit dominerande føretak vil på grunn av den avgrensar konkurransen i marknaden, auke mar- sterke marknadsstillinga si kunne opptre på ein knadsmakta si gjennom oppkjøp av konkurrentar måte som avgrensar moglegheitene til vekst og eller utnytte ein dominerande marknadsposisjon etablering for faktiske eller potensielle konkur- for å fordreie konkurransen i sin favør. rentar. Slik åtferd kan utgjere eit misbruk av Delkapittel 4.9.2 til 4.9.4 i den vidare framstil- marknadsmakt og kan ta mange ulike former. linga gjev ei overordna beskriving av dei tre pila- Føretak med ei dominerande stilling er gjennom rane i konkurranselova. Ho gjev såleis ei oversikt konkurranselovgjevinga difor pålagt eit særleg over sentrale verkemiddel som konkurran- ansvar til ikkje å avgrense konkurransen ved semyndigheitene har til rådvelde for å sikre åtferda si på marknaden. Døme, på åtferd som effektive marknader. I delkapittel 4.9.5 blir det kan bli ramma av forbodet er bruk av eksklusivi- beskrive nokre andre sentrale føresegner i kon- tetsavtalar, lojalitetsrabattar, prisdiskriminering, kurranselova. eller sal med tap for å presse mindre konkurren- tar ut av marknaden. Føretak vil kunne ha ei dominerande stilling

4.9.2 Forbodet mot dersom dei i merkande grad kan opptre uavhen- konkurranseavgrensande avtalar gig av sine leverandørar, kundar og konkurrentar mellom føretak i den relevante marknaden dei opererer i. Eit slikt Hard konkurranse er kostbart for føretaka, og dei føretak vil ha stor grad av marknadsmakt. Føre- vil difor kunne ha felles interesse av å dempe kon- taka som har ei slik stilling, kan likevel konkur- kurransen om kundane. Konkurranselova § 10 rere på yting, altså slik som pris og kvalitet, men forbyr difor konkurranseavgrensande avtalar mel- dei kan ikkje gjere dette på eit vis som hindrar eta- lom føretak. Samarbeid mellom føretak som redu- blering av nye, eller ekspanderinga til, konkurren- serer konkurransen, vil kunne redusere forbru- tar. Dei kan såleis ikkje utnytte den dominerande karvelferd, effektivitet og innovasjon. Forbodet stillinga si til skade for konkurransen, og i siste rammar både horisontalt samarbeid mellom kon- instans forbrukarane. kurrentar og vertikalt samarbeid mellom aktørar Etter praksis frå EU-domstolen vil marknads- på ulike ledd i verdikjeda. Dess meir marknads- delen til føretaket normalt vere den viktigaste makt partane har kvar for seg og saman, dess indikatoren på om føretaket har ei dominerande større er dei potensielle skadeverknadene på kon- stilling. Marknadsdelar på 50 prosent eller meir, kurransen som følgje av samarbeidet. gjev ein såkalla presumsjon om dominans. Andre Nytte av konkurranselova § 10 på horisontale forhold kan vere om marknadsdelane til føretaka avtalar, vil fyrst og fremst vere aktuelt på avtaler har vore stabile over tid, marknadsdelane til kon- mellom leverandørar eller mellom daglegvare- kurrentane, kva for etablerings- og ekspansjons- grupperingar, altså konkurrentar på same ledd i hindringar som finst i marknaden og den eventu- verdikjeda. Døme på dette kan vere prissamar- elle kjøparmakta til kundane til den dominerande beid, marknadsdeling og utveksling av konkur- aktøren. ransesensitiv informasjon. Det finst ulike former for misbruk. Utnyttande I det vertikale forholdet mellom leverandørar misbruk er når det dominerande føretaket nyttar og kjeder, men òg mellom kjeder og ikkje-kjede- marknadsstillinga si for å utnytte handelspartna- eigde butikkar, kan § 10 komme til nytte på ulike rane sine og auke eigne fortenester. Eit døme på former for restriksjonar. Dette gjeld til dømes dette er dersom ein monopolist er i ein posisjon til å eksklusivitetsavtalar og binding av vidaresals- redusere produksjonen av varene sine, og aukar prisar. prisane til eit nivå som er høgare enn konkurranse- pris, og difor utnyttar kundane sine. Utestengande misbruk er når det dominerande føretaket har ei

4.9.3 Forbodet mot misbruk av åtferd som er meint, eller har som verknad, å hin- dominerande stilling dre utviklinga av konkurransen. Den dominerande Konkurranselova § 11 forbyr «utilbørlig utnyttelse aktøren stengjer ute, eller gjer tilgang til markna- av dominerende stilling» frå føretak. Føresegna den vanskeleg, for konkurrentar. Konkurranselova inneber ikkje eit forbod mot at føretaka har eller kan ramme både horisontal og vertikal utesten- 2019–2020 Meld. St. 27 87 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 4.1 Alternative tersklar for dominans Det har vore mykje snakk om den dominerande semyndigheitene og forskjellige interessentar i marknadsposisjonen til ulike aktørar i verdi- daglegvaremarknaden. kjeda for daglegvarer. Som det går fram av del- kapittel 4.9.3, kan det vere ei komplisert vurde- ring å slå fast om eit føretak har ei dominerande Relativ dominans stilling. Dette kan særleg gjelde om marknads- Ei anna løysing som har vore nytta i fleire land, delen til føretak ligg under terskelen for at det er er ulike former for forbod mot utnytting av øko- ein presumsjon om dominans, men at det likevel nomisk avhengnad, såkalla relativt dominerande har eit visst høve til å opptre uavhengig av for- stilling. Situasjonen som blir regulert, er typisk retningspartnarane sine. Her blir det vist at i at detaljistmarknaden er konsentrert og at detal- andre land i EU har det blitt ført inn andre tersk- jistkjedene dermed blir viktige distribusjonska- lar og vurderingstema for når eit føretak har nalar for produsentar og leverandørar. Dette dominerande stilling. gjev detaljistane ei relativ marknadsmakt, som gjer at dei får ein auka innverknad på avtalevil- kåra med produsentar og leverandørar. Denne Dominans ved 30 prosent marknadsdel typen regulering er ofte meir retta mot å løyse Den finske konkurranselova har ein presum- problem knytte til manglande balanse i forhand- sjon for at ein aktør som sel daglegvarer på lingane, enn ho er retta mot å sikre ein effektiv detaljistleddet med ein marknadsdel på over 30 konkurranse. Lovgjevarane i desse landa går prosent, er dominerande. Såleis kan føretaka likevel ofte ut frå at reguleringa på lang sikt også misbruke stillinga si jamvel om dei har ein sikrar ein effektiv konkurranse. Denne typen lågare grad av marknadsmakt enn det som nor- regulering finst i land som Frankrike, Tyskland, malt er kravd for inngrep. Føresegna har ikkje Portugal og Spania. I nokre av desse, som Tysk- innverknad på definisjonen av kva som utgjer land og Portugal, er reguleringa teken inn i kon- misbruk av dominerande stilling, berre kor kurranselovene.1 mykje marknadsmakt aktørane skal ha for å 1 Gjendemsjø, R. og Anhustegui, I. H. (2017). Utredning av kunne vere dominerande. Innføringa av denne muligheten for å etablere en inngrepshjemmel mot ensidige skjerpa dominansterskelen kom som resultat handlinger i verdikjeden for mat som ikke rammes av kon- av diskusjonar mellom dei finske konkurran- kurranseloven § 11. ging. Døme er bruk av eksklusivitetsavtalar, lojali- av konkurrentar. Føretakssamanslutningar er ein tetsrabattar, leveringsnekting og prising under pro- naturleg del av tilpassinga av føretaka til endra duksjonskostnad. marknadsforhold, og difor også ein naturleg del Dominerande føretak er likevel ikkje for- av marknadsøkonomien og prinsippet om avtale- hindra frå å konkurrere på ytingar, til dømes kva- fridom. Konkurranseavgrensinga som føretaks- litet og pris. Slik konkurranse kan gjere at min- samanslutninga fører til, må difor ha ein viss dre, ikkje like effektive konkurrentar, må forlate samfunnsøkonomisk innverknad før det blir marknaden. På den andre sida vil mindre kon- gjort eit så inngripande tiltak som at konkurran- kurrentar i ein periode kunne vere mindre effek- semyndigheitene forbyr føretakssamanslutninga. tive enn det dominerande føretaket, men ha Kontroll med føretakssamanslutningar, eller utsikter til å bli effektive konkurrentar over tid. fusjonskontrollen, skal hindre at det blir skapt At åtferda til eit dominerande føretak verkar ute- varige og skadelege strukturendringar i ein mark- stengjande for slike konkurrentar, kan difor vere nad. Fusjonskontrollen er såleis ein sentral rei- problematisk. skap for å hindre ytterlegare marknadskonsentra- sjon og dermed auka marknadsmakt. Gjennom fusjonskontrollen i konkurranselova skal konkur-

4.9.4 Kontroll med føretakssamanslutningar ransemyndigheitene gripe inn mot oppkjøp og Utan konkurransereglar vil føretak til dømes fusjonar som i vesentleg grad vil hindre effektiv kunne auke marknadsmakta si gjennom oppkjøp konkurranse, særleg som eit resultat av at ei 88 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane dominerande stilling blir skapt eller styrkt. 4.9.5 Andre føresegner i konkurranselova Fusjonskontrollen omfattar, i tillegg til føretakssa- manslutningar mellom konkurrentar, også verti- 4.9.5.1 Konkurransefremjande tiltak kale oppkjøp som til dømes oppkjøp av leveran- Konkurranselova § 14 opnar for at Kongen ved dørar, grossistar eller eigedommar. forskrifter kan gripe inn mot vilkår, avtalar og Konkurransetilsynet har handsama mange handlingar som avgrensar eller er eigna til å fusjonssaker i daglegvaresektoren. Nokre av desse avgrense konkurransen i strid med formålet til er nærmare omtala under delkapittel 4.10.1. lova. I daglegvaremarknaden kan forskrifter som dette bli vurderte som tiltak for å hindre aktørar i å stengje konkurrentar ute, eller utøve utnyttande

4.9.4.1 Opplysningsplikt overfor misbruk overfor kjøparar, men som ikkje oppfyl- konkurransemyndigheitene ler krava til dominerande marknadsposisjon. Til- Ein gjennomsnittleg omsetnad for ein daglegva- svarande kan dei bli vurderte for å hindre eksklu- rebutikk i Noreg er ofte for låg til å falle inn sivavtalar eller bindande vidaresalsprisar. Om og i under terskelverdiane for å utløyse meldeplikta kva grad slike forskrifter kan vere aktuelle verke- for føretakssamanslutningar i konkurranselova middel, vil måtte vurderast konkret i den einskilde § 18.27 Tilsvarande kan gjelde for produsentar situasjonen. Forskrifta må vere nødvendig for å eller leverandørar. fremje konkurransen, og det skal berre gripast Konkurransetilsynet har difor sidan 2014 inn mot vilkår i avtalar og handlingar som avgren- pålagt Norgesgruppen opplysningsplikt om alle sar eller er eigna til å avgrense konkurransen i føretakssamanslutningar dei utfører i daglegvare- strid med formålet til lova. bransjen. Dei tre andre daglegvaregrupperingane, Eit døme på at konkurransemyndigheitene Rema 1000, Coop og Bunnpris (ved I.K Lykke har valt å gje slike reglar, er den no oppheva for- AS), har vore pålagde same opplysningsplikt skrifta om forbod for flyselskap til å tilby bonus- sidan 2016. program på innanriksruter.29 Forskrifta var eit Opplysningsplikta sikrar at Konkurransetilsy- resultat av eit forbod Konkurransetilsynet hadde net får beskjed dersom ei av kjedene ervervar eit innført i 2002, men som gjekk ut i 2007.30 I høy- anna føretak som opererer i daglegvaremarkna- ringsnotatet til forskrifta frå 2007 følgde det at for- den, sjølv om ervervet ikkje er omfatta av melde- bodet hadde hatt positiv verknad på konkurran- plikta i konkurranselova § 18. Formålet med opp- sen i norsk luftfart, særleg ved at flyselskapet Nor- lysningsplikta er å gjere Konkurransetilsynet opp- wegian blei etablert. Dette hadde ført til auka kon- merksam på oppkjøp som ligg under terskelverdi- kurranse og medført betydelege gevinstar for ane, slik at dei kan vurdere om det er aktuelt å samfunnet og forbrukarane i form av lågare prisar påleggje meldeplikt. Dette gjer Konkurransetilsy- og betre tilbod. Tal frå Statistisk sentralbyrå viste net betre i stand til å gripe inn mot oppkjøp og at billettprisane hadde falle med om lag 30 pro- fusjonar som kan forsterke konsentrasjonen og sent. Samstundes blir det vist til i høyringsnotatet konsolideringa i verdikjeda for daglegvarer ytter- at bonusprogram kunne vere ei rabattform med legare. lojalitetsskapande verknader. Dette kunne føre til Dersom ei kjede ikkje melder frå om eit redusert konkurranse mellom etablerte selskap erverv som er omfatta av opplysningsplikta, kan og høgare etableringshindringar for nye aktørar. det føre til gebyr for føretaket. Konkurransetilsy- Eit anna døme er forskrift om tilgang til net varsla i juli 2019 gebyr på 20 millionar kroner bustadannonsering på Internett frå 2009.31 Før til Norgesgruppen for brot på opplysningsplikta forskrifta blei vedteken, hadde dei store nettpor- når dei kjøpte eit butikklokale som Coop dreiv talane som praksis berre å tillate eigedomsme- daglegvarebutikk i. Norgesgruppen informerte klarar, advokatar med løyve til å drive eigedoms- ikkje Konkurransetilsynet om oppkjøpet innan mekling og i visse tilfelle utbyggjarar, å annon- fristen som tilsynet hadde sett. Førebels vurde- sere bustader for sal på nettsidene sine. Denne ring frå Konkurransetilsynet er at Norges- gruppen har brote pålegget om opplysnings- 28 Sjå Konkurransetilsynet si sak 2018/185 – NG Eigedom plikt.28 Vest AS – Sædalssvingene 3 Eigedom AS – konkurranse- lova § 16. 29 Forskrift 20. juni 2007 nr. 684 om forbod mot bonuspro- 27 gram i innanriks luftfart. Denne blei oppheva i 2013. Terskelverdiane er a) dei involverte føretaka har ein samla 30 årleg omsetnad i Noreg på over éin milliard kroner og b) Konkurransetilsynet sitt vedtak V2002-22 av 18. mars 2002. 31 meir enn eit føretak har over 100 millionar kroner årleg Forskrift 9. september 2009 nr. 1169 om tilgang til boligan- omsetnad, jf. konkurranselova § 18 andre ledd. nonsering på Internett. 2019–2020 Meld. St. 27 89 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane utestenginga av andre aktørar frå å annonsere på ha gode moglegheiter til å sikre eigne interesser nettportalane blei oppfatta som eit hinder for på andre tilfredsstillande måtar enn rettleiing frå moglegheita til å selje bustad utan å nytte tradi- Konkurransetilsynet. Slike føretak vil ofte ha gode sjonelle eigedomsmeklarar. Praksisen blei sett føresetnader for sjølv å vurdere om deira åtferd på som eigna til å avgrense konkurransen i mark- kan komme i strid med forboda til konkurranse- nadene for tenester knytte til kjøp og sal av lova, og innrette seg deretter. Tilsynet vil difor bustadeigedom, og alle fekk tilgang til å annon- normalt prioritere å gje rettleiing til mindre føre- sere bustader for sal på internett gjennom for- tak. skrifta. I samband med arbeidet med denne meldinga har nokre aktørar gjeve uttrykk for at Konkurran- setilsynet, som ein del av rettleiingsplikta, bør gje

4.9.5.2 Rettleiingsplikta til Konkurransetilsynet klare utsegner om kor grensene går med tanke på Konkurranselova er ei forbodslov, og det er ikkje ulovleg prisdiskriminering. Det blir i denne for- høve for Konkurransetilsynet å førehandsgod- bindelse vist til slike utsegner frå dei danske kon- kjenne åtferd eller avtalar. Dette medfører at det er kurransemyndigheitene i ei sak om prisdiskrimi- opp til den enkelte aktøren å forsikre seg om at dei nering frå 2005.34 Det må merkast at utsegna frå held seg innanfor grensene til føresegna i konkur- det danske Konkurrencerådet var ei pressemel- ranselova. Dei rettslege grensedragningane skjer ding forbunde med ei konkret sak, og ikkje gitt hovudsakleg når Konkurransetilsynet behandlar som ei generell rettleiing. Saka har òg avgrensa enkeltsaker. vekt som rettskjelde til nytte i norsk rett, og Det følgjer av konkurranselova § 9 at Konkur- avgjerder frå domstolar, Europakommisjonen ransetilsynet pliktar å rettleie føretak om konkur- eller EU-domstolen vil ha vesentleg større vekt, ranselova. Føretaka har likevel ansvaret for å opp- då norsk konkurranserett er harmonisert med tre i tråd med føresegna i lova. Eit av formåla med EU/EØS-lovgjevinga. innføringa av føresegna om forbod i konkurranse- Rettleiinga frå Konkurransetilsynet vil som lova §§ 10 og 11 i 2004 var å avskaffe systemet utgangspunkt vere retta mot aktørar som ber om med dispensasjonar frå lova, slik at tilsynet heller rettleiing, og tilsynet gjev som nemnt normalt kunne bruke ressursane sine på å avdekkje alvor- ikkje rettleiing i enkeltsaker. Det er ikkje slik at lege brot på lova. prisdiskriminering alltid er konkurranseskadeleg Regjeringa er oppteken av at marknadsaktørar og forbode, og det same gjeld for skilnader over skal få god rettleiing om konkurranselova. Rettlei- ein viss storleik. Regjeringa har forståing for at ingsplikta til Konkurransetilsynet er likevel ikkje marknadsaktørar ynskjer rettleiing om kor gren- meint å gå lenger enn den generelle rettleiings- sene i konkurranselova går, men for å slå fast kor plikta forvaltninga har etter forvaltningslova § 11.32 grensene for ulovleg prisdiskriminering går, er Rettleiingsplikta inneber at tilsynet skal gje føretak det nødvendig å gjere ei konkret vurdering ut frå den rettleiing som er nødvendig for å unngå feil og alle dei relevante omstenda i saka. Berre då kan forsømmingar. Rettleiinga skal betre kjennskapen det bli slått fast om det ligg føre ein konkurranse- til reglane i konkurranselova, særleg forboda mot skade, og om den utgjer eit brot på konkurranse- konkurranseavgrensande samarbeid og misbruk lova. Det følgjer av dette at det ikkje kan bli gjeve av dominerande stilling, og reglane om kontroll utsegn som trekkjer klare grenser med tanke på med føretakssamanslutningar. Konkurransetilsy- ulovleg prisdiskriminering. net gjev difor generell informasjon om relevante lover, forskrifter, retningslinjer og praksis,33 men gjev normalt ikkje rettleiing om det potensielle 4.9.5.3 Unntak frå konkurranselova for utfallet i enkeltsaker. Konkurransetilsynet kan gje landbruks- og fiskerisektoren skriftlege rettleiingsutsegner, dersom visse vilkår Innhaldet i og gjennomføringa av jordbruks- og er oppfylte, mellom anna dersom tilsynet finn det fiskeripolitikken i Noreg gjer ei tilpassing av nyt- hensiktsmessig og naudsynt på grunn av konkur- ten av konkurranselova for desse sektorane nød- ransesituasjonen i marknaden. vendig. Konkurranselova opnar i § 3 for unntak Større føretak og føretak som har tilgang på som ledd i den meir overordna konkurransepoli- bistand frå profesjonelle rådgjevarar, vil normalt tikken, der ulike samfunnsomsyn må avstemmast 32 Sjå Prop. 75 L (2012–2013) Endringer i konkurranseloven. 34 Konkurrencerådet sin sak. Den framgår av journal nr. 3/ 33 Konkurransetilsynet har gitt rettleiing om konkurranse- 1120-0289-0055/FI/vu – Arla Foods rabatter og markeds- lova på sine heimesider. føringstilskud. 90 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane mot kvarandre. I 2004 blei det gjeve ei forskrift om 4.10 Handheving av konkurranselova unntak frå konkurranselova §§ 10 og 11 som var nødvendig for å gjennomføre landbruks- og fiske- Handhevinga av konkurranselova ligg hovudsak- ripolitikken.35 leg hos Konkurransetilsynet, som er eit uavhen- Det såkalla «primærnæringsunntaket» i for- gig forvaltningsorgan underordna Nærings- og skrifta kjem berre til nytte overfor «primærprodu- fiskeridepartementet, jf. konkurranselova § 8. I til- senter» og «deres organisasjoner» der dette går legg kan domstolane òg handheve konkurranse- klart fram av lov, forskrift eller avtale, slik som lova ved at føretak sjølv kan bringe forhold inn for presisert i forskrifta § 2. Med «primærprodusen- domstolane. ter» meiner ein dei som tilverkar fiskeri- og land- Konkurransetilsynet sine oppgåver er å kon- bruksprodukt og omset dei på fyrste hand, til trollere at forboda i konkurranselova blir over- dømes fiskarar og bønder. Med «deres organisa- haldne, gjere nødvendige inngrep mot føretaks- sjoner» meiner ein fyrst og fremst landbrukssam- samanslutningar, setje i verk tiltak for å gjere til virka og fiskesalslaga når dei opptrer i rolla som marknadane meir gjennomsiktige, handheve marknadsregulatorar. artikkel 53 og 54 i EØS-avtalen, påpeike konkur- Aktørane som opptrer på ein måte som i ranseregulerande verknader av offentlege tiltak utgangspunktet er i strid med konkurranselova og eventuelt fremje forslag med sikte på å styrkje §§ 10 og 11, må sjølve vise til det rettslege grunn- konkurransen og lette tilgangen for nye konkur- laget for at aktiviteten er lovleg, dersom konkur- rentar, jf. konkurranselova § 9. ransemyndigheitene ber om det. Dette delkapittelet omtalar korleis føreseg- nene i konkurranselova blir handheva. Det viser til konkrete saker i daglegvaremarknaden som 35 Forskrift 23. april 2004 nr. 651 om unntak for samarbeid Konkurransetilsynet har handsama. m.m. innen landbruk og fiske. Boks 4.2 Konkurransemyndigheitene i andre nordiske land Konkurranselovgjevinga i dei nordiske landa er lar alle større og prinsipielle brot på konkurran- basert på dei same reglane frå EU-traktaten, selova. KFST og Konkurrencerådet utgjer ei traktaten om Den europeiske unions verke- samla, uavhengig konkurransemyndigheit. Det måte. Dette medfører at lovgjevinga og ordly- er Statsadvokaten for Særlig Økonomisk og den i lovgjevinga er veldig lik på tvers av dei International Kriminalitet (SØIK) som står for nordiske landa. Harmoniseringsomsyn gjer at den strafferettslege forfølginga av brot på kon- alle landa ser til EU-domstolen sin rettspraksis kurranselova. SØIK blir tilsendt konkurransesa- og Europakommisjonen sine retningslinjer og ker der brotet blir vurdert som forsetteleg eller avgjerder. grovt aktlaust, og etterforskar saka med mål om Noko som skil seg, er sjølve handhevinga av å reise tiltale om bøtestraff ved domstolane.1 konkurranselova i dei respektive landa. I Noreg I Sverige er det Patent- och marknads- og Sverige har konkurransemyndigheitene, Kon- domstolen som, etter kravsmål frå Konkurrens- kurransetilsynet og Konkurrensverket, høve til å verket, avgjer om det skal bli gjeve gebyr, eller gje gebyr til føretak for brot på konkurransere- konkurranseskadeavgift.2 I Sverige har Patent- gelverket. Konkurransemyndigheitene fungerer och marknadsdomstolen høve til å påleggje eit difor som både etterforskar, påtalemakt og dom- næringsforbod for leiinga til føretak som har del- mar i sakene dei behandlar, men partane i sakene teke i eit kartell, etter lagen om näringsförbud.3 kan klage avgjerdene inn for domstolane. 1 Sjå: https://www.kfst.dk/konkurrenceforhold/om-kon- I Danmark har ikkje Konkurrence- og for- kurrencesager/ brugerstyrelsen (KFST) same høvet til å gje 2 Sjå: http://www.konkurrensverket.se/konkurrens/sank- gebyr som Konkurransetilsynet i Noreg. I Dan- tioner/konkurrensskadeavgift/ mark fungerer KFST som eit sekretariat for 3 Sjå: http://www.konkurrensverket.se/konkurrens/sank- Konkurrencerådet. Konkurrencerådet behand- tioner/ 2019–2020 Meld. St. 27 91 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane daglegvaregrupperingane via ACNielsen.40 Sak-

4.10.1 Konkurransetilsynet sitt arbeid med ene illustrerer at forbodet mot konkurranseav- daglegvaremarknaden grensande avtalar kan komme til nytte både på Konkurransetilsynet har i lang tid følgt daglegvare- horisontale og vertikale forhold i verdikjeda for marknaden tett, og sidan 2016 har Nærings- og fis- daglegvarer. Vedtaket til Konkurransetilsynet i keridepartementet i tildelingsbrev bedt Konkur- Tine-saka gjaldt brot på både §§ 10 og 11 i kon- ransetilsynet om å ha særleg merksemd retta mot kurranselova. daglegvaremarknaden. Tilsynet har gripe inn mot Då Høgsterett prøvde Tine-saka, gjaldt saka ei rekkje føretakssamanslutningar, og behandla berre konkurranselova § 11. Høgsterett over- mange som ikkje har enda i inngrep. Tilsynet har prøvde vedtaket til Konkurransetilsynet om å gje vidare gripe inn mot misbruk av dominans, og kon- Tine brotgebyr for å ha utilbørleg utnytta den kurranseavgrensande avtalar. Sakene har vore på dominerande stillinga si. Konkurransetilsynet gav både leverandør-, grossist- og detaljistleddet. Tilsy- Tine 45 millionar kroner i brotgebyr, då dei mel- net har òg fatta vedtak om brot på dei prosessuelle lom anna meinte at Tine hadde inngått ein avtale, føresegnene i konkurranselova. I tillegg har tilsy- eller at det oppstod ei felles forståing, mellom net levert inn ei rekkje høyringsfråsegner, leverin- Tine og Rema om at Tine skulle vere eineleveran- gar til departementet og anna utgreiingsarbeid i dør, eller tilnærma eineleverandør, av fast kvitost form av rapportar og kartleggingar.36 Mellom anna og brunost i Rema i 2005 og 2006. har tilsynet kartlagt innkjøpsvilkåra for ein betyde- Mange av sakene Konkurransetilsynet har leg del av innkjøpsvoluma til daglegvaregrupperin- handsama i verdikjeda for daglegvarer, omhandlar gane for 2017. Det er viktig å påpeike at tilsynet føretakssamanslutningar etter konkurranselova utfører mange undersøkingar av forhold og inn- § 16, og har sidan 2004 gjort inngrep i ti saker.41 spel, som ikkje blir kjende for allmenta. Nokre Saka til Konkurransetilsynet V2004-21 omhandla saker blir handsama og avslutta raskt, til dømes at Norgesgruppen inngjekk avtale om å kjøpe etter ei vurdering av bevissituasjonen eller ut frå grossistverksemda i Engrospartner AS, som var prioriteringsomsyn. Nokre saker fører til at aktø- ein del av Reitangruppen. Då Lidl bestemte seg rane endrar åtferda ved at tilsynet gjer dei kjent for å tre ut av den norske marknaden, inngjekk med omstenda. I avsnitta under følgjer nokre døme Rema 1000 i 2008 avtale med Lidl om å overta kon- på saker Konkurransetilsynet har handsama i ver- troll over Lidl si verksemd og eigedomar i Noreg. dikjeda for daglegvarer. Konkurransetilsynet godkjende føretakssaman- I daglegvaremarknaden har konkurranselova slutninga på vilkår. Då Coop kjøpte Ica i 2014, kom § 10 vore nytta nokre gonger på forhold som har Konkurransetilsynet til at oppkjøpet kunne føre til omhandla konkurranseavgrensande avtalar mel- vesentleg avgrensa konkurranse i 90 lokale mark- lom føretak. Eit døme er då Norgesgruppen og nader. For å løyse konkurranseproblema, foreslo Ica i 2013 inngjekk ein samarbeidsavtale om felles Coop å selje 43 daglegvarebutikkar til Bunnpris innkjøp og engrosleveransar i daglegvarebran- og 50 butikkar til Norgesgruppen, og det var ein sjen. Konkurransetilsynet meinte at det var fleire føresetnad for godkjenning frå tilsynet at Coop potensielle skadeverknader i daglegvaremarkna- gjennomførde desse sala. den og leverandørmarknader, og vedtok mellom- Konkurransetilsynet gjennomførde umelde bels påbod om opphøyr av avtalen.37 Konkurran- kontrollar i daglegvarebransjen i 2017, 2018 og setilsynet varsla deretter at dei vurderte å fatte 2019. Konkurransetilsynet innleia i 2017 etterfor- vedtak om pålegg om opphøyr av avtalen.38 Avta- sking av Ringnes AS, på bakgrunn av mistanke len blei ikkje implementert av partane. om misbruk av dominerande stilling i markna- Konkurranselova § 10 har òg vore nytta på den for sal av øl til serveringsstader i Noreg.42 både vertikal eksklusivitet, i til dømes Tine- Saka blei avslutta i juni 2020, med avhjelpande til- saka,39 og mot informasjonsutveksling mellom 39 Konkurransetilsynets vedtak V2007-2 – Tine BA – vedtak 36 Konkurransetilsynet (2005). Betaling for hylleplass og Kon- om overtredelsesgebyr – konkurransebegrensende eks- kurransetilsynet (2009). Konkurransen i Norge. klusiv leveringsavtale. 37 40 Konkurransetilsynet sitt vedtak V2013-6 – Norgesgruppen Konkurransetilsynet sitt brev til ACNielsen Norge AS, sak ASA – ICA Norge AS – midlertidig pålegg om opphør etter 2005/1203 dokument nr. 52. Tilgjengelig på heimesidene til konkurranseloven § 12 fjerde ledd jf. fyrste ledd. Konkurransetilsynet under «Uttalelser» frå 2007. 38 41 Konkurransetilsynet sin sak 2013/31, Norgesgruppen ASA Konkurransetilsynet fatta forbodsvedtak i V2004-21, V2005- – Ica Norge AS – varsel om pålegg om opphør etter konkur- 12 og V2006-223. I tillegg har tilsynet godtatt ei rekke føre- ranseloven § 12 fyrste ledd, jf. § 10 og EØS-avtalen artikkel takssamanslutningar på vilkår: V2005-18, V2007-10, V2007- 53. 27, V2008-10, V2014-13, V2015-24 og V2015-30. 92 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane tak som innebere at Ringnes må endre avtalene på konkurranselova i verdikjeda for daglegvarer. sine med serveringsstader, slik at mindre bryg- Det er framleis dei same vurderingane som vil lig- gerier og leverandørar lettare får innpass i mark- gje til grunn for når tilsynet vel å etterforske ei naden.43 I 2018 blei det gjennomført kontroll hos sak, medrekna om det er grunn til å mistenkje at fleire aktørar i daglegvarebransjen i marknaden eit eller fleire føretak si åtferd er konkurranseav- for sal av daglegvarer gjennom daglegvarebutik- grensande i strid med konkurranselova. For det kar i Noreg.44 Bakgrunnen for den umelde kon- andre har Konkurransetilsynet kunna drive meir trollen var at tilsynet undersøkjer eit mogleg brot omfattande marknadsovervaking. Det er oppretta på konkurranselova § 10 tilknytt mistanke om ei eiga prosjekteining i Konkurransetilsynet i sam- ulovleg samarbeid i form av utveksling av strate- band med satsinga. gisk informasjon mellom kjedene. I 2019 gjen- Etter regjeringa si vurdering viser gjennom- nomførde tilsynet umelde kontrollar hos to leve- gangen av verdikjeda for daglegvarer i kapitla 2, 3 randørar og éi daglegvaregruppering, i samband og delkapitla 4.1–4.8 at det er utfordringar i dag- med kartlegginga til tilsynet av skilnader i inn- legvaremarknaden som gjev grunn til å vere kjøpsprisane til daglegvaregrupperingane.45 bekymra for om forbrukarane betalar meir for Føremålet med dei umelde kontrollane er å stad- maten enn dei treng. feste eller avkrefte mistanke om brot på konkur- Det er høg konsentrasjon både på detaljist-, ranselova. Begge desse sakene er framleis under grossist- og leverandørleddet. Marknadsdelar kan etterforsking hos Konkurransetilsynet. gje ein indikasjon på moglegheita til å utøve mar- knadsmakt, og konsentrerte marknader kan inne- bere ein fare for høge prisar, redusert utval og

4.11 Satsing på daglegvare i dårleg kvalitet til forbrukarane som følgje av at Konkurransetilsynet konkurransen er svekt. Gjennomgangen av etableringshindringar i Samstundes med at regjeringa har utgreia tiltak delkapittel 4.7 viser at etableringshindringane i som kan føre til betre konkurranse i verdikjeda verdikjeda for daglegvarer er betydelege, der for daglegvarer, er det allereie sett i verk fleire til- høgare innkjøpskostander for små daglegvare- tak. I november 2018 bad regjeringa Konkurran- grupperingar og tilgang til gode butikklokale er setilsynet om å styrkje handhevinga av konkur- dei etableringshindringane med mest betyding. ranselova i verdikjeda for daglegvarer. Regjeringa Med betydelege etableringshindringar blir det og Stortinget har følgt opp denne satsinga med å vanskelegere for nye aktørar å etablere seg, og løyve 6,5 millionar kroner i 201946 og 8,5 millionar den potensielle konkurransen i verdikjeda for dag- kroner i 202047 ekstra til Konkurransetilsynet. legvarer blir redusert. Dette er eit målretta tiltak mot åtferd som svek- Regjeringa meiner at utfordringane i verdi- kjer konkurransen. kjeda for daglegvarer viser at det er behov for ei Formålet med satsinga har vore todelt. Den permanent satsing på daglegvare i Konkurranse- har for det fyrste bygd på det arbeidet som Kon- tilsynet. Satsinga vil innebere at Konkurransetilsy- kurransetilsynet allereie utfører gjennom handhe- net kan oppretthalde den styrkte handhevinga av vinga si av konkurranselova. Den styrkte handhe- konkurranselova i verdikjeda for daglegvarer, vinga medførte at Konkurransetilsynet kan etter- noko som er viktig for å oppretthalde konkurran- forske fleire saker som handlar om moglege brot sen. Det går fram av gjennomgangen i delkapittel 4.9 at konkurranselova har føresegner for å vareta 42 Sjå pressemelding frå Konkurransetilsynet, 28. april 2017. konkurransen i daglegvaremarknaden. Dei fleste Henta frå: https://konkurransetilsynet.no/etterforskar- konkurranseproblem som kan oppstå i markna- olmarknaden/. 43 Sjå pressemelding fra Konkurransetilsynet, 11. juni 2020. den, har føresegn som kan gjere seg gjeldande Henta frå: https://konkurransetilsynet.no/avslutter-etter- dersom konkurranseavgrensinga blir tilstrekke- forskning-mot-ringnes-tiltak-kan-gi-storre-utvalg-av-ol/ leg stor, enten det er ulovlege samarbeid og koor- 44 Sjå pressemelding frå Konkurransetilsynet, 13. april 2018. dinering, utilbørleg utnytting av ein dominerande Henta frå: https://konkurransetilsynet.no/bevissikring-i- dagligvarebransjen/. marknadsposisjon eller auke av konsentrasjon 45 Sjå pressemelding på heimesidene til Konkurransetilsynet, som følgje av fusjonar og oppkjøp. I tillegg har 12. november 2019. Henta frå: https://konkurransetilsy- konkurransemyndigheitene andre verkemiddel net.no/bevissikring-i-dagligvarebransjen-2/. for å overvake og føre kontroll med marknaden, 46 Prop. 114 S (2018–2019) Tilleggsbevilgninger og ompriorite- ringer i statsbudsjettet 2019. gjennom ei vid myndigheit til å krevje informasjon 47 Prop. 1 S (2019–2020) Nærings- og fiskeridepartementet. frå aktørane. 2019–2020 Meld. St. 27 93 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Ei permanent satsing inneber også at Konkur- ikkje ha kundar å levere varer til. I den tradisjo- ransetilsynet kan halde fram med auka mar- nelle konkurranseretten førar det ikkje nødven- knadsovervaking i verdikjeda for daglegvarer, digvis til at daglegvaregrupperingane er domine- gjennomføre ulike analysar i marknaden, og vur- rande aktørar, fordi denne kontrollen er verksam i dere korleis ein kan leggje til rette for meir kon- ulike marknader der daglegvaregrupperingane kurranse i verdikjeda for daglegvarer. På grunn av isolert sett ikkje har ein dominerande posisjon. den store betydinga verdikjeda for daglegvarer Matkjedeutvalet slo fast at makta daglegvare- har for forbrukarane og norsk økonomi meiner grupperingane hadde overfor leverandørleddet regjeringa at det er viktig å heile tida overvake var auka, og hovudtiltaket deira var ei lov om god konkurransen i marknaden og vurdere korleis handelsskikk. Lov om god handelsskikk blei ved- konkurransen i daglegvare kan bli betre. Dette vil teken av Stortinget i mars 2020, og er omtala i del- vere eit viktig arbeid i åra som kjem. Moglege kapittel 5.1.5. Formålet med lova er å setje rettfer- konkurranseutfordringar i verdikjeda for dagleg- dige spelereglar for forhandlingane mellom leve- varer i åra framover er beskrive og drøfta i kapittel randørar og utsalsstader, men ikkje styre resultata 6. Beskrivinga der viser at den teknologiske og av forhandlingane eller fordele makt eller forte- kommersielle utviklinga kan medføre konkurran- neste i marknaden. Lov om god handelskikk vil seutfordringar som ein ikkje kan vite om i dag. difor ikkje ha særleg innverknad på dei horison- tale konkurranseutfordringane mellom daglegva- regrupperingane i daglegvaresektoren, og heller

