Strategy for food safety in the Republic of North Macedonia for the period 2021-2025

2 Вовед Основна мисија и функција на Агенцијата за храна и ветеринарство е да обезбеди ефективно иефикасно функционирање на националниот систем на безбедност на храна, односно храната која се конзумира, произведува и става во промет на територијата на државата да ги исполнува највисоките стандарди на безбедност и законските барања. Од тој аспект, во наредниот период Агенцијата за храна и ветеринарство има два основни предизвика: одржување и понатамошно унапредување на националниот систем за безбедност на храна и ефективо спроведување на евроинтегративни процеси и преговори со Европската Унија во областа на безбедност на храна и ветеринарно здравство. Опкружување, фактори на делување и планирани активности Агенцијата за храна и ветеринарство работи во средина која постојано се менува што условува соодветен институционален капацитет да обезбеди одговор на предизвиците и заканите во областа на безбедноста на храната и храната за животни, новите технологии на производство, климатските промени, зголемување на потребите на хуманата популација и концептот на обезбедност со храна но и изменетите социо економски фактори, како и во одредени случаи непредвидени елементарни непогоди или намерно негативно делување на јавно здравствениот интерес (концепт на сигурност на храна). Истовремено Агенцијата е и пред императив да ја задржи и зголеми довербата на потрошувачите во нејзините активности и да обезбеди нивна соодветна заштита како и обезбеди реализирање на интересите и барањата на граѓаните, бизнис заедницата и индивидуалните земјоделски производители. Со Стратегијата се обезбедува стратегијска визија за улогата и позицијата на Агенцијата за храна и ветеринарство во наредниот период од пет години. Целта на Стратегијата е обезбедување и унапредување на Националниот систем за безбедност на храна со интегриран пристап низ целиот ланец на храна и сите домени од интерес во однос на безбедноста нахраната Правовремено и ефективно адресирање на сите опасности, ризици и закани, но и предизвици и можности во областа на безбедност на храна Информираност и подигната свест и знање во областа на безбедноста на храна кај потрошувачите и сите засегнатни субјекти и проактивна соработка со граѓаните, заинтересираните страни и засегнатите субјекти Обезбедување на безбедна и нутрутивно богата храна за сите популациони групи Стратегијата е развиена со цел да обезбеди на Агенцијата и сите заитересирани страни јасна насока во однос на стратешкиот развој на националниот систем на безбедност на храна во однос на нејзините крајни цели, активности и делување. Оправданост, концепт и рамките на делување Примарна цел на Стратегијата е превентивно елиминирање или намалување на максимално можно ниво на сите опасности и ризици кои може да го загрозат здравјето на потрошувачот или другите граѓани, негативно да делуваат на неговите интереси, да имаат негативно делување на бизнис операторите и индивидуалните земјоделски производители како и да ја зголеми ефикасноста и ефективноста на Агенцијата. Стратегијата овозможува Агенцијата да изврши евалуација на постојните активности и операции, да идентификува и имплементира нови активности, да ги приоритизира активостите и акциите и стратешки да ги алоцира достапните ресурси со цел максимализирање на ефикасноста и ефективноста, и континуирано подобрување на нивниот перформанс. 3 Методолошки приод Со Стратегијата се планираат и спроведуваат активности во националниот систем за безбедност на храна кои имаат за цел постигнување на низа специфични цели и сите заедно еден стратешки цел – повисоко ниво на безбедност на храна водржавата. Со документот се дава опис на објективите (целите) и методологијата на изработка на Стратегијата. Дефинирани се 6 домени на делување (стратегиски области на делување) 1. Интегрирање и создавање на заедничка платформа за координиран и интегриран приод на 3 области на храната: Безбедност на храна, Обезбеденост со храна и Сигурност на храна. 2. Унапредување на институционалниот капацитет 3. Превентива и контрола на измами со храна и сериози закани за безбедност на храната 4. Унапредување на системот на научна подршка, професионална експертиза и евиденција 5. Надградба на системот на комуникација, едукација и соработка во областа на безбедност на храна 6. Обезбедување на подршка на политиката во исхрана на Министерството за здравство Стратешките области на делување се развиени на основа на групи на параметри и контекстни фактори кои имаат влијание на оперативната средина на Агенцијата. Заштита на интересите на потрошвачите и граѓаните Претстојните претпристапни преговори со ЕУ и унапредување на компатибилноста и хармонизираноста на националниот систем за безбедност на храна со барањата и критериумите на Европската Унија Анализа на стратешките приоритети, структури и предизвици на националните системи на земјите членки на ЕУ и одреден број на други референтни држави Заштита на националните интереси на Република Северна Македонија во областа на безбедноста на храна и ветеринарното здравство. За секоja стратешка област на делување се дефинирани специфични цели со активности(мерки), кои треба да се преземат утврдени очекуваните резултати, со индикатори на успешност и краен исход кој е посакуван. Стратегијата е изготвена на основа на Позицијата на Агенцијата во однос на обезбедување на највисок можен степен за заштита на здравјето и интересите на граѓаните на Република Северна Македонија и обезбедување на соодветна деловна и општествена клима за бизнис операторите и индивидуалните земјоделски производители Моменталната состојба и статус на националниот систем на безбедност на храна, детерминираните ризици, закани и преизвици во наредиот период Претпристапните преговори со Европската Унија и барањата и критериумите на ЕУ во областа на безбедност на храна Во рамките на Стратегијата се дефинира листа на индикатори и годишни цели за секоја стратешка цел односно активност која треба да се постигне, со што се овозможува евалуација и реална проценка на статусот на реализација на Стратегијата На основа на Стратегијата Агенцијата во соработка со заинтересираните страни и засегнатите субјекти ќе изготви и спроведе детални оперативни планови и програми, кои би се интегрирале во рамките на Стратешкиот и Годишниот План за работа на Агенцијата, со цел постигнување на утврдените цели во Стратегијата. 4 Крајните резултати и исходи се категоризирани и дефинирани согласно 4 основи области од интерес на националниот систем за безбедност на храна ина граѓаните Безбедна храна Заштита на интересите на потрошувачите Обезбедување на соодветна деловна клима Евроинтегративни процеси Анализа на моменталната состојба Анализа на моменталната состојба, утврдените слабости и потребни на државата се детално разработени во НАЦИОНАЛНА СТРАТЕГИЈА ЗА ЗЕМЈОДЕЛСТВОТО И РУРАЛНИОТ РАЗВОЈ ЗА ПЕРИОДОТ 2021-2027 ГОДИНА, стратешките документи и прегледи на Министерството за одбрана и релевантните политики на Министерството за здравство. Поврзаноста со политиките и законодавството на Европската Унија во однос на безбедност на храната Јасната и недвосмислена определба на Република Северна Македонија да биде полноправна земја членка на Европската Унија – ЕУ е присутна од периодот на осамостојувањето, 25 години дипломатски односи со ЕУ, 15 години кандидат за членство во ЕУ и 10 препораки за отпочнување на преговори со ЕУ (период 1995-2005-2009-2020). Во моментов, се очекува “зелено светло” од Европската унија за отпочнувањето на процесот на билатералните преговори. Еден од главните предуслови што треба да се исполнат за членство во Унијата е способноста на земјата да ги преземе обврските на заедницата содржани во правото на Европската унија или нејзините придобивки (acquis communautaire). Меѓу нив се наоѓа и обезбедувањето на високо ниво на заштита на човековото здравје и интересот на потрошувачите на храна. Управувањето со одржлив интегриран систем за безбедноста на храната, е пристап на кој се темели политиката за безбедност на храната на Европската Унија. Со претходните стратешки документи, Агенцијата за храна и ветеринарство, заклучно 2021, постигна хармонизација со релевентното ЕУ законодавство кое моментално е во сила. Воспостави одржлив систем за контрола на храната. Понтатамошнотот тековно транспонирање на ЕУ законодавството се одвивава со редовните активности на АХВ, а согласно утвдрените активноати во Националната Програма за Усвојување на законодавството на ЕУ (НПАА). Стратегијатата за безбедност на храна 2021-25 е насочена кон унапредување на институционалниот капацитет и воспоставуавање на соодветни адмиинстративно регулаторни механизми компатиблини со ЕУ институциите во областа на безбедностата на храна и ветеринарното здравство: DIRECTORATE-GENERAL FOR HEALTH AND FOOD SAFETY (DG SANTE), Directorate F – Health and food audits and analysis, European Food Safety Authority (EFSA) и European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) Придобивки Резиме на придобивки Со спроведување на Стратегијата ќе се обезбеди следниве придобивки Обезбедување на ефективен и ефикасен систем за спречување и управување со инцидентите со правовремено спречување на појава на алиментарни инфекции и интоксикации и други закани и ризици поврзани со храната, како и намалување на ризикот од други болести поврзани со храната; Унапредување на националниот систем на безбедност на храна и задоволување на барањата и интересите на граѓаните, бизис заедницата и индивидуалните земјоделски производители; Градење на консензус околу мисијата и визијата на Агенцијата за храна и ветеринарство во областа на безбедност на храна и храна за животни во наредниот период и 5 воспоставување на правците на развој и приоритетите на националниот систем за безбедност на храна Обзбедување на соработка и координација помеѓу сите заинтересирани субјекти и засегнати страни; Комуникација на визијата, мисијата и стратешките цели на Агенцијата до сите заинтересирани субјекти и засегнати страни, подигнување и унапредување на свесноста, нивото на едукација и знаењето на потрошувачите, граѓаните и операторите со храна: 6 Визија Заеднички со граѓаните, операторите со храна и институции до безбедна, нутритивно вредна и квалитетна храна за сите, со минимизирање на ризиците и заканите поврзани со храната и исполнување на очекувањета на потрошувачот во однос на безбедноста, квалитетот, нутритивната вредност, потеклото и автентичноста на храната што се конзумира. Храната која е произведена во Македонија, увезена од други земји или извезена во други земји е безбедна и препознаена како таква од сите субјекти и во сите ситуации. Мисија Обезбедувањеефективен и ефикасен национален систем за безбедност на храна кој гарантира безбедна, нутритивно вредна, автентична и квалитетна храна за сите, и минимизирање на степенот на појава на алиментарни инфекции и интоксикации. Обезбедување ефикасно и ефективно користење на ресурсите за да се даде непосреден и правовремен одговор на појавените ризици и закани по потрошувачите и бизнис заедницата. Вредности Вистински вредности кои ја водат Агенцијата се  Грижа за граѓаните  Доверба на граѓаните и деловната заедница,транспарентост и соработка  Интегритет,професионализам и отчетност  Носител и гарант на националниот систем за безбедност на храна Водечки приниципи Водечки принципи на Агенцијата се  Хранатa е основна човечка потреба и право.  