Constitution of Malta

2. Reli[jon.

3. Bandiera Nazzjonali.

4. Innu Nazzjonali.

5. Ilsien.

6. Il-Kostituzzjoni tkun il-li[i suprema. KAPITOLU II Dikjarazzjoni ta’ Prin`ipji

7. Dritt g]al xog]ol.

8. Tmexxija ’l quddiem ta’ kultura, e``.

9. Salvagwardar ta’ paesa[[ u patrimonju storiku u artistiku.

10. Edukazzjoni primarja tkun obbligatorja u bla ]las.

11. Interessi edukattivi.

12. Protezzjoni ta’ xog]ol. 13. }inijiet ta’ xog]ol.

14. Drittijiet ta’ ]addiema nisa.

15. L-anqas età g]al xog]ol bi ]las.

16. Salvagwardar ta’ xog]ol ta’ minuri.

17. G]ajnuna so`jali u sigurtà.

18. Inkora[[iment ta’ intrapri\a ekonomika privata.

19. Protezzjoni ta’ snajja arti[jani.

20. Inkora[[iment ta’ ko-operattivi.

21. Applikazzjoni tal-prin`ipji li hemm f’dan il-Kapitolu. KAPITOLU III ~ittadinanza

22. Persuni li jsiru `ittadini fil-[urnata stabbilita.

23. Persuni li jkollhom dritt li jkunu re[istrati b]ala `ittadini.

24. Persuni naturalizzati jew re[istrati b]ala residenti qabel il-[urnata stabbilita.

25. Ksib ta’ `ittadinanza bi twelid jew dixxendenza minn persuni imwielda fi jew wara l-[urnata stabbilita. 2 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 26. |wie[ ma’ `ittadin ta’ Malta.

27. Doppja `ittadinanza. 28. ~ittadini tal-Commonwealth.

29. Responsabbiltà kriminali ta’ `ittadini tal-Commonwealth.

30. Setg]at tal-Parlament.

31. Tifsir. KAPITOLU IV Drittijiet u Libertajiet Fundamentali ta’ l-Individwu

32. Drittijiet u libertajiet fundamentali ta’ l-individwu.

33. Protezzjoni tad-dritt g]all-]ajja.

34. Protezzjoni minn arrest jew detenzjoni arbitrarja.

35. Protezzjoni minn xog]ol furzat.

36. Protezzjoni minn trattament inuman.

37. Protezzjoni minn privazzjoni ta’ proprjetà bla kumpens.

38. Protezzjoni g]all-intimità tad-dar jew proprjetà o]ra.

39. Disposizzjonijiet biex ti[i \gurata protezzjoni tal-li[i.

40. Protezzjoni ta’ libertà ta’ kuxjenza u qima.

41. Protezzjoni ta’ libertà ta’ espressjoni.

42. Protezzjoni ta’ libertà ta’ g]aqda u asso`jazzjoni.

43. Projbizzjoni ta’ deportazzjoni.

44. Protezzjoni ta’ libertà ta’ moviment.

45. Protezzjoni minn diskriminazzjoni min]abba razza, e``.

46. Twettiq ta’ disposizzjonijiet protettivi.

47. Tifsir tal-Kapitolu IV. KAPITOLU V Il-President

48. Twaqqif tal-kariga ta’ President.

49. Qadi tal-funzjonijiet tal-President matul vakanza, e``. 50. {urament li g]andu jittie]ed mill-President. KAPITOLU VI Il-Parlament TAQSIMA 1 G]amla tal-Parlament

51. Twaqqif ta’ Parlament.

52. G]amla tal-Kamra tad-Deputati. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 3

53. Kwalifiki ta’ membru tal-Kamra tad-Deputati.

54. Skwalifiki ta’ membru tal-Kamra tad-Deputati.

55. Ti\mim ta’ kariga ta’ membri.

56. Votazzjoni f’Elezzjonijiet.

57. Kwalifika ta’ eletturi.

58. Skwalifika ta’ eletturi.

59. Speaker u Deputy Speaker.

60. Twaqqif ta’ Kummissjoni Elettorali.

61. Distretti elettorali.

62. Mili ta’ vakanzi.

63. De`i\joni ta’ kwistjonijiet dwar membru.

64. Skrivan tal-Kamra tad-Deputati u persunal tieg]u. TAQSIMA 2 Setg]at u Pro`edura tal-Parlament

65. Setg]at ta’ g]emil ta’ li[ijiet.

66. Tibdil ta’ din il-Kostituzzjoni.

67. Regolar tal-pro`edura fil-Kamra tad-Deputati. 68. {urament li g]andu jittie]ed mill-membri tal-Kamra tad-Deputati.

69. Min jippresjedi fil-Kamra tad-Deputati.

70. Quorum fil-Kamra tad-Deputati.

71. Votazzjoni.

72. Mod ta’ e\er`izzju tas-setg]at le[islativi.

73. Restrizzjoni ta’ `erti mi\uri finanzjarji.

74. Ilsien tal-Li[ijiet. TAQSIMA 3 Sej]a, proroga u xoljiment

75. Sessjonijiet tal-Parlament.

76. Proroga u xoljiment tal-Parlament.

77. Elezzjonijiet [enerali. KAPITOLU VII L-Esekuttiv

78. Awtorità esekuttiva ta’ Malta.

79. Il-Kabinett. 80. }atra ta’ Ministri.

81. Ti\mim ta’ kariga ta’ Ministri.

82. Assenjazzjoni ta’ portafolji lill-Ministri. 4 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA

83. A[ent Prim Ministru.

84. Ministri temporanji.

85. E\er`izzju tal-funzjonijiet tal-President.

86. E\er`izzju tal-funzjonijiet tal-Prim Ministru.

87. Il-President g]andu jkun informat dwar ]wejje[ ta’ gvern.

88. Segretarji Parlamentari. 89. {urament li g]andu jittie]ed mill-Ministri.

90. Kap ta’ l-Oppo\izzjoni.

91. Avukat {enerali.

92. Segretarji Permanenti u kapijiet ta’ dipartimenti tal-gvern.

93. Prerogattiva ta’ ma]fra.

94. Segretarju tal-Kabinett. KAPITOLU VIII Il-{udizzjarju

95. Qrati Superjuri. 96. }atra ta’ m]allfin.

97. Ti\mim ta’ kariga ta’ m]allfin.

98. A[ent Prim Im]allef u a[enti m]allfin.

99. Qrati Inferjuri.

100. Ma[istrati. 101. {uramenti li g]andhom jittie]du minn im]allfin u ma[istrati.

101A. Kummissjoni g]all-Amministrazzjoni tal-{ustizzja. KAPITOLU IX Finanzi

102. Fond Konsolidat.

103. Awtorizzazzjoni ta’ nefqa mill-Fond Konsolidat.

104. Awtorizzazzjoni ta’ nefqa qabel approprjazzjoni.

105. Fond ta’ Kontin[enzi.

106. Dejn pubbliku.

107. Rimunerazzjoni dwar `erti karigi.

108. Awditur {enerali. KAPITOLU X Is-Servizz Pubbliku

109. Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku. 110. }atra, e``., ta’ uffi`jali pubbli`i.

111. Rappre\entanti prin`ipali ta’ Malta fl-esteru. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 5 112. }atra bi trasferiment dwar xi karigi.

113. Protezzjoni ta’ drittijiet ta’ pensjoni.

114. G]oti u ti\mim ta’ pensjonijiet, e``.

115. Protezzjoni tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku minn pro`eduri legali. KAPITOLU XI Mixxellanji

116. Azzjonijiet dwar validità ta’ li[ijiet.

117. Projbizzjoni ta’ `erti asso`jazzjonijiet.

118. Awtorità dwar ix-Xandir.

119. Funzjoni ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir.

120. Kummissjoni dwar l-Impiegi.

121. Setg]at u pro`edura ta’ Kummissjonijiet.

122. Ri\enji. 123. }atriet mill-[did, e``.

124. Tifsir. SKEDI LI JINSABU MAL-KOSTITUZZJONI L-EWWEL SKEDA IT-TIENI SKEDA: {uramenti ta’ Kariga IT-TIELET SKEDA: {urament ta’ Lealtà IR-RABA’ SKEDA: Elenku ta’ Pajji\i tal-Commonwealth minbarra Malta 6 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA KOSTITUZZJONI TA’ MALTA L-Ordni ta’ l-1964 dwar l-Indipendenza ta’ Malta, kif emendata bl-Atti: XLI ta’ l-1965, XXXVII ta’ l-1966, IX ta' l-1967, XXV1 ta’ l-1970, XLVII ta’ l-1972, LVII, LVIII ta’ l-1974, XXXVIII ta’ l-1976, X ta’ l-1977, XXIX ta’ l-1979, 1V ta’ l-1987, XXIII ta’ l-1989; bil-Prok1ami: Nri. II u VI ta’ l- 1990; bl-Atti XIX ta’ l-1991 u IX ta’ l-1994; bil-Prok1ami Nri.IV ta' l-1995 u III ta’ l-1996, u bl-Atti: XI ta’ l-1996, XVII ta’ l-1997, III ta’ l-2000, XIII ta’ l-2001, V ta’ l-2003, u XIV u XXI ta’ l-2007. 21 ta’ Settembru 1964* KAPITOLU I Sostitwit: Ir-Repubblika ta’ Malta LVIII. 1974.2. Ir-Repubblika u t- 1. (1) Malta hija repubblika demokratika bba\ata fuq ix- territorji tag]ha. xog]ol u fuq ir-rispett g]ad-drittijiet u l-libertajiet fundamentali ta’ Sostitwit: LVIII. 1974.3. l-individwu. Emendat: IV. 1987.2. (2) It-territorji ta’ Malta jikkonsistu f’dawk it-territorji kompri\i f’Malta minnufih qabel il-[urnata stabbilita, mag]duda l- ib]ra territorjali tag]hom, jew dawk it-territorji u ib]ra li l- Parlament jista’ minn \mien g]al \mien jistabbilixxi b’li[i. (3) Malta hija stat newtrali li jrid attivament jil]aq il-pa`i, is- si[urtà u l-progress so`jali fost in-nazzjonijiet kollha billi j]addan politika ta’ non-allineament u jirrofta li jipparte`ipa f’kull alleanza militari. Dan l-istatus jimplika b’mod partikolari, illi: (a) l-ebda ba\i militari barranija ma tit]alla fuq territorju Malti; (b) l-ebda fa`ilitajiet militari f’Malta ma jit]allew ji[u w\ati minn xi forzi barranin ]lief fuq talba tal-Gvern ta’ Malta, u biss fil-ka\i li [ejjin: (i) fl-e\er`izzju tal-jedd naturali ta’ difi\a le[ittima f’ka\ ta’ vjolazzjoni armata ta’ l-area li fuqha r- Repubblika ta’ Malta g]andha sovranità, jew biex tie]u mi\uri jew azzjonijiet de`i\i mill- Kunsill tas-Sigurtà tal-{nus Mag]quda; jew (ii) kull meta jkun hemm theddida g]as-sovranità, indipendenza, in-newtralità, l-unità jew l- integrità territorjali tar-Repubblika ta’ Malta; (`) minbarra fil-ka\i msemmija hawn fuq, l-ebda fa`ilitajiet o]ra f’Malta ma jit]allew jintu\aw b’tali mod u b’tali mi\ura li jwasslu g]all-pre\enza f’Malta ta’ kon`entrazzjoni ta’ forzi barranin; (d) minbarra fil-ka\i msemmija hawn fuq, l-ebda persunal militari barrani ma jit]alla fuq territorju Malti, ]lief dak il-persunal militari li jkun qed jag]mel, jew jg]in biex jitwettqu, xog]lijiet jew attivitajiet `ivili, u ]lief g]add re[onevoli ta’ persunal tekniku militari li jg]in *Ara L-Ordni tat-2 ta’ Settembru, 1964 dwar l-Indipendenza ta’ Malta. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 7 fid-difi\a tar-Repubblika ta’ Malta; (e) it-tarznari tar-Repubblika ta’ Malta jintu\aw g]al skopijiet kummer`jali `ivili, i\da jistg]u wkoll jintu\aw, f’limiti ra[onevoli ta’ \mien u g]add, g]at- tiswija ta’ bastimenti militari li jkunu tpo[[ew f’qag]da li ma jistg]ux ji[[ieldu jew g]all-bini ta’ vapuri; u skond il-prin`ipji ta’ non-allineament l- imsemmija tarznari ji[u m`a]]da lill-bastimenti militari ta\-\ew[ superpotenzi.

2. (1) Ir-reli[jon ta’ Malta hija r-Reli[jon Kattolika Reli[jon. Apostolika Rumana. Sostitwit: LVIII. 1974.4 (2) L-awtoritajiet tal-Knisja Kattolika Apostolika Rumana g]andhom id-dmir u l-jedd li jg]allmu liema prin`ipji huma tajbin u liema huma ]\iena. (3) It-tag]lim reli[ju\ tal-fidi Kattolika Apostolika Rumana g]andu jkun provdut fl-iskejjel kollha ta’ l-Istat b]ala parti mill- edukazzjoni obbligatorja.

3. (1) Il-Bandiera Nazzjonali ta’ Malta tikkonsisti f’\ew[ Bandiera strixxi vertikali ndaqs, bajda ma’ l-arblu u ]amra n-na]a ta’ barra. Nazzjonali. Sostitwit: (2) Rappre\entazzjoni tal-George Cross mog]ti lil Malta mill- LVIII. 1974.5. Maestà Tieg]u r-Re {or[ Sitta fil-15 ta’ April, 1942 tkun qieg]da, imberfla bl-a]mar, fir-rokna ta’ l-istrixxa l-bajda.

4. L-Innu Nazzjonali ta’ Malta huwa "L-Innu Malti" li jibda Innu Nazzjonali. bil-kliem "Lil din l-Art }elwa l-Omm li tatna isimha".

5. (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. Ilsien. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingli\ u dawk l-ilsna l-o]ra li jistg]u ji[u preskritti mill-Parlament (b’li[i mg]oddija b’mhux anqas minn \ew[ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffi`jali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ g]all- finijiet kollha uffi`jali tu\a kull wie]ed minn dawk l-ilsna: I\da kull persuna tista’ tindirizza ru]ha lejn l- Amministrazzjoni f’kull wie]ed mill-ilsna uffi`jali u t-twe[iba ta’ l-Amministrazzjoni g]al hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: I\da l-Parlament jista’ jag]mel dak il-provvediment g]all- u\u ta’ l-ilsien Ingli\ f ’dawk il-ka\ijiet u ta]t dawk il- kondizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-pro`edura tag]ha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li g]andhom ikunu w\ati fi pro`eduri u annotazzjonijiet parlamentari.

6. Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (7) u (9) ta’ Il-Kostituzzjoni l-artikolu 47 u ta’ l-artikolu 66 ta’ din il-Kostituzzjoni, jekk xi li[i tkun il-li[i suprema. o]ra tkun inkonsistenti ma’ din il-Kostituzzjoni, din il- Sostitwit: Kostituzzjoni g]andha tipprevali u l-li[i l-o]ra g]andha, safejn LVII. 1974.2; LVIII. 1974.69. tkun inkonsistenti, tkun bla effett. 8 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA KAPITOLU II Dikjarazzjoni ta’ Prin`ipji Dritt g]al xog]ol. 7. L-Istat jirrikonoxxi d-dritt ta`-`ittadini kollha g]al xog]ol u g]andu j[ib ’il quddiem dawk il-kondizzjonijiet li jag]mlu dan id-dritt effettiv. Tmexxija ’l 8. L-Istat g]andu j[ib ’il quddiem l-i\vilupp tal-kultura u tat- quddiem ta’ tfittix xjentifiku u tekniku. kultura, e``. Salvagwardar ta’ 9. L-Istat g]andu jissalvagwardja l-paesa[[ u l-patrimonju paesa[[ u storiku u artistiku tan-Nazzjon. patrimonju storiku u artistiku. Edukazzjoni 10. L-edukazzjoni primarja g]andha tkun obbligatorja u fl- primarja tkun iskejjel ta’ l-Istat g]andha tkun bla ]las. obbligatorja u bla ]las. Interessi 11. (1) L-istudenti kapa`i u meritevoli, ukoll jekk ming]ajr edukattivi. risorsi finanzjarji, g]andhom dritt li jil]qu l-og]la gradi ta’ edukazzjoni. (2) L-Istat g]andu jag]ti effett g]al dan il-prin`ipju permezz ta’ boro\ ta’ studju, ta’ kontribuzzjonijiet lill-familji ta’ l-istudenti u provvedimenti o]ra fuq il-ba\i ta’ e\amijiet kompetittivi. Protezzjoni ta’ 12. (1) L-Istat g]andu jipprote[[i x-xog]ol. xog]ol. (2) Huwa g]andu jipprovdi g]at-t]arri[ professjonali jew ta’ vokazzjoni u miljorament tal-]addiema. }inijiet ta’ xog]ol. 13. (1) L-akbar numru ta’ sieg]at tax-xog]ol kull jum g]andu jkun stabbilit mil-li[i. (2) Il-]addiem g]andu dritt g]al [urnata mistrie] fil-[img]a u g]al btajjel annwali bi ]las; huwa ma jistax jirrinunzja g]al dan id- dritt. Drittijiet ugwali ta’ 14. L-Istat g]andu jippromwovi dritt ugwali ta’ r[iel u nisa li r[iel u nisa. jgawdu d-drittijiet ekonomi`i, so`jali, kulturali, `ivili u politi`i Sostitwit: XIX. 1991.2. kollha u g]al dan il-g]an g]andu jie]u dawk il-mi\uri li jkunu ndikati biex jelimina kull forma ta’ diskriminazzjoni bejn is-sessi, minn kull persuna, organizzazzjoni jew azjenda; l-Istat g]andu b’mod partikolari jimmira li ji\gura li l-]addiema nisa jgawdu drittijiet indaqs u l-istess pagi g]all-istess xog]ol b]al ir[iel. L-anqas età g]al 15. L-anqas età g]al xog]ol bi ]las g]andha tkun preskritta xog]ol bi ]las. b’li[i. Salvagwardar ta’ 16. L-Istat g]andu jipprovdi biex ji[i salvagwardat ix-xog]ol xog]ol ta’ minuri. ta’ minuri u ji\guralhom id-dritt ta’ l-istess paga g]all-istess xog]ol. G]ajnuna so`jali u 17. (1) Kull `ittadin li ma jkunx kapa`i g]al xog]ol u li ma sigurtà. jkunx provdut bir-risorsi me]tie[a g]all-g]ixien g]andu dritt g]al manteniment u g]ajnuna so`jali. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 9 (2) Il-]addiema g]andhom dritt g]al assigurazzjoni xierqa fuq ba\i kontributorja g]all-]ti[iet tag]hom f’ka\ ta’ disgrazzja, mard, inkapa`ità, xju]ija u disimpieg involontarju. (3) Persuni inkapa`itati u persuni li ma jkunux kapa`i g]al xog]ol g]andhom dritt g]al edukazzjoni u t]arri[ ta’ vokazzjoni.

18. L-Istat g]andu jinkora[[ixxi l-intrapri\a ekonomika Inkora[[iment ta’ privata. intrapri\a ekonomika privata.

19. L-Istat g]andu jipprovdi g]all-protezzjoni u l-i\vilupp tas- Protezzjoni ta’ snajja arti[jani. snajja arti[jani.

20. L-Istat jirrikonoxxi l-funzjoni so`jali ta’ ko-operattivi u Inkora[[iment ta’ g]andu jinkora[[ixxi l-i\vilupp tag]hom. ko-operattivi.

21. Id-disposizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu ma jkunux Applikazzjoni tal- esegwibbli f ’xi qorti, i\da l-prin`ipji li hemm fihom huma b’dan prin`ipji li hemm f’dan il-Kapitolu. kollu fondamentali g]all-iggvernar tal-pajji\ u jkun l-iskop ta’ l- Istat li japplika dawn il-prin`ipji fl-eg]mil ta’ li[ijiet. KAPITOLU III ~ittadinanza

22. (1) Il-ksib, il-pussess, ir-rinunzja u t-telfien ta`- ~ittadinanza `ittadinanza Maltija g]andhom ji[u regolati bil-li[i. mitluba bil-li[i. Sostitwit: (2) I`-`ittadinanza doppja jew multipla hija permessa skond III.2000.2. li[i li f’dak i\-\mien tkun fis-se]] f’Malta.

23. (1) Kull min skond din il-Kostituzzjoni jew xi Att tal- ~ittadini tal- Parlament huwa `ittadin ta’ Malta jew skond xi li[i li g]al dak i\- Commonwealth. Emendat: \mien tkun isse]] f’xi pajji\ li g]alih dan l-artikolu jg]odd huwa XLI. 1965.3; `ittadin ta’ dak il-pajji\ ikollu, bis-sa]]a ta’ dik i`-`ittadinanza, IX. 1967; XXIII. 1989.6. status ta’ `ittadin tal-Commonwealth. Rinumerat: (2) Kull min huwa sudditu Ingli\ ming]ajr `ittadinanza skond III.2000.4. il-British Nationality Act, 1948 * jew ikompli jkun sudditu Ingli\ skond l-artikolu 2 ta’ dak l-Att ikollu, bis-sa]]a ta’ dak l-istatus, l- istatus ta’ `ittadin tal-Commonwealth. (3) Il-pajji\i li g]alihom jg]odd dan l-artikolu huma dawk elenkati fir-Raba’ Skeda li tinsab ma’ din il-Kostituzzjoni. (4) Il-President jista’ bi Proklama jemenda, i\id ma’, jirrevoka jew jissostitwixxi l-elenku ta’ pajji\i li hemm fir-Raba’ Skeda li tinsab ma’ din il-Kostituzzjoni.

24. (1) ~ittadin tal-Commonwealth li ma jkunx `ittadin ta’ Responsabbiltà Malta jew `ittadin tar-Repubblika ta’ l-Irlanda li ma jkunx `ittadin kriminali ta’ `ittadini tal- ta’ Malta ma jkunx ]ati ta’ reat kontra xi li[i li sse]] f ’Malta Commonwealth. min]abba f ’xi ]a[a mag]mula jew omessa f ’xi parti tal- Rinumerat u emendat: Commonwealth li ma tkunx Malta jew fir-Repubblika ta’ l-Irlanda III.2000.5. jew f’xi pajji\ stran[ier kemm-il darba - (a) l-att jew ommissjoni ma kienx ikun reat kieku kien *11 & 12 Geo. 6.c.56. 10 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA frustier; u (b) fil-ka\ ta’ att jew ommissjoni f’xi parti tal- Commonwealth jew fir-Repubblika ta’ l-Irlanda, ma kienx ikun reat jekk il-pajji\ li fih l-att ikun mag]mul jew l-ommissjoni tkun saret kien pajji\ stran[ier. (2) F’dan l-artikolu - "frustier" tfisser persuna li ma tkunx `ittadin tal-Commonwealth, persuna protetta Ingli\a jew `ittadin tar-Republika ta’ l-Irlanda; "pajji\ barrani" tfisser kull pajji\ (minbarra r-Repubblika ta’ l- Irlanda) li ma jkunx parti mill-Commonwealth; "Persuna Protetta Ingli\a" tfisser persuna li tkun persuna protetta Ingli\a g]all-finijiet tal-British Nationality Act, 1948 jew ta’ kull li[i o]ra tar-Renju Unit li tie]u post dak l-Att. Ksib ta’ 25. Im]assar bl-Att III ta’ l-2000. `ittadinanza bi twelid jew dixxendenza minn persuni mwielda fi jew wara l-[urnata stabbilita. Sostitwit: XXIII. 1989.3 |wie[ ma `ittadin 26. Im]assar bl-Att III ta’ l-2000. ta’ Malta. Emendat: LVIII. 1974.8. Sostitwit: XXIII. 1989.4. Doppja 27. Im]assar bl-Att III ta’ l-2000. `ittadinanza. Emendat: XXXVII. 1966.2; LVIII. 1974.9; XXIII. 1989.5. 28. u 29. [ew rinumerati bl-Att III taa’ l-2000. Setg]at tal- 30. Im]assar bl-Att III ta’ l-2000. Parlament. Tifsir. 31. Im]assar bl-Att III ta’ l-2000. Emendat: LVIII. 1974. 10; X. 1977.2; KAPITOLU IV XXIII. 1989.7. Drittijiet u Libertajiet Fundamentali ta’ l-Individwu Drittijiet u 32. Billi kull persuna f’Malta hija intitolata g]ad-drittijiet u libertajiet libertajiet fundamentali ta’ l-individwu, ji[ifieri, id-dritt, tkun xi fundamentali ta’ l- individwu. tkun ir-razza, post ta’ ori[ini, fehmiet politi`i, kulur, twemmin jew sess tag]ha, i\da su[[ett g]ar-rispett tad-drittijiet u l-libertajiet ta’ o]rajn u ta’ l-interess pubbliku, g]al kull wa]da u kollha kemm huma dawn li [ejjin, ji[ifieri- (a) il-]ajja, libertà, sigurtà tal-persuna, it-tgawdija ta’ proprjetà u l-protezzjoni tal-li[i; (b) il-libertà ta’ kuxjenza, ta’ espressjoni u ta’ g]aqda u asso`jazzjoni pa`ifika; u (`) ir-rispett g]all-]ajja privata u familjari tieg]u, KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 11 id-disposizzjonijiet li [ejjin ta’ dan il-Kapitolu jkollhom effett sabiex jag]tu protezzjoni g]ad-drittijiet u libertajiet imsemmija qabel, salvi dawk il-limitazzjonijiet ta’ dik il-protezzjoni kif jinsabu f ’dawk id-disposizzjonijiet li huma limitazzjonijiet ma]suba biex ji\guraw illi t-tgawdija ta’ l-imsemmija drittijiet u libertajiet minn xi individwu ma tippre[udikax id-drittijiet u libertajiet ta’ o]rajn jew l-interess pubbliku.

33. (1) }add ma jista’ ji[i pprivat mill-]ajja tieg]u Protezzjoni tad- intenzjonalment ]lief fl-esekuzzjoni tas-sentenza ta’ qorti dwar reat dritt g]all-]ajja. kriminali skond il-li[i ta’ Malta li tieg]u jkun [ie misjub ]ati. (2) Ming]ajr ]sara g]al xi responsabbiltà g]al ksur ta’ xi li[i o]ra dwar l-u\u ta’ forza f’dawk il-ka\ijiet li huma hawnhekk i\jed ’il quddiem imsemmija, persuna ma g]andhiex titqies li tkun [iet ipprivata mill-]ajja tag]ha bi ksur ta’ dan l-artikolu jekk tmut b’ri\ultat ta’ l-u\u ta’ forza daqs kemm tkun ra[onevolment [ustifikabbli fi`-`irkostanzi tal-ka\ - (a) fid-difi\a ta’ xi persuna minn vjolenza jew fid-difi\a ta’ proprjetà; (b) sabiex ji[i effetwat arrest skond il-li[i jew ti[i evitata l-]arba ta’ persuna detenuta skond il-li[i; (`) sabiex ti[i meg]luba rewwixta, insurrezzjoni jew ammutinament; jew (d) sabiex ji[i evitat l-eg]mil minn dik il-persuna ta’ reat kriminali, jew jekk tmut min]abba att le[ittimu ta’ gwerra.

34. (1) }add ma g]andu ji[i pprivat mill-libertà personali Protezzjoni minn tieg]u ]lief kif jista’ jkun awtorizzat b’li[i fil-ka\ijiet li [ejjin, arrest jew detenzjoni ji[ifieri - arbitrarja. (a) b]ala konsegwenza ta’ l-inkapa`ità tieg]u li jwie[eb g]al akku\a kriminali; (b) fl-esekuzzjoni tas-sentenza jew ordni ta’ qorti, sew Malta sew band’o]ra dwar reat kriminali li tieg]u ikun [ie misjub ]ati; (`) fl-esekuzzjoni ta’ l-ordni ta’ qorti li tikkundannah g]al disprezz lejn dik il-qorti jew lejn qorti jew tribunal ie]or jew fl-esekuzzjoni ta’ l-ordni tal-Kamra tad- Deputati li tikkundannah g]al disprezz lejha stess jew lejn il-membri tag]ha jew g]al ksur ta’ privile[[; (d) fl-esekuzzjoni ta’ l-ordni ta’ qorti mag]mul biex ji\gura twettiq ta’ xi obbligu impost lilu b’li[i; (e) sabiex jin[ieb quddiem qorti fl-esekuzzjoni ta’ l-ordni ta’ qorti jew quddiem il-Kamra tad-Deputati fl- esekuzzjoni ta’ l-ordni ta’ dik il-Kamra; (f) fuq suspett ra[onevoli li huwa jkun ikkommetta, jew ikun sejjer jikkommetti, reat kriminali; (g) fil-ka\ ta’ persuna li ma tkunx g]alqet l-età ta’ tmintax-il sena, g]all-iskop ta’ l-edukazzjoni u [id tag]ha; 12 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (h) sabiex ji[i evitat it-tixrid ta’ marda infettiva jew konta[[u\a; (i) fil-ka\ ta’ persuna li tkun, jew tkun ra[onevolment suspetta li tkun, ta’ mo]] marid, mog]tija g]an- narkoti`i jew xorb, jew vagabonda, g]all-iskop tal- kura jew trattament tag]ha jew protezzjoni tal- komunità; jew (j) sabiex ji[i evitat id-d]ul ille[ittimu ta’ dik il-persuna f’Malta, jew sabiex ti[i effettwata l-espulsjoni, l- estradizzjoni jew it-tne]]ija le[ittima o]ra ta’ dik il- persuna minn Malta jew it-te]id ta’ pro`eduri dwar hekk jew sabiex ti[i mra\\na dik il-persuna waqt li tkun qed ti[i mg]oddija minn Malta fil-kors ta’ l- estradizzjoni jew tne]]ija tag]ha b]ala pri[unier misjub ]ati minn pajji\ g]al ie]or. (2) Kull min ikun arrestat jew detenut g]andu ji[i nformat, fil- ]in ta’ l-arrest jew detenzjoni tieg]u, f’ilsien li huwa jifhem, bir- ra[unijiet ta’ l-arrest jew detenzjoni tieg]u: I\da jekk interpretu jkun me]tie[ u ma jkunx disponibbli malajr jew jekk ikun xort’o]ra imprattikabbli li ji[u m]arsa d- disposizzjonijiet ta’ dan is-subartikolu fil-]in ta’ l-arrest jew detenzjoni tieg]u, dawn id-disposizzjonijiet g]andhom ji[u m]arsa kemm jista’ jkun malajr. (3) Kull min ji[i arrestat jew detenut - (a) sabiex jin[ieb quddiem qorti fl-esekuzzjoni ta’ l-ordni ta’ qorti; jew (b) fuq suspett ra[onevoli li jkun ikkommetta, jew li jkun sejjer jikkommetti, reat kriminali, u li ma ji[ix me]lus, g]andu jin[ieb quddiem qorti mhux aktar tard minn tmienja u erbg]in sieg]a wara; u jekk xi ]add arrestat jew detenut f’xi ka\ b]al dak li huwa msemmi fil-paragrafu (b) ta’ dan is-subartikolu ma ji[ix i[[udikat fi \mien ra[onevoli, f’dak il-ka\, bla ]sara g]al kull pro`eduri o]ra li jistg]u jin[iebu kontra tieg]u, huwa g]andu ji[i me]lus jew bla kondizzjoni jew b’kondizzjonijiet ra[onevoli, mag]duda b’mod partikolari dawk il-kondizzjonijiet li jkunu me]tie[a ra[onevolment biex ji[i \gurat li huwa jidher f’data aktar tard g]all-kaw\a jew g]all-pro`eduri preliminari g]all- kaw\a. (4) Kull min ikun arrestat jew detenut illegalment minn xi persuna o]ra jkollu dritt g]al kumpens g]al hekk minn dik il- persuna. (5) Ebda ]a[a li hemm fi jew li tkun mag]mula bl-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan l-artikolu safejn il-li[i in kwistjoni tawtorizza t-te]id matul dak il-perijodu ta’ emer[enza pubblika skond ma hu msemmi fil- paragrafu (a) jew (`) tas-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 47 ta’ din il- Kostituzzjoni ta’ mi\uri li jkunu ra[onevolment [ustifikabbli sabiex ti[i affrontata s-sitwazzjoni li te\isti matul dak il-perijodu ta’ emer[enza pubblika. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 13 (6) Jekk xi ]add li jkun detenut legalment bis-sa]]a biss ta’ li[i b]al dik imsemmija fis-subartikolu li ja]bat l-a]]ar qabel dan hekk jitlob f’xi \mien matul il-perijodu ta’ dik id-detenzjoni mhux qabel sitt xhur wara li jkun g]amel l-a]]ar talba b]al dik matul dak il- perijodu, il-ka\ tieg]u ji[i rivedut minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b’li[i u mag]mul minn persuna jew persuni li kull wa]da minnhom ikollha jew kellha kariga [udizzjarja jew tkun kwalifikata biex ti[i ma]tura g]al kariga b]al dik f’Malta. (7) Wara xi revi\joni minn tribunal skond is-subartikolu li ja]bat l-a]]ar qabel dan tal-ka\ ta’ xi persuna detenuta, it-tribunal jista’ jag]mel rakkomandazzjonijiet dwar il-]tie[a jew espedjenza tat-tkomplija tad-detenzjoni tag]ha lill-awtorità li minnha -kienet [iet ordnata. i\da. kemm-il darba ma jkunx provdut xort,o]ra b’li[i, dik l-awtorità ma tkunx obbligata ta[ixxi skond xi rak komandazzjonijiet b]al dawk.