4.12 Marknadsmakt i fleire marknader i ikkje lette etableringa for nye aktørar. Lova adres- verdikjeda serer likevel dobbeltrolla til daglegvaregrupperin- gane, der dei opererer både som kunde og kon- Det er i dei føregåande delkapitla i kapittel 4, vist til kurrent til leverandørane sine. fleire utfordringar i verdikjeda for daglegvarer som Regjeringa meiner likevel at når daglegvare- kvar for seg ikkje nødvendigvis blir ramma av dei grupperingane skaffar seg auka kontroll over vik- tre pilarane i konkurranselova. Når ein ser utfor- tige funksjonar i verdikjeda for daglegvarer, aukar dringane i samanheng, er det større grunn til å bli marknadsmakta deira på ein måte som ikkje nød- bekymra for konkurransen i daglegvaresektoren. vendigvis blir fanga opp av føresegnene i konkur- Daglegvaregrupperingane overtek i større og ranselova. Det bør difor bli utgreidd grundig kva større grad kontroll over infrastruktur og verk- det har å seie for konkurranseforholda at dagleg- semd som er nødvendig for å operere i dagleg- varegrupperingane har denne kontrollen over så varesektoren. Når marknadsaktørane er invol- store og viktige delar av verdikjeda for daglegva- verte på alle ledda i verdikjeda, aukar konkurran- rer. Det er mykje som tyder på at desse forholda seutfordringane når marknaden er så konsen- aukar etableringshindringane for nye aktørar, og trerte som dei er i verdikjeda for daglegvarer, sjå dermed blir både den faktiske og potensielle kon- delkapitla 3.1–3.4. Dei tre største daglegvaregrup- kurransen daglegvaregrupperingane møter, redu- peringane er involverte på både produksjons- og sert. Til samanlikning er tilgang og eigarskap til leverandørleddet gjennom produksjon av deira kritisk infrastruktur regulert i andre marknader, eigne merkevarer, grossistleddet gjennom inn- til dømes i kraftmarknaden og telemarknaden. kjøps- og distribusjonsverksemda, og detaljistled- det gjennom butikkutsalsverksemda. I tillegg til dette er dei involverte i konkurransen i eigedom- 4.13 Oppsummering smarknaden om lokale som er eigna til å drive daglegvarebutikk. Kartlegginga i delkapitla 3.1–3.6 og drøftingane i Dette fører med seg at daglegvaregrupperin- delkapitla 4.1–4.8 viser at det er fleire grunnar til gane i stadig aukande grad kontrollerer alle dei bekymring for konkurranseforholda i verdikjeda vesentlege delane av verdikjeda for daglegvarer. for daglegvarer. Det er få aktørar på detaljistled- Ein kan difor seie at dei har høve til å utøve port- det, i mange av leverandørmarknadene er det voktarmakt, både når det kjem til kva leveran- aktørar som har sterk marknadsmakt, og etable- dørar som skal komme til i butikkane, og i spørs- ringshindringane er betydelege. Den auka kon- målet om å gjere det vanskeleg for nye utfordrarar trollen over viktig infrastruktur gjer at daglegvare- å komme til, både på detaljist- og grossistleddet. grupperingane har auka makt, og ei utvikling som På detaljistleddet vil ein ny aktør sannsynlegvis få aukar etableringshindringane. Dei auka etable- dårlegare innkjøpsprisar enn dei etablerte aktø- ringshindringane verkar inn på den faktiske og rane, og ein ny aktør på grossistleddet vil truleg potensielle konkurransen daglegvaregrupperin- 94 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane gane møter. Desse forholda inneber at det er stor Daglegvaregrupperingane skaffar seg stadig risiko for at forbrukarane ikkje får så låge prisar auka kontroll over viktige funksjonar og infra- og godt utval i butikkane som mogleg. Dette til- struktur i verdikjeda for daglegvarer på ein måte seier at det er behov for at regjeringa set i verk til- som aukar marknadsmakta deira. Regjeringa mei- tak som kan føre til at konkurransen i verdikjeda ner det bør bli utgreidd grundig kva dette har å blir betre. Ei permanent satsing på daglegvare i seie for konkurranseforholda i verdikjeda for dag- Konkurransetilsynet er eit målretta tiltak mot dei legvarer. Regjeringa meiner òg at det er grunn til måla regjeringa ynskjer å oppnå. Dette er òg eit å vurdere om gjeldande regelverk er tilstrekkeleg tiltak som er etterspurd av aktørane i daglegvare- for å kunne handtere utfordringane knytte til den kjeda. aukande kontrollen og marknadsmakta, eller om Fleire aktørar i verdikjeda for daglegvarer har det er behov for regelverksendringar eller nye ein komplisert selskapsstruktur, store konsern verkemiddel. med mange dotterselskap, noko som gjer situasjo- nen lite transparent. Vidare er det krevjande å finne gode tal for lønnsemd i bransjen. Ei kartleg- Regjeringa vil: ging av forholda nemnde over, kan gje oppdaterte – innføre ei permanent satsing på daglegvare i tal for lønnsemda, informasjon om forskjellar i Konkurransetilsynet effektivitet hos dei ulike aktørane og om moglege – kartleggje lønnsemd og selskapsstrukturar i bindingar mellom aktørar i verdikjeda for dagleg- verdikjeda for daglegvarer varer, som potensielt kan verke konkurranseav- – vurdere konkurranseverknader av marknads- grensande. Kartlegginga kan også gje indikasjo- makta daglegvaregrupperingane har i fleire nar på kor det kan liggje føre høg grad av mark- marknader, og om det er behov for nye verke- nadsmakt. middel eller endringar i gjeldande regelverk. 2019–2020 Meld. St. 27 95 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 5 Særlege forhold i verdikjeda for daglegvarer

5.1 Vertikale bindingar rabattar, produksjon av eigne merkevarer mv. I den økonomiske litteraturen omtalar ein slike for- Vertikale relasjonar i verdikjeda for daglegvarer hold som vertikale bindingar.1 Vertikal integra- mellom daglegvaregrupperingar og leverandørar sjon mellom aktørar på høvesvis detaljist- og leve- omfattar forpliktingar og rettar for partane knytte til felles marknadsføring, tildeling av hylleplass, 1 Tirole, Jean. (1988). The theory of industrial organization. produktutvikling, fastsetjing av innkjøpspris og Cambridge, MA. The MIT Press. Figur 5.1 Foto: Colorbox. 96 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane randørleddet og eksklusivavtalar mellom detaljis- belt marginpåslag kunne gjere så det vertikalt tar og leverandørar er andre døme på vertikale integrerte føretaket kan setje lågare utsalsprisar, bindingar i verdikjeda for daglegvarer. utvide vareutvalet og betre kundeservicen. I til- Ei rekkje av dei vertikale bindingane nemnde felle der vertikale relasjonar er baserte på fleksi- over, er tema for dei årlege forhandlingane mel- ble forhandlingsløysingar som omfattar mellom lom daglegvaregrupperingar og leverandørar, sjå anna innkjøpspris, rabattar og bonusar, kan utfor- delkapittel 5.1.4. Fleire vertikale bindingar som til dringa knytt til dobbelt marginpåslag bli løyst ved dømes felles marknadsføring, relasjonsspesifikke bruk av til dømes ein todelt tariff, der ein del av investeringar og produktutvikling er dessutan til innkjøpsprisen er ei volumuavhengig fast beta- dels regulert i lov om god handelsskikk. Dette er ling, mens ein annan del svarar til ein variabel del tema for delkapittel 5.1.5. avhengig av kvantum omsett. Vertikale bindingar bidreg til å endre verdi- Gabrielsen et al. (2013) peiker på at vertikal kjeda for daglegvarer på fleire måtar. Mellom integrasjon kan føre til utestenging av marknadsak- anna blir maktforholda mellom detaljist og leve- tørar, til dømes ved at ein konkurrerande detaljist randør påverka. Framveksten av daglegvaregrup- ikkje får kjøpe produkt frå ein leverandør som er peringane sine eigne merkevarer er eit teikn på vertikalt integrert med ein annan detaljist.3 Denne dette. Vidare påverkar vertikale forhold organise- type åtferd vil kunne rammast av forbodet i konkur- ringsforma av butikkane og forhandlingane mel- ranselova § 11 mot misbruk av marknadsmakt, og lom detaljistar og leverandørar. er omtala nærmare i delkapittel 4.9.3. Den vertikale integrasjonen mellom grossist og detaljist har ført til effektivitetsgevinstar for

5.1.1 Vertikal integrasjon og innkjøp og distribusjon, men kan òg ha gjeve opp- eksklusivitetsavtalar hav til ei etableringshindring på både detaljist- og Vertikal integrasjon vil seie at ein aktør driv verk- grossistleddet. Integrasjonen inneber at dei tre semd på fleire ledd i ei verdikjede. Dette er ei av store daglegvaregrupperingane eig kvar si gros- dei sterkaste formene for vertikale bindingar, og sistverksemd og at det ikkje finst nokon uavhen- inneber at uavhengige einingar på ulike verdikje- gig grossist i marknaden. På detaljistleddet fører deledd blir del av same eining, som til dømes ved dette til at nye aktørar ikkje vil ha tilgang til fritt- at ei daglegvaregruppering kjøper opp ei leveran- ståande grossistar med fullsortiment, og må velje dørbedrift.2 Som det går fram av delkapittel 2.2, eitt av følgjande alternativ: har verdikjeda for daglegvarer sidan 1980-talet – søke forbindelse med grossistfunksjonen til dei vore prega av vertikal integrasjon. I daglegvare- etablerte kjedene marknaden driv dei store daglegvaregrupperin- – etablere eiga grossitverksemd gane med sal av varer til forbrukarar, grossist- verksemd og i varierande grad produksjon av dag- Det fyrste alternativet inneber at ein ny aktør vil legvarer, sjå delkapittel 3.1.4. vere avhengig av leveransar frå sine etablerte kon- Motiva for eigarskapa til ei daglegvaregruppe- kurrentar. Ei slik tilknyting vil kunne innebere ein ring, saman med verksemd på andre verdikjede- etableringsbarriere. Kor stor denne eventuelt er, ledd, kan vere fleire. Mellom anna potensial for avheng mellom anna av om dei oppnår same vil- kostnadseffektivisering gjennom utnytting av stor- kår som dei etablerte daglegvaregrupperingane og samdriftsfordelar, lågare transaksjonskostna- dei samarbeider med, sjå diskusjonen av dette der og færre koordineringsproblem, Etablering av temaet i delkapittel 5.3. Ein nykommar vil òg effektiv produksjon av eigne merkevarer og eks- kunne utnytte volumkonkurranse mellom gruppe- klusive distribusjonskanalar, og større påverknad ringane. Daglegvaregrupperingane vil ofte unngå på produktutforming og innovasjon er også andre å miste volum til konkurrentane sine, samstundes moglege motiv. som dei kan dra nytte av auka volum i forhandlin- Eit vertikalt integrert føretak ser verksemda gar med leverandørane. Det andre alternativet er på ulike verdiledd i samanheng. Tidlegere sjølv- at ein ny aktør må starte verksemd på ulike ledd i stendige aktørar på ulike verdiledd vil mellom verdikjeda for å etablere seg, noko som vil med- anna ikkje ta ut kvar sin margin når dei tilhøyrer føre auka kostnader ved etablering. Den vertikale same føretak. Saman med dei ovannemnde effek- integrasjonen bidreg òg til at ein ny aktør på gros- tivitetsgevinstane vil eit eventuelt fråvær av dob- sistleddet vil mangle kundar. Dersom ein ny gros- 2 3 Gabrielsen, T. S., Steen, F., Sørgard, L. og Vagstad, S. Gabrielsen, T. S., Steen, F., Sørgard, L. og Vagstad, S. (2013). Kjøpermakt i dagligvaresektoren. Kapittel 2. (2013). Kjøpermakt i dagligvaresektoren. Kapittel 2. 2019–2020 Meld. St. 27 97 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane sist ikkje etablerer ei eiga detaljistkjede samstun- des, vil det vere avgrensa tilgang på detaljistkun- 5.1.2 Eigne merkevarer dar. Ein ny grossist med lågt volum å forhandle Daglegvaregrupperingane sine eigne merkevarer med vil dessutan stille relativt svakt i forhandlin- har ulike konkurranseverknader i verdikjeda for gar med leverandørar. daglegvarer. For leverandørar kan det liggje både Vertikale avtaleforhold mellom daglegvare- økonomiske og konkurransemessige motiv bak grupperingar og leverandørar omfattar normalt valet om å produsere eigne merkevarer for dag- relasjonsspesifikke investeringar knytte til pro- legvaregrupperingane i tillegg til eigne nasjonale duktutvikling og marknadsføring. Ei utfordring merkevarer. Dersom ein merkevareleverandør ved denne type fellesprosjekt er faren for opportu- har ledig produksjonskapasitet, kan det vere lønn- nistisk åtferd, som gjer så omfanget på dei rela- samt å bruke denne til å produsere eigne merke- sjonsspesifikke investeringane blir mindre enn varer. I tillegg til auka inntekt vil eigne merkeva- kva som er samfunnsøkonomisk lønnsamt. Når rer kunne ta marknadsdelar frå konkurrerande dei to involverte partane er vertikalt integrert vil leverandørar. Dei fleste produsentane av eigne investeringstilpassingane bli samfunnsøkono- merkevarer har middels sterke merkevarer eller misk meir lønnsame fordi partane ikkje lenger har er mindre regionale føretak som ikkje konkurre- insentiv til å opptre opportunistisk overfor kvaran- rer med dei store nasjonale merkevareleveran- dre. Auka insentiv til å satse på produktutvikling dørane. Det er tvilsamt at ein leverandør med ei og marknadsføring vil kunne bidra til å gje forbru- sterk merkevare vil produsere eigne merkevarer karane eit breiare vareutval med høgare kvalitet. som blir eit nært substitutt til desse merkevarene. Eksklusivavtalar i verdikjeda for daglegvarer I tillegg er det generelt vanskeleg for eigne mer- er avtalar som inneber at ein leverandør skal dis- kevarer å slå til i kategoriar med sterke nasjonale tribuere produkt eksklusivt til ei daglegvaregrup- merkevarer. Eigne merkevarer kan i nokre tilfelle pering (eineforhandlaravtalar), eller at ei dagleg- motverke marknadsmakt på leverandørleddet og varegruppering bind seg til å eksklusivt kjøpe frå bør sjåast i samanheng med konkurransefor- ein enkelt produsent (eineleverandøravtalar). holda. Samanhengen mellom leverandørkonsen- Slike avtalar kan ha både positive og negative trasjon og delen eigne merkevarer er nærmare sider. Samarbeid mellom gruppering og leveran- omtala i delkapittel 5.1.2.1. Daglegvaregrupperin- dør kan gje effektivitetsgevinstar, innovasjon og gane kan også i nokre tilfelle forhandle seg fram breiare vareutval, noko som er positivt for forbru- til betre innkjøpsvilkår, ved å nytte eigne merkeva- karane. Gabrielsen et al. (2013) peiker på at eks- rer som eit utsidealternativ. Dette blir omtala nær- klusivavtalar kan føre til utestenging av mar- mare i delkapittel 5.2. knadsaktørar, til dømes ved at ein konkurrerande Eigne merkevarer kan isolert sett føre til lågare leverandør ikkje får levere sine produkt til ei dag- forbrukarprisar, sidan eigne merkevarer kan legvaregruppering som er vertikalt integrert med utgjere eit konkurransepress mot etablerte nasjo- ein annan leverandør.4 Vertikale konkurranseav- nale merkevarer. Effekten på forbrukarvelferda er grensande eksklusivavtalar vil kunne bli ramma likevel usikker. Dersom daglegvaregrupperingane av forboda i konkurranselova §§ 10 og 11 mot erstattar kjende merkevarer med eigne merkeva- høvesvis konkurranseavgrensande samarbeid og rer, vil utvalet bli redusert, noko som er negativt for misbruk av marknadsmakt, sjå omtale av konkur- forbrukarane. På den andre sida vil utvalet auke ranselova i delkapittel 4.9. dersom detaljistane supplerer dei kjende merkeva- I verdikjeda for daglegvarer finst det mange rene med eigne merkevarer. Dersom daglegvare- døme på vertikale bindingar, som vertikal integra- grupperingane sine varer i stor grad er kopiar av sjon og eksklusivitetsavtalar. Regjeringa meiner at produkt frå kjende merkevarer, skjer det ikkje det er naudsynt med meir informasjon om omfan- nokon faktisk innovasjon, og utvalet aukar ikkje. get av eksklusivitetsavtalar mellom daglegvare- Daglegvaregrupperingane kan så nytte seljar- grupperingar og leverandørar for å vurdere kon- makta si til å auke prisane på merkevareprodukta, kurranseverknadene av slike avtalar, og korleis slik at fleire forbrukarar blir styrt mot eigne mer- slike avtalar påverkar vareutvalet forbrukarane får kevarer, der daglegvaregrupperingane truleg har i butikkane. høgare profittmarginar. På den måten kan dei hente ut høgare profitt av forbrukarane som er vil- lige til å betale høgare pris for merkevara, sam- stundes som dei hentar ut høg profitt av dei med 4 Gabrielsen, T. S., Steen, F., Sørgard, L. og Vagstad, S. lågare betalingsvilje som velj det rimelegare pro- (2013). Kjøpermakt i dagligvaresektoren. Kapittel 2. duktet. 98 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Moglege negative verknader som følgje av merkevarer med låg kvalitet og låge utsalsprisar eigne merkevarer blei også diskutert av Dagleg- har auka utvalet for forbrukarar med låg beta- varelovutvalet5 For det fyrste viser lovutvalet til lingsevne. Likeins har framveksten av eigne mer- Matkjedeutvalet sitt argument om at eigne merke- kevarer med høg kvalitet auka utvalet for dei med varer over tid kan gjere daglegvaregrupperingane høg betalingsevne. si kjøparmakt så høg at leverandørane til slutt Delen eigne merkevarer i den norske dagleg- ikkje vil sjå seg tente med å innovere fram nye varemarknaden har nær dobla seg i perioden nasjonale merkevarer. Moglegheita for stort nok 2010–2019, sjå delkapittel 3.5, og var 17,3 prosent i sal minskar når daglegvaregrupperingane sel sta- tredje kvartal 2019. Figur 5.2 – 5.4 viser at nokre dig fleire eigne merkevarer og delane eigne mer- varegrupper, som deigar og farsar, fjørfe og ferske kevarer er høge. For varegrupper der leverandør- brød, har betydelege delar eigne merkevarer. konsentrasjonen er høg og delen eigne merkeva- Framveksten av eigne merkevarer i den norske rer låg, vil leverandørane sine insentiv til produkt- daglegvaremarknaden har bidrege til auka for- utvikling også kunne vere svake. Dette kjem av at handlingsmakt (kjøparmakt) for daglegvaregrup- nye nasjonale merkevarer i dette tilfellet vil stele peringane. Konkurranseverknader av kjøparmakt omsetnad frå leverandørane sine eksisterande blei omtala i delkapittel 4.5. merkevarer.6 Som tidlegare nemnd kan eigne merkevarer redusere vareutvalet i daglegvarebutikkar ved at 5.1.2.1 Eigne merkevarer og dei erstattar andre nasjonale merkevarer forbru- marknadskonsentrasjon karane verdset relativt meir. Ein slik strategi ver- Å analysere eigne merkevarer er relevant for vur- kar derimot ikkje sannsynleg. Ei daglegvaregrup- dering av marknadssmakt på leverandørleddet, pering som tek etterspurde nasjonale merkevarer ettersom høg del eigne merkevarer kan indikere ut av varesortimenta sine til fordel for eigne mer- at marknadsmakta til leverandørane er mindre kevarer, vil kunne tape omsetnad dersom kun- enn konsentrasjonen (HHI-talet) skulle tilseie. dane skifter til konkurrentane sine butikkar som Figur 5.2 – 5.4 viser konsentrasjonen i enkelte pro- fører dei aktuelle nasjonale merkevarene. duktgrupper, og delen eigne merkevarer. Eit stort innslag av eigne merkevarer med ulik Som det går fram i figur 5.2 – 5.4 er delen kvalitet vil kunne gjere daglegvaregrupperingane eigne merkevarer relativt låg i produktgrupper meir ulike. Aukande grad av differensiering som med høg marknadskonsentrasjon. Høg konsentra- følgje av veksande delar eigne merkevarer vil sjon og låg del eigne merkevarer indikerer høg kunne svekkje konkurransen mellom daglegvare- marknadsmakt hos leverandørane. Produktgrup- grupperingane sine kjeder fordi det blir vanskele- pene «Kaffi» og «Deigar/Farsar» har begge gare for forbrukarane å samanlikne prisar, kvalitet samanliknbar marknadskonsentrasjon, men delen og utval på tvers av profilkjedene. eigne merkevarer er klart lågare for kaffi. Dette Daglegvarekjedeutvalet7 konkluderte med at kan indikere at marknadsmakta i leverandørled- det ikkje var godtgjort at delen eigne merkevarer i det er sterkare innanfor kaffi enn innanfor deigar den norske daglegvaremarknaden har hatt nega- og farsar. tive verknader for norske forbrukarar, verken i I perioden 2017–2019 har det vore ei jamn form av auka prisar eller dårlegare utval. Dei la utvikling i delane eigne merkevarer i dei 15 stør- vidare vekt på at eigne merkevarer kan ha positive ste produktgruppene. Når det gjeld delen eigne samfunnsøkonomiske konsekvensar. Introduksjo- merkevarer per produktgruppe, ser ein stor varia- nen av generiske produkt frå kjedene sine eigne sjon mellom gruppene. Delen eigne merkevarer varierer frå nokre få prosent til over 80 prosent. 5 NOU 2013: 6 God handelsskikk i dagligvarekjeden. Kapittel 7. Produktgruppa med klart høgast del eigne merke- 6 Desse resonnementa samanfall med relasjonen mellom varer er deigar og farsar, som i 2019 hadde ein del graden av konkurranse og innovasjon utleda i Aghion, Phil- lipe, Bloom, Nick, Blundell, Richard, Griffith, Rachel, and eigne merkevarer på over 80 prosent. Fjørfe og Howitt, Peter (2005). Competition and Innovation: An ferske brød er produkt som også har høg del Inverted-U Relationship. Jo lågare del eigne merkevarer og eigne merkevarer, på om lag 50 prosent av omset- jo høgare leverandørkonsentrasjon, desto svakare føreset- tast konkurransen i leverandørmarknaden å vere. Den naden. Pølser, kaffi og snacks har del eigne mer- empiriske analysen til Aghion et al. (2005) viser at høvesvis kevarer på om lag 20 prosent, mens øl, kullsyre- liten og høg grad av konkurranse fell saman med relativt haldig drikker, ost, sjokolade og mjølk har låge lite innovasjon. 7 eller svært låge delar eigne merkevarer. NOU 2013: 6 God handelsskikk i dagligvarekjeden. Kapittel 7. 2019–2020 Meld. St. 27 99 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 2017 7000 80 6000 70 Del EMV i prosent 5000 60 50 4000 HHI 3000 40 30 2000 20 1000 10 0 0 Øl Juice/Nekt/lemonade Deigar/farsar Kulsyreh. drikk Kaffi Mjølk Ost Snacks Ferske pølser Sigarettar Spekamat/ Fjørkre Ferske brød Snus og Sjokolade Munntob. spekepølse HHI Del EMV Figur 5.2 Del eigne merkevarer og konsentrasjon i dei 15 største produktgruppene 2017 Kjelde: Eigne berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegne av Nærings- og fiskeridepartementet. 2018 7000 90 6000 80 70 Del EMV i prosent 5000 60 4000 50 HHIl 3000 40 2000 30 20 1000 10 0 0 Øl Juice/Nekt/lemonade Mjølk Kulsyreh. drikk Kaffi Snacks Deigar/farsar Ost Ferske pølser Sigarettar Spekamat/ Fjørkre Sjokolade Snus og Ferske brød Munntob. spekepølse HHI Del EMV Figur 5.3 Del eigne merkevarer og konsentrasjon i dei 15 største produktgruppene 2018 Kjelde: Eigne berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegne av Nærings- og fiskeridepartementet. 100 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 2019 7000 90 80 Del EMV i prosent 6000 70 5000 60 4000 50 HHI 3000 40 2000 30 20 1000 10 0 0 Øl Juice/Nekt/lemonade Deigar/farsar Kulsyreh. drikk Kaffi Mjølk Ost Snacks Ferske pølser Sigarettar Spekamat/ Fjørkre Ferske brød Snus og Sjokolade Munntob. spekepølse HHI Del EMV Figur 5.4 Del eigne merkevarer og konsentrasjon i dei 15 største produktgruppene 2019 Kjelde: Eigne berekningar basert på data frå analyseselskapet Nielsen, innhenta og behandla av Konkurransetilsynet på vegne av Nærings- og fiskeridepartementet. ein annan, eller til ein annan modell for drifta.

5.1.3 Franchise Franchisekontraktar kan mellom anna vere unø- Som omtala i delkapittel 3.1.1.1, er franchiseverk- dig innelåsande når det gjeld franchisetaker si semd ein utbreidd måte å organisere verksemd på moglegheit til å bytte kjedetilknyting gjennom i daglegvarebransjen. Bruk av franchiseverk- eksklusivitetsklausular. Til dømes kan avtalen ha semd kan ha positive og negative verknader. På lang varigheit, oppseiingstid og eventuelt karante- den eine sida kan franchiseverksemd i daglegva- netid. Praktisk sett må det liggje føre ein marknad remarknaden senke terskelen for nyetablering i og kostnadene forbunde med å byte frå eit fran- marknaden. Det kan redusere behovet for investe- chise-konsept til eit anna kan ikkje vere for høge. ringskostnader forbunde med oppretting av ny Dersom bytekostnadene er høge, kan dette ha ein verksemd, gje effektivitetsgevinstar med sentral innelåsande effekt, som kan medføre svekt kon- styring og stordriftsfordelar, og vere ei verk- kurranse om å tiltrekkje seg franchisetakarar. semdsform som gjev sterke insentiv til effektiv På den andre sida kan det vere årsaker til at drift. På den andre sida inneber ein franchisekon- franchiseavtalar inneheld eksklusivitetsklausular trakt ei avgrensing i handlefridomen til den som er innelåsande, til dømes fordi franchise inne- enkelte aktøren. bere eit tett samarbeid mellom to partar som med- Etableringshindringar gjer det utfordrande å fører at franchisetakar får tilgang til informasjon starte ny verksemd innanfor daglegvaremarkna- og materiell frå franchisegjevar. Delar av informa- den i Noreg, sjå delkapittel 4.7. For aktørar som sjonen som blir delt vil kunne vere sensitiv for vil starte ny verksemd, kan franchisedrift vere franchisegjevaren, og investeringane kan òg vere einaste praktiske alternativ. Det er difor viktig at kostbar for franchisegjevar. For at avtalen skal konkurransen mellom franchisegjevarar om finne stad, og investeringane gjennomførast, vil potensielle franchisetakarar er effektiv. Dersom det difor kunne vere nødvendig at franchisegjeva- det ikkje er effektiv konkurranse om franchiseta- ren får garantiar for varigheit av samarbeid. På karane, vil det kunne ha negative konsekvensar bakgrunn av lite tilgjengeleg informasjon om fran- for konkurransen i marknaden og dei små uav- chiseverksemda i daglegvaremarknaden, og at hengige kjøpmennene. denne organisasjonsforma er mykje brukt, vil Det er ein føresetnad at franchisetakar har regjeringa vurdere konkurranseverknadene av reell moglegheit til å bytte éin franchisegjevar til franchisekontraktane i daglegvaremarknaden. 2019–2020 Meld. St. 27 101 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane størst grad for Norgesgruppen, som har to for-