Секој граѓанин на Република Северна Македонија има право да конзумира безбедна и нутритивно вредна храна.  Со цел да се гарантира висок степен на здравјето на луѓето, безбедноста на храната, претставува висок приоритет на Владата на Република Северна Македонија. 7 Стратешки цели, теми и активности Генерална Стратешка цел Генерална Стратешка цел на Агенцијата во наредниот период е (1) унапредување на националниот систем на безбедност на храна низ целиот интегриран ланец на производство, до точка на продавање вклучително и конзумирање на храна и употребата во домовите, како и промовирање на исхрана која придонесува за подобро здравје на населението и заштита на ранливи групи;(2) уредување и оперативно покривање на прашањата на обезбеденост сохрана и прашањата на сигурност (заштита) на храна како и (3) спроведување и завршување на евроинтегративните процеси и обезбедување на поволна деловна средина за компететивен земјоделски прехранбен сектор и нивна достапност на внарешниот ЕУ пазар како и на пазарите на трети земји. Со тоа би се постигнувало одржливо спроведување на мисијата и визијата на Агенцијата во наредниот период од 5 години:  Заштита на јавното здравје со превентива и контрола на ризиците и опасностите кои се поврзани со храната  Обезбедување на храна која е безбедна, квалитетна, нутритивно вредна, автентична и правилно декларирана и презентирана Генералната стратешка цел е поделена во 6 стратешки теми (стратешкиобласти на делување) кои ги формулираат клучните области на делување со одредување на посакуваниот исход, резултати кои тоа би го обезбедиле како и активности занивно постигнување. Дефинирани се 6 домени на делување (стратешки области на делување) 1) Интегирање и создавање на заедничка платформа за координиран и интегриран приод на 3 области со храната: Безбедност на храна, Обезбеденост со храна и Сигурност на храната. 2) Унапредување на институционалниот капацитет за ефективно и ефикасно спроведување на официјалните контроли и креирање на политики во областа на безбедност на храна. 3) Воспоставување и унапредување на систем за превентива и контрола на измами со храна и сериозни закани поради намерни адултерации на безбедноста на храна 4) Научна подршка, професионална експертиза и систем на официјални контроли базиран на евиденција 5) Унапредување на системот за комуникација,едукација и соработка 6) Политика во исхраната За секоја стратешка област на делување (СОД) дефинирани се еднаили повеќе стратешки цели, резултатикоитреба да се постигнат какои активности кои треба да се спроведат заедно со краен исход и индикатори на успех. Стратешки области на делување СОД 01 Интегрирање и создавање на заедичка платформа за координиран и интегриран приод на 3 области со храната: Безбедност на храна, Обезбеденост со храна и Сигурност на храната СОД 02 Официјални контроли и исполнетост на условите Enforcement and compliance СОД 03 Измами со храна и сериозни закани СОД 04 Научна подршка, Професионална експертиза и систем на официјални контроли базиран на евиденција СОД 05 Комуникација,едукација и соработка СОД 06 Политика во исхраната 8 Тема 1 СОД 01 Интегрирање и создавање на заедничка платформа за координиран и интегриран приод на 3 области со храната:Безбедност на храна, Обезбеденост со храна и Сигурност на храната. Исход Ефективен, одржлив и еластичен национален систем за безбедност на храна Тема 02 СОД 02 Официјални контроли и исполнетост на законските барања во областа на безбедност на храна Исход Политиките на Агенцијата се засновани и пропратени со разбирлива законска рамка која обезбедува ефективно и ефикасно функционирање на институциите и деловниот сектор и безбедност на комплетниот синџир на храна. Официјалните контроли се спроведуваат на ефективен, ефикасен и сигурен начин и се во можност да обезбедат - заштита на граѓаните и поволено деловно опкружување за операторите со храна и другите деловни субјекти,а истовремено и високо ниво на заштита на здравјето на луѓето, животните и растенијата и високо ниво на безбедност на храната. Тема 03 СОД 03 измами со храна и сериозни закани Исход Потрошувачите секогаш имаат пристап до автентична безбедна и нутритивно вредна храна Обезбедување на безбедност, интегритет и автентичност на хрната со правилна и правовремено откривање, спречување и преземање на активности за зашита на потрошувачите Тема 04 СОД 04 Научна подршка, Професионална експертиза и систем базиран на евиденција Исход Обезбедена научна подршка, професионална експертиза и евиденција за активностите на агенцијата во областа на безбедноста на храна вклучително и проценка на ризик (официјални контроли засновани на ризик) и креирање на политики, програми и планови. Тема 05 СОД 05 Kомуникација,едукација,соработка и заштита на потрошувачи Исход Високото ниво на информираност, знаење и посветеност на потрошувачите и другите засегнати субјекти, со воспоставен систем на комуникција и соработка се институционализирани и се еден од столбовите на националниот систем на безбедност на храна. Тема 6 СОД Политика во исхраната Исход Воспоставена рамка и механизми за унапредување на употребата на храна која придонесува за подобро здравје на населението (со фокус на особено ранливи групи), со што се обезбедува здрав начин на живот и промовира благосостојбата за цела популација во сите старосни категории. 9 СЛЕДЕЊЕ И EВАЛУАЦИЈА Следење и евалуација на спроведување на активностите во стратегијата се врши од страна на колегиумот на Агенцијата на месечно ниво. Техничкото следење и известување за статусот на утврдените активности во акцискиот план на полугодишно ниво и реализација на резултатите на годишно ниво со збирен извештај до директорот на Агенцијата се врши од страна на одделението за стратешко планирање – ССП. Директорот на Агенцијата формира работна група на меѓусекторско ниво за евалуација и оцена на постигнатите цели од засегнатите институции: КПВРСМ, МЗ, МЗШВ, СЕП, МО, ЦУК и ИЈЗРСМ. По периодот од 12 месеци од започнување на спроведување на Стратегијата од страна на РГ за евалуација и оцена на постигнаите цели на стратегијата ќе се изготви преглед и ревизија на оправданоста на поставените цели и може да предлогжат измени и дополнување на стратегијата. Еднаш годишно до Владата на Република Северна Македонија се доставуува и извештај за реализираните активности. Видливост и транспарентност Агенцијата ќе изготви посебен план за комуникација со цел обезбедување транспарентност и видливост на активностите од Стратегијата и нејзино промовирање во јавноста. Буџет Спроведување на активностите од Стратегијата за безбедност на храна ќе се врши од посебна Финансиска програма на Владата на Република Северна Македонија. Стратешки области на делување Финансиски средства Стратешка Цел 01 Националниот систем за безбедност и обезбеденост со храна е функционален ефективен и ефикасен. 5.000.000 Стратешка Цел 02 Официјални контроли и исполнетост на законските барања во областа на безбедност на храна Обезбеди ефективно и ефикасно спроведување на законските норми и зголеми степенот на исполнување на барањата и критериумите (*согласно ЕУ) 5.000.000 Стратешка Цел 03 Унапредување на институционалниот капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. 5.000.000 Стратешка Цел 04 Унапреди националниот систем на безбедност и интегритет на храната преку независно научно мислење, професионална експертиза и напредна интерактивна база на евиденции 5.000.000 Стратешка Цел 05 Воспоставен систем на комуникација, едукација и соработка со потрошувачите, граѓаните и другите заинтересирани страни и засегнати субјекти. 5.000.000 Стратешка Цел 06 5.000.000 10 Националниот систем за безбедност со храна има воспоставена рамка и механизми за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје (со фокус на особено ранливи групи) со што се обезбедува здрав начин на живот и промовира благосостојбата за цела популација во сите старосни категории.  Наведените суми се индикаивни и наменеите за оперативно спроведување на административните активнсои поврзани со спроведување на стратегијата . Финансиските средства ќе се одредат по одобрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија во висина на реално потребните средства за операционализација и имплементација.  Временскиот распоред на поедини активности ќе се одвива последователно по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија,  Сите активности предвидени во Стратегијата ке се димензионираат и реализираат согласно одобрениот буџет на Агенцијата за храна и ветеринарство за соодветната фискална година Доктринарна поставеност во однос на безбедност на храната Примарна мисија и функција на Агенцијата за храна и ветеринарство е да обезбеди ефективно иефикасно функционирање на националниот систем на безбедност на храна односно дека храната која се конзумира, произведува и става во промет на територијата на државата ги исполнува највисоките стандарди на безбедност и ги исполнува законските барања. Со цел обезбедување на комплетност и интегрираност на националните политики во однос на храната потребно е активно делување и интегрирање на 4 домена на храна: безбедност на храната, обезбеденост со храна, сигурност (заштита) на храната и политиката во исхраната (исхрана која придонесува за подобро здравје). Два домена по нивната есенцијалост се во надлежност на МЗШВ/МЕ (обезбеденост на храна), односно Министерството за здравство (политика во исхраната, исхрана која придонесува за подобро здравје). Со стратегијата се обезбедува нивно поврзување и воспоставување на механизми на нивно координирање и синергистично делување. Образложение Оправданост Голем број на болести кај луѓето се предизвикани од небезбедна храна, недоволна информираност на конзументот, неправилна исхрана или несоодветно или недозволено однесување и пракси на операторите со храна. Освен негативното делување на здравјето на луѓето наведените фактори може да имаат и сериозни економски консеквенци за земјоделско прехранбениот сектор поради губење на довербата на потрошувачите но и неможноста на извоз во други земји. Соодветен систем за безбедност на храна станува еден од предусловите за земјоделско прехранбениот сектор. Трошоците и загубите кои настануваат при појава на инциденти и кризи со храна, во случај кога не постојат соодветни механизми на официјални контрола или тие не функцираат правилно, може да бидат многу големи и значајни, со губење на внатрешниот пазар но и надоврешниот ЕУ пазар и извозните пазари, незадоволство на конзументите и опшата јавност, трошоци за мерките на контрола, како и расходите и зголемените трошоци на системот на официјални контроли. Тоа го потенцира неопходноста на постоење на соодветно законско уредување како и официјални контроли кои превентивно треба да спречат појава и одржување на наведените негативни фактори, но и соодветен одговор при нивна појава во правец на континурано превентивно спречување, намалување на бројот на алиментарни инфекции и интоксикаци како и минимизирање на негативниот импакт на здравјето на луѓето и економијата. Од наведените причини Агенцијата планира да го унапреди и надгради националниот систем за безбедност на храна, неговите структури и механизми. Индикатори 11  намалување на бројот на заболени луѓе поврзани со алиментарните инфекции и интоксикации  намалување на бројот на заболени луѓе / процентот на (незаразни заболувања поврзани со храна)  намалување на бројот на инциденти и кризи поврзани со храна  намалување на економските загуби и трошоци на земјоделско прехрабениот сектор како резултат на инциденти и кризи поврзани со храна. 