35. (1) }add ma g]andu jkun me]tie[ jag]mel xog]ol furzat. Protezzjoni minn xog]ol furzat. (2) G]all-finijiet ta’ dan l-artikolu, il-fra\i "xog]ol furzat" ma tinkludix - (a) xi xog]ol me]tie[ b’konsegwenza tas-sentenza jew ordni ta’ qorti; (b) xog]ol me]tie[ ming]and xi ]add waqt li jkun legalment detenut b’sentenza jew ordni ta’ qorti li, g]alkemm ma jkunx me]tie[ b’konsegwenza ta’ dik is- sentenza jew ordni, ikun me]tie[ ra[onevolment fl- interessi ta’ l-i[jene jew g]at-ti\mim tal-post li fih ikun detenut jew, jekk ikun detenut g]all-iskop tal- kura, trattament, edukazzjoni jew [id tieg]u, ikun ra[onevolment me]tie[ g]al dak l-iskop; (`) xi xog]ol me]tie[ ming]and membru ta’ korp dixxiplinat min]abba d-dmirijiet tieg]u b]ala tali jew, fil-ka\ ta’ persuna li jkollha o[[ezzjonijiet ta’ kuxjenza g]al servizz b]ala membru ta’ forza navali, militari jew ta’ l-ajru, xi xog]ol li dik il-persuna hija me]tie[a b’li[i li taqdi minflok dak is-servizz; (d) xi xog]ol me]tie[ matul perijodu ta’ emer[enza pubblika jew fil-ka\ ta’ xi emer[enza o]ra jew kalamità li thedded il-]ajja jew il-[id tal-komunità.

36. (1) }add ma g]andu jkun asso[[ettat g]al piena jew Protezzjoni minn trattament inuman jew degradanti. trattament inuman. (2) Ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan l- artikolu safejn il-li[i in k wistj oni tawtori zza l-g] oti ta’ xi deskrizzjoni ta’ piena li kienet legali f ’Malta minnufih qabel il- [urnata stabbilita. (3) (a) Ebda li[i ma g]andha tipprovdi g]all-impo\izzjoni ta’ pieni kollettivi. (b) Ebda ]a[a f’dan is-subartikolu ma tipprekludi l- impo\izzjoni ta’ pieni kollettivi fuq il-membri ta’ korp 14 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA dixxiplinat skond il-li[i li tirregola d-dixxiplina ta’ dak il-korp. Protezzjoni minn 37. (1) Ebda proprjetà ta’ kull xorta li tkun ma g]andu privazzjoni ta’ jittie]ed pussess tag]ha b’mod obbligatorju, u ebda nteress fi jew proprjetà bla kumpens. dritt fuq proprjetà ta’ kull xorta li tkun ma g]andu ji[i miksub Emendat: b’mod obbligatorju, ]lief meta hemm disposizzjoni ta’ li[i LVIII. 1974.11. applikabbli g]al dak it-te]id ta’ pussess jew akkwist - (a) g]all-]las ta’ kumpens xieraq; (b) li ti\gura lil kull persuna li tippretendi dak il-kumpens dritt ta’ a``ess lil qorti jew tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b’li[i sabiex ji[i de`i\ l-interess tag]ha fi jew dritt fuq il-proprjetà u l-ammont ta’ kull kumpens li g]alih tista’ tkun intitolata, u sabiex tikseb ]las ta’ dak il-kumpens; u (`) li ti\gura lil kull parti fi pro`eduri f’dik il-qorti jew tribunal dwar pretensjoni b]al dik dritt ta’ appell mid- de`i\joni tag]ha lill-Qorti ta’ l-Appell f’Malta: I\da f’ka\ijiet spe`jali l-Parlament jista’, jekk hekk jidhirlu xieraq li jag]mel fl-interess nazzjonali, b’li[i jistabbilixxi l-kriterji li g]andhom jit]arsu, mag]duda l-fatturi u `-`irkostanzi l-o]ra li g]andhom jitqiesu, biex ji[i stabbilit il-kumpens li g]andu jit]allas dwar proprjetà li jittie]ed pussess tag]ha jew li ti[i akkwistata b’mod obbligatorju; u f’kull ka\ b]al dak il-kumpens g]andu ji[i iffissat u g]andu jit]allas skond hekk. (2) Ebda ]a[a f’dan l-artikolu ma g]andha tiftiehem li tolqot l- eg]mil jew ]dim ta’ xi li[i safejn tipprovdi g]at-te]id ta’ pussess jew akkwist ta’ proprjetà - (a) bi ]las ta’ xi taxxa, rata jew drittijiet; (b) b]ala penali g]al, jew b]ala konsegwenza ta’, ksur tal- li[i, sew jekk bi pro`eduri `ivili jew wara dikjarazzjoni ta’ ]tija ta’ reat kriminali; (`) wara l-attentat ta’ tne]]ija tal-proprjetà barra minn jew [ewwa Malta bi ksur ta’ xi li[i; (d) b]ala te]id ta’ kampjun g]all-finijiet ta’ xi li[i; (e) meta l-proprjetà tikkonsisti f’annimal meta ji[i misjub f’art ]addie]or jew mitluf; (f) b]ala in`identali g]al kirja, li`enza, privile[[ jew ipoteka, mortgage, dritt, bill of sale, ple[[ jew kuntratt ie]or; (g) b]ala l-g]oti jew l-amministrazzjoni ta’ proprjetà g]an-nom u g]ab-benefi``ju tal-persuna ntitolata g]all-interess benefi`jarju fiha, proprjetà fi trust, proprjetà ta’ l-g]adu jew il-proprjetà ta’ persuni dikjarati falluti b’sentenza jew xort’o]ra dikjarati falluti jew insolventi, persuni ta’ mo]] marid, persuni mejta, jew g]aqdiet korporati jew mhux korporati fil- kors ta’ stral` jew likwidazzjoni; (h) fl-esekuzzjoni ta’ sentenzi jew ordnijiet ta’ qrati; KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 15 (i) min]abba li tkun fi stat perikolu\ jew ta’ ]sara g]as- sa]]a tan-nies, annimali jew pjanti; (j) b]ala konsegwenza ta’ xi li[i dwar il-preskrizzjoni ta’ azzjonijiet, preskrizzjoni akkwi\ittiva, art abbandunata, te\or misjub, manumorta jew id-drittijiet ta’ su``essjoni kompetenti lill-Gvern ta’ Malta; jew (k) g]al dak i\-\mien biss sakemm ikun me]tie[ g]all- finijiet ta’ xi e\ami, investigazzjoni, kaw\a jew inkjesta jew, fil-ka\ ta’ art, l-eg]mil fuqha - (i) ta’ xog]ol ta’ konservazzjoni ta’ ]amrija jew il- konservazzjoni ta’ risorsi naturali o]ra ta’ kull xorta jew ta’ rikostruzzjoni ta’ ]sara tal-gwerra; jew (ii) ta’ \vilupp jew titjib agrikolu li s-sid jew okkupant ta’ l-art ikun [ie mitlub, u jkun ming]ajr sku\a ra[onevoli u legali rrofta jew naqas li jag]mel. (3) Ebda ]a[a f’dan l-artikolu ma g]andha tiftiehem li tolqot l- eg]mil jew ]dim ta’ xi li[i safejn tipprovdi g]all-g]oti lill-Gvern tal-proprjetà ta’ xi minerali, ilma jew antikitajiet ta’ ta]t l-art. (4) Ebda ]a[a f’dan l-artikolu ma g]andha tiftiehem li tolqot l- eg]mil jew ]dim ta’ xi li[i g]at-te]id ta’ pussess obbligatorju fl- interess pubbliku ta’ xi proprjetà, jew l-akkwist obbligatorju fl- interess pubbliku u ta’ xi interess fi jew dritt fuq proprjetà, meta dik il-proprjetà, interess jew dritt huwa mi\mum minn g]aqda korporata li hija mwaqqfa g]al skopijiet pubbli`i minn xi li[i u li fiha ebda flejjes ma [ew investiti barra minn flejjes provduti minn xi le[islatura f’Malta.

38. (1) }ief bil-kunsens tieg]u stess jew b’dixxiplina tal- Protezzjoni g]all- [enituri, ]add ma g]andu ji[i asso[[ettat g]at-tfittix fuq il-persuna intimità tad-dar jew proprjetà o]ra. tieg]u jew proprjetà tieg]u jew g]ad-d]ul minn o]rajn fil-post tieg]u. (2) Ebda ]a[a li hemm fi jew li hija mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan l-artikolu safejn dik il-li[i tag]mel provvediment - (a) li jkun ra[onevolment me]tie[ fl-interess tad-difi\a, sigurtà pubblika, ordni pubbliku, moralità jew de`enza pubblika, sa]]a pubblika, pjani regolaturi ta’ bliet u r]ula, l-i\vilupp u utilizzazzjoni ta’ risorsi minerali, jew l-i\vilupp u utilizzazzjoni ta’ xi proprjetà b’dak il- mod biex jin[ieb ’il quddiem il-benefi``ju pubbliku; (b) li jkun ra[onevolment me]tie[ sabiex jin[iebu ’l quddiem id-drittijiet u l-libertajiet ta’ persuni o]ra; (`) li jawtorizza dipartiment tal-Gvern ta’ Malta, jew awtorità tal-gvern lokali, jew g]aqda korporata mwaqqfa b’li[i g]al skop pubbliku, li jid]ol fil-post ta’ xi persuna sabiex jispezzjona dak il-post jew xi ]a[a li jkun hemm fih g]all-fini ta’ xi taxxa, rata jew drittijiet jew sabiex jag]mel xog]ol li g]andu 16 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA x’jaqsam ma’ xi proprjetà jew xi installazzjoni li tkun legalment f’dak il-post u li tkun ta’ dak il-Gvern, dik l- awtorità, jew dik l-g]aqda korporata, skond il-ka\; jew (d) li jawtorizza, g]all-fini ta’ esekuzzjoni ta’ sentenza jew ordni ta’ qorti, it-tfittix ta’ xi persuna jew proprjetà b’ordni ta’ qorti jew d]ul f’xi post b’ordni b]al dak, jew li jkun me]tie[ sabiex ji[u evitati jew mikxufa reati kriminali, u ]lief safejn dak il-provvediment jew, skond il-ka\, il-]a[a m ag]mula skond l-awtorità tieg]u, hija murija li ma tkunx [ustifikabbli ra[onevolment f’so`jetà demokratika. Disposizzjonijiet 39. (1) Kull meta xi ]add ikun akku\at b’reat kriminali huwa biex ti[i \gurata g]andu, kemm-il darba l-akku\a ma ti[ix irtirata, ji[i mog]ti smig] protezzjoni tal-li[i. xieraq g]eluq \mien ra[onevoli minn qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b’li[i. (2) Kull qorti jew awtorità o]ra [udikanti mwaqqfa b’li[i g]ad-de`i\joni dwar l-e\istenza jew l-estensjoni ta’ drittijiet jew obbligi `ivili g]andha tkun indipendenti u imparzjali; u meta l- pro`eduri g]al de`i\joni b]al dik huma mibdija minn xi persuna quddiem qorti jew awtorità o]ra [udikanti b]al dik, il-ka\ g]andu ji[i mog]ti smig] xieraq g]eluq \mien ra[onevoli. (3) }lief bil-ftehim tal-partijiet kollha, il-pro`eduri kollha ta’ kull qorti u l-pro`eduri dwar id-de`i\joni ta’ l-e\istenza jew l- estensjoni tad-drittijiet jew obbligi `ivili ta’ persuna quddiem xi awtorità [udikanti o]ra, mag]dud il-pronunzjament tad-de`i\joni tal-qorti jew awtorità o]ra, g]andhom jin\ammu fil-pubbliku. (4) Ebda ]a[a fis-subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu ma g]andha timpedixxi lil xi qorti jew xi awtorità b]alma hija msemmija f’dak is-subartikolu milli teskludi mill-pro`eduri persuni li ma jkunux il- partijiet tal-pro`eduri u r-rappre\entanti legali tag]hom - (a) fi pro`eduri quddiem qorti ta’ [urisdizzjoni volontarja u pro`eduri o]ra li, fil-prattika tal-Qrati f’Malta ji[u, jew huma ta’ l-istess xorta b]al dawk li ji[u, de`i\i in camera; (b) fi pro`eduri skond xi li[i dwar it-taxxa fuq l-income; jew (`) safejn il-qorti jew awtorità o]ra - (i) tista’ tqis me]tie[ jew espedjenti f’`irkostanzi li fihom il-pubbli`ità tista’ tippre[udika l-interessi tal-[ustizzja; jew (ii) jista’ jkollha setg]a jew tkun me]tie[a b’li[i li tag]mel hekk fl-interess tad-difi\a, sigurtà pubblika, ordni pubbliku, moralità jew de`enza pubblika, il-[id ta’ persuni ta]t l-età ta’ tmintax- il sena jew il-protezzjoni tal-]ajja privata ta’ persuni li jkollhom x’jaqsmu mal-pro`eduri. (5) Kull min ji[i akku\at b’reat kriminali g]andu ji[i meqjus li jkun inno`enti sakemm ji[i pruvat jew ikun wie[eb li huwa ]ati: KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 17 I\da ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan is- subartikolu safejn dik il-li[i timponi fuq xi persuna akku\ata kif intqal qabel il-pi\ tal-prova ta’ fatti partikolari. (6) Kull min ikun akku\at b’reat kriminali - (a) g]andu ji[i nformat bil-miktub, b’ilsien li huwa jifhem u bid-dettalji, dwar ix-xorta tar-reat li bih ikun akku\at; (b) g]andu ji[i mog]ti \mien u fa`ilitajiet xierqa g]all- preparazzjoni tad-difi\a tieg]u; (`) g]andu jit]alla jiddefendi ru]u personalment jew permezz ta’ rappre\entant legali u min ma jkunx jista’ j]allas g]al rappre\entanza legali hekk kif tkun me]tie[a ra[onevolment mi`-`irkostanzi tal-ka\ tieg]u jkollu dritt li jkollu dik ir-rappre\entanza bi spejje\ pubbli`i; (d) g]andu ji[i mog]ti fa`ilitajiet biex je\amina personalment jew permezz tar-rappre\entant legali tieg]u x-xhieda msej]a mill-prosekuzzjoni quddiem kull qorti u li jikseb l-attendenza ta’ xhieda su[[ett g]all-]las ta’ l-ispejje\ ra[onevoli tag]hom, u jag]mel l-e\ami tax-xhieda li jkunu ser jixhdu g]alih quddiem il-qorti bl-istess kondizzjonijiet b]al dawk li jg]oddu g]al xhieda msej]a mill-prosekuzzjoni; u (e) g]andu jit]alla li jkollu bla ]las l-g]ajnuna ta’ interpretu jekk ma jkunx jista’ jifhem l-ilsien u\at fil- pro`eduri dwar l-akku\a, u ]lief bil-kunsens tieg]u stess il-pro`eduri ma jistg]ux jin\ammu fl-assenza tieg]u ]lief jekk huwa j[ib ru]u hekk li jag]mel it- tkomplija tal-pro`eduri fil-pre\enza tieg]u imprattikabbli u l-qorti tkun ordnat li ji[i mwarrab u li l-pro`eduri jitkomplew fl-assenza tieg]u. (7) Meta xi ]add jg]addi pro`eduri dwar reat kriminali, il- persuna akku\ata jew xi persuna awtorizzata minnha g]al hekk g]andha, jekk hekk te]tie[ u bi ]las ta’ dak id-dritt ra[onevoli li jista’ jkun preskritt b’li[i, ti[i mog]tija fi \mien ra[onevoli wara s- sentenza kopja g]all-u\u tal-persuna akku\ata ta’ kull inkartament tal-pro`eduri mag]mula minn jew g]an-nom tal-qorti. (8) }add ma g]andu jitqies li jkun ]ati ta’ reat kriminali min]abba f’xi att jew omissjoni li, fil-]in meta jkun sar, ma jkunx jikkostitwixxi reat b]al dak, u ebda piena ma g]andha ti[i mposta g]al xi reat kriminali li tkun aktar severa fi grad jew xorta mill- og]la piena li setg]et ti[i mposta g]al dak ir-reat fi\-\mien meta jkun [ie mag]mul. (9) Ebda persuna li turi li tkun g]addiet pro`eduri quddiem xi qorti kompetenti g]al reat kriminali u jew tkun [iet misjuba ]atja jew liberata ma g]andha ter[a’ tg]addi pro`eduri g]al dak ir-reat jew g]al xi reat kriminali ie]or li g]alih setg]at ti[i misjuba ]atja fil-pro`eduri g]al dak ir-reat ]lief wara ordni ta’ qorti superjuri mog]ti matul il-kors ta’ appell jew pro`eduri ta’ revi\joni dwar id- 18 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA dikjarazzjoni ta’ ]tija jew liberazzjoni; u ebda persuna ma g]andha tg]addi pro`eduri g]al reat kriminali jekk turi li tkun ]adet il- ma]fra g]al dak ir-reat: I\da ebda ]a[a f’xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan is-subartikolu min]abba biss li tawtorizza xi qorti li tag]mel pro`eduri kontra membru ta’ korp d ix x ip li n a t g ]a l r e a t k r im i na li no no s t a n ti k u ll p r o` e du r i u dikjarazzjoni ta’ ]tija jew liberazzjoni ta’ dak il-membru skond il- li[i dixxiplinarja ta’ dak il-korp, imma hekk illi kull qorti li tkun hekk ti[[udika dak il-membru u li hekk issibu ]ati g]andha meta tikkundannah g]al xi piena tie]u kont ta’ kull piena mog]tija lilu skond dik il-li[i dixxiplinarja. (10) Ebda persuna li tg]addi pro`eduri g]al reat kriminali ma g]andha tkun obbligata li tixhed fil-pro`eduri kontra tag]ha. (11) F’dan l-artikolu "rappre\entant legali" tfisser persuna intitolata li te\er`ita f’Malta b]ala avukat jew, ]lief dwar pro`eduri quddiem qorti fejn prokuratur legali ma g]andux dritt ta’ smig], prokuratur legali. Protezzjoni ta’ 40. (1) Il-persuni kollha f’Malta g]andu jkollhom libertà libertà ta’ kuxjenza s]i]a ta’ kuxjenza u jgawdu l-e\er`izzju liberu tal-mod rispettiv u qima. Emendat: tag]hom ta’ qima reli[ju\a. LVIII. 1974. 12. (2) Ebda persuna ma tkun me]tie[a li tir`ievi tag]lim fir- reli[jon jew li turi tag]rif jew profi`jenza fir-reli[jon jekk, fil-ka\ t a’ p ersun a li m a t kunx l a]qet l-età ta’ si ttax-il sena, issir o[[ezzjoni g]al din il-]tie[a mill-persuna li skond il-li[i jkollha awtorità fuqha u, f ’kull ka\ ie]or, jekk il-persuna hekk me]tie[a to[[ezzjona: I\da ebda ]tie[a b]al dik ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’, jew bi ksur ta’, dan l-artikolu safejn it-tag]rif ta’, jew il-profi`jenza jew istruzzjoni fi, ir-reli[jon ikunu me]tie[a g]at-tag]lim ta’ dik ir-reli[jon, jew g]al ammissjoni g]as- sa`erdozju jew g]al ordni reli[ju\, jew g]al g]anijiet o]ra relijju\i, u ]lief safejn dik il-]tie[a ti[i murija li ma tkunx ra[onevolment [ustifikabbli f’so`jetà demokratika. (3) Ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur tas- subartikolu (1), safejn dik il-li[i tag]mel provvediment li jkun me]tie[ ra[onevolment fl-interess tas-sigurtà pubblika, ordni pubbliku, moralità jew de`enza pubblika, sa]]a pubblika, jew il- protezzjoni tad-drittijiet u libertajiet ta’ o]rajn, u ]lief safejn dak il-provvediment jew, skond il-ka\, il-]a[a mag]mula skond l- awtorità tieg]u, hija murija li ma tkunx [ustifikabbli ra[onevolment f’so`jetà demokratika. Protezzjoni ta’ 41. (1) }lief bil-kunsens tieg]u stess jew b]ala dixxiplina tal- libertà ta’ [enituri, ]add ma g]andu ji[i mfixkel fit-tgawdija tal-libertà tieg]u espressjoni. ta’ espressjoni, mag]duda libertà li jkollu fehmiet ming]ajr ind]il, libertà li jir`ievi idejiet u tag]rif ming]ajr ind]il, libertà li jikkomunika idejiet u tag]rif ming]ajr ind]il (kemm jekk il- komunikazzjoni tkun lill-pubbliku in [enerali jew lil xi persuna jew KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 19 klassi ta’ persuni) u libertà minn ind]il dwar il-korrispondenza tieg]u. (2) Ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur tas- subartikol u (1) ta’ dan l-artikolu safejn di k il-li[i tag]m el provvediment - (a) li jkun me]tie[ ra[onevolment - (i) fl-interess tad-difi\a, sigurtà pubblika, ordni pubbliku, moralità jew de`enza pubblika, jew sa]]a pubblika; jew (ii) sabiex ji[u protetti r-reputazzjonijiet, drittijiet u libertajiet ta’ persuni o]ra, jew il-]ajja privata ta’ persuni li jkollhom x’jaqsmu ma’ pro`eduri legali, ji[i evitat il-kxif ta’ tag]rif ri`evut sigriet, ti[i mi\muma l-awtorità u l- indipendenza tal-qrati, ji[u protetti l-privile[[i tal-Parlament, jew ji[u regolati t-telefonu, it- telegrafu, il-posta, ix-xandir bil-wireless, it- televi\joni jew mezzi o]ra ta’ komunikazzjoni, esibizzjonijiet pubbli`i jew divertimenti pubbli`i; jew (b) li jimponi restrizzjonijiet fuq uffi`jali pubbli`i, u ]lief safejn dak il-provvediment jew, skond il-ka\, il-]a[a mag]mula skond l-awtorità tieg]u ti[i murija li ma tkunx ra[onevolment [ustifikabbli f’so`jetà demokratika. (3) Kull min ikun residenti f’Malta jista’ jo]ro[ jew jistampa gazzetta jew [urnal pubblikat kull jum jew perjodikament: I\da jista’ jsir provvediment b’li[i - (a) li jipprojbixxi jew jillimita l-]ru[ jew stampar ta’ xi gazzetta jew [urnal b]al dak minn persuni ta]t il- wie]ed u g]oxrin sena ta’ età; u (b) li je]tie[ kull persuna li tkun l-editur jew stampatur ta’ xi gazzetta jew [urnal b]al dak li tinforma l-awtorità preskritta b’hekk u dwar l-età tag]ha u li \\omm lill- awtorità preskritta informata dwar il-post tar-residenza tag]ha. (4) Meta l-pulizija taqbad xi edizzjoni ta’ gazzetta b]ala li tkun il-mezz li bih reat kriminali jkun [ie mag]mul il-pulizija g]andha fi \mien erbg]a u g]oxrin sieg]a mill-qbid i[[ib il-qbid g]ak- konjizzjoni tal-qorti kompetenti u jekk il-qorti ma tkunx sodisfatta li jkun hemm prova prima facie ta’ dak ir-reat, dik l-edizzjoni g]andha ti[i mog]tija lura lill-persuna li minn g]andha tkun [iet maqbuda. (5) }add ma jkun ipprivat mi`-`ittadinanza tieg]u skond xi disposizzjonijiet mag]mula ta]t l-artikolu 30 (1) (b) ta’ din il- Kostituzzjoni jew mill-kapa`ità [uridika tieg]u min]abba biss l- opinjoni politika tieg]u. 20 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA Protezzjoni ta’ 42. (1) }lief bil-kunsens tieg]u stess jew b]ala dixxiplina tal- libertà ta’ g]aqda u [enituri ]add ma g]andu ji[i mfixkel fit-tgawdija tal-libertà tieg]u asso`jazzjoni. Emendat: ta’ g]aqda u asso`jazzjoni pa`ifika, ji[ifieri, id-dritt tieg]u li LVIII.1l974.13. jing]aqad pa`ifikament u liberament u jasso`ja ma’ persuni o]ra u b’mod partikolari li jifforma jew jappartjeni lil trade union jew unions jew asso`jazzjonijiet o]ra g]all-protezzjoni ta’ l-interessi tieg]u. (2) Ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan l-artikolu safejn dik il-li[i tag]mel provvediment- (a) li jkun me]tieg ra[onevolment - (i) fl-interess tad-difi\a, sigurtà pubblika, ordni pubbliku, moralità jew de`enza pubblika, jew sa]]a pubblika; jew (ii) sabiex ji[u protetti d-drittijiet jew libertajiet ta’ persuni o]ra; jew (b) li jimponi restrizzjonijiet fuq uffi`jali pubbli`i, u ]lief safejn dak il-provvediment jew, skond il-ka\, il-]a[a m ag ] m u l a s k o nd l - a w t o r i tà t i e g ] u h i j a m u r i j a l i m a t k u n x [ustifikabbli ra[onevolment f’so`jetà demokratika. (3) G]all-finijiet ta’ dan l-artikolu, kull disposizzjoni f’xi li[i li tipprojbixxi li jsiru meetings jew dimostrazzjonijiet pubbli`i f’xi belt jew ra]al partikolari jew f ’aktar minn belt wa]da jew ra]al wie]ed partikolari g]andha titqies li hi disposizzjoni li m’hijiex ra[onevolment [ustifikabbli f’so`jetà demokratika. Projbizzjoni ta’ 43. (1) L-estradizzjoni hija permessa biss in esekuzzjoni ta’ deportazzjoni. arran[amenti mag]mula bi trattat u skond l-awtorità ta’ li[i. Emendat: LVIII.1974.14. (2) }add ma g]andu ji[i estradett g]al reat ta’ karattru politiku. (3) Ebda `ittadin ta’ Malta ma g]andu ji[i mwarrab minn Malta ]lief b]ala konsegwenza ta’ pro`eduri ta’ estradizzjoni jew skond xi li[i b]alma hija msemmija fl-artikolu 44(3)(b) ta’ din il- Kostituzzjoni. (4) Id-disposizzjonijiet mag]mula bi jew skond l-Att dwar l- Kap. 276. Estradizzjoni* li jkunu g]al dak i\-\mien fis-se]], g]at-tne]]ija ta’ persuni minn Malta g]al pajji\ ie]or tal-Commonwealth biex jg]addu pro`eduri jew jiskuntaw piena f ’dak il-pajji\ dwar reat mag]mul f ’dak il-pajji\ u kull arran[amenti [enerali g]all- estradizzjoni ta’ persuni bejn pajji\i tal-Commonwealth li g]alihom Malta g]al dak i\-\mien taderixxi g]andhom jitqiesu, g]all-finijiet tas-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu, li jkunu arran[amenti mag]mula bi trattat, u s-subartikolu (2) ma jg]oddx dwar it- tne]]ija jew estradizzjoni ta’ persuna skond dawk id- disposizzjonijiet jew arran[amenti. *Dan l-Att issostitwixxa l-Att ta’ l-1970 dwar l-Estradizzjoni (Pajji\i tal- Commonwealth). KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 21

44. (1) Ebda `ittadin ta’ Malta ma g]andu ji[i pprivat mil- Protezzjoni ta’ libertà tieg]u ta’ moviment, u g]all-fini ta’ dan l-artikolu din il- libertà ta’ moviment. libertà tfisser id-dritt ta’ moviment liberu [ewwa Malta, id-dritt li Emendat: jirrisjedi f ’kull parti ta’ Malta, id-dritt li jo]ro[ minn Malta u d- XIII. 2001.2. dritt li jid]ol Malta. (2) Kull restrizzjoni tal-libertà ta’ moviment ta’ `ittadin, li tkun involuta fid-detenzjoni tieg]u legali ma g]andhiex titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan l-artikolu. (3) Ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ dan l-artikolu safejn dik il-li[i tag]mel provvediment - (a) g]all-impo\izzjoni ta’ restrizzjonijiet li jkunu ra[onevolment me]tie[a fl-interess tad-difi\a, sigurtà pubblika, ordni pubbliku, moralità jew de`enza pubblika, jew sa]]a pubblika u ]lief safejn dak il- provvediment jew, skond il-ka\, il-]a[a mag]mula skond l-awtorità tieg]u hija murija li ma tkunx [ustifikabbli ra[onevolment f’so`jetà demokratika; (b) g]all-impo\izzjoni ta’ restrizzjonijiet fuq il-libertà ta’ moviment ta’ xi `ittadin ta’ Malta li ma jkunx `ittadin bis-sa]]a ta’ l-artikolu 3(1) jew ta’ l-artikolu 5(1) ta’ l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija kif ikun fis-se]] mal-bidu fis-se]] ta’ l-Att ta’ l-2000 li jemenda l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija; (`) g]all-impo\izzjoni ta’ restrizzjonijiet fuq il-moviment jew residenza [ewwa Malta ta’ uffi`jali pubbli`i; jew (d) g]all-imposizzjoni ta’ restrizzjonijiet fuq id-dritt ta’ xi persuna li to]ro[ minn Malta li jkunu ra[onevolment me]tie[a sabiex ji[i \gurat it-twettiq ta’ xi obbligu impost fuq dik il-persuna b’li[i u ]lief safejn dak il- provvediment jew, skond il-ka\, il-]a[a mag]mula skond l-awtorità tieg]u hija murija li ma tkunx ra[onevolment [ustifikabbli f’so`jetà demokratika. (4) G]all-finijiet ta’ dan l-artikolu kull persuna - (a) li tkun emigrat minn Malta (kemm jekk qabel, fi jew wara l-[urnata stabbilita) u, billi kienet `ittadin ta’ Malta bis-sa]]a ta’ l-artikolu 3(1) jew ta’ l-artikolu 5(1) ta’ l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija kif ikun fis- se]] mal-bidu fis-se]] ta’ l-Att ta’ l-2000 li jemenda l- Att dwar i`-~ittadinanza Maltija, tkun temmet milli tkun `ittadin b]al dak; jew (b) li emigrat minn Malta qabel il-[urnata stabbilita u, li ma kienx g]aliex tkun temmet milli tkun `ittadin tar- Renju Unit u Kolonji qabel dik il-[urnata, kienet issir `ittadin ta’ Malta bis-sa]]a ta’ l-artikolu 3(1) l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija kif ikun fis-se]] mal- bidu fis-se]] ta’ l-Att ta’ l-2000 li jemenda l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija; jew 22 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (`)* li jkun il-konju[i ta’ persuna msemmija fil-paragrafu (a) jew (b) ta’ dan is-subartikolu jew ta’ persuna li tkun `ittadin ta’ Malta bis-sa]]a ta’ l-artikolu 3(1) jew ta’ l-artikolu 5(1) ta’ l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija kif ikun fis-se]] mal-bidu fis-se]] ta’ l-Att ta’ l-2000 li jemenda l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija u li tkun mi\\ew[a lil dik il-persuna g]al mill-inqas ]ames snin u li tkun tg]ix ma’ dik il-persuna, jw tkun l-iben jew il-bint ta]t il-wie]ed u g]oxrin sena ta’ età ta’ dik il-persuna; jew, (d) li tkun l-armla jew l-armel ta’ persuna msemmija fil- paragrafu (a) jew fil-paragrafu (b) ta’ dan is- subartikolu jew ta’ persuna li fil-waqt tal-mewt tieg]u jew tag]ha kienet `ittadin ta’ Malta bis-sa]]a ta’ l- artikolu 3(1) jew ta’ l-artikolu 5(1) ta’ l-Att dwar i`- ~ittadinanza Maltija kif ikun fis-se]] mal-bidu fis- se]] ta’ l-Att ta’ l-2000 li jemenda l-Att dwar i`- ~ittadinanza Maltija, u li kienet g]adha tg]ix mieg]u jew jg]ix mag]ha fil-waqt tal-mewt tieg]u jew tag]ha u li kienet ilha mi\\ew[a lil dik il-persuna g]al mill- inqas ]ames snin, jew li kieku kienet, li ma kienx g]all-mewt ta’ dik il-persuna, tkun ilha hekk mi\\ew[a g]al mill-inqas ]ames snin, jew tkun l-iben jew il-bint ta]t l-età ta’ wie]ed u g]oxrin sena ta’ dik il-persuna, g]andha titqies li tkun `ittadin ta’ Malta bis-sa]]a ta’ l-artikolu 3(1) jew ta’ l-artikolu 5(1) ta’ l-Att dwar i`-~ittadinanza Maltija kif ikun fis-se]] mal-bidu fis-se]] ta’ l-Att ta’ l-2000 li jemenda l- Att dwar i`-~ittadinanza Maltija: I\da jekk il-Ministru responsabbli g]all-]wejje[ li g]andhom x’jaqsmu ma`-`ittadinanza Maltija f ’xi \mien b’ordni jiddikjara li jkun kontra l-interess pubbliku li konju[i kif hemm imsemmi fil-paragrafu (`), jew armla jew armel kif hemm imsemmi fil-paragrafu (d), jew iben jew bint li jkollhom ’il fuq minn tmintax il-sena ta’ età kif hemm imsemmi fil-paragrafu (`) jew (d) g]andhom hekk jitqiesu, jew ikomplu hekk jitqiesu, dawk il- konju[i, armla, armel, iben jew bint, skond il-ka\, g]andhom ma’ dan itemmu milli jitqiesu b]ala `ittadini ta’ Malta kif imsemmi qabel: I\da wkoll, il-Ministru responsabbli g]all-]wejje[ li g]andhom x’jaqsmu ma`-`ittadinanza Maltija ma g]andux ikun me]tie[ li jag]ti ebda ra[uni g]all-]ru[ ta’ xi ordni msemmi fil- proviso li ji[i minnufih qabel, u d-de`i\joni tal-Ministru dwar xi ordni b]al dan ma g]andha tkun su[[etta g]al appell jew st]arri[ f’ebda qorti. (5) Jekk xi ]add li l-libertà ta’ moviment tieg]u tkun [iet ristretta bis-sa]]a ta’ provvediment skond ma hu ma]sub fis- subartikolu (3)(a) ta’ dan l-artikolu hekk jitlob f’xi \mien matul il- perijodu ta’ dik ir-restrizzjoni mhux qabel sitt xhur wara li jkun sar *Ara l-artikolu 5 ta’ l-Att XIII ta’ l-2001. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 23 l-ordni jew sitt xhur wara li jkun g]amel l-a]]ar talba b]al dik, skond il-ka\, il-ka\ tieg]u ji[i rivedut minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b’li[i mag]mul minn persuna jew persuni li kull wa]da minnhom ikollha jew kellha kariga [udizzjarja jew tkun kwalifikata biex tkun ma]tura g]al kariga b]al dik f’Malta: I\da persuna li l-libertà ta’ moviment tag]ha tkun [iet ristretta bis-sa]]a ta’ restrizzjoni li tkun applikabbli lil persuni b’mod [enerali jew lil gruppi [enerali ta’ persuni ma g]andhiex tag]mel talba skond dan is-subartikolu jekk ma tkunx kisbet qabel il-kunsens tal-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili. (6) Wara revi\joni minn tribunal skond dan l-artikolu tal-ka\ ta’ persuna li l-libertà ta’ moviment tag]ha tkun [iet ristretta t- tribunal jista’ jag]mel rakkomandazzjonijiet dwar il-]tie[a jew espedjenza li titkompla r-restrizzjoni lill-awtorità li minnha tkun [iet ordnata i\da, jekk ma jkunx provdut xort’o]ra b’li[i, dik l- awtorità ma tkunx obbligata li ta[ixxi skond xi rakkomandazzjonijiet b]al dawk.

45. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (4), (5) Protezzjoni minn u (7) ta’ dan l-artikolu, ebda li[i ma g]andha tag]mel xi diskriminazzjoni min]abba razza, disposizzjoni li tkun diskriminatorja sew fiha nnifisha jew fl-effett e``. tag]ha. Emendat: LVIII. 1974.15; (2) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (6), (7) u XIX. 1991.3. (8) ta’ dan l-artikolu, ]add ma g]andu ji[i trattat b’mod diskriminatorju minn xi persuna li ta[ixxi bis-sa]]a ta’ xi li[i miktuba jew fil-qadi tal-funzjonijiet ta’ xi kariga pubblika jew xi awtorità pubblika. (3) F’dan l-artikolu, il-kelma "diskriminatorju" tfisser g]oti ta’ trattament differenti lil persuni differenti attribwibbli g]al kollox jew prin`ipalment g]ad-deskrizzjoni tag]hom rispettiva skond ir- razza, post ta’ ori[ini, opinjonijiet politi`i, kulur, fidi jew sess li min]abba fihom persuni ta’ deskrizzjoni wa]da b]al dawn ikunu su[[etti g]al inkapa`itajiet jew restrizzjonijiet li persuni ta’ deskrizzjoni o]ra b]al dawn ma jkunux su[[etti g]alihom jew ikunu mog]tija privile[[i jew vanta[[i li ma jkunux mog]tija lil persuni ta’ deskrizzjoni o]ra b]al dawn. (4) Is-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu ma g]andux jg]odd g]al xi li[i safejn dik il-li[i tipprovdi - (a) g]all-approprjazzjoni ta’ d]ul pubbliku jew fondi pubbli`i o]ra; jew (b) dwar persuni li ma jkunux `ittadini ta’ Malta; jew (`) dwar adozzjoni, \wie[, xoljiment ta’ \wie[, dfin, devoluzzjoni ta’ proprjetà mal-mewt jew xi ]wejje[ ta’ li[i personali mhux hawn qabel spe`ifikati; jew (d) li biha persuni ta’ xi deskrizzjoni b]al dik kif hija msemmija fis-subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu jistg]u ji[u asso[[ettati g]al xi inkapa`ità jew restrizzjoni jew jistg]u ji[u mog]tija xi privile[[ jew vanta[[ li, meta jittie]ed kont tax-xorta ta’ dawn u ta’ `irkostanzi spe`jali li jappartjenu lil dawk il-persuni jew lil 24 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA persuni ta’ xi deskrizzjoni o]ra b]al dik u ta’ kull disposizzjoni o]ra ta’ din il-Kostituzzjoni, ikun ra[onevolment [ustifi-kabbli f’so`jetà demokratika; jew (e) g]all-awtorizzazzjoni tat-te]id matul perijodu ta’ emer[enza pubblika ta’ mi\uri li jkunu ra[onevolment [ustifikabbli sabiex ti[i milqug]a s-sitwazzjoni li tkun te\isti matul dak il-perijodu ta’ emer[enza pubblika: I\da l-paragrafu (`) ta’ dan is-subartikolu ma g]andux japplika g]al xi li[i li tag]mel xi disposizzjoni li tkun diskriminatorja sew fiha nnifisha jew fl-effett tag]ha, billi tag]ti trattament differenti lil persuni differenti attribwibbli g]al kollox jew prin`ipalment g]ad-deskrizzjoni tag]hom skond is-sess. (5) Ebda ]a[a li jkun hemm f’xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur tas-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu sa fejn tipprovdi: (a) dwar kwalifiki g]al servizz u kundizzjonijiet ta’ servizz f’xi korp dixxiplinat; jew (b) dwar kwalifiki (li ma jkunux kwalifiki li jirrigwardaw is-sess spe`ifikament) g]al servizz b]ala uffi`jal pubbliku jew g]as-servizz ta’ awtorità ta’ gvern lokali jew g]aqda korporata mwaqqfa g]al skopijiet pubbli`i b’xi li[i. (6) Is-subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu ma g]andux jg]odd g]al xi ]a[a li tkun espressament jew b’implikazzjoni me]tie[a awtorizzata li ssir minn xi disposizzjoni b]al dik ta’ li[i kif huwa msemmi fis-subartikolu (4) jew (5) ta’ dan l-artikolu. (7) Ebda ]a[a li tkun hemm jew li tkun mag]mula bl-awtorità ta’ xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma jew bi ksur ta’ dan l-artikolu safejn il-li[i in kwistjoni tag]mel provvediment (li ma jkunux provvedimenti li jirrigwardaw is-sess spe`ifikatament) li li bih persuni ta’ xi deskrizzjoni b]al dik kif hija msemmija fis- subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu jistg]u ji[u asso[[ettati g]al xi restrizzjoni fuq drittijiet u libertajiet garantiti bl-artikoli 38, 40, 41, 42 u 44 ta’ din il-Kostituzzjoni, li tkun restrizzjoni b]al dik kif awtorizzata bl-artikolu 38(2), 40(2), 41(2), 42(2) jew 44(3). (8) Ebda ]a[a fis-subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu ma g]andha tolqot xi diskrezzjoni dwar l-eg]mil, tmexxija jew nuqqas ta’ tkomplija ta’ pro`eduri `ivili jew kriminali f’xi qorti li jkollha xi persuna bi jew skond din il-Kostituzzjoni jew xi li[i o]ra. (9) }tie[a, tkun mag]mula kif tkun, li r-Reli[jon Kattolika Apostolika Rumana g]andha ti[i mg]allma minn persuna li tkun tipprofessa dik ir-reli[jon ma titqiesx li hi inkonsistenti ma’, jew bi ksur ta’, dan l-artikolu. (10) Sa tmiem ta’ perjodu ta’ sentejn li jibda fl-1 ta’ Lulju, 1991, ebda ]a[a li hemm f’xi li[i mag]mula qabel l-1 ta’ Lulju, 1991, ma titqies li tkun inkonsistenti mad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, billi dik il-li[i tkun tipprovdi g]al trattament differenti lil persuni differenti attribwibbli g]al kollox jew prin`ipalment g]ad- KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 25 deskrizzjoni tag]hom rispettiva skond is-sess. (11) Ebda ]a[a fid-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu ma g]andha tg]odd g]al xi li[i, jew g]al xi ]a[a mag]mula ta]t l- awtorità ta’ xi li[i, jew g]al xi pro`edura jew arran[ament, sa fejn dik il-li[i, ]a[a mag]mula, pro`edura jew arran[ament jipprovdu g]at-tehid ta’ mi\uri spe`jali bil-g]an li ti [i a``ellerata l- ugwaljanza de facto bejn ir[iel u nisa, u sa fejn biss dawk il-mi\uri, me]ud kont tat-tessut so`jali ta’ Malta, ikunu murija li huma ra[jonevolment [ustifikati f’so`jetà demokratika.

46. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (6) u Twettiq ta’ (7) ta’ dan l-artikolu, kull persuna li tallega li xi wa]da mid- disposizzjonijiet protettivi. disposizzjonijiet ta’ l-artikoli 33 sa 45 (mag]dudin) ta’ din il- Emendat: Kostituzzjoni tkun [iet, tkun qed ti[i jew tkun x’aktarx ser ti[i LVIII. 1974.16. miksura dwarha, jew kull persuna o]ra li l-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili f’Malta tista’ ta]tar ad istanza ta’ xi persuna li hekk tallega, tista’, bla ]sara g]al kull azzjoni o]ra dwar l-istess ]a[a li tkun tista’ ssir legalment, titlob lill-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili g]al rimedju. (2) Il-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili g]andu jkollha [urisdizzjoni ori[inali li tisma’ u tidde`idi kull talba mag]mula minn xi persuna skond is-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu, u tista’ tag]mel dawk l- ordnijiet, to]ro[ dawk l-atti u tag]ti dawk id-direttivi li tqis xierqa sabiex twettaq, jew ti\gura t-twettiq ta’ kull wa]da mid- disposizzjonijiet ta’ l-imsemmija artikoli 33 sa 45 (mag]dudin) li g]all-protezzjoni tag]hom tkun intitolata dik il-persuna: I\da l-Qorti tista’, jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tag]mel, tirrifjuta li te\er`ita s-setg]at tag]ha skond dan is- subartikolu f ’kull ka\ meta tkun sodisfatta li mezzi xierqa ta’ rimedju g]all-ksur allegat huma jew kienu disponibbli favur dik il- persuna skond xi li[i o]ra. (3) Jekk f’xi pro`eduri f’xi qorti li ma tkunx il-Prim’Awla tal- Qorti ~ivili jew il-Qorti Kostituzzjonali tqum xi kwistjoni dwar il- ksur ta’ xi wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ l-imsemmija artikoli 33 sa 45 (mag]dudin), dik il-qorti g]andha tibg]at il-kwistjoni quddiem il-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili kemm-il darba fil-fehma tag]ha t-tqanqil tal-kwistjoni ma tkunx sempli`ement frivola jew vessatorja; u dik il-qorti g]andha tag]ti d-de`i\joni tag]ha fuq kull kwistjoni mibg]uta quddiemha skond dan is-subartikolu u, bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu, il-qorti li quddiemha tkun qamet il-kwistjoni g]andha tiddisponi mill-kwistjoni skond dik id-de`i\joni. (4) Kull parti fi pro`eduri mi[juba quddiem il-Prim’Awla tal- Qorti ~ivili skond dan l-artikolu jkollha dritt ta’ appell quddiem il- Qorti Kostituzzjonali. (5) Ma jkunx hemm appell minn xi de`i\joni skond dan l- artikolu li xi talba jew it-tqanqil ta’ xi kwistjoni tkun sempli`ement frivola jew vessatorja. (6) Jista’ jsir provvediment bi jew skond Att tal-Parlament biex ji[u mog]tija lill-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili dawk is-setg]at b’\ieda g]al dawk mog]tija b’dan l-artikolu li jkunu me]tie[a jew 26 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA mixtieqa sabiex il-Qorti tkun tista’ aktar effettivament te\er`ita l- [urisdizzjoni mog]tija lilha b’dan l-artikolu. (7) Regolamenti tal-qorti li jipprovdu dwar il-prattika u pro`edura tal-Qrati ta’ Malta g]all-finijiet ta’ dan l-artikolu jistg]u ji[u mag]mula mill-persuna jew awtorità li g]al dak i\-\mien ikollha setg]a li tag]mel regolamenti tal-qorti dwar il-prattika u pro`edura ta’ dawk il-Qrati, u g]andhom ikunu ma]suba biex ji[i \gurat li l-pro`edura g]andha tkun b’rikors u illi s-smig] g]andu jkun b’kull ]effa possibbli. Tifsir tal-Kapitolu 47. (1) F’dan il-Kapitolu, ]lief fejn ir-rabta tal-kliem ma IV. te]tie[x xort’o]ra, il-kliem li [ejjin ikollhom it-tifsiriet li [ejjin Emendat: LVIII. 1974.17; rispettivament, ji[ifieri - XIX. 1991.4. "korp dixxiplinat" tfisser - (a) korp navali, militari jew ta’ l-ajru tal-Gvern ta’ Malta; (b) il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta; (`) kull korp ie]or ta’ pulizija mwaqqaf b’li[i f’Malta; (d) is-servizz tal-]abs ta’ Malta; "ksur", dwar xi ]tie[a, tinkludi nuqqas ta’ t]aris ta’ dik il-]tie[a, u kliem simili g]andhom jiftehmu skond hekk; "li[i dixxiplinarja" tfisser li[i li tirregola d-dixxiplina - (a) ta’ xi korp dixxiplinat; (b) ta’ persuni li jkunu qed jiskontaw kundanni ta’ ]abs; "membru", dwar korp dixxiplinat, tinkludi kull persuna li, skond il-li[i li tirregola d-dixxiplina ta’ dak il-korp, tkun su[[etta g]al dik id-dixxiplina; "qorti" tfisser kull qorti f ’Malta li ma tkunx qorti mwaqqfa bi jew skond li[i dixxiplinarja u fl-artikoli 33 u 35 ta’ din il- Kostituzzjoni tinkludi, dwar reat kontra li[i dixxiplinarja qorti hekk imwaqqfa. (2) F’dan il-Kapitolu "perijodu ta’ emer[enza pubblika" tfisser kull perijodu li matulu - (a) Malta tkun qeg]da f’xi gwerra; jew (b) tkun isse]] proklama mill-President li tiddikjara li je\isti stat ta’ emer[enza pubblika; jew (`) tkun isse]] ri\oluzzjoni tal-Kamra tad-Deputati li jkun hemm jaqblu mag]ha l-voti ta’ m]ux anqas minn \ew[ terzi tal-Membri kollha tal-Kamra li tiddikjara li l- istituzzjonijiet demokrati`i f’Malta huma mhedda b’sovversjoni. (3) (a)Meta tkun saret xi proklama ta’ emergenza, ir-ra[uni li g]aliha tkun saret g]andha ti[i komunikata minnufih lill-Kamra tad-Deputati u, jekk il-Kamra ma tkunx f’dak i\-\mien ser tiltaqa’ b’dak l-a[[ornament jew proroga li ma jtemmux g]eluq g]axart ijiem il-President g]andu bi proklama jsej]ilha biex tiltaqa’ fi \mien ]amest ijiem u g]andha hekk tiltaqa’ u \\omm seduta fil- [urnata stabbilita bil-proklama u tkompli tiltaqa’ u ta[ixxi KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 27 b]allikieku kienet a[[ornata jew prorogata g]al dik il-[urnata. (b) Proklama ta’ emer[enza g]andha, kemm-il darba ma ti[ix im]assra qabel mill-President, tispi``a mis-se]] fit-tmiem ta’ perijodu ta’ erbatax-il [urnata li jibda fid-data li fiha tkun saret jew dak il-perijodu itwal kif jista’ jkun provdut skond il-paragrafu li [ej minnufih wara dan, i\da bla ]sara g]all-eg]mil ta’ proklama o]ra ta’ emer[enza fil jew qabel it-tmiem ta’ dak il-perijodu. (`) Jekk f’xi \mien waqt li proklama ta’ emer[enza tkun isse]] (mag]dud kull \mien waqt li tkun isse]] bis-sa]]a ta’ dan il- paragrafu) ri\oluzzjoni ti[i mg]oddija mill-Kamra tad-Deputati li tapprova t-tkomplija fis-se]] tag]ha g]al perijodu ie]or, ta’ mhux i\jed minn tliet xhur, li jibda fid-data li fiha kieku kienet ittemm, il- proklama g]andha, jekk ma ti[ix im]assra qabel, tkompli sse]] g]al dak il-perijodu l-ie]or. (4) Ri\oluzzjoni b]al dik imsemmija fil-paragrafu (`) tas- subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu g]andha, kemm-il darba ma tkunx im]assra qabel mill-Kamra tad-Deputati, tispi``a mis-se]] fit- t m i e m t a ’ t n a x - i l x a h a r l i j i b d e w f i d - d a t a l i f i ha t k u n [ i e t mg]oddija jew f’dak il-perijodu aqsar kif jista’ jkun spe`ifikat fiha, i\da ming]ajr ]sara g]all-mog]dija ta’ ri\oluzzjoni o]ra mill- Kamra tad-Deputati bil-mod preskritt f ’dak il-paragrafu fil jew qabel it-tmiem ta’ dak il-perijodu. (5) Dwar kull persuna li tkun membru ta’ korp dixxiplinat imwaqqaf skond xi li[i li tkun isse]] f’Malta, ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità tal-li[i dixxiplinarja ta’ dak il-korp ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ xi wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu li ma jkunux l- artikoli 33, 35 u 36. (6) Dwar kull persuna li tkun membru ta’ korp dixxiplinat imwaqqaf xort’o]ra milli kif intqal qabel u pre\enti legalment f’Malta, ebda ]a[a li hemm fi jew mag]mula skond l-awtorità tal- li[i dixxiplinarja ta’ dak il-korp ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’ jew bi ksur ta’ xi wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu. (7) Sa tmiem ta’ perijodu li jag]laq fit-30 ta’ {unju, l993, ebda ]a[a li hemm f’xi li[i spe`ifikata fl-Ewwel Skeda li tinsab ma’ din il-Kostituzzjoni u, sat-tmiem ta’ perijodu ta’ tliet snin li jibda bil- [urnata stabbilita, ebda ]a[a li hemm f ’xi li[i o]ra mag]mula qabel il-[urnata stabbilita ma titqies li tkun inkonsistenti mad- disposizzjonijiet ta’ l-artikoli 33 sa 45 (mag]dudin) ta’ dan il- Kapitolu u, salv kif intqal qabel, ebda ]a[a mag]mula skond l- awtorità ta’ xi li[i b]al dik ma titqies li tkun saret bi ksur ta’ dawk l-artikoli. (8) Meta xi disposizzjoni ta’ li[i ma]ru[a qabel il-[urnata stabbilita titqies li tkun inkonsistenti ma’ xi wa]da mid- disposizzjonijiet ta’ l-artikoli 33 sa 45 (mag]dudin) ta’ dan il- Kapitolu, ebda persuna ma jkollha dritt g]al kumpens dwar xi ]a[a mag]mula skond l-awtorità ta’ dik id-disposizzjoni qabel ma kienet hekk meqjusa b]ala inkonsistenti. (9) Ebda ]a[a fl-artikolu 37 ta’ din il-Kostituzzjoni ma 28 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA g]andha tolqot il-]dim ta’ xi li[i fis-se]] minnufih qabel it-3 ta’ Marzu 1962 jew xi li[i mag]mula fi jew wara dik id-data li temenda jew tissostitwixxi xi li[i fis-se]] minnufih qabel dik id- data (jew xi li[i li minn \mien g]al \mien tkun emendata jew sostitwita bil-mod deskritt f’dan is-subartikolu) u li ma - (a) i\\idx max-xorta ta’ proprjetà li jista’ jittie]ed pussess tag]ha jew id-drittijiet fuq u interess fi proprjetà li jistg]u ji[u miksuba; (b) i\\idx mal-finijiet li g]alihom jew `irkostanzi li fihom dik il-proprjetà jista’ jittie]ed pussess tag]ha jew ti[i miksuba; (`) tag]milx il-kondizzjonijiet li jirregolaw id-dritt g]al kumpens jew l-ammont tieg]u anqas favorevoli lil xi persuna li jkollha jew li tkun interessata fil-proprjetà; jew (d) tipprivax xi persuna minn xi dritt b]al dak li huwa msemmi fil-paragrafu (b) jew paragrafu (`) ta’ l- artikolu 37(1) ta’ din il-Kostituzzjoni. Sostitwit: KAPITOLU V LVIII. 1974.18. Il-President * Twaqqif ta’ kariga 48. (1) G]andu jkun hemm President ta’ Malta li ji[i ma]tur ta’ President. b’Ri\oluzzjoni tal-Kamra tad-Deputati. Sostitwit: LVIII. 1974.18. (2) Persuna ma tistax ti[i ma]tura fil-kariga ta’ President jekk - (a) ma tkunx `ittadin ta’ Malta; jew (b) ikollha jew kellha l-kariga ta’ Prim Im]allef jew im]allef ie]or tal-Qorti Superjuri; jew (`) ma tkunx eli[ibbli g]al ]atra jew biex ta[ixxi f’xi kariga pubblika skond l-artikoli 109, 118 u 120 ta’ din il-Kostituzzjoni. (3) Il-kariga ta’ President issir vakanti: (a) fit-tmiem ta’ ]ames snin mid-data tal-]atra f’dik il- kariga; jew (b) jekk id-detentur tal-kariga jitne]]a mill-kariga b’Ri\oluzzjoni tal-Kamra tad-Deputati min]abba inkapa`ità li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u (kemm jekk min]abba mard mentali jew korporali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew g]al im[ieba ]a\ina. Qadi tal- 49. Kull meta l-kariga ta’ President tkun temporanjament funzjonijiet tal- vakanti, u sakemm ji[i ma]tur President [did, u kull meta d- President matul vakanza, e``. detentur tal-kariga jkun assenti minn Malta jew ikun bil-vakanzi Sostitwit: jew g]al xi ra[uni ma jkunx jista’ jaqdi l-funzjonijiet mog]tija lilu LVIII. 1974.18. b’din il-Kostituzzjoni, dawk il-funzjonijiet g]andhom ji[u moqdija *Nota: Is-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu [ie ommess g]aliex kellu l-effett tieg]u. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 29 minn dik il-persuna li l-Prim Ministru, wara konsultazzjoni mal- Kap ta’ l-Oppo\izzjoni, jista’ ja]tar jew, jekk ma jkun hemm ebda persuna f ’Malta hekk ma]tura u li tkun tista’ taqdi dawk il- funzjonijiet, mill-Prim Im]allef.

*50. Persuna ma]tura g]al jew li tassumi l-funzjonijiet tal- {urament li kariga ta’ President g]andha, qabel ma tid]ol f’dik il-kariga, tie]u g]andu jittie]ed mill-President. u tiffirma l-[urament tal-kariga muri fit-Tieni Skeda li tinsab ma’ Sostitwit: din il-Kostituzzjoni. Kull persuna ma]tura fil-kariga ta’ President LVIII. 1974.18. skond is-subartikolu (1) ta’ l-artikolu 48 ta’ din il-Kostituzzjoni g]andha tie]u l-[urament tal-kariga quddiem il-Kamra. KAPITOLU VI Il-Parlament TAQSIMA I G]amla tal-Parlament

51. G]andu jkun hemm Parlament ta’ Malta li jkun mag]mul Twaqqif ta’ mill-President u minn Kamra tad-Deputati. Parlament. Emendat: LVIII. 1974.19.

52. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu, il- G]amla tal-Kamra Kamra tad-Deputati tkun mag]mula m inn dak in-numru ta’ tad-Deputati. Emendat: membri, li jkun numru fard u li jkun divi\ibbli bin-numru tad- XXVI. 1970.2. distretti elettorali, li l-Parlament jista’ minn \mien g]al \mien Sostitwit: b’li[i jistabbilixxi. Dawk il-membri ji[u eletti bil-mod provdut LVIII. 1974.20. Emendat: minn jew skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta bi IV. 1987. 3; proporzjonijiet indaqs mid-distretti elettorali msemmija fl-artikolu XI. 1996.2; XXI. 2007.4. 56 ta’ din il-Kostituzzjoni, billi kull distrett jele[[i dak in-numru ta’ membri, li ma jkunx inqas minn ]amsa u mhux iktar minn sebg]a kif il-Parlament g]andu minn \mien g]al \mien jistabbilixxi; u dawk il-membri jkunu mag]rufa b]ala "Membri tal- Parlament": I\da meta - (i) f’xi elezzjoni [enerali, partit politiku (hawn i\jed ’il quddiem f’dan l-artikolu msejja] "partit li jkollu ma[[oranza assoluta") jikseb fit-total kollu iktar minn ]amsin fil-mija tal-voti validi kollha mitfug]in f’dik l-elezzjoni, kif akkreditati lill-kandidati tieg]u mill- Kummissjoni Elettorali fl-ewwel g]add tal-voti kollha; jew (ii) f’elezzjoni [enerali li tkun kontestata minn aktar minn \ew[ partiti politi`i u li fiha ji[u eletti biss kandidati minn tnejn minn dawk il-partiti, partit politiku jikseb per`entwali tal-voti validi kollha mitfug]in f’dik l-elezzjoni, kif akkreditati lill- *Ir-riferenza g]as-subartikolu (4) ta’ l-artikolu 48 [iet im]ollija barra billi dak is-subartikolu [ie ommess. 30 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA kandidati tieg]u mill-Kummissjoni Elettorali fl- ewwel g]add tal-voti kollha (hawn i\jed ’il quddiem f’dan l-artikolu msejja] "partit li jkollu ma[[oranza relattiva"), li jkun akbar minn dak li jinkiseb minn xi partit wie]ed ie]or (hawn i\jed ’il quddiem f’dan l-artikolu msejja] "partit li jkollu minoranza"), u l-proporzjon li n-numru ta’ kandidati eletti akkreditat lill-partit li jkollu ma[[oranza assoluta jew lill-partit li jkollu ma[[oranza relattiva (skond il-ka\) ikun jirrappre\enta fil-konfront tan-numru totali ta’ membri eletti fil-Kamra tad-Deputati jkun anqas mill- proporzjon li l-g]add ta’ voti akkreditati lil dawk il-kandidati fl- ewwel g]add tal-voti kollha jkun jirrappre\enta fil-konfront tat- total tal-voti akkreditati f’dak l-istess l-ewwel g]add tal-voti kollha lill-kandidati kollha tal-partiti kollha li jkollhom il-kandidati tag]hom eletti, in-numru tal-kandidati eletti ta’ dak il-partit g]andu ji\died (skond ma jkun il-ka\) b’numru ta’ kandidati addizzjonali fi`-`irkostanzi skond ma ji[i stabbilit minn u skond id- d i s p o s i z z j o n i j i e t t a t - Ta q s i m a I V t a r- R e g o l a m e n t i d w a r l - Elezzjonijiet {enerali (Klassifika tal-Poloz tal-Votazzjoni, Elezzjonijiet Ka\wali u b’G]a\la) li hemm fit-Tlettax-il Skeda li Kap. 354. tinsab ma’ l-Att dwar l-Elezzjonijiet {enerali u l-Anness ma’ dik l- Iskeda (hawn i\jed ’il quddiem imsej]a "ir-regolamenti rilevanti") kif dawn ikunu fis-se]] fit-30 ta’ Settembru 2007 jew kif dawn ji[u sussegwentement emendati jew sostitwiti bil-mod provdut fis- subartikolu (3): I\da wkoll: (i) jekk ji[ri li jkun hemm ri\ultat ta’ l-elezzjoni skond m’hemm provdut fis-subparagrafu (i) ta’ l-ewwel proviso li hemm ma’ dan is-subartikolu i\da sakemm ikun hemm wie]ed biss partit li jkollu minoranza; jew (ii) jekk ji[ri li jkun hemm ri\ultat ta’ l-elezzjoni skond m’hemm provdut fis-subparagrafu (ii) ta’ l-ewwel proviso li hemm ma’ dan is-subartikolu, u l-proporzjon li n-numru ta’ kandidati eletti akkreditati lill-partit li jkollu minoranza jkun jirrappre\enta fil-konfront tan-numru totali ta’ membri eletti tal-Kamra tad-Deputati jkun inqas mill- proporzjon li n-numru ta’ voti akkreditati lill-kandidati kollha tieg]u fl-ewwel g]add tal-voti kollha jkun jirrappre\enta fil- konfront tat-total ta’ voti akkreditati fl-istess l-ewwel g]add mill- voti kollha lill-kandidati kollha tal-partiti kollha li jkollhom il- kandidati tag]hom eletti, in-numru tal-kandidati eletti tal-partit li jkollu minoranza g]andu ji\died b’numru ta’ kandidati addizzjonali li ji[i stabbilit skond ir-regolamenti rilevanti kif dawn ikunu fis- se]] fit-30 ta’ Settembru 2007 jew kif dawn ji[u sussegwentement emendati jew sostitwiti bil-mod provdut g]aldaqstant fis- subartikolu (3). F’kull ka\ kif previst fl-ewwel u fit-tieni proviso li hemm ma’ dan is-subartikolu, dawk il-persuni g]andhom ji[u dikjarati mill-Kummissjoni Elettorali b]ala li jkunu [ew eletti biex jimlew KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 31 il-postijiet addizzjonali li jirri\ultaw skond dawk il-proviso li, g]ax ikunu kandidati tal-partit li jkun ser ji[i akkreditat bil-postijiet addizzjonali, [ew akkreditati mill-Kummissjoni Elettorali fl-a]]ar g]add bl-og]la jew bin-numru ta’ voti li jmiss l-aktar g]oli ming]ajr ma jkunu [ew eletti, irrispettivament mid-distrett fejn jinkiseb dak l-og]la numru ta’ voti jew ta’ voti li jmiss l-aktar g]oli. (2) Jekk xi persuna li ma tkunx membru tal-Kamra tad- Deputati ti[i eletta biex tkun Speaker tal-Kamra hija g]andha, bis- sa]]a li tkun tiddetjeni l-kariga ta’ Speaker, tkun membru tal- Kamra b’\ieda mal-membri l-o]ra: I\da f’kull ka\ b]al dak l-iSpeaker ma jitqiesx b]ala membru tal-Kamra sabiex ji[i stabbilit in-numru ta’ voti me]tie[a li jkunu favur abbozz g]al xi wie]ed mill-finijiet ta’ l-artikolu 66 ta’ din il-Kostituzzjoni. (3) Id-disposizzjonijiet tat-Taqsima IV tar-Regolamenti dwar l- Elezzjonijiet {enerali (Klassifika tal-Poloz tal-Votazzjoni, Elezzjonijiet Ka\wali u b’G]a\la) li hemm fit-Tlettax-il Skeda li tinsab ma’ l-Att dwar l-Elezzjonijiet {enerali u l-Anness ma’ dik l- Kap. 354. Iskeda, kif fis-se]] fil-bidu fis-se]] ta’ dan is-subartikolu jistg]u biss ji[u m]assra, emendati jew sostitwiti b’abbozz biex isir Att tal-Parlament mg]oddi bil-mod spe`ifikat fis-subartikolu (2) ta’ l- artikolu 66 ta’ din il-Kostituzzjoni.

53. Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ l-artikolu 54 ta’ din il- Kwalifiki ta’ Kostituzzjoni, persuna tkun kwalifikata biex tkun eletta b]ala Membru tal-Kamra tad-Deputati. membru tal-Kamra tad-Deputati jekk ikollha, u ma tkunx kwalifikata biex tkun hekk eletta kemm-il darba ma jkollhiex, il- kwalifiki g]ar-re[istrazzjoni b]ala elettur g]all-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati msemmija fl-artikolu 57 ta’ din il- Kostituzzjoni.