5.1.4 Forhandlingar handlingsledd og to regionale tilpassingar.9 Fyrste Daglegvaregrupperingane og leverandørane ledd er listing og sortiment som skal avklarast med møtest til årlege forhandlingar, vanlegvis på haus- Norgesgruppen sentralt. Andre ledd omhandlar ten. I desse forhandlingane, som ofte blir refe- felles marknadsføringsmidlar som blir avklart rerte til som «haustjakta», forhandlar partane om med dei enkelte kjedene. For Rema 1000 er det kva produkt som skal kjøpast inn og til kva slags berre eitt forhandlingsledd, sidan dei berre har éi prisar.8 Noko av det som blir forhandla om, blir profilkjede. Coop har også berre eitt forhandlings- forhandla direkte av dei enkelte profilkjedene, ledd, men supplerer med justeringar knytte til dei mens noko blir forhandla sentralt. Dette gjeld i enkelte kjedekjedene. 8 9 NOU 2013: 6 Lov om god handelsskikk i dagligvarekjeden. NOU 2011: 4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i Kapittel 4. verdikjeden for mat. Kapittel 3. Boks 5.1 Forhandlingssystemet I forhandlingane er det fleire element som ver- andre tilfelle er innhaldet mindre konkret. Eit kar inn på den listinga og vareplasseringa som døme på ei motyting er felles marknadsførings- kan oppnåast for leverandørane sine produkt. midlar, ofte kalla «joint marketing». Joint marke- Mellom anna prisen på vara (grunnpris), rabat- ting er betaling frå leverandør for at daglegvare- tar og bonusar, og forhandlingssystemet til dei grupperinga på ulike måtar skal marknadsføre ulike daglegvaregrupperingane.1 leverandørane sine produkt. Også her varierer Det fyrste elementet er prisen på vara, som det om joint marketing blir gjeve som ein fast blir omtalt som leverandørane sin listepris eller kronesum per år, eller som ein prosentsats av grunnpris.2 Leverandørane sin listepris er brutto- realisert omsetnad.5 Kampanjestønad er ein prisen på produktet utan noka form for rabattar rabatt leverandørane gjev i samband med kam- eller bonusar. Denne prisen er vanlegvis lik for panjeperiodar, typisk knytt til prisnedsetjing på alle daglegvaregrupperingane. varer.6 Denne stønaden blir vanlegvis gjeven Vidare blir det forhandla om ulike typar som ein variabel rabatt enten i form av eit pro- rabattar, som til dømes grossistrabattar, varelin- sentvis anslag på listepris, eller som ein fast kro- jerabattar, bonusar, felles marknadsføringsmid- nesum per eining seld. lar og kampanjestønad.3 Grossistrabattar omfat- Rabattstrukturane og bonusmodellane er tar ulike typar rabattar knytte til at daglegvare- kompliserte, og det er stor variasjon med omsyn grupperingane utfører ulike typar logistikkopp- til om rabattane er faste eller variable, og om dei gåver for leverandørane. Døme på slike rabattar er knytte til motytingar eller ikkje. Det er også er funksjonsrabatt, containerrabatt og pallera- variasjonar i utforminga av same type rabattar batt. Desse rabattane er ofte gjevne som krone- på tvers av produkta og daglegvaregrupperin- sum per eining eller som prosent av leveran- gane. Mange av rabattane er enkle å stadfeste dørane sin listepris. Dette gjeld også for varelin- om er variable eller faste, men det er også fleire jerabattar. Både grossist- og varelinjerabattar er rabattar og bonusar som er vanskelegare å klas- vanlegvis variable storleikar. sifisere. Bonusar omfattar til dømes årsbonus og 1 Konkurransetilsynet (2019). Kartlegging av innkjøpsbe- samarbeidsbonus. Nokre gonger blir dei fast- tingelser i norsk dagligvaresektor. Offentlig rapport 2019. sette som ei fast betaling, men ofte blir dei fast- 2 NOU 2011:4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i sette baserte på realisert omsetnad eller som verdikjeden for mat. ein prosentsats på listeprisen. 3 Konkurransetilsynet (2019). Kartlegging av innkjøpsbe- Vidare finn ein ofte éi eller fleire motytingar i tingelser i norsk dagligvaresektor. Offentlig rapport 2019. 4 Konkurransetilsynet (2005). Betaling for hylleplass – Virk- kontraktane, der leverandørane må betale eit ninger for konkurransen i dagligvaremarkedet i Norge. fast beløp til grupperinga for ei yting, eller Rapport 2-2005. teneste.4 Det er likevel knytt uvisse til kva ei 5 NOU 2011:4 Mat, makt og avmakt – om styrkeforholdene i motyting består i. I nokre tilfelle er beløpet knytt verdikjeden for mat. 6 til konkrete innhald partane er kjende med, og i Konkurransetilsynet (2019). Kartlegging av innkjøpsbe- tingelser i norsk dagligvaresektor. Offentlig rapport 2019. 102 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Innkjøpsprisar blir i stor grad forhandla sen- tingar.12 Døme kan vere uklar fastlegging av ytin- tralt, og deretter fastset daglegvaregrupperingane gar til felles marknadsføringstiltak, uklarleik om rettleiande prisar for kjedene og butikkane.10 risikofordeling, kontraktar utforma slik at ytingar Dagens situasjon med tre store daglegvare- kan justerast einsidig og mogelege krenkingar av grupperingar som årleg forhandlar med leveran- immaterielle rettar. Andre klager er knytte til mis- dørar om innkjøpsvilkår, kan gjere det krevjande nøye med det kommersielle utfallet av kontrak- for små matprodusentar og mellomstore leveran- tane som oppnådde prisar og fordeling av samla dørar å nå opp i konkurransen om plass i dagleg- overskot. varegrupperingane sine obligatoriske sortiment. Mykje av praksisen skildra over, strir mot Eit alternativ for småskalaprodusentar og mellom- ålmenne aksepterte normer for god handelsskikk. store leverandørar kan vere å konkurrere om å bli Det er dette lov om god handelsskikk har til for- tekne opp i daglegvaregrupperingane sine frivil- mål å regulere. lige sortiment. Det er derimot store skilnader mel- lom dei ulike daglegvaregrupperingane når det gjeld opninga for den enkelte kjøpmann til å ta inn 5.1.5 Lov om god handelsskikk i lokale produkt. Ei anna utfordring for små leve- dagligvarekjeden randørar kan vere at dei største leverandørane Matvarekjedeutvalet gjorde ei brei analyse av innanfor ulike varegrupper i dag i større grad kan maktforholda i daglegvarebransjen. Utgreiinga vere premissgjevarar for heile varekategoriar, til viste kor store strukturendringar verdikjeda for dømes ved utforming av planogram.11 Desse for- daglegvarer hadde gjennomgått dei siste tiåra. På holda kan bidra til å redusere mangfaldet i vareut- bakgrunn av funn og tilrådingar frå dette utvalet, valet i butikkane og kan verke inn på konkurran- blei det sett ned eit daglegvarelovutval. Mandatet sen mellom ulike kvalitetar og prissetjinga innan- for lovutvalet var å utgreie korleis god handels- for forskjellige varegrupper. Moglegheita for å skikk i verdikjeda for daglegvarer og omsynet til ekspandere i ein marknad regionalt, eventuelt forbrukarane best kunne bli vareteke i norsk lov- nasjonalt, med auka volum kan difor vere avgrensa. gjeving. Lovutgreiinga resulterte i NOU 2013: 6 På den andre sida har vareutvala til daglegvare- God handelsskikk i daglegvarekjeden. Med grupperingane sine kjeder dei seinare åra omfatta utgangspunkt i lovutgreiinga fremja Nærings- og fleire lokalproduserte produkt med høg kvalitet. fiskeridepartementet eit forslag til lov om god Daglegvarelovutvalet som la fram NOU 2013:6, handelsskikk i desember 2019, jf. Prop. 33 L peikte likevel på at terskelen for marknadstilgang, (2019–2020). Lova blei vedteken av Stortinget i for mindre leverandørar med eigne varemerke og mars 2020.13 småskalaprodusentar generelt synest høg. Lova skal bøte på nokre av dei problema som Matkjedeutvalet fann i si kvalitative gransking Matkjedeutvalet identifiserte i utgreiinga si. Ho av daglegvaremarknaden at leverandørane opple- inneheld ein standard for god handelsskikk i dag- ver ein konstant og reell trussel om ikkje å få inn- legvarebransjen. Lova gjev òg reglar for forhand- gått ein avtale eller at viktige produkt blir delista lingsprosessane til detaljistkjeder og leveran- frå det obligatoriske sortimentet. dørar og åtferda deira i forhandlingar. Viktige ele- Undersøkingane til Matkjedeutvalet avdekte ment i lova er tryggleik mot villeiing og einsidige forskjellige former for uheldig forretningspraksis endringar av plikter. Likeins klarleik i kva plikter i verdikjeda for daglegvarer, men gav ikkje grunn- går ut på og tryggleik for at inngåtte avtalar blir lag for å seie noko presist om utbreiinga av slik etterlevde. praksis. Både leverandørar og daglegvaregruppe- I lov om god handelsskikk i dagligvarekjeden ringar uttrykte misnøye med forholda i daglegva- legg departementet ikkje opp til å regulere det remarknaden. Misnøya kan summerast ved mis- vertikale kontraktsforholdet, ut over å stille dei nøye med åtferd i forhandlingar, misnøye med krava til forhandlingar og kontraktsforming som innhaldet i kontraktar og misnøye med åtferd i følgjer av §§ 3 til 10 i lova. Formålet er difor ikkje å kontraktperioden, som til dømes manglande etter- beskytte aktørane i seg sjølv, eller å regulere for- leving av forpliktingar, og i tillegg uklare forplik- delinga mellom desse, men å syte for at avtalane blir meir effektive enn dei ville ha vore utan lova. 10 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- 12 det – Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ NOU 2013: 6 God handelsskikk i dagligvarekjeden. Kapittel 2018. 7. 11 13 NOU 2013: 6 God handelsskikk i dagligvarekjeden. Kapittel Lov 17. april 2020 nr. 29 om god handelsskikk i dagligvare- 5. kjeden. 2019–2020 Meld. St. 27 103 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 5.2 Regulering i Storbritannia – The Groceries Supply Code of Practice (GSCOP) Storbritannia var blant dei fyrste landa i Europa ten har brote regelverket. GCA kan òg gje tilrå- til å etablere detaljerte regelverk i daglegvare- dingar til detaljistane om ulike tiltak, for å skape marknaden. Eit viktig tiltak var opprettinga i positive endringar i daglegvarebransjen. GCA 2013 av eit uavhengig tilsyn i daglegvaremarkna- forsikrar seg om at desse blir følgde opp i prak- den. Tilsynet, som fekk namnet The Groceries sis av detaljistane. I tillegg kan GCA bøteleggje Code Adjudicator (GCA), blei oppretta med detaljistane med inntil éin prosent av omsetna- grunnlag i The Groceries Code Adjudicator Act. den deira ved brot på regelverket. GCA er i til- Daglegvareombodet i Storbritannia skal legg eit tvisteløysingsorgan i konfliktar mellom sikre at detaljistar i daglegvaremarknaden hand- detaljistar og leverandørar. Leverandørene skal i samar leverandørane sine på eit rettmessig og fyrste omgang vende seg til kjedene sine «Code rettferdig vis. GCA si rolle er overvaking og Compliance Officer», som skal freiste å løyse påverknad av aktørane i denne marknaden til å konflikten. Dersom dette ikkje lukkast, kan kon- opptre i samsvar med The Groceries Supply flikten bringast inn til GCA for mekling. Code of Practise (GSCOP). Lova gjev mellom Storbritannia har hatt eit system med relativt anna krav til innhaldet i kontraktar mellom leve- konkrete og detaljerte åtferdsreglar for bransjen randørar og kjeder og byggjer på prinsippa for heilt sidan 2002. Den britiske tilnærminga er eit god handelsskikk i forhandlingar i daglegvare- resultat av to rundar med utgreiing av maktfor- bransjen. GCA søkjer å påverke daglegvarekje- hold. Den fyrste utgreiinga, i perioden 1998– der til å ta omsyn til innspel frå leverandørane 2002, førte til The Supermarket Code of Practice og andre aktørar for å betre forholda i bransjen. (SCOP) i 2002. Denne lova var frivillig, og blei GCA har ulike verkemiddel til rådvelde. Til- difor ikkje brukt i praksis. I tillegg omfatta synet kan setje i verk undersøkingar, dersom SCOP berre dei fire største kjedene i Storbritan- det er mistanke om brot på GSCOP, frå ein eller nia. Den andre runden, frå 2006–2010, førte til fleire detaljistar. I slike tilfelle, kan GCA be om GSCOP i 2010. Lovverket blei styrkt med ei detaljert informasjon frå dei involverte. Dersom handhevande og overvakande myndigheit i 2013 undersøkingar avdekkjer brot på GSCOP, kan ved opprettinga av GCA. GCA offentleggjere informasjon om at detaljis- Lova rettar seg difor primært mot forhandlings- på produkta til leverandøren, vil dette komme sist- prosessen og kontraktsutforminga og ikkje mot nemnde til gode i form av auka etterspørsel. På det kommersielle innhaldet i kontraktane.14 same måte vil lågare innkjøpsprisar og høgare Lova er tufta på at effektive løysingar i for- kvalitet leggje til rette for høgare omsetnad av pro- handlingar mellom detaljistkjeder og leverandørar dukta i daglegvaregrupperinga sine kjeder. Effek- føreset symmetrisk og mest mogleg fullstendig tive forhandlingsløysingar bidreg til å internali- informasjonstilgang ved kontraktsinngåing for sere ovannemnde eksternaliteter mellom partane. partane. Det same gjeld føreseielegheit innanfor Moglegheita til å inngå fleksible og effektive for- kontraktforhold og visse om at eigenutvikla forret- handlingsløysingar utgjer ein viktig konkurranse- ningskonsept ikkje blir kopierte. Gjennomsiktige parameter for forhandlingspartane, som kan bidra og føreseielege kontraktar er essensielt for å leg- til å effektivisere verksemda deira.15 gje til rette for innovasjon og investeringar. Dersom forhandlingane blir gjennomførde Ei effektiv forhandlingsløysing mellom ei dag- under asymmetrisk informasjon, eller partane legvaregruppering og ein leverandør er ei løysing ikkje rår over tilstrekkelege kontraktsinstrument i som maksimerer det totale overskotet kon- forhandlingane, vil utfallet kunne resultere i inef- traktspartane kan realisere. Vertikale relasjonar i fektivitet. Den informerte parten kan då nytte sin daglegvareverdikjeda er ofte kjenneteikna ved ei rekkje eksternaliteter partane i mellom. Dersom 15 daglegvaregrupperinga set ned sine utsalsprisar Gaasland, Ivar (2020). Verdikjeden for mat - importbeskyt- telse eller konkurranse? I F. Steen & I. Pettersen (Red.), Mot bedre vitende i norsk matsektor. (Kap. 5, s. 158-192). 14 Jf. Prop. 33 L (2019–2020) punkt 2.4.3.4. Oslo: Cappelen Damm Akademisk. 104 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 5.3 EU-direktivet om urimeleg handelspraksis i verdikjeda for daglegvarer1 Direktivet om urimeleg handelspraksis i mat- augneblink slik at leverandøren ikkje kan finne kjeda (EU) 2019/633 er av 17. april 2019. Direk- alternativ eller endre ein kontrakt på ein einsi- tivet er heimla i den felles landbrukspolitikken, dig eller tilbakeverkande måte. Kjøpar kan hel- jf. Traktaten om Den europeiske unionen sin ler ikkje krevje at leverandøren skal dekkje verkemåte artikkel 43 andre ledd. Direktivet er svinn som skjer i kjøpar sine lokale og som ikkje ikkje EØS-relevant og heller ikkje teke inn i kjem av leverandøren si forsøming eller feil. norsk rett. Formålet med direktivet er å etablere Vidare skal kjøpar ikkje misbruke fortrulege felles europeiske reglar og handhevingsregime opplysningar eller setje i verk represaliar eller som skal beskytte aktørar innan landbruk, ved å truge med represaliar mot leverandøren. Direk- innføre minimumsbeskyttelse mot dei mest tivet inneheld også ei føresegn om åtferd som er alvorlege formene for urimeleg handelspraksis. forboden, med mindre partane har avtalt noko Dei beskytta aktørane er mikroverksemder, små anna på ein klar og eintydig måte. Kjøpar kan og mellomstore bedrifter (SMB) og mellom- ikkje returnere matvarer som ikkje er selde, store verksemder, med ei årleg omsetnad min- krevje betaling for å lagre, stille ut eller presen- dre enn 350 millionar EUR. Det er primærleddet tere leverandøren sine matvarer eller krevje at (bønder og fiskarar) og leverandørsida som skal leverandøren betaler for salsframstøyt eller at få vern gjennom direktivet. Motpartane er kjøpa- leverandøren skal betale for marknadsføringa til rar som er større enn leverandørane. Handlin- kjøpar, utan at dette er klart avtalt. gar som utgjer urimeleg handelspraksis er til 1 Prop. 33 L (2019–2020) Lov om god handelsskikk i daglig- dømes at kjøpar ikkje kan seinke betaling for lett varekjeden bederveleg mat, annullere bestillingar i siste informasjonsfordel på ein måte som reduserer ring trekkjer enkeltvarer, varegrupper eller heile den totale verdiskapinga. Dette vil i sin tur kunne porteføljen til ein leverandør ut av grupperinga ramme forbrukarane indirekte i form av høgare sitt varesortiment. Ein annan variant er å endre ei prisar og dårlegare vareutval. vare sin status frå obligatorisk varesortiment til Føresegnene i lov om god handelsskikk dikte- frivillig varesortiment. Lova stiller difor krav om at rer ikkje kva løysingane i forhandlingar mellom delisting av produkta må vere sakleg grunna. dei næringsdrivande innanfor verdikjeda for dag- Delisting skal òg vere grunngjeve skriftleg, om legvarer skal gå ut på. Vidare er lovgjevinga nøy- ein avtalepart krev det. Likeins skal avtalen inne- tral med omsyn til fordeling av det totale oversko- halde fristar for varsling av delisting av produkt. tet mellom kontraktspartane. Forhandlingsmakta Daglegvaregrupperingane er nærmast til å vur- til partane bør liggje til grunn for fordelinga av dere kva som er eit optimalt varesortiment i overskotet partane kan realisere. Partane vil nor- butikkane til deira profilkjeder. Formålet med malt vere usamde om fordelinga av overskotet av endringar i sortiment gjennom delisting kan vere den totale verdiskapinga. Det hindrar ikkje at dei å vinne marknadsdelar, skape konkurransekraft vil ha felles interesse av å maksimere den totale og sikre auka lønnsemd. verdiskapinga som kan skapast på grunnlag av Innsyn i og utnytting av konkurransesensitiv relasjonen mellom dei. Grunnen til dette er at uan- informasjon, kan dempe insentiva for føretak til å sett korleis overskotet blir fordelt, vil minst éin av innovere. Dersom føretak blir tvinga til å dele partane kome betre ut av forhandlingane dersom sensitiv informasjon, kan det gje redusert sam- dei kan gjere noko som aukar den samla verdiska- funnsøkonomisk effektivitet i form av dårlegare pinga. Auka samfunnsøkonomisk effektivitet kan vareutval. Lova inneheld difor vern mot etter- føre til auka verdiskaping og meir innovasjon. Eit likningar på nærmare bestemte vilkår for å gje eventuelt overskot kan vidareførast til forbruka- føretaka sikkerheit mot at sensitiv informasjon på rane gjennom konkurransen mellom daglegvare- urimeleg vis blir utnytta i konkurrerande verk- grupperingane. semd. Delisting kan vere ein viktig konkurransepara- Etter lova skal det opprettast eit daglegvaretil- meter til fordel for forbrukarane om det skjer på syn. Dette er eit uavhengig forvaltningsorgan, rett vis. Delisting inneber at ei daglegvaregruppe- administrativt underlagd Kongen. Handhevinga 2019–2020 Meld. St. 27 105 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane av lova skal fyrst og fremst skje gjennom rettleiing forholdet, ut over å stille dei krava til forhandlingar og informasjonsarbeid mot bedriftene. I vurdering og kontraktsforming som følgjer av §§ 3 til 10 i lova. og val av organisering av daglegvaretilsynet, har Formålet er difor ikkje å beskytte aktørane i seg departementet mellom anna sett hen til ei britisk sjølv, eller å regulere fordelinga mellom desse, men tilsynsmyndigheit som regulerer forholdet mel- å syte for at avtalane blir meir effektive enn dei ville lom supermarknader og leverandørane deira. Til- ha vore utan lova. Etter lova skal det opprettast eit synsordninga i Storbritannia går under namnet daglegvaretilsyn som skal handheve lov om god Groceries Code Adjudicator (GCA) og blei opp- handelsskikk. retta i 2013. På bakgrunn av lite tilgjengeleg informasjon om franchiseverksemda i daglegvaremarknaden, og at denne organisasjonsforma er mykje brukt,

5.1.6 Oppsummering vil regjeringa vurdere ein gjennomgang av fran- Som illustrert i delkapittel 5.1 er det ulike konkur- chisekontraktane i daglegvaremarknaden, og vur- ranseverknader knytte til vertikal integrasjon, dere om avtalane har konkurransemessige konse- eigne merkevarer, kontraktsforhold og franchiseav- kvensar som er til skade for forbrukar. talar. Det er effektivitetsgevinstar knytte til verti- kale bindingar, som til dømes betre utnytting av kapasitet, vareflyt, distribusjon, lågare transak- Regjeringa vil: sjonskostnader og stordrifts- og samdriftsfordelar. – kartleggje omfanget av eksklusivitetsavtalar Samstundes kan samarbeid mellom daglegvare- mellom daglegvaregrupperingar og leveran- grupperingar og leverandørar om til dømes eksklu- dørar, og vurdere korleis slike eksklusivitetsav- sivt sal av utvalde produkt verke inn på vareutvalet talar påverkar vareutvalet forbrukarane får i til forbrukarane. Regjeringa ynskjer difor å kartleg- butikkane gje omfanget av slike eksklusivitetsavtalar, og vur- – vurdere konkurranseverknader av franchise- dere korleis dette påverkar konkurransen i verdi- kontraktar i daglegvaremarknaden kjeda for daglegvarer og vareutvalet forbrukarane – opprette eit daglegvaretilsyn som skal hand- har i butikkane. heve lov om god handelsskikk Introduksjonen av generiske produkt frå dag- legvaregrupperingane sine eigne merkevarer med låg kvalitet og låge utsalsprisar har auka utvalet for 5.2 Skilnader i innkjøpsprisar forbrukarane med låg betalingsevne. Likeins har framveksten av eigne merkevarer med høg kvalitet 5.2.1 Innleiing auka utvalet for dei med relativt høg betalingsvilje. Debatten om skilnader i innkjøpsprisar for dagleg- Introduksjonen av eigne merkevarer har med høg varegrupperingane har halde på lenge, men hardna sannsyn styrkt innovasjonsinsentiva til så vel dag- til i 2018, då Oslo Economics og Oeconomics i legvaregrupperingar som leverandørar. Vidare har 2017 leverte rapporten om etableringshindringar i framveksten av eigne merkevarer i den norske dag- den norske daglegvaresektoren.16 I rapporten blei legvaremarknaden bidrege til auka forhandlings- stordriftsfordelar i innkjøp trekt fram som den iso- makt for daglegvaregrupperingane. lert sett viktigaste etableringshindringa. Debatten Lov om god handelsskikk skal bøte på nokre av har særleg handla om eit forbod mot prisdiskrimi- dei problema som Matkjedeutvalet identifiserte i nering skal innførast eller ikkje, og kva slags verk- utgreiinga si. Ho inneheld ein standard for god han- nader eit mogleg forbod vil ha på forbrukarpri- delsskikk i daglegvarebransjen. Lova gjev òg reglar sane. I samband med behandlinga av Dokument for forhandlingsprosessane til detaljistkjeder og 8: 170 S (2017–2018) om balansert makt i verdi- leverandørar og åtferda deira i forhandlingar. Vik- kjeda for mat og daglegvarer, jf. Innst. 292 S tige element i lova er tryggleik mot villeiing og ein- (2017–2018), vedtok Stortinget i mai 2018 at regje- sidige endringar av plikter. Likeins klarleik i kva ringa skulle utgreie tiltak som vil verke konkur- plikter går ut på og tryggleik for at inngåtte avtalar ransefremjande og legg til rette for nyetablering blir etterlevde. Lova slår fast at god handelsskikk og fremjar innovasjon i mat- og daglegvaremark- skal vere basert på reielegheit, føreseielegheit og naden. Stortinget bad særleg om eit eventuelt for- lojalitet. Vidare inneheld lova mellom anna føreseg- bod mot prisdiskriminering for dominerande aktø- ner om krav til opplysningar, beskyttelse av parta- rar skulle utgreiast. nes investeringar, fristar for delisting og oppseiing, vern mot etterlikningar og forbod mot truslar. Lova 16 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- legg ikkje opp til å regulere det vertikale kontrakts- ringer i dagligvaresektoren Rapport nr. 2017-46. 106 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane I samband med utgreiinga av problemstillinga Å kartleggje innkjøpsprisar er omfattande og knytt til skilnader i innkjøpsprisar, blei det sett krevjande, både når det gjeld leverandør- og pro- ned ei arbeidsgruppe som skulle sjå på moglege duktutval, og metode som blir nytta for å berekne verknader av å innføre restriksjonar på skilnader i skilnadene. Difor gjennomførte Konkurransetilsy- innkjøpsprisar. Arbeidsgruppa bestod av fagøko- net ein høyringsrunde om metoden tilsynet nytta nomar med kompetanse innan konkurranseøko- for å berekna skilnader i innkjøpsprisar.18 Etter nomi. 17 høyringsrunden utvida Konkurransetilsynet kart- Prisdiskriminering inneber at ein aktør tilbyr legginga si til å omfatte fleire leverandørar, og eit ulike prisar til forskjellige kjøparar. Denne typen større tal produkt, slik at ein større del av omset- prisdiskriminering er ein naturleg del av handel, naden til enkeltleverandørane blir inkludert. som til dømes resultat av forhandlingar, skilnader Enkelte aktørar har etterspurt ein studie av i kjøpsvolum, betalingsvilje og kostnader med å leverandørdominans for å avklare kva for leveran- betene ein kunde. Prisskilnader og prisdiskrimi- dørar som har, eller er i nærleik av å ha, ei domi- nering er ikkje ulovleg i seg sjølv, og det er heller nerande stilling. Føretak vil kunne ha ei domine- ikkje slik at prisdiskriminering alltid har konkur- rande stilling dersom dei i merkbar grad kan opp- ranseskadelege verknader. Nokre gonger kan tre uavhengig av sine leverandørar, kundar og høvet ein tilbydar har til å tilby forskjellige prisar konkurrentar i den relevante marknaden dei ope- til forskjellige kundar, optimere lønnsemda, ved at rerer i. Dette blei omtala i delkapittel 4.9.3. For å ein kan tilby høgare prisar til dei med høgare beta- avklare om leverandørar har ei dominerande stil- lingsvilje og lågare prisar til dei med låg betalings- ling eller ikkje, må det bli teke i betraktning ei vilje. Eit døme på dette er bruk av studentrabattar. rekke forhold, og det krev ei konkret vurdering Innkjøpseiningane i daglegvaregrupperingane frå sak til sak. Mellom anna må den relevante forhandlar kvart år med leverandørane om kva for marknaden som føretaket opererer og utnytter produkt som skal kjøpast inn og til kva vilkår. Det den dominerande stillinga i, bli avgrensa, og det blir forhandla mellom anna om innkjøpsprisar, må gjerast ei konkret heilskapsvurdering av kor rabattar og bonusar, og om produkta skal inngå i stor marknadsmakt føretaket har.19 Utarbeiding obligatorisk eller valfritt sortiment. Dette er av ein slik studie vil vere tid- og ressurskrevjande. omtalt i delkapittel 5.1.4, om forhandlingssyste- Sjølv om studien blir gjennomført, kan det ikkje met. Forhandlingane mellom leverandørar og slåast fast eit brot på konkurranselova utan å gjen- grupperingane skjer bilateralt, og utfallet er ikkje nomføre ei konkret vurdering, der alle relevante offentleg kjent. Daglegvaregrupperingane vil forhold må bli tekne inn i vurderinga. Ein slik stu- difor ikkje kunne vite sikkert om dei har for- die vil difor ha avgrensa verdi, og er ikkje ein føre- handla fram betre innkjøpsvilkår enn konkurren- målstenleg måte å handheve konkurranselova på, tane sine frå dei enkelte leverandørane, eller kor særleg fordi vurderinga ikkje blir knytt opp mot ei store skilnadene er. Tilsvarande vil heller ikkje ein konkret sak. Konkurranselova er ei forbodslov, og leverandør kunne vite kva vilkår konkurrerande det er aktørane i marknaden sjølv som er ansvar- leverandørar har forhandla fram med daglegvare- leg for å følgje lova. Regjeringa ynskjer difor ikkje grupperingane. å gå vidare med forslaget knytt til ein studie av leverandørdominans.

5.2.2 Kartlegging av innkjøpsprisane i daglegvaremarknaden 5.2.2.1 Metode og prismål Konkurransetilsynet har sidan hausten 2018 jobba Konkurransetilsynet har kartlagt innkjøpsprisane med å kartleggje innkjøpsprisane til daglegvare- til kjedene hos 16 store leverandørar,20 der 10 er grupperingane, fyrste gong basert på tal frå 2017. leverandørar, og seks er dotterselskap. Kvar av Kartlegginga gjev kunnskap om status og utvik- desse leverandørane tilbyr eit varierande utval ling i innkjøpsprisar, eventuelle skilnader på inn- merkevarer. For å få samanliknbare resultat, kjøpsprisar mellom daglegvareaktørar og kor inkluderer kartlegginga berre leverandørar som i store desse eventuelle skilnadene er. 18 Notatet «Metode for sammenlikning av innkjøpspriser til 17 Professor ved Universitetet i Oslo, Tore Nielsen (leder), pro- dagligvarekjedene» blei sende på høyring 12. mars 2019. fessor ved Handelshøyskolen BI, Espen R. Moen, og profes- Konkurransetilsynet har fått høyringssvar frå alle daglegva- sor ved Universitetet i Bergen, Tommy Staahl Gabrielsen. regrupperingar, leverandørane Tine og Nortura, og bran- Sjå pressemeldinga her: https://www.regjeringen.no/no/ sjeorganisasjonane Dagligvareleverandørenes Forening aktuelt/ny-arbeidsgruppe-ser-pa-prisdiskriminering-i-daglig- (DLF) og NHO Mat og Drikke. 19 varebransjen/id2674322/ NOU 2003:12 Ny konkurranselov. Kapittel 4. 2019–2020 Meld. St. 27 107 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane stor grad sel varer til alle dei tre daglegvaregrup- kurransemessige verknader av skilnader i inn- peringane. Det er framleis ein rikeleg del av det kjøpsprisar mellom etablerte aktørar. samla innkjøpet til daglegvaregrupperingane som Motytingsjustert innkjøpspris viser skilnader i blir omfatta av denne kartlegginga. Total omset- innkjøpsprisar når rabattar som er knytte til moty- nad for dei 1 926 produkta kartlegginga omfattar, tingar frå daglegvaregrupperingane, ikkje blir utgjer 28,4 milliardar kronar, noko som utgjer om trekte frå grunnprisen. På bakgrunn av at enkelte lag 24 prosent av dei totale innkjøpa daglegvare- rabattar i praksis er betalingar frå leverandørane grupperingane gjorde i 2017. til daglegvaregrupperingane, for tenester eller Konkurransetilsynet har nytta tre ulike mål for motytingar som dei utfører for leverandørane, vur- å berekne skilnader i innkjøpsprisar. Desse er derte Konkurransetilsynet det som nyttig å vise netto innkjøpspris, variabel innkjøpspris og moty- skilnader i innkjøpspriser også når slike rabattar tingsjustert innkjøpspris. ikkje vert teke med i berekninga, for å sjå om Nettopris er den prisen daglegvaregrupperin- dette gir store utslag i forskjellane i innkjøpspri- gane betaler i gjennomsnitt per produkt når alle sar. Kartlegginga understrekar at prismåla ikkje rabattar og bonusar er trekte frå grunnprisen. er presise mål på faktiske innkjøpsprisar, men at Nettoprisen vil mellom anna vere relevant for resultata frå måla samla sett kan klargjere skilna- lønnsemda til daglegvaregrupperingane. der i innkjøpsprisar mellom daglegvaregrupperin- Den variable prisen gjev eit anslag på den pri- gane for leverandørane i utvalet. sen daglegvaregrupperingane i gjennomsnitt betaler per produkt når alle variable rabattar og bonusar er trekte frå grunnprisen. Konkurranse- 5.2.2.2 Resultatet frå kartlegginga tilsynet har valt å berekne variabel pris som Kartlegginga til Konkurransetilsynet har avdekt grunnpris der alle rabattar er trekte frå, utanom til dels store skilnader i innkjøpsprisar frå enkelte salsfremming og felles marknadsføringsmidlar. leverandørar.21 Resultata i den offentlege rappor- Variabel pris vil vere relevant for å vurdere kon- ten er aggregert i intervall for å sikre anonymite- ten til leverandørane. Rapporten viser heller ikkje dei faktiske skilnadene mellom NorgesGruppen, 20 Leverandørane er Tine SA, Orkla ASA, Nortura SA, Ring- Coop og Rema 1000, men skilnadene mellom Nor- nes AS, Coca-Cola Norge AS, Mondelez Norge AS, Mills gesgruppen og daglegvaregruppering X, der X AS, Scandza AS, Nestlé Norge AS og Mars Norge AS. Etter- som enkelte leverandørar har dotterselskap som gjennom- enten er Rema 1000 eller Coop. fører separate forhandlingar, og inngår eigne årsavtalar med daglegvaregrupperingane, har Konkurransetilsynet 21 valt å behandle desse selskapa kvar for seg i kartlegginga. Konkurransetilsynet (2019). Offentlig rapport om innkjøps- Dermed omfattar kartlegginga totalt 16, og ikkje 10 leve- betingelser for dagligvarekjedene. Publisert 13. nvember randørar. 2019. 12 10 8 Tal leverandørar 6 Nettopris Variabel pris 4 Motytingsjustert pris 2 0 under 0 % 0 - 10 % 10 - 15 % over 15 % Prisskilnader i intervaller Figur 5.5 Prisskilnader mellom NorgesGruppen og gruppering X: tal på leverandørar i ulike intervall. Kjelde: Konkurransetilsynet (2019). Offentlig rapport om innkjøpsbetingelser for dagligvarekjedene. 108 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 5.5 gjev ei oversikt over skilnader i inn- ringa. Ulike innkjøpsprisar for daglegvaregrup- kjøpsprisar mellom kjede X og Norgesgruppen, i peringane kan verke inn på nyetablering, på kon- intervalla under null prosent, null til 10 prosent, kurransen mellom dei etablerte kjedene, og på 10–15 prosent, og over 15 prosent. Dersom ein velferda til forbrukarane. I dette delkapittelet er leverandør ligg i intervallet 10–15 prosent, inne- det difor potensielle konkurranseskadelege verk- ber dette at kjeda får 10 til 15 prosent høgare inn- nader som kan oppstå ved prisdiskriminering kjøpsprisar frå leverandøren, samanlikna med som blir diskutert. Det er likevel viktig å presi- Norgesgruppen sine innkjøpsprisar. sere at prisskilnader og prisdiskriminering ikkje Det går fram av figur 5.5 at val av metode er ulovleg eller konkurranseskadeleg i seg sjølv. (prismål) påverkar resultata. Dersom ein nyttar Som nemnt innleiingsvis er ulike prisar til ulike nettopris som prismål, er det fem leverandørar som kundar nokre gonger ei optimal løysing, som gjev Norgesgruppen over 15 prosent lågare inn- også kan vere konkurransefremjande. kjøpsprisar enn minst éi av dei to kjedene. Dersom ein nyttar motytingsjustert pris, fell tal leverandørar til fire, og vidare til éin ved bruk av variabel pris. 5.2.3.1 Nyetablering Det er vidare gjennomført ein sensititivetsana- Stordriftsfordelar som fører til skilnader i inn- lyse, som omfattar alle produkt som blir selde i minst kjøpsprisar, har gjentekne gonger blitt trekt fram to av daglegvaregrupperingane. Dette aukar talet på som ei av dei største etableringshindringane for produkt frå fleire av leverandørane, og dermed også nye aktørar i daglegvarebransjen. Innkjøpsvilkåra delen av den samla omsetnaden til leverandørane. til ei daglegvaregruppering blir bestemt gjennom Resultata frå kartlegginga viser at Norges- forhandlingane med leverandørane. Forhand- gruppen gjennomgåande oppnår betre innkjøps- lingssystemet blir omtala i delkapittel 5.1.4. Ein vilkår enn Rema 1000 og Coop. Skilnadene varie- kan forvente at ei daglegvaregruppering som kjø- rer frå leverandør til leverandør, kva prismål som per inn eit stort volum, kan forhandle seg fram til blir nytta, og om innkjøpsvolumet til Norgesgrup- betre innkjøpsvilkår enn ei gruppering som kjøper pen blir samanlikna med innkjøpsvolumet til inn lite volum.25 Dette blei omtala i delkapittel høvesvis Coop eller Rema 1000. 4.7.1. Stordriftsfordelar i innkjøp heng saman med Summert finn kartlegginga at skilnadene i inn- stordriftsfordelar i produksjon hos leverandøren, kjøpsprisane mellom Norgesgruppen og dei to og inneber at leverandøren er villig til å selje store andre daglegvaregrupperingane er omfattande for volum for lågare einingspris enn for små volum. enkelte leverandørar, uavhengig av bereknings- At storbedriftsfordelar innkjøp utgjer den mest metode. Sensitivitetsanalysen viser i stor grad det betydelege etableringshindringa, kjem av at mar- same biletet for dei fleste av leverandørane.22 ginane på detaljistleddet er forholdsvis låge, sam- stundes som varekostnaden står for ein svært stor del av dei totale kostnadene.26 Dei relative volum-

5.2.3 Konkurranseavgrensande verknader gevinstane i innkjøp resulterer i at det er utfor- av skilnader i innkjøpsprisar drande for ein liten og nyetablert aktør å oppnå Verdikjeda for daglegvarer er prega av låge mar- innkjøpsvilkår som gjev rom for lønnsam drift, i ginar, og høg omsetnad, og varekostnader utgjer konkurranse med aktørar med relativt betre inn- store delar av kostnadene. Dette gjer at innkjøps- kjøpsvilkår. prisar har mykje å seie for aktørane i daglegvare- marknaden.23 Skilnader i innkjøpsprisar er den konkurranseutfordringa som har blitt drøfta 5.2.3.2 Konkurranse mellom etablerte aktørar mest i debatten24 om konkurranseforholda i dag- Dersom nokre aktørar får betre innkjøpsprisar legvaremarknaden. I rapporten til Oslo Econo- enn andre aktørar, vil dette kunne påverke kon- mics og Oeconomics om etableringshindringar i kurransen mellom etablerte aktørar. Her vil aktø- daglegvaresektoren blei skilnader i innkjøpspri- ren med lågast innkjøpsprisar få ein konkurranse- sar peikt på som den viktigaste etableringshind- fordel gjennom høgare profittmargin. Denne kon- kurransefordelen kan bli brukt på ulike måtar, og 22 Konkurransetilsynet (2019). Offentlig rapport om innkjøps- betingelser for dagligvarekjedene. 23 25 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- Hylleplass, kampanjar, sortiment og dyktigheit i forhandlin- ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. gane, påverkar òg innkjøpsvilkåra til daglegvaregruppe- 24 Sjå til dømes https://www.dn.no/innlegg/dagligvarer/kon- ringa. 26 kurranse/konkurransepolitikk/innlegg-pabud-om-like-inn- Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- kjopspriser-kan-gi-dyrere-dagligvarer/2-1-739554. ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. 2019–2020 Meld. St. 27 109 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane vil ha ulike konsekvensar for forbrukarane. Kost- nadene som best skildrar realiteten i den norske nadsfordelen kan komme forbrukarane til gode daglegvaremarknaden. Tilgjengeleg økonomisk gjennom lågare prisar, men på lengre sikt kan litteratur om prisdiskriminering er enno lite dette likevel ha negative konsekvensar for kon- robust, noko som inneber at små endringar i føre- kurransen. Aktøren med lågare innkjøpsprisar setnadene gjev fundamentalt ulike predikasjonar kan setje utsalsprisen så lågt at det vil vere van- om kva detaljistar som vil oppnå lågast innkjøps- skeleg for konkurrentane å konkurrere på pris. prisar. Til dømes avheng utfallet av kva prisstruk- Dersom konkurrentane likevel vel å konkurrere tur som blir lagd til grunn. Her skil litteraturen på pris kan det over tid få konsekvensar for lønn- mellom lineære og ikkje-lineære prisar.28 I tillegg semda, og deira evne til å konkurrere i markna- avheng utfallet av om leverandøren har all for- den. Som nemnd i delkapittel 4.4 er det låge mar- handlingsmakt, og dermed kan setje prisar fritt, ginar i daglegvaremarknaden. eller om prisen blir sett i forhandlingar med detalj- Aktøren som får lågast innkjøpsprisar kan òg isten. Predikasjonane om kva detaljist som vil bruke konkurransefordelen på andre måtar enn å betale dei lågaste einingsprisane, avheng av kva redusere prisane. Den auka profittmarginen kan slags føresetnader som blir valde, og resultata kan brukast til å etablere fleire butikkar eller kjøpe bli motsett, avhengig av om det blir lagt til grunn opp attraktive butikklokale, for så å setje restrik- lineære kontraktar eller ikkje-lineære kontraktar. sjonar på kva næringar som kan drive verksemd i Det er usemje i det norske fagmiljøet om dei desse lokala. Dette vil på lang sikt kunne styrkje grunnleggjande føresetnadene i dei økonomiske marknadsposisjonen til aktøren, på kostnad av teoriane, då det finst lite empirisk forsking om for- konkurransen i marknaden og forbrukarane. holda i den norske daglegvaremarknaden. Depar- Dette blir omtala nærmare i delkapittelet 5.5 om tementet har teke imot ei rekkje innspel frå bran- konkurranse om butikklokale. sjen i samband med debatten om innkjøpsprisar i daglegvaremarknaden. Alle innspel vil ikkje nød- vendigvis bli omtala her, men departementet har