12 Тема 1 СОД 01 Интегрирање и создавање на заедничка платформа за координиран и интегриран приод на 3 области со храната: Безбедност на храна, Обезбеденост со храна и Сигурност на храната. Исход: Ефективен, одржлив и еластичен национален систем за безбедност на храна Ова област на делување има за цел обезбедување на интегриран приод во областа на храна односно меѓусебно поврзување интегрирање и усогласување на трите сегменти 1) Обезбеденост со храна (Food Security) 2) Безбедност на храна (Food Safety) 3) Сигурност (заштита) на храната (Food Defence) Во областа на делување вклучени се и прашањата на донирање на храна и намалување на отпадот со храна како активности кои се тесно поврзани со обезбедноста на храна. Прашањето на храна во Република Северна Македонија е уредено во 4 различни сегменти. безбедност на храната, обезбеденост сохрана, заштита на храната и политиката во исхраната (исхрана која придонесува за подобро здравје). Првиот сегмент е потполно во надлежност на Агенцијата за храна и ветеринарство, додека другите сегмента по нивната есенцијалост се во надлежност на МЗШВ/МЕ, а четвртиот во надлежност на Министерство за здравство. Со цел обезбедување на комплетност и интегрираност на националните политики во однос на храната потребно е активно делување и интегрирање на наведените 4 сегментина храна: безбедност на храната, обезбеденост сохрана, заштита на храната и политиката во исхрана. Со Стратегијата се обезбедува нивно поврзување и воспоставување на механизми на нивно координирање и синергистично делување. Обезбеденост со храна Безбедноста на храна е непосредно поврзана со обезбеденоста со храна и е битен елемент од правата обезбеденост со храна. Обезбеденоста со храна на соодветно задоволително ниво е проблем со растечко значење. Обезбеденост со храна ги опфаќа производство, увоз, преработка и достапност за домашниот пазар на безбедна и со соодветен квалитет храна во задоволитени количества. Обезбеденост со храна постои кога сите членови на одредена популација – население на одредена држава има пристап до задоволителни количества на безбедна и нутривно адекватна храна, за одреден временски период, за активен и здрав живот. Необезбеденост со храна, од друга страна, е дефинирано како ситуација со ограничена или несигурна можност за пристап до безбедна и нутритивно адекватна храна односно нејзино обезбедување на социјално прифатлив начин. Активностите на обезбеденост на храна се состојат од активности и мерки за спречување односно отпорност на одредени идни прекини или неможности за пристап до задоволителни количества на безбедна и нутритивно адекватна храна за целото население, како последица на одредени ризик фактори: климатски промени (суши, поплави), елементарни непогоди или негативни влијанија (војна, блокади, економска нестабилност). Поврзаноста на обезбеденоста со храна со безбедноста на храната произлегува од моментот што не само што е неопходно за населението да се обезбедат задоволителни количества на храна, туку таа храна треба да биде и безбедна. Со тоа се наметнува потребата од интегрирање на двете политики со цел обезбедување на задоволителни количества на безбедна храна. Агенцијата е под императив да развие соодветени механизми, техники и методи за справување со проблемите во однос на обезбедeноста на храна како и да обезбеди координираност со другите надлежи органи. Во ова група на активности влегуваат и политиките на намалување на отпад од храна како и политиката на донации со храна, кои исто така се со се поголемо значење во глобални рамки. Активности – дадени во табеларниот приказ 13 Цел 1.01 Воспоставување на ефективен, интегриран, одржлив и самодоволен систем на безбедност на храна компатибилен со систем на производство на храна која е безбедна и нутритивно вредна. Резултат 1.01 Обезбедување на ефективен, интегриран, одржлив и самодоволен систем на безбедност на храна и систем на производство на храна • Граѓаните, сите популацини групи, секогаш и во секое време, имаат пристап до безбедна и нутритивно адекватна храна односно имаат пристап и можност за набавка до безбедна и нутритивно вредна храна. Во случаи кога тоа не е возможно пристапот е обезбеден и подржан со јавни и/или приватни програми. • Инфраструктурата, процесите на производство, увоз, промет и дистрибуција, како и законодавството гарантираат ефективна достапност на безбедна храна до сите популациони групи и на целата територија на Републиката. Отпад од храна Намалување на отпадот од храна е една од приоритетните активности на Европската унија во периодот, а има значење и за националниот систем на безбедност на храна. Основен фокус на спречување на создавање на отпадот со храна е директна активност на изворот на генерирање во секоја фаза на ланецот на храна. Активностите на спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна допринесуваат во голем степен за подобрување на обезбедноста со храна (поврзани со донациите за храна) како и одржливоста на ланецот на храна и со тоа индиректно има позитивен импакт на економијата и заштитата на животна средина. Агенцијата ќе преземе промотивни мерки и активности со цел изготвување и имплентирање на програмата за намалување на отпадот од храна. Активности – дадени во табеларниот приказ Крајна цел е намалување на отпадот со храна во национални услови како и обезбедување на начини отпадот со храна да се искористи за други цели. Цел 1.02 Донесувување и спроведување на Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна Резултат 1.02 Намалување на количеството на отпад од храна за 10% секоја година согласно проекциите и препораките на ЕУ. Донирање на храна Донациите со храна се составен дел на политиките на храна. Донациите не само што директно позитивно влијаат на намалување на прашањето на борбата против гладта и сиромаштија со храна (food poverty) туку се и ефективен механизам кој го намалува количеството на отпад од храна. Најдобра дестинација за вишоците со храна, која обезбедува највисока употребна вредност, е нејзина редистрибуција и донација. Агенцијата во наредниот период во соработка со другите институции планира да обезбеди соодветна регулаторно контролна подршка на надлежните институции и невладни здруженија и да го унапреди системот на официјални контроли во тој семгент. Активности – дадени во табеларниот приказ Цел 1.03 Донесувување и спроведување на Оперативен План за унапредување на системот на донирање на храна од аспект на безбедност на храната и негова контрола. Резултат 1.03 Зголемување на количеството на донирана храна за 10% секоја година согласно проекциите и препораките на ЕУ. 14 Сигурност (Заштита на храна) Еластичност на националниот систем на безбедност на храна Сигурноста (заштита) на храната е преземање на активности и мерки со цел заштита на прехранбени производи од намерно загадување или адултерација (оштетување) со биолошки, хемиски, физички или радиолошки агенси со цел да предизвикаат штета на хуманата популација или економски штети на државата. Голем број на негативни фактори (слабости на системите, опасности, ризици, закани) може да ја загрозат безбедноста на храна и/или обезбеденоста со храна и вода. Како примарни негативни фактори може да се јават елементарни непогоди, вонредни сосотојби, цивилни или воени конфликти, криминални активности или тероризам. Контаминацијата на храна (физичка, биолошка, хемиска, радиокативна) или други форми на небезбедна храна може да предизвикаат масовни загуби, губење на јавната доверба и други поврзани негативни ефекти. Агенцијата во соработка со другите надлежни органи на управа треба да обезбеди еластичност или прилагодливост на националниот систем за безбедност на храна со унапредување на капацитетот на Агенцијата за реакција во случај на кризи, елементарни непогоди и други негативни вонредни ситуации. Потребно е да се воспостават и одржуваат механизми на подготвеност за превентивно спречување, одговор и опоравување од сите опасности и закани кои може да предизвикаат инциденти или кризи од областа на безбедноста на храна, особено кога се работи за екстремно или непредвидливо делување на негативните фактори како елементарни непогоди или намерно нарушување на безбедноста на храната. Агенцијата во соработка со другите надлежни органи на управата треба да развие сеопфатен и широк спектар за детекција, тријажа и примарна процена на сигнали и настани кои може да доведат до такви состојби како и соодветни планови за интервенција и одговор. Тоа би се спровело со: Системска национална проценка на потенцијални закани и осетливи позиции во однос на снабденоста со храна и вода; Евалуација на постојниот систем со Листа на планови за итни мерки и потребни ресурси, тренинзи и други активности за изградба и унапредување на системот; Изготвување на акциони и оперативни планови за справување со закани и ризици; Обезбедување на механизми за заштита и достапност до безбедна храна за сите, особено за ранливите категории на хуманата популација; Тренинг на персоналот и Воспоставување на национален систем за мониторинг, детекција и рано предупредување во однос на намерни нарушувањана ресурсите со вода и храна односно критичната инфраструктура во областите на безбедност на храна и вода. Активности – дадени во табеларниот приказ Цел 1.04 Унапредување на националниот систем на безбедност на храна да има капацитет и спремност за реакција во случај на кризи, елементарни непогоди и други негативни вонредни ситуации Резултат 1.04 Прилагодлив (отпорен) национален систем за безбедост на храна при кризи, елементарни непогоди и други негативни вонредни ситуации Обезбедување од заканите за националниот систем за безбедност на храна од влезот на суровини до дистрибуциjата, нивноправоремено идентификувањеи одстранувањесо редовните активности на Агенцијата. Обезбедување на механизми за заштита и достапност до безбедна храна за сите, особено за ранливите категории на хуманата популација 15 Тема 2 СОД 02 Официјални контроли и исполнетост на законските барања во областа на безбедност на храна Стратешката област на делување 2 има за цел преку унапредување на институционалниот капацитет (законодавното уредување, официјалните контроли и политиките, лабораторискиот капацитет, внатрешниот аудит и меѓународната соработка) на Агенцијата да обезбеди висок степен на заштита на потрошувачите и содавање поволно деловно опкружување. За да се воспостави и одржи ефективен и ефикасен национален систем за безбедност на храна, треба да се обезбеди регулаторна рамка за официјални контроли кои ќе обезбедат сообразност со пропишаните законски барања. Агенцијата во наредниот период ќе обезбеди унапредување на постојната законска основа како и нејзино хармонизирање со легислативата на Европската унија, но истовремено ќе обезбеди и таа да не биде адиминистративно регулаторно оптеретување за деловните субјекти. Агенцијата има уникатна и круцијална улога во, од една страна, донесување на национално законодавство и негова хармонизација со законодавството на ЕУ, и од друга страна да обезбеди дека тоа законодавство се применува од деловните субјекти и оператори со храна. Агенцијата има за обврска и да обезбеди законодавството да е тековно ревидирано и актуелно, но истовремено и да биде соодветно за примена, за да обезбеди заштита на потрошувачите но и поволно деловно опкружување. Исто така Агенцијата има обврска да обезбеди несметано функционирање на внатрешниот промет но и извозот во ЕУ и трети земји. Агенцијата ќе обезбеди официјалните контроли да се спроведуваат на начин кој овозможува гарантирање на задоволителнониво на безбедност на храна и заштита на интересите на граѓаните, но и нивно спроведување на правопропорционален на начин заснован на ризик.