54. (1) }add ma jkun kwalifikat biex ikun elett b]ala membru Skwalifiki ta’ tal-Kamra tad-Deputati - membru tal-Kamra tad-Deputati. (a) jekk ikun `ittadin ta’ pajji\ li ma jkunx Malta billi jkun Emendat: LVIII. 1974.21; sar hekk `ittadin volontarjament jew ikun ta]t XXXVIII. 1976.2; dikjarazzjoni ta’ lealtà lejn pajji\ b]al dak; XXI. 2007.5. (b) ]lief kif ikun provdut xort’o]ra mill-Parlament, jekk ikun jiddetjeni jew ikun qed ja[ixxi f’xi kariga pubblika jew ikun membru tal-forzi armati tal-Gvern ta’ Malta; (`) jekk ikun parti fi, jew ikun so`ju b’responsabbiltà illimitata f’so`jetà jew direttur jew manager ta’ kumpannija li tkun parti fi, kuntratt mal-Gvern ta’ Malta li jkun kuntratt ta’ appalt g]al xi xog]ol jew kuntratt g]all-provvista ta’ merkanzija biex ti[i w\ata fil-qadi tal-pubbliku u ma jkunx, g]eluq xahar qabel id-data ta’ l-elezzjoni, ippubblika fil-Gazzetta avvi\ li juri x-xorta ta’ xi kuntratt b]al dak, u l-interess tieg]u, jew l-interess ta’ xi so`jetà jew kumpannija b]al dik, fih; (d) ikun fallut mhux rijabilitat, billi jkun [ie dikjarat fallut 32 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA b’sentenza jew xort’o]ra dikjarat fallut skond xi li[i li tkun isse]] f’Malta; (e) jekk ikun interdett jew inabilitat min]abba xi mard mentali jew min]abba prodigalità minn qorti f’Malta, jew ikun xort’o]ra de`i\ f’Malta li jkun ta’ mo]] marid; (f) ikun ta]t kundanna tal-mewt imposta fuqu minn xi qorti f’Malta jew ikun qed jiskonta kundanna ta’ pri[unerija (tkun kif tkun imsej]a) ta’ aktar minn tnax il-xahar imposta fuqu minn qorti b]al dik jew sostitwita minn awtorità kompetenti g]al xi kundanna o]ra imposta fuqu minn qorti b]al dik; (g) jekk ikun jiddetjeni jew ikun ja[ixxi f’xi kariga li l- funzjonijiet tag]ha jinvolvu xi responsabbiltà g]al, jew dwar, it-tmexxija ta’ xi elezzjoni ta’ membri tal- Kamra tad-Deputati jew il-kompilazzjoni jew revi\joni ta’ xi re[istru elettorali; (h) jekk ikun skwalifikat milli jkun membru tal-Kamra tad-Deputati bi jew skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta min]abba li jkun [ie misjub ]ati ta’ xi reat dwar l-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad- Deputati. (2) G]all-finijiet tal-paragrafu (f) tas-subartikolu (1) ta’ dan l- artikolu - (a) \ew[ kundanni jew aktar li jkunu me]tie[a li ji[u skuntati konsekuttivament g]andhom jitqiesu b]ala kundanni separati jekk ebda wa]da minnhom ma tkun g]al i\jed minn tnax-il xahar, i\da jekk wa]da minnhom tkun i\jed minn dak it-terminu g]andhom jitqiesu b]ala kundanna wa]da; u (b) ebda kont ma g]andu jittie]ed ta’ xi kundanna ta’ pri[unerija imposta b]ala alternattiva g]al, jew min]abba nuqqas ta’, il-]las ta’ multa. (3) Persuna ma g]andhiex ti[i meqjusa b]ala li tiddetjeni, jew li ta[ixxi fi, kariga pubblika g]all-fini tal-paragrafu (b) tas- subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu - (a) jekk tkun bil-permess ta’ assenza qabel it-tluq minn kariga pubblika; (b) jekk tkun surmast fl-Università ta’ Malta li ma tkunx skond il-kondizzjonijiet ta’ l-impieg tag]ha impeduta mill-prattika privata tal-professjoni tag]ha jew mitluba li tag]ti l-]in kollu tag]ha g]ad-disposizzjoni tal- Gvern ta’ Malta. Ti\mim ta’ kariga 55. (1) Il-post ta’ membru tal-Parlament isir vakanti - ta’ membri. Emendat: (a) max-xoljiment sussegwenti tal-Parlament wara l- XXXVIII. 1976.3. elezzjoni tieg]u; (b) jekk jirri\enja mill-post tieg]u b’kitba minn idejh indirizzata lill-iSpeaker jew, jekk il-kariga ta’ Speaker KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 33 tkun vakanti jew l-iSpeaker ikun assenti minn Malta, lid-Deputy Speaker; (`) jekk huwa jsir parti f’xi kuntratt mal-Gvern ta’ Malta li jkun kuntratt ta’ appalt g]al xi xog]ol jew kuntratt g]all-provvista ta’ merkanzija biex ti[i w\ata fil-qadi tal-pubbliku, jew jekk xi so`jetà li fiha huwa jkun so`ju b’responsabbiltà illimitata jew kumpannija li tag]ha huwa jkun direttur jew manager issir parti f’xi kuntratt b]al dak, jew jekk isir so`ju b’responsabbiltà illimitata f’so`jetà jew direttur jew manager ta’ kumpannija li tkun parti f’xi kuntratt b]al dak: I\da huwa ma jivvakax il-post tieg]u skond id- disposizzjonijiet ta’ dan il-paragrafu jekk qabel ma jsir parti fil-kuntratt jew qabel ma, jew kemm jista’ jkun prattikabbli wara li, isir xort’o]ra nteressat fil-kuntratt (kemm b]ala so`ju b’responsabbiltà illimitata f’so`jetà jew b]ala direttur jew manager ta’ kumpannija) huwa jikxef lill-iSpeaker ix-xorta tal- kuntratt u l-interess tieg]u jew l-interess tas-so`jetà jew kumpannija fih u l-Kamra tad-Deputati b’ri\oluzzjoni te\entah mid- disposizzjonijiet ta’ dan il-paragrafu; (d) jekk ikun assenti mis-seduti tal-Kamra tad-Deputati g]al dak il-perijodu u f’dawk i`-`irkostanzi li jistg]u jkunu preskritti mill-Ordnijiet Permanenti tal-Kamra; (e) jekk itemm milli jkun `ittadin ta’ Malta; (f) jekk itemm milli jkun kwalifikat g]ar-re[istrazzjoni b]ala elettur g]all-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad- Deputati; (g) bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu, jekk jinqalg]u xi `irkostanzi li, kieku ma kienx membru tal-Kamra tad-Deputati, kienu j[eg]luh ikun skwalifikat g]al elezzjoni g]aliha. (2) (a)Jekk `irkostanzi b]al dawk li huma msemmija fil- paragrafu (g) tas-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu jin]olqu billi xi membru tal-Kamra tad-Deputati jkun ta]t kundanna tal-mewt jew pri[unerija, interdett jew inabilitat jew dikjarat b’sentenza li jkun mo]]u marid, dikjarat b’sentenza jew dikjarat xort’o]ra fallut jew misjub ]ati ta’ reat dwar elezzjonijiet u jekk il-membru jkun jista’ jappella kontra d-de`i\joni (sew bil-permess ta’ qorti jew awtorità o]ra jew ming]ajr dak il-permess), huwa jtemm minnufih milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala Membru tal-Kamra i\da, bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, huwa ma jivvakax il-post tieg]u sat-tmiem ta’ perijodu ta’ tletin [urnata wara dakinhar: I\da l-iSpeaker jista’, minn \mien g]al \mien, jestendi dak il-perijodu g]al perijodi o]ra ta’ tletin [urnata biex il-membru jkun jista’ jkompli appell kontra d-de`i\joni, hekk illi estensjonijiet ta’ \mien li je``edu fit-total globali mija u ]amsin [urnata ma g]andhomx jing]ataw ming]ajr l-approvazzjoni, murija b’ri\oluzzjoni, tal-Kamra. 34 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (b) Jekk, mad-de`i\joni ta’ xi appell, dawk i`-`irkostanzi jkomplu je\istu u ebda appell ie]or ma jkun jista’ jsir mill-membru, jew jekk, min]abba t-temm ta’ xi perijodu g]all-eg]mil ta’ appell jew avvi\ dwaru jew i`-`a]da ta’ permess g]al appell jew g]al xi ra[uni o]ra, jispi``a milli l-membru jkun jista’ jappella, huwa g]andu minnufih jivvaka l-post tieg]u. (`) Jekk f’xi \mien qabel ma l-membru jivvaka l-post tieg]u dawk i`-`irkostanzi b]alma ntqal qabel itemmu milli je\istu, il-post tieg]u ma jsirx vakanti mat-tmiem tal-perijodu msemmi fil- paragrafu (a) ta’ dan is-subartikolu u huwa jkun jista’ jirre\umi l- qadi tal-funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati. (d) G]all-finijiet ta’ dan is-subartikolu "appell" tfisser, fil-ka\ ta’ ordni minn qorti ta’ [urisdizzjoni volontarja g]all-interdizzjoni jew inabilitazzjoni ta’ membru tal-Kamra tad-Deputati, it-te]id ta’ xi azzjoni g]ar-revi\joni ta’ dak l-ordni quddiem il-Prim’Awla tal- Qorti ~ivili. Votazzjoni 56. (1) Il-membri tal-Kamra tad-Deputati g]andhom ji[u f’elezzjonijiet. eletti fuq il-prin`ipju tar-rappre\entanza proporzjonali permezz ta’ Sostitwit: LVIII. 1974.22. vot singlu trasferibbli minn dak in-numru ta’ distretti elettorali, li Emendat: jkun numru fard u li ma jkunx inqas minn disg]a u mhux i\jed IV. 1987.4; XXI. 2007.6. minn ]mistax, kif il-Parlament g]andu minn \mien g]al \mien jistabbilixxi. (2) L-elezzjoni tal-membri tal-Kamra tad-Deputati g]andha tkun ]ielsa minn attijiet illegali jew ta’ korruzzjoni u ind]il barrani. (3) Ikun id-dmir tal-Kummissjoni Elettorali li tissospendi l- elezzjoni, jew fid-distretti elettorali kollha jew f ’xi wie]ed jew iktar minn dawk id-distretti, jekk ikollha ra[uni xierqa li temmen li jkunu saru attijiet illegali jew ta’ korruzzjoni jew reati o]ra li g]andhom x’jaqsmu ma’ l-elezzjonijiet jew kien hemm ind]il barrani u dawk l-attijiet, reati jew ind]il ikunu pprevalew b’mod hekk estensiv jew ikunu ta’ dik ix-xorta li ra[onevo1ment ikunu mistennija li jkollhom effett fuq ir-ri\ultat ta’ l-elezzjoni, fid- distretti elettorali kollha jew f’xi wie]ed jew iktar minnhom. (4) F’kull ka\ meta elezzjoni ti[i sospi\a ta]t is-subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu, il-Kummissjonarju Elettorali Prin`ipali g]andu minnufih jirriferi l-kwistjoni lill-Qorti Kostituzzjonali g]ad- de`i\joni tag]ha. (5) Meta tkun te\isti xi wa]da mir-ra[unijiet li fuqha tista’ ti[i sospi\a elezzjoni ta]t is-subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu u l- elezzjoni ma tkunx [iet sospi\a, jew jekk attijiet illegali jew ta’ korruzzjoni jew reati o]ra jew ind]il barrani kif imsemmija f’dak is-subartikolu jistg]u ra[onevolment jitqiesu li kellhom effett fuq ir-ri\ultat ta’ elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f’wie]ed jew aktar minnhom, kull persuna li g]andha l-jedd g]all-vot f’dik l- elezzjoni tista’, mhux aktar tard minn tlett ijiem wara l- pubblikazzjoni tar-ri\ultat uffi`jali ta’ l-elezzjoni, tirreferi l- kwistjoni lill-Qorti Kostituzzjonali g]ad-de`i\joni tag]ha. (6) Kull riferenza lill-Qorti Kostituzzjonali ta]t jew is- subartikolu (4) jew is-subartikolu (5) ta’ dan l-artikolu g]andha ssir u g]andha ti[i de`i\a minn dik il-Qorti skond kull li[i li f’dak i\- KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 35 \mien tkun isse]] f ’Malta. Fuq kull riferenza b]al dik il-Qorti jkollha, bla ]sara g]al kull setg]at o]ra, is-setg]a li tannulla l- elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f ’wie]ed jew aktar minnhom, g]al kull wa]da mir-ra[unijiet imsemmija f ’dawk is- subartikoli, u li tag]ti dawk id-direttivi u ordnijiet u li tag]ti dawk ir-rimedji jew provvedimenti o]ra li jidhrilha xierqa fi`-`irkostanzi u b’mod partikolari biex ti\gura li elezzjoni ]ielsa, minflok dik li tkun [iet annullata, issir mill-aktar fis possibbli. (7) Meta tkun [iet annullata elezzjoni ta]t is-subartikolu (6) ta’ dan l-artikolu, ir-ri\ultat ta’ l-elezzjoni ma jkunx komplet qabel il- pubblikazzjoni tar-ri\ultat uffi`jali ta’ elezzjoni valida fid-distretti elettorali kollha. (8) }lief b’abbozz g]al-Att tal-Parlament mg]oddi bil-mod spe`ifikat fis-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 66 ta’ din il- Kostituzzjoni, ma g]andu jsir ebda tibdil f’xi li[i - (a) li bih xi eg]mil jew nuqqas ma jibqax att illegali jew ta’ korruzzjoni jew reat ie]or dwar l-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati jew ind]il barrani; jew (b) li jibdel jew i\id i`-`irkostanzi jew il-kondizzjonijiet li fihom jew ta]thom l-eg]mil jew in-nuqqas ikunu att illegali jew ta’ korruzzjoni jew reat ie]or jew ind]il barrani; jew (`) li jnaqqas il-piena li ]ati jista’ minn \mien g]al \mien je]el g]al xi att jew reat ie]or jew ind]il b]al dawk; u g]all-finijiet ta’ dan is-subartikolu d-disposizzjonijiet tas- subartikolu (7) ta’ l-artikolu 66 ta’ din il-Kostituzzjoni g]andhom japplikaw b]allikieku riferenzi g]at-tibdil f ’xi wa]da mid- disposizzjonijiet ta’ din il-Kostituzzjoni kienu riferenzi g]at-tibdil f’xi li[i. (9) }add ma jivvota fl-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad- Deputati g]al xi distrett elettorali jekk ma jkunx re[istrat skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta b]ala elettur f’dak id- distrett. (10) Fl-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati - (a) il-votazzjoni tkun bil-vot u g]andha ssir b’dak il-mod li ma jikxifx kif il-vot ta’ xi elettur partikolari jkun ing]ata; u (b) ]add ma jit]alla jivvota g]an-nom ta’ ]addie]or: I\da jista’ jsir provvediment b’li[i li bih, jekk persuna ma tkunx tista’, min]abba g]ama, kaw\a fi\ika o]ra jew analfabeti\mu timmarka l-karta tal-vot tag]ha, il-karta tal-vot tag]ha tista’ ti[i immarkata g]an-nom tag]ha u fuq direttivi tag]ha minn xi persuna o]ra li tkun qieg]da tissorvelja uffi`jalment il-votazzjoni fil-post tal-votazzjoni. I\da meta min]abba f’li persuna tkun g]amja ma tkunx tista’ timmarka l-karta tal-vot tag]ha, jista’ ji[i provdut b’li[i li jekk dik il-persuna hekk titlob din tkun tista’ ting]ata mezz adegwat u spe`jali li permezz tieg]u hija tkun tista’ timmarka l- 36 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA k a r t a t a l - v ot t a g ] ha w e ]i d ha u m i n g] a j r i l- ] t ie [ a ta ’ e b da g]ajnuna. (11) Il-karti tal-vot g]andhom ikunu hekk mag]mula sabiex illitterati jkunu jistg]u jiddistingwu bejn il-partiti politi`i li g]alihom jappartjenu l-kandidati. (12) Il-kandidati u l-a[enti tag]hom ji[u mog]tija fa`ilitajiet biex jaraw it-trasport tal-kaxxi tal-voti u s-si[illar u t-tne]]ija tas- si[ill tag]hom. (13) Il-kliem "att illegali jew ta’ korruzzjoni", "reati li g]andhom x’jaqsmu ma’ l-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad- Deputati" u "ind]il barrani" g]andhom it-tifsir mog]ti lilhom b’li[i li f ’dak i\-\mien tkun fis-se]] u li tkun tirregola t-tmexxija ta’ elezzjonijiet jew ind]il barrani dwar elezzjonijiet, u xi li[i b]al dik g]andha titqies g]all-finijiet ta’ dan l-artikolu u ta’ l-artikoli 32 sa 47 (mag]dudin) ta’ din il-Kostituzzjoni li tkun me]tie[a ra[onevolment fl-interess ta’ l-ordni pubbliku u ra[onevolment [ustifikabbli f’so`jetà demokratika. Kwalifika ta’ 57. Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ l-artikolu 58 ta’ din il- eletturi. Kostituzzjoni, persuna tkun kwalifikata biex tkun re[istrata b]ala Emendat: LVIII. 1974.23. elettur g]all-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati jekk tkun, u ma tkunx kwalifikata biex tkun hekk re[istrata jekk ma tkunx - (a) `ittadin ta’ Malta; (b) g]alqet l-età ta’ tmintax-il sena; u (`) residenti f’Malta u matul it-tmintax-il xahar minnufih qabel ir-re[istrazzjoni tag]ha hekk residenti g]al perijodu kontinwu ta’ sitt xhur jew g]al perijodi li jammontaw fit-total globali g]al sitt xhur: I\da dan il-paragrafu ma japplikax g]al persuna li tkun ordinarjament tirrisjedi f’Malta i\da ma tkunx tirrisjedi f’Malta kif me]tie[ b’dan il-paragrafu min]abba servizz barra minn Malta fis-servizz pubbliku, mag]dud servizz fil-karigi msemmija fis- subartikolu (3) ta’ l-artikolu 124 ta’ din il- Kostituzzjoni, jew min]abba servizz barra minn Malta f’korp, jew b]ala membru ta’ korp, dixxiplinat kif imfisser fl-artikolu 47 ta’ din il-Kostituzzjoni. Skwafifika ta’ 58. }add ma jkun kwalifikat li jkun re[istrat b]ala elettur eletturi. g]all-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati jekk - (a) ikun interdett jew inabilitat min]abba xi mard mentali minn qorti f’Malta jew ikun xort’o]ra de`i\ f’Malta li jkun ta’ mo]] marid; (b) ikun ta]t kundanna ta’ mewt imposta fuqu minn xi qorti f’Malta jew ikun qed jiskonta kundanna ta’ pri[unerija (tkun kif tkun imsej]a) ta’ i\jed minn tnax il-xahar imposta fuqu minn qorti b]al dik jew sostitwita minn awtorità kompetenti g]al xi kundanna o]ra imposta fuqu minn qorti b]al dik, jew ikun ta]t KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 37 kundanna b]al dik ta’ pri[unerija li l-esekuzzjoni tag]ha tkun [iet sospi\a; jew (`) ikun skwalifikat minn re[istrazzjoni b]ala elettur minn jew skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta min]abba li jkun [ie misjub ]ati ta’ xi reat dwar l-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati.

59. (1) Meta l-Kamra tad-Deputati tiltaqa’ g]all-ewwel darba Speaker u Deputy wara xi elezzjoni [enerali u qabel ma tippro`edi g]at-tmexxija ta’ Speaker. xi xog]ol ie]or, g]andha tele[[i persuna biex tkun l-iSpeaker tal- Kamra; u jekk il-kariga ta’ Speaker issir vakanti f’xi \mien qabel ix-xoljiment sussegwenti tal-Parlament, il-Kamra g]andha, kemm jista’ jkun malajr, tele[[i persuna o]ra g]al dik il-kariga. (2) L-iSpeaker jista’ ji[i elett jew - (a) minn fost persuni li jkunu membri tal-Kamra tad- Deputati, imma li ma jkunux Ministri jew Segretarji Parlamentari; jew (b) minn fost persuni li ma jkunux membri tal-Kamra tad- Deputati u jkunu kwalifikati g]al elezzjoni b]ala membri tag]ha. (3) Meta l-Kamra tad-Deputati tiltaqa’ l-ewwel darba wara xi elezzjoni [enerali u qabel ma tippro`edi g]at-tmexxija ta’ xi xog]ol ie]or ]lief l-elezzjoni ta’ l-iSpeaker, il-Kamra g]andha tele[[i membru tal-Kamra, li ma jkunx Ministru jew Segretarju Parlamentari, biex ikun Deputy Speaker tal-Kamra; u jekk il-kariga ta’ Deputy Speaker issir vakanti f ’xi \mien qabel ix-xoljiment sussegwenti tal-Parlament, il-Kamra g]andha, malli jkun konvenjenti, tele[[i membru ie]or b]al dak g]al dik il-kariga. (4) Persuna g]andha tivvaka l-kariga ta’ Speaker jew Deputy Speaker - (a) fil-ka\ ta’ Speaker elett minn fost il-membri tal-Kamra tad-Deputati jew fil-ka\ tad-Deputy Speaker - (i) jekk itemm milli jkun membru tal-Kamra: I\da l-iSpeaker ma g]andux jivvaka l- kariga min]abba biss li jkun temm milli jkun membru tal-Kamra max-xoljiment tal- Parlament, sakemm il-Kamra tiltaqa’ g]all- ewwel darba wara dak ix-xoljiment; (ii) jekk ji[i ma]tur biex ikun Ministru jew Segretarju Parlamentari; (b) fil-ka\ ta’ Speaker elett minn fost persuni li ma jkunux membri tal-Kamra tad-Deputati - (i) meta l-Kamra tiltaqa’ l-ewwel darba wara xi xoljiment tal-Parlament; (ii) jekk jinqalg]u xi `irkostanzi li kienu j[eg]luh li jkun skwalifikat g]al elezzjoni b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati; (`) jekk jav\a r-ri\enja tieg]u tal-kariga tieg]u lill-Kamra tad-Deputati jew jekk b’kitba ta]t idejh indirizzata, fil- 38 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA ka\ ta’ l-iSpeaker lill-Iskrivan tal-Kamra u fil-ka\ tad- Deputy Speaker lill-iSpeaker (jew, jekk il-kariga ta’ Speaker tkun vakanti jew l-iSpeaker ikun assenti minn Malta, lill-Iskrivan tal-Kamra) jirri\enja dik il-kariga; jew (d) fil-ka\ tad-Deputy Speaker, jekk ji[i elett biex ikun Speaker. (5) (a) Jekk, bis-sa]]a tas-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il-Kostituzzjoni, l-iSpeaker jew id-Deputy Speaker ikun me]tie[ li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati huwa g]andu jtemm ukoll milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala Speaker jew Deputy Speaker, skond il-ka\, u dawk il- funzjonijiet g]andhom sakemm huwa jivvaka l-post tieg]u fil-Kamra jew jirri\umi l-qadi tal-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, ji[u moqdija - (i) fil-ka\ ta’ l-iSpeaker, mid-Deputy Speaker jew, jekk il-kariga ta’ Deputy Speaker tkun vakanti jew id-Deputy Speaker ikun me]tie[ li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati bis-sa]]a tas- subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il- Kostituzzjoni, minn dak il-membru tal-Kamra (li ma jkunx Ministru jew Segretarju Parlamentari) kif il-Kamra tista’ tele[[i g]al dan l-iskop; (ii) fil-ka\ tad-Deputy Speaker, minn dak il-membru tal-Kamra (li ma jkunx Ministru jew Segretarju Parlamentari) kif il-Kamra tista’ tele[[i g]al dan l-iskop. (b) Jekk l-iSpeaker jew Deputy Speaker jirre\umi l-qadi tal- funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra, skond id- disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il- Kostituzzjoni, huwa g]andu jirre\umi wkoll il-qadi tal-funzjonijiet tieg]u ta’ Speaker jew Deputy Speaker, skond il-ka\. Twaqqif ta’ 60. (1) G]andu jkun hemm Kummissjoni Elettorali g]al Kummissjoni Malta. Elettorali. Emendat: (2) Il-Kummissjoni Elettorali tkun mag]mula minn Chairman, LVIII. 1974.24. l i j k u n i l - p e r s u n a l i g ]a l d a k i \ - \ m i e n i k o ll h a l - k a r i g a t a ’ Kummissjonarju Elettorali Prin`ipali u li tkun ma]tura g]al dik il- kariga mis-servizz pubbliku, u dak in-numru ta’ membri li ma jkunx anqas minn erbg]a li jista’ jkun preskritt b’xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta. (3) Il-membri tal-Kummissjoni Elettorali g]andhom ji[u ma]tura mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, mog]ti wara li jikkonsulta l-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni. (4) }add ma jkun kwalifikat li j\omm kariga b]ala membru tal- Kummissjoni Elettorali jekk ikun Ministru, Segretarju Parlamentari, membru ta’, jew kandidat g]all-elezzjoni g]al, il- Kamra tad-Deputati jew uffi`jal pubbliku. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 39 (5) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, membru tal-Kummissjoni Elettorali g]andu jivvaka l-kariga tieg]u - (a) fit-tmiem ta’ tliet snin mid-data tal-]atra tieg]u jew f’dak i\-\mien qabel li jista’ jkun spe`ifikat fid- dokument li bih ikun [ie ma]tur; jew (b) jekk jinqalg]u xi `irkostanzi li, kieku ma kienx membru tal-Kummissjoni, kienu j[eg]luh ikun skwalifikat g]all-]atra b]ala tali. (6) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (7) ta’ dan l-artikolu, membru tal-Kummissjoni Elettorali jista’ jitne]]a mill- kariga mill-President li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru. (7) Membru tal-Kummissjoni Elettorali ma g]andux jitne]]a mill-kariga ]lief g]al inkapa`ità li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u (sew jekk min]abba mard mentali jew korporali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew g]al im[ieba ]a\ina. (8) Jekk il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni Elettorali tkun vakanti jew jekk membru ma jkunx jista’ g]al xi ra[uni jaqdi l- funzjonijiet tal-kariga tieg]u, il-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, mog]ti wara li jkun ikkonsulta l-Kap ta’ l- Oppo\izzjoni, jista’ ja]tar persuna li tkun kwalifikata biex tkun ma]tura b]ala membru biex tkun membru temporanju tal- Kummissjoni; u kull persuna hekk ma]tura g]andha, bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (5), (6) u (7) ta’ dan l- artikolu, ittemm milli tkun membru b]al dak meta persuna ti[i ma]tura biex timla l-vakanza jew, skond il-ka\, meta l-membru li ma kienx jista’ jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u jirre\umi dawk il-funzjonijiet. (9) Fl-e\er`izzju tal-funzjonijiet tag]ha skond din il- Kostituzzjoni l-Kummissjoni Elettorali ma tkunx su[[etta g]ad- direzzjoni jew kontroll ta’ xi persuna jew awtorità o]ra.

61. (1) Il-Kummissjoni Elettorali g]andha tirrivedi l-konfini Distretti elettorali. tad-distretti elettorali msemmija fl-artikolu 56(1) ta’ din il- Emendat: LVIII. 1974.25; Kostituzzjoni b’intervalli ta’ mhux anqas minn sentejn u mhux XXI. 2007.2. i\jed minn ]ames snin u tista’, skond id-disposizzjonijiet ta’ dan l- artikolu, tbiddel dawk il-konfini safejn tqis mixtieq skond ir- ri\ultat tar-revi\joni: I\da l-Kummissjoni g]andha tag]mel revi\joni b]al dik u, skond id-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, tbiddel l-imsemmija konfini kull meta l-Parlament ikun g]amel provvediment li jibdel in-numru ta’ distretti elettorali; u b’\ieda l-Kummissjoni tista’ f ’kull \mien tag]mel revi\joni b]al dik u, skond id- disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, tibdel l-imsemmija konfini safejn tqis desiderabbli b]ala konsegwenza tat-ti\mim ta’ `ensiment tal-popolazzjoni bis-sa]]a ta’ xi li[i. (2) Kull provvediment tal-Parlament li jibdel in-numru tad- distretti elettorali g]andu jibda jse]] meta t-tibdil tal-konfini tad- distretti elettorali li, skond id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu, huwa konsegwenzjali g]alih ji[i fis-se]]. (3) Kull meta jsir tibdil tal-konfini mill-Kummissjoni skond 40 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA dan l-artikolu g]andu jkollhom effett id-disposizzjonijiet li [ejjin: (a) il-Kummissjonarju Elettorali Prin`ipali g]andu jg]arraf bit-tibdil, malajr kemm jista’ jkun wara li jsir, lill-Prim Ministru u lill-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni; (b) mhux aktar tard minn xahrejn wara li jir`ievi dak it- tag]rif, il-Prim Ministru g]andu jara li t-tibdil jitqieg]ed quddiem il-Kamra tad-Deputati biex ji[i kunsidrat minnha; (`) mhux aktar tard minn ]ames xhur wara li l-Prim Ministru jir`ievi dak it-tag]rif, il-Kamra tista’, b’ri\oluzzjoni, jew tapprova t-tibdil jew tibag]tu lura lill-Kummissjoni biex ter[a’ tikkunsidrah mill-[did; (d) wara li jg]addu sitt xhur mid-data li fiha t-tibdil ikun [ie mg]arraf lill-Prim Ministru, jew, jekk it-tibdil ikun [ie approvat mill-Kamra, malli ji[i hekk approvat, jew, jekk it-tibdil jintbag]at lura lill-Kummissjoni, wara li jg]addu xahrejn minn meta hekk jintbag]at lura, il-Kummissjonarju Elettorali Prin`ipali g]andu jie]u ]sieb li t-tibdil ji[i pubblikat fil-Gazzetta jew fil- forma ori[inali tieg]u jew, jekk ikun [ie modifikat mill-Kummissjoni, kif hekk modifikat; u (e) kull tibdil b]al dak g]andu jibda jse]] ma’ l-ewwel xoljiment tal-Parlament wara li t-tibdil ikun [ie pubblikat fil-Gazzetta skond il-paragrafu (d) ta’ dan is- subartikolu: I\da ebda ]a[a f’dan il-paragrafu ma g]andha tiftiehem li timpedixxi l-pubblikazzjoni ta’ xi re[istru elettorali jew xi ]tie[a o]ra li g]andha x’taqsam mar- re[istrazzjoni ta’ eletturi milli ji[u esegwiti skond it- tibdil, ta]t xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta, qabel dak ix-xoljiment. (4) Kull tibdil tal-konfini ta’ xi distrett elettorali skond dan l- artikolu g]andu jsir b’dak il-mod li ji\gura li, fi\-\mien meta l- Kummissjoni tag]mel ir-revi\joni tag]ha, in-numru miksub bid- divi\joni ta’ l-elettorat totali fid-distrett (kif \gurat b’riferenza g]ar-re[istru elettorali fis-se]] dak i\-\mien) bin-numru ta’ membri li g]andhom ji[u eletti g]all-Kamra tad-Deputati minn dak id-distrett ikun kemm jista’ jkun daqs il-kwota elettorali kemm ikun ra[onevolment prattikabbli: I\da kull tibdil b]al dak jista’ jsir b’dak il-mod li n-numru ta’ eletturi f ’dak id-distrett ikun, fi\-\mien meta l-Kummissjoni tag]mel ir-revi\joni tag]ha, akbar jew anqas mill-kwota elettorali moltiplikata bin-numru ta’ membri li g]andhom ikunu hekk eletti, i\da f’ebda ka\ b’aktar minn ]amsa fil-mija, sabiex jittie]ed kont tal-vi`inanza [eografika, differenzi fid-densità ta’ popolazzjoni u fatturi o]ra rilevanti: I\da wkoll il-G\ira ta’ G]awdex u l-g\ejjer ta’ l-Ar`ipelagu Malti minbarra l-G\ira ta’ Malta g]andhom flimkien ikunu ttrattati b]ala distrett elettorali wie]ed u ma jistg]ux jinqasmu bejn \ew[ distretti elettorali jew aktar. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 41 (4A) Il-konfini tad-distretti elettorali g]all-fini ta’ xi elezzjonijiet [enerali li jsiru wara x-xoljiment tal-Parlament wara l- 1 ta’ Settembru 2007 g]andhom ikunu dawk il-konfini li kienu je\istu f ’dik id-data flimkien ma’ dawk l-a[[ustamenti li jsiru skond id-disposizzjonijiet tal-proviso li hemm mas-subartikolu (4B) ta’ dan l-artikolu li jistg]u jkunu me]tie[a sabiex id-distretti e l e tt o r a l i f ’ da w k l- e l e z z j o n i j i e t i k u nu j i k k on f o r m a w m a d - disposizzjonijiet tat-tieni proviso li hemm mas-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu u ta’ l-artikolu 61A ta’ din il-Kostituzzjoni. (4B) Minkejja d-disposizzjonijiet tas-subartikolu (1) ta’ dan l- artikolu, il-Kummissjoni Elettorali m’g]andhiex tirrevedi l-konfini tad-distretti elettorali kif dawn ikunu je\istu fl-1 ta’ Settembru 2007 ]lief wara l-elezzjonijiet [enerali li jsiru minnufih wara x- xoljiment tal-Parlament minnufih wara dik id-data u dik ir- revi\joni g]andha ssir f ’dawk l-intervalli mid-data meta ji[i pubblikat ir-ri\ultat uffi`jali ta’ dawk l-elezzjonijiet skond m’hemm provdut fis-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu jew skond ma jista’ jkun xort’o]ra me]tie[ skond id-disposizzjonijiet ta’ l- istess subartikolu: I\da l-Kummissjoni Elettorali g]andha sat-30 ta’ Settembru 2007 tirrevedi l-konfini tad-distretti elettorali safejn ikun me]tie[, u daqstant kemm ikun me]tie[ biss, biex tag]mel dawk l- a[[ustamenti f ’dawk il-konfini sabiex id-distretti elettorali jkunu g]all-fini ta’ dawk l-elezzjonijiet jikkonformaw mad- disposizzjonijiet tas-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu; u dawn l- a[[ustamenti g]andhom, minkejja kull disposizzjoni o]ra ta’ dan l- artikolu, ji[u fis-se]] bil-pubblikazzjoni tar-re[istru kif korrett fit- 30 ta’ Settembru 2007. (5) G]all-finijiet ta’ kull revi\joni mag]mula skond dan l- artikolu, "kwota elettorali" tfisser in-numru miksub bid-divi\joni ta’ l-elettorat totali ta’ Malta (kif \gurat mir-re[istru elettorali fis- se]] fi\-\mien meta l-Kummissjoni tag]mel dik ir-revi\joni) bin- numru totali ta’ membri li g]andhom ikunu eletti g]all-Kamra tad- Deputati fl-elezzjoni [enerali li ssir wara x-xoljiment sussegwenti tal-Parlament. (6) It-tmexxija ta’ elezzjonijiet f’kull distrett elettorali u ta’ kull votazzjoni me]uda skond id-disposizzjonijiet ta’ l-artikolu 66(3) ta’ din il-Kostituzzjoni tkun su[[etta g]ad-direzzjoni u sorveljanza tal-Kummissjoni Elettorali.