5.2.3.3 Eigne merkevarer observert at det er fire kjelder til forhandlings- Ein annan konsekvens av skilnader i innkjøpspri- styrke som går igjen i innspela frå bransjen: sar kan vere at aktørar som ikkje får like gode inn- 1. partane sine utsidealternativ kjøpsvilkår frå leverandørane, vel å heller produ- 2. partane sine innsidealternativ sere eigne merkevarer. Eigne merkevarer blir 3. partane sine innrømmingskostnader nærmare omtala i delkapitla 3.5 og 5.1.2. 4. partane sine forhandlingsvekter Den fyrste kjelda er utsidealternativet til detaljis-

5.2.4 Årsaker til skilnader i innkjøpsprisar ten, som viser moglegheita til detaljisten for å tene Årsaker til at det oppstår skilnader i innkjøpspri- pengar dersom dei ikkje inngår ein avtale med sar kan ha noko å seie for korleis konkurransen leverandøren. Dette inneber at detaljisten kan og forbrukarane blir påverka av skilnadene, og nytte ei alternativ forsyningskjelde, som til dømes korleis eit forbod mot å gje ulike innkjøpsprisar vil å integrere oppstraums i verdikjeda og starte pro- påverke forbrukarvelferda. Det er difor viktig å duksjon av eigne merkevarer, eller å kjøpe varer finne årsaker til desse skilnadene før ein vurderer frå ein annan leverandør. Dersom utsidealternati- eit eventuelt forbod. vet til detaljisten utgjer ein truverdig trussel, vil På oppdrag frå Nærings- og fiskerideparte- leverandøren måtte redusere prisen for ikkje å mentet har Menon Economics gjennomgått øko- miste detaljisten som kunde. Dette gjev opphav til nomisk litteratur for å avdekkje betydelege og prisdiskriminering i favør av denne detaljisten. sannsynlege årsaker til skilnadene i innkjøpspri- Samstundes kan ein leverandør også ha eit sar Konkurransetilsynet har avdekt i daglegvare- utsidealternativ. Dette kan mellom anna innebere marknaden.27 å avslutte forhandlingane, og heller selje varer til Rapporten finn fleire utfordringar knytte til å ein rivaliserande detaljist. For at ein leverandør identifisere sannsynlege årsaker til skilnader i inn- kjøpsprisar i den norske daglegvaremarknaden. 28 Lineære prisar inneber at kvar kjøpar betaler ein konstant Det er vanskeleg å identifisere dei riktige føreset- einingspris for kvar vare som blir kjøpt. Ikkje-lineære prisar inneber som regel ein fast kostnad i tillegg til ein einings- pris per vare. Med ikkje-lineære prisar vil gjennomsnittleg 27 Rapporten er tilgjengelig på regjeringen.no: https:// einingspris auke, dess fleire varer ein kjøper. Dette skyl- www.regjeringen.no/no/aktuelt/ny-rapport-om-innkjops- dast at betalinga av fastleddet ofte går frå leverandør til priser-i-dagligvaremarkedet/id2683256/. kjede i daglegvaremarknaden. 110 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Høg innkjøpspris Detaljistens Høg innkjøpspris innsidealternav Detaljistens innsidealternav Detaljistens utsidealternav Forhandlings- Forhandlings- styrke rommet Forhandlings- bestemmer rommet Leverandørens utsidealternav Leverandørens innsidealternav Leverandørens Låg innkjøpspris innsidealternav Låg innkjøpspris Figur 5.6 Innkjøpsprisar til detaljistar når utsidealternativet er truverdig Kjelde: Menon Economics (2019). Årsaker til ulike innkjøpspriser. Menon-publikasjon nr. 103/2019. sitt utsidealternativ skal vere truverdig, må leve- ein detaljist har å tape på å godta ein auke i prisen. randøren kunne oppnå profitt sjølv om forhandlin- Alt anna likt, vil ein detaljist som har mykje å tape gane med den aktuelle detaljisten bryt saman. på å gje etter i forhandlingane, kunne forhandle Figur 5.6 illustrerer mekanismen knytt til utsi- hardare mot leverandøren. dealternativet i forhandlingar. Ein ser korleis eit Den siste kjelda til forhandlingsstyrke er truverdig utsidealternativ hos detaljistar senkar forhandlingsvekter. Her blir det vist til tolsemd i taket for innkjøpsprisar, mens eit truverdig utside- forhandlingar. Dersom ein detaljist har lågare dis- alternativ hos leverandøren hevar golvet. konteringsrente30 enn motparten, vil detaljisten Den andre kjelda til forhandlingsstyrke er halde ut lenger i forhandlingane, alt anna likt. I ein innsidealternativet til detaljisten. Denne forhand- situasjon der den eine parten er meir utolmodig lingsstyrken kan innebere at detaljisten kortvarig enn den andre etter å kome til semje, kan motpar- vrir salet mot andre varer under forhandlingane. ten utnytte dette, og dermed stå sterkare i for- For leverandøren kan innsidealternativet inne- handlingar. bere ei reallokering av produksjonsressursar mot I debatten som har vore rundt prisdiskrimine- andre kjøparar. ring i daglegvaremarknaden, har storleiken til Skilnaden mellom innside- og utsidealternati- detaljisten hyppig blitt trekt fram. Når det gjeld vet er at innsidealternativet kan nyttast mens for- forhandlingsstyrke, peikar delar av litteraturen på handlingane er i gang, mens utsidealternativet er at større aktørar har betre moglegheit til å bere utfallet dersom partane ikkje inngår ein avtale. kostnaden ved å nytte utsidealternativet sitt, ved Skiljet mellom innside- og utsidealternativet er til dømes etablering av produksjon av eigne mer- likevel noko flytande. Dersom ei linje eigne mer- kevarer.31 Andre delar av litteraturen argumente- kevarer ikkje er etablert, og det er knytt investe- rer for at storleiken til ein detaljist ikkje verkar inn ringskostnader til etablering, blir dette rekna som på innkjøpsprisen ein detaljist oppnår.32 Det finst eit utsidealternativ. Dersom linja eigne merkeva- rer er etablert, og investeringskostnaden allereie 30 Diskonteringsrenta er eit avkastningskrav som ofte blir er teken, blir dette rekna som eit innsidealterna- brukt når ein skal vurdere om ein investering er lønnsam eller ikkje. Diskonteringsrenta seier noko om kva avkast- tiv.29 ning ein aktør forventar å oppnå i framtida. Dersom diskon- Den tredje kjelda til forhandlingsstyrke er teringsrenta er høg, må framtidig avkastning vere høg for innrømmingskostnader, som reflekterer kor mykje at investeringa skal vere lønnsam. 31 Sjå til dømes Katz, M. (1987). The Welfare Effects of Third- Degree Price Discrimination in Intermediate Good Markets. 29 Menon Economics (2019). Årsaker til ulike innkjøpspriser. The American Economic Review. Volume 77. No. 1 (Mar. Menon-publikasjon 103/2019. 1987), 154-167. 2019–2020 Meld. St. 27 111 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane difor ikkje noko automatikk i at storleik medfører Den klare tilrådinga deira er difor å ikkje innføre ein meir truverdig trussel om å nytte utsidealter- eit slikt forbod.34 nativet.33 Dei faglege utgreiingane departementet har innhenta, finn ikkje støtte i økonomisk teori for at 5.2.5.1 Mekanismar som talar for eit forbod mot store innkjøpsvolum åleine forklarer at nokre dag- prisdiskriminering legvaregrupperingar får betre innkjøpsvilkår enn Den mest relevante mekanismen i favør av eit for- andre. Derimot kan det vere mange årsaker til bod mot prisdiskriminering er utsidealternativet. skilnader i innkjøpsprisar, mellom anna nivået på Denne mekanismen blei fyrst trekt fram av Katz variable kostnader hos kjedene, kor prisfølsame (1987),35 og har særleg blitt trekt fram av Foros kundane er, og alternative leverandørar. Dei fag- og Kind (2018).36 Utsidealternativet blir også dis- lege utgreiingane meiner også at det ikkje finnast kutert i Johansen og Straume (2019)37 og Oslo nok tilgjengeleg faktagrunnlag frå den norske Economics (2019).38 daglegvaremarknaden til å skilje årsakene frå I ein situasjon der prisdiskriminering er lovleg, kvarandre. inneber denne mekanismen at leverandøren må Det er behov for meir kunnskap om årsakene tilby ein pris slik at den store detaljisten akkurat til skilnadene i innkjøpsprisar. Konkurransetilsy- ikkje finn det lønnsamt å nytte utsidealternativet net må difor ha merksemd på kvifor det er store sitt. I tillegg vil leverandøren gje den mindre detal- skilnader i kontrollen av innkjøpsprisar. Difor bør jisten ein relativt høgare pris. Prisen den mindre aktørane grunngje årsaker, dersom kartlegginga detaljisten får, er kunstig høg for å hindre den av innkjøpsprisar viser at enkelte leverandørar store detaljisten å bruke sitt utsidealternativ.39 opererer med store skilnader i prisar. Regjeringa Dersom prisdiskriminering er forbode, må tek difor sikte på å innføre eit krav om grunngje- leverandøren gje identisk pris til detaljistane. Den ving til Konkurransetilsynet. Regjeringa vurderer store detaljisten har framleis utsidealternativet at gjeldande konkurranselov gjev tilsynet tilstrek- sitt, men mister konkurransefordelen ved å ha ein kelege verkemiddel til å kartleggje årsaker til skil- relativt lågare innkjøpspris samanlikna med kon- nader i innkjøpsprisar, og gjev heimel til å krevje kurrenten. For at den store detaljisten ikkje skal opplysningar frå leverandørane om kvifor eventu- nytte utsidealternativet sitt, må difor leverandøren elle skilnader oppstår. tilby ein endå lågare pris til begge detaljistar. Opplysningar frå marknadsaktørane kan gje Denne mekanismen trekkjer i retning av at eit for- Konkurransetilsynet eit betre grunnlag for å vur- bod mot prisdiskriminering gjev lågare forbrukar- dere om skilnadene er konkurranseavgrensande prisar. eller ikkje, og vil dermed kunne hjelpe til å styrkje Samstundes peiker andre på at mekanismane handhevinga til tilsynet av forbodsføresegnene i beskrivne over kan bli svekte når ein tek omsyn til konkurranselova. investeringar, då mekanismen knytt til investe- ringsinsentivet til daglegvaregrupperingane, trek- kjer i motsett retning.40 Ved å investere kan detalj-

5.2.5 Restriksjonar på skilnader i innkjøpsprisar 34 Rapporten er tilgjengeleg her: https://www.regjeringen.no/ Det er krevjande å vurdere verknader av restrik- no/dokumenter/utredning-om-prisdiskriminering-i-daglig- varebransjen/id2686234/ sjonar på moglege skilnader i innkjøpsprisar. Feil 35 Katz, M. (1987). The Welfare Effects of Third-Degree Price tiltak, eller mangel på tiltak, kan ha store konse- Discrimination in Intermediate Good Markets. The Ameri- kvensar, både i form av høgare prisar til forbruka- can Economic Review. Volume 77. No. 1 (Mar. 1987), 154- 167. rane og mindre innovasjon. Departementet har 36 Foros, Ø. og Kind, H. J. (2018). Asymmetriske innkjøpspriser fått mange innspel frå bransjen, og aktørane er i dagligvaremarkedet. usamde om kva slags verknader eit eventuelt for- 37 Johansen, B. O, og O. R. Straume (2019). Effektene av dis- bod mot prisdiskriminering vil innebere. Ifølgje kriminerende innkjøpspriser i det norske grossistmarkedet arbeidsgruppa er argumenta for at prisane vil for dagligvarer. Rapport for Konkurransetilsynet. 38 Oslo Economics (2019). Konsekvenser av et forbud mot pris- auke som følgje av eit forbod sterkare enn argu- diskriminering i det norske dagligvaremarkedet. Rapport nr. menta for at eit forbod vil føre til lågare prisar. 2019-36. Utarbeidet for NorgesGruppen. 39 Gabrielsen, T. S, Moen, E. R og Nilssen, T. (2020). Utred- ning om prisdiskriminering i dagligvarebransjen. Rapport 32 Menon Economics (2019). Årsaker til ulike innkjøpspriser. utarbeidet for Nærings- og fiskeridepartementet. Menon-publikasjon nr. 103/2019. 40 Sjå til dømes Inderst, R. og Valletti, T. (2009). Price discrimi- 33 Menon Economics (2019). Årsaker til ulike innkjøpspriser. nation in input markets. RAND Journal of Economics, 40, 1- Menon-publikasjon nr. 103/2019. 19. 112 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane istane redusere marginalkostnadene sine, noko då alle får den same prisen. Her kan leverandør- som igjen kan auke salsvolumet deira. Dersom ane lettare binde seg til eit høgt prisnivå, og ikkje salsvolumet aukar, vil den faste kostnaden knytt til innrømme rabattar til nokon. Eit forbod vil i denne å nytte utsidealternativet kunne bli fordelt på samanhengen føre til høgare prisar til forbrukar. fleire einingar. Dersom det i dette tilfellet er tillate Det er få empiriske studiar om verknader av å prisdiskriminere, vil investeringsinsentivet gjere eit forbod mot prisdiskriminering, og det er mykje at innkjøpsprisane fell. Investeringsinsentivet for- usikkerheit knytt til kvifor skilnader i innkjøpspri- svinn likevel i ein situasjon der prisdiskriminering sar oppstår. Økonomisk teori gjev heller ikkje eit er forboden. klart svar på korleis eit forbod vil påverke prisane, og konkurransen i marknaden. Det er berre Frankrike som har innført eit forbod mot prisdis-

5.2.5.2 Mekanismar som talar mot eit forbod mot kriminering i nyare tid, sjølv om konsentrasjonen i prisdiskriminering daglegvaremarknaden er høg i mange land. Det Når det gjeld mekanismar som trekkjer i retning franske forbodet blei oppheva i 2008. av at prisdiskriminering bør vere tillate, er for- Allain, Chambolle og Turolla (2019)43 er den handlingssituasjonen mellom detaljist og leveran- einaste kjende studien som empirisk undersøkjer dør sentral. Denne mekanismen blir grundig verknadene på sluttbrukarprisar av at eit forbod omtala i mellom anna O'Brien (2014).41 mot prisdiskriminering blir oppheva. Deira resul- Dersom innkjøpsprisen blir sett i forhandlin- tat viser at prisane på nasjonale merkevarer blei gar mellom detaljist og leverandør, er det ikkje reduserte med 2,2–3,4 prosent samanlikna med berre nivået på prisen som er avgjerande, men eigne merkevarer etter at forbodet mot prisdiskri- også prisen ein detaljist får relativt til konkurren- minering blei oppheva. tane. Insentiva til å forhandle ned prisen er stor i tilfelle der prisdiskriminering er lov. Dersom pris- diskriminering blir forbode, vil dette insentivet bli 5.2.5.3 Forbodet mot prisdiskriminering i svekt då den lågaste prisen ein detaljist oppnår i konkurranselova forhandlingane, blir gjeldande for alle detaljistar. Både konkurranselova §§ 10 og 11 inneheld for- Dette vil svekkje insentiva til alle detaljistane til å bod mot prisdiskriminering.44 I begge føreseg- forhandle hardt. Vidare vil ein leverandør i denne nene er forbodet utforma likt, og lyder: «å situasjonen vere tent med ikkje å gje rabattar til anvende overfor handelspartnere ulike vilkår for ein detaljist, då denne rabatten må gjevast til alle likeverdige ytelser og derved stille dem ugunsti- detaljistar under eit forbod mot prisdiskrimine- gere i konkurransen». ring. Denne mekanismen trekkjer i retning av at Forbodet i § 10 rettar seg mot avtalar mellom eit forbod mot prisdiskriminering gjev høgare for- føretak der det blir avtalt vilkår som har til formål brukarprisar. eller verknad å avgrense konkurransen i markna- Kva hemmeleghald av kontraktar har å seie, er den. Det er tenkjeleg at føresegna kan bli nytta i òg ein viktig mekanisme. Hemmeleghald av kon- tilfelle der ein leverandør gjev ulike vilkår til kun- traktar gjev opphav til uvisse hos den enkelte dane sine basert på nasjonalitet eller salsplatt- detaljist, og forsterkar insentiva til å forhandle form, til dømes fysisk butikk kontra nettbutikk. hardt med leverandørane.42 Resultatet av dette er Det er også tenkeleg at ein avtale som går ut på å at hemmeleghald, alt anna likt, gjev lågare inn- gje ein tredjepart ulike vilkår for likeverdige ytin- kjøpsprisar. Dette kjem av at det med hemmelege gar, kan bli ramma av føresegna. Det er svært lite kontraktar ikkje er mogleg for leverandøren tru- omtale av diskrimineringsforbodet i samband verdig å bevise at ein detaljist får ein låg innkjøps- med § 10 og dei tilsvarande føresegnene i EU/ pris. Her vil ein detaljist vere tilbakehalden med å EØS-retten. akseptere høge innkjøpsprisar, noko som igjen Forbodet i § 11 rettar seg mot åtferda til domi- fører til låge sluttbrukarprisar. Med eit forbod mot nerande føretak overfor kundane sine, og oppmo- prisdiskriminering vil innkjøpsprisar vere kjende, dingsvedtaket til Stortinget omhandla slik diskri- minering frå dominerande leverandørar til kun- 41 O'Brien, D. P. (2014). The welfare effects of third-degree price discrimination in intermediate good markets: the case of bar- 43 gaining. Rand Journal of Economics, 45, 92-115. Allain, M., Chambolle, C. og Turolla, S. (23. april 2019) The 42 O'Brien, D.P., og Shaffer, G. (1994). The welfare effects of Effect of Input Price Discrimination on Retail Prices: Theory forbidding discriminatory discounts: A secondary line analy- and Evidence from France. Working paper. 44 sis og Robinson-Patman. Journal of Law, Economics & orga- Sjå delkapittel 4.10 for nærmare omtale av forbodsføre- nization, 10, 296-318. segna i konkurranselova. 2019–2020 Meld. St. 27 113 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 5.4 Forbod mot prisdiskriminering – Fransk regulering Frankrike hadde fram til 2008 eit forbod for til- leverandører hadde, og om det var avvik frå pri- bydarar, også dei som ikkje var dominerande, sen det var semje om. For det andre blei konkur- mot å tilby forskjellige vilkår til like kjøparar, ransen mellom distributørane redusert på som ikkje kunne grunngjevast i konkrete kost- grunn av mangelen på forhandlingsfridom. Ein nadsskilnader. Formålet var å beskytte den ein leverandør som vil endre prisane sine, må gjere rekna for den svakare parten i leverandøravta- det for alle kundane samstundes. I praksis gjorde lane, detaljistane, og forhindre at ulike detaljis- det at leverandøren kunne auke prisane til alle tar blei urimeleg forskjellsbehandla av leveran- kundane sine, og forklare at konkurrenten til dørane. kunden fekk same pris. Mangelen på forhand- Forbodet omhandla prisar, betalingsfristar lingsfridom gjorde også at distributørane ikkje og salsvilkår som ikkje var grunngjevne i reelle kravde rabattar og avslag, fordi dei visste at ein motytingar eller kostnadssparingar, og dermed reduksjon av salsprisen ville bli gjeven til alle skapte ei ulempe eller ein fordel i konkurranse- andre. Motivasjonen til å krevje rabatt forsvann, situasjonen for kjøpar. Lova gjaldt alle avtalar fordi distributørane visste dei ikkje ville få ein mellom leverandør og detaljist, men blei særleg konkurransefordel av det. brukt i daglegvaresektoren. Blant vurderingane var om konkurranse- Forbodet blei oppheva i 2008 i samband med reglane som følgde av EU-retten var tilstrekke- ei reform av fransk lovgjeving, etter tilråding av lege for å verne om konkurranse, og dermed ei arbeidsgruppe leia av Marie-Dominique kunne erstatte andre gjeldande franske lover. Hagelsteen. I rapporten blei det argumentert for Det blei også foreslått å styrkje konkurran- at forbodet mot prisdiskriminering legg til rette semyndigheitene og gje dei meir makt. Hagel- for fleire åtferdsmønster som ikkje oppmuntrar steen meinte at prisdiskrimineringsforbodet partane til å drive priskonkurranse, noko som til verka mot formålet og førte til auka prisar. Pris- slutt går utover forbrukarane. diskriminerings-forbodet blei difor oppheva, slik For det fyrste kravde lova full gjennomsiktig- at marknadsaktørar fekk meir fleksibilitet i fast- heit av prisane frå produsentar til profesjonelle setjinga av prisane sine. Opphevinga fekk ikkje kjøparar. Dette førte potensielt til redusert kon- innverknad på diskriminerande åtferd frå domi- kurranse mellom leverandørane, fordi det la til nerande aktørar etter TEUV artikkel 102.1 rette for leverandørane å bli samde om å setje 1 Hagelsteen, M. D. (2008). La négociabilité des tarifset des ein høgare pris. Transparensen gjorde det conditions générales de vente. Rapport av Marie-Domini- enkelt å observere kva prisar konkurrerande que Hagelsteen til det franske finansdepartementet. dane sine,45 såkalla andrelinjediskriminering.46 Det er ikkje mykje rettspraksis knytt til andre- Om, eller i kva grad, konkurranselova § 11 bok- linjediskriminering i føresegna, særleg ikkje som stav c omfattar andrelinjediskriminering, er eit sjølvstendig grunnlag for ei sak. Dei har vore omstridt. Dels fordi skadeverknadene for konkur- mest nytta saman med andre påstandar, til dømes ransen og forbrukarane ikkje er eintydige, dels at rabattar eller forbod mot parallellimport har fordi vurderinga i praksis fokuserer meir på «like ført til diskriminering. Det er likevel ikkje tvil om vilkår» og rettferd enn konkurranse og effektivi- at også andrelinjediskriminering er ei sjølvstendig tet. Andrelinjediskriminering kan heller ikkje nød- misbruksform.48 vendigvis bli forklart som ei rasjonell åtferd frå eit dominerande føretak (i fråvær av verknader på fyrstelinje).47 47 Hjelmeng, E. (2019). Det norske dagligvaremarkedet – Asymmetriske priser, konkurransestruktur og effekter for for- 45 Innst. 292 S (2017–2018). brukerne. Rapporten er utarbeidd for Dagligvareleverandø- 46 Fyrstelinjediskriminering er når den dominerande aktøren renes forening. Ikkje offentleg. 48 diskriminerer mellom kundar for å svekke ein konkurrent, Hjelmeng, E. (2019). Det norske dagligvaremarkedet – slik at kundane til konkurrenten får betre vilkår. Andrelin- Asymmetriske priser, konkurransestruktur og effekter for for- jediskriminering er diskriminering der det dominerande brukerne. Rapporten er utarbeida for Dagligvareleverandø- føretaket ikkje sjølv er til stades på marknaden nedstraums. renes forening. Ikkje offentleg. 114 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane I ei av dei nyaste sakene som omhandlar til det dominerande føretaket. At ein kunde blir temaet, MEO-dommen frå EU-domstolen,49 føl- stilt ugunstigare i konkurransen, krev ikkje at det gjer det: blir ført bevis for ei faktisk og kvantifiserbar ugun- stiggjering for konkurransesituasjonen til kunden. Ifølge Domstolens faste praksis skal det særlige Det må gjerast ein analyse av alle dei relevante forbud mod forskelsbehandling, som er fastsat i omstenda i det aktuelle tilfellet, som kan føre til artikel 102, stk. 2, litra c), TEUF, sikre, at kon- ein konklusjon om at åtferda har ei verknad på kurrencen inden for det indre marked ikke for- kostnader, forteneste eller ein kvar anna interesse drejes. En dominerende virksomheds forretnings- til kunden.52 adfærd må ikke fordreje konkurrencen på et Når det gjeld storleiken på prisskilnaden, la marked i et tidligere eller efterfølgende led, dvs. EU-domstolen vekt på at den i MEO-saka var liten, konkurrencen mellem denne virksomheds leve- og at den hadde avgrensa verknad på fortenesta til randører eller kunder. Den nævnte virksomheds MEO. Dersom ei prisdifferensiering ikkje har medkontrahenter må ikke favoriseres eller stilles vesentleg innverknad på kostnadene til eit føretak, ringere i den konkurrence, som de fører indbyr- meinte EU-domstolen at den ikkje ville ha nokon des. Det er således ikke et krav, at den ulovlige verknad på den konkurransemessige stillinga til adfærd påvirker den dominerende virksomheds eit føretak.53 egen konkurrencemæssige stilling på det marked, hvor denne virker, og i forhold til dens eventuelle konkurrenter.50 5.2.6 Oppsummering Konkurransetilsynet sine funn viser at det er store Det sentrale i diskrimineringsforbodet er altså å skilnader i innkjøpsprisar mellom aktørane i dag- hindre at handelspartnarar til dominerande føre- legvarebransjen. Regjeringa vurderer at desse tak blir påførte ulemper i konkurransen med skilnadene kan utgjere ei stor konkurranseutfor- andre. dring, både for nye aktørar og for allereie eta- Forbodet mot forskjellsbehandling i konkur- blerte aktørar. ranselova § 11 inneber ikkje eit absolutt krav om Regjeringa ynskjer å fremje effektiv konkur- likebehandling, og det er ikkje all forskjellsbe- ranse i daglegvaremarknaden. På bakgrunn av handling som kvalifiserer som diskriminering Konkurransetilsynet sine funn, finn regjeringa det etter føresegna. Skilnader som kan bli grunna sak- nødvendig å setje i verk tiltak. leg og objektivt, vil som regel ikkje bli omfatta, til Ei sektorspesifikk regulering er eit inngri- dømes kostnadsinnsparingar.51 Sjølv om konsep- pande tiltak, og dersom dette skal vere hensikts- tet diskriminering kan verke enkelt, kan det i messig, må tiltaket vere treffsikkert. På bakgrunn praksis vere utfordrande å nytte, særleg fordi det av usikkerheita knytt til årsaka til kvifor slike skil- kan vere tvil om kva som er likeverdige transak- nader oppstår, og få empiriske studiar som ligg sjonar og kva som er ulike vilkår. føre om verknadene av eit forbod, meiner regje- Det er også eit krav om at kunden til det domi- ringa at eit forbod mot prisdiskriminering ikkje er nerande føretaket må bli stilt ugunstigare i kon- eit hensiktsmessig tiltak. Eit forbod på skilnader i kurransen. Det er ikkje tilstrekkeleg at kunden innkjøpsprisar vil kunne ha utilsikta verknader, blir påført ei ulempe, diskrimineringa må ha ført gjennom redusert investerings- og forhandlingsin- til ei ulempe som har verknader på kundens kon- sentiv og høgare sluttbrukarprisar. Det er også kurransesituasjon. I MEO-saka går det fram at usikkerheit knytt til korleis eit slikt forbod eventu- uttrykket «blir stilt ugunstigare i konkurransen» elt skal handhevast, som truleg ville bydd på store skal tolkast i den utstrekning at i tilfelle der eit administrative kostnader. dominerande føretak nyttar diskriminerande pri- Sjølv om regjeringa meiner at årsakene og sar overfor kundane på marknaden nedstraums, verknadene av eit forbod er for usikre for å inn- dekkjer føresegna situasjonen der slik åtferd kan føre ei særskilt regulering på skilnader i innkjøps- medføre ei konkurransevriding mellom kundane prisar, meiner regjeringa at andre tiltak bør setjast i verk. 49 Sak C-525/16. MEO mot Autoridade da Concorrência. 50 52 Sak C-525/16. MEO mot Autoridade da Concorrência, pre- Sak C-525/16. MEO mot Autoridade da Concorrência, pre- miss 24. miss 37. 51 53 Hjelmeng, E. (2019). Det norske dagligvaremarkedet – Hjelmeng, E. (2019). Det norske dagligvaremarkedet – Asymmetriske priser, konkurransestruktur og effekter for for- Asymmetriske priser, konkurransestruktur og effekter for for- brukerne. Rapporten er utarbeida for Dagligvareleverandø- brukerne. Rapport utarbeida for Dagligvareleverandørenes renes forening. Ikkje offentleg. forening. 2019–2020 Meld. St. 27 115 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Regjeringa meiner at kontrollen med skilnader til dømes Bunnpris, som har ein låg nasjonal mar- i innkjøpsprisar må styrkjast. Styrkt og vedva- knadsdel og er ei landsdekkjande daglegvare- rande kontroll gjennom årlege kartleggingar frå gruppering med butikkar i nesten alle fylke. Dette Konkurransetilsynet vil gjere det enklare for tilsy- kan vere ei årsak til at Bunnpris har valt å inngå net å avdekkje konkurranseskadelege skilnader. I samarbeid om distribusjonstenester. Nettaktøren tillegg vil kontrollen kunne verke preventivt ved at Kolonial.no leverer foreløpig til forbrukarar på marknadsaktørane i større grad vil avstå frå å delar av Austlandet, og er eit døme på ein mindre avtale eventuelle konkurranseskadelege innkjøps- norsk detaljist som står for delar av distribusjonen vilkår. Konkurransetilsynet er allereie i gang med sjølv, men i eit avgrensa geografisk område med å kartleggje innkjøpsprisane i daglegvaremarkna- høg folketettleik. den for 2018 og 2019. I tillegg meiner regjeringa at Det er særeigne forhold i den norske markna- det er behov for meir kunnskap om årsaka til skil- den, til dømes knytt til geografi, topografi, buset- nader i innkjøpsprisar. Konkurransetilsynet må nad, butikktettleik eller kostnadsforhold (lønns- difor i kontrollen av innkjøpsprisar ha merksemd nivå, tollvern mv.), som gjer at etablering av eiga om kvifor det er store skilnader. Regjeringa tek distribusjonsverksemd kan vere meir utfordrande difor sikte på å innføre eit krav om grunngjeving eller kostbart enn i andre nordiske land. Alle dag- til Konkurransetilsynet for leverandørar som ope- legvaregrupperingane i Danmark og Sverige har rerer med store skilnader i innkjøpsprisar. integrert grossist- og detaljistverksemd, eventu- Opplysningar frå marknadsaktørane kan gje elt eit samarbeid med transportføretak til ein tred- Konkurransetilsynet eit betre grunnlag for å vur- jepart som driv med distribusjon.54 Det gjeld òg dere om skilnadene er konkurranseavgrensande dei mindre daglegvaregrupperingane. Plasseringa eller ikkje, og vil dermed kunne hjelpe til å styrkje til butikkane til dei små kjedene i Sverige og Dan- handhevinga til tilsynet av forbodsføresegnene i mark kan òg vere forhold som gjev lågare kostna- konkurranselova. der i distribusjonen, til dømes at butikkane ligg i Det er ikkje sannsynleg at styrkt kontroll vil ha byar. negative verknader på konkurransen, men arbei- Fleire aktørar har peikt på manglande eller det vil krevje mykje ressursbruk frå Konkurranse- ulik tilgang på grossisttenester, og på stordrifts- tilsynet. fordelar i distribusjon, som konkurranseavgren- singar og viktige etableringshindringar.55 Aktø- rane som ynskjer regulering av distribusjon, pei- Regjeringa vil: ker på hindringar for å velje den mest effektive – be Konkurransetilsynet styrkje kontrollen av distribusjonsløysinga og på faren for utestenging skilnader i innkjøpsprisar i verdikjeda for dag- av nye aktørar, som moglege problem som gjer ei legvarer gjennom årlege kartleggingar eiga regulering av tilgang på distribusjon nødven- – ta sikte på å innføre krav til grunngjeving frå dig. Desse innspela blir difor omtala og vurderte i leverandørar som opererer med store skilna- dei følgjande delkapitla. der i innkjøpsprisar

5.3.2 Stordriftsfordelar i grossistverksemd

5.3 Tilgang til grossist- og Noreg er eit langt land med låg befolkningstett- distribusjonstenester leik og høg butikktettleik, som omtala i delkapittel