Истовремено ќе обезбеди деловните и сите други засегнати субјекти се информирани и со задоволително ниво на знаење во однос на барањата за безбедност за храна. Агенцијата ќе спроведе и анализа на политиката на спроведување на официјални контроли. Политиката на имплементирање односно официјални контроли уредува на кој начин и во кој степен одредена легислатива е применета во реалност и индикректно колку е степенот на сообразност со барањата на легислиставата. Во тој правец би се спровела и интегрирање и унапредување на системот на внатрешен аудит и анализа. Институционалниот капацитет би се надградил преку пет правци 1. Легислативно регулаторно усогласување – понатамошно унапредување на националната легислатива и овозможување на нејзино хармонизирање со ЕУ легислативата. 2. Унапредување на спроведувањето на официјалните контроли. 3. Унапредување на постојниот лабораториски капацитет со посебен акцент на биолошката и хемиската безбедност. 4. Интегрирање и унапредување на системот на внатрешен аудит и анализа. 5. Унапредување на структурата, механизмите и ресурсите за меѓународна и регионална соработка, внатрешен промет и извоз. Исход Политиките на Агенцијата се засновани и пропратени со сеопфатна и применлива законска рамка која обезбедува ефективно и ефикасно функционирање на институциите и деловниот сектор и безбедност на комплетниот синџир на храна. Официјалните контроли се спроведуваат на ефективен, ефикасен и сигурен начин и се во можност да обезбедат - заштита на граѓаните и поволено деловно опкружување за операторите со храна и другите деловни субјекти а истовремено и високо ниво на заштита на здравјето на луѓето, животните и растенијата и високо ниво на безбедност на храна. 16 Цел 02.01 Унапредување на националното законодавство во областа на безбедност на храна Сеопфатна и применлива законска рамка Политиките и активностите на Агенцијата се засновани и пропратени со сеопфатна и применлива законска рамка која обезбедува ефективно и ефикасно функционирање на инситуциите и деловниот сектор и безбедност на комплетниот синџир на храна. Обезбеди заштита на граѓаните и поволно деловно опкружување за операторите со храна и другите деловни субјекти, но истовремено и високo ниво на заштита на здравјето на луѓето, животните и растенијата и високo ниво на безбедност на храна Унапредување на законодавното уредување би се спровело преку  понатамошно подобрување на законските прописи и негово хармонизирање со ЕУ легислативата при законското уредување, посебено внимание би се посветило на заштита на националните интереси  законско уредување на делови кои не се опфатеи со ЕУ легислативата, а се од национален интерес  преземање и прифаќање на новиот пакет на ЕУ легислативата  обезбедување националните прописи да се во согласност со препораките и стандардите на релевантните меѓународни институции. Евалуација на постојната законодавна рамка односно групата на законски акти од областа на безбедноста на храна е приоритет на Агенцијата во наредниот период, пред се од аспект на неговата имплементација на терен, соодветноста за операторите со храна како и ефективноста и ефикасноста на официјалните контроли поврзани со нив. Агенцијата ќе обезбеди во донесувањето на законските акти и креирање на политиките да се земе во предвид мислењето на граѓаните, невладиите здруженија, деловните субјекти и индивидиуалните земјоделски производители и во рамките на возможното по пат на консензус, имајќи ги и предив и факторите на ризиците од измами со храна и намерно нарушување на безбедноста на храната, одржливоста на животната средина како и културолошките, економските и социјалните импакти. Агенцијата во соработка со невладините здруженија ќе обезбеди и соодветна подршка и упатства за операторите за храна, како и соодветна информираност и едукација на потрошувачите, за информираност, познавање и примена на барањата и стандардите на безбедност на храна. ЕУ преговори и Законски прописи Во наредниот период главен приоритет ќе биде усогласување на националното законодавство со законодавството на Европската Унија, со истовремено обезбедување на конзистентност на националниот систем како и оперативна (правилна и правовремена) имлементација на донесените законски акти. Наведената активност ќе се спроведува согласно националната НПАА. Клучен елемент е обезбедување на континуирано и временски реално следење на новата ЕУ легислатива од областа на официјалните контроли (Регулативата 2017/625) и имплементирачките акти (терцијална легислатива) кои произлегуваат од неа, нивно оперативно имлементирање на терен и обезбедување на сообразност од операторите со храна. Со тоа ќе се обезбеди соодветна законска рамка за организација и спроведување на официјалните контроли низ комплентиот синџир на безбедност на храна и ќе се воспстават критериуми за спроведување на официјалните контроли, како и начинот на обезбедување на потребни финансиски средства за спроведување на официјалните контроли, вклучително и правилата за транспарентост и намалување на оптеретувањето на операторите. 17 Напоредно Агенцијата ќе спроведува активности на модернизација и поедноставување на постојната законска рамка, со анализа на постојното законодавство од аспект на неговото влијание на деловното опкружување и одстранување на непотребните административни оптеретувања и обрвски.Со тоа ќе се овозможи донесување на едноставна и јасна легислатива со акцент на заштита на потрошувачот и поволна деловна клима но и поедноставување и поврзување на ЕУ процесите со националната структура. Наведените активности треба да обезбеди дека националното законодавство е соодветно за примена. Агенцијата тоа ќе го обезбеди со: Хармонизирање и поврзување со законодавството на ЕУ Изработка на имплементирачка легислатива Обезбедување националните стандарди да се во согласност со меѓународните стандарди Изработка на акционен план и листа на законскси прописи и упатства кои треба да се донесат. Упатства и Процедури Во надополнување на законските прописи, Агенцијата ќе изработи соодветни упатства и организира промотивни и едукативни камапњи, и препораки за практично имплементирање на законските одредби со цел олеснување на нивната примена. Резултат 2.02 Сеопфатна и применлива законска рамка Цел 2.03Официјални контроли и имплементација на законските барања на терен Цел е обезбедување на соодветно исполнување на барањата од законските акти во областа на безбедност на храна и зголемување на сообразноста, во правец на обезбедување на правичен, конзистент и ефективен систем на официјални контроли. Посебно внимание ќе се посвети на спроведување на официјалните контроли засновни на ризик како и инкорпорирање на проценката на ризик во планирањето и спроведувањето на официјалните контроли Како посебно важен дел е унапредување на структурата, механизмите и ресурсите за подготвеност, превентивно спречување и одговор на ризици и закани од областа безбедост на храна односно обезбедување на соодветен институционален капацитет за превентивно спречување, откривање и справување со ризици и закани за безбедост на храната и намалување на нивниот негативен импакт на јавнотoздравство и прометот. Превентивното спречување, откривање, проценка и справување со ризиците и заканите за безбедност на храна, како и инцидентите и кризите е и ќе биде основна и круцијална функција на Агенцијата за храна и ветеринарство. Агенцијата планира да ги унапреди постојните механизми на  Справување со ризиците и заканите кои доаѓаат од меѓународниот промет  Управување, изолирање и превентивно спречување на алиментарните инфекции и интоксикации Агенцијата ќе ги спроведе следните активности 1. Развој и унапредување на упатстава и процедури за обезбедување на униформен и конзистентен систем на официјални контроли. 2. Воспоставување на систем на континуиран задолжителен тренинг за подигнување на нивото на знаење и технички вештини при спроведвање на официјалните контроли. 18 3. Анализа и мерки за оперативно имплентирање на новите активности кои прозлегуваат од евроинтеративните процеси, Резултат 2.03 Ефикасен и ефективен систем на официјални контроли Максимална транспарентост на активностите на официјалните контроли согласно законските обврски. Транспонирана и имплементарана Регулативата за официјални контроли Цел 2.04 Воспоставување на систем за проценка на ризик и примена на приципот на ризик при спроведување на официјалните контроли Во тој правец Агенцијата ќе обезбеди: Целосно воспоставување и функционалност на структурата и системот за анализа на ризик, со посебен осврт на проценката на ризикот и негово инкорпорирање во планирањето и спроведувањето на официјалните контроли Инкорпорирање на принципите на управување со ризик и анализа на ризик во оперативното спроведување на официјалните контроли Обезбедување на оптимално користење на ресурсите со примена на принципите на анализа на ризик и управување со ризик Активностите ќе овозможат да се Обезбеди дека сите несообразности се детектираат правовремено и со нив се справува ефективно и соодветно Обезбеди соодветна институционална рамка за конзистентна употреба на мерките на санкции Обезбеди соодветна информираност на јавноста и операторите со храна за спроведување на официјаните контроли Официјалните контроли се спроведуваат на планиран начин заснован на ризик (операторите со храна или активностите со највисок ризик имаат највисоко ниво на контрола) со правовремен и пропорционален одговор и санкција кога се утврди одредена несообразност, во рамките на законските одредби, и соодветна за го постигне бараниот исход, неопходна и ефективна. на правичен и транспарентен начин. Резултат 2.04 Централна база на ризици е формирана и тековно одржувана. Правилна употреба на мерките на официјални контроли. Слабостите и слабите точки на земјоделско прехранбениот синџир се правилно и правовремено идентификувани, проценети, и контролирани на основа на систем базиран на ризик. Цел 2.05 Унапредување на постојниот лабораториски капацитет со посебен акцент на биолошката безбедност 19 Резултат 2.05 Националниот систем за безбедност на храна има соодветен лабораториски капацитет за неговите потреби. Правилата за биолошка безбедост се на напредно ниво. Цел 2.06Интегрирање и унапредување на системот на внатрешен аудит и анализа Воспоставување на систем на механизам на аудит и корективни мерки во однос на спроведувањето и квалитетот на (1) официјалните контроли и (2) активностите во рамките на официјалните контроли кои се изведуваат од надворешните страни, со контрола и корекција на системот на официјални контроли и негово контиунирано унапредување. Системот на внатрешен аудит и анализа е круцијален за да обезбеди правилно, ефективно и ефикасно спроведување на официјалните контроли. Аудитот обезбедува дека високите стандарди и нивоа на безбедност на храна не се компромитирани,асо тоа загрозени граѓаните и дека земјоделско прехрабениот сектор е регулиран на правична и подеднаква основа.