61A. (1) Dawn id-disposizzjonijiet li [ejjin ta’ dan l-artikolu G]awdex u l- g]andhom japplikaw jekk, meta tkun qeg]da ssir ir-revi\joni tal- g\ejjer ta’ l- Ar`ipelagu Malti konfini tad-distretti elettorali skond id-disposizzjonijiet ta’ l- minbarra l-G\ira artikolu 61 ta’ din il-Kostituzzjoni, il-Kummissjoni Elettorali kien ta’ Malta ikollha, li kieku ma kienx hemm id-disposizzjonijiet tat-tieni m’g]andhomx jinqasmu. proviso mas-subartikolu (4) ta’ l-istess artikolu, taqsam il-G\ira ta’ Mi\jud: G]awdex u l-g\ejjer ta’ l-Ar`ipelagu Malti minbarra l-G\ira ta’ XXI. 2007.3. Malta, jew xi parti minnha, bejn \ew[ distretti elettorali jew aktar. (2) Il-Kummissjoni Elettorali g]andha: (a) tistabbilixxi l-G\ira ta’ G]awdex flimkien mal-g\ejjer ta’ l-Ar`ipelagu Malti minbarra l-G\ira ta’ Malta b]ala 42 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA distrett elettorali wie]ed; u (b) tapplika d-disposizzjonijiet tas-subartikoli (4) u (5) ta’ l-artikolu 61 ta’ din il-Kostituzzjoni b’riferenza biss g]all-eletturi u d-distretti fil-G\ira ta’ Malta ming]ajr ma tinkludi fil-kalkoli tag]ha d-distrett li minnu jkunu jag]mlu G]awdex u l-g\ejjer l-o]ra ta’ l-Ar`ipelagu Malti jew l-eletturi li jkun hemm fih. (3) G]all-finijiet tal-paragrafu (b) tas-subartikolu (2) ta’ dan l- artikolu, meta jkun qieg]ed ji[i kalkulat in-numru ta’ eletturi f’kull distrett elettorai fil-G\ira ta’ Malta n-numru totali tad-distretti elettorali g]andu jkun in-numru ta’ distretti elettorali stabbilit bl- Kap. 354. artikolu 17 ta’ l-Att dwar l-Elezzjonijiet {enerali nieqes wie]ed. Mili ta’ vakanzi. 62. Kull meta l-post ta’ xi membru tal-Kamra tad-Deputati jsir vakanti l-vakanza g]andha timtela bil-mod provdut bi jew skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta. De`i\joni ta’ 63. Kull kwistjoni jekk - kwistjonijiet dwar membru. (a) xi persuna tkunx [iet eletta validament b]ala membru Emendat: tal-Kamra tad-Deputati; XLVII. 1972.2. (b) xi membru tal-Kamra jkunx ivvaka l-post tieg]u fiha jew ikunx me]tie[, skond id-disposizzjonijiet tas- subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il- Kostituzzjoni, li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala membru; jew (`) xi persuna tkunx [iet eletta validament b]ala Speaker minn fost persuni li ma jkunux membri tal-Kamra u, wara li tkun [iet hekk eletta, tkunx ivvakat il-kariga ta’ Speaker, g]andha ti[i mressqa quddiem u de`i\a mill-Qorti Kostituzzjonali skond id-disposizzjonijiet ta’ xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta. Skrivan tal-Kamra 64. (1) G]andu jkun hemm Skrivan tal-Kamra tad-Deputati. tad-Deputati u persunal tieg]u. (2) Il-kariga ta’ l-Iskrivan tal-Kamra tad-Deputati u l-karigi tal-membri tal-persunal tieg]u jkunu karigi pubbli`i. Kariga ta’ 64A. (1) Ikun hemm Kummissarju g]al Investigazzjonijiet Ombudsman. Amministrattivi li jissejja] Ombudsman li jkollu l-funzjoni li Mi\jud: XIV. 2007.2. jinvestiga kull azzjoni li ssir minn jew f’isem il-Gvern, jew minn dik l-awtorità, dak il-korp jew dik il-persuna o]ra skond ma jista’ ji[i provdut b’li[i (inklu\a awtorità, korp jew kariga stabbiliti b’din il-Kostituzzjoni), li jkunu azzjonijiet li jsiru fit-twettiq tal- funzjonijiet amministrattivi tag]hom. (2) Il-mod tal-]atra, il-perjodu tal-kariga, u l-mod kif issir it- tne]]ija jew is-sospensjoni mill-kariga ta’ l-Ombudsman flimkien ma’ kull ]a[a o]ra li tkun an`illari jew in`identali g]al dan jew li titqies me]tie[a jew spedjenti g]at-twettiq tal-funzjoni msemmija fis-subartikolu (1) g]andha tkun regolata b’Att tal-Parlament. TAQSIMA 2 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 43 Setg]at u Pro`edura tal-Parlament

65. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ din il- Setg]a ta’ g]emil Kostituzzjoni, il-Parlament jista’ jag]mel li[ijiet g]all-pa`i, ordni ta’ li[ijiet. Emendat: u gvernar tajjeb ta’ Malta b’mod konformi ma’ rispett s]i] g]ad- V. 2003.7. drittijiet tal-bniedem, il-prin`ipji [eneralment a``ettati tad-dritt internazzjonali u l-obbligi internazzjonali u re[jonali ta’ Malta partikolarment dawk assunti bit-trattat ta’ l-ade\joni ma’ l-Unjoni Ewropea iffirmat f’Ateni fis-16 ta’ April, 2003. (2) Bla ]sara g]all-[eneralità tas-subartikolu (1) u su[[etti g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (3), (4) u (5) ta’ dan l- artikolu, il-Parlament jista’ b’li[i jistabbilixxi l-privile[[i, immunitajiet u setg]at tal-Kamra tad-Deputati u l-membri tag]ha. (3) Ma jistg]u jittie]du ebda pro`eduri `ivili jew kriminali kontra xi membru tal-Kamra tad-Deputati g]al kliem li jkunu ntqalu quddiem, jew miktuba f ’rapport lil, il-Kamra jew kumitat tag]ha jew min]abba xi kwistjoni jew ]a[a mi[juba hemm minnu b’petizzjoni, abbozz, ri\oluzzjoni, mozzjoni jew xort’o]ra. (4) Matul kull sessjoni l-membri tal-Kamra tad-Deputati g]andhom igawdu libertà minn arrest g]al kull dejn `ivili ]lief dejn li l-eg]mil tieg]u jikkostitwixxi reat kriminali. (5) Ebda pro`ediment ma]ru[ minn xi qorti fl-e\er`izzju `ivili tag]ha ma g]andu ji[i notifikat jew esegwit [ewwa r-re`inti tal- Kamra tad-Deputati waqt li l-Kamra tkun f’seduta jew permezz ta’ l-iSpeaker, l-Iskrivan jew xi uffi`jal tal-Kamra.

66. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, il- Tibdil ta’ din il- Parlament jista’ jibdel kull wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ din il- Kostituzzjoni. Sostitwit: Kostituzzjoni u (safejn tag]mel parti mil-li[i ta’ Malta) kull wa]da LVIII. 1974.26. mid-disposizzjonijiet ta’ l-Att ta’ l-1964 dwar l-Indipendenza ta’ Emendat: IV. 1987.5; Malta. XIII. 2001.3; (2) Safejn jibdel - XIV. 2007.3. (a) dan l-artikolu; jew (b) l-artikolu 1, is-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 2, is- subartikolu (1) ta’ l-artikolu 3, is-subartikolu (1) ta’ l- artikolu 5, l-artikolu 6, l-artikoli minn 32 sa 48 (it- tnejn inklu\i), l-artikoli 51, 52, 56, 57, 60, 61 u 64A, is-subartikolu (3) ta’ l-artikolu 65, is-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 75, l-artikolu 76 (barra mis-subartikolu (2) tieg]u), l-artikoli 77 u 78, l-artikolu 80, l-artikolu 91, l-artikoli minn 95 sa 100 (it-tnejn inklu\i), l- artikoli minn 102 sa 110 (it-tnejn inklu\i), l-artikoli 113, 114, 115A, 118, 119 jew 120 ta’ din il- Kostituzzjoni; jew (`) l-artikolu 124 ta’ din il-Kostituzzjoni fl-applikazzjoni tieg]u g]al xi wa]da mid-disposizzjonijiet spe`ifikati fil-paragrafu (a) jew (b) ta’ dan is-subartikolu, abbozz g]al Att tal-Parlament skond dan l-artikolu ma g]andux ji[i mg]oddi mill-Kamra tad-Deputati kemm-il darba fil-votazzjoni finali dwaru f’dik il-Kamra ma jkollux favur tieg]u l-voti ta’ mhux 44 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA anqas minn \ew[ terzi tal-membri kollha tal-Kamra. (3) Safejn jibdel - (a) dan is-subartikolu jew is-subartikolu (4) ta’ dan l- artikolu; jew (b) is-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 76 ta’ din il- Kostituzzjoni, abbozz g]al Att tal-Parlament skond dan l-artikolu ma g]andux ji[i ppre\entat lill-President g]all-kunsens tieg]u kemm-il darba mhux inqas minn tliet xhur u mhux iktar minn sitt xhur wara li jkun g]adda mill-Kamra hekk kif spe`ifikat fis-subartikolu (2) ta’ dan l- artikolu ma jkunx [ie mqieg]ed quddiem l-eletturi kwalifikati li jivvotaw g]all-elezzjoni tal-membri tal-Kamra tad-Deputati u l- ma[[oranza ta’ l-eletturi li jivvotaw ma jkunux approvaw l-abbozz. (4) Id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (10) ta’ l-artikolu 56 ta’ din il-Kostituzzjoni g]andhom japplikaw g]all-votazzjoni fuq abbozz imqieg]ed quddiem l-eletturi skond is-subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu kif japplikaw g]all-votazzjoni fl-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati, u bla ]sara g]al dak li ntqal qabel il-vot fuq dak l-abbozz g]andu jittie]ed b’dak il-mod kif jippreskrivi l-Parlament. (5) Safejn jibdel xi wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ din il- Kostituzzjoni barra minn dawk spe`ifikati fis-subartikoli (2) u (3) ta’ dan l-artikolu, abbozz g]al Att tal-Parlament skond dan l- artikolu ma g]andux ji[i mg]oddi mill-Kamra tad-Deputati kemm- il darba fil-votazzjoni finali dwaru f’dik il-Kamra ma jkollux favur tieg]u l-voti ta’ ma[[oranza tal-membri kollha tal-Kamra. (6) Att tal-Parlament li jibdel in-numru tal-membri tal-Kamra tad-Deputati ma g]andux jolqot in-numru tal-membri tal-Kamra qabel ix-xoljiment tal-Parlament li ja]bat wara l-]ru[ tieg]u b’li[i. (7) F’dan l-artikolu - (a) riferenzi g]al xi wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ din il- Kostituzzjoni jew ta’ l-Att ta’ l-1964 dwar l- Indipendenza ta’ Malta jinkludu riferenzi g]al kull li[i li ti[i emendata jew tissostitwixxi dik id-disposizzjoni; u (b) riferenzi g]at-tibdil ta’ xi wa]da mid-disposizzjonijiet ta’ din il-Kostituzzjoni jew ta’ l-Att ta’ l-1964 dwar l- Indipendenza ta’ Malta jinkludu riferenzi g]all- emendar, modifika jew ]ru[ b’li[i mill-[did b’emenda jew modifika jew ming]ajrhom, ta’ dik id- disposizzjoni, is-sospensjoni jew t]assir ta’ dik id- disposizzjoni u l-eg]mil ta’ disposizzjoni differenti minflok dik id-disposizzjoni. Regolar tal- 67. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ din il- pro`edura fil- Kostituzzjoni, il-Kamra tad-Deputati tista’ tirregola l-pro`edura Kamra tad- Deputati. tag]ha stess. (2) Il-Kamra tad-Deputati tista’ ta[ixxi nonostanti xi vakanzi fost il-membri tag]ha (mag]duda kull vakanza mhux mimlija meta KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 45 l-Kamra tiltaqa’ g]all-ewwel darba fil jew wara l-[urnata stabbilita jew wara xi xoljiment tal-Parlament) u l-pre\enza jew parte`ipazzjoni ta’ xi persuna mhux intitolata li tkun pre\enti jew li tipparte`ipa fil-pro`eduri tal-Kamra ma tne]]ix il-validità ta’ dawk il-pro`eduri. (3) Kull disposizzjoni mag]mula bis-sa]]a tas-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu g]at-twaqqif ta’ Kumitati tal-Kamra biex jinvestigaw ]wejje[ ta’ importanza pubblika [enerali g]andha tkun hekk mag]mula biex ti\gura illi, safejn ikun jidher prattikabbli lill- Kamra, kull Kumitat b]al dak ikun hekk mag]mul li jkun jirrappre\enta b’mod xieraq lill-Kamra.

68. Ebda membru tal-Kamra tad-Deputati ma jit]alla jie]u {urament li parti fil-pro`eduri tal-Kamra (barra minn pro`eduri me]tie[a g]all- g]andu jittie]ed mill-membri tal- finijiet ta’ dan l-artikolu) sakemm ma jkunx ]a u ffirma quddiem il- Kamra tad- Kamra l-[urament ta’ lealtà: Deputati. I\da l-elezzjoni ta’ l-iSpeaker u Deputy Speaker tista’ ssir qabel ma l-membri tal-Kamra jkunu ]adu u ffirmaw dak il- [urament.

69. (1) G]andu jippresjedi f’kull seduta tal-Kamra tad- Min jippresjedi fil- Deputati - Kamra tad- Deputati. (a) l-iSpeaker; jew (b) fl-assenza ta’ l-iSpeaker, id-Deputy Speaker; jew (`) fl-assenza ta’ l-iSpeaker u tad-Deputy Speaker, dak il- membru tal-Kamra (li ma jkunx Ministru jew Segretarju Parlamentari) li l-Kamra tista’ tele[[i g]al dak l-iskop. (2) Riferenzi f’dan l-artikolu g]al `irkostanzi li fihom l- iSpeaker jew id-Deputy Speaker ikun assenti jinkludu riferenzi g]al `irkostanzi li fihom il-kariga ta’ Speaker jew Deputy Speaker tkun vakanti.

70. (1) Jekk f’xi seduta tal-Kamra tad-Deputati xi membru li Quorum fil-Kamra jkun pre\enti ji[bed l-attenzjoni tal-persuna li tkun qed tippresjedi tad-Deputati. fis-seduta g]all-assenza ta’ quorum u, wara dak l-intervall li jista’ jkun preskritt fl-Ordnijiet Permanenti tal-Kamra, il-persuna li tkun qed tippresjedi f ’dik is-seduta ti\gura li quorum tal-Kamra jkun g]adu mhux pre\enti, il-Kamra g]andha ti[i a[[ornata. (2) G]all-finijiet ta’ dan l-artikolu - (a) quorum tal-Kamra tad-Deputati jkun mag]mul minn ]mistax-il membru; u (b) il-persuna li tkun tippresjedi fis-seduta tal-Kamra ma tkunx mag]duda fil-kalkolu jekk hemmx quorum pre\enti.

71. (1) }lief safejn ikun provdut xort’o]ra f’din il- Votazzjoni. Kostituzzjoni, kull kwistjoni proposta g]al de`i\joni fil-Kamra tad- Deputati g]andha ti[i de`i\a b’ma[[oranza tal-voti tal-membri tag]ha pre\enti u li jivvotaw. 46 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (2) L-iSpeaker ma g]andux jivvota dwar xi kwistjoni jekk mhux meta l-voti jkunu ndaqs, f’liema ka\ huwa jkollu u je\er`ita vot de`i\iv. (3) Kull persuna o]ra g]andha, meta tippresjedi fil-Kamra tad- Deputati, i\\omm il-vot tag]ha ori[inali b]ala membru u, jekk dwar xi kwistjoni, il-voti jkunu ndaqs, ikollha wkoll u te\er`ita vot de`i\iv. Mod ta’ e\er`izzju 72. (1) Is-setg]a tal-Parlament li jag]mel li[ijiet g]andha ti[i tas-setg]at e\er`itata b’abbozzi mg]oddija mill-Kamra tad-Deputati, u bil- le[islativi. Emendat: kunsens mog]ti g]alihom mill-President. LVIII.1974.27. (2) Meta abbozz ji[i pre\entat lill-President g]all-kunsens, huwa g]andu ming]ajr dewmien juri li jag]ti l-kunsens. (3) Abbozz ma g]andux isir li[i kemm-il darba ma jkunx [ie mg]oddi kif imiss u ma jkunx [ie mog]ti l-kunsens g]alih skond din il-Kostituzzjoni. (4) Meta li[i jkun [ie mog]ti l-kunsens g]aliha mill-President din g]andha bla dewmien ti[i pubblikata fil-Gazzetta u ma g]andhiex tibda sse]] sakemm ma tkunx hekk pubblikata, i\da l- Parlament jista’ jipposponi l-bidu fis-se]] ta’ xi li[i b]al dik u jista’ jag]mel li[ijiet b’effett retroattiv. Restrizzjoni dwar 73. }lief wara rakkomandazzjoni tal-President murija minn `erti mi\uri Ministru, il-Kamra tad-Deputati ma g]andhiex - finanzjarji. Emendat: (a) tippro`edi dwar xi abbozz (mag]duda kull emenda LVIII. 1974.28. g]al abbozz) li, fil-fehma tal-persuna li tkun tippresjedi, jipprovdi g]al xi wie]ed mill-iskopijiet li [ejjin, ji[ifieri, biex jimponi jew i\id xi taxxa, biex jimponi jew i\id xi pi\ fuq id-d]ul jew fondi o]ra ta’ Malta jew biex jibdel xi pi\ b]al dak xort’o]ra milli billi jnaqqsu, jew biex isir ftehim jew ma]fra dwar xi dejn dovut lil Malta; (b) tippro`edi dwar xi mozzjoni (mag]duda kull emenda g]al mozzjoni) li l-effett tag]ha, fil-fehma tal-persuna li tkun tippresjedi, ikun li tipprovdi g]al xi wie]ed mill-iskopijiet imsemmija qabel; jew (`) tir`ievi xi petizzjoni li, fil-fehma tal-persuna li tkun tippresjedi, te]tie[ li jsir provvediment g]al xi wie]ed mill-iskopijiet imsemmija qabel. Ilsien tal-Li[ijiet. 74. }lief kif provdut xort’o]ra mill-Parlament, kull li[i g]andha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingli\ u, jekk ikun hemm xi konflitt bejn it-test Malti u t-test Ingli\ ta’ xi li[i, it- test Malti g]andu jipprevali. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 47 TAQSIMA 3 Sej]a, Proroga u Xoljiment

75. (1) Kull sessjoni tal-Parlament g]andha tibda f’dak i\- Sessjonijiet tal- \mien li l-President jista’ bi proklama jistabbilixxi u g]andha Parlament. Emendat: tin\amm f ’dak il-post jew f ’dawk il-postijiet li l-President bi LVIII. 1974.29. proklama, jew li l-Kamra tad-Deputati b’kull mod li jidhrilha xieraq, jistg]u minn \mien g]al \mien jistabbilixxu. (2) G]andu jkun hemm sessjoni tal-Parlament g]all-inqas darba kull sena, hekk illi perijodu ta’ tnax-il xahar ma jg]addix bejn l-a]]ar seduta tal-Parlament f ’sessjoni wa]da u l-ewwel seduta tieg]u fis-sessjoni sussegwenti. (3) Il-Kamra tad-Deputati g]andha tiltaqa’ mhux aktar tard minn xahrejn wara l-pubblikazzjoni tar-ri\ultat uffi`jali ta’ xi elezzjoni [enerali mill-Kummissjoni Elettorali f’[urnata stabbilita mill-President.

76. (1) Il-President jista’ f’kull \mien bi proklama jipproroga Proroga u jew ixolji l-Parlament. xoljiment tal- Parlament. (2) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (3) ta’ dan Emendat: LVIII. 1974.30. l-artikolu, il-Parlament, jekk ma jkunx xolt aktar kmieni, g]andu jkompli g]al ]ames snin mid-data ta’ l-ewwel seduta tieg]u wara xi xoljiment u g]andu wara dan ixolji. (3) F’kull \mien meta Malta tkun fi gwerra, il-Parlament jista’ minn \mien g]al \mien jestendi l-perijodu ta’ ]ames snin spe`ifikat fis-subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu g]al mhux i\jed minn tnax-il xahar kull darba: I\da l-]ajja tal-Parlament ma g]andhiex ti[i esti\a skond dan is-subartikolu g]al aktar minn ]ames snin. (4) Jekk bejn xoljiment tal-Parlament u l-elezzjoni [enerali sussegwenti ta’ membri tal-Kamra tad-Deputati tin]oloq emer[enza ta’ dik ix-xorta li, fil-fehma tal-Prim Ministru jkun je]tie[ li jer[a’ jissejja] il-Parlament, il-President jista’ bi proklama jsejja] il-Parlament li jkun [ie xolt biex jiltaqa’, u dak il- Parlament g]andu wara dan jitqies (]lief g]all-fini ta’ l-artikolu 77 u, dwar l-elezzjoni [enerali sussegwenti, l-artikoli 61(3) u 66(6) ta’ din il-Kostituzzjoni) li ma jkunx [ie xolt i\da g]andu jitqies (]lief kif ing]ad qabel) li ji[i xolt fid-data li fiha l-votazzjoni tkun konklu\a fl-elezzjoni [enerali sussegwenti. (5) Fl-e\er`izzju tas-setg]at tieg]u skond dan l-artikolu l- President g]andu ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru: I\da - (a) jekk il-Kamra tad-Deputati tg]addi ri\oluzzjoni, li jkollha voti favur tag]ha ta’ ma[[oranza tal-membri kollha tag]ha, li ma g]andhiex fidu`ja fil-Gvern, u l- Prim Ministru fi \mien tliet ijiem la ma jirri\enja mill- kariga tieg]u u l-anqas jag]ti parir g]al xoljiment, il- President jista’ jxolji l-Parlament; (b) jekk il-kariga ta’ Prim Ministru tkun vakanti u l- 48 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA President iqis li x’aktarx ma jkunx jista’ fi \mien ra[onevoli ja]tar g]al dik il-kariga persuna li jista’ jkollha l-appo[[ ta’ ma[[oranza tal-membri tal-Kamra tad-Deputati, il-President jista’ jxolji l-Parlament; u (`) jekk il-Prim Ministru jirrakkomanda xoljiment u l- President iqis li l-Gvern ta’ Malta jista’ jitkompla ming]ajr xoljiment u illi xoljiment ma jkunx fl- interess ta’ Malta, il-President jista’ jirrifjuta li jxolji l-Parlament. Elezzjonijiet 77. Elezzjoni [enerali tal-membri tal-Kamra tad-Deputati [enerali. g]andha tin\amm f ’dak i\-\mien g]eluq tliet xhur wara kull Emendat: LVIII. 1974.31. xoljiment tal-Parlament kif il-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, g]andu jistabbilixxi bi proklama. KAPITOLU VII L-Esekuttiv Awtorità 78. (1) L-awtorità esekuttiva ta’ Malta hija fil-President. esekuttiva ta’ Malta. (2) L-awtorità esekuttiva ta’ Malta g]andha ti[i e\er`itata mill- Sostitwit: President, jew direttament jew permezz ta’ uffi`jali subordinati LVIII. 1974.32. g]alih, skond id-disposizzjonijiet ta’ din il-Kostituzzjoni. (3) Ebda ]a[a f’dan l-artikolu ma timpedixxi lill-Parlament milli jikkonferixxi funzjonijiet fuq persuni jew awtoritajiet li ma jkunux il-President. Il-Kabinett. 79. (1) G]andu jkun hemm Kabinett g]al Malta li jkun mag]mul mill-Prim Ministru u dak in-numru ta’ Ministri o]ra li jistg]u ji[u ma]tura skond l-artikolu 80 ta’ din il-Kostituzzjoni. (2) Il-Kabinett ikollu d-direzzjoni [enerali u l-kontroll tal- Gvern ta’ Malta u jkun responsabbli kollettivament dwar hekk lejn il-Parlament. }atra ta’ Ministri. 80. Kull meta jkun hemm lok g]all-]atra ta’ Prim Ministru, il- Emendat: President g]andu ja]tar b]ala Prim Ministru l-membru tal-Kamra LVIII. 1974.33. tad-Deputati li, fil-[udizzju tieg]u, ikun l-a]jar li jkun jista’ jgawdi l-appo[[ tal-ma[[oranza tal-membri tal-Kamra u g]andu, waqt li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, ja]tar lill-Ministri l-o]ra minn fost il-membri tal-Kamra tad-Deputati: I\da jekk ikun hemm lok g]all-eg]mil ta’ ]atra g]all-kariga ta’ Prim Ministru jew xi Ministru ie]or waqt li l-Parlament ikun xolt, persuna li kienet membru tal-Kamra tad-Deputati minnufih qabel ix-xoljiment tista’ ti[i ma]tura b]ala Prim Ministru jew xi Ministru ie]or b]allikieku, f’kull ka\, dik il-persuna kienet g]adha membru tal-Kamra tad-Deputati, i\da kull persuna hekk ma]tura g]andha tivvaka l-kariga fil-bidu tas-sessjoni sussegwenti tal- Parlament jekk ma tkunx f’dak i\-\mien membru tag]ha. Ti\mim ta’ kariga 81. (1) Jekk il-Kamra tad-Deputati tg]addi ri\oluzzjoni, li ta’ Ministri. jkollha favur tag]ha l-voti ta’ ma[[oranza tal-membri kollha Emendat: LVIII. 1974.34. tag]ha, li ma jkollhiex fidu`ja fil-Gvern, il-President jista’ jne]]i l- KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 49 Prim Ministru mill-kariga: I\da l-President ma g]andux jag]mel hekk jekk ma jkunux g]addew tliet ijiem u jkun idde`ida li ma jxoljix il-Parlament skond l-artikolu 76 ta’ din il-Kostituzzjoni. (2) Il-kariga ta’ Prim Ministru ssir ukoll vakanti - (a) meta, wara xi xoljiment tal-Parlament, il-Prim Ministru jkun informat mill-President li l-President ikun sejjer ja]tru mill-[did b]ala Prim Ministru jew sejjer ja]tar persuna o]ra b]ala Prim Ministru; (b) jekk itemm milli jkun membru tal-Kamra tad-Deputati xort’o]ra milli b’xoljiment tal-Parlament; jew (`) jekk, skond id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il-Kostituzzjoni, huwa jkun me]tie[ li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati. (3) Il-kariga ta’ Ministru, minbarra dik ta’ Prim Ministru, g]andha ssir vakanti- (a) mal-]atra jew ]atra mill-[did ta’ xi persuna g]all- kariga ta’ Prim Ministru; (b) jekk il-]atra tieg]u g]all-kariga tieg]u ti[i m]assra mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru; (`) jekk itemm milli jkun membru tal-Kamra tad-Deputati xort’o]ra milli b’xoljiment tal-Parlament; jew (d) jekk, skond id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il-Kostituzzjoni, huwa jkun me]tie[ li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati.

82. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ din il- Assenjazzjoni ta’ Kostituzzjoni, il-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim portafolji lill- Ministri. Ministru, jista’, b’direttivi bil-miktub, jassenja lill-Prim Ministru Emendat: jew kull Ministru ie]or responsabbiltà ta’ kull xog]ol tal-Gvern ta’ LVIII.1974.35. Malta mag]duda l-amministrazzjoni ta’ xi dipartiment tal-gvern. (2) Ebda ]a[a f’dan l-artikolu ma tag]ti setg]a lill-President li jag]ti lil xi Ministru awtorità biex je\er`ità xi setg]a jew jaqdi xi dmir li hija mog]tija jew huwa impost minn din il-Kostituzzjoni jew xi li[i o]ra fuq xi persuna jew awtorità li ma tkunx dak il- Ministru.

83. (1) Kull meta l-Prim Ministru jkun assenti minn Malta jew A[ent Prim bil-vaganzi, jew ma jkunx jista’ min]abba mard jaqdi l-funzjonijiet Ministru. Sostitwit: tal-kariga tieg]u, il-President jista’ jawtorizza xi membru ie]or tal- LVIII. 1974.36. Kabinett biex jaqdi dawk il-funzjonijiet (li ma jkunux dawk il- funzjonijiet mog]tija b’dan l-artikolu) u dak il-membru jkun jista’ jaqdi dawk il-funzjonijiet sakemm l-awtorità tieg]u ti[i revokata mill-President. (2) Is-setg]at tal-President skond dan l-artikolu g]andhom ji[u e\er`itati minnu skond il-parir tal-Prim Ministru: 50 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA I\da jekk il-President iqis li ma jkunx prattikabbli li jikseb il-parir tal-Prim Ministru min]abba l-assenza jew mard tieg]u huwa jkun jista’ je\er`ità dawk is-setg]at ming]ajr dak il-parir. Ministri 84. (1) Kull meta Ministru li ma jkunx il-Prim Ministru ma temporanji. jkunx jista’, min]abba mard jew assenza tieg]u minn Malta, jaqdi Emendat: LVIII. 1974.37. l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, il-President jkun jista’ ja]tar membru ie]or tal-Kamra tad-Deputati biex ikun Ministru temporanju: I\da jekk ikun hemm lok g]all-eg]mil ta’ ]atra waqt li l- Parlament ikun xolt, persuna li, minnufih qabel ix-xoljiment, kienet membru tal-Kamra tad-Deputati tista’ ti[i ma]tura b]ala Ministru temporanju b]allikieku kienet g]adha membru ta’ dik il-Kamra, i\da kull persuna hekk ma]tura g]andha tivvaka l-kariga fil-bidu tas-sessjoni sussegwenti tal-Parlament jekk ma tkunx f ’dak i\- \mien membru tag]ha. (2) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ l-artikolu 81 ta’ din il- Kostituzzjoni, Ministru temporanju g]andu j\omm il-kariga sakemm ji[i notifikat mill-President li l-Ministru, li min]abba l- inkapa`ità tieg]u li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u huwa [ie ma]tur, re[a’ sar kapa`i li jaqdi l-funzjonijiet tieg]u jew sakemm dak il-Ministru jivvaka l-kariga tieg]u. (3) Is-setg]at tal-President skond dan l-artikolu g]andhom ji[u e\er`itati minnu skond il-parir tal-Prim Ministru. E\er`izzju tal- 85. (1) Fl-e\er`izzju tal-funzjonijiet tieg]u l-President g]andu funzjonijiet tal- ja[ixxi skond il-parir tal-Kabinett jew ta’ Ministru li ja[ixxi skond President. Emendat: l-awtorità [enerali tal-Kabinett ]lief fil-ka\ijiet meta huwa me]tie[ LVIII. 1974.38. b’din il-Kostituzzjoni jew b’xi li[i o]ra li ja[ixxi skond il-parir ta’ xi persuna jew awtorità li ma tkunx il-Kabinett: I\da l-President g]andu ja[ixxi skond il-[udizzju deliberat tieg]u stess fl-esekuzzjoni tal-funzjonijiet li [ejjin - (a) fl-e\er`izzju tas-setg]at dwar ix-xoljiment tal- Parlament mog]tija lilu skond il-proviso li hemm mas- subartikolu (5) ta’ l-artikolu 76 ta’ din il- Kostituzzjoni; (b) fl-e\er`izzju tas-setg]a li ja]tar il-Prim Ministru jew ine]]i l-Prim Ministru mill-kariga mog]tija lilu bl- artikolu 80 u bis-subartikolu (1) ta’ l-artikolu 81 ta’ din il-Kostituzzjoni; (`) fl-e\er`izzju tas-setg]at mog]tija lilu bl-artikolu 83 ta’ din il-Kostituzzjoni (li jirriferixxi g]all-qadi tal- funzjonijiet tal-Prim Ministru matul assenza, vaganzi jew mard) fi`-`irkostanzi msemmija fil-proviso li hemm mas-subartikolu (2) ta’ dak l-artikolu; (d) fl-e\er`izzju tas-setg]a li ja]tar il-Kap ta’ l- Oppo\izzjoni u li j]assar kull ]atra b]al dik mog]tija lilu bl-artikolu 90 ta’ din il-Kostituzzjoni; u (e) meta juri l-approvazzjoni tieg]u g]all-finijiet tas- subartikolu (4) ta’ l-artikolu 110 ta’ din il- KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 51 Kostituzzjoni dwar ]atra g]al kariga fil-persunal tieg]u. (2) Meta skond din il-Kostituzzjoni l-President huwa me]tie[ li ja[ixxi skond il-parir ta’ xi persuna jew awtorità, il-kwistjoni jekk ikunx f ’xi ka\ ir`ieva, jew ikunx a[ixxa skond, dak il-parir ma g]andhiex ti[i e\aminata minn ebda qorti. (3) Ir-riferenza fis-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu g]all- funzjonijiet tal-President g]andha tiftiehem b]ala riferenza g]as- setg]at u dmirijiet tieg]u fl-e\er`izzju ta’ l-awtorità esekuttiva ta’ Malta u g]al kull setg]at u dmirijiet o]ra mog]tija lilu jew imposti fuqu b]ala President bi jew skond din il-Kostituzzjoni jew xi li[i o]ra.