2.6. Det bidreg til høge distribusjonskostnader i

5.3.1 Innleiing den norske daglegvaremarknaden. Varene skal Grossistverksemd i daglegvaremarknaden inne- leverast til mange butikkar over lange avstandar. ber, som nemnt i delkapittel 3.3, normalt at éin og Det er stordriftsfordelar i distribusjon ved at store same aktør står for innkjøp, lagerhald og distribu- volum reduserer gjennomsnittlege distribusjons- sjon frå mange leverandørar til éin eller fleire kostnader. Grossistar med store leveransar vil detaljistar. I det følgjande blir difor omgrepet gros- kunne køyre varer med høgare fyllingsgrad sistverksemd nytta som samlenamn for innkjøp, samanlikna med aktørar med liten leveranse. I til- lagerhald og distribusjon. Det er truleg utfordrande for ein liten aktør å 54 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- oppnå like låge distribusjonskostnader som dei ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. 55 Sjå mellom anna Oslo Economics og Oeconomica (2017). større etablerte aktørane, særleg om dei skal vere Etableringshindringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. ein nasjonal aktør på marknaden. Det er sannsyn- 2017-46 og Konkurransetilsynet (2009). Konkurransen i leg meir kostbart med eiga grossistverksemd for Norge. 116 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 5.7 Foto: Colorbox. legg vil automatiserte lager bidra til stordriftforde- men denne avtalen blei aldri sett i verk. Desse lar i lagerhald. For utanlandske aktørar kan det observasjonane indikerer at det er stordriftsforde- vere kostnadskrevjande å tilpasse sine etablerte lar ved innkjøpssamarbeid som gjer at dei mindre løysingar for distribusjon til Noreg som har ein aktørane i daglegvarebransjen ser seg tente med å særeigen geografi og busetjingsmønster. inngå samarbeid med konkurrentar. Daglegvarehandelen blir kjenneteikna ved Dei etablerte daglegvaregrossistane har òg låge netto- og bruttomarginar, og varekostnaden insentiv til å inngå samarbeid med mindre konkur- utgjer dei vesentlegaste av kostnadene til butik- rentar, då det er sannsynleg at det er stordrifts- kane. Sjølv mindre ulikskapar i vilkår kan difor ha fordelar innan både innkjøp og distribusjon på noko å seie for evna eit føretak har til å konkur- grunn av auka kjøparmakt, og effektivitetsgevin- rere. Oslo Economics og Oeconimica kom til at star ved aukande volum. Når grossisten gjer inn- sjølv om det er betydelege stordriftsfordelar i dis- kjøp, forhandlar denne basert på det samla volu- tribusjon, utgjer distribusjon ein relativt liten del met frå dei detaljistane denne har avtale med.58 av dei variable kostnadene til daglegvaregruppe- Utsiktene til betre vilkår ved å vere tilknytt eit ringane.56 Varekostnadene utgjer omtrent 80 pro- større volum kan vere ei viktig årsak til at ein sent av dei totale variable kostnadene. detaljist vel å nytte ein grossist framfor å stå for Bunnpris har gjennom mange år valt å nytte innkjøpa sjølv. Det er sannsynlegvis også effektivi- seg av grossistsamarbeid med konkurrentane tetsgevinstar ved at det er éin aktør som står for Norgesgruppen og Rema. Kolonial.no har inngått innkjøp, gjennomfører forhandlingane på vegner innkjøpssamarbeid med Rema. Marked.no avvikla av fleire og utfører distribusjonen i stor skala. verksemda si, og opplyste i den samanhengen at Desse gevinstane gjev daglegvaregrupperingane dette mellom anna kjem av at det var vanskeleg å insentiv til å integrere grossistverksemda og oppnå konkurransedyktige innkjøpsvilkår.57 Ica Norge inngjekk også ein avtale om innkjøpssam- 57 Dn.no (2018). Marknad.no gir opp og legger ned. Henta frå: arbeid før dei gjekk ut av den norske marknaden, https://www.dn.no/handel/stein-erik-hagen/ole-vinje/ runar-hollevik/markedno-gir-opp-og-legger-ned/2-1- 248622. 56 58 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- Forhandlingane mellom daglegvaregrupperingane og leve- ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. randørane blir nærmare omtale i delkapittel 5.1.4. 2019–2020 Meld. St. 27 117 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane detaljistverksemda. I tillegg vil mindre detaljistar Med tanke på å kunne velje den mest effektive ha insentiv til å inngå samarbeid for å dra nytte av distribusjonsløysinga har det kome innspel som desse stordriftsfordelane. meiner at det vil vere ein fordel om det blir innført Fleire aktørar har påpeikt at det kan vere regulering som pålegg partane å dele opp for- vesentlege stordriftsfordelar i innkjøpsleddet i handlingane, slik at vilkåra for kjøp av varer og verdikjeda som kan utgjere ei etableringshindring distribusjonstenester blir forhandla separat, på for nye daglegvaregrupperingar i den norske ikkje-diskriminerande vilkår, og kjøp av varer kan marknaden. Stordriftfordelar i distribusjon skaper ikkje vere knytt til val av distribusjonsløysing.62 etableringshindringar på to måtar. For det fyrste, Det blir argumentert for at det då ikkje vil bli fordi ein liten aktør truleg vil ha høgare distribu- skapt bindingar som hindrar val av den mest sjonskostnader enn dei store aktørane. På kort effektive distribusjonsløysinga. sikt er det sannsynleg at ein ny aktør vil ha høgare For dei fleste større leverandørar er det avtalt distribusjonskostnader enn dei etablerte aktø- kjededistribusjon, og i dag er det berre Tine og rane. Den norske marknaden har særeigne for- Ringnes som sjølv står for distribusjonen til butik- hold knytt til geografi, topografi, busetnad, butikk- kane.63 Ringnes og Tine har ein stor direktedistri- tettleik og kostnadsforhold (lønnsnivå, tollvern busjon til andre omsetnadskanalar enn daglegva- mv.), som gjer at etablering av eiga distribusjons- rebutikkar, slik at det kan vere stordriftsfordelar verksemd kan vere meir kostbart enn i andre nor- ved direktedistribusjon som gjer dette meir kost- diske land. nadseffektivt enn kjededistribusjon. Desse avta- For det andre vil det vere vanskeleg for ein ny lane kan tyde på at partane i forhandlingar tek aktør å utnytte stordriftfordelar utan å etablere omsyn til kostnadseffektar både hos kjede og butikkar spreidd over eit stort geografisk område. leverandør. Det er også ei rekkje mindre leveran- Det vil vere mogleg å dra nytte av stordriftfordelar dørar som framleis har direktedistribusjon, mel- i distribusjon ved å etablere seg i folketette lom anna av produkt som fersk ferdigmat og fer- område. Til dømes var det slik at Ica ynskte å ske bakevarer.64 behalde distribusjonen på det sentrale Austlandet Enten det blir avtalt kjededistribusjon eller sjølv, og samstundes ha eit distribusjonssamar- direktedistribusjon, vil den som har ansvaret for dis- beid med Norgesgruppen i resten av landet.59 tribusjonen ha insentiv til å halde kostnadene nede. Likevel vil ikkje nærvær i eit avgrensa område gje For daglegvaregrupperingane er desse insentiva tilstrekkeleg høgt nok volum for å realisere stor- knytte til konkurransen på detaljleddet, for leveran- driftsfordelar knytt til innkjøpsvilkår. Dette inne- dørar med direkte distribusjon vil konkurransen ber at ein nykommar truleg må etablere seg i med andre leverandørar gje insentiv til kostnads- fleire geografiske område der det på kort sikt vil effektivitet. vere ein relativt ineffektiv distribusjon i mindre Lov om god handelsskikk set rammer for for- folketette område.60 handlingane og avtalane i daglegvaresektoren, sjå delkapittel 5.1.5. Eit berande prinsipp for lova er at ho skal regulere forhandlingsprosessen, men

5.3.3 Effektivitet i distribusjon ikkje innhaldet i avtalane. Eit krav om ikkje-diskri- Daglegvarelovutvalet var klar over problemstillin- minerande vilkår kan bryte med prinsippet i lova gane knytte til distribusjon som var reist av mat- om ikkje å regulere utfallet av forhandlingane. Det kjedeutvalet. Daglegvarelovutvalet vurderte effek- vil også krevje ei utgreiing av kva som skal liggje i tivitet i distribusjon, og peikte på at i dei fleste til- dette prinsippet. Ei handheving av ei slik føresegn felle er det stor- og samdriftsfordelar knytte til vil truleg krevje detaljerte berekningar av kostna- sentralisering av distribusjon. Utvalet meinte at der knytte til heile distribusjonen av produkt, frå kostnadsfordelane knytte til dette, inneber at det truleg berre er dei største leverandørane som kan 61 NOU 2013: 6 God handelsskikk i dagligvarekjeden. Kapittel oppnå like låge kostnader i distribusjon som kje- 5. dene sine grossistar.61 62 Dagligvareleverandørens forening (2019). Høringssvar til forslag til lov om god handelsskikk i dagligvarekjeden. 59 Norgesgruppen.no (u.å.). NorgesGruppen ASA og ICA Norge 63 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- AS inngår samarbeid om innkjøp og distribusjon. Henta frå: det – Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ https://www.norgesgruppen.no/presse/nyhetsarkiv/aktu- 2018. elt/norgesgruppen-asa-og-ica-norge-as-inngar-samarbeid- 64 Sjå mellom anna Menon Economics. (2020). Grossist- og dis- om-innkjop-og-distribusjon/. tribusjonsvirksomhet i norsk dagligvare: Analyse av dagens 60 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- organisering og vurdering av innspill knyttet til regulering. ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. Menon-publikasjon nr. 27/2019. 118 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane leverandør til butikkhylle, og dermed vere svært Det blir difor tilrådd at slike tiltak blir utgreidde krevjande. nærmare.67 Det er ikkje klart kvifor ei separat forhandling I dagens situasjon, der det ikkje lenger eksiste- om vilkåra for distribusjon vil føre til meir effek- rer uavhengige fullsortimentsgrossistar, vil faren tive løysingar. I forhandlingane mellom kjede og for utestenging vere knytt til både om konkurre- leverandør må det bli forventa at gjennom for- rande detaljistkjeder får inngå avtalar med kjede- handlingane om overgang til kjededistribusjon vil grossistane, og kva slags vilkår dei kan oppnå. Det det vere klart kva slags vilkår som skal gjelde ved er ikkje påvist at kjededistribusjon i seg sjølv ver- dei to ulike distribusjonsmåtane, og at dette gjev kar utestengjande for leverandørar som ynskjer å kvar av partane tilstrekkeleg informasjon til å levere til daglegvaregrupperingane. Tilgang til velje den mest effektive løysinga. I lov om god distribusjon til butikkane i ei daglegvaregruppe- handelsskikk er det føresegner som skal sikre at ring er berre relevant dersom ein leverandør har partane har relevant informasjon, og at avtalane avtale med grupperinga om å selje varer, og då vil ikkje blir endra einsidig. Dette kan bidra til effek- grupperinga alltid tilby grossistdistribusjon. tive forhandlingar og effektive avtalar. Grossistane har insentiv til å tilby grossistte- Regjeringa meiner difor at ei innføring av lov- nester til konkurrentar fordi det gjev både auka bestemt krav om å separere forhandlingane går innkjøpsvolum og potensielt betre innkjøpsvilkår. lenger enn det som er ynskjeleg når det kjem til å I tillegg vil det kunne gje potensielle stordriftsfor- gripe inn i forhandlingane og avtaleforholda mel- delar i distribusjon og ein potensiell profitt på lom private næringsdrivande. tenestene som blir leverte til konkurrenten. I til- legg forhindrar ein at konkurrerande grossistar får tilgang til desse kundane, og styrkjer såleis

5.3.4 Moglege utestengjande verknader av den relative konkurransekrafta si. at kjedene integrerer grossist- og Erfaringane for norske detaljistkjeder er at det distribusjonstenester er mogleg å inngå avtalar om distribusjon med Daglegvarelovutvalet peiker på heil eller delvis konkurrentane sine grossistar, og at dette er noko eksklusjon som eit potensielt problem knytt til dei etablerte daglegvaregrossistane ser seg tente integrasjon av grossist- og distribusjonstenester. med å tilby konkurrentane. Både Rema og Asko Slik eksklusjon kan skje både oppstraums (leve- har vist seg villig til å inngå avtalar med andre randørar eller produkt blir stengde ute) og ned- detaljistar.68 Konkurransetilsynet har på oppdrag straums (detaljistar blir stengde ute). Utvalet drøf- frå Nærings- og fiskeridepartementet gjennomført ter slike moglege problem, utan å konkludere ei undersøking av vilkåra i samarbeidsavtalen mel- med at kjedene faktisk har insentiv og mogleghei- lom Norgesgruppen og Bunnpris.69 Analysane til ter til å stengje ute leverandørar eller konkurren- tilsynet gjev ikkje grunnlag for å hevde at butik- tar.65 kane til Norgesgruppen får betre vilkår enn Bunn- Det har kome innspel om at ein eigen mark- pris. Marknadsføringsmidlar er ikkje ein del av nad for distribusjon av daglegvarer vil kunne lette avtalen, då desse blir forhandla individuelt av kje- etablering i Noreg for nye daglegvaregrupperin- dene, og dei var difor ikkje med i vurderings- gar, og vil kunne styrkje konkurransekrafta til grunnlaget.70 daglegvarer selde gjennom internettbutikkar ved Om ein ny aktør vil finne det lønnsamt å bruke å redusere kostnaden ved å få vara ut til kunden, dei etablerte grossistane, vil avhenge av vilkåra uavhengig av val av distribusjonsløysing.66 I sam- denne får. Både Bunnpris og Kolonial.no er aktive band med dette har fleire aktørar peikt på behovet på detaljistleddet etter fleire år med innkjøpsavta- for ei eiga lovføresegn om tilgang til eksisterande distribusjons- og lagerløysingar på ikkje-diskrimi- 67 NHO Mat og Drikke (2018). Sitt høyringssvar til rapporten nerande og konkurransedyktige vilkår, sjå også frå Oslo Economics og Oeconimica om etableringshindra i daglegvaresektoren. omtale i delkapittel 5.3.3. Det er òg kome forslag 68 Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- om at grossist- og distribusjonsledda i daglegvare- het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og grupperingane må betene konkurrentar til ikkje- vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- diskriminerande vilkår, noko som kan føre til auka sjon nr. 27/2020. 69 konkurranse og reduserte etableringshindringar. Konkurransetilsynet – supplerende tildelingsbrev nr. 1 for 2018. 70 Aftenposten.no (2020), Tilsynet anbefaler å se nærmere på 65 NOU 2013: 6 God handelsskikk i dagligvarekjeden. Kapittel 5 prisene i dagligvaremarkedet. Henta frå: https://www.aften- 66 Dagligvareleverandørens forening (2019). Høringssvar til posten.no/okonomi/i/0EdGX2/tilsynet-anbefaler-aa-se- forslag til lov om god handelsskikk i dagligvarekjeden. naermere-paa-prisene-i-dagligvaremarkedet. 2019–2020 Meld. St. 27 119 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane lar med konkurrerande kjeder, og det er sannsyn- ikkje-diskriminerande prisar. At prisen er rimeleg, leg at innkjøpsvilkåra dei har forhandla fram med inneber at grossisten berre dekkjer eigne kostna- grossistane, er relativt konkurransedyktige.71 At der og får ei rimeleg avkastning på kapitalen. Ei Bunnpris og Kolonial.no har hatt fleire konkurre- tilsvarande regulering gjeld i telemarknaden, der rande grossistar å inngå avtalar med, har medført Telenor er forplikta til å gje tilgang til deira ein volumkonkurranse mellom daglegvaregrup- mobilnett, og tilby prisar som sikrar ein like effek- peringane. Det trekkjer såleis i retning av at desse tiv konkurrent lønsemd. I rapporten går det fram oppnår like, eller tilnærma like vilkår, som butik- at eit slikt tiltak vil vere svært inngripande, og dei kane til grossistane. Dersom det er verksam trekkjer fram ei rekkje utfordringar knytte til ei volumkonkurranse mellom grossistane, kan det slik form for regulering, som trekkjer i retning av indikere at også nye detaljistar vil kunne klare å at ei slik regulering vil vere lite formålstenleg. Det forhandle fram konkurransedyktige vilkår. vil mellom anna vere svært utfordrande å føre til- Ifølgje rapporten til Menon Economics verkar syn med at grossistane etterlever forpliktingane, det openbert at dei store investeringane som ligg reguleringa vil setje viktige konkurransemekanis- til grunn for kjedene si fullsortimentsgrossist- og mar ut av spel, og insentivet til å etablere eller distribusjonsverksemd, skaper etableringshind- vidareføre eiga grossistverksemd vil bli svekt. ringar for eventuelle nye uavhengige grossist- og distribusjonsaktørar. Menon Economics finn vidare at trass i at daglegvaregrupperingane si 5.3.5 Konkurranselova og innkjøps- og grossistverksemd er marknadsaktørar med stor distribusjonssamarbeid grad av marknadsmakt, vitnar mange uavhengige Konkurranselovgjevinga set skrankar for åtferda grossistar om at det framleis er verksam konkur- til marknadsaktørane. Konkurranseavgrensande ranse i marknaden. avtalar eller misbruk av dominerande stilling kan I rapporten blir det drøfta eventuelle regu- vere ulovleg når åtferda er eigna til å avgrense leringstiltak retta mot grossistverksemd, og kon- konkurransen til skade for forbrukarane. kludert med at eventuelle reguleringstiltak må Som eit overordna utgangspunkt er det lovleg byggje på ein klart definert marknadssvikt. Av å inngå samarbeid om grossisttenester, men kon- rapporten går det fram: «Regulering bør kun vurde- kurranselova § 10 set likevel nokre grenser. I dei res der hvor en tydelig definert markedssvikt er iden- tilfella der samarbeidet innskrenkar konkurran- tifisert. Det finnes så langt ikke en slik påvist mar- sen, eller er eigna til å innskrenke konkurransen, kedssvikt i det norske dagligvaremarkedet.» kan samarbeidet vere i strid med § 10, med min- I rapporten om etableringshindringar i dagleg- dre det mellom anna ligg føre effektivitetsgevin- varesektoren,72 vurderer dei fyrst om det er naud- star som kjem forbrukarane til gode. Det er opp til synt å pålegge dei etablerte grossistane å betene avtalepartane å vere sikre på at dei opererer inn- tredjepartar. Dei kjem til at det ikkje er opplagt at anfor grensene til konkurranselova. det er behov for eit slikt tiltak, og viser til at Bunn- Konkurranselova § 11 vil vidare kunne hindre pris har bytt på å bruke Asko og Rema 1000 som at ein vertikalt integrert aktør i daglegvaremark- grossist, og at Kolonial.no fyrst brukte Asko før naden nektar å gje ein mindre aktør tilgang til dei inngjekk innkjøpssamarbeid med Rema 1000. grossisttenester, dersom denne aktøren er domi- Døma viser at nye aktørar ikkje nødvendigvis vil nerande og kjøparen til dømes står i fare for å ha problem med å få kjøpt varer frå dei konkurre- måtte tre ut av marknaden, eller ikkje har andre rande daglegvaregrupperingane. For det andre alternativ for å kunne etablere seg som ein effek- vurderer dei å påleggje grossistane å tilby varer til tiv konkurrent. same vilkår som til eigne kjeder. Dei kjem til at Dersom eit føretak inngår konkurranseavgren- dette ikkje vil løyse problemet fullt ut, då gros- sande samarbeid, eller ein aktør misbruker den sistane kan auke grossistprisen og hente ut profit- dominerande stillinga si i marknaden, gjev konkur- ten på grossistleddet i staden. ranselova såleis eit rammeverk for å gripe inn. For- I rapporten blir det òg vurdert å påleggje gros- målet med konkurranselova er å sikre samfunnsø- sistane å betene konkurrentar til rimelege og konomisk effektivitet, og konkurransereglane er utvikla over mange år gjennom eit omfattande 71 Menon Economics (2020). Grossist- og distribusjonsvirksom- internasjonalt samarbeid der det er utvikla ein het i norsk dagligvare: Analyse av dagens organisering og omfattande rettspraksis. Det tilseier at det skal vurdering av innspill knyttet til regulering. Menon-publika- sjon nr. 27/2020. tungtvegande marknadsspesifikke grunnar til for å 72 Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- innføre reguleringar i ein enkeltmarknad som går ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. lenger enn føresegna i konkurranselova. 120 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Då Ica og Norgesgruppen inngjekk innkjøps- den. Ei eventuell regulering av grossisttilgang vil og distribusjonssamarbeid i 2013, gjorde Konkur- difor etter regjeringa si vurdering kunne lette eta- ransetilsynet vedtak om mellombels påbod om bleringa av nye aktørar på marknaden, og i tillegg opphøyr av samarbeidet, og varsla om at tilsynet si lette etableringa av utanlandske aktørar på den førebelse vurdering var at avtalen var i strid med norske marknaden. konkurranselova § 10.73 Dette var basert på ei Etter regjeringa si vurdering bør ei eventuell konkret vurdering av verknadene av avtalen, der regulering bli bygd på ein klart påvist marknads- både marknadsposisjonen til partane og innhaldet svikt i verdikjeda for daglegvarer, og det er vidare i avtalen var relevant. Avtalen blei ikkje implemen- regjeringa si vurdering at det ikkje ligg føre nok tert av partane, og det enda med at Coop kjøpte informasjon om ein slik marknadssvikt eksisterer i Ica. Saka er meir omtala i delkapittel 4.10.1. marknaden i dag til å kunne konkludere med å regulere tilgangen til grossisttenester. Ei eventuell regulering som gjev rett til tilgang på grossisttenes-

5.3.6 Behovet for ei regulering av tilgang på ter til konkurrentane, kan tenkjast å ha ei rekkje grossistverksemd negative verknader som til dømes auka konsentra- Vurderinga til regjeringa er at det er viktig for sjon på grossistleddet, som eit resultat av reduserte dagens mindre aktørar, og potensielt nye aktørar insentiv til å utvikle eigne grossistnettverk. I tillegg på detaljistleddet, å få tilgang til grossisttenester kjem administrative kostnader ved å handheve eit frå alt etablerte aktørar. Regjeringa meiner at stor- slikt regelverk. Det er difor etter regjeringa si vur- driftsfordelar på grossistleddet representerer ei dering viktig at det blir greidd ut nærmare korleis etableringshindring. ei eventuell regulering kan bli gjennomført best Regjeringa observerer vidare at dei etablerte mogleg i praksis, utan at det medfører redusert daglegvaregrossistane har vore villige til å tilby nytte gjennom auka transaksjonskostnader og grossisttenester til konkurrentar på detaljistled- negative eksterne verknader. det, og det eksisterer fleire grossistsamarbeid i daglegvaremarknaden i dag. Det er regjeringa si vurdering at det kan vere fordelaktig for dei eta- 5.3.7 Oppsummering blerte grossistane å levere til konkurrerande kje- I Noreg er grossistmarknaden prega av dei tre der, grunna stordriftsfordelar i distribusjonen og daglegvaregrupperingane Norgesgruppen, Coop stordriftsfordelar i innkjøp gjennom auka forhand- og Rema, og det finst få uavhengige grossistar i lingsmakt. Dette kan danne grunnlag for konkur- den norske verdikjeda for daglegvarer. Dette med- ranse mellom grossistane å få levere til tredjepar- fører at mindre detaljistar som allereie opererer i tar, og såleis føre til at aktørane klarer å forhandle marknaden, til dømes Bunnpris, er avhengige av fram konkurransedyktige vilkår utan regulering. grossisttenester frå ei av dei tre største kjedene. Det er likevel viktig å presisere at sjølv om det Dette inneber også at eventuelle nyetablerte kje- finst døme på at det blir gjeve tilgang til grossistte- der, eller utanlandske kjeder som vil etablere seg i nester i den norske daglegvaremarknaden i dag, Noreg vil vere avhengige av å enten etablere eit er det ikkje nok informasjon om dette til å kunne eige grossistnettverk, eller å kjøpe tilgang frå eitt konkludere med at det alltid vil gjelde, for alle av dei eksisterande. potensielle aktørar. Det vil også framleis kunne Det er regjeringa si vurdering at å etablere eit vere problem knytt til om tilgangen skjer på like nytt grossistnettverk i heile Noreg er ei såpass vilkår som grupperingane som grossisten sjølv omfattande investering at dette representerer ei eig. Dei etablerte grupperingane oppnår stordrifts- etableringshindring. I tillegg er det sannsynleg at fordelar i distribusjon og innkjøp, noko kjeder det finst omfattande stordriftsfordelar i grossist- som ynskjer å etablere seg, ikkje kan oppnå før og distribusjonsverksemd, som også vil kunne etter ei tid på marknaden. Dette utgjer ei etable- representere ei etableringshindring. Tilgang til ringshindring, som vil kunne gjere det vanskeleg allereie eksisterande grossistverksemd er difor for nye kjeder å etablere seg. Det vil òg kunne etter regjeringa si vurdering avgjerande for eksis- gjere det mindre attraktivt for utanlandske kjeder terande og potensielle mindre aktørar i verdikjeda som vurderer å etablere seg i den norske markna- for daglegvarer. Alt i dag eksisterer det fleire grossistsamar- beid i den norske verdikjeda for daglegvarer. For 73 Konkurransetilsynets sak 2013/31-277 Norgesgruppen eksisterande grossistar vil vidaresal av grossistte- ASA – Ica Norge AS – varsel om pålegg om opphør etter konkurranseloven § 12 føyrste ledd, jf. § 10 og EØS-avtalen nester kunne gje utslag i stordriftsfordelar og artikkel 53. auka forhandlingsmakt i innkjøp, noko som i 2019–2020 Meld. St. 27 121 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 5.8 Foto: Colorbox. beste fall vil kunne realisere konkurranse mellom – vurdere behovet for regulering av tilgang på grossistane om å vidareselje grossisttenester. På grossisttenester, og korleis ei slik regulering den andre sida vil det etter regjeringa si vurdering kan bli utforma kunne vere problematisk at dei etablerte grupper- ingane sitt på så stor makt på ein viktig del av ver- dikjeda for mat. I verste fall vil dette etter regje- 5.4 Konkurranse frå tilgrensande ringa si vurdering kunne bidra til å hindre nyeta- marknader blering i den norske verdikjeda for daglegvarer, i tillegg til etablering frå utanlandske kjeder i 5.4.1 Innleiing Noreg, sjå delkapittel 4.2. Daglegvaregrupperingane møter konkurranse frå Ei mogleg løysing som har blitt foreslått av aktørar i tilgrensande marknader, til dømes ser- fleire, er ei lovregulering av tilgang til grossistte- vicehandel og serveringsbransjen. I tillegg sel nester. Ei slik eventuell regulering vil etter regje- mange daglegvarebutikkar produkt som også blir ringa si vurdering kunne realisere lettare nyeta- selde av aktørar med breitt vareutval, og såleis blering i den norske marknaden på den eine sida, møter konkurranse frå desse. Døme på dette kan mens det samstundes vil kunne vere byrdefullt for vere aktørar som Nille, Europris, Sparkjøp og Nor- bransjen, og medføre utilsikta negative verknader. mal, i tillegg til aktørar som spesialiserer seg på I tillegg vil ei slik eventuell regulering kunne vere produkt som klede, hygieneprodukt, kjøkkenrei- vanskeleg å gjennomføre i praksis. Det er difor skapar, bøker m.m. behov for nærmare vurderingar. Storhushaldsmarknaden har vidare ein inn- verknad på den samla konkurransen i verdikjeda for daglegvarer, då leveranse til storhushalds- Regjeringa vil: marknaden kan gje utslag både i stordriftsfordelar – undersøkje om det er reell tilgang på grossist- på distribusjonsleddet og auka forhandlingsmakt i tenester for nye aktørar innkjøp. Tilgrensande marknader mot daglegvare- marknaden er tidlegare blitt omtala nærmare i delkapittel 3.6. 122 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Norgesgruppen er involvert i det såkalla kiosk-

5.4.2 Servicehandel, servering og andre og «mat i farta»-segmentet, gjennom sitt eigarskap tilgrensande marknader til Jafs, MIX og Deli De Luca. Norgesgruppen har

5.4.2.1 Servicehandel og serveringsmarknaden vist til at forbrukarane i større grad legg matbud- Kioskar og bensinstasjonar (heretter referert til sjettet på denne varegruppa, framfor å ta med seg som servicehandel) konkurrerer med daglegvare- maten heim.75 I tillegg er Norgesgruppen også butikkane på ein del viktige område. Som omtala i grossistleverandørar for Best og Esso. Rema 1000 delkapittel 3.6.2, har servicehandel dei siste åra er òg involvert i servicehandelsmarknaden, både sett ein nedgang i både butikkomsetnad og tal på gjennom eigarskap og gjennom distribusjon av utsalsstader. varer til utsalsstadene. Rema 1000 eig Narvesen og Ein viktig grunn til dette kan vere at eit av fort- 7-eleven og er i tillegg grossistleverandør til bensin- rinna til aktørane i servicehandelen var at dei stasjonane Circle K, St1, Uno-X og Shell 7-eleven.76 kunne ha lengre opningstider enn daglegvarebu- Norgesgruppen og Reitangruppen si verksemd tikkane. Dette fortrinnet fall bort då opningsti- innan servicehandel og storhushald er omtalt nær- dene til daglegvarebutikkane blei utvida i 2003. I mare i delkapittel 3.6.2 og 3.6.3. tillegg har det vore ein tendens til at daglegvare- Den norske serveringsmarknaden har i fleire butikkane utvidar sortimentet til også å inkludere tiår hatt internasjonale fast food-konsept, som fleire «tradisjonelle» kioskvarer, som ferdigretter McDonald's, Burger King og i nyare tid Domino's og «mat i farta», men også varer som spylevæske pizza. I byar er det særleg mange små og mellom- og eingongsgrillar. Auke i talet elbilar har òg store verksemder innanfor fast food- og take away- resultert i ein nedgang i drivstoffsal, og auka kort- bransjen, som tilbyr til dømes pizza, sushi, kinamat, betaling direkte på pumpene kan ha bidrege til taco, salatar, påsmurt mat og andre ferdigrettar. redusert besøk i butikkdelen, slik at bensinstasjo- Fleire av desse verksemdene tilbyr også heimleve- nane får mindre meirsal. Flesland markedsinfor- ring. Etableringa av aktørar som Foodora gjer det masjoner AS sin rapport om servicehandelsmark- enklare å erstatte middagsinnkjøp med bestilling av naden finn mellom anna at det var ein nedgang i mat frå serveringsstader. Vidare fører tidsklemma sal av driftstoff i 2018 på 3,2 prosent, samanlikna til ein aukande etterspørsel etter måltid ein ikkje med 2017. treng å bruke tid for å lage. Fleire aktørar innanfor servicehandel meiner Det aukande tilbodet av ferdigrettar og «mat-i- at ein viktig konkurransereduserande faktor er at farta» i daglegvarebutikkane er eit døme på auk- kioskar og bensinstasjonar i dag ikkje har lov til å ande bransjegliding mellom take-away, kioskhan- selje alkohol på same vilkår som daglegvarebutik- del og daglegvare.77 Dette gjer at det i mindre grad kar.74 Desse aktørane argumenterer for at ser- er klare skilje mellom desse bransjane enn før. vicehandelen sitt manglande høve til å selje alko- holhaldige drikkevarer kan føre til at kundar som Servicehandel og Merkur-programmet ynskjer å handle alkohol i tillegg til andre varer, ikkje nyttar seg av desse utsalsstadene. Kioskar Merkur-programmet er omtala i delkapittel 2.5.1. og bensinstasjonar vil såleis ikkje konkurrere på Det er strenge kriterium for kva for daglegvarebu- like vilkår mot daglegvaregrupperingane. Dersom tikkar som kan vere med i Merkur-programmet, dette endrar seg, vil det kunne føre til at desse og det er ei ytterlegare innsnevring av kva for aktørane kan yte auka konkurransepress mot dag- Merkur-butikkar som kan få støtte innanfor dei legvaregrupperingane. I tillegg representerer sal ulike økonomiske tilskotsordningane Merkur-pro- av alkoholhaldige drikkevarer ei inntektskjelde grammet rår over. som servicehandelen går glipp av på grunn av dagens regulering. 75 Sjå E24.no (2017). Slik skal Norgesgruppen møte økt konkur- ranse fra netthandelsaktørene. Henta frå: https://e24.no/ 74 I sitt høyringssvar til rapporten frå Oslo Economics om eta- naeringsliv/i/vmBgl4/slik-skal-norgesgruppen-moete- bleringshindringar i daglegvaremarknaden uttrykte Cirkle oekt-konkurranse-fra-netthandelsaktoerene og Norges- gruppen.no. og Mat i farta. Henta frå: https://www.norges- K Norge, Selfjord Autoservice AS, St1 Norge AS og Tver- landet Veiservice AS at det burde opnast for sal av alkohol i gruppen.no/om-oss/ambisjonene-i-praksis/mat-i-farta/ 76 servicehandelen. Dette blei også foreslått i bransjeorgani- Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- sasjonen Virke Servicehandel (tidlegare Virke KBS) sitt det – Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ høyringssvar på same rapport, i deira svar til høyringa av 2018. 77 Prop. 33 L (2019–2020) Lov om god handelsskikk i daglig- Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- varekjeden og i deira innspel av 22. februar 2020 til denne det – Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ proposisjonen. 2018. 2019–2020 Meld. St. 27 123 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Virke Servicehandel har kome med framlegg karane til gode, i form av lågare prisar og større om at Merkur-programmet blir utvida til å omfatte utval. kioskar og bensinstasjonar. Virke meiner det har Som omtala i delkapittel 3.6.4, har kjeder som skjedd ei bransjegliding som gjer at mange ser- Europris, Normal, Rusta og Nille auka omsetna- vicehandelsverksemder er med på å oppretthalde den dei seinare åra, mens daglegvaremarknaden eit godt servicetilbod i distrikta, i tråd med føre- har hatt ein meir moderat årleg vekst. Eit døme på målet for Merkur-programmet. dette er butikkjeda Normal, som har hatt ein vekst Framlegget reiser fleire spørsmål som må i omsetnad frå 294 millionar i 2018 til 944 millionar utgreiast og vurderast nærmare. Det gjeld mel- i 2019.79 Dette indikerer at konkurransepresset lom anna definisjonen av kva som er grunnleg- frå tilgrensande marknader mot daglegvaremark- gande tenester og kva bransjar det bør omfatte, i naden har auka dei seinare åra, og vil kunne med- kor stor grad servicehandelsverksemdene kan føre at daglegvaregrupperingane må konkurrere seiast å yte tenester i ein lokalmarknad med hardare mot desse aktørane for å halde på mar- tanke på tilgang og utval, og kva verknad ei even- knadsposisjonane sine. tuell utviding kan få. Dette medfører at daglegvareaktørane stadig Kommunal- og moderniseringsdepartementet må ta omsyn til eventuelle nye butikkar med breitt planlegg å starte ein ekstern gjennomgang av vareutval som kan dukke opp og tilby kundane Merkur-programmet, både når det gjeld avgren- betre utval eller betre kvalitet. På den andre sida singar av og innhald i programmet med tanke på møter spesialaktørar, som blomsterbutikkar, elek- føremål, og verknader av tilskotsordningane. tronikkhandel, bokhandlarar osv. konkurranse frå Departementet vil kome attende med meir infor- daglegvareaktørane, som kan føre til betre kon- masjon om dette når framdrift for gjennomgangen kurranse innanfor desse kategoriane og såleis gje er meir avklart. eit betre tilbod til kundane her.