Аудитите овозможуваат и креирање на политики и планирање на активности на реално документирана евиденција. Резултат 2.06Интегриран систем на аудит кој гаранира правовремено детектирање на сите слабости и несообразности на националниот систем за безбедност на храна. Цел 2.07Унапредување на структурата, механизмите и ресурсите за меѓународна и регионална соработка внатрешен промет и извоз Агенцијата планира активностите да се одвиваат согласно меѓународните стандарди релевантни за безбедноста на храна и да обезбеди сододветно ниво на соработка со меѓународните организации. Активности Засилување на позицијата на Република Северна Македонија и Агенцијата во меѓународните институции  формирање за специјализирани групи и тела за сорабока со релевантните меѓународни институции за сите теми кои се од интерес за РСМ  проактивно работењена постигнување, усвојување и усогласвуање со препораките на релевантните меѓународни организици  поставување цели и формулирање позиции од национален интерес на глобално и регионално ниво  обезбедувањеи промовирње на билатерлани и мулилатарални односи и договори за промовирање и унапредување на научниот и професионалниот капацитет на Агенцијата и другите релевантни институции Зајакнување на структурата и позиционирање на Северна Македонија во Codex Alimentarius, OIE, FAO и WHO, како нивна членка, индивидуално или како регионален пристап, имајки го предвид националните интереси Исполување на обврските на Агецијата кои произлегуваат од меѓународните институции Активно учество во меѓународните форуми и конвенции и конференции Меѓународна соработка и позиција Агенцијата во рамкие на своите надлежности ќе обезбеди спроведување и унапредување на Учеството во меѓународните активноси и координации во областа на безбедноста на храна 20 Спроведување на евроинтегративните процеси но истовремено и зачувување на рамноправната и независна позициија во меѓународните институции од областа на безбедност на храна Јасна позиција во престојните ЕУ преговори и јасна позиција во однос на интернационалните организации во поедини области на безбедност на храна Координирана позиција со цел да се обезбеди заштита и реализација на националните интереси, хармонизација со ЕУ законодовавство и усогласување со позициите и стандардите и препораките на меѓународните институции Зголемување на влијанието на регионално ниво Меѓународна институционална позиција Агенцијата, во однос на меѓународната позиција, планира да ја зголеми и унапреди меѓународната и регионалната позиција особено во делот на поставување на стандарди, сообразност и официјални контроли посебнона регионално ниво и да обезбеди дека националниот систем за безбедност на храна е запознаен со и воден од најдобрите пракси и крајниот домен на научна информација. Учество и соработка со меѓународните институции  European Union (EU)  European Commission (EC)  EFSA  Codex Alimentarius Commission (CAC)  European Union Agency for Law Enforcement Cooperation (EUROPOL)  Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)  Global Outbreak Alert and Response Network (GOARN)  International Criminal Police Organization (INTERPOL)  International Food Safety Authorities Network (INFOSAN)  OIE  World Health Organization (WHO)  CEFTA  WTO Активно учество и застапување на националните интереси во меѓународните форуми и релевантните меѓународни институции и учество во донесување на меѓународните стандарди кои се од национален интерес. Меѓународна трговска позиција 21 Агенцијата ќе обезбеди поддршка на извозот во Европската унија и трети земји во правец на обезбедување на еквивалетност и исполнување на нивните критериуми како и активно учество во работата на релевантните меѓународни институции. Воспоставување и унапредување на техничката соработка со трети земји во областа на безбедноста на храна со цел обезбедување на балансирани договори за слободна трговија во регионот и со други трети земји, за да обезбеди пристап, задржување и унапредување на пристапот на пазарите на тие земји како и почитување на санитарните и фитосанитарните ( СПС ) договори, без загрозување на националните интереси и ЕУ пристапните договори. Активности Обезбедување на пристап на македонски производи на пазарите на ЕУ и трети земји Обезбедување на соодветни безбедни, апликативни и недискриминирачки услови за извоз на македонски производи во ЕУ и трети земји Намалување и правовремено справување со потенцијални СПС бариери и мерки Следење и имплементирање на постојните меѓународни договори од областа на безбедноста на храна Aктивно следење и унапредување на активностите од договорите со трети земји и превентивно преговарање и анулирање на било какви проблеми од СПС сферата. Соработка со надлежните органи на трети земји каде се извезуваат македонски производи Застапување на интересите на деловните сујбекти во земјите каде се извезува. Продолжување на хармонизирање на регулаторната рамка со таа на ЕУ како и во одредени случаи со тие на меѓународните институции. Техничка соработка со надлежните органи на други земји, со обезбедување на супериорна позиција на македонските приоритети и позиции Резултат 2.07 Напредна и активна позиција на Агенцијата во релевантните меѓународни институции. Непречен и зголемен извоз на храна во ЕУ и трети земји. 22 Тема 3 СОД 03 Измами со храна и Сериозни Закани за безбедноста на храна Измами со храна се дефинираат како активности кога храната намерно е ставена на пазар, со интенција за измама на потрошувачот, за финансиска добивка. Измамите со храна преставуваат појава која се повеќе добива на значење, со изразена мрежа на потенцијални субјекти и мотиви од парично до криминално. Соодветно справување со негативниот имапакт условува примена на нови методи и техники на официјални контроли и политики со цел детектирање на измамата и преземање на официјални контроли. Измамите со храна се се поголем предизвик. Во одреден број на случаи појавата на измами со храна се од сериозна криминална природа која поради своите карактеристики може во поголем или помал степен да има импликации и да ја загрози безбедноста на храната. Во тој правец Агенцијата ќе спроведе активности во правец на: унапредување на информираност, едуцирање, контрола и превентива на изамами со храна, обезбедување на независна научна експертиза пропратена со лабораториски капацитет за потврда на автентичост односно измами со храна, систем на собирање, следење и анализа на податоци поврзани со измамите со храна, развој на методи и техники на истраги за изами со храна, систем на размена на информации со други земји, воспоставување на соработка со EC Food Fraud Network и по можност приклучување на EU Food Fraud Network и мониторинг на on line трговијата и другите форми на трговија Исход Потрошувачите секогаш имаат пристап до автентична безбедна и нутритивно вредна храна Обезбедување на безбедност, интегритет и автентичност на хрната со правилнои правовремено откривање, спречување и преземање на активности за зашита на потрошувачите Цел 3.01 Унапредување на институционалниот капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.02 Обезбедување соодветна лабораториска, техничка и експерстка подршка во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.03 Воспоставување на систем за собирање, анализа и профилирање на податоци за изами со храна и сериозни закани со храна Цел 3.04 Поврзување и техничка соработка со регулаторни, безбедносни и контролни институции Цел 3.05 Унапредување на координацијата помеѓу надлежните органи и обезбедување на интегриран приод во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.06 Унапредување на Плановите за итни мерки со инкорпорирање на прашањата на измами и сериозни закани со храна. 23 Тема 4 СОД 04 Научна подршка, Професионална експертиза и Систем на официјанли контроли базиран на евиденција СОД 04 Научна подршка, Професионална експертиза и Систем на официјални контроли базиран на евиденција овозможува на Агенцијата при спроведување на своите активности да се заснова на комплетна и релевантна информација и со тоа обезбеди правилно, ефективно и ефикасно спроведување. Како резултат на глобализацијата, експанзијата на меѓународните корпорации и климатските промени, како и нови технологии, системите за безбедност на храна се пред се поголем ризик и закани од нови или емергентни ризици кои може да се јават во сите фази на синџирот на безбедност на храна, од контаминирање преку почвата до софтицирани измами со храна и намерни адултерации на храната во форма на тероризам, Основен механизам за справување со наведените предизвици и правилен и ефективен одговор на ризици, закани и кризи е постење на соодветен научен капацитет, односно задоволително ниво на знање за одредена област од интерес да се направат проценките на ризик. Обезбедување на брза, правовремена научна и техничка подршка на Агенцијата во спроведување на нејзините активности (креирање на политики и официјални контроли) е од есенцијална важност за ефикасноста, а во одредени случаи и ефективноста на одлуките и активностите на Агенцијата. Во Агенцијата постои организициона структра за проценка на ризик, но во наредниот период треба да се унапреди со цел потполно инкорпорирање на научната проценка, независната експертиза и активностите засновани на евиденција во активностите на официјалните контроли и креирање на политики на Агенцијата. Треба да направи јасна поделба помеѓу потполната (за потребите на креирање на политики) и брзата проценка (за потребите на официјалните контроли) на ризик како и проценката на ризик која се прави за потребите на креирање на политики и проценката на ризик за потребите на официјалните контроли. Воедно треба да се обезбеди и системска поврзаност со други институции за проценка на ризик и креирање на политики (EFSA, WHO, FAO) Тоа би се спровело преку следниве активности Изготвување и донесување на позиција за обезбедување, евидентирање, управување и анализа на податоци Унапредување на постојните методологии и процедури за собирање и анализа на податоци Воспоставување на систем за системско собирање на податоци, нивно евиденитирање како и нивна аналази и евалуација Обезбедување на стандардизирани методи и техники за водење на одредени евиденции. Воспоставување на сеопфатана холистичка и интегрирана мрежа на надзор и мониторинг за брзо откривање, идентификување и одговор на ризиците и заканите, Воспоставување на база за интегриран и системски мониторинг на храната кој би ги покрил сите фази на синџирот на безбедност на храна. како и база на интегрирани податоци Воспоставување и унапредување на техничка соработка со EFSA и другите институции на ЕУ. 24 Воспоставување на мрежа на размена на информации и соработка помеѓу институции на национално, регионално и интернационално ниво. Со тоа би се постигнало Агенцијата да воспостави сопствена база на податоци и информации и интерактивно поврзувањесо други меѓународни, национални или регионални бази на податоци Податоците и информациите како и базите на знаење од Агенцијата се собираат на сооведетен начин, употребуваат и разменуваат Контролни програми и планови на Агенцијата би биле ефективни и ефикасни, засновани на валидна научна основа и контролни мерки базирани на ризик. Воспоставе систем за надзор кој ги интегрира информациите