86. (1) Meta skond din il-Kostituzzjoni l-Prim Ministru huwa E\er`izzju tal- me]tie[ li je\er`ita xi funzjoni skond ir-rakkomandazzjoni ta’ xi funzjonijiet tal- Prim Ministru. persuna jew awtorità huwa g]andu je\er`ita dik il-funzjoni skond dik ir-rakkomandazzjoni: I\da - (a) qabel ma ja[ixxi skond hekk huwa jista’ jirriferixxi lura g]al darba wa]da dik ir-rakkomandazzjoni g]al konsiderazzjoni mill-[did minn dik il-persuna jew awtorità; u (b) jekk dik il-persuna jew awtorità, wara li tkun ikkunsidrat mill-[did ir-rakkomandazzjoni ori[inali skond il-paragrafu ta’ qabel dan, tissostitwixxi rakkomandazzjoni differenti, id-disposizzjonijiet ta’ dan is-subartikolu g]andhom jg]oddu g]al dik ir- rakkomandazzjoni differenti b]alma jg]oddu g]ar- rakkomandazzjoni ori[inali. (2) Meta skond din il-Kostituzzjoni l-Prim Ministru huwa me]tie[ li jaqdi xi funzjoni wara konsultazzjoni ma’ xi persuna jew awtorità, huwa ma jkunx obbligat li jaqdi dik il-funzjoni skond il- parir ta’ dik il-persuna jew awtorità. (3) Meta skond din il-Kostituzzjoni l-Prim Ministru huwa me]tie[ li jaqdi xi funzjoni skond ir-rakkomandazzjoni ta’, jew wara konsultazzjoni ma’, xi persuna jew awtorità, il-kwistjoni jekk huwa jkunx f ’xi ka\ ir`ieva, jew ikunx a[ixxa skond dik ir- rakkomandazzjoni jew jekk ikunx ikkonsulta ma’ dik il-persuna jew awtorità ma g]andhiex ti[i e\aminata minn ebda qorti.

87. Il-Prim Ministru g]andu j\omm lill-President informat Il-President g]al kollox dwar it-tmexxija [enerali tal-Gvern ta’ Malta u g]andu g]andu jkun informat dwar jag]ti lill-President dak it-tag]rif li huwa jista’ jitlob dwar xi ]a[a ]wejje[ ta’ gvern. partikolari li g]andha x’taqsam mal-Gvern ta’ Malta. Sostitwit: LVIII. 1974.39.

88. (1) Il-President, li g]andu ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Segretarji Ministru, jista’ ja]tar Segretarji Parlamentari minn fost il-membri Parlamentari. Emendat: tal-Kamra tad-Deputati biex jg]inu lill-Ministri fil-qadi tad- LVIII. 1974.40. dmirijiet tag]hom: I\da jekk jinqala’ lok g]all-eg]mil ta’ ]atra waqt li l- 52 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA Parlament ikun xolt, persuna li minnufih qabel ix-xoljiment kienet membru tal-Kamra tad-Deputati tista’ ti[i ma]tura b]ala Segretarju Parlamentari b]allikieku kienet g]adha membru ta’ dik il-Kamra, imma kull persuna hekk ma]tura g]andha tivvaka l-kariga fil-bidu tas-sessjoni sussegwenti tal-Parlament jekk ma tkunx dak i\-\mien membru tag]ha. (2) Id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (3) ta’ l-artikolu 81 ta’ din il-Kostituzzjoni g]andhom jg]oddu g]as-Segretarji Parlamentari b]alma jg]oddu g]all-Ministri. {urament li 89. Ministru jew Segretarju Parlamentari ma g]andux jid]ol g]andu jittie]ed g]ad-dmirijiet tal-kariga tieg]u jekk ma jkunx ]a u ffirma l- mill-Ministri. Sostitwit: [urament ta’ lealtà u l-[urament g]all-qadi xieraq tal-kariga tieg]u LVIII. 1974.41. m u r i j a f i t - Ti e l e t u f i t - Ti e n i S k e d a l i j i n s a b u m a ’ d i n i l - Kostituzzjoni. Kap ta’ l- 90. (1) G]andu jkun hemm Kap ta’ l-Oppo\izzjoni li jkun Oppo\izzjoni. ma]tur mill-President. Emendat: LVIII. 1974.42. (2) Kull meta jkun hemm lok g]all-]atra ta’ Kap ta’ l- Oppo\izzjoni, il-President g]andu ja]tar - (a) jekk ikun hemm partit ta’ oppo\izzjoni wie]ed li l- forza numerika tieg]u fil-Kamra tad-Deputati tkun akbar mill-forza ta’ kull partit ie]or ta’ oppo\izzjoni, il-membru tal-Kamra tad-Deputati li jkun il-Kap ta’ dak il-partit; jew (b) jekk, min]abba egwaljanza fil-forza numerika tal- partiti ta’ oppo\izzjoni fil-Kamra jew min]abba li ma jkunx hemm partit ta’ oppo\izzjoni, ebda persuna ma tkun kwalifikata g]all-]atra skond il-paragrafu (a) ta’ dan is-subartikolu, il-membru tal-Kamra li, fil- [udizzju tal-President, ikollu l-appo[[ ta’ l-akbar grupp singlu ta’ membri tal-Kamra f’oppo\izzjoni g]all-Gvern li jkunu lesti biex jappo[[aw kap wie]ed. (3) Il-kariga ta’ Kap ta’ l-Oppo\izzjoni g]andha ssir vakanti - (a) jekk wara xi xoljiment tal-Parlament, huwa ji[i nformat mill-President illi l-President ikun sejjer ja]tar persuna o]ra b]ala Kap ta’ l-Oppo\izzjoni; (b) jekk itemm milli jkun membru tal-Kamra tad-Deputati xort’o]ra milli b’xoljiment tal-Parlament; (`) jekk, skond id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ l-artikolu 55 ta’ din il-Kostituzzjoni, huwa jkun me]tie[ li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tieg]u b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati; jew (d) jekk il-]atra tieg]u ti[i m]assra skond id- disposizzjonijiet tas-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu. (4) Jekk, fil-[udizzju tal-President, membru tal-Kamra tad- Deputati li ma jkunx il-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni, ikun sar il-Kap fil- Kamra tal-partit fl-oppo\izzjoni li jkollu l-akbar forza numerika fil- Kamra jew, skond il-ka\, il-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni jkun temm milli jkollu l-appo[[ ta’ l-akbar grupp singlu ta’ membri f’oppo\izzjoni KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 53 g]all-Gvern, il-President g]andu j]assar il-]atra tal-Kap ta’ l- Oppo\izzjoni. (5) Is-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu ma jkollux se]] waqt li l-Parlament ikun xolt.

91. (1) G]andu jkun hemm Avukat {enerali li l-kariga tieg]u Avukat {enerali. tkun kariga pubblika u li jkun ma]tur mill-President li g]andu Emendat: LVIII. 1974.43; ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru. XIV. 2007.4. (2) }add ma jkun kwalifikat li jkollu l-kariga ta’ Avukat {enerali jekk ma jkunx kwalifikat g]al ]atra b]ala m]allef tal- Qrati Superjuri. (3) Fl-e\er`izzju tas-setg]at tieg]u biex jistitwixxi, jag]mel u jwaqqaf pro`eduri kriminali u ta’ kull setg]at o]ra mog]tija lilu b’xi li[i f ’termini li jawtorizzawh li je\er`ita dik is-setg]a fil- [udizzju individwali tieg]u l-Avukat {enerali ma jkunx su[[ett g]ad-direzzjoni jew kontroll ta’ ebda persuna jew awtorità o]ra. (4) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (5) ta’ dan l-artikolu, l-Avukat {enerali g]andu jivvaka l-kariga tieg]u meta jag]laq l-età ta’ ]amsa u sittin sena. (5) Is-subartikoli (2) u (3) ta’ l-artikolu 97 ta’ din il- Kostituzzjoni g]andhom jg]oddu g]all-Avukat {enerali.

92. (1) Meta lil xi Ministru tkun [iet mog]tija r- Segretarji responsabbiltà g]al xi dipartiment tal-gvern, huwa g]andu je\er`ita Permanenti u kapijiet ta’ direzzjoni [enerali u kontroll fuq dak id-dipartiment; u, bla ]sara dipartimenti tal- g]al dik id-direzzjoni u kontroll, id-dipartiment jista’ jkun ta]t is- gvern. sorveljanza ta’ Segretarju Permanenti: Emendat: LVIII. 1974.44. I\da \ew[ dipartimenti tal-gvern jew i\jed jistg]u jitqeg]du ta]t is-sorveljanza ta’ Segretarju Permanenti wie]ed. (2) Il-Prim Ministru jkun responsabbli g]all-assennjazzjoni ta’ dipartimenti tal-gvern lil Segretarji Permanenti. (3) Is-setg]a ta’ ]atra ta’ uffi`jali pubbli`i biex i\ommu jew ja[ixxu fil-kariga ta’ Segretarju Permanenti u ta’ tne]]ija mill- kariga ta’ persuni li jkunu j\ommu jew ikunu qed ja[ixxu f’dik il- kariga tkun fil-President li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru mog]ti wara li l-Prim Ministru jkun ikkonsulta mal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku. (4) Il-kapijiet ta’ dipartimenti tal-gvern li ma jkunux dawk li l- mod ta’ ]atra tag]hom huwa spe`ifikatament provdut f ’din il- Kostituzzjoni g]andhom ikunu ma]tura minn fost l-uffi`jali pubbli`i anzjani mill-Prim Ministru wara konsultazzjoni mal- Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku.

93. (1) Il-President ikollu s-setg]a li - Prerogattiva ta’ ma]fra. (a) jag]ti lil xi persuna li jkollha x’taqsam fi jew tkun [iet Emendat: misjuba ]atja ta’ xi reat ma]fra, sew ]ielsa jew LVIII. 1974.45. su[[etta g]al kondizzjonijiet skond il-li[i; (b) jag]ti lil xi persuna sospensjoni, sew indefinita jew g]al perijodu spe`ifikat, dwar l-esekuzzjoni ta’ xi 54 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA kundanna mog]tija lil dik il-persuna g]al xi reat; (`) jissostitwixxi forma ta’ piena anqas ]arxa minflok xi piena imposta fuq xi persuna g]al xi reat; jew (d) ja]fer fl-intier tag]ha jew f’parti minnha kull kundanna mog]tija lil xi persuna g]al reat jew g]al xi penali jew konfiska li xort’o]ra tkun dovuta lill-Istat min]abba f’xi reat. (2) (a) Meta xi persuna tkun [iet kundannata g]al mewt minn xi qorti f’Malta, il-President g]andu jara li rapport bil- miktub tal-ka\ mill-im]allef [udikant, jew, fil-ka\ ta’ qorti marzjali mill-persuna li tkun ippresjediet, u dak it-tag]rif l-ie]or miksub mill-inkartament tal-ka\ jew minn band’o]ra kif il-President jista’ je]tie[, ji[i mibg]ut lill-Ministru responsabbli g]all-[ustizzja. (b) L-imsemmi Ministru g]andu jibg]at dak ir-rapport miktub u tag]rif (jekk ikun hemm) lill-Kabinett, u l- K a b i n e t t g ] a n d u j ag ] t i p a r i r l i l l - P r e s i d e n t j e k k g]andux jag]ti lill-]ati ma]fra jew sospensjoni fl- e\er`izzju tas-setg]at mog]tija lilu b’dan l-artikolu. Segretarju tal- 94. (1) G]andu jkun hemm Segretarju tal-Kabinett li g]andu Kabinett. jkun uffi`jal pubbliku hekk nominat mill-Prim Ministru. (2) Is-Segretarju tal-Kabinett ikun responsabbli, skond dawk l- istruzzjonijiet li jistg]u ji[u mog]tija lilu mill-Prim Ministru, biex jipprepara x-xog]ol g]al, u biex i\omm il-minuti ta’, il-laqg]at tal- Kabinett u biex iwassal id-de`i\jonijiet tal-Kabinett lill-persuna jew awtorità xierqa, u jkollu dawk il-funzjonijiet l-o]ra li l-Prim Ministru jista’ minn \mien g]al \mien jordna. KAPITOLU VIII Il-{udizzjarju Qrati Superjuri. 95. (1) G]andu jkun hemm f’MaIta u g]al Malta dawk il-Qrati Sostitwit: Superjuri li jkollhom dawk is-setg]at u [urisdizzjoni kif ikun LVIII. 1974.46. provdut b’xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta. (2) Wa]da mill-Qrati Superjuri, mag]mula minn tlieta mill- im]allfin li jkunu jistg]u, skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f ’Malta, joqg]odu fil-Qorti ta’ l-Appell, g]andha tkun mag]rufa b]ala l-Qorti Kostituzzjonali u jkollha [urisdizzjoni li tisma’ u tidde`idi - (a) dawk il-kwistjonijiet li huma msemmija fl-artikolu 63 tal-Kostituzzjoni; (b) kull ]a[a riferita lilha skond l-artikolu 56 ta’ din il- Kostituzzjoni u kull ]a[a riferita lilha skond kull li[i dwar l-elezzjoni tal-membri tal-Kamra tad-Deputati; (`) appelli minn de`i\jonijiet tal-Prim’Awla tal-Qorti ~ivili skond l-artikolu 46 ta’ din il-Kostituzzjoni; (d) appelli minn de`i\jonijiet ta’ xi qorti ta’ [urisdizzjoni ori[inali f’Malta fuq kwistjonijiet dwar KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 55 interpretazzjoni ta’ din il-Kostituzzjoni li ma jkunux dawk li jistg]u jaqg]u ta]t l-artikolu 46 ta’ din il- Kostituzzjoni; (e) appelli minn de`i\jonijiet ta’ xi qorti ta’ [urisdizzjoni ori[inali f’Malta fuq kwistjonijiet dwar il-validità ta’ li[ijiet li ma jkunux dawk li jistg]u jaqg]u ta]t l- artikolu 46 ta’ din il-Kostituzzjoni; u (f) kull kwistjoni de`i\a minn qorti ta’ [urisdizzjoni ori[inali f’Malta flimkien ma’ xi wa]da mill- kwistjonijiet imsemmija fil-paragrafi ta’ qabel ta’ dan is-subartikolu li minnha jkun sar appell lill-Qorti Kostituzzjonali: I\da ebda ]a[a li tinsab f’dan il-paragrafu ma ttellef li appell jin[ieb separatament quddiem il-Qorti ta’ l-Appell skond xi li[i li g]al dak i\-\mien ikun hemm isse]] f’Malta. (3) Minkejja d-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ dan l- artikolu, jekk xi kwistjoni b]alma hija msemmija fil-paragrafu (d) jew (e) ta’ dak is-subartikolu tqum g]all-ewwel darba fi pro`eduri f’qorti ta’ [urisdizzjoni ta’ appell, dik il-qorti g]andha tibg]at il- kwistjoni quddiem il-qorti li tkun tat id-de`i\joni ori[inali, kemm- i l d a r b a f i l - f e h m a t a g ] h a t - t q a n q i l t a l - k w i st j o n i m a t k u n x sempli`ement frivola jew vessatorja, u dik il-qorti g]andha tag]ti d-de`i\joni tag]ha fuq kull kwistjoni b]al dik u, bla ]sara g]al kull appell skond id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) ta’ dan l- artikolu, il-qorti li quddiemha tkun qamet il-kwistjoni g]andha tiddisponi mill-kwistjoni skond dik id-de`i\joni. (4) Id-disposizzjonijiet tas-subartikoli (6) u (7) ta’ l-artikolu 46 ta’ din il-Kostituzzjoni g]andhom jg]oddu g]all-Qorti Kostituzzjonali u g]al dak l-iskop riferenzi g]al dak l-artikolu fl- imsemmija subartikoli g]andhom jiftehmu b]ala riferenzi g]al dan l-artikolu. (5) Jekk f’xi \mien matul l-elezzjoni ta’ membri tal-Kamra tad- Deputati u matul it-tletin [urnata li ji[u wara dik l-elezzjoni, il- Qorti Kostituzzjonali ma tkunx kostitwita kif provdut f ’dan l- artikolu, dik il-Qorti g]andha minnufih u sakemm tkun xort’o]ra kostitwita skond il-li[i, tkun kostitwita bis-sa]]a ta’ dan is- subartikolu u tkun mag]mula mit-tliet im]allfin l-aktar anzjani li jkunu fil-kariga f’dak i\-\mien, mag]dud, jekk ikun hemm f’dik il- kariga, il-Prim Im]allef jew im]allef ie]or li jkun qed jaqdi l- funzjonijiet ta’ Prim Im]allef; u jekk f’xi \mien ie]or l-imsemmija Qorti ma tkunx kostitwita kif provdut f ’dan l-artikolu g]al iktar minn ]mistax-il [urnata, dik il-Qorti g]andha, malli jg]addi l- imsemmi \mien ta’ ]mistax-il [urnata u sakemm tkun xort’o]ra kostitwita skond il-li[i, tkun kostitwita bis-sa]]a ta’ dan is- subartikolu u tkun mag]mula mit-tliet im]allfin l-aktar anzjani kif imsemmi qabel. (6) L-im]allfin tal-Qrati Superjuri g]andhom ikunu Prim Im]allef u dak in-numru ta’ im]allfin o]ra kif jista’ jkun preskritt b’xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta: 56 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA I\da l-kariga ta’ im]allef tal-Qrati Superjuri ma g]andhiex, ming]ajr il-kunsens tieg]u, ti[i abolita waqt li huwa jkun fil- kariga. }atra ta’ im]allfin. 96. (1) L-Im]allfin tal-Qrati Superjuri g]andhom ji[u Emendat: ma]tura mill-President li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru. LVIII. 1974.47. (2) }add ma jkun kwalifikat biex ikun ma]tur im]allef tal- Qrati Superjuri kemm-il darba g]al perijodu ta’, jew perijodi li jammontaw b’kollox g]al, mhux anqas minn tnax-il sena ma jkunx jew e\er`ita b]ala avukat f ’Malta jew serva b]ala ma[istrat f’Malta, jew f’parti hekk e\er`ita u f’parti hekk serva. Ti\mim ta’ kariga 97. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, ta’ im]allfin. im]allef tal-Qrati Superjuri g]andu jivvaka l-kariga tieg]u meta Emendat: LVIII.1974.48. jag]laq l-età ta’ ]amsa u sittin sena. (2) Im]allef tal-Qrati Superjuri ma g]andux jitne]]a mill- kariga tieg]u ]lief mill-President wara indirizz mill-Kamra tad- Deputati li jkollu favur tieg]u l-vot ta’ mhux anqas minn \ew[ terzi tal-membri tag]ha u li jitlob g]al dik it-tne]]ija min]abba inkapa`ità ippruvata li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u (kemm jekk g]al mard korporali jew mentali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew im[ieba ]a\ina ippruvata. (3) Il-Parlament jista’ b’li[i jirregola l-pro`edura g]all- pre\entata ta’ indirizz u g]all-investigazzjoni u prova dwar l- inkapa`ità jew im[ieba ]a\ina ta’ m]allef tal-Qrati Superjuri skond id-disposizzjonijiet ta’ l-a]]ar subartikolu qabel dan. A[ent Prim 98. (1) Jekk il-kariga ta’ Prim Im]allef tkun vakanti jew jekk Im]allef u a[enti il-Prim Im]allef g]al xi ra[uni ma jkunx jista’ jaqdi l-funzjonijiet im]allfin. Emendat: tal-kariga tieg]u, f’dak il-ka\, sakemm persuna tkun ma]tura g]al LVIII. 1974.49 u tkun assumiet il-funzjonijiet ta’ dik il-kariga jew sakemm il-Prim Im]allef ikun irre\uma dawk il-funzjonijiet, skond il-ka\, dawk il- funzjonijiet g]andhom (]lief safejn, u fil-ka\, isir provvediment ie]or b’li[i) ji[u moqdija minn dak il-wie]ed mill-im]allfin l-o]ra tal-Qrati Superjuri li jista’ jkun nominat g]al hekk mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru. (2) Jekk il-kariga ta xi m]allef tal-Qrati Superjuri (li ma jkunx il-Prim Im]allef) tkun vakanti jew jekk xi m]allef b]al dak ikun ma]tur biex ja[ixxi b]ala Prim Im]allef jew ikun g]al xi ra[uni inkapa`i li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, il-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, jista’ ja]tar persuna kwalifikata g]al ]atra b]ala m]allef tal-Qrati Superjuri biex ta[ixxi b]ala m]allef ta’ dawk il-Qrati: I\da persuna tista’ ti[i hekk ma]tura g]alkemm tkun g]alqet l-età ta’ ]amsa u sittin sena. (3) Kull persuna ma]tura skond is-subartikolu (2) ta’ dan l- artikolu biex ta[ixxi b]ala m]allef tal-Qrati Superjuri g]andha tkompli hekk ta[ixxi g]al perijodu tal-]atra tag]ha jew, jekk ebda perijodu b]al dak ma jkun spe`ifikat, sakemm il-]atra tag]ha ti[i m]assra mill-President li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 57

99. G]andu jkun hemm f’Malta u g]al Malta dawk il-qrati Qrati Inferjuri. inferjuri li jkollhom dawk is-setg]at u [urisdizzjoni kif jista’ jkun provdut b’xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta.

100. (1) Il-ma[istrati tal-qrati inferjuri g]andhom ji[u Ma[istrati. ma]tura mill-President li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru. Emendat: LVIII. 1974.50; (2) }add ma jkun kwalifikat biex ikun ma]tur g]al jew biex XIV. 2007.5. ja[ixxi fil-kariga ta’ ma[istrat tal-qrati inferjuri kemm-il darba ma jkunx e\er`ita b]ala avukat f’Malta g]al perijodu ta’, jew perijodi li jammontaw b’kollox g]al, mhux anqas minn seba’ snin. (3) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu, ma[istrat tal-qrati inferjuri g]andu jivvaka l-kariga tieg]u meta jag]laq l-età ta’ ]amsa u sittin sena. (4) Id-disposizzjonijiet tas-subartikoli (2) u (3) ta’ l-artikolu 97 ta’ din il-Kostituzzjoni g]andhom jg]oddu g]all-ma[istrati tal- qrati inferjuri.

101. Im]allef tal-Qrati Superjuri jew ma[istrat tal-qrati inferjuri {uramenti li ma g]andux jid]ol g]ad-dmirijiet tal-kariga tieg]u sakemm ma g]andhom jittie]du minn im]allfin u jkunx ]a u iffirma l-[urament ta’ lealtà u dak il-[urament g]all- ma[istrati. qadi xieraq tal-kariga tieg]u kif jista’ jkun preskritt b’xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta.

101A. (1) G]andu jkun hemm Kummissjoni g]all- Kummissjoni Amministrazzjoni tal-{ustizzja li tkun mag]mula mill-President, li g]all- Amministrazzjoni jkun Chairman, u minn disa’ membri o]ra kif [ej: tal-{ustizzja. Mi\jud: (a) il-Prim Im]allef li jkun Deputy Chairman u jippresjedi IX. 1994.2. l-Kummissjoni fin-nuqqas ta`-Chairman; (b) l-Avukat {enerali, ex officio; (`) \ew[ membri eletti g]al \mien erba’ snin mill- im]allfin tal-Qrati Superjuri minn fosthom stess; (d) \ew[ membri eletti g]al \mien erba’ snin mill- ma[istrati tal-Qrati Inferjuri minn fosthom stess; (e) \ew[ membri ma]turin g]al \mien erba’ snin, wie]ed mill-Prim Ministru u l-ie]or mill-Kap ta’ l- Oppo\izzjoni li f’kull ka\ ikunu persuna li mill-inqas ikollha l-età ta’ ]amsa u erbg]in sena, u li tkun tgawdi r-rispett [enerali tal-pubbliku u tkun mag]rufa g]all- integrità u onestà tag]ha; (f) il-President tal-Kamra ta’ l-Avukati, ex officio. (2) Il-President g]andu jkollu biss il-vot de`i\iv; meta d- Deputy Chairman jippresiedi fuq xi laqg]a tal-Kummissjoni, g]andu j\omm il-vot ori[inali flimkien mal-vot de`i\iv. (3) Il-membri eletti fil-Kummissjoni g]all-Amministrazzjoni tal-{ustizzja g]andhom ji[u eletti skond dawk ir-Regoli li jistg]u ji[u stabbiliti mill-persuna jew awtorità kif imsemmi fis- subartikolu (7) ta’ l-artikolu 46 ta’ din il-Kostituzzjoni. (4) (a) Persuna ma tkunx kwalifikata li tin]atar jew tkompli \\omm il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni g]all- Amministrazzjoni tal-{ustizzja: 58 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (i) jekk tkun Ministru, Segretarju Parlamentari, Membru tal-Kamra tad-Deputati jew membru ta’ awtorità ta’ gvern lokali; jew (ii) jekk ikun instab ]ati ta’ reat punibbli bi pri[unerija g]al kull \mien li jkun; jew (iii) jekk ikun skwalifikat milli ji[i elett b]ala membru tal-Kamra tad-Deputati g]al xi wa]da mir-ra[unijiet imsemmija fil-paragrafi (a), (`), (d), (e), (f), (g) jew (h) tas-subartikolu (1) ta’ l- artikolu 54 ta’ din il-Kostituzzjoni. (b) Il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni g]all-Amministraz- zjoni tal-{ustizzja ssir vakanti jekk jin]olqu `irkostanzi li, kieku dik il-persuna ma kenitx membru tal-Kummissjoni, hi ma kenitx tikkwalifika biex issir membru, u membru tal-Kummissjoni g]andu jastjeni u jista’ ji[i riku\at fl-istess `irkostanzi b]al im]allef tal- Qrati Superjuri. (5) (a)Meta persuna timla’ vakanza ma]luqa minn membru tal- Kummissjoni g]all-Amministrazzjoni tal-{ustizzja li ma jibqax membru g]al xi ra[uni, ]lief dik ta’ l-iskadenza tal-perjodu tal- kariga tieg]u, dik il-persuna g]andha tokkupa l-kariga g]a\-\mien mhux skadut tal-kariga ta’ dak il-membru li jkun issostitwixxa. (b) Meta membru jkun [ie riku\at jew ikun astjena, il-President li ja[ixxi skond il-[udizzju tieg]u innifsu biss, ja]tar b]ala membru sostitwit biex joqg]od fil-Kummissjoni g]all- Amministrazzjoni tal-{ustizzja kull fejn hu possibbli, persuna li fil-fehma tieg]u jkollha kemm jista’ jkun l-istess kwalitajiet u kwalifiki daqs il-membru li jkun qieg]ed ji[i sostitwit. (`) Meta l-membri li g]andhom ji[u eletti ta]t il-paragrafi (`) u (d) tas-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu, jew ma]tura ta]t il- paragrafu (e) ta’ l-istess subartikolu, ma ji[ux hekk eletti jew ma]tura fi \mien [img]atejn minn meta ssir sej]a g]alhekk mill- President, il-President li fl-g]emil ta’ dik il-]atra ja[ixxi skond il- [udizzju tieg]u biss g]andu hu stess ja]tar membri minflokhom li kull fejn hu possibbli fil-fehma tieg]u jkollhom l-istess kwalitajiet u kwalifiki li g]andu jkollhom dawk il-membri. (6) (a) Il-Kummissjoni g]all-Amministrazzjoni tal-{ustizzja g]andha f’kull \mien ikollha Kumitat g]all-Avukati u Prokuraturi Legali li jkollu dik il-kompo\izzjoni, u dawk il-funzjonijiet, dawk is-setg]at u dmirijiet li jistg]u ji[u assenjati lilu b’li[i. Il- Kummissjoni g]andha fl-e\er`izzju ta’ kull funzjoni tag]ha relattiva g]al professjonijiet ta’ Avukati u Prokuraturi Legali, ta[ixxi permezz ta’ l-imsemmi kumitat b’dak il-mod, u su[[ett g]al dik ir-revi\joni kif dik il-li[i tista’ tipprovdi. (b) Minkejja d-disposizzjonijiet tal-paragrafu (a) ta’ dan is- subartikolu, il-Kummissjoni g]andha tirreferi lill-Kumitat g]all- Avukati u Prokuraturi Legali (hawn aktar ’il quddiem f ’dan is- subparagrafu msejja] "il-Kumitat") kull kwistjoni li tirrigwarda l- im[ieba ]a\ina ta’ avukat jew prokuratur legali fl-e\er`izzju tal- professjoni tag]hom, u, ]lief f’ka\ ta’ appell, il-Kummissjoni ma g]andhiex ta[ixxi xort’o]ra fuq dik il-kwistjoni ]lief wara li tkun KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 59 ir`eviet u skond il-konklu\jonijiet tal-Kumitat f ’dik il-materja. B’dana illi meta rapport tal-konklu\jonijiet tal-Kumitat ma jkunx g]adu [ie ppre\entat lill-Kummissjoni fi \mien xahrejn mill-jum meta l-kwistjoni tkun tressqet l-ewwel darba quddiem il-Kumitat, jew f ’dak il-perjodu ie]or jew perjodi o]rajn li l-Kummissjoni tista’ tippermetti, li fl-ebda ka\, ]lief g]al ra[unijiet e``ezzjonali ]afna, ma g]andhom jissuperaw l-erba’ xhur, il-Kummissjoni g]andha minnufih tinvestiga l-kwistjoni u taqtag]ha hi nnifisha. (`) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tal-paragrafu ta’ qabel dan, il-Kummissjoni tista’ ta]tar dawk il-kumitati l-o]ra biex jg]inuha fuq kull ]a[a li ti[i fil-funzjonijiet tag]ha, kif jidhrilha xieraq. (7) Fit-twettiq ta’ dmirijiethom il-membri tal-Kummissjoni u ta’ xi wie]ed mill-kumitati tag]ha g]andhom ja[ixxu skond il- [udizzju individwali tag]hom u ma jkunux su[[etti g]ad- direzzjoni jew kontroll ta’ xi persuna jew awtorità o]ra. (8) Is-subartikoli (2) u (3) ta’ l-artikolu 121 ta’ din il- Kostituzzjoni g]andhom japplikaw g]al kull kumitat tal- Kummissjoni. (9) G]andu jkun hemm Segretarju tal-Kummissjoni g]all- Amministrazzjoni tal-{ustizzja li g]andu ja[ixxi wkoll b]ala Segretarju g]al kull kumitat tal-Kummissjoni. Is-Segretarju tal- Kummissjoni g]andu jin]atar mill-istess Kummissjoni minn fost l- uffi`jali pubbli`i li jkunu assenjati fil-Qrati jew minn fost membri tal-professjonijiet legali. Is-Segretarju g]andu jibqa’ fil-kariga sa dak i\-\mien li l-Kummissjoni ttemmlu l-]atra tieg]u. (10) Min jin]atar membru tal-Kummissjoni g]all- Amministrazzjoni tal-{ustizzja jew ta’ xi wie]ed mill-kumitati tag]ha jista’ jitne]]a mill-kariga tieg]u mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-korp jew persuna li ta]tar dak il-membru, i\da dak il-membru jista’ biss jitne]]a min]abba f’inkapa`ità li jwettaq id-dmirijiet tal-kariga tieg]u (kemm jekk g]al mard korporali jew mentali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew im[ieba ]a\ina. (11) Il-funzjonijiet tal-Kummissjoni g]all-Amministraz-zjoni tal-{ustizzja huma: (a) li tissorvelja l-]idma tal-qrati superjuri u inferjuri kollha u li tag]mel dawk ir-rakkomandazzjonijiet me]tie[a lill-Ministru responsabbli g]all-[ustizzja dwar ir-rimedji li fil-fehma tag]ha jistg]u jwasslu g]al ]idma aktar effi`jenti ta’ dawk il-qrati; (b) li tag]ti parir lill-Ministru responsabbli g]all-[ustizzja dwar kull ]a[a li g]andha x’taqsam ma’ l- organizzazzjoni ta’ l-amministrazzjoni tal-[ustizzja; (`) meta hekk mitluba mill-Prim Ministru li tag]ti parir fuq kull ]atra li g]andha ssir skond l-artikoli 96, 98 u 100 ta’ din il-Kostituzzjoni; (d) li tifformula kodi`i jew kodi`ijiet ta’ etika li jirregolaw l-im[ieba tal-membri tal-[udikatura; (e) fuq il-parir tal-Kumitat g]all-Avukati u Prokuraturi Legali, li tifformula kodi`i jew kodi`ijiet ta’ etika li 60 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA jirregolaw l-im[ieba professjonali ta’ membri ta’ dawk il-professjonijiet: I\da meta dak il-parir ma jing]atax f’dak i\- \mien li l-Kummissjoni tista’ tistabbilixxi, il- Kummissjoni tista’ tifformula dak il-kodi`i jew dawk il-kodi`ijiet ming]ajr il-]tie[a ta’ dak il-parir; (f) li ti[bed l-attenzjoni ta’ kull im]allef jew ma[istrat fuq kull ]a[a, fil-qorti li fiha hu jkun ipo[[i, li ma tkunx kondu`enti g]al funzjonament effi`jenti u xieraq ta’ dik il-Qorti, u li ti[bed l-attenzjoni ta’ kull im]allef jew ma[istrat g]al xi a[ir li jista’ jolqot il-fidu`ja li g]andu min]abba l-kariga tieg]u, jew g]al xi nuqqas minn na]a tieg]u li jimxi skond xi kodi`i jew kodi`ijiet ta’ etika li jkun japplika g]aliha; (g) li te\er`ita, skond kull li[i, dixxiplina fuq avukati u prokuraturi legali fit-twettiq tal-professjoni tag]hom; u (h) dawk il-funzjonijiet l-o]ra li jistg]u jing]atawlha b’kull li[i. (12) Il-Kummissjoni g]all-Amministrazzjoni tal-{ustizzja g]andha ta’ kull sena tag]mel rapport lill-Ministru responsabbli g]all-[ustizzja dwar l-attivitajiet tag]ha matul is-sena kalendarja ta’ qabel, u g]andha f’kull \mien meta hekk jidhrilha xieraq jew kif jista’ jitlob l-istess Ministru, tag]mel rapport lill-imsemmi Ministru fuq xi materja partikolari. (13) Is-setg]at tal-President ta]t kull li[i, dwar is-surroga ta’ l- im]allfin u l-magistrati u dwar tqassim ta’ dmirijet ta’ l-im]allfin u l-ma[istrati, g]andhom jitwettqu fuq il-parir tal-Ministru responsabbli g]all-[ustizzja, b’dan illi l-Ministru g]andu, fl-g]oti ta’ dak il-parir lill-President, ja[ixxi skond ir-rakkomandazzjoni li tkun saritlu mill-Prim Im]allef: I\da meta l-Prim Im]allef jonqos milli jag]mel rakkomandazzjoni lill-Ministru, u f’kull ka\, meta l-Ministru jqis li jkun hekk xieraq, il-Ministru jista’ jag]ti parir lill-President, b’dak il-mod li, fi`-`irkostanzi, hu jidhirlu xieraq: I\da wkoll, f’dak il-ka\ il-Ministru g]andu jippubblika minnufih fil-Gazzetta avvi\ dwar dak il-fatt li fih jag]ti r-ra[unijiet tieg]u g]al dik l-azzjoni, u g]andu jag]mel stqarrija dwar dak il- fatt fil-Kamra tad-Deputati mhux aktar tard mit-tieni seduta li ti[i minnufih wara li jkun ta dak il-parir lill-President. (14) Il-kwistjoni jekk il-Kummissjoni g]all-Amministrazzjoni tal-{ustizzja tkunx qdiet validament xi funzjoni mog]tija lilha bi jew skond din il-Kostituzzjoni ma g]andhiex ti[i e\aminata minn ebda qorti. KAPITOLU IX Finanzi Fond Konsolidat. 102. (1) Id-d]ul kollu u l-flejjes l-o]ra kollha mi[bura jew KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 61 imda]]la minn Malta (li ma jkunux d]ul jew flejjes o]ra li jit]allsu f ’xi fond ie]or, li jkun fond imwaqqaf minn jew skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f ’Malta g]al skop spe`ifiku) g]andhom, kemm-il darba l-Parlament ma jipprovdix xort’o]ra, jit]allsu fi u jifformaw Fond Konsolidat wie]ed. (2) Ebda flejjes ma g]andhom ji[u rtirati mill-Fond Konsolidat ]lief biex tit]allas l-ispi\a li hija addebitata lill-Fond b’din il- Kostituzzjoni jew xi li[i o]ra li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f ’Malta jew meta l-]ru[ ta’ dawk il-flejjes ikun [ie awtorizzat b’Att ta’ Approprjazzjoni jew skond l-artikolu 104 ta’ din il- Kostituzzjoni. (3) Ebda flejjes ma g]andhom ji[u rtirati minn xi fond pubbliku li ma jkunx il-Fond Konsolidat kemm-il darba l-]ru[ ta’ dawk il-flejjes ma jkunx [ie awtorizzat bi jew skond xi li[i li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f’Malta. (4) Ebda flejjes ma g]andhom ji[u rtirati mill-Fond Konsolidat jew minn xi fond pubbliku ie]or ]lief bil-mod preskritt bi jew skond xi li[i. (5) In-nefqat, pi\ijiet u spejje\ in`identali g]all-[bir u amministrazzjoni tal-Fond Konsolidat g]andhom ji[u addebitati lill-Fond.