5.4.2.2 Andre tilgrensande marknader 5.4.3 Konkurranse og sal av alkohol Som omtala i delkapittel 3.6.4 blir det omsett ei Alkohollovgjevinga har som mål å avgrense i rekkje såkalla «non-food»-produkt i daglegvare- størst mogleg utstrekning dei samfunnsmessige handelen. Dette tilseier at daglegvarebutikkane og individuelle skadane som alkoholbruk kan kan møte konkurransepress frå andre aktørar for medføre. Ei viktig grunngjeving for forbodet mot delar av sortimentet sitt, utover konkurransepres- sal av alkoholhaldig drikk frå bensinstasjonar og set dei utøver på kvarandre. kioskar er å redusere tilgangen til alkohol. Inn- Ei auke i etterspørselen etter eit breitt sorti- skrenka tilgang er eit effektivt verkemiddel for å ment øl har bidrege til ein vekst i tal på mikro- redusere alkoholbruk og dermed skadeverkna- bryggeri rundt om i landet, og såleis gjeve dagleg- dene av slik bruk. Alkohollovgjevinga har ei varebutikkane nye konkurrentar i sal av øl, som potensiell innverknad på konkurranseforholda i Gulating.78 Dette har hjelpt til auka konkurranse i daglegvaremarknaden. Alkoholhaldige varer er denne varegruppa, noko som kan ha ført til auka ein attraktiv varegruppe for detaljistar å selje, utval på dette området hos daglegvarebutikkane. fordi dei medfører meirsal, god forteneste og heil- Innanfor marknaden for sal av non-food pro- skap i sortimentet. dukt møter daglegvareaktørane konkurranse frå Alkohollova med forskrifter gjev føringar for ei rekkje aktørar, avhengig av produkttype. Til sal av alkoholhaldige varer.80 Sal av alkoholhaldig dømes finst hygiene- og reinhaldsprodukt i fleire drikk frå 4,7 til og med 60 volumprosent alkohol salskanalar utanfor daglegvaremarknaden. Sjølv skjer gjennom AS Vinmonopolet på grunnlag av om daglegvaremarknaden møter aukande konkur- kommunalt løyve, jf. alkohollova § 3-1 fyrste ledd ranse frå aktørar i andre marknadar, skaper også og § 1-3 andre ledd. Butikkar kan selje alkoholhal- daglegvaremarknaden auka konkurransepress i dige drikkar på mellom 2,5 og 4,7 volumprosent dei andre marknadene, då daglegvarebutikkane alkohol på grunnlag av kommunalt løyve, jf. alko- stadig utvidar sortimentet og tek inn nye produkt hollova § 3-1 andre ledd. Aktørar som sel dagleg- som tradisjonelt blir selt i andre marknader. Auka konkurranse på tvers av marknader kjem forbru- 79 Proff.no (2020). https://www.proff.no/selskap/normal- norge-as/kristiansand-s/kosmetikk-parfyme-og-friserar- 78 Menon Economics (2018). Konkurranse i dagligvaremarke- tikler/IF5YWYI0ZCC/. 80 det – Konkurranse i alle ledd. Menon-publikasjon nr. 33/ Lov 2. juni 1989 nr. 27 om omsetning av alkoholholdig 2018. drikk mv. (alkoholloven). 124 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane varer på internett, må søke om bevilling av kom- ten … ikke er aktuell politikk på det nåværende munane dei skal levere i for sal av alkoholhaldige tidspunkt ...». Denne vurderinga står framleis ved drikkar. Sal av alkoholhaldig drikke i butikkar er lag. Dei alkoholpolitiske fordelane ved forbodet er også underlagt tidsinnskrenkingar. vurdert å vege tyngre enn dei konkurransemes- Det følgjer av alkohollova § 3-8 og alkoholfor- sige konsekvensane av eit slikt forbod. Vidare skrifta § 3-4 at det ikkje kan gjevast løyve for sal av meiner regjeringa at forbod mot sal av alkoholhal- alkoholhaldig drikk til bensinstasjon eller kiosk.81 dige drikker på bensinstasjonar har vore ein del Med «bensinstasjon» meinar ein utsalsstad som i av arbeidet med alkoholfri trafikk. Regjeringa går det vesentlegaste sel bensin, olje og andre varer difor ikkje inn for ei endring i alkoholforskrifta som er nødvendig for drift av eller vedlikehald av som opnar for at kioskar og bensinstasjonar kan motorkøyretøy og motorbåtar. Med «kiosk» meiner søkje om å få selje alkoholhaldige drikke på lik ein utsal som i det vesentlegaste sel kioskvarer. linje med dagligvarenæringa. Det har skjedd ei til dels stor bransjegliding mellom servicehandel og daglegvaremarknaden, noko som har bidrege til at det tradisjonelle skiljet 5.4.4 Regulering av opningstider mellom kiosk, bensinstasjon og daglegvarebutik- Før var opningstidene til daglegvarebutikkar kar er blitt meir utviska. I tillegg har små butikkar, underlagt strenge restriksjonar i lov om åpnings- ofte i distrikta, etablert drivstoffsal, noko som tider for utsalgssteder (åpningstidsloven).82 Lova ytterlegare har bidrege til bransjegliding. Varer blei oppheva i 2003, og føresegna om opningsti- som tidlegare var mest tilgjengelege i kiosk og på der på søn- og heilagdagar vart overført til lov bensinstasjonar, til dømes ferdigmat, eingongs- om helligdager og helligdagsfred («heilagdags- grillar og spylevæske, er no i større grad tilgjen- fredlova»).83 gelege i daglegvarebutikkane. Bensinstasjonar og Heilagdagsfredlova innskrenkar opningsti- storkioskar sel også ei rekkje daglegvarer, og dag- dene til butikkar på søndagar og andre heilagda- legvarekjeda Iceland har inngått nasjonalt samar- gar. Heilagdagsfredlova § 5 har ulike avgrensin- beid med Circle K om å selje daglegvarer i bensin- gar på storleikane til butikkane for om dei skal ha stasjonskjeda. lov til å halde søndagsopent eller ikkje. Regule- Daglegvarebutikkar har høve til å tilby driv- ringa kan difor ha påverknad for konkurransen stoff, utan at dette påverkar deira høve til å selje internt i daglegvaremarknaden, og til tilgrensande alkoholhaldig drikke. Daglegvarebutikkar som er marknader. med i Merkur-programmet, kan søkje om midlar Lova kan påverke utforming av butikklokale, for å etablere drivstoffpumper eller ladestasjonar i då det kan vere insentiv til at daglegvaregruppe- tilknyting til sine butikkar. Dette er eit statleg ver- ringar etablerer eit mindre tilgrensande butikk- kemiddel for å styrkje servicetilbodet i spreidd- lokale som kan halde ope på søndagar, i tillegg til bygde strøk, både gjennom at folk i omlandet får ein hovudbutikk som kjem over grensa for å tilgang på fleire tenester, og ved at daglegvarebu- kunne halde søndagsopent. Dette kan medføre ei tikken får fleire bein å stå på. Dette inneber ei mindre optimal utnytting av det totale butikkarea- ynskt bransjegliding. let, då ei rekkje varer vil oppta hylleplass to stader. Bensinstasjonar opplever ei tid med fallande I tillegg kan slike tilleggslokale føre til høgare omsetnad på grunn av mindre bilkøyring og over- kostnader for daglegvaregrupperingane, som kan gang til elektriske bilar, og ein ser at dei satsar leie til høgare prisar for forbrukarar. Lova kan òg meir på butikkdelen av verksemda. Dei tilbyr i medføre at det blir etablert mange butikkar under større grad varer og tenester i kiosk- og service- 100 m2, og at desse fortrengjer etablering av segmentet, til dømes servering av mat. Vurde- større butikkar. Lova vil kunne medføre at lokale ringa til regjeringa er at servicehandelen difor har som overstig grensa for å kunne halde søndags- potensial til å utøve eit visst konkurransepress opent vil vere mindre attraktive, då dei ikkje vil mot dagens daglegvareaktørar, ved at dei allereie nyte fordelen av å kunne halde søndagsopent. er til stades på den norske marknaden, har gode Desse butikkane vil samstundes ikkje kunne ha lokalitetar og behov for ei omstilling. eit breitt varesortiment, på grunn av storleiken. I Prop 33 L (2019–2020) Lov om god handels- Butikk-konsept, både norske og utanlandske, som skikk i dagligvarekjeden, merka Nærings- og fis- keridepartementet at «… å endre alkoholforskrif- 82 Lov 26. juni 1998 nr. 43 om åpningstider for utsalgssteder (åpningstidsloven) blei oppheva 1. april 2003. 81 Forskrift 8. juni 2005 nr. 538 om omsetning av alkoholhol- 83 Lov 24. februar 1995 nr. 12 om helligdager og helligdags- dig drikk mv. (alkoholforskriften). fred (helligdagsfredloven). 2019–2020 Meld. St. 27 125 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane elles ville vore eigna for ein slik størrelse vil difor kunne tenkjast å ikkje materialisere seg. Dagens 5.4.5.1 Oppdeling av store offentlege innkjøp regulering kan òg redusere insentiva til bensinsta- Eit døme som blir trekt fram som ei utfordring, sjonar til å utvide areala sine, grunna at dei då særleg for mindre leverandørar, er at dei offent- ikkje får halde ope på søndagar. Dette kan ha lege kontraktane er for store. Dette gjeld til verknad på insentiva til å satse på daglegvareverk- dømes store byggje- og anleggskjøp, eller innkjøp semd, og såleis medføre at bensinstasjonar priori- der det blir søkt etter landsdekkjande tenester. Eit terer avgrensa areal til servering. kjent døme på det sistnemnde er innkjøp av hotell- Regjeringa sende i 2015 eit forslag om å tillate og konferansetenester. Dersom slike innkjøp ikkje butikkar å halde opne på vanlege søndagar på opnar for å gje tilbod på delar av konkurransen, vil offentleg høyring.84 Regjeringa sette i 2016 ned eit dei favorisere større leverandørar som har høve til utval, der mellom anna partane i arbeidslivet var å levere i heile landet. Risikoen er at frittståande representerte for å vurdere gjeldande regulering leverandørar med evne til konkurransedyktige av opningstider på heilag- og høgtidsdagar, og enkeltleveransar, blir pressa ut av marknaden.87 eventuelt foreslå endringar. Rapporten frå utvalet, Det å dele opp innkjøp kan hjelpe til å styrkje NOU 2017: 17 På ein søndag?, blei overlevert til konkurransen både på kort og lang sikt, ved at kulturministeren i desember 2017.85 kontraktane lettare blir tilpassa dei mindre bedrif- Under behandlinga av regjeringserklæringa tene sin kapasitet, fagområde og geografiske plas- 30. januar 2018 fatta Stortinget oppmodingsvedta- sering. Oppdeling av kontraktar kan til dømes ket, vedtak 439: «Stortinget ber regjeringa om ikkje lette høvet for nyetablerte verksemder og redu- å liberalisere reglene for søndagshandel. Dette for at sere sannsynet for at oppdragsgjevarane blir låste ikkje fleire må arbeide på heilagdagar.» til ein leverandør. Dette vil særleg vere viktig i Prop. 1 S (2019–2020) for Barne- og familiede- situasjonar der det er få tilbydarar som har kapasi- partementet gjer greie for regjeringa si oppfølging tet til å gjennomføre prosjektet i sin heilskap. av oppmodingsvedtaket: «Regjeringa tek ikkje sikte Departementet har bestilt ei utgreiing om på å liberalisere reglane for søndagshandel. Depar- verknadene av store offentlege kontraktar.88 tementet reknar vedtaket som følgt opp.»86 Utgreiinga tek utgangpunkt i tre utvalde markna- der: anlegg, hotell og storhushald. Som omtala i kapittel 3.6.3, blir det i utgreiinga, estimert at

5.4.5 Storhushald og offentlege offentleg etterspørsel utgjer 10–14 prosent av stor- anskaffingar hushaldsmarknaden og ca. ein til to prosent av Storhushald, som er nærmare omtala i delkapittel den samla matmarknaden. Basert på dette, går 3.6.3, har også ein verknad på konkurransen i dag- det fram i utgreiinga at «offentlige oppdragsgiveres legvaremarknaden. Gjennom grossistverksemd til valg av kontraktsstørrelse kan ha en viss, om enn storhushald får Norgesgruppen større inn- begrenset, påvirkning på konkurransen i storhus- kjøpsvolum frå leverandørane sine, noko som kan holdningsmarkedet, men ingen/svært liten påvirk- medføre auka forhandlingsmakt og betre innkjøps- ning på konkurransen i matmarkedet som helhet.» vilkår. Asko leverar omlag 70 prosent av det som I rapporten kjem det fram at det til ein viss blir levert til storhushald frå grossistar i Noreg. I grad er vanleg å dele opp offentlege kontraktar i tillegg vil moglegheita til å levere eigne merkeva- delkontraktar. Dette er mest vanleg på varegrup- rer til storhushald kunne gje stordriftsfordelar i pene som kjøtt, fisk, mjølk- og mjølkeprodukta, produksjonen av desse, noko som igjen kan med- frukt og grønt og bakevarer, i tillegg til grossist/ verke til å vri konkurranse mellom daglegvare- kolonialvarer. grupperingane i favør av Norgesgruppen. Såleis Utgreiinga konkluderer med at ei oppdeling av må ein sjå på konkurransen mellom aktørar som kontraktar kan føre til høgare kostnader for ei gje- leverer til storhushald når ein analyserer konkur- ven behovsdekning. Dette er hovudsakleg grunna i ransen i daglegvaremarknaden. «at det kan føre til høyere distribusjonskostnader (en eller flere biler enn det som ellers ville kjørt) og høy- 84 Høring – forslag om endringer i helligdagsloven for å tillate ere transaksjonskostnader (flere bestillinger/mottak/ søndagsåpne butikker, Kulturdepartementet, 27. mars 2015. 87 Veileder for anskaffelse av hotelltenester – rom/frukost. Sta- 85 Regulering av opningstider blei også omtalt av regjeringa i tens innkjøpssenter, NHO og NHO reiseliv har i fellesskap Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når kunden all- utarbeidd ein rettleiar som kan nyttast for å leggje til rette tid har nett. for konkurranse i hotellanskaffingar. 86 88 Prop. 1 S (2019–2020) for Barne- og familiedepartementet. Oslo Economics (2020). Virkninger av store offentlige kon- Kapittel 3. trakter. Rapport nr. 21. 126 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane faktura).» Samstundes blir det konkludert med at vere behov for tiltak i samband med oppdeling av ei oppdeling på varegrupper kan føre til at fleire konktraktar generelt på anskaffingsområdet. aktørar vil kunne konkurrere om kontraktar, noko som kan bidra til sterkare konkurranse på sikt. Om konsekvensane på marknaden som heil- 5.4.6 Oppsummering skap, blir det uttala i utgreiinga: Daglegvaregrupperingane konkurrerer kvar dag med verksemd i tilgrensande marknader som ser- «Bidraget til sterkere konkurranse i storhushold- vicehandel, serveringsmarknaden og butikkar ningsmarkedet begrenses imidlertid av det fak- som spesialiserer seg på enkelte varegrupper som tum offentlige oppdragsgivere «kun» står for mel- daglegvarebutikkane også sel. I samband med lom 10 og 14 prosent av etterspørselen. Virknin- Stortinget si behandling av Meld. St. 9 (2018– gen av offentlige kontraktsstørrelser på 2019) påpeikte fleirtalet av medlemmane i matmarkedet som helhet vil sannsynligvis være næringskomiteen «at bransjeglidning også kan marginal, ettersom offentlig kontrakter ikke være positivt for konkurransen. Flertallet ber regje- utgjør mer enn 1–2 prosent av etterspørselen.» ringen følge situasjonen med bransjeglidning i det samlede dagligvaremarkedet.», jf. Innst. 239 S Vidare blir det konkludert med at sidan rela- (2018–2019). tivt små offentlege innkjøp har avgrensa verknad Fleire aktørar har påpeikt at aktørar i tilgren- på konkurransen på sikt, talar dette for at offent- sande marknader ikkje konkurrerer på like vilkår, lege oppdragsgjevarar i hovudsak vel kontrakt- då det er offentlege reguleringar som hindrar storleikar utifrå det som gjev best behovsdekning desse å yte eit fullverdig konkurransepress på delt på kostnaden i den enkelte anskaffinga. daglegvarebutikkane, til dømes særleg forbod I rapporten blir det likevel presisert at når det mot sal av alkohol i servicehandelen. Desse regu- offentlege vel størrelse på kontraktar for kjøp av leringane skal fyrst og fremst vareta andre omsyn mat og drikke til storhushald, må dei gjere ei enn konkurranse. avveging mellom omsynet til effektivitet og dei Tilgrensande marknader som servicehande- langsiktige verknadene på konkurransen. Omsy- len, serveringsmarknaden og butikkar med breitt net til effektivitet talar normalt for store kontrak- vareutval har potensial til å utøve eit visst konkur- tar. Omsynet til den langsiktige konkurransen, ransepress mot dagens daglegvareaktørar. Det er talar for mindre kontraktar. Basert på dette blir difor viktig å sjå på korleis det i større grad kan det peikt på at det kan være særleg relevant å utar- leggjast til rette for slik konkurranse. beide ein rettleiar for korleis anskaffingar av mat Ein annan arena for sal av daglegvarer er stor- og drikke kan gjerast på ein måte som opnar for hushald. I utgreiinga om verknadene av offent- små aktørar. lege kontraktar blir det presisert det at sjølv om Utgangspunktet er at det offentlege skal vur- offentlege kontraktar utgjer ein liten del av den dere å dele opp store offentlege kontraktar. I totale matmarknaden, må det foretas ei avveging anskaffingsregelverket er det gjeve reglar om at mellom omsynet til effektivitet og verknadene på oppdragsgjevarane skal gje ei grunngjeving der- konkurransen når storleiken på den offentlege som dei ikkje deler opp innkjøpet i delkontraktar, kontrakten blir vurdert. Eit mogleg tiltak som blir gjerne kalla «del opp eller begrunn-prinsippet». foreslått er utarbeiding av ein rettleiar for korleis Dette inneber at oppdragsgjevarane skal vurdere anskaffingar av mat og drikke kan gjerast på ein oppdeling. Det å gjere gode og riktige vurderingar måte som opnar for små aktørar. av om ein kontrakt skal delast opp eller ikkje, inn- Regjeringa vil jobbe vidare med å vurdere opp- anfor regelverket, krev kompetente og profesjo- deling av offentlege kontraktar. nelle innkjøparar. Det krev òg ei auka medvitsgje- ring hos oppdragsgjevarane. Storleiken på oppdra- get, marknadsforhold og eventuelle konsekvensar Regjeringa vil: for konkurransen på kort og lang sikt, må difor – sjå på korleis det i større grad kan leggjast til vurderast i kvart enkelt tilfelle. rette for konkurranse frå tilgrensande markna- Regjeringa vil jobbe vidare med kunnskapen der i verdikjeda for daglegvarer og konklusjonane frå rapporten om verknader av – jobbe vidare med kunnskapen og anbefalin- store offentlege kontraktar. I denne vurderinga vil gane frå rapporten til Oslo Economics om mar- regjeringa både vurdere om det er behov for kon- knadsmessige verknader av oppdeling av store krete tiltak i dei ulike marknadene, og om det kan offentlige kontraktar 2019–2020 Meld. St. 27 127 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane ring framfor konkurranse om pris og vareutval.91

5.5 Konkurranse om butikklokale Dette kan auke kostnadane til kjedene, som til slutt kan resultere i auka prisar til forbrukarane.

5.5.1 Innleiing Overetablering av butikkar utgjer difor ei konkur- Som nemnt i delkapittel 2.6 er butikktettleiken i ranseutfordring i verdikjeda for daglegvarer. Noreg høg samanlikna med andre land, noko som mellom anna kan skrive seg frå spreidd busetjing i landet og forbrukspreferansar. I Noreg handlar 5.5.2 Kva tilgang på gode lokale har å seie for ein ofte og lite samanlikna med andre land,89 og konkurransen dette gjer at butikklokale nær bu- og arbeidsplas- Plasseringa til butikklokalet er viktig i konkur- sar har eit mykje større salspotensial enn meir ransen om kundane. I rapporten til Oslo Econo- avsidesliggande lokale. Gode butikklokale speler mics og Oeconimica blei tilgang på lokale trekt difor ei viktig rolle for konkurransen. fram som ei vesentleg etableringshindring i dag- Høg butikktettleik gjev forbrukarane auka val- legvaremarknaden. Fleire av aktørane i bransjen moglegheiter, noko som er positivt. På den andre har også uttrykt dette i form av høyringsfråsegn sida vil dette gjere det vanskeleg for nye aktørar å og innspel til storingsmeldinga. Det kan vere etablere seg, sidan dei treng gode lokale til butik- utfordrande for ei nyetablert kjede å vekse raskt, kane sine, og høg butikktettleik gjer det vanske- mellom anna fordi tilgangen på attraktive lokale leg å få eigna lokale. I tillegg vil ein høg butikktett- er innskrenka mange stader. I rapporten blir det leik kunne medføre overetablering av butikkar. vist til intervju med daglegvareaktørane, kor dei Som omtala i delkapittel 2.6, er det ein tendens til fann at det særleg er mangel på gode lokale i dei overetablering av butikkar i Oslo.90 Overetable- store byane.92 Dersom ein ny aktør i marknaden ring av butikkar kan indikere at konkurransen om berre får tilgang til mindre attraktive lokale, vil marknadsdelar blir henta gjennom butikketable- det vere vanskeleg å konkurrere på like vilkår som dei etablerte aktørane. Dette kan bli for- 89 sterka av at dei sannsynlegvis også har høgare SIFO (2019). Kartlegging av utviklingen i butikkstruktur, dagligvareutvalg og dagligvarepriser. Rapport nr. 5–2019. 91 90 Friberg, R., Pettersen, I., Steen, F. og Ulsaker, S.A. (2020). Steen, F. og Pettersen, I. (red.). (2020). Kapittel 1: Mot Annerledeslandet Norge: butikktilgjengelighet og markeds- bedre vitende i norsk matsektor. (Kap. 1, s. 7 – 34). Oslo: konsentrasjon i Sverige og Norge. I Steen, F. og Pettersen, I. Cappelen Damm. 92 (red.). Mot bedre vitende i norsk matsektor. (Kap. 2, s. 35- Oslo Economics og Oeconomica (2017). Etableringshind- 70). Oslo: Cappelen Damm Akademisk. ringer i dagligvaresektoren. Rapport nr. 2017-46. Figur 5.9 Foto: Colorbox. 128 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane varekostnader enn dei etablerte butikkjedene. gane er villige til å kjøpe eigedom trass i at det Dermed er det også vanskeleg å prøve å lokke til ikkje er attraktivt for dei å etablere ein butikk på seg kundar ved å setje lågare utsalsprisar. staden. Formålet med kjøpet kan i så fall vere å Utforminga av butikklokalet, plassering og hindre at ein konkurrent etablerer ein butikk i parkeringsalternativ, kan ha mykje å seie for kun- lokalet. Eit alternativ til å etablere eigen butikk dane sitt val av butikk, og dermed kva salspoten- kan vere å leige ut lokalet til tredjepartar som sial ein butikk vil ha. Kommunale reguleringar ikkje driv daglegvareverksemd. legg også innskrenkingar på utbygging og bruk I kampen om å sikre gode butikklokale har det av eigedomar til daglegvarehandelen.93 I tillegg er vore tilfelle der daglegvaregrupperingar sikrar det eit høgt tal butikkar per innbyggjar i Noreg, seg eksklusive rettar, såkalla opptrinnsrett, til noko som reduserer lønnsemda av ytterlegare butikklokale. Dette inneber at daglegvaregruppe- butikketableringar. ringa med opptrinnsrett kan overta butikklokale Krava som blir stilte til lokale vil avhenge av til ein konkurrent når den noverande leigeavtalen konseptet til den aktuelle butikken. Til dømes går ut.95 krev kjøpesenter og hypermarknader langt større Vidare kan gardseigar av eigedom nytte lokale enn nærbutikkar. Vidare vil ein nærbutikk klausular eller servituttar for å hindre at konkur- eller lågprisbutikk krevje ei meir sentral plasse- rentar etablerer seg i den aktuelle marknaden. ring, samanlikna med ein hypermarknad. Dette Slike klausular kan setje forbod mot å drive detalj- kjem av at hypermarknader ofte blir forbunde handel innan daglegvare på eigedomen, også når med storhandel, og at det difor blir stilt høgare eigedomen blir seld vidare.96 Dette betyr at dag- krav til mellom anna gode parkeringsalternativ. legvaregrupperingar kan kjøpe opp eigedomar, Tilgang på attraktive lokale utgjer difor ei kon- setje klausular eller servituttar som hindrar at kurranseutfordring. Ein nyetablert aktør i dagleg- eigedomen kan nyttast til daglegvarehandel, og varemarknaden vil møte på store utfordringar der- selje vidare eller leige ut eigedomen. Ein annan som det berre er tilgang på mindre attraktive måte å forhindre at konkurrentar etablerer seg på, butikklokale, og han samstundes må operere med er å kjøpe opp eigedom for å leige ut til heilt andre høgare varekostnader enn dei store etablerte kje- føremål enn daglegvareverksemd, eller berre la dene, som omtala i delkapittel 5.2. Det blir utfor- eigedomen stå tom. Det er òg mogleg å inngå drande å opparbeide seg stordriftsfordelar i inn- langvarige kontraktar om lokale som kunne vore kjøp, og å sikre at dei store faste kostnadene attraktive for daglegvareverksemd, og leige vidare knytte til etablering blir dekte. til andre aktørar. På den måten kan aktøren sikre kontroll over eigedom som elles kunne vore leigd av ein konkurrent.

5.5.3 Konkurranse om butikklokale mellom Det kan òg vere at aktørane som allereie er daglegvaregrupperingane etablert i marknaden, nyttar direkte eller indi- Alle daglegvaregrupperingane har etablert eigne rekte påverknadsarbeid opp mot kommunane for eigedomsselskap, som har til formål å sikre gode å forhindre eller trenere etableringa frå konkur- butikklokale.94 Betalingsviljen for å kjøpe eller rentar. Dette kan vere i form av høyringar, under- leige eit lokale heng tett saman med innteningspo- søkingar og utgreiingar og møte for lokal befolk- tensialet i lokalet. Som følgje av stordriftsfordelar ning og næringsdrivande og politikarar. vil dei største og mest effektive aktørane kunne Dette kan hindre konkurransen i lokale mark- ha høgare inntening, og dermed er det tenkjeleg nader. I daglegvaremarknaden, som i mange at dei kan tilby betre vilkår for seljarar og utleiga- andre marknader, er den lokale konkurransen vik- rar. tig. Ikkje berre fører styrkt konkurranse lokalt til Vidare kan ein etablert aktør vere tent med å lågare prisar og betre tilbod gjennom service, kva- etablere fleire butikkar i tilgrensande lokale, sjølv litet, utval og opningstider i det aktuelle området, om det ikkje aukar fortenesta. Dette fordi alterna- det er også med på å bidra til lågare prisar og tivet kan vere at ein konkurrent tek lokalet, noko betre tilbod nasjonalt. Som diskutert i delkapittel som betyr tapt omsetnad til den nye butikken som tilkjem konkurrenten. I rapporten om etablerings- 95 Sjå til dømes Dn.no (2019). Dagligvaregiganter i eiendom- hindringar kjem det fram at daglegvaregrupperin- skrangel: Coop frykter de blir skviset ut av Norgesgruppen. Henta frå: https://www.dn.no/eiendom/dagligvaregigan- ter-i-eiendomskrangel-coop-frykter-de-blir-skviset-ut-av- 93 Sjå Reguleringsplanveileder på www.regjeringen.no. norgesgruppen/2-1-721536?_l. 94 96 Coop Norge Eiendom, I K Lykke Eiendom AS, Norges- Sjå til dømes avgjerd frå Gulating lagmannsrett LG-2018- Gruppen Eiendom AS og Reitan Eiendom AS. 53926. 2019–2020 Meld. St. 27 129 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 4.3 vil konkurransepresset for den enkelte butik- sjonen høgare i lokale marknader enn kva konsen- ken auke til fleire konkurrerande daglegvare- trasjonen er i den nasjonale marknaden. I enkelte kjedar ein kunde har å velje mellom. lokalmarknader er det berre ein aktør til stades, Talet på butikkar i dei lokale marknadene som til dømes på Fornebulandet, der alle dagleg- påverkar difor konkurranseintensiteten mellom varebutikkar tilhøyre same daglegvaregruppe- butikkane. Det er likevel krevjande å regulere ring.99 avtalar og klausular i kontraktar mellom gardsei- Gjennom praktisering av plan- og bygnings- gar/utleigar og daglegvaregrupperingane, og ser- lova, kan kommunane bidra til lågare konsentra- vituttar som er tinglyste på eigendomen. Det er sjon i daglegvaremarknaden. Etter regjeringa si difor hensiktsmessig å fyrst starte med å kartleg- oppfatning opnar plan- og bygningslova § 3-1 fyr- gje omfanget av slike klausular og servituttar, og ste ledd bokstav d opp for at kommunane kan vurdere om dette utgjer ei konkurranseutfordring fremje konkurranse i arealplanlegginga og vidare eller konkurranseavgrensande åtferd. Ein gjen- vektlegge konkurransesituasjonen i behandlinga nomgang kan avdekkje problematiske forhold av enkeltsaker, til dømes omregulering som opnar som det kan vere behov for tiltak for å adressere, opp for daglegvarebutikk. Planreglane legg opp til og gje indikasjonar på korleis arbeidet bør utfor- samfunnsøkonomisk verdiskaping i vid forstand, mast vidare. jf. lova § 3-1 fyrste ledd bokstav d. Kjernen i dette omsynet er at ressursar i samfunnet skal bli for- valta på den måten som gjev størst samfunnsmes-

5.5.4 Regulering av tilgang til eigedom sig nytte, alle omsyn tekne i betraktning. Til dømes kan det vere i interessa til lokalsamfunnet

5.5.4.1 Konkurranseomsyn i plan- og å få fleire aktørar inn i konkurransen i eit sen- bygningslova trum, og såleis eventuelt forbetre handels- og Ei utfordring med tilgang til eigna lokale knyter tenestetilbodet. Regjeringa meiner at det bør seg til plan- og byggjesakhandsaminga til kom- utgreiast tiltak som skal sikre at kommunane i munane. Det har difor blitt reist spørsmål om større grad tek konkurranseomsyn slik plan- og plan- og bygningslova kan nyttast som verkemid- bygningslova opnar for. Dette vil kunne gjere eta- del til enkelte av dei utfordringane som er knytte bleringa for nye aktørar enklare. til lokale i daglegvaremarknaden.97 Detaljistane i Kommuneplanen er kommunen sitt overordna daglegvaremarknaden kan vere avhengig av strategiske styringsdokument, og i arealdelen omregulering, bruksendring eller dispensasjon skal det bli gjeve rammer for bruk og vern av frå føresegn i lov eller i reguleringsplan for å eta- areal i kommunen. Kommunen skal i tillegg utar- blere nye butikkar. Det er opp til kommunane å beide reguleringsplanar der det er bestemt i areal- avgjere kva slags løyve som skal gjevast. Der- delen av kommuneplanen og elles når det er med har kommunane høve til å både direkte og behov for å sikre forsvarleg planavklaring og gjen- indirekte påverke konkurransen i lokale dagleg- nomføring av tiltak. Reguleringsplan kan bli utar- varemarknader. beid som ei områderegulering for fleire eigedom- At kommunane si praktisering av plan- og byg- mar eller for eit større område, eller som ein detal- ningslova kan utgjere ei etableringshindring i dag- jert reguleringsplan for enkelttiltak og enkelteige- legvaremarknaden, har blitt peikt på av fleire aktø- dommar. Eit område kan berre bli brukt til det for- rar, og Konkurransetilsynet har ved fleire høve målet arealplanen opnar opp for. Når det gjeld sal uttala at det kan vere positivt at det blir lagt til av daglegvarer, må området vere sett av til areal- rette for at kommunane tek konkurranseomsyn i formålet bebygging og anlegg, og eventuelt med forvaltninga av plan- og bygningslova.98 underformål som forretningar, kjøpesenter eller Konsentrasjonen i den norske daglegvare- sentrumsformål. I føresegn kan det eventuelt bli marknaden er høgare enn i mange land, og i fastsett uttrykkeleg at det skal vere daglegvarefor- mange lokale daglegvaremarknader er konsentra- retning i lokala. Statlege planretningslinjer blir òg nytta, for å 97 konkretisere dei nasjonale forventningane til plan- Sjå mellom anna høyringssvaret til Konkurransetilsynet og NHO Service og Handel til Oslo Economics og Oeconimica legginga og markere nasjonal politikk på viktige rapport frå 2017 om etableringshindringer i dagligvaresek- toren. 99 Dn.no (2020). Norges største dagligvareaktør har aldri vært 98 Sjå til dømes høyringssvaret til Konkurransetilsynet til større: Her har de monopol på butikkene. Henta frå: https:// NOU 2011:4 og høyringssvaret til Konkurransetilsynet til www.dn.no/handel/norgesgruppen/coop/rema/norges- Oslo Economics og Oeconimica rapport om etablerings- storste-dagligvareaktor-har-aldri-vart-storre-her-har-de- hindringar i daglegvaremarknaden. monopol-pa-butikkene/2-1-754597. 130 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 5.5 Plan- og bygningslova Lova opnar for at kommunane i sine arealpla- grafisk område, men ikkje kor mange forretnin- nar kan ta omsyn til verdiskaping og nærings- gar det skal vere, kva slags befolknings- eller utvikling. kundegrupper næringsverksemda skal betene, Planvedtak etter lova blir gjort ut frå vurde- eigeform, leigetakar eller driftsform. Derimot ringar av lokalisering, arealbruk og bruksfor- blir storleiken på areal til næring og forretning mål, og av verknadene for miljøet og samfunnet. og fysiske eigenskapar til nærings- og forret- Formålet for planmyndigheita vil normalt vere å ningsbygg fastsette, som til dømes høgde, leggje til rette for ei utvikling av det lokale eller volum, utforming, fasade mv. Planen fastset regionale samfunnet. Reguleringsplanen, som er også krav til planløysingar, butikk, lager, kontor den plantypen som gjev utbyggar/grunneigar og varemottak. Til ein viss grad kan krav til stor- rett til utbygging, har arealformål som bustad- leik og eigenskapar påverke talet på verksem- bygg, kjøpesenter, forretningar og nærings- der. Vidare kan planen fastsette opningstider for bygg. Kommunen kan òg gje planføresegner. å minimere negative eksterne verknader av eta- Plan- og bygningslova gjev utbyggar/grunn- bleringa. Planen kan også gje føresegn om tra- eigars forslagsrett og eit planvedtak gjev utbyg- fikkregulerande tiltak og parkeringsføresegn, gingsrettar til utbyggar/grunneigar. Ein utbyg- mellom anna øvre og nedre grense for parke- gingsrett pålegg likevel ikkje ein rettshavar å ringsdekning. Vidare kan det fastsetjast om det nytte denne. Planvedtak etter lova opnar heller skal vere sal av plasskrevjande varer som til ikkje for namngjevne rettar i utbyggingssaman- dømes forretningar for sal av bilar og motorkøy- heng, men i praksis er desse ofte offentleg retøy, landbruksmaskiner, trelast og andre kjende. Det er heller ikkje mogleg å styre eige- større byggevarer eller sal frå planteskolar eller eller leigeforhold gjennom arealplanane etter hagesenter, eller om det skal vere annan detalj- plan- og bygningslova. handel eller daglegvarer. Reguleringsplanen fastset kvar det skal vere næringsverksemd og forretningar i eit geo- område i planlegginga. Med tanke på daglegvare, Regjeringa vil vurdere om plan- og bygnings- er det særleg planretningslinjer om samordna lova, ved utarbeiding av planar, kan bli endra slik bustad-, areal- og transportplanlegging som er at konkurranseomsyn blir ein tydelegare del av særleg relevant, der lokalisering av handelsverk- lovgrunnlaget enn det er etter gjeldande rett. semd er nærmare regulert. Slike presiseringar i lova er gjort, i mellom anna Lokalisering, utforming og tilpassing vil ofte Sverige, Danmark og Finland. Sverige reviderte vere dei viktigaste omsyna lokalt. Regjeringa sin plan- och bygglag i 2010, som innebar forand- meiner at det bør vere auka fokus på samla sam- ringar som har til formål å forbetre kommunane funnsøkonomisk verdiskaping i planutforminga, sine avgjerdsprosessar.100 I lova er effektiv kon- slik plan- og bygningslova legg opp til i forbin- kurranse teke inn som ei allmenn interesse som delse med planarbeidet, jf. § 3-1 fyrste ledd bok- det skal bli tatt omsyn til ved nytte av lova. I juni stav d («legge til rette for verdiskaping og 2017 blei også den danske planlova revidert, og næringsutvikling»). Dersom det i ein kommune det må i kommuneplanen bli gjort greie for kor- ikkje er ledige område sette av til eit formål som leis forslaget fremmer konkurranse. Eit av for- opnar opp for sal av daglegvarer, eller desse måla med lova er å skape gode rammer for velfun- områda ikkje er akta som aktuelle for daglegva- gerande marknader med ein effektiv butikkstruk- reaktøren, kan grunneigaren eller til dømes ein tur.101 Kommunane må no vurdere og vektleggje næringsaktør utarbeide eit privat planforslag og konkurransemessige gevinstar ved etablering av forsøke å få området omregulert. Det er særleg nye handelsområde.102 Den finske markanvän- ved slike private planforslag at det er mogleg for kommunane å leggje vekt på at etablering av ein 100 2. kap. 3 § 1 st 4 plan- och bygglagen (SFS 2010:900). 101 konkurrent vil bidra til auka konkurranse. Danske planloven § 11 e, stk. 3, nr. 4. 2019–2020 Meld. St. 27 131 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane dings- och bygglagen har blitt revidert ved at fun- si vurdering medføre få negative konsekvensar. gerande konkurranse eksplisitt er teke inn som Om ei slik presisering vil ha positive verknader, eit mål for arealplanlegginga.103 avheng særleg av to faktorar. For det fyrste vil Konkurranseomsyn blir oppfatta som meir konkurranseomsyn vere eit av mange omsyn perifere i planlegginga til kommunane, saman- kommunane vil måtte vektleggje i ei konkret sak. likna med det grunnleggande politiske ynsket om Konkurranseomsyn vil ikkje vere avgjerande, å skape aktivitet, verdiskaping og næringsutvik- men kan vere eit moment på vektskåla. For det ling i kommunen. Vekst og utvikling av lokalsam- andre er verknaden usikker fordi kommunane ved funn er ofte primæromsynet for lokalpolitikarar. behandling av planforslag ikkje alltid veit kva Ut frå ein slik motivasjon kan nasjonale konkur- slags aktørar som kjem til å etablere seg, dersom ranseomsyn bli oppfatta som sekundære. Det har det blir regulert til daglegvarehandel. Utan denne òg vore tilfelle av at kommunar gjev konkurranse- informasjonen kan det vere vanskeleg å vektleg- avgrensande føresegner i reguleringsplanar. Når gje konkurranseomsyn. kommunane ikkje vektlegg konkurranse positivt, Ved å ta konkurranseomsyn som beskrive kan kommunen gå glipp av den viktige verdiska- over, kan etableringa for aktørar med liten eller pinga konkurranse kan medføre. ingen lokal nærvære, bli lettare. Det vil gjelde Når kommunen utarbeider reguleringsplan og aktørar som allereie er etablert i den norske set av område til sal av daglegvare har dei ikkje marknaden nasjonalt, men også heilt nye utfordra- kontroll over kven som vil drive butikken. Kom- rar. I tillegg er det tenkjeleg at vektlegging av kon- munen kan likevel sikre at det blir lagt til rette for kurranseomsyn kan gje utbyggjar insentiv til å konkurranse ved at det blir sett av meir enn eitt inngå avtalar med daglegvareaktørar som vil ha område eller lokale til daglegvarer. Slik blir kon- positiv verknad i lokalmarknaden, fordi etablering kurranse mogeleg sjølv om kommunen ikkje kan av denne aktøren vil auke sannsynet for at planfor- styre kven som driv dei ulike butikkane. Vidare slaget blir vedteke. kan kommunane leggje til rette for auka konkur- ranse ved å inkludere konkurranse som eit av fleire overordna mål for planlegginga. Dersom 5.5.4.2 Regulering av etablering av butikkar konkurranse blir fremmja i planen, vil konkurran- Departementet har fått høyringsinnspel frå fleire seomsyn stå fram som meir relevante for kommu- aktørar til rapporten til Oslo Economics og Oeconi- nane å vektlegge i enkeltsaker. mica om etableringshindringar i daglegvaresekto- Det er ved behandling av private planforslag at ren. Nokre av innspela omhandlar regulering av potensialet og verknader av å vektleggje konkur- moglegheita for aktørar til å etablere nye butikkar i ranseomsyn er størst. Kommunen er då nokre område der dei allereie har ein sterk posisjon. Inn- gonger kjent med kven som kjem til å drive i loka- spela inneber mellom anna at vidare vekst ved nye- let som det blir søkt om å omregulere til forret- tablering av butikkar berre kan skje etter søknad ning- eller daglegvareformål. grunna i den lokale konkurransesituasjonen. Der- Dersom den som ynskjer å drive verksemd i som moglegheita til å etablere butikkar blir redu- lokalet, er ein aktør med liten eller ingen lokal nær- sert, vil dei faste kostnadene knytte til drift av butik- være frå før, bør aktørens bidrag til auka lokal kon- kane òg bli redusert, noko som vidare kan redu- kurranse bli vektlagt som eit positivt moment. Det sere prisane til forbrukarane.104 Samtidig kan ein bør samstundes ikkje telje negativt dersom den slik inngripen kunne påverke den lokale konkur- som ynskjer å omregulere, allereie har høg mar- ransen negativt, ved at effektive butikkar ikkje eta- knadsdel lokalt. Dette må komme klart fram i ein blerer seg. Dette blir omtala som «både-og-pro- eventuell rettleiar og retningslinjer som blir utar- blem» av Steen og Pettersen (2020). Ei regulering beidde. I tillegg bør kommunane bli rettleia i kor- av moglegheita til å etablere seg vil kunne redusere leis dei skal behandle konkurranseomsyn i praksis. insentivet til å vekse organisk i marknaden, noko Ei presisering av konkurranseomsyn i den som kan vere uheldig. Dersom aktørar med sterk norske plan- og bygningslova vil etter regjeringa marknadsposisjon får redusert moglegheit til å eta- blere butikkar, vil dette indirekte verke som eit tak 102 Konkurrence- og Forbrugerstyrelsen har i den forbindelse for kor stor marknadsdel ein aktør kan ha. Dette laga eit berekningsverktøy som kommunane kan bruke til å anslå desse gevinstane, sjå https://www.kfst.dk/presse- 104 Friberg, R., Pettersen, I., Steen, F. og Ulsaker, S.A. (2020). meddelelser/kfst/2018/20180118-nyt-vaerktoej-afdaekker- Annerledeslandet Norge: butikktilgjengelighet og markeds- konkurrenceeffekt-ved-nye-butiksomraader/ konsentrasjon i Sverige og Norge. I Steen, F. og Pettersen, I. 103 Finske markanvändings- og bygglagen 5 § nr. 9 – tråtte i (red.). Mot bedre vitende i norsk matsektor. (Kap. 2, s. 35- kraft 1. april 2015. 70). Oslo: Cappelen Damm Akademisk. 132 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane kan gje dei største aktørane insentiv til å «ligge å kvile» under marknadsdelsgrensa, noko som kan 5.5.5 Oppsummering redusere konkurransen.105 Attraktive lokale er ein knapp ressurs, og lågt til- Dei britiske konkurransemyndigheitene gjen- bod kombinert med høg etterspørsel, gjer at det nomførte i 2008 ei utgreiing om moglege tiltak for å blir høge prisar for desse lokala. Det kan difor styrkje konkurransen i den britiske daglegvare- vere kostbart for både små og nyetablerte aktø- marknaden.106 Mellom anna foreslo dei å innføre rar å konkurrere med daglegvaregrupperingane ein konkurransetest ved etablering av nye butikkar. om attraktive lokale. Dette kan gjere ei etable- Til dømes skulle aktørar som allereie hadde butik- ring eller ein ekspansjon ulønnsam, og utgjer ei kar innanfor 10 minuttars kjøretid ikkje bli tillate å konkurranseutfordring og etableringshindring i etablere seg dersom det berre var tre eller færre daglegvaremarknaden. På bakgrunn av dette kjeder til stede, og heller ikkje dersom aktøren som meiner regjeringa det er behov for fleire tiltak etablerte butikk ville få over 60 prosent del av sals- knytte til eigedom og butikklokale. Regjeringa arealet i området. Testen skulle basere seg på kor- ynskjer å bruke tilgjengeleg informasjon til å vur- leis etablering av ein butikk ville påverke mark- dere ytterlegere analysar av korleis eigedoms- nadskonsentrasjonen mellom kjeder i det aktuelle verksemd i daglegvarebransjen påverkar konkur- geografiske området. Forslaget la opp til at konkur- ransesituasjonen. Dette vil auke kunnskaps- ransemyndigheitene berre skulle tillate etablering grunnlaget, slik at tiltak blir meir treffsikre. for kjeder som oppfyller eitt av tre kriterium. Eta- Vektlegging av konkurranseomsyn i plan- og blering kunne bli tillatt dersom (1) aktøren som bygningslova kan gjere etableringa for aktørar ynskjer å drive den nye butikken er ein nykommar med liten eller ingen lokal nærvære lettare. Det i marknaden, (2) talet konsept som allereie er eta- kan òg tenkjast at vektlegging av konkurranse- blert i marknaden er fire eller meir, sjølv om søka- omsyn gjev utbyggar insentiv til å inngå avtalar ren ikkje er ein nykommar i marknaden, eller (3) med daglegvareaktørar som vil ha positiv verk- salsarealet til søkaren, inkludert den nye butikken, nad på konkurransen i lokalmarknaden, fordi utgjer mindre enn 60 prosent av salsarealet i mark- dette aukar sannsynet for at planforslaget blir naden, sjølv om søkaren ikkje er nykommar og vedteke. talet konsept som er etablert i marknaden er tre Ein konkurransetest basert på korleis etable- eller færre. Denne testen blei aldri behandla poli- ring av ein butikk vil påverke marknadskonsentra- tisk i Storbritannia, og har ikkje blitt sett i verk. sjonen mellom aktørar i eit geografisk område, Ein slik konkurransetest kan etter regjeringa kan fremje lokal konkurranse. Det må sikrast at ei si vurdering fremje lokal konkurranse ved at ein slik ordning ikkje fører til reduserte insentiv til å gjer plass til konkurrerande aktørar. Ein slik test konkurrere hardt, eller at berre mindre effektive må bli tilpassa norske marknadsforhold, og sikre aktørar får lov å etablere seg. Det er difor behov at ordninga ikkje fører til reduserte insentiv til å for å utgreie dette vidare. konkurrere hardt, eller at berre mindre effektive Ved ei eventuell utarbeiding av lovføresegn aktørar får lov å etablere seg. Testen kan leggje til eller konkurransetest som nemnt i delkapittelet rette for at kommunane tek konkurranseomsyn i her, er det viktig at det blir sikra at føresegna ikkje saksbehandlinga, samstundes som det blir sett er i strid med direktiv eller avgjerder i EU/EØS- føreseielege rammer for aktørane. Dette kan vere retten. kostnadssparande for aktørane og kommunane. På den andre sida vil ein slik konkurransetest påleggje kommunane å utføre vurderingar dei Regjeringa vil: ikkje nødvendigvis har føresetnader til å gjennom- – vurdere om konkurranseomsyn kan takast inn føre. Regjeringa meiner likevel at det er mogleg å som eksplisitte omsyn i plan- og bygningslova utarbeide eit verktøy eigna til dette formålet, som – kartleggje omfanget av konkurranseavgren- kan hjelpe kommunane. Verknader av ein konkur- sande åtferd som avgrensar tilgang til butikklo- ransetest må utgreiast nærmare, før tiltaket even- kale tuelt blir sett i verk. – greie ut verknader av å innføre ein standardi- sert konkurransetest ved etablering av nye 105 Steen, F. og Pettersen, I. (red.). (2020). Mot bedre vitende i butikkar norsk matsektor. (Kap. 1, s. 7 – 34). Oslo: Cappelen Damm. 106 Competition Commission (2008). The supply of groceries in the UK market investigation. Final report 30. april 2008. Del III Ei daglegvareverdikjede for framtida 2019–2020 Meld. St. 27 135 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 6 Framtidas daglegvaremarknad