од целиот ланец на храна, вклучуваќи и навремена и системска размена на инфорамции за подобро разбирање на можностите за ризик и негово ублажвуање. Активностите од СОД 04 ќе се одвиваат во координација и надополнување на активностите на Националниот Совет за безбедност на храна и Научните панели. Исход: Обезбедена научна подршка, професионална експертиза и евиденција за активностите на Агенцијата во областа на безбедноста на храна вклучително и проценка на ризик (контроли засновани на ризик) и креирање на политики, програми и планови. Цел 4.01 Воспоставување на систем на донесување на одлуки засновни на проценка на ризик и креирање на политики на основа на високо квалитетно независна научна и професионална експертиза Резултат 4.1. Воспоставен функционален и документиран систем на проценка на ризик заснован на научна евиденција на две нивоа креирање политики официјални контроли. Цел 4.02 Воспоставување на систем за проценка на ризик и примена на приципот на ризик при спроведување на официјалните контроли Резултат 4.02 Програмите и плановите за официјални контроли се спроведени на основа на ризик Цел 4.03 Унапредување на системот на соработка со ЕFSA, ECDC, EMEA, Интернационални организации и институции на поедини земји Резулат 4.03 Активно учество во активностите соработка со ЕFSA, ECDC, EMEA, Интернационални организации и институции на поедини земји и изграден компатибилен систем Цел 4.04 Воспоставување на систем за собирање и евидентирање на податоци од интерес за Агенцијата Резултат 4.04 Воспоставен систем за собирање и евидентирање на податоци од интерес за Агенцијата. Воспоставена мрежа на експерти по одредени области на национално ниво и мрежа на научни институции 25 Тема 5 СОД 05 Комуникација,едукација и соработка Стратешката област на делување 5 има за цел преку активна соработка со потрошувачите, сите заинтересирани страни и засегнати субјекти и преку програмирана комуникација и едукација да обезбеди превентивен приод низ целиот синџир на безбедност на храна, со интеграција на принципите на безбедност и квалитет, почнувајќи од примарното производство, па се до конзумација на финалните производи со фокус на тоа потрошувачите и конзументите да добијат активна улога во системот на безбедност на храна. Агенцијата го поставува здравјето на потрошувачите и граѓаните на прво место. За да се постигне тоа, Агенцијата планира да изгради партнерски однос со потрошувачите и со сите други заинтересирани страни и засегнати субјекти. Агенцијата ќе обезбеди отворена и искрена комуникација со потрошувачите и другите заинтересирани страни и засегнати субјекти. Потрошувачите – Конзументите се централно место во системот на безбедност на храна и имаат сигнификантна улога во безбедноста на храна. Агецијата би требало да има соодветна процена на потребите на потрошувачите за информации поврзани со храна како и нивното однесување. Практиките и однесувањето на конзументите се смета дека имаат влијание во 50% од акутните болести со храна.Рапидните и големи измени во демографските карактеристики на популацијата конзументи, и во одреден број на случаи ниската свесност за одредени аспекти на безбедноста на храна, може да доведат до зголемување на ризикот и заканите.Одредени популации на потрошувачи може да имаат ниска или нередовна достапност до информации за факторите на ризик и опасностите поврзани со храна, како и начините и праксите на справување со нив. Со обезбедување на соодветна информација до нив и подигнување на нивната свесност ризикот може да се намали до незначително ниво. Комуникацијата со ризик и комуникација на другите информации од интерес Комуникацијата со ризик е основна одговорност на сите субјекти кои се вклучени во безбедноста на храна. Комуникацијата со ризик која се спроведва од Агенцијата се состои од две главни групи на активности Обезбедување на соодветна правовремена и брза информација до јавноста за одредени прашање поврзани со безбедност на храната, пред се од аспект на превенирање на одреден ризик и закана која е поврзана со храната Едукација на различни групи на јавноста но и професионалната сфера од друга страна, Агенцијата во наредниот период планира унапредување на наведениот систем со активно делување во втората група, Едукација на различни групи на јавноста но и професионалната сфера од друга страна, а особено поврзана со прашањата од СОД 04 научна подршка и оправданост (точна и правовремено обезбедена евиденција и научно мислење) и СОД 6 Политика во исхраната(информирање на конзументот за исхрана која придонесува за подобро здравје). Едукација на одредени популациони групи во областа на безбедност на храна и особено политика во исхраната е круцијален елемент за подигање на општото ниво на безбедност на храна како и обезбедување на силен механизам за управување со безбедност на храна, едуциран и информиран потрошувач, робустен систем за безбедност на храна. Активностите би се одвивале во два правци Подигнување на јавната свест за прашања на хигиена и ракување со храна, исхрана која придонесува за подобро здравје како дел од здрав начин на живеење и превенција на заразните и незаразните болести поврзани со храна Подигнување на нивото на свесност на сите интересни групи и општата јавност во областа на безбедност на храна и политика во исхраната 26 Активностите имаат за цел да обезбедат дека Граѓаните имаат полно разбирање и информираност за здравите навики на исхрана и правилна исхрана, што е нутритивна вредност, како да изберат, приготват и вклучат одредени типови на храна во нивните дневни оброци. Едноставни, јасни и достапни упатства и насоки за исхрана која придонесува за подобро здравје. Едноставни, јасни и достапни упатства и насоки за безбедна храна Информациите кои се поврзани со храна како и начинот на презентирање и рекламирање на храната се јасен, точен со комплетна информација и не доведува до заблуда Исход Високото ниво на информираност, знаење и посветеност на потрошувачите и другите засегнати субјекти, со воспоставен систем на комуникција и соработка се институционализирании се еден од столбовите на националниот систем на безбедност на храна. Цел 5.01 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Зголеми јавната свест и знаење за општите и посебените прашања за безбедност, квалитет и автентичност на храната Зголеми јавната свеста за правилните навики за безбедност на храната во услови на чување, приготување и конзумирање дома и добрата хигиенска пракса дома Унапреди обезбедување на информации од страна на операторите наменети за потрошувачите Зголеми јавната свест и знаење за хигенските барања и критеруми за операторите со храна во малопродажбата и угосителските објекти за да можат да направат сопствен избор каде ќе купуваат или конзумираат храна Активна соработка со сите заинтересирани организации и невладини здруженија за зголемување на јавната свест и разбирање за безбедна храна Активна соработка со сите заинтересирани организации и невладини здруженија за зголемување на јавната свест и разбирање за исхрана која придонесува за подобро здравје. Резултат 5.01 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Цел 5.02 Операторите со храна и угостителите обезбедуват соодветна заштита на интересите на потрошувачите со нивна правилна инфомираност преку означување на хранта, менијата и дополнителните информации. Информациите содржат одредби за алергените, адитивите во храна и потеклото на храна, како на предпакуваната храна така и во угостиелските објекти 27 Активна сорабока со Министерство за здравсто и другите релевантни институции и невладини организации за: – намалување на нивоата на заситени масти, сол и калории во поедини прехрабени производи – промовира и обезбеди поголем избор на купување и конзумирање на нутритивно вредна храна – промовира и обезбеди порции храна соодвтни за категоријата на популацијата која е засегната и кои се нутритивно здравствено исправни. Резултат 5.02 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани на ниво на угостителство. Операторите со храна и угостителите имаат соодветни знаење и активнсти да обезбедат потрошувачите да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Цел 5.03 Унапреди и зголеми протокот, обемот и квалитетот на информациите помеѓу релевантните институции во националниот систем на безбедност на храна и граѓаните Веб страна – контиуирано унапредување според потребите на потрошувачите, операторите со храна и другите заинтересирани субјекти. Обезбеди олесување на преносот на знаење со три главни активности Пристап до бази на информации и знаење. Со обезбедување на единствена интегрирана точка на влез за различни области на информации поврзани со храната Програмирано изготување на релевантни информации за одредени области од безбедноста на храната Соодветен форум за добивање на повратна информација од потрошувачите за одредена област од безбедност на храна Медиумска присутност,промотивни кампањи,кампањи за подигнување на нивото на информираност и едукација во областа на безбедноста на храна Меморандуми за соработка Медиумски настани и едукативни кампањи Јавни настапи и едукативни работилицни Лекции и едукативни материјали за општата јавностза различни возрани групи Обезбеди соодветна информираност но и подигање на свесноста на потрошувачите и јавноста за одредена тема Алатка за директна комуникација со потрошувачите (семинари, конференции и социјални мрежи face book, tweeter) Анализа на постојните модуси на размена на информации помеѓу Агенцијата и релевантните институции во националиот систем Изготвувавење на концепт и предлог на модел на размена на информациите Операционализирање на предложенот модел Резултат 5.03 Воспоставен систем за протокот, обемот и квалитетот на информциите. Цел 5.04 Видливост и транспарентост Зголеми видливоста и транспарентоста на активностите на Агенцијата во правец на обезбедување на безбеднахрана со цел Зголеми довербата на граѓаните во активностите на Агенцијата 28 Превентивно одвраќање на потенцијални активности на операторите и другите субјекти кои може да доведат до ризици и закани за безбедност на храната Транспарентоста и видливоста би се постигнално со Прес (континуирани, конзистентни и планирани) Веб сајтови, брошури, емисии, работилници Воспоставување и формирање на Центар за информирање за безбедност на храна во рамките на ОЕ на Агенцијата задолжена за комуникација со засегнатите страни. Резултат 5.04 Зголемена видливост и транспарентост на активностите на националнот систем на безбедност на храна. Цел 5.05 Соработка и партнерски однос со граѓаните и заинтересираните страни Изгради силен партнерски однос со граѓаните и невладиите граѓански организации во областа на заштита на потрошувачите и нивна соодветназастапеност и учество во регулаторниот процес на донесување на законски прописи континуирана комуникација за сите релеваните информации за безбедноста на храната отворена и ефективна комуникација со јавноста и заинтересираните страни во однос на прашање од областа на безбедност на храна обезбедување на упатства, едукации и тренинзи за сите заинтересирани страни зголеми едукацијата на конзументите за прашањаповрзани со хигиената и ракувањето со храна, означувањето на храната, квалитетот и нутритивната вредност на храната. поддржи и зголеми учеството на невладините здруженија во процесот на комуникација со потрошувачите и нивната едукација од областа на