103. (1) Il-Ministru responsabbli g]all-finanzi g]andu jara li Awtorizzazzjoni ti[i preparata u mqeg]da quddiem il-Kamra tad-Deputati qabel, jew ta’ nefqa mill-Fond Konsolidat. mhux aktar tard minn tletin [urnata wara, il-bidu ta’ kull sena finanzjarja estimi tad-d]ul u ]ru[ ta’ Malta g]al dik is-sena. (2) Il-kapi tan-nefqa li jkun hemm fl-estimi (li ma tkunx nefqa addebitata lill-Fond Konsolidat b’din il-Kostituzzjoni jew b’xi li[i o]ra li g]al dak i\-\mien tkun isse]] f ’Malta) g]andhom ji[u mda]]la f’abbozz ta’ li[i, li jkun imsejja] b]ala abbozz ta’ li[i ta’ approprjazzjoni, li jipprovdi g]all-]ru[ mill-Fond Konsolidat tas- somom me]tie[a biex tit]allas dik l-ispi\a u l-approprjazzjoni ta’ dawk is-somom g]all-iskopijiet spe`ifikati fih. (3) Jekk dwar xi sena finanzjarja jinsab - (a) li l-ammont approprjat bl-Att ta’ Approprjazzjoni g]al xi skop ikun insuffi`jenti, jew li tkun qamet ]tie[a ta’ spi\a g]al skop li g]alih ebda ammont ma jkun [ie approprjat b’dak l-Att; jew (b) li xi flejjes ikunu [ew minfuqa g]al xi skop b’e``ess ta’ l-ammont (jekk ikun hemm) approprjat g]al dak l- iskop b’dak l-Att, estimu supplementari li juri s-somom me]tie[a jew minfuqa g]andu jitqieg]ed quddiem il-Kamra tad-Deputati u l-kapi ta’ kull nefqa b]al dik g]andhom ji[u mda]]la f ’abbozz ta’ li[i ta’ approprjazzjoni supplementari.

104. Il-Parlament jista’ jag]mel provvediment li bis-sa]]a Awtorizzazzjoni tieg]u, jekk l-Att ta’ Approprjazzjoni dwar xi sena finanzjarja ma ta’ nefqa qabel approprjazzjoni. jkunx beda jse]] mal-bidu ta’ dik is-sena finanzjarja, il-Ministru responsabbli g]all-finanzi jista’ jawtorizza l-irtir ta’ flejjes mill- 62 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA Fond Konsolidat sabiex tit]allas dik l-ispi\a li jista’ jqis me]tie[a biex jitmexxa l-Gvern ta’ Malta sat-tmiem ta’ erba’ xhur mill-bidu ta’ dik is-sena finanzjarja jew sa meta jibda jse]] dak l-Att, liema jkun l-ewwel. Fond ta’ 105. (1) Il-Parlament jista’ jipprovdi g]at-twaqqif ta’ Fond ta’ Kontin[enzi. Kontin[enzi u biex jawtorizza lill-Ministru responsabbli g]all- finanzi, jekk ikun sodisfatt li tkun qamet ]tie[a ur[enti u mprevvista g]al nefqa li g]aliha ma jkunx hemm provvediment ie]or, biex jag]mel avvanzi minn dak il-Fond biex jilqa’ dik il- ]tie[a. (2) Meta jsir xi avvanz skond is-subartikolu (1) ta’ dan l- artikolu g]andu ji[i pre\entat estimu supplementari u g]andu ji[i mressaq kemm jista’ jkun malajr abbozz ta’ li[i ta’ approprjazzjoni supplementari sabiex ji[i mqieg]ed lura l-ammont hekk avvanzat. Dejn pubbliku. 106. (1) Id-dejn pubbliku ta’ Malta g]andu ji[i addebitat lill- Fond Konsolidat u fondi o]ra pubbli`i ta’ Malta. (2) F’dan l-artikolu riferenzi g]ad-dejn pubbliku ta’ Malta jinkludu riferenzi g]all-img]ax fuq dak id-dejn, ]lasijiet ta’ fond ta’ ammortizzament u flejjes ta’ fidwa dwar dak id-dejn u n-nefqat, pi\ijiet u spejje\ in`identali g]all-amministrazzjoni ta’ dak id-dejn. Rimunerazzjoni 107. (1) G]andu ji[i m]allas lid-detenturi tal-karigi li dwar `erti karigi. g]alihom jg]odd dan l-artikolu dawk is-salarji li jistg]u jkunu Emendat: LVIII. 1974.52; preskritti bi jew skond xi li[i. XVII. 1997.2. (2) Is-salarji u kull allowance li jit]allsu lid-detenturi tal-karigi li g]alihom jg]odd dan l-artikolu g]andhom ji[u addebitati lill- Fond Konsolidat. (3) Is-salarju li jit]allas lid-detentur ta’ xi kariga li g]alih jg]odd dan l-artikolu u l-kondizzjonijiet tieg]u ta’ kariga, ]lief allowances, ma g]andhomx ji[u mibdula bi \vanta[[ tieg]u wara l- ]atra tieg]u, u, g]all-finijiet ta’ dan is-subartikolu, safejn is-salarju jew il-kondizzjonijiet ta’ servizz ta’ xi persuna jiddependu fuq l- g]a\la minn dik il-persuna, is-salarju jew il-kondizzjonijiet li g]alihom tag]mel l-g]a\la g]andhom jitqiesu li jkunu aktar vanta[[u\i g]aliha minn kull o]rajn li g]alihom setg]at tag]mel l- g]a\la. (4) Dan l-artikolu jg]odd g]all-karigi msemmija fl-artikoli 48, 91, 95(6), 100, 109, 118 u 120 ta’ din il-Kostituzzjoni. Awditur {enerali. 108. (1) G]andu jkun hemm Awditur {enerali li 1-kariga Emendat: tieg]u tkun kariga pubblika u li jkollu dawk il-funzjonijiet skond LVIII. 1974.53. Sostitwit: ma hemm provdut fid-disposizzjonijiet li [ejjin ta’ dan l-artikolu. XVII. 1997.3. (2) L-Awditur {enerali jkun uffi`jal tal-Kamra tad-Deputati u jin]atar mill-President li ja[ixxi skond ri\oluzzjoni tal-Kamra tad- Deputati li tg]addi bis-sa]]a tal-voti ta’ mhux anqas minn \ew[- terzi tal-membri kollha tal-Kamra: I\da meta persuna li ma tkunx membru tal-Kamra tad- Deputati ti[i eletta b]ala Speaker tal-Kamra tad-Deputati, dik il- persuna ma g]andhiex titqies li tkun membru tal-Kamra g]all-g]an li ti[i stabbilita l-ma[[oranza me]tie[a b’dan is-subartikolu. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 63 (3) (a) Bla hsara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (4) ta’ dan l-artikolu l-Awditur {enerali g]andu jibqa’ fil- kariga g]al perijodu ta’ ]ames snin mid-data tal-]atra tieg]u u jkun eli[ibbli li jer[a’ jin]atar g]al perijodu wie]ed ie]or ta’ ]ames snin. (b) Meta l-Awditur {enerali jkun in]atar minn fost uffi`jali pubbli`i u meta tintemm il-]atra jkun ta’ età i\g]ar mill-età ta’ irtirar fis-servizz pubbliku, il- persuna li tkun [iet hekk ma]tura g]andha ter[a’ lura fis-servizz pubbliku u tkompli tgawdi l-istess salarju u allowances imsemmija fis-subartikolu (6). (`) L-Awditur {enerali ma jkunx jista’, filwaqt li huwa jkun qed jokkupa dik il-kariga, ikollu xi kariga bi qlig] o]ra, jew mod ie]or mal-Gvern ta’ Malta jew ma’ xi intrapri\a kummer`jali jew professjonali, tkun xi tkun. (4) (a) L-Awditur {enerali jista’ f’kull \mien jitne]]a jew ji[i sospi\ mill-kariga tieg]u mill-President, meta jsirlu indirizz mill-Kamra tad-Deputati li jsir bis-sa]]a tal- voti ta’ mhux anqas minn \ew[-terzi tal-membri kollha tal-Kamra, li fih jintalab biex ine]]ih mill-kariga min]abba f ’inkapa`ità ppruvata li jwettaq il- funzjonijiet tal-kariga tieg]u (sew jekk din tkun min]abba nuqqas ta’ sa]]a fi\ika jew mentali jew min]abba xi ra[uni o]ra) jew min]abba f ’im[ieba ha\ina ppruvata, u d-disposizzjonijiet tal-paragrafu (a) tal-proviso li hemm mas-subartikolu (2) ta’ dan l- artikolu g]andhom japplikaw ukoll g]all-g]an li ti[i stabbilita l-ma[[oranza me]tie[a b’dan is-subartikolu. (b) F’kull \mien meta ma jkunx hemm sessjoni tal- Parlament, l-Awditur {enerali jkun jista’ ji[i sospi\ mill-kariga tieg]u mill-President, li ja[ixxi skond il- [udizzju deliberat tieg]u stess, dwar l-inkapa`ità li jwettaq id-dmirijiet tal-kariga tieg]u jew im[ieba ]a\ina li dwarha tin[ieb prova li tissodisfa lill- President; i\da kull sospensjoni bhal dik ma g]andhiex tkompli sse]] g]al aktar minn xahrejn wara li tibda s- sessjoni tal-Parlament li jkun imiss minnufih wara. (5) Il-kontijiet: (a) tad-dipartimenti u uffi``ji tal-Gvern ta’ Malta, mag]dud l-Uffi``ju tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku, u l-uffi``ju ta’ l-Iskrivan tal-Kamra tad- Deputati, u tal-qrati kollha Superjuri u Inferjuri f’Malta, u (b) ta’ dawk l-awtoritajiet pubbli`i l-o]ra jew korpi o]ra li jamministraw, ikollhom f’idejhom, jew ju\aw fondi li jappartjenu direttament jew indirettament lill-Gvern ta’ Malta kif jista’ ji[i preskritt minn xi li[i jew bis- sa]]a tag]ha li f’dak i\-\mien tkun fis-se]] f’Malta, g]andhom ji[u verifikati u jsir rapport dwarhom kull sena mill- Awditur {enerali lill-Kamra tad-Deputati u g]al dak l-iskop l- 64 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA Awditur {enerali jew kull persuna awtorizzata minnu g]al hekk ikollu a``ess g]all-kotba, notamenti, re\okonti u dokumenti o]ra kollha li jirriferixxu g]al dawk il-kontijiet. (6) (a) L-Awditur {enerali g]andu jing]ata dak is-salarju u dawk l-allowances li jistg]u minn \mien g]al \mien ji[u preskritti jew permessi g]al Im]allef tal-Qrati Superjuri. (b) Dak is-salarju u allowances jin]ar[u mill-Fond Konsolidat u d-disposizzjonijiet tas-subartikolu (3) ta’ l-artikolu 107 tal-Kostituzzjoni ikunu japplikaw g]al dak is-salarju. (7) L-Awditur {enerali ma jibdiex iwettaq id-dmirijiet tal- kariga tieg]u qabel ma jie]u u jiffirma quddiem il-President il- [urament ta’ lealtà u dak il-[urament li jirrigwarda l-e\ekuzzjoni sew tal-kariga tieg]u hekk kif jista’ ji[i preskritt b’li[i li f’dak i\- \mien tkun isse]] f’Malta. (8) Il-Parlament jista’ minn \mien g]al \mien jipprovdi permezz ta’ li[i dwar il-mod kif ir-rapporti li jsiru mill-Awditur {enerali g]and]om jintg]amlu. Deputat Awditur (9) (a) G]andu jkun hemm ukoll Deputat Awditur {enerali li {enerali. l-kariga tieg]u tkun kariga pubblika u li jkollu dawk il- funzjonijiet li l-Awditur {enerali jista’ minn \mien g]al \mien lilu jiddelega u li, kull meta l-kariga ta’ Awditur {enerali tkun temporanjament vakanti, u sakemm ji[i ma]tur Awditur {enerali [did, u kull meta d-detentur tal-kariga jkun assenti minn Malta jew ikun bil-vaganza jew g]al xi ra[uni ma jkunx jista’ jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, iwettaq il- funzjonijiet ta’ Awditur {enerali. (b) Id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2), tal-paragrafi (a) u (`) tas-subartikolu (3), tas-subartikolu (4), tal- paragrafu (b) tas-subartikolu (6) u tas-subartikolu (7) ta’ dan l-artikolu g]andhom ikunu japplikaw g]ad- Deputat Awditur {enerali. (`) Id-Deputat Awditur {enerali g]andu jing]ata dak is- salarju u dawk l-allowances li jistg]u minn \mien g]al \mien ji[u preskritti g]al jew jing]ataw lil Ma[istrat tal-Qrati Inferjuri. (d) Meta d-Deputat Awditur {enerali jkun ma]tur min fost uffi`jali pubbli`i u meta tintemm il-]atra jkun ta’ età i\g]ar mill-età ta’ irtirar fis-servizz pubbliku, il- persuna li tkun [iet hekk ma]tura g]andha ter[a’ lura fis-servizz pubbliku u tkompli tgawdi l-istess salarju u allowances imsemmija f’dan is-subartikolu. Uffi``ju (10) (a) G]andu jkun hemm Uffi``ju Nazzjonali tal-Verifika li Nazzjonali tal- jkun mag]mul mill-Awditur {enerali, li jkun imexxi Verifika. dak l-uffi``ju, id-Deputat Awditur {enerali u dawk il- funzjonarji l-o]ra, li jin]atru mill-Awditur {enerali, hekk kif l-Awditur {enerali jista’ jqis li jkun me]tie[ sabiex jassistuh fit-twettiq sew tal-kariga tieg]u, u d- KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 65 disposizzjonijiet ta’ l-artikolu 110 tal-Kostituzzjoni ma g]andhomx ikunu japplikaw g]all-uffi`jali li jin]atru fl-Uffi``ju Nazzjonali tal-Verifika. (b) Il-Parlament jista’ minn \mien g]al \mien jipprovdi permezz ta’ li[i dwar il-mod kif ji[u allokati flejjes lill-Uffi``ju Nazzjonali tal-Verifika u dwar il-mod kif il-kontijiet ta’ l-Uffi``ju Nazzjonali tal-Verifika ji[u verifikati u jsir rapport dwarhom. (11) Ebda ]a[a f’dan l-artikolu ma g]andha tiftiehem b]ala li tipprekludi lill-Awditur {enerali jew lill-Uffi``ju Nazzjonali tal- Verifika milli jing]ataw xi funzjonijiet jew setg]at o]ra ta]t jew skond xi li[i li tkun fis-se]]. (12) Fit-twettiq tal-funzjonijiet tag]hom ta]t il-Kostituzzjoni, l- Awditur {enerali u d-Deputat Awditur {enerali ma jkunux su[[etti g]all-awtorità jew kontroll ta’ ebda persuna o]ra. KAPITOLU X Is-Servizz Pubbliku

109. (1) G]andu jkun hemm Kummissjoni dwar is-Servizz Kummissjoni dwar Pubbliku g]al Malta li tkun mag]mula minn chairman, deputy is-Servizz Pubbliku. chairman u minn membru wie]ed sa tliet membri o]ra. Emendat: LVIII. 1974.54. (2) Il-membri tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku g]andhom ikunu ma]tura mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru mog]ti wara li jkun ikkonsulta l-Kap ta’ l- Oppo\izzjoni. (3) }add ma jkun kwalifikat biex i\omm kariga b]ala membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku jekk ikun Ministru, Segretarju Parlamentari, membru ta’, jew kandidat g]al elezzjoni ta’, il-Kamra tad-Deputati, membru ta’ awtorità ta’ gvern lokali jew jekk ikun uffi`jal pubbliku. (4) Membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku ma g]andux, g]eluq perijodu ta’ tliet snin li jibda mill-[urnata li fiha kellu kariga l-a]]ar b]ala membru, ikun eli[ibbli g]al ]atra jew biex ja[ixxi f’xi kariga pubblika. (5) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku g]andha ssir vakanti - (a) fit-tmiem ta’ ]ames snin mid-data tal-]atra tieg]u jew f’dik id-data qabel kif jista’ jkun spe`ifikat fid- dokument li bih huwa jkun [ie ma]tur; jew (b) jekk jin]olqu xi `irkostanzi li, kieku ma kienx membru tal-Kummissjoni, kienu j[ag]luh ikun skwalifikat g]al ]atra b]ala hekk. (6) Membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku jista’ jitne]]a mill-kariga mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal- Prim Ministru, i\da jista’ ji[i mne]]i biss min]abba inkapa`ità li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u (kemm jekk min]abba mard 66 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA mentali jew korporali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew g]al im[ieba ]a\ina. (7) Jekk il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku tkun vakanti jew jekk xi membru g]al xi ra[uni ma jkunx jista’ jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, il-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, mog]ti wara li jkun ikkonsulta lill-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni, jista’ ja]tar persuna li tkun kwalifikata biex tkun ma]tura b]ala membru biex tkun membru temporanju tal- Kummissjoni; u kull persuna hekk ma]tura g]andha, bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (5) u (6) ta’ dan l-artikolu, tispi``a milli tkun membru b]al dak meta persuna tkun [iet ma]tura biex timla l-vakanza jew, skond il-ka\, meta l-membru li ma setg]ax jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u jirre\umi dawk il- funzjonijiet. }atra e``., ta’ 110. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ din il- uffi`jali pubbli`i. Kostituzzjoni, is-setg]a li jag]mel ]atriet g]all-karigi uffi`jali u li Emendat: LVIII. 1974.55. jne]]i, u li je\er`ita kontroll dixxiplinari fuq, persuni li jkollhom jew ikunu ja[ixxu f’xi karigi b]al dawk tkun fil-Prim Ministru, li ja[ixxi fuq ir-rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku: I\da l-Prim Ministru jista’, billi ja[ixxi fuq ir- rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku, jiddelega bil-miktub, salvi dawk il-kondizzjonijiet li jistg]u jkunu spe`ifikati fid-dokument ta’ delega, kull wa]da mis-setg]at imsemmija f ’dan is-subartikolu lil dak l-uffi`jal pubbliku jew awtorità o]ra kif jista’ jkun spe`ifikat fid-dokument. (2) Delega ta’ setg]a skond dan l-artikolu - (a) tkun ming]ajr ]sara g]all-e\er`izzju ta’ dik is-setg]a mill-Prim Ministru li ja[ixxi fuq ir-rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku; (b) tista’ tawtorizza lill-uffi`jal pubbliku jew awtorità o]ra kon`ernata li je\er`ita dik is-setg]a sew b’riferenza lill-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku jew ming]ajrha; u (`) dwar l-impieg ta’ uffi`jali pubbli`i minn barra s- servizz pubbliku, g]andha, kemm-il darba dak l- impieg ma jsirx wara e\ami pubbliku li ji[i av\at fil- Gazzetta, ti[i e\er`itata biss permezz ta’ servizz g]all- impjegar provdut minn fondi pubbli`i li ji\gura li ebda distinzjoni, esklu\joni jew preferenza ma jsiru jew jing]ataw favur jew kontra xi persuna min]ahba l- fehma politika tag]ha u liema servizz jipprovdi opportunità g]all-impiegi biss fl-a]jar interessi tas- servizz pubbliku u tan-nazzjon in [enerali. (3) (a) G]andu jkun hemm appell lill-Prim Ministru, li ja[ixxi skond ir-rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni dwar is- Servizz Pubbliku, minn kull de`i\joni ta’ uffi`jal pubbliku jew awtorità g]at-tne]]ija ta’ xi persuna minn kariga uffi`jali b’e\er`izzju ta’ setg]a delegata skond is-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu: KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 67 I\da dak id-dritt ta’ appell ikun ming]ajr ]sara g]al kull dritt ie]or ta’ appell li jista’ jkun provdut skond l-artikolu 121(1) ta’ din il-Kostituzzjoni dwar l- e\er`izzju ta’ kull setg]a o]ra delegata skond is- subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu. (b) Dritt ta’ appell skond dan l-artikolu g]andu ji[i e\er`itat skond dak il-provvediment dwar pro`edura kif jista’ jkun preskritt mill-Kummissjoni dwar is- Servizz Pubbliku skond l-artikolu 121(1) ta’ din il- Kostituzzjoni: I\da kull pro`edura hekk preskritta tkun l-istess g]al kull klassi ta’ uffi`jali pubbli`i. (`) Meta jin[ieb appell skond il-paragrafu (b) ta’ dan is- subartikolu minn xi uffi`jal pubbliku huwa g]andu, meta ji[i kunsidrat l-appell mill-Kummissjoni dwar is- Servizz Pubbliku, ikollu dritt li ji[i mismug] personalment mill-Kummissjoni u li jkun mg]ejjun minn rappre\entant ta’ xi trade union li lilha jkun jappartjeni. (4) Ebda persuna ma tkun ma]tura skond dan l-artikolu g]al jew biex ta[ixxi f ’xi kariga tal-persunal tal-President ]lief bl- approvazzjoni tal-President. (5) Id-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu ma g]andhomx jg]oddu relattivament g]al - (a) il-karigi msemmija fl-artikoli 91, 92 (barra mis- subartikolu (4) tieg]u), 94, 95(6), 100, 108 u 111 ta’ din il-Kostituzzjoni; jew (b) ]atriet biex ja[ixxi f’xi kariga uffi`jali g]al xahrejn jew anqas safejn ir-rakkomandazzjoni tal- Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku hija me]tie[a g]al xi ]atra b]al dik; jew (`) ]atriet g]all-karigi msemmija fl-artikolu 92(4), u ]atriet bi trasferiment g]all-karigi jew mill-karigi msemmija fl-artikolu 112 ta’ din il-Kostituzzjoni. (6) D]ul f’impiegi ma’ kull korp stabbilit bil-Kostituzzjoni jew b’xi li[i jew ta]t xi li[i o]ra, u ma’ kull so`jetà jew korp ie]or li fih il-Gvern ta’ Malta, jew xi korp kif intqal qabel, ikollhom sehem bi\\ejjed biex jikkontrollaw jew li fuqu jkollhom kontroll effettiv, g]andu, kemm-il darba dak id-d]ul ma jkunx sar wara e\ami pubbliku li jkun [ie av\at kif imiss, isir permezz tas-servizz g]all- impjegar kif provdut fis-subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu.

111. (1) Is-setg]a ta’ ]atra ta’ persuni biex i\ommu jew Rappre\entanti ja[ixxu fil-karigi li g]alihom dan l-artikolu jg]odd u g]at-tne]]ija prin`ipali ta’ Malta fl-esteru. ta’ persuni hekk ma]tura minn xi kariga b]al dik tkun fil-President, Emendat: li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru: LVIII. 1974.56. I\da dwar kull persuna mag]\ula g]all-]atra mis-servizz pubbliku l-Prim Ministru g]andu, qabel ma jag]ti l-parir tieg]u skond id-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, jikkonsulta mal- 68 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku u, meta ti[i mne]]ija mill- kariga li fiha tkun [iet ma]tura skond id-disposizzjonijiet ta’ dan l- artikolu, il-persuna hekk ma]tura g]andha tirritorna fil-grad li kellha fis-servizz pubbliku minnufih qabel dik il-]atra. (2) Il-karigi li g]alihom jg]odd dan l-artikolu huma l-karigi ta’ kull Ambaxxatur, Kummissarju G]oli jew rappre\entant ie]or prin`ipali ta’ Malta f’xi pajji\ ie]or. }atra bi 112. (1) Is-setg]a li jag]mel ]atriet bi trasferiment lil u mill- trasferiment dwar karigi li g]alihom dan l-artikolu jg]odd tkun fil-Prim Ministru li xi karigi. ja[ixxi wara konsultazzjoni mal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku: I\da l-persuna ma]tura g]al xi kariga b]al dik skond id- disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu g]andha, meta ti[i trasferita minn dik il-kariga, tirritorna fil-grad li kellha fis-servizz pubbliku minnufih qabel il-]atra tag]ha f’dik il-kariga. (2) Il-karigi li g]alihom dan l-artikolu jg]odd huma - (a) karigi li d-detenturi tag]hom ikunu me]tie[a jirrisjedu barra minn Malta g]all-qadi xieraq tal-funzjonijiet tag]hom; u (b) dawk il-karigi fil-Ministeru responsabbli g]all- affarijiet barranin ta’ Malta kif jistg]u, minn \mien g]al \mien, ji[u spe`ifikati mill-Prim Ministru. Protezzjoni ta’ 113. (1) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ l-artikolu 114 ta’ drittijiet ta’ din il-Kostituzzjoni, il-li[i applikabbli g]al kull benefi``ju li pensjoni. Emendat: g]alih dan l-artikolu jg]odd g]andha, dwar kull persuna li tkun [iet LVIII. 1974. 57. mog]tija, jew li tkun eli[ibbli g]all-g]oti ta’ xi benefi``ji b]al dawk, tkun dik li tkun fis-se]] fid-data relattiva jew xi li[i o]ra sussegwenti u li ma tkunx anqas favorevoli g]al dik il-persuna. (2) F’dan l-artikolu "id-data relattiva" tfisser - (a) dwar kull benefi``ju mog]ti qabel il-[urnata stabbilita, id-data li fiha dawk il-benefi``ji kienu mog]tija; (b) dwar kull benefi``ju mog]ti jew li g]andu jing]ata fi jew wara l-[urnata stabbilita lil jew dwar xi persuna li kienet uffi`jal pubbliku qabel dik id-data, il-[urnata qabel il-[urnata stabbilita; u (`) dwar kull benefi``ju mog]ti jew li g]andu jing]ata lil jew dwar xi persuna li ssir uffi`jal pubbliku fi jew wara l-[urnata stabbilita, id-data li fiha hija ssir uffi`jal pubbliku. (3) Meta persuna jkollha dritt te\er`ita g]a\la dwar liema minn \ew[ li[ijiet jew i\jed g]andha tapplika g]all-ka\ tag]ha, il-li[i li hija tag]\el g]andha, g]all-finijiet ta’ dan l-artikolu, titqies li tkun aktar favorevoli g]aliha mil-li[i jew li[ijiet l-o]ra. (4) Kull benefi``ju li g]alih jg]odd dan l-artikolu (li ma jkunx benefi``ju li g]andu ji[i addebitat lil xi fond pubbliku ie]or ta’ Malta) g]andu jkun addebitat lill-Fond Konsolidat. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 69 (5) Dan l-artikolu jg]odd g]al kull benefi``ju li jit]allas skond xi li[i li tipprovdi g]all-g]oti ta’ pensjonijiet, gratifikazzjonijiet jew kumpens lil persuni li jkunu jew li kienu uffi`jali pubbli`i dwar is-servizz tag]hom fis-servizz pubbliku jew lir-romol, ulied, dipendenti jew rappre\entanti personali ta’ dawk il-persuni dwar dak is-servizz. (6) Riferenzi g]al-li[i applikabbli g]al xi benefi``ji li g]alihom dan l-artikolu jg]odd jinkludu (ming]ajr ]sara g]all- [eneralità tag]hom) riferenzi g]al kull li[i dwar i\-\mien li fih u l- mod li bih xi persuna tista’ tirtira sabiex tkun eli[ibbli g]al dawk il-benefi``ji. (7) Ebda ]a[a li tinsab fi, jew mag]mula ta]t l-awtorità ta’, xi li[i ma g]andha titqies li tkun inkonsistenti ma’, jew bi ksur ta’, dan l-artikolu safejn dik il-li[i tag]mel provvediment li bih xi benefi``ji li g]alihom ig]odd dan l-artikolu jistg]u jitnaqqsu jew jin\ammu - (a) sakemm il-persuna li tkun eli[ibbli g]alihom til]aq is- sittin sena, jew dik l-età aktar baxxa li tista’ ti[i stabbilita minn jew ta]t li[i, jekk dik il-persuna tkun qed tir`ievi xi income li g]alih japplika dan is- subartikolu u dik id-disposizzjoni ssir sabiex kull income b]al dak flimkien ma’ kull benefi``ji kif intqal mhux imnaqqsa ma jkunux iktar fit-total minn dak l- ammont li jista’ ji[i stabbilit minn, jew ta]t jew skond xi li[i, li jkun ammont li ma jkunx inqas mis-salarju li minn \mien g]al \mien jit]allas dwar il-kariga mi\muma minn dik il-persuna meta tirtira, billi jitqiesu biss, jekk dak is-salarju jkun b’\idiet inkrimentali, dawk i\-\idiet korrispondenti li jkunu ttie]du qabel l-irtir; jew (b) sabiex ji[i \gurat it-t]aris ta’ xi ]tie[a legali dwar xi wie]ed mill-g]anijiet tal-paragrafu (a) ta’ dan is- subartikolu; jew (`) jekk il-persuna li tkun eli[ibbli g]alihom ma tibqax `ittadin ta’ Malta. (8) L-income li g]alih japplika s-subartikolu (7) ta’ dan l- artikolu hu kull remunerazzjoni dwar, jew income ie]or li jinkiseb minn, xi mpieg, xog]ol, servizz, kariga, kummer`, negozju, professjoni jew vokazzjoni, jew minn xi pensjoni, allowance, gratifikazzjoni jew ]las ie]or b]al dan dwar xi mpieg b]al dak jew xi g]ajn o]ra ta’ income.

114. (1) Meta xi benefi``ji li g]alihom dan l-artikolu jg]odd G]oti u ti\mim ta’ jistg]u ji[u mi\muma, imnaqqsa fl-ammont jew sospi\i minn xi pensjonijiet, e``. Emendat: persuna jew awtorità skond xi li[i dawk il-benefi``ji ma LVIII. 1974.58. g]andhomx ji[u hekk mi\muma, imnaqqsa fl-ammont jew sospi\i ming]ajr ma tkun taqbel il-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku, kemm-il darba dawk il-benefi``ji ma jitnaqqsux jew ma jin\ammux skond xi li[i msemmija fis-subartikolu (7) ta’ l-artikolu 113 ta’ din il-Kostituzzjoni. (2) Il-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku ma g]andhiex 70 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA taqbel skond is-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu f’azzjoni me]uda g]ar-ra[uni li xi persuna li g]andha jew kellha xi wa]da mill-karigi msemmija fl-artikoli 91, 95(6), 100 u 108 ta’ din il-Kostituzzjoni kienet ]atja ta’ m[ieba ]a\ina kemm-il darba ma tkunx [iet imne]]ija mill-kariga min]abba dik l-im[ieba ]a\ina. (3) Dan l-artikolu jg]odd g]al kull benefi``ju li jit]allas skond xi li[i li tipprovdi g]all-g]oti ta’ pensjonijiet, gratifikazzjonijiet jew kumpens lil persuni li jkunu jew kienu uffi`jali pubbli`i dwar is-servizz tag]hom fis-servizz pubbliku jew lir-romol, ulied, dipendenti jew rappre\entanti personali ta’ dawk il-persuni dwar dak is-servizz. Protezzjoni tal- 115. Il-kwistjoni jekk - Kummissjoni dwar is-Servizz (a) il-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku tkunx qdiet Pubbliku minn validament xi funzjoni mog]tija lilha bi jew skond din pro`eduri legali. il-Kostituzzjoni; (b) xi membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku jew xi uffi`jal pubbliku jew awtorità o]ra tkunx qdiet validament xi funzjoni delegata lil dak il-membru, uffi`jal pubbliku jew awtorità bis-sa]]a tad- disposizzjonijiet tas-subartikolu (1) ta’ l-artikolu 110 ta’ din il-Kostituzzjoni; jew (`) xi membru tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku jew xi uffi`jal pubbliku jew awtorità o]ra tkunx qdiet validament xi funzjoni o]ra dwar ix-xog]ol tal- Kummissjoni jew dwar xi funzjoni b]al dik kif hija msemmija fil-paragrafu ta’ qabel dan, ma g]andhiex ti[i e\aminata minn ebda qorti. Mi\jud: KAPITOLU XA XIII. 2001.4. Kunsilli Lokali Kunsilli Lokali. 115A. L-Istat, g]andu jadotta sistema ta’ gvern lokali li biha t- territorju ta’ Malta jinqasam f’dak l-g]add ta’ lokalitajiet hekk kif jista’ minn \mien g]al \mien ji[i stabbilit b’li[i, b’dan li kull lokalità tkun amministrata minn Kunsill Lokali elett mir-residenti tal-lokalità u li jitwaqqaf u jit]addem skond dik il-li[i li tista’ minn \mien g]al \mien tkun fis-se]]. KAPITOLU XI Mixxellanji Azzjonijiet dwar 116. Dritt ta’ azzjoni g]al dikjarazzjoni li xi li[i tkun invalida validità ta’ li[ijiet. g]al xi ra[unijiet ]lief inkonsistenza mad-disposizzjonijiet ta’ l- artikoli 33 sa 45 ta’ din il-Kostituzzjoni tkun tappartjeni lill- persuni kollha ming]ajr distinzjoni u persuna li [[ib azzjoni b]al dik ma tkunx me]tie[a turi xi interess persunali b’appo[[ g]all- azzjoni tag]ha. Projbizzjoni ta’ 117. (1) Ikun illegali li twaqqaf, i\\omm jew tag]mel parti `erti minn xi asso`jazzjoni ta’ persuni li jkunu organizzati u m]arr[a asso`jazzjonijiet. jew organizzati u mg]ammra sabiex ikunu jistg]u ji[u w\ati g]all- KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 71 u\u jew wiri ta’ forza fi\ika fit-tmexxija ’l quddiem ta’ xi skop politiku. (2) Id-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu g]andhom ji[u mwettqa b’dak il-mod kif jista’ jkun provdut mill-Parlament.

118. (1) G]andu jkun hemm Awtorità dwar ix-Xandir g]al Awtorità dwar ix- Malta li tkun mag]mula minn chairman u dak in-numru ta’ membri Xandir. Emendat: o]ra li ma jkunx anqas minn erbg]a kif jista’ jkun preskritt minn xi LVIII. 1974.59. li[i li tkun dak i\-\mien isse]] f’Malta. (2) Il-membri ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir g]andhom ji[u ma]tura mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru mog]ti wara li jkun ikkonsulta l-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni. (3) }add ma jkun kwalifikat li jkollu l-kariga ta’ membru ta’ l- Aw t o r i t à d w a r i x - X a n d i r j e k k i k u n M i n i s t r u , S e g r e t a r j u Parlamentari, membru ta’, jew kandidat g]all-elezzjoni ta’, il- Kamra tad-Deputati, membru ta’ awtorità ta’ gvern lokali jew jekk ikun uffi`jal pubbliku. (4) Membru ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir ma g]andux, g]eluq perijodu ta’ tliet snin li jibda mill-[urnata li fiha l-a]]ar kellu kariga jew a[ixxa b]ala membru, ikun eli[ibbli g]al ]atra jew biex ja[ixxi f’xi kariga pubblika. (5) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, il-kariga ta’ membru ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir issir vakanti - (a) fit-tmiem ta’ ]ames snin mid-data tal-]atra tieg]u jew f’dak i\-\mien qabel kif jista’ jkun spe`ifikat fid- dokument li bih kien ma]tur; jew (b) jekk jin]olqu xi `irkostanzi li, kieku ma kienx membru ta’ l-Awtorità, kienu j[eg]luh ikun skwalifikat g]al ]atra b]ala hekk. (6) Membru ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir jista’ jitne]]a mill- kariga mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, i\da jista’ jitne]]a biss g]al inkapa`ità li jaqdi d-dmirijiet tal- kariga tieg]u (sew min]abba mard mentali jew korporali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew g]al im[ieba ]a\ina. (7) Jekk il-kariga ta’ membru ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir tkun vakanti jew jekk membru g]al xi ra[uni ma jkunx jista’ jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, il-President, li ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, mog]ti wara li jkun ikkonsulta lill-Kap ta’ l- Oppo\izzjoni, jista’ ja]tar persuna li tkun kwalifikata biex tkun ma]tura b]ala membru biex tkun membru temporanju ta’ l- Awtorità; u kull persuna hekk ma]tura g]andha, bla ]sara g]ad- disposizzjonijiet tas-subartikoli (5) u (6) ta’ dan l-artikolu, tispi``a milli tkun membru b]al dak meta persuna tkun [iet ma]tura biex timla l-vakanza jew, skond il-ka\, meta l-membru li ma setg]ax jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u jirre\umi dawk il-funzjonijiet. (8) Fl-e\er`izzju tal-kariga tag]ha skond l-artikolu 119(1) ta’ din il-Kostituzzjoni l-Awtorità dwar ix-Xandir ma g]andhiex tkun su[[etta g]ad-direzzjoni jew kontroll ta’ xi persuna jew awtorità o]ra. 72 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA Funzjoni ta’ l- 119. (1) Tkun funzjoni ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir li ti\gura Awtorità dwar ix- illi, safejn ikun possibbli, f’dawk is-servizzi ta’ xandir ta’ smig] u Xandir. televi\joni li jistg]u jkunu provduti f ’Malta, ti[i mi\muma imparzjalità xierqa dwar ]wejje[ ta’ kontroversja politika jew industrjali jew li jirriferixxu g]al policy pubblika korrenti u illi l- fa`ilitajiet u l-]in ta’ xandir huma mqassma b’mod xieraq bejn persuni li jkunu ta’ partiti politi`i differenti. (2) Il-funzjoni ta’ l-Awtorità dwar ix-Xandir imsemmija fis- subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu tkun bla ]sara g]al dawk il- funzjonijiet u dmirijiet l-o]ra li jistg]u ji[u mog]tija lilha b’xi li[i li tkun dak i\-\mien isse]] f’Malta. Kummissjoni dwar 120. (1) G]andu jkun hemm Kummissjoni dwar l-Impiegi g]al l-Impiegi. Malta li tkun mag]mula minn chairman u minn erba’ membri o]ra. Mi\jud: LVIII. 1974.60. (2) Il-membri tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi jkunu ma]tura mill-President li, fil-]atra ta`-chairman g]andu ja[ixxi skond il- parir tal-Prim Ministru mog]ti wara li dan ikun ikkonsulta l-Kap ta’ l-Oppo\izzjoni, fil-]atra ta’ tnejn mill-erba’ membri o]ra g]andu ja[ixxi skond il-parir tal-Prim Ministru, u fil-]atra ta\-\ew[ m e m br i l - o] r a g ]a n du j a [ ix x i s ko n d i l - pa r ir t a l - K a p t a ’ l - Oppo\izzjoni. (3) }add ma jkun kwalifikat biex i\omm kariga b]ala membru tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi jekk ikun Ministru, Segretarju Parlamentari, membru ta’, jew kandidat g]al elezzjoni ta’, il-Kamra tad-Deputati, membru ta’ awtorità ta’ gvern lokali, jew ikun uffi`jal pubbliku. (4) Membru tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi ma g]andux, g]eluq perijodu ta’ tliet snin li jibda mill-[urnata li fiha kellu kariga jew a[ixxa l-a]]ar b]ala membru, ikun eli[ibbli g]al ]atra jew biex ja[ixxi f’xi kariga pubblika. (5) Bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi g]andha ssir vakanti - (a) fit-tmiem ta’ tliet snin mid-data tal-]atra tieg]u; jew (b) jekk jin]olqu `irkostanzi li, kieku ma kienx membru tal-Kummissjoni, kienu j[ag]luh ikun skwalifikat g]al ]atra b]ala hekk. (6) Membru tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi jista’ jitne]]a mill-kariga mill-President, li ja[ixxi skond il-parir tad-detentur tal- kariga li fuq il-parir tieg]u jkun [ie ma]tur dak il-membru, mog]ti, meta jkun il-ka\, kif provdut fis-subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu, i\da dak il-membru jista’ ji[i mne]]i biss min]abba inkapa`ità li jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u (kemm jekk min]abba mard mentali jew korporali jew g]al xi ra[uni o]ra) jew g]al im[ieba ]a\ina. (7) Jekk il-kariga ta’ membru tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi tkun vakanti jew jekk xi membru g]al xi ra[uni ma jkunx jista’ jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u, il-President, li ja[ixxi skond il-parir tad-detentur tal-kariga li fuq il-parir tieg]u dak il-membru jkun [ie ma]tur, mog]ti, m eta jkun il-ka\, kif provdut fis- subartikolu (2) ta’ dan l-artikolu, jista’ ja]tar persuna li tkun KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 73 kwalifikata biex tkun ma]tura b]ala membru biex tkun membru te mp o ra nj u t a l -K u m mi s s j o ni ; u k ul l p e r s u na h e k k m a ] tu r a g]andha, bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas-subartikoli (5) u (6) ta’ dan l-artikolu, tispi``a milli tkun membru b]al dak malli persuna tkun [iet ma]tura biex timla l-vakanza jew, skond il-ka\, malli l-membru li ma setax jaqdi l-funzjonijiet tal-kariga tieg]u jirre\umi dawk il-funzjonijiet. (8) Tkun il-funzjoni tal-Kummissjoni dwar l-Impiegi li ti\gura li, dwar l-impiegi, ebda distinzjoni, esklu\joni jew preferenza li ma tkunx [ustifikabbli f ’so`jetà demokratika ma g]andha ssir jew ting]ata favur jew kontra xi persuna min]abba l-opinjoni politika tag]ha. (9) Kull persuna li tallega li tkun saret jew ing]atat bi ]sara g]aliha xi distinzjoni, esklu\joni jew preferenza kif intqal qabel tista’ titlob lill-Kummissjoni dwar l-Impiegi, b’dak il-mod u f’dak i\-\mien li jista’ ji[i preskritt, g]ar-rimedju. (10) Il-Parlament g]andu jipprovdi biex jing]ataw lill- Kummissjoni dwar l-Impiegi dawk is-setg]at li jkunu me]tie[a jew mixtieqa sabiex il-Kummissjoni tkun tista’ effika`ement tag]ti rimedju xieraq u b’mod [enerali biex taqdi l-funzjonijiet tag]ha ta]t din il-Kostituzzjoni.

121. (1) Kull Kummissjoni mwaqqfa b’din il-Kostituzzjoni Setg]at u tista’, bil-kunsens tal-Prim Ministru jew ta’ dak il-Ministru l-ie]or pro`edura ta’ Kummissjonijiet. li jista’ jkun awtorizzat g]al hekk mill-Prim Ministru, b’regolament jew xort’o]ra tirregola l-pro`edura tag]ha stess u tag]ti setg]at u timponi dmirijiet fuq kull uffi`jal pubbliku jew awtorità tal-Gvern ta’ Malta g]all-fini tal-qadi tal-funzjonijiet tag]ha. (2) Kull Kummissjoni mwaqqfa b’din il-Kostituzzjoni tista’ ta[ixxi nonostanti kull vakanza fost il-membri tag]ha jew l-assenza ta’ xi membru u kull pro`edura tag]ha tkun valida g]alkemm xi persuna li ma kellhiex dritt tag]mel hekk tkun ]adet parti fiha. (3) Kull kwistjoni mressqa g]al de`i\joni f’xi laqg]a ta’ xi Kummissjoni mwaqqfa b’din il-Kostituzzjoni g]andha ti[i de`i\a b’ma[[oranza tal-voti tal-membri kollha tag]ha, u jekk fuq xi kwistjoni b]al dik il-voti jkunu maqsuma ndaqs il-membru li jkun jippresjedi g]andu jkollu u g]andu je\er`ita vot de`i\iv. (4) G]all-finijiet tas-subartikolu (3) ta’ dan l-artikolu, ir- riferenzi g]al membru tal-Kummissjoni Elettorali g]andhom jiftehmu b]ala li jinkludu riferenza g]a`-Chairman ta’ dik il- Kummissjoni. (5) Id-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu g]andhom jg]oddu g]all-Awtorità dwar ix-Xandir imwaqqfa b’din il-Kostituzzjoni.

122. (1) Kull min ikun ma]tur, elett jew xort’o]ra mag]\ul Ri\enji. g]al xi kariga mwaqqfa b’din il-Kostituzzjoni (mag]duda l-kariga ta’ Prim Ministru jew Ministru ie]or jew Segretarju Parlamentari) j i s t a’ j i r r i \ e n j a m i n n d i k i l - k a r i g a b ’ k i t b a m i n n t a ] t i d e j h indirizzata lill-persuna jew awtorità li minnha kien ma]tur, elett jew mag]\ul. 74 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (2) Ir-ri\enja ta’ xi persuna minn xi kariga b]al dik kif intqal qabel tibda sse]] meta l-kitba li turi r-ri\enja ti[i ri`evuta mill- persuna jew awtorità li lilha tkun indirizzata jew minn xi persuna awtorizzata minn dik il-persuna jew awtorità biex tir`eviha. }atriet mill-[did, 123. (1) Salv kif mod ie]or provdut f’din il-Kostituzzjoni, e``. meta xi persuna tkun ivvakat xi kariga mwaqqfa b’din il- Emendat: LVIII. 1974.61; Kostituzzjoni mag]duda l-kariga ta’ Prim Ministru jew Ministru XXIII. 1989.8; ie]or jew Segretarju Parlamentari, hija tista’, jekk kwalifikata, XVII. 1997.4. ter[a ti[i ma]tura, eletta jew xort’o]ra mag]\ula biex i\\omm dik il-kariga skond id-disposizzjonijiet ta’ din il-Kostituzzjoni. (2) Is-subartikolu (1) ta’ dan l-artikolu ma g]andux japplika g]all-kariga ta’ President, i\da g]andu japplika g]al persuna li tkun in]atret sabiex taqdi l-funzjonijiet ta’ President skond l-artikolu 49 tal-Kostituzzjoni. (3) Meta b’din il-Kostituzzjoni hija mog]tija setg]a lil xi persuna jew awtorità li tag]mel xi ]atra g]al xi kariga pubblika, persuna tista’ ti[i ma]tura g]al dik il-kariga g]alkemm xi persuna o]ra jista’ jkollha dik il-kariga, meta dik il-persuna l-o]ra tkun bil- permess ta’ assenza qabel tluq mill-kariga; u meta \ew[ persuni jew i\jed ikollhom l-istess kariga min]abba f’]atra mag]mula bis- sa]]a ta’ dan is-subartikolu, f ’dak il-ka\ g]all-finijiet ta’ xi funzjoni mog]tija lid-detentur ta’ dik il-kariga l-persuna li tkun ma]tura l-a]]ar g]andha titqies li tkun l-unika detentri`i tal-kariga. Tifsir. 124. (1) F’din il-Kostituzzjoni, kemm-il darba r-rabta tal- Emendat: kliem ma te]tiegx xort’o]ra - LVIII. 1974.62; XXIX. 1979.2; "Att tal-Parlament" tfisser li[i mag]mula mill-Parlament; XVII. 1997.5. "il-Commonwealth" tfisser Malta, kull pajji\ li g]alih l-artikolu 23 ta’ din il-Kostituzzjoni jg]odd u kull dipendenza ta’ xi pajji\ b]al dak; "il-Fond Konsolidat" tfisser il-Fond Konsolidat imwaqqaf bl- artikolu 102 ta’ din il-Kostituzzjoni; "Gazzetta" tfisser il-Gazzetta tal-Gvern ta’ Malta jew kull [urnal uffi`jali ie]or sostitwit g]aliha pubblikat b’ordni tal-Gvern ta’ Malta; "[urament ta’ lealtà" tfisser il-[urament ta’ lealtà muri fit-Tielet Skeda li tinsab ma’ din il-Kostituzzjoni jew dak il-[urament l-ie]or li jista’ jkun preskritt mill-Parlament; "il-[urnata stabbilita" tfisser il-21 ta’ Settembru 1964; "il-Kabinett" tfisser il-Kabinett imwaqqaf bl-artikolu 79 ta’ din il-Kostituzzjoni; "Kamra" tfisser il-Kamra tad-Deputati mwaqqfa bl-artikolu 5l ta’ din il-Kostituzzjoni; "kariga pubblika" tfisser kariga bi ]las fis-servizz pubbliku; "li[i" tinkludi kull dokument li jkollu l-forza ta’ li[i u kull regola ta’ li[i mhux miktuba u "skond il-li[i" u "legalment" g]andhom jiftehmu skond hekk; KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 75 "Malta" tfisser il-G\ira ta’ Malta, il-G\ira ta’ G]awdex u l- g\ejjer l-o]ra ta’ l-Ar`ipelagu Malti, mag]duda l-ib]ra territorjali tag]hom; "Parlament" tfisser il-Parlament ta’ Malta; "Qorti Kostituzzjonali" tfisser il-Qorti Kostituzzjonali mwaqqfa bl-artikolu 95 ta’ din il-Kostituzzjoni; "seduta" tfisser perijodu li matulu l-Kamra tad-Deputati tkun f’seduta kontinwa ming]ajr a[[ornament u tinkludi kull perijodu li matulu l-Kamra tkun f’kumitat; "sena finanzjarja" tfisser il-perijodu ta’ tnax-il xahar li jtemmu fil-wie]ed u tletin [urnata ta’ Di`embru ta’ xi sena jew f ’dik id- data l-o]ra kif jista’ jkun preskritt mill-Parlament; "is-servizz pubbliku" tfisser, bla ]sara g]ad-disposizzjonijiet tas- subartikoli (2) u (3) ta’ dan l-artikolu, is-servizz tal-Gvern ta’ Malta f’kariga `ivili; "sessjoni" tfisser is-seduti tal-Kamra tad-Deputati li jibdew meta tiltaqa’ l-ewwel darba wara li tibda sse]] din il-Kostituzzjoni jew wara l-proroga jew xo lji men t tal-Parl amen t f ’ kul l \mi en u jispi``aw meta l-Parlament ji[i prorogat jew xolt ming]ajr ma jkun [ie prorogat; "l-iSpeaker" u "id-Deputy Speaker" ifissru rispettivament l- iSpeaker u d-Deputy Speaker eletti skond l-artikolu 59 ta’ din il- Kostituzzjoni; "uffi`jal pubbliku" tfisser id-detentur ta’ xi kariga pubblika jew persuna ma]tura biex ta[ixxi f’xi kariga b]al dik. (2) F’din il-Kostituzzjoni, kemm-il darba r-rabta tal-kliem ma tfissirx xort’o]ra, "is-servizz pubbliku" tinkludi servizz fil-kariga ta’ m]allef tal-Qrati Superjuri, servizz fil-kariga ta’ Awditur {enerali u Deputat Awditur {enerali, servizz fil-kariga ta’ ma[istrat tal-Qrati Inferjuri u servizz fil-kariga ta’ membru fil- Korp tal-Pulizija ta’ Malta. (3) F’din il-Kostituzzjoni "is-servizz pubbliku" ma tinkludix servizz fil-kariga ta’ - (i) Prim Ministru jew Ministru ie]or, Segretarju Parlamentari, Speaker, Deputy Speaker, membru tal-Kamra tad-Deputati, membru ta’ Kummissjoni mwaqqfa b’din il-Kostituzzjoni; (ii) ]lief meta d-detentur tal-kariga jkun mag]\ul mis-servizz pubbliku, Ambaxxatur, Kummissarju G]oli jew rappre\entant ie]or prin`ipali ta’ Malta f’xi pajji\ ie]or; jew (iii) ]lief safejn jista’ jkun preskritt mill-Parlament, membru ta’ xi kunsill, bord, lista, kumitat jew korp ie]or simili mwaqqaf bi jew skond xi li[i. (4) G]all-finijiet ta’ din il-Kostituzzjoni persuna ma g]andhiex titqies li jkollha kariga pubblika min]abba biss il-fatt li tkun qed tir`ievi pensjoni jew allowance ie]or b]alha dwar servizz pubbliku. 76 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA (5) F’din il-Kostituzzjoni, kemm-il darba r-rabta tal-kliem ma te]tie[x xort’o]ra - (a) riferenza g]al ]atra f’xi kariga g]andha tiftiehem b]ala li tinkludi riferenza g]al ]atra bi promozzjoni jew trasferiment g]al dik il-kariga u g]all-]atra ta’ persuna biex taqdi funzjonijiet ta’ dik il-kariga matul xi perijodu li tkun vakanti jew li matulu d-detentur tag]ha ikun bil-vaganzi jew ma jkunx jista’ (sew min]abba assenza jew mard korporali jew mentali jew g]al xi ra[uni o]ra) jaqdi dawk il-funzjonijiet; u (b) riferenza g]ad-detentur ta’ kariga bl-isem li jispe`ifika l-kariga tieg]u jew b’riferenza g]ad-disposizzjoni ta’ din il-Kostituzzjoni li twaqqaf dik il-kariga g]andha tiftiehem li tinkludi riferenza g]al kull persuna li g]al dak i\-\mien tkun taqdi skond il-li[i l-funzjonijiet ta’ dik il-kariga. (6) Meta hija mog]tija setg]a b’din il-Kostituzzjoni lil xi persuna jew awtorità li ta]tar xi persuna biex ta[ixxi fi jew taqdi l- funzjonijiet ta’ xi kariga jekk id-detentur tag]ha jkun huwa stess inkapa`i li jaqdi dawk il-funzjonijiet, ebda ]atra b]al dik ma g]andha ti[i attakkata g]ar-ra[uni li d-detentur tal-kariga ma kienx inkapa`i li jaqdi dawk il-funzjonijiet. (7) Riferenzi f’din il-Kostituzzjoni g]as-setg]a ta’ tne]]ija ta’ uffi`jal pubbliku mill-kariga tieg]u g]andhom jiftehmu b]ala li jinkludu riferenzi g]al kull setg]a mog]tija b’xi li[i li te]tie[ jew tippermetti lil dak l-uffi`jal li jirtira mis-servizz pubbliku: I\da - (a) ebda ]a[a f’dan is-subartikolu ma g]andha tiftiehem b]ala li tag]ti lil xi persuna jew awtorità setg]a li te]tie[ xi persuna li jkollha xi wa]da mill-karigi msemmija fl-artikoli 91, 95(6), 100 jew 108(1) jew (9) ta’ din il-Kostituzzjoni li tirtira mis-servizz pubbliku; u (b) id-disposizzjonijiet ta’ dan is-subartikolu ma g]andhomx jg]oddu g]al xi setg]a mog]tija b’xi li[i li tippermetti persuna li tirtira mis-servizz pubbliku meta dik il-persuna tkun talbet permess biex tirtira mis- servizz pubbliku g]al ra[unijiet medi`i pprovati. (8) Kull disposizzjoni f’din il-Kostituzzjoni li tag]ti lil xi persuna jew awtorità setg]a ta’ tne]]ija ta’ xi uffi`jal pubbliku mill-kariga tieg]u tkun ming]ajr ]sara g]as-setg]a ta’ xi persuna jew awtorità li tabolixxi xi kariga jew g]al xi li[i li tipprovdi g]all- irtir obbligatorju ta’ uffi`jali pubbli`i b’mod [enerali jew xi klassi ta’ uffi`jali pubbli`i meta jag]lqu l-età spe`ifikata fiha. (9) Meta xi setg]a hija mog]tija b’din il-Kostituzzjoni g]all- eg]mil ta’ xi proklama, ordni, regoli jew regolamenti jew g]all- g]oti ta’ xi direttivi jew g]all-eg]mil ta’ xi nomina, is-setg]a g]andha tiftiehem b]ala li tinkludi setg]a, e\er`itabbli bl-istess mod, biex temenda jew t]assar xi proklama, ordni, regoli, regolamenti, direttivi jew nomina b]al dawk. KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 77 (10) Ebda disposizzjoni ta’ din il-Kostituzzjoni illi xi persuna jew awtorità ma tkunx su[[etta g]ad-direzzjoni jew kontroll minn xi persuna jew awtorità o]ra fl-e\er`izzju ta’ xi funzjonijiet skond din il-Kostituzzjoni ma g]andha tiftiehem b]ala li tipprekludi qorti milli te\er`ita [urisdizzjoni dwar xi kwistjoni jekk dik il-persuna jew awtorità tkunx qdiet dawk il-funzjonijiet skond din il- Kostituzzjoni jew xi li[i o]ra. (11) Meta persuna hija me]tie[a b’din il-Kostituzzjoni li tie]u [urament hija tkun tista’, jekk tkun hekk tixtieq, t]ares dik il-]tie[a billi tag]mel dikjarazzjoni. (12) Kull riferenza f’din il-Kostituzzjoni g]al li[i mag]mula qabel ma tibda sse]] din il-Kostituzzjoni g]andha, kemm-il darba r-rabta tal-kliem ma te]tie[x xort’o]ra, tiftiehem b]ala riferenza g]al dik il-li[i kif tkun isse]] minnufih qabel il-[urnata stabbilita. (13) Kull riferenza f’din il-Kostituzzjoni g]al li[i li temenda jew tissostitwixxi xi li[i o]ra g]andha tiftiehem li tinkludi riferenza g]al li[i li timmodifika, to]ro[ b’li[i mill-[did, b’emenda jew modifika jew ming]ajrhom, jew tag]mel disposizzjonijiet differenti minflok dik il-li[i l-o]ra. (14) Meta l-Parlament ikun b’li[i ipprovda g]all- interpretazzjoni ta’ Atti tal-Parlament, id-disposizzjonijiet ta’ kull li[i b]al dik, ukoll jekk imfissra li jg]oddu g]al li[ijiet mg]oddija wara l-bidu fis-se]] tag]ha, g]andhom ig]oddu g]all-finijiet ta’ l- interpretazzjoni ta’ din il-Kostituzzjoni, u xort’o]ra relattivament g]aliha, kif ig]oddu g]all-fini ta’ l-interpretazzjoni u xort’o]ra relattivament g]al Atti tal-Parlament b]allikieku din il- Kostituzzjoni kienet Att tal-Parlament mg]oddi wara l-bidu fis- se]] ta’ kull li[i b]al dik: I\da, sa dak i\-\mien li l-Parlament ikun ipprovda kif intqal qabel, il-li[i li tg]odd g]all-interpretazzjoni ta’ din il-Kostituzzjoni u xort’o]ra relattivament g]aliha tkun il-li[i li kienet tg]odd g]al hekk fil-[urnata stabbilita. 78 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA SKEDI LI JINSABU MAL-KOSTITUZZJONI L-EWWEL SKEDA (Artikolu 47(7)) Kodi`i Kriminali (Kapitolu 9) Kodi`i tal-Li[ijiet tal-Pulizija (Kapitolu 10) Kodi`i ta’ Organizzazzjoni u Pro`edura ~ivili (Kapitolu 12) Kodi`i tal-Kummer` (Kapitolu 13) Kodi`i ~ivili (Kapitolu 16) Sostitwita: IT-TIENI SKEDA LVIII. 1974.63. (Artikoli 50 u 89) {uramenti ta’ Kariga (a) {urament g]all-qadi xieraq tal-kariga ta’ President. Jiena ..............................................., solennement na]lef/ niddikjara li naqdi fedelment il-kariga ta’ President (li naqdi fedelment il-funzjonijiet tal-President) ta’ Malta, u li, skond l-a]jar ]ila tieg]i nikkonserva, in]ares u niddefendi l-Kostituzzjoni ta’ Malta. (Hekk Alla jg]ini). (b) {urament g]all-qadi xieraq tal-kariga ta’ Prim Ministru jew Ministru ie]or jew Segretarju Parlamentari. Jiena ................................................ solennement na]lef/ niddikjara li naqdi fedelment u skond il-kuxjenza d-dmirijiet tieg]i b]ala (Prim Ministru/Ministru/Segretarju Parlamentari) skond il- Kostituzzjoni u l-li[ijiet ta’ Malta, ming]ajr bi\a’ jew favur. ( Hekk Alla jg]ini). Mi\juda: IT-TIELET SKEDA LVIII.1974.64. (Artikolu 124(1)) {urament ta’ Lealtà Jiena ................................................ solennement na]lef/ niddikjara li nkun tassew fidili u leali lejn il-Poplu u r- Repubblika ta’ Malta u l-Kostituzzjoni tag]ha. (Hekk Alla jg]ini). KOSTITUZZJONI TA’ MALTA 79 IR-RABA’ SKEDA Mi\juda: XXIII. 1989.9. Emendata: (Artikolu 23) Proklama II ta’ l- 1990; Elenku ta’ Pajji\i tal-Commonwealth minbarra Malta Proklama VI ta’ l- 1990; Afrika ta’ Isfel Proklama IV ta’ l- Antigua u Barbuda 1995; Proklama III ta’ l- Awstralja 1996; III.2000.6. Bahamas Bangladesh Barbados Belize Botswana Brunei Darussalam ~ipru Dominica Il-Gambia Ghana Grenada Guyana Indja Jamaica Kameroon Kanada Kenya Kiribati Lesotho Malawi Malaysia Maldives Mauritius Mozambique Namibia Nauru New Zealand Nigerja Pakistan Papua New Guinea Renju Unit tal-Gran Brittanja u l-Irlanda ta’ Fuq u Kolonji St. Kitts u Nevis St. Lucia 80 KOSTITUZZJONI TA’ MALTA St. Vincent u l-Grenadines Seychelles Sierra Leone Singapore Solomon Islands Sri Lanka Swaziland Tanzania Tonga Trinidad u Tobago Tuvalu Uganda Vanuatu Western Samoa Zambja Zimbabwe