6.1 Innleiing passe forretningsmodellane og verksemda si til endringane som finn stad på etterspørsels- og til- I dette kapittelet vil det bli forsøkt å seie noko om bodssida i marknaden. Dette viser seg særleg i kva som kan ventast av daglegvaremarknaden i globale teknologiske trendar, som kunstig intelli- framtida. Åtferda til forbrukarar forandrar seg, gens og innsamling av store mengder data, til gamle handlemønster forsvinn, medan nye tren- bruk i eiga verksemd. dar oppstår og tek over korleis forbrukarar og Desse utviklingane kan òg tenkjast å by på næringsdrivande ter seg overfor kvarandre. utfordringar med handhevinga og reguleringa av Daglegvaremarknaden har òg forandra seg marknaden, då det ikkje er sikkert at nogjeldande mykje dei siste tiåra, ei forandring som sannsyn- lovverk er tilstrekkeleg for å fange opp åtferd som legvis vil fortsette, både ved at det blir omsett kan vere konkurranseskadeleg. Dette er spørsmål meir daglegvarer på internett, og at teknologi blir som opptek både konkurransemyndigheiter i tekne meir i bruk i tradisjonell detaljhandel. Det heile verda, og akademiske miljø. Døme på viktige er grunn til å tru at aktørar som no opererer i for- problemstillingar er kva stordata, prisalgoritmar, skjellige bransjar, vil sjå fordelar ved å bevege seg kunstig intelligens og oppkjøp av små, men poten- vekk frå element i eiga bransje, og inn i andre til- sielt sterke, konkurrentar kan ha å seie for hand- grensande, og kanskje meir lønsame, bransjar. hevinga av konkurranseregelverket i framtida. Teknologiske nyvinningar skjer på fleire områ- der. For daglegvareaktørane blir det viktig å til- Figur 6.1 Foto: Colorbox. 136 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane

6.2 Forbrukartrendar legvarehandel vil sannsynleg evne å skape positivt engasjement rundt eige vareutval og butikk-kon- Å ete sunt, trene og ha god fysisk og mental helse sept, forstå kva kundane ynskjer, og nå fram til blir stadig viktigare for forbrukarane, og interessa kundane gjennom salskanalane kundane vel å for helseriktig kosthald har ikkje vore høgare enn bruke.6 i dag. I 2018 var 63 prosent av nordmenn veldig Sosiale medium har blitt ein viktig arena for interesserte i sunn mat, til samanlikning med 44 kundedialog og marknadsføring. I framtida vil for- prosent i 2017.1 brukarane fyrst og fremst vere lojale mot aktørar Forbrukarar blir meir bevisste på samfunn- som tilbyr unike kundeopplevingar, og ved bruk sansvaret relatert til miljø og berekraftige løysin- av applikasjonar kan daglegvareaktørar i større gar, sjå delkapittel 2.8. Dei forventar at produkta grad skreddarsy kjøpsopplevingane til kundane kjøpt i daglegvarebutikkar og gjennom netthan- sine.7 Vareutval, marknadsføring og lojalitetspro- del er framstilt under etisk forsvarlege forhold. gram bør difor vere tilpassa kundane sine prefe- Forbrukarar vil sannsynlegvis bli meir opptekne ransar. Marknadsføring på nett må bli utforma på av kor produkta er framstilte. Jo kortare reiseveg måtar som fangar merksemda til kravstore og produkta har frå produsentstad til butikk, desto utolmodige forbrukarar.8 betre vil dei bli opplevd av forbrukarane. For ein Forbrukarane vil få dårlegare tid, bli meir veksande del av befolkninga skal kosthaldet kravstore og i større grad vere tilbøyeleg til å helst vere plantebasert, og framstilt i Noreg.2 abonnere på rutinekjøp.9 Varer handla på nett er Framveksten av lokalprodusert mat er omtalt i forventa å bli levert raskt, enkelt og feilfritt. For- delkapittel 2.5. brukarane vil i større grad leggje premissa for Kundane vil forvente at daglegvaregrupperin- butikkhandel og føringane for vareutval. Teknolo- gane unngår matsvinn ved å selje varer som nær- giske hjelpemiddel som smarte robotar og tingin- mar seg utløpsdato til nedsett pris,3 merke pro- ternett10 vil kunne utgjere ein meir integrert del dukta med «best før, men ofte god etter», intro- av kundane sin kvardag.11 Skiljet mellom det digi- dusere fleire porsjonar og størrelsar og ta i bruk tale og det fysiske, som til dømes handel i butikk ny pakketeknologi som forlenger haldbarheit og og på nett, kan bli svakare. Smarte og multifunk- kvalitet. sjonelle heimar utstyrt med teknologiske hjelpe- Forbrukarane sitt ynskje om meir kontroll middel vil legge til rette for automatisering av over eige liv og eigen kvardag kjem til uttrykk repeterande gjeremål som husarbeid, handling av gjennom mellom anna auka søken etter informa- daglegvarer mv.12 Forretningsmodellar som sjon. Digitalisering har gjort at dei fleste til ei kvar effektivt knyter saman det digitale og det fysiske tid har tilgang til internett rett frå lomma, og har vil kunne få eit stort konkurransefortrinn i framti- høve til å søke all mogleg informasjon på få das daglegvaremarknad. sekund.4 Det er forventa at kundar i større grad vil kunne samanlikne varar og prisar, og at dei 6 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. ynskjer detaljerte beskrivingar av produkteigen- 7 Ledernytt.no (2020). Forbrukertrendene som kan velte mer- skapar- og ingrediensar, returordningar og garan- kevaren din utenfor stupet. Henta frå: https://www.leder- tiar for å sikre seg at innkjøpte produkt svarer til nytt.no/forbrukertrendene-som-kan-sende-merkevaren- eigne krav og forventningar.5 Betydinga av omsyn din-utenfor-stupet.6214334-112537.html 8 til folkehelse er omtala i delkapittel 2.9. Euromonitor International (2020). Top 10 Global Consumer Trends 2020. Kundar har høge forventingar til servicegrad 9 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. og kompetanse hos salspersonalet i fysiske butik- 10 Store norske leksikon definerer tinginternett som eit IKT- kar og på nett. Framtidige vinnarar innanfor dag- system kor eit stort tal fysiske einingar kommuniserer med kvarandre og med internett. Teknologiske hjelpemiddel i 1 tinginternett er typisk kopla saman med trådlaus kommuni- Bartolomei, Rita T. (2018). Norske Spisevaner: Mindre tro kasjon. Framveksten av tinginternett er basert på den på naturmedisin. raske utviklinga innan kommunikasjonsteknologi, sensor- 2 Moltubakk, Stine (2019). Kantine- og mattrender for 2019. teknologi, batteriteknologi og kraftige små datamaskinar. 3 Arbeidsgruppen for tiltak under intensjonsavtalen om På engelsk kjent som Internet of Things. reduksjon av matsvinn (2017). «Rapport anbefalinger tiltak 11 SIFO (2018). Kunnskapsoppsummeringer forbrukerpolitikk matsvinn». Kapittel 6. 2018. Forbrukernes digitale hverdag – Utvidet versjon. Kapit- 4 Forbrukerrådet (2017). Forbrukertrender 2016: Hovedrap- tel 2. port. 12 Euromonitor International (2020). Top 10 Global Consumer 5 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. Trends 2020. 2019–2020 Meld. St. 27 137 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane

6.3 Bransjegliding tiske nettbaserte restaurantaktøren Deliveroo blei mellombels godkjent av det britiske konkurranse- Ein markant trend i varehandelen er aukande og forbrukartilsynet Competition and Market Aut- bransjegliding, som bidreg til å viske ut skiljet hority (CMA) i midten av april 2020.15 Bakgrun- mellom ulike faghandelsbransjar og salskanalar.13 nen for den mellombelse avgjerda til CMA er den Innspela departementet har fått i samband med krevjande finansielle situasjonen Deliveroo har arbeidet med meldinga peikar på at bransjegli- komme i som følgje av koronautbrotet. dinga vil fortsette, og auke i åra framover. Bransjegliding inneber at aktørar i ulike sals- kanalar konkurrerer om å selje bestemte vareka- 6.4 Netthandel tegoriar, og dermed oppstår det overlappande vareutval. Grunna stadig større overlappande Dei siste åra har nye forretningsmodellar utfordra vareutval blir tidlegare skilje mellom salskanalar eksisterande. Døme er Cutters i frisørbansjen, og bransjar meir utydelege. Gjennomgangen i del- AirBnB i hotellbransjen, Uber i taxinæringa og kapittel 3.6.4 og 5.4.2.2 viser at sal frå butikkar netthandel i daglegvare. Felles for dei alle er bruk som Nille, Normal og Europris aukar. Aktørar av tilpassa teknologi. I arbeidet med meldinga har som den danske kjeda Normal har hatt ein ei høg departementet fått ei rekkje innspel om framtidas etableringstakt dei to siste åra. Tilgang på daglegvaremarknad. Netthandel og bruk av ny butikklokale kan føre til at konkurransen frå teknologi blir av mange påpeikt som noko som vil desse aktørane aukar.14 Nye salskanalar vil kunne påverke daglegvarehandelen i tida framover. utgjere ei moglegheit for leverandørar til å auke Enkelte aktørar forventar at veksten i netthan- omsetnaden, noko som kan gje ytterlegare bran- del vil auke betydeleg frem mot 2030. Det ligg for- sjegliding. Vidare kan framtidig samarbeid mel- betringspotensiale i eksisterande infrastruktur lom daglegvareaktørar og aktørar i andre bransjar som vil kunne gjere mathandel på nett enklare. Til auka bransjeglidinga ytterligare. Kolonial.no har dømes er det utfordringar knytte til distribusjon inngått eit samarbeid med Clas Ohlson, slik at og logistikk for netthandel av daglegvarer. Nett- kundar kan få levert delar av sortimentet til sist- handel av daglegvarer vil krevje meir kostnadsef- nemnde heim via Kolonial.no. Det kan tenkast at fektiv logistikk og heimlevering, og høgare etter- denne utviklinga vil fortsette i åra framover. Gren- spørsel som kan rettferdiggjere investeringar i sehandelen har òg auka markant dei siste åra, meir automatiserte lager. sjølv om den har hatt ein nedgang no i samband Oppstarting av nettverksemd blir drive fram med virusutbrotet tidleg i 2020. Dette er forhold av forhold på tilbods- og etterspørselssida i dag- som har verknad på dei tradisjonelle daglegvare- legvaremarknaden. Forbrukarane bruker i auk- butikkane. ande grad internett som kjelde til produktinforma- Ein annan salskanal som dei seinare år har sjon, prissamanlikning og kjøp. Forbrukarane for- vakse på kostnad av daglegvaremarknaden, er ventar å kunne kjøpe det dei treng gjennom fleire serveringsmarknaden. På grunn av mindre tid vil salskanalar. Virusutbrotet har vist at forbrukarane forbrukarane i auka grad etterspørje raske mål- verdset mathandel på nett og aktørar som tilbyr tidsløysingar, noko som kan føre til vekst i serve- heimlevering, sjå delkapittel 1.6, og netthandel ringsmarknaden. Det er ein global trend at dag- med mat har hatt ei stor vekst den siste tida. legvareselskap og aktørar i serveringsbransjen Fysiske daglegvarebutikkar og nettbutikkar enten etablerer samarbeid eller kjøper kvarandre har kvar sine fortrinn i konkurransen om forbru- opp. I 2018 kjøpte den britiske daglegvarekjeda karane. For dei fysiske butikkane kan nærleik til Tesco PIc («Tesco») opp storhushaldsselskapet kundane, meirsal, levering i kjøpsaugeblikket og Brooker Group Ltd. («Brooker»)med sikte på å tilpassa kundeservice utgjere viktige fordelar for styrkje kjøparmakta si og for å sikre synergiar dei fysiske butikkane. Billege og meir kostnads- mot serveringsmarknaden. Den nederlandske effektive fysiske butikkar med enklare løysingar supermarknadskjeda Jumbo samarbeider i dag for handel som til dømes kasselaus betaling, kan med Takeaway.com N.V. om heimlevering av fer- trekkje i retning av mindre vekst i mathandel på dige måltid. Amazon sine investeringar i den bri- nett. Som det går fram av delkapittel 2.6 er butikk- 13 Virke (2019). Handelsrapporten 2019/2020. Kapittel 3. 15 Competition and Market Authority (2020). CMA provisio- 14 Sjå til dømes: https://e24.no/naeringsliv/i/zGXgEw/euro- nally clears Amazon's investment in Deliveroo. Henta frå: pris-sjefen-venter-paa-butikkdoed-for-aa-rulle-ut-by-butik- https://www.gov.uk/government/news/cma-provisionally- ker clears-amazon-s-investment-in-deliveroo. 138 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 6.2 Foto: Colorbox. tettleiken per innbyggjar høg i Noreg, særleg nettbutikkar med daglegvarer kan vere rask og samanlikna med andre samanliknbare land, noko feilfri levering og konkurransedyktige prisar. som gjer at ein gjennomsnittsforbrukar i Noreg For å møte kundane sine stadig større forvent- har mange daglegvarebutikkar å velje mellom på ningar, vil det kunne bli viktig for daglegvaregrup- sine reiseruter og i nærleiken av heimen. Dette peringane å vere til stades i fleire salskanalar. Det kan òg gjere det krevjande for nettbutikkar med å vere til stades på nett vil kunne påverke butikk- daglegvarer å oppnå tilstrekkeleg kontinuitet i verksemda til varekjedene positivt gjennom å handlemønsteret til sine kundar, og ein samla drive kundetrafikk frå nettbutikk over til dei omsetnad som gjev tilstrekkeleg lønnsemd.16 fysiske butikkane. For verksemdene i daglegvare- For netthandel er moglegheita for rask saman- marknaden blir det i framtida viktig å utnytte likning av prisar og produkt, tidssparing og god mogelegheitene ny teknologi gjev til å tilpasse seg tilgang døme på viktige fortrinn. Eit anna fortrinn preferansane til kundane gjennom betre persontil- for netthandelsaktørar er fråværet av hylleplassav- passing og skreddarsydd kundeservice. Frå å grensing i butikklokale, som i sin tur kan gjere det vere reine utsalsstader kan daglegvaregrupperin- lettare for desse daglegvareaktørane å tilby sine gane ta i bruk butikknettverka sine som lokale kundar eit rikhaldig utval av daglegvarer. Andre lager, utleveringsstad og arenaer for kunderettlei- forhold med innverknad på konkurranseevna til ing og unike kundeopplevingar.17 Som det går fram av delkapittel 6.2 vil forbru- 16 BigBlue&Company. Tre grunner til at Marked.no gikk kon- karane få dårlegare tid. Det vil vere viktig å kunne kurs – Dagligvarer på nett. Henta frå: https://www.bigblue- company.no/tre-grunner-marked-no-gikk-konkurs-daglig- 17 varer-pa-nett/. Virke (2019). Handelsrapporten 2018/2019. Kapittel 2. 2019–2020 Meld. St. 27 139 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Figur 6.3 Selvbetjent kasse. Foto: Colorbox. levere varer der forbrukarane ynskjer, til dømes Digitalisering handlar om å ta i bruk teknologi heimlevering, klikk-og-hent i butikk, på arbeids- slik at forbrukarane får tilgang til nye og betre plassen og på bestemte hentepunkt. Teknologi- tenester som er enkle og pålitelege. Ei digital føretak, netthandelsføretak, bilindustrien og dag- plattform kan vere ein møteplass for tilbydarar og legvareaktørar investerer betydeleg i å utvikle løy- kundar. Utbreiinga av smarttelefonar har bidrege singar som vil redusere kostnadene knytte til til utvikling av meir effektive forretningsmodellar heimkøyring.18 Aktørar som kan tilby effektive og digitale marknader. Ein velkjend dynamikk løysingar og levere varer der forbrukarane knytt til digitale plattformer er nettverkseffektar, ynskjer, vil ha eit fortrinn i konkurransen. som består i at nytten for den enkelte kunde ved å bruke ei digital plattform aukar med talet på bru- karar totalt. Den same dynamikken kan derimot

6.5 Automatisering og digitalisering i også gjere så marknaden berre vil ha plass til eit verdikjeda for daglegvarer fåtal tilbydarar. Dermed kan det i digitale markna- der oppstå utfordringar knytte til høg marknads- Dagens teknologitrendar er knytte til mellom konsentrasjon og sentralisert kontroll.19 anna algoritmar, kunstig intelligens, automatise- Framveksten av betre digitale plattformer vil ring, stordata, tinginternett og virtuell og auka kunne mogleggjere meir forbrukartilpassa mar- røynd (engelsk: virtual reality og augmented rea- knadsføring, kundestøtte og prising. Vidare blir lity). Desse teknologiane endrar arbeidsoppgå- varer og tenester lettare tilgjengeleg, transak- vene i verdikjeda for daglegvarer, og aktørar i ver- sjonskostnadene lågare og vegen til marknaden dikjeda utviklar og tek i bruk teknologi på nye måtar, frå produksjon og distribusjon, til sal og service. 19 SIFO (2018). Kunnskapsoppsummeringer forbrukerpolitikk 2018. Forbrukernes digitale hverdag – Utvidet versjon. Kapit- 18 IGD Last Mile: Delivering the Goods 2019 tel 2. 140 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane kortare for både store og små verksemder. I sum kan dette bidra til meir effektiv konkurranse. 6.5.1 Stordata Bruk av ny teknologi gjer at daglegvareaktørar Mange selskap og offentlege organ sit på store kan handtere større volum og omsetnad med datamengder om kundeåtferd, omsetnad og trans- same eller mindre arbeidsstokk. Døme på tekno- aksjonar. Slik stordata25 kan bidra til ny innsikt logi som i dag bidreg til å frigjere arbeidskraftres- om til dømes kundeåtferd og –preferansar, som sursar i verdikjeda for daglegvarer, er delautoma- tidlegare ikkje var mogleg å kartleggje. tiserte varebestillingssystem, automatisert pris- Kommersialisering av stordata inneber proses- setjing ved bruk av algoritmar, digitale hyllekan- sar for produksjon av forbrukar- og persondata, tar, robotar og sjølvbetente kasser.20 21 På sikt kan analyse og distribusjon. Stordataverksemd er for- autonom transport og auka bruk av robotar til venta å ha eit stort framtidig verdiskapingspoten- reinhald, pakking, varepåfylling, kunderettleiing sial. Analyse av stordata om kundeåtferd gjer det og andre rutineprega oppgåver, kunne bidra til mogleg å optimalisere og skreddarsy kundetilbod, ytterlegare effektivisering.22 23 På lengre sikt kan anslå framtidige forbrukartrendar, samt forbetre bemanninga i butikkane bli redusert.24 marknadsføring og produkttilpassing i tråd med Ei rekkje av teknologiane daglegvaregruppe- kundane sine preferansar.26 ringane har teke i bruk dei seinare år er retta Tilgang til stordata og betre marknadsinnsikt direkte mot kundane og knytte til digitale beta- ved analyse av stordata, kan gjere det vanskele- lingsløysingar, mobilapplikasjonar med forbrukar- gare for nye aktørar å etablere seg på marknaden. tilpassa reklame og tilbod, digitale informasjon- Til dømes vil daglegvaregrupperingar med den skjermar, digitale vindauge, hyllekantar mv. Mobi- beste tilgangen på stordata om kundeåtferd og lapplikasjonar gjev i dag kundane gode mogleg- algoritmar som analyserer stordata, kunne få eit heiter til å skanne strekkodar for å finne produkt- konkurransefortrinn gjennom betre tilpassing av informasjon og kartlegge moglege substitutt. forretningsmodell og butikkonsept, vareutval, Sjølvbetente kasser gjer det mogleg for kundane å kundeservice og lojalitetsprogram til kundane skanne varer og betale raskare enn tidlegare. sine preferansar. Avanserte registrerings- og betalingsløysingar Auka framtidig bruk av stordata vil kunne basert på mobilapplikasjonar og ansiktsattkjen- påverke forbrukarane sitt personvern. Den nye ning, vil i framtida kunne fjerne behovet for personopplysningslova27 har til formål å styrkje betente kasser og gjere det lettare å starte opp og utvide forbrukarane sine rettar og deira tillit til med døgnopne butikkar som er betente mellom næringslivet. Mellom anna skal lova beskytte for- kl. 7:00 og kl. 23:00 frå måndag til laurdag. brukarane mot at kundedata innsamla av til Kundeprogram og stordata kan og bli brukt til dømes aktørar i verdikjeda for daglegvarer ikkje å betre kundane sine handleopplevingar i fysiske blir brukt på måtar som krenker personvernet. butikkar. Kundetilpassa kampanjetilbod, tilpassa Føretak kan i dag ta i bruk digitaliserte verkemid- kundeservice, låge prisar og breitt vareutval er del til å sette saman og analysere stordata med forhold som vil kunne bidra til å gjere kundane kundeopplysningar samla inn frå ulike kjelder sine kjøpsopplevingar unike, og derav auke sann- med sikte på å generere verdifulle kundedata. I synet for at deira komande innkjøp finn stad i same daglegvarebutikk. 25 Stordata omfattar store og komplekse datasett som stadig endrar seg og er vanskelege å handtere med konvensjo- nelle dataverktøy. Det finst ingen allment akseptert defini- sjon av stordata. Gartner analyst Doug Laney (2001) tek utgangspunkt i tre V-ar: stort volum (volume), stor varia- 20 sjon og bredde i informasjon (variation) og rask endring Samfunnsøkonomisk analyse AS og Forskningsstiftelsen (velocity). Nokon gonger legg han også verdi (value) til. Fafo (2019). Teknologi, sysselsetting og kompetanse i vare- IBM har valt å ta med elementet pålitelegheit (veracity) i handelen. Rapport 14-2019. 21 sin definisjon av stordata, som viser til den usikkerheita Reidar Molthe, 2020. Automation is necessary now! Henta som kan vere knytt til kvaliteten i dataa, og viktigheita av å frå: https://www.nhh.no/en/research-centres/food/food- kunne stole på dei. news/2020/automation-is-necessary-now/. 26 SIFO (2018). Kunnskapsoppsummeringer forbrukerpolitikk 22 Euromonitor International (2020). Top 10 Global Consumer 2018. Forbrukernes digitale hverdag – Utvidet versjon. Kapit- Trends 2020. tel 2. 23 E24.no (2019). Coop tester ny «ryddegutt-robot». Henta frå: 27 Lov 15. juni 2018 nr. 38 om behandling av personopplysin- https://e24.no/naeringsliv/i/XgJg67/coop-tester-ny-ryd- gar (personopplysningslova) tredde i kraft 20. juli 2018. degutt-robot. Personopplysningslova gjennomfører reglane i EUs per- 24 Samfunnsøkonomisk analyse AS og Forskningsstiftelsen sonvernforordning (EU) 2016/679 om vern av fysiske per- Fafo (2019). Teknologi, sysselsetting og kompetanse i vare- soner i forbindelse med behandling av personopplysingar handelen. Rapport 14-2019. og om fri utveksling av slike opplysingar. 2019–2020 Meld. St. 27 141 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane sum kan derimot denne type verksemd vise seg å kostnadsstruktur, etterspørselsforholda i markna- overstige grensa for kva som er akseptabelt ut frå den, innsamla informasjon frå internett om pri- omsynet til personvern. For at forbrukarane sin sane til konkurrentane mv. tillit til næringslivet skal bli oppretthaldt er det Bruk av kunstig intelligens og algoritmar kan viktig at myndigheitene grip inn mot føretak som gje betre effektivitet gjennom betre modellar for bryt personvernreglane. prisfastsetting, lågare driftskostnader og betre marknadstilpassing. Bruk av kunstig intelligens kan gje moglegheit for å oppnå konkurransefort-

6.5.2 Kunstig intelligens og prisalgoritmar rinn i form av meir kostnadseffektiv drift. Aktø- Kunstig intelligens (KI) er ei samlenemning på rane i verdikjeda for daglegvarer kan nytte kuns- informasjonsteknologi der maskinlæring, maskin- tig intelligens til å anslå framtidige kundetrendar resonnering og robotikk står sentralt. Kunstig og omsetnader, prognosar for kapasitetsbehov, intelligente system utfører handlingar, fysisk eller samt anbefalingar knytte til rettleiande prisar og digitalt, basert på tolking og behandling av struk- kundetilpassa marknadsføring.30 turerte eller ustrukturerte data, med sikte på å nå Prisalgoritmar gjer det mogleg for aktørane i eit gitt mål. Enkelte KI-system kan også tilpasse verdikjeda for daglegvarer å gjere prisjusteringar seg gjennom å analysere og ta omsyn til korleis automatisert og meir kostnadseffektivt enn tidle- tidlegare handlingar har påverka omgivnadene. gare. Daglegvaregrupperingar og leverandørar Dei siste åra har den teknologiske utviklinga som nyttar prisalgoritmar vil raskare kunne opp- på feltet vore stor. Døme på praktisk bruk av KI i dage endringar i etterspørsel, kostnadsforhold og dag er:28 konkurransesituasjon. Dersom kostnadene plut- – datasyn/identifisering av objekt i bilete («com- seleg blir redusert vil aktørar som nyttar prisalgo- puter vision») – kan til dømes brukast til ritmar raskt kunne tilpasse sine utsalsprisar til det ansiktsattkjenning lågare kostnadsnivået. Likeins vil strukturert ana- – attkjenning av mønster eller avvik – kan til lyse av stordata om kundeåtferd og -trendar gjere dømes brukast til å avsløre svindel det lettare for aktørar i verdikjeda å tilpasse seg til – behandling av naturleg språk («natural lan- kundane sitt auka fokus på låge prisar, rikhaldig guage processing») – kan brukast til å sortere vareutval med høg kvalitet, miljø og berekraft og og klassifisere dokument og informasjon, til å unike kundeopplevingar.31 trekke ut relevante element i store informa- Reduserte etableringshindringar er ein annan sjonsmengder, i intelligente assistentar og sam- mogleg verknad som følgje av bruk av kunstig talerobotar. intelligens og algoritmar.32 Sjølvlærande algorit- – robotikk – kan brukast til å utvikle autonome mar vil relativt raskt kunne samle inn informasjon fartøy som bilar, skip og dronar. frå internett om kostnadsstruktur og etterspør- selstrendar, og om utviklinga i daglegvareprisar, Regjeringa la tidleg i 2020 fram ein strategi for omsetnad og eigne merkevarer. Dette er viktig KI.29 Strategien varslar at regjeringa vil legge til informasjon for potensielle nye aktørar på detalj- rette for at Noreg skal ha infrastruktur for KI i ist- eller leverandørleddet i verdikjeda for dagleg- verdsklasse, i form av regelverk som fremjar digi- varer. På den andre sida kan det meir effektiv til- talisering, gode språkressursar, raske og robuste passing etter endringar på tilbods- og etterspør- kommunikasjonsnett og tilstrekkeleg reknekraft. selssida i marknaden vil auke eksisterande dag- Det skal leggjast til rette for deling av data innan- legvareaktørar si konkurransekraft, som i sin tur for, og på tvers av, bransjar og sektorar. kan gjere det vanskelegare for nye aktørarar å eta- Ein algoritme består av eit sett med operasjo- blere seg på dei ulike ledda i verdikjeda for dag- nar som leier til eit bestemt resultat. Dei fleste legvarer. Ein annan vesentleg fare ved bruk av dataprogramma utfører sine oppgåver ved hjelp av sjølvlærande prisalgoritmar i daglegvaremarkna- algoritmar, som kan bli sett på som ei oppskrift for den er moglegheita for at denne typen algoritmar å utføre ein oppgåve eller løyse eit problem. Bruk etter ein viss periode med prisfastsetting, finn av prisalgoritmar inneber at marknadsaktørar automatiserer prisfastsettinga basert på eigen 30 Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når kunden all- tid har nett. Nærings- og fiskeridepartementet. Figur 3.2. 28 Kommunal- og moderniseringsdepartementet (2020). Nasjo- 31 Sjå delkapittel 6.2 for ei gjennomgang av viktige forbrukar- nal strategi for kunstig intelligens trendar i daglegvaremarknaden. 29 32 Kommunal- og moderniseringsdepartementet (2020). Nasjo- Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når kunden all- nal strategi for kunstig intelligens tid har nett. Kapittel 8. 142 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane fram til ei monopolistisk tilpassing i marknaden Stadig fleire digitale system og løysingar i nor- heilt på eiga hand. Dette blir omtala nærmare i ske daglegvarebutikkar har fram til i dag i liten delkapittel 6.6.2. grad påverka krava til teknisk kompetanse hos dei butikktilsette. Ifølgje Samfunnsøkonomisk ana- lyse mfl. (2019) vil butikktilsette si salsrolle bli

6.5.3 Teknologibaserte innovasjonar i endå viktigare i åra som kjem, samstundes som daglegvaremarknaden dei tilsette sin kontakt med kundane vil auke i Den teknologiske utviklinga, mellom anna kunstig omfang og bli meir variert enn i dag. Produkt- intelligens og stordata, har ført til ei rekkje inno- kunnskap, evne til rettleiing om produktval og vasjonar i daglegvaremarknaden. Nye handtermi- matlaging, og dessutan relasjonskompetanse er nalar gjer det lettare for butikkmedarbeidarar å døme på moglege konkurransefortrinn i framtidas gjennomføre vareteljingar og kontrollere varefly- konkurranse om kundane mellom daglegvarebu- ten i daglegvarebutikken. Skanninga av varer i tikkar og netthandelsaktørar. I daglegvarebutik- kassene gjev saman med digitale hyller med kar med sjølvbetente kasser er det vertar som sensorar informasjon om når varer må bli etterbe- hjelper kundar med betaling ved behov. Auka stilt.33 I sum legg dei ovannemnde teknologiske fokus på kundeservice og forbrukarane sine verkemidla til rette for at rutineprega arbeid handleopplevingar vil gjere så språkkunnskap og knytte til varebestilling kan bli fullført automati- sosiale eigenskapar til dei butikktilsette blir rela- sert og meir kostnadseffektivt enn tidlegare.34 tivt viktige konkurranseparametrar i framtida.35 Digitale hyllekantar kan bli brukt til å vise utsalspris, produsent og opphav, næringsinnhald og reklame. All informasjon som blir vist fram på 6.6 Moglege framtidige digitale hyllekantar, skjermar og vindauge, kan konkurranseutfordringar lett bli justert sentralt. Typisk vil utsalsprisane kontinuerleg kunne bli tilpassa endringar i kost- Dette delkapittelet vurderer nærmare potensielle nadsstruktur, etterspørselsforhold, konkurren- konkurranseutfordringar gjevne ved samarbeid tane sine utsalsprisar og konkurransesituasjonen. mellom daglegvareaktørar, bruk av prisalgoritmar Ved å kople digitale hyllekantar med kundane sine og kunstig intelligens, i tillegg til oppkjøp av mog- smarttelefonar kan butikkane i større grad enn i lege effektive konkurrentar. dag tilpasse kampanjar og marknadsføring til kun- Moglege former for framtidig samarbeid mel- dane sine forventningar og preferansar. Bruk av lom norske og utanlandske daglegvareaktørar kan nettvardar (på engelsk: beacons) gjer det moge- gje opphav til nye former for konkurranseavgren- leg for butikkane å sende tilbod og reklame til singar, som i sin tur vil kunne medføre behov for kundar som er i nærleiken, og å samle inn infor- endringar i korleis konkurransemyndigheitene masjon om dei mens dei handlar. Desse kundeda- vurderer moglege konkurranseavgrensande sam- taa kan i sin tur bli brukt til å tilpasse framtidig arbeid. Det same gjeld for konkurransemyndig- kunderettleiing betre til forbrukarane sine prefe- heitene sin kontroll med oppkjøp av nyetablerte ransar. selskap på marknaden, der formålet med oppkjø- Avanserte planleggingssystem basert på kuns- pet kan vere å eliminere ein potensiell effektiv tig intelligens og stordata om kundeåtferd, kan bli konkurrent. brukt til å anslå korleis forbrukarar vil agere på Bruk av prisalgoritmar og kunstig intelligens nye produktlanseringar, endringar i prisar og hyl- kan ha gjort det enklare for marknadsaktørar å leplassering, nye former for reklame og emballa- drive kartellverksemd. For det fyrste gjer prisal- sje mv. Meir effektiv marknadsføring og betre til- goritmar det lettare å overvake og kontrollere kar- passa kundeservice vil kunne bidra til å forsterke telldeltakarar. Vidare har prisalgoritmar gjevne kundane sin lojalitet. Vidare vil automatisert stra- opphav til meir sofistikerte samarbeidsmetodar tegisk planlegging medføre raskare avgjerdspro- som er vanskelegare for konkurransemyndighei- sessar relatert til innkjøp og logistikk, som i sin tene å oppdage. Dermed blir det også meir krev- tur kan bidra til å frigjere arbeidskraft. jande å bevise eksistensen av kartell.36 Av den 35 Samfunnsøkonomisk analyse AS og Forskningsstiftelsen 33 Samfunnsøkonomisk analyse AS og Forskningsstiftelsen Fafo (2019). Teknologi, sysselsetting og kompetanse i vare- Fafo (2019). Teknologi, sysselsetting og kompetanse i vare- handelen. Rapport 14-2019. handelen. Rapport 14-2019. 36 Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når kunden all- 34 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. tid har nett. Nærings- og fiskeridepartementet. Kapittel 8. 2019–2020 Meld. St. 27 143 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Boks 6.1 Døme på innovasjonar i daglegvaremarknaden I 2018 opna Amazon sin fyrste kasselause mat- attkjenning, må namn, e-postadresse, bankkort- butikk i Seattle i USA. Butikken sel ferdigmat, informasjon og ansiktsbilete registrerast. Beta- snacks og daglegvarer som brød, mjølk, ost og lingsløysinga skal vere trygg, enkel og rask slik sjokolade. Sidan 2018 har det amerikanske sel- at kundane sparar tid.3 På same tid kan dette ha skapet opna fleire liknande nærbutikkar i ei problematiske sider knytt til personvern. rekkje amerikanske byar som alle blir drivne Sommaren 2019 starta Coop som fyrste dag- under kjedenamnet Amazon GO. Målet er å legvaregruppering i Noreg ein døgnopen Extra- etablere 3 000 butikkar innan 2021. Butikkon- butikk i sentrum av Oslo, som er betent mellom septet kombinerer kamerateknologi, maskinlæ- kl. 7:00 og kl. 23:00 frå måndag til laurdag.4 ring og sensorteknologi som registrerer kva Resten av døgnet når butikken ikkje er betent kan for varer kundane plukkar med seg. Betalinga kundar låse seg inn i butikken med ein mobilapp- blir automatisk trekt frå kundane sine Amazon- likasjon, plukke varer og betale i sjølvbetente kas- kontoar i det dei forlèt butikken.1 Redusert ser. Coop ser ikkje bort i frå at fleire døgnopne ventetid, betre optimalisering av vareutval og butikkar vil bli starta opp andre stader i landet. meir persontilpassa tilbod ved bruk av kunde- Målet med satsinga er at kundane skal kunne data, er blant fordelane ved å handle i Amazon handle raskt og effektivt når det passar dei. Sam- GO-butikkar. stundes vurderer Coop at auka bruk av teknologi Den franske aktøren Carrefour har utvikla kan bidra til å halde liv i nærbutikkar på stadar eit nytt butikkonsept som går under namnet der det i dag er vanskeleg å drive lønnsamt. «Flash». Akkurat som i Amazon GO-butikkar 1 Sjå Amazon si heimeside: https://www.amazon.com/ registrerer kamera og sensorar automatisk kva b?ie=UTF8&node=16008589011. for varer kundane handlar. På den måten slepp 2 Ehandel.no (2019). Betal med ansiktet: Nå tas kasseløse kundane å måtte skanne strekkodar sjølv i ei butikker til et nytt nivå. Henta frå: https://no.ehan- sjølvbetent kasse. Det nye med «Flash» er at del.com/artikler/na-tas-kasselose-butikker-til-et-nytt- niva/468601. betalinga for varer ikkje skjer ved hjelp av mobil, 3 Nettavisen (2019). På denne kafeen kan du betale med an- men ved skanning av ansiktet til kundane.2 siktet ditt. Henta frå: https://www.nettavisen.no/oko- Saman med Futurice og DNB har meierisamvir- nomi/pa-denne-kafeen-kan-du-betale-med-ansiktet-ditt/ ket Tine begynt å teste ut trenden med ansiktbe- 3423806565.html. 4 Ehandel.no (2019). Ser at teknologi kan holde liv i nærbu- taling gjennom pilotprosjektet «Blunk». Den nye tikker: Norges fyrste ubetejente og døgnåpne butikk. Henta betalingsløysinga blir prøvd ut på kafeen Hei- frå: https://no.ehandel.com/artikler/norges-forste- matt i Oslo. Før kundar kan betale med ansikts- ubetjente-og-dognapne-butikk/468089. grunn har det blitt reist spørsmål om det i dag er fram til 2018.37 I 2019 etablerte desse to multina- behov for endringar i konkurransemyndigheitene sjonale daglegvareselskapa ein langsiktig strate- sitt arbeid med å avdekke kartellverksemd. gisk allianse for mellom anna å forhandle fram endå betre innkjøpsvilkår hos store internasjonale daglegvareprodusentar.

6.6.1 Internasjonale og nasjonale samarbeid Amazon er i dag langt meir enn berre ein tek- For daglegvaregrupperingar verda over utgjer digi- nologileverandør og nettbutikk. Sal av reklame talisering og netthandel, og forbrukarane sitt utgjer ei viktig inntektskjelde for Amazon som har sterke fokus på lågpris, vesentlege utfordringar store komparative fortrinn innanfor analyse av som påverkar verksemdene sine investeringsstra- stordata om kundeåtferd. Oppkjøpet av den ameri- tegiar, kostnadsstruktur og forretningsmodellar. kanske supermarknadskjeda Whole Foods Mar- Ein måte å vinne fram på i den internasjonale dag- ket Inc. i 2017 med 470 butikkar som spesialiserer legvarekonkurransen er å kartleggje effektive han- seg på sal av organiske matprodukt, gjev Amazon delsaktørar med sikte på oppkjøp eller samarbeid. erfaring med butikksal av fersk mat. Boks 6.1 Det franske føretaket Carrefour har i mange år omtalar butikkjeda Amazon GO. vore den største innkjøparen av daglegvarer i 37 Europa, med britiske Tesco PLC på andreplass Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. 144 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Det britiske føretaket Ocado starta fyrst som slutten av 2013 kjøpte Norgesgruppen ein bety- ein supermarknad på nett i 2000. I dag har sel- deleg eigardel i ei av dei styrste daglegvaregrup- skapet vidareutvikla seg til å bli ein stor interna- peringane i Danmark, Dagrofa, som driv profil- sjonal teknologileverandør for daglegvareaktørar kjedene Meny, Spar, Min Købmand og Let-køb.44 som ønskjer å satse på netthandel. For å lukkast Dagrofa Logistik sel daglegvarer til både interne er netthandelsaktørar avhengige av kostnadsef- og eksterne kundar og er i dag den største dag- fektiv logistikk, og lisensiering av Ocado sine legvaregrossisten i Danmark. Dagrofa Foodser- automatiserte logistikkløysingar er ei mogleg- vice A/S driv verksemd innanfor storhushald- heit som fleire daglegvareselskap verda over har ning. Norgesgruppen og Coop har saman eta- valt å satse på, medrekna den svenske dagleg- blert selskapet Aera Payment & Identification AS varegrupperinga Ica.38 («Aera») med sikte på utvikling av kostnadsef- Den største daglegvarekjeda i USA Walmart fektive og fleksible betalingsløysingar for vare- Inc. («Walmart») har på lik linje med dei andre handel.45 Det er med andre ord ikkje nytt at nor- store internasjonale selskapa nemnde over, gjen- ske daglegvaregrupperingar samarbeider med nomført fleire oppkjøp av netthandelsaktørar og utanlandske daglegvareaktørar, eller aktørar i teknologiselskap, og i tillegg etablert alliansar. andre handelsbransjar. Walmart har inngått eit samarbeid med Google som har til formål å gjere nettsalet til Walmart av daglegvarer meir kostnadseffektivt og konkurran- 6.6.1.1 Moglege konkurranseutfordringar knytte sedyktig.39 til samarbeid I nordiske daglegvaremarknader ser ein også I framtida kan ein tenkje seg ei rekkje potensielle framveksten av nye samarbeidsformer mellom samarbeid mellom norske daglegvareaktørar og teknologiselskap og tradisjonelle daglegvareaktø- utanlandske selskap. Ei moglegheit kan vere part- rar. Det svenske investeringsselskapet Kinnevik, narskap mellom ei norsk daglegvaregruppering og som mellom anna er storeigar i netthandelsselska- ein internasjonal teknologileverandør om etable- pet Zalando, har bevegd seg inn i netthandel med ring av nettverksemd med daglegvarer som til daglegvarer i både Noreg og Sverige.40 Kinnevik dømes britiske Ocado. Eit anna potensielt partnar- er i dag storaksjonær i Kolonial.no. Vidare har sel- skap kan omfatte ei norsk daglegvaregruppering skapet ein stor eigarpost i den største svenske og ei global internettbasert handelsplattform som nettbutikken med daglegvarer Mathem, der også Amazon med sikte på etablering av nye butikkon- det svenske handelsføretaket Clas Ohlson er på sept på den norske daglegvaremarknaden. Til slutt eigarsida.41 Kolonial.no og Clas Ohlson har inn- kan nemnast etablering av ein nasjonal innkjøpsalli- gått eit samarbeid, der kundar som handlar dag- anse for norske daglegvaregrupperingar.46 legvarer også får tilgang til eit utval av sortimentet Eit framtidig samarbeid i verdikjeda for dag- til Clas Ohlson. legvarer med moglege konkurranseavgrensande Nettaktøren Komplett var tidligare ein av eiga- verknader må blir vurdert på sjølvstendig grunn- rane i Marked.no, før dei avvikla verksemda i lag av konkurransemyndigheitene. I ei slik vurde- 2018.42 No har Komplett opna ein plattform som ring vil samarbeidsform, marknadsstillinga til par- samlar over 100 nettbutikkar i ei stor nettsatsing. tane, etableringshindringar og graden av potensi- Nettbutikken byggjar på ein «Amazon-modell», ell konkurranse vere blant dei faktorane som vil der Komplett skal selja alt frå bøkar til kaffi.43 bli betrakta, sjå delkapittel 4.9.2. Samarbeid kan I 2003 etablerte Norgesgruppen eit samar- gje opphav til store gevinstar for forbrukarane, beid med Carrefour som varte fram til 2005. I men kan også under gjevne marknadsforhold vere 38 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. 43 E24 (2018). Komplett går sammen med over 100 butikker i 39 Molthe, Reidar (2017). Amazon deal will revolutionise the gigantisk nettsatsing. Henta frå: https://e24.no/naerings- online food retail sector. Henta frå: https://www.nhh.no/en/ liv/i/Qo87KV/komplett-gaar-sammen-med-over-100-butik- research-centres/food/food-news/2017/october/amazon- ker-i-gigantisk-nettsatsing deal-will-revolutionise-the-online-food-retail-sector/. 44 Informasjon om Dagrofa er henta frå: https:// 40 Virke (2019). Dagligvarehandelen 2019/2020. Kapittel 4. www.dagrofa.dk/ 41 45 Shifter.no (2020). Storeier i Kolonial skyter inn 150 millio- NorgesGruppen (2020). Innspill til Stortingsmelding om ner i svensk nett-mat. Henta frå: https://shifter.no/nyhe- konkurransen i dagligvaremarkedet. ter/storeier-i-kolonial-skyter-inn-150-millioner-i-svensk- 46 Sjå omtale av ulike former for nasjonale og internasjonale nett-mat/126125. innkjøpssamarbeid i europeiske daglegvareverdikjeder i 42 Sjå til dømes https://www.dn.no/handel/stein-erik-hagen/ Colen, Liesbeth, Bouamra-Mechemache, Z. Daskalova, V. ole-vinje/runar-hollevik/markedno-gir-opp-og-legger-ned/ and Nes, K (2020). Retail alliances in the agricultural and 2-1-248622 food supply chain. 2019–2020 Meld. St. 27 145 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane konkurranseavgrensande, og såleis forbode etter Bruken av kunstig intelligens har auka vesent- konkurranselova § 10. leg dei seinaste åra, og fått mykje internasjonal Dersom globale internettbaserte handelsplatt- merksemd i akademia og blant konkurransemyn- former i framtida vel å etablere seg på den norske digheiter. Denne teknologien vil til dømes gje dag- daglegvaremarknaden gjennom partnarskap med legvareaktørar moglegheiter til å oppnå meir norske daglegvareaktørar, vil dette kunne gje opp- rasjonell drift og auka konkurransekraft. Ein hav til nye typar konkurranseutfordringar. Kon- potensiell fare ved bruk av kunstig intelligens i til kurransemyndigheitene vil difor følgje med på dømes verdikjeda for daglegvarer er moglegheita debatten blant konkurransefaglege miljø om even- for at sjølvlærande prisalgoritmar finn fram til ei tuelle behov for nye konkurranseverkemiddel for monopolistisk tilpassing i marknaden utan at dag- å kunne handheve moglege framtidige konkur- legvareaktørane som bruker prisalgoritmane, ranseavgrensande samarbeid effektivt. med intensjon har programmert dei til å gjere dette. Ein kan tenkje seg tilfelle som det nemnt ovanfor med ulovleg samarbeid ved sal av plaka-

6.6.2 Prisalgoritmar og kunstig intelligens tar, men i staden for at marknadsaktørane kom- Kva rolle prisalgoritmar speler i eit konkurranse- muniserer saman om å ta i bruk konkurranseav- perspektiv, er eit felt som har fått mykje merk- grensande prisalgoritmar, bruker dei uavhengig semd blant konkurransefaglege miljø den seinare av kvarandre sjølvlærande prisalgoritmar. Desse tida. Grunnen er ei bekymring for at den auka smarte algoritmane føreser og tilpassar seg per- bruken av prisalgoritmar skal kunne føre til auka fekt til dei andre aktørane si marknadsåtferd, slik konkurranseskade ved å lette gjennomføring av at utfallet blir det same som eit klassisk prissamar- konkurranseavgrensande åtferd frå enkeltaktørar, beid. Dette kan skje ved at dei sjølvlærande prisal- eller gjennom å gjere nye former for konkurranse- goritmane, etter ein periode med læring og ekspe- skadeleg samarbeid og samordna åtferd mogleg, rimentering, finn ut at det som gjev eigaren både horisontalt og vertikalt.47 Det at mar- høgast forteneste, er kartellprisar. På den måten knadsaktørar forsøker å tileigne seg informasjon vil dei sjølvlærande algoritmane som i starten gjev om konkurrentane sine prisar og andre konkur- kundane lågast mogleg pris ved å leggje til rette ranseparametere, er ikkje noko nytt. Det er heller for enkel og rask prissamanlikning, på sikt kunne ikkje nytt at konkurrentar har strategiar for å gje opphav til kartellprising og tap for forbruka- respondere på denne type informasjon. Det nye er rane.49 at dette kan bli automatisert og skje mykje ras- I saker om bruk av teknologi basert på kuns- kare enn før. tig intelligens og djuplæring som sjølvlærande Eit døme på direkte koordinering ved bruk av prisalgoritmar, kan det bli vanskeleg med ein prisalgoritmar er saka som gjekk for amerikanske konvensjonell konkurranserettsleg tilnærming og britiske konkurransemyndigheiter der føretak bygd på at det ligg føre ein eller annan form for hadde inngått eit prissamarbeid ved sal av plaka- avtale, eller noko som i det minste kan bli karak- tar.48 Prisalgoritmen partane brukte sørgde for at terisert som stillteiande samordning gjennom- dei ikkje skulle ta ein pris lågare enn avtalepartna- ført av fysiske personar. ren. Føretaka innrømde forholda og blei straffa Departementet ber i tildelingsbrevet for 2020 med bøter for ulovleg prissamarbeid. om at Konkurransetilsynet skal prioritere arbeidet med å legge til rette for at digitalisering bidreg til auka konkurranse til fordel for forbrukarane og 47 Ezrachi, Ariel and Maurice Stucke (2016). Virtual Competi- næringslivet. Tilsynet skal også vurdere mogleg- tion: The Promise and Perils of the Algorithm-Driven Econ- heitene digitalisering gjev for å avdekkje konkur- omy. Harvard University Press. Calvano, Emilio, G. Calzorali, V. Denicolo and S. Pastorello ransekriminalitet og effektivisere etterforskings- (2019). Algorithmic Pricing: What Implications for Compe- metodar. Konkurransetilsynet har starta opp ein tion Policy? Review of Industrial Organization. Volume 55 marknadsanalyse for å kartleggje bruken av pro- (1), 155-171. gramvare som innhenter informasjon om andre Crémer, Jacques, Yves-Alexandre de Montjoye and Heike Schweitzer (2019). Competition policy for the digital era. aktører i ein marknad og som fast. Vidare følgjer 48 Department of Justice (2015). Former E-Commerce Exe- tilsynet den internasjonale debatten rundt mellom cutive Charged with Price Fixing in the Antitrust Division’s anna prisalgoritmar og kunstig intelligens, og vil First Online Marketplace Prosecution. Saka gjekk for ameri- løpande vurdere om gjeldande konkurransepo- kanske og britiske konkurransestyresmakter, og omhand- lar føretak som hadde etablert eit prissamarbeid ved sal av 49 plakatar på Amazon Marketplace. Koordineringa av prisar Meld. St. 9 (2018–2019) Handelsnæringen – når kunden all- blei gjort gjennom bruk av prisalgoritmar. tid har nett. Nærings- og fiskeridepartementet. Kapittel 8. 146 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane litkk og regelverk er tilstrekkeleg for den stadige vere knytte til meir effektive og lønnsame forret- utviklinga i marknadane. ningsmodellar og butikkonsept, betre design og Problemstillinga står høgt på dagsorden til emballasje, meir effektive logistikkløysingar, og EU-kommisjonen og fleire nasjonale konkurran- produkt med betre kvalitet. For å auke kundemas- semyndigheiter.50 I Nasjonal strategi for kunstig sen er det ikkje uvanleg at nyetablerte selskap sett intelligens peiker regjeringa på at kunstig intelli- prisane sine så lågt at verksemda dei fyrste åra går gens vil kunne spele ei rolle på fleire tilsynsom- med underskot. Dette kan vere ein grunn til at råde. Det er difor viktig at tilsynsmyndigheitene oppkjøp av nyetablerte selskap ikkje oppfyller ter- har kompetanse til å kunne føre kontroll med sys- skelverdiane for omsetnaden til partane, slik at tem og forretningspraksisar basert på kunstig transaksjonen ikkje er meldepliktig etter konkur- intelligens. ranselova § 18 andre ledd om melding av føretaks- Dei konkurranserettslege aspekta ved prisal- samanslutningar. Konkurransetilsynet har likevel goritmar vil også vere viktig for dei som utviklar høve til å pålegge meldeplikt dersom dei finn og sel prisalgoritmar, og for alle marknadsaktø- rimeleg grunn til å anta at konkurransen kan bli rane som planlegg å ta i bruk denne typen avan- påverka av føretakssamanslutninga. serte teknologiske verkemiddel. Marknadsaktø- Oppkjøp av konkurrentar som har potensial til rane er sjølv ansvarlege for å følgje med og sørgje å bli effektive konkurrentar i framtida, vil kunne for å ha nødvendig kompetanse om dei rettslege føre til tap for forbrukarane i form av høgare pri- rammene for bruk av prisalgoritmar, for å etter- sar på eksisterande produkt og tenester, eller at leve konkurransereglane. nye innovative produkt og tenester aldri kjem på marknaden. Dette gjeld særleg der motivet for oppkjøp er å stanse vidareutvikling av innovasjo-

6.6.3 Oppkjøp av innovative potensielle nane til eit nyetablert selskap for på den måten å konkurrentar halde ved lag eiga marknadsmakt. Slike føretaks- I innovative næringar kan føretakssamanslutnin- samanslutningar blir på engelsk omtala som «kil- gar mellom selskap med komplementære tekno- ler acquisitions», og er eit dagsaktuelt tema som logiar styrkje insentiva til innovasjon. Vidare vil særleg i digitale marknader og legemiddelmark- moglegheita for oppkjøp gje gründerar og entre- naden. Til dømes har Apple, Facebook, Google og prenørar insentiv til å satse på å utvikle nye idear. Microsoft til saman kjøpt over 400 selskap dei sei- Samstundes kan føretakssamanslutningar bidra nare åra.52 Eit fåtal av desse sakene blei under- til å avgrense konkurransen i marknaden, som i søkt av konkurransemyndigheitene, og ingen blei sin tur vil kunne svekkje marknadsaktørane sine stansa. Det er likevel ikkje sikkert at desse opp- innovasjonsinsentiv. Økonomiske studiar har kjøpa har avgrensa konkurransen. avdekt ein tvitydig samanheng mellom konkur- Såkalla «killer acquisitions» kan tenkjast å ranse og innovasjon. Det er lite innovasjon i utgjere ei konkurransemessig utfordring også i marknader med enten sterk eller svak konkur- verdikjeda for daglegvarer. Samstundes er det vik- ranse. I marknader med sterk konkurranse er tig å hugse på at sjansen for oppkjøp er ein viktig det vanskeleg å få avkastning på FoU-investerin- veg ut for investorar, og fungerer som eit insentiv gar. I marknader prega av svak konkurranse, kan til privat finansiering av innovasjon med tilknytt bedriftene ta inn over seg at nye produkt stele sal risiko. At ein stor aktør kjøper opp ei mindre, frå eksisterande produkt, noko som isolert sett nystarta bedrift, kan vere effektivt ved at den nye- vil svekkje innovasjonsinsentiva. Føretakssaman- tablerte føretaket bidreg med innovative idear, slutningar i konsentrerte marknader med svak mens det etablerte føretaket har marknadserfa- konkurranse vil følgjeleg reise ei bekymring ring og finansielle ressursar til å utvikle og kom- med tanke på innovasjon.51 mersialisere ideane vidare. Oppkjøp kan i nokre Nyetablerte selskap med høgt lønnsemdspo- tilfelle gje tilgang til verdifulle og detaljerte data tensial grunna vellukka innovasjonar vil i oppstar- om til dømes kundeåtferd som mogleggjer nye og tinga ha avgrensa omsetnad. Innovasjonane kan betre produkt til fordel for forbrukarane. Ein rapport utarbeidd av ei ekspertgruppe på 50 Sjå til dømes Oxera (2018), Algorithmic competition og vegner av dei britiske konkurransemyndigheitene Competition and Market Authority (2018), Pricing Algorit- Competition and Markets Authority (CMA) kon- hms. 51 Aghion, Phillipe, Bloom, Nick, Blundell, Richard, Griffith, 52 Rachel, and Howitt, Peter. (2005). Competition and Innova- Competition and Market Authority (2019). Unlocking digi- tion: An Inverted-U Relationship. Quarterly Journal of Econ- tal competition. Report of the Digital Competition Expert omics. Volume 120 (2), 701-728. Panel. Kapittel 3. 2019–2020 Meld. St. 27 147 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane kluderer med at konkurransereglane for fusjons- som er knytte til verdien av transaksjonen,55 i til- kontroll ikkje nødvendigvis må endrast som følgje legg til terskelverdiar knytte til omsetnaden til dei av førnemnde forhold knytte til «killer acquisiti- involverte føretaka. Formålet er at oppkjøp av ons».53 Det blir derimot anbefalt at konkurransea- føretak som førebels genererer låg eller ingen nalysane som vurderer om ei føretakssamanslut- omsetnad, men er kjøpt til ein høg pris, kan bli ning er konkurranseavgrensande, blir revurdert. vurdert under konkurransereglane. Målet er at Tradisjonelt har slike analysar lagt størst vekt på terskelverdiane skal dekkje tilfeller der det er ein kortsiktige samfunnsøkonomiske verknader. I disproporsjonalitet mellom noverande omsetnad dynamiske marknader er dei langsiktige sam- og kjøpsprisen for føretaket. Ein høg kjøpspris funnsøkonomiske verknadene viktige for å forstå kan indikere at føretaket som blir kjøpt, har ein korleis ei føretakssamanslutning kan avgrense innovativ forretningsidé, med høgt potensial til å konkurransen på lengre sikt. Rapporten tilrår at konkurrere i marknaden.56 konkurransemyndigheitene i konkurranseanaly- Innføringa av ein slik ny terskelverdi, knytt til sar av føretakssamanslutningar legg større vekt verdien av transaksjonen, kan potensielt ha inn- på potensiell konkurranse. Vidare foreslår rappor- verknad på transaksjonskostnadane og førehands- ten at CMA innfører ein balansert skadehypo- visse til partane i føretakssamanslutninga. I tillegg tese.54 Tradisjonell tilnærming har vore å vurdere kan det føre til eit auka ressursbehov for konkur- kor sannsynleg det er at ei føretakssamanslutning ransemyndigheitene dersom det fører til mange vil medføre ei vesentleg avgrensing av konkurran- fleire meldepliktige samanslutningar. Dette er vik- sen. Dersom dette er meir sannsynleg enn ikkje, tige omsyn som må vere med i vurderinga av kor- blir føretakssamanslutninga stoppa. Rapporten leis konkurransemyndigheitene effektivt kan poengterer at ein med ei slik tilnærming ikkje ser avdekkje og gripe inn overfor «killer acquisitions». omfanget av moglege positive og negative verkna- der i samanheng med sannsyna for at dei opptrer, slik ein normalt ville gjort i ein kost-nytte analyse. 6.7 Oppsummering Med ein balansert skadehypotese vil føretakssa- manslutningar kunne bli stoppa dersom dei poten- Gjennomgangen og drøftinga over viser at den tra- sielt kan ha svært konkurranseskadelege verkna- disjonelle konkurransepolitikken blir stadig utfor- der, sjølv om det er lågt sannsyn for at slike verk- dra ved at den teknologiske og kommersielle nader vil opptre. utviklinga skaper nye marknader, bransjegliding Innføring av ei generell meldeplikt for føre- og samhandlingsformer mellom føretak og mel- takssamanslutningar i ein marknad gjere det let- lom forbrukarar og føretak som dagens regelverk tare for konkurransemyndigheitene å fange opp kanskje ikkje har teke høgde for. Det gjeld både eventuelle konkurranse- og innovasjonsskade- vurderingar av situasjonen i enkeltmarknader og lege oppkjøp. I den norske verdikjeda for dagleg- for nye produkt. Det er såleis behov for å utgreie varer kan dei etablerte aktørane finne det lønns- om dagens konkurransepolitikk er tilstrekkeleg amt å kjøpe opp nyetablerte aktørar med innova- for å handtere moglege framtidige konkurranseut- tive teknologiar og konsept som i framtida vil fordringar, og om det er behov for nye konkurran- kunne bli effektive konkurrentar. Daglegvare- sepolitiske verkemiddel. grupperingane må opplyse til Konkurransetilsy- net dersom dei tek over kontroll over eit anna føretak i verdikjeda for daglegvarer, sjå delkapittel Regjeringa vil:

4.9.4.1. Det kan likevel vere krevjande både å vur- – greie ut om det er behov for nye verkemiddel i dere dei konkurransemessige verknadene og eta- konkurransepolitikken for å handtere moglege blere eit eventuelt inngrepsgrunnlag. framtidige konkurranseutfordringar som den Tyskland og Austerrike har innført terskelver- kommersielle og teknologiske utviklinga ska- diar for meldeplikt for føretakssamanslutningar, per 53 Competition and Market Authority (2019). Unlocking digi- 55 tal competition. Report of the Digital Competition Expert Terskelverdiane for Tyskland er €400, for Austerrike €200. Panel. 56 Bundeskartellamt og Bundeswettbewerbsbehörde (2018). 54 Competition and Market Authority (2019). Unlocking digi- Guidance on Transaction Value Thresholds for Mandatory tal competition. Report of the Digital Competition Expert Pre-merger Notification (sectin 35 (1a) GWB and section 9 Panel. Kapittel 3. (4) KartG). 148 Meld. St. 27 2019–2020 Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane 7 Økonomiske og administrative konsekvensar Hovudmålet for næringspolitikken til regjeringa handlingskultur i bransjen er døme på forhold er å leggje til rette for størst mogleg samla ver- som verker inn på effektiviteten i verdikjeda. diskaping i norsk økonomi innanfor berekraftige I sum vil tiltaka regjeringa fremjar i denne mel- rammer. Regjeringa sin politikk overfor verdi- dinga kunne lempe på etableringshindringar, kjeda for daglegvarer skal bidra til dette hovudmå- styrke konkurransen i verdikjeda for daglegvarer, let. Effektiv regulering av verdikjeda for daglegva- auke forbrukarvelferda og effektivisere ressurs- rer tek utgangspunkt i kjenneteikna og særtrekka bruken. Tiltaka har samla sett små administrative til verdikjeda. konsekvensar. Nokre av tiltaka vil medføre auka Verdikjeda for daglegvarer er ein betydeleg administrative konsekvensar hos Konkurransetil- bidragsytar til norsk økonomi og fungerer som eit synet og aktørane i bransjen. Dette gjeld særleg bindeledd mellom produsentar og forbrukarar. tiltaka knytte til styrkt kontroll med innkjøpspri- Vidare er verdikjeda viktig for å nå helse-, klima- sar. og miljømålsetjingar, og for omstillinga til eit Det er per i dag vanskeleg å talfeste dei økono- lågutsleppssamfunn. Sentrale rammevilkår for miske og administrative konsekvensane av dei aktørane i verdikjeda for daglegvarer er mellom nye tiltaka som meldinga varslar ei nærmare vur- anna alkoholpolitikken, arbeids- og kompetanse- dering av. Nye tiltak i denne stortingsmeldinga politikken, forbrukarpolitikken, handelspolitik- som har økonomiske konsekvensar, blir dekte ken, helse- og ernæringspolitikken, klima- og innanfor dei til kvar tid gjeldande budsjett- miljøpolitikken, konkurransepolitikken, land- rammene eller med atterhald om når dei kan gjen- brukspolitikken, samferdselspolitikken, skatte- og nomførast. avgiftspolitikken og utdanningspolitikken. Stortingsmeldinga beskriv strukturar og kon- kurransemessige utfordringar for verdikjeda for Nærings- og fiskeridepartementet daglegvarer. Storleiken på og rolla verdikjeda spe- tilrår: ler, gjer at små utslag i effektivitet vil kunne få omfattande konsekvensar for økonomien og for- Tilråding frå Nærings- og fiskeridepartemen- brukarvelferda. Høg konsentrasjon i daglegvare- tet 19. juni 2020 om Daglegvare og konkurranse – marknaden og fleire leverandørmarknader, kampen om kundane blir send Stortinget. vesentlege etableringshindringar og uheldig for- Bestilling av publikasjonar Meld. St. 27 (2019 –2020) Tryggings- og serviceorganisasjonen til departementa www.publikasjoner.dep.no Telefon: 22 24 00 00 Publikasjonane er også tilgjengelege på www.regjeringen.no Omslagsbilder: Colorbox Trykk: Tryggings- og serviceorganisasjonen til departementa – 06/2020 JØ ME R K E T T RY KK Meld. St. 27 (2019 – 2020) L MI SA K 20 46 Melding til Stortinget 4 1 De 04 p M edia Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane Daglegvare og konkurranse – kampen om kundane