безбедност на храна Резултат 5.05 Ефективно спроведување на политиките и оперативните планови на Министерството за здравство во областа на политика во исхраната и исхрана која придонесува за подобро здравје. Цел 5.06 Воспоставување на Центар за информирање за безбедност на храна Има за цел обезбедување на централна точка која ќе обезбедува правилнo и благовременo проследување на релевантни информации до потрошувачите и во одредени случаи и до одредени професионални групи. Центарот би гарантирал обезбедување на пристап до верификувана, правилна, проверена и моделирана инфорамција поврзана со храна но исто така и одредени информации кои се научно потврдени и научно засновани обезбедување на верификана тематска информација и новости, исто така и научно потврдении научно базирани информации и вести за сите релевантни информаии за заинтересираните страни и засегнатите субјекти, потрошувачите, професионалната но и општата јавност Неделни информации за теми од јавен интерес на ниво на ЕУ 29 Интерактивни програми за едукација e-learning courses. Со центарот би се обезбедила систематска подршка на активности за подигнување на свесноста на јавноста и општата популација за прашање кои се од интерес за Агенцијата. Резултат 5.06 Функционален Центар за информирање за безбедност на храна Цел 5.07 Општи и посебни планови и Програма за комуникација Изработи посебен план за комуникација на годишно ниво во согласност со Стратегијата и Стратешкиот и Годишниот План на Агецијата со теми и цели наведени во Стратегијата Обезбедување на времена, проактивна и научно потврдена информација и препораки Континурано подобрува и надградува содржини на веб страната и достапност до информации за потрошувачите, вклучително и наодите од официјалните контроли и другите активности на Агенцијата Ефективно користење на социјалните мрежи и други комуникациони канали за обезбедување правилна и правовремена информација и истовремено справување со потенцијалните дезинформации Резултат 5.07 Спроведени Општи и посебни планови и Програма за комуникација Цел 5.08 Репутација и доверба Унапредување и проширување на репутацијата на Агенцијата како институција која може да обезбеди и гарантира безбедна храна за сите и секаде. Обезбедување на довербата во Агенцијата од страна на граѓаните, бизнис субјектите и меѓународните институции, и нејзиното препознавање како професионална и независна од влијанија институции, којаовозможува брзо, полесно и посигурно спроведување на нејзините активности. Резултат 5.08 Задржана репутација и доверба во активностите на Агенцијата од страна на потрошувачите, граѓаните и деловниот сектор. 30 Тема 6 СОД 06 Политика во исхраната Стратешката област на делување 6 Политика во исхраната има за цел зацврстување и унапредување на позицијата на Агенцијата во полето на исхрана која придонесува за подобро здравје –политика во исхрана. Политиката за исхрана (политиката за исхрана која придонесува за подобро здравје) се интегрални делови од политиките на здравството. Политиката на исхрана која придонесува за подобро здравје исто така е поврзана и со безбедноста на храна но и обезбеденоста со храна. Основна цел на Агенцијата во областа на политиката во исхраната е да обезбеди подршка на Министерството за здравство во насока на промовирање и обезбедување законска рамка за исхрана која придонесува за подобро здравје и правилни начини на исхрана, подигање на свеста за поврзаноста на здравјето и исхраната, согласно Препораките за исхрана на населението во Македонија (http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/11/nasoki ishrana-2014.pdf).. Со научно потврдена и на евиденција засновна информираност и едукација во областа на исхрана која придонесува за подобро здравје и соодветно дисеминирање на информација на потрошувачите, производителите и дистрибутерите на храна се овозможува активно превенирање на одредени не заразни болести поврзани со храната, унапредување на здравствениот статус на популацијата и подобрување на квалитетот на живот. Ова е особено важно за одредени ранливи групи на популација со висок ризик. Со тоа политиката во исхраната се поставува како национален интерес и стратешки приоритет од голема важност. Од тој аспект е важно на потрошувачите но и операторите со храна да им се обезбедат со информации во областа на политиката во исхрана но и насоки за нивна практична примена со цел потрошувачот да има право на информиран избор на храна, а операторите со храна задоволително ниво на знаење за нивно производство. Агенцијата како надлежен орган за контрола на храната, е во позиција да обезбеди регулаторна основа за информациите кои треба да се содржат при ставањето во промет на храната, но исто така и да спроведе санкционирање на субјектите кои не ги почитуваат правилата. Од тој аспект, Агенцијата овозожува да се обезбеди верификувани информации за не само за безбедност на храна, туку и во одредени случаи за квалитетот, автентичноста и нутритивната вредност и со тоа унапреди заштитата на потрошувачите и зашита на правата на конзументите. Со наведеното би се обезбедиле доволно информирации за извор од страна на потрошувачот, на конзументот, нутритивно вредна храна да е достапна во образовните, социјалните и другите јавни институции но и да се обезбеди координација помеѓу земјоделско прехранбениот комплекс и здравствениот сектор за да се обезбеди достапност и доволни количества на нутритивно вредна храна. Агенцијата планира да Воспостави рамка и систем за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје, да се следат Европските и светските трендови и насоки во промовирање на информации за балансирана исхрана на сите популациони групи започнувајќи од малите деца па до старите лица, но и промовирање на балансирана исхрана за лица со здравствени проблеми (лица кои имаат проблем со консумирањето на шеќерот /дијабетес, лица кои имаат траен проблем со интолеранцијата на глутен/ целијакија и други). Обезбедување на постепено и контиунирано имплементирање на националните политики, стратегии и акциони планови во областа на политика во исхрана и навиките на исхрана во соработка со Министерсто за здравство Промотивна кампања и здравствена едукација во однос на начин на исхрана за општата популација и посебно ранливите групи 31 Воспоставување на систем на собирање на податоци за конзумирање на храната Стратешка Цел Националниот систем за безбедност со храна има воспоставена рамка и механизми за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје (со фокус на особено ранливи групи) со што се обезбедува здрав начин на живот и промовира благосостојба за цела популација во сите старосни категории. Исход Воспоставена рамка и механизми за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје на населението (со фокус на особено ранливи групи) со што се обезбедува здрав начин на живот и промовира благосостојба за цела популација во сите старосни категории. Активности – дадени во табеларниот приказ * Цел 6.01 Воспоставување на систем на заштита на здравјето на потрошувачите во однос на балансирана исхрана на општата популација и посебно одредени популациони групи преку нивно правилно информирање. Воспостави рамка и механизми за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје, на основа на европските и светските трендови и насоки во промовирање на информации за балансирана исхрана на сите популациони групи започнувајќи од малите деца па до старите лица, со посебно внимание на особено ранливите групи. Да се обезбеди унапредување на информираноста и едуцираноста за значењето и влијаните на човековото здравје на поедини компоненти и дополнително додадени (во текот на производството) супстанции во храната во храната и исхраната (адитиви, ароми, ензими, транс-масни киселини) а особено кај посебно ранливи групи и групи лица со здравствени проблеми. Резултат 6.01 Граѓаните, сите популациони групи, секогаш и во секое време, имаат пристап до безбедна и нутритивно вредна храна односно имаат пристап и можност за набавка набезбедна и нутритивно вредна храна. Во случаи кога тоа не е возможно пристапот е обезбеден и подржан со јавни и/или приватни програми. Цел 6.2 Воспоставување на доброволен систем за означување на храна од страна на операторот со храна и доброволно користење на посебен знак ВИСТИНСКО МАКЕДОНСКО. стандард за полесен избор на потрошувачите по пример на други земји (клучалка, семафор) ВИСТИНСКО МАКЕДОНСКО, базиран на потекло и карактеристиките на храната. Македонските производи кои ќе ги исполнуваат стандардите може да ги носат и двата знаци. Првата група на доброволен систем на означување би се состоел од развој, вовед и употребата на стандардот и знакот се базира на нутритивни критериуми во релација со содржината на масти, шеќер, сол и диететски влакна во различни групи на храна: − свеж зеленчук − свежо овошје и бобинки − леб − пекарски производи − сирење − рибни производи − месо 32 − млеко Втората група на доброволен систем на означување би се означувало на производи кои се произведени национално и кои исполнуваат одредени критериуми за квалитет и потекло на сировината. Стандардот ќе биде достапен на оператори со храна за доброволна имплементација. Ќе се донесе подзаконски акт за инспекциска контрола за правилно имплементирање на стандардот и користење на избран знак при означување на храна. Целта е да се насочат потрошувачите да прават разлика помеѓу различни видови храна и пронаоѓање на алтернативна добро избалансирана храна во насока на превенција на болести. Резултат 6.02 Воспоставен доброволен систем за означување на храна од страна на операторот со храна и доброволно користење на посебен знак. Цел 6.3 Промоција и унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје  Создавање на дата база на податоци за сите прехранбени производи во смисла на нутритивните состојки  Обезбедување на дел од порталот на АХВ на кој оваа дата база би се ставила и би била достапна на целокупното население (за да можат да прават лични диети)  Изготвување и промовирање на препораки за исхрана на населението, во соработка и под водство од Министерството за здравство. Популациски препораки за исхрана (Food/nutrient based dietary guidelines)  Изготување и промовирање на препораки за исхраната на посебни популациони групи  Организирање на презентации за исхрана која придонесува за подобро здравје на посебни популациони групи:  Деца од детски градинки  Деца на училишна возраст  Средношколци  Особено ранливи групи на популацијата Резултат 6.03 Подигнато ниво на информираност и знаење во однос на исхрана која придонесува за подобро здравје Овозможување на избор на потрошувачите за балансирана исхрана Цел 6.4 Комуникација и едукација на политиката во исхрана Комуникацијата и едукацијатаво областа на политика во исхрана има за цел да обезбеди дека граѓаните имаат полно разбирање и информираност за здравите навики во исхраната и правилната исхрана, што е нутритивна вредност, како да изберат, приготват и вклучат одредени типови на храна во нивните дневни обраци. Тоа би се постигнало со едноставни, јасни и достапни упатства и насоки за исхрана која придонесува за подобро здравје Програма за комуникација и едукација во областа на политика во исхрана би содржела:  активости на информирање, едукација и промоција на правилен внес на храна и правилни навики на исхрана и хигиена при конзумирање на храна, одговорен начин на исхрана и зголемување на информираноста и едуцираноста во областа на исхраната.  активности на правилно информирање на потрошувачите за одредени негативни ефекти на одредени нутритиенти доколку се конзумираат во поголеми количества или од страна на одредени ранливи популациски групи 33 Политиката во исхраната е тесно поврзана со комуникацијата, информираноста и едуцираноста. Би се спроведувала во согласност со активностите и плановите дадени во тема СТО 05 Комуникација промовирањена исхрана која придонесува за подобро здравје кај потрошувачите / генерална популација (одговорни навики во однос на исхраната, зголемување на свесноста на популацијата за исхрана која придонесува за подобро здравје соработка со операторите со храна и угостителскиот секор во однос на поголема информираност и едукација за политиката во исхрана, исхрана која придонесува за подобро здравје. соработка со операторите со храна и угостителскиот секор во однос на поголема информираности и едукација рецепти за храна / формулација на оброци во согласност со насокитеза исхрана која придонесува за подобро здравје. соработка со угостителскиот сектор во обезбедување на најголем можен збир на информации на потрошувачите во врска со храната која што се служи во угостителските објекти соработка со организациите за заштита на потрошувачите во однос на поголема информираност и едукација за политика во исхраната, исхрана која придонесува за подобро здравје. ангажман на организациите за заштита на потрошувачи за изготување и дисеминација на информациите во областа на политиката во исхрана. подршка на развој на програми за доброволна едукација и тренинг на персоналот во сите засегнати субјекти и инстиуции изготување на посебни упатства за посебно ранливапопулација доброволни тренинзи и едукации на персоналот вклучен во индустријата со храна, образовните и други институции кои имаат јавна исхрана. активности на вклучување на елементи од политика во исхраната (исхрана која придонесува за подобро здравје) во курикулумите на образовните институции предшколските и школските установи во поголем обем со посебен акцент на незаразни болести поврзани со храната. Резултат 6.04 Спроведени 5 циклуси на едукација на ниво на предшколски, школски, високообразовни институии и професионални и невладини здруженија Цел 6.5 Воспоставување на национална база на податоци за навиките на исхрана и составот на храната и систем на следење на состојбата со политиката во исхрана Воспоставување на база на препораки и упатства за исхрана која придонесува за подобро здравје. Воспоставување на систем на следење, анализирање и презентирање на конзумацијата со храна, Воспоставување на методологија и систем за редовно следење на внеот на храна, евалуација на изложеноста на ризици поврзани со исхраната, во соработка со Министерство за здравство и научните институции. Резултат 6.05 Овозможување Агенцијата, Министерството за здравство и другите заинтересирани страни своите програми, планови и политики во исхраната да ги спроведуваат врз база на податоци собрани со научно валидирана методологија. 34 1 2 Стратешка Цел 01 Националниот систем за безбедност и обезбеденост со храна е функционален ефективен и ефикасен. Резултати Исход Ефективен, одржлив и еластичен национален систем за безбедност на храна Цел 1.01 Воспоставување на ефективен, интегриран, одржлив и самодоволен систем на безбедност на храна компатибилен со системот на производство на храна која е безбедна и нутритивно вредна. Резултат 1.01 Ефективен, интегриран, одржлив и самодоволен систем на безбедност на храна компатибилен со системот на производство на храна Граѓаните, сите популациони групи,секогаш, во секое време, имаат пристап до безбедна и нутритивно адекватна храна односно имаат пристап и можност за набавка набезбедна и нутритивно вредна храна. Во случаи кога тоа не е возможно пристапот е обезбеден и подржан со јавни и/или приватни програми. Инфраструктурата, процесите на производство, увоз, промет и дистрибуција, како и законодавството гарантираат ефективна достапност на безбедна храна до сите популациони групи и на целата територија на Републиката. Цел 1.02 Донесувување и спроведување на Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна Резултат 1.02 Намалување на количеството на отпад од храна за 10% секоја година согласно проекциите и препораките на ЕУ. Цел 1.03 Донесувување и спроведување на Оперативен план за унапредување на системот на донирање на храна од аспект на безбедност на храната и негова контрола. Резултат 1.03 Зголемување на количеството на донирана храна за 10% секоја година согласно проекциите и препораките на ЕУ. 3 Цел 1.04 Унапредување на националниот систем на безбедност на храна да има капацитет и способностза реакција во случај на кризи, елементарни непогоди и други негативни вонредни ситуации Резултат 1.04 Отпорен национален систем за безбедост на храна при кризи, елементарни непогоди и други негативни вонредни ситуации Обезбедување, заканите за националниот систем за безбедност на храна од влезот на суровини до дистрибуциjата се праворемено идентификувани и одстранети со редовните активности на Агенцијата. Обезбедување на механизми за заштита и достапност до безбедна храна за сите, особено за ранливите категории на хуманата популација Цел 01 Специфични цели Активност Мерки (На кој начин ќе се обезбеди активноста) Временска рамка Одговорни институции Мониторинг и евалуација (ИНДИКАТОРИ) Очекувани резултати Буџет (EUR) Цел 1.01 Воспоставување на ефективен, интегриран, одржлив и самодоволен систем на безбедност на храна компатибилен со систем на производство на храна која е безбедна и нутритивно вредна. 1. Анализа на состојбата и моменталниот капацитет на РСМ и релевантните надлежни институции да обезбедат и гарантираат задоволителни количества на безбедна и нутритивно адекватна храна за населениетои поставеноста на Агенцијата за храна и ветеринарство со препораки за надминување на слабостите. *Временскио т распоред на поедини активности ќе се одвива последовател но по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија. АХВ МЗШВ МЗ Одобрена од Директор Анализа на состојбата и препораки за надминување на слабостите Усвоена од ВРСМ Анализа на состојбата и препораки за надминување на слабостите Изготвена и усвоена Анализа на состојбата и препораки за надминување на слабостите *Финансис ките средства ќе се одредат по одобрувањ е на стратегијат а од страна на Владата на Република Северна Македонија во висина на реално потребните средства за операциона лизација и имплемент ација. 4 2. Изработка на Акционен план за спроведување на препорактите АХВ МЗШВ Одобрен од Директор Акционен план за спроведување на препораките Изработен и усвоен од ВРСМ Акционен план за спроведување на препораките Изработен и усвоен Акционен план за спроведување на препораките 3. Градење институционален капацитет и воспоставување на механизми и инструменти за спроведување. АХВ МЗШВ Спроведени активности согласно Акционен план за спроведување на препораките Информации до ВРСМ (усвоени) Воспоставен систем Обезбедување на механизми за заштита и достапност до безбедна и нутритивно адекватна храна за сите, особено за ранливите категории на населението Позитивен извештај од спроведен Аудит Цел 1.02 Донесување и спроведување на Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна 1. Анализа на состојбата со отпадот со храна и релевантните надлежни институции. АХВ Одобрена од Директор анализа на состојбата со отпадот со храна и релевантните надлежни Позитивен Извештај за анализа на состојбата со отпадот со храна и релевантните 5 институции. Усвоена од ВРСМ анализа на состојбата со отпадот со храна и релевантните надлежни институции. надлежни институции. 2. Изработка на Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна АХВ Одобрена од Директор Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна Усвоена од ВРСМ Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна Изработена и усвоена Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна 3. Јавна Кампања за промоворирање на Програма за спречување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна и Едукација и Тренинг за нејзино имплементирање. АХВ Спроведена Јавна Кампања за програмата Едукација и Тренинг за нејзино имплементирање. Зголемена свест и проактивен приод за спрачување на создавање односно намалување на количеството на отпад со храна Цел 1.03 Донесување и спроведување на Оперативен план за унапредување на системот на донирање на храна од аспект на безбедност на 1. Изработка на Упатства и Процедура за официјални контроли при донирање на храна АХВ Одобрени од ДиректорУпатства и Процедурза официјални контроли при Изработени и одобрени Упатства и Процедура за официјални контроли при 6 храната и негова контрола донирање на храна донирање на храна 2. Јавна Кампања за промовирање на Планот едукација и тренинг на инспекторите деловните субјекти и невладините организции. АХВ Спроведена Јавна Кампања за програмата Едукација и Тренинг за инспекторите и деловните и невладините субјекти Инспектори со задоволително ниво на техники за вршење на контроли Задоволителн ниво на познавање на прописите и правилата за донирање на храна кај деловните субјекти и невладините организации. Цел 1.04 Унапредување на националниот систем на безбедност на храна да има капацитет и способност за реакција во случај на кризи, елементарни непогоди и други негативни вонредни ситуации 1. Системска национална проценка на потенцијални закани и осетливи позиции во однос на снабденоста со храна и вода АХВ МО ЦУК МВР МЗ Одобрена од Директор Национална проценка на потенцијални закани и осетливи позиици во однос на снабденост со храна и вода Усвоена од ВРСМ Национална проценка на потенцијални закани и осетливи позиици во однос на снабденост со храна и вода Изготвена и усвоена Национална проценка на потенцијални закани и осетливи позиици во однос на снабденост со храна и вода 7 2. Евалуација на постојниот систем со Листа на планови за итни мерки и потребни ресурси, тренинзи и други активности за изградба и унапредување на системот. АХВ Одобрена од Директор Евалуација на постојниот систем со Листа на планови за итни мерки и потребни ресурси, тренинзи и други активности за изградба и унапредување на системот. Изготвена и одобрена Евалуација на постојниот систем со Листа на планови за итни мерки и потребни ресурси, тренинзи и други активности за изградба и унапредување на системот. 3. Изготвување на акциони и оперативни планови за справување со закани и ризици. АХВ Одобрен од Директорот Акционен и оперативен план за справување со закани и ризици. Усовен од ВРСМ Акционен и оперативен план за справување со закани и ризици. Изготвен и усвоен Акционен и оперативен план за справување со закани и ризици. 4. Обезбедување на механизми за заштита и достапност до безбедна храна за сите, особено за ранливите категории на хуманата популација АХВ Симулациона Вежба за приемена на механизмите (успешно завршена) Воспостевени механизми за заштита и достапност до безбедна храна за сите, особено за ранливите категории на хуманата популација. 8 5. Тренинг на персоналот АХВ Спроведен тренинг на персонал Обучен Персонал 6. Воспоставување на национален систем за мониторинг, детекција и рано предупредување во однос на намерни нарушување на ресурсите со вода и храна односно критичната инфраструктура во областите на безбедност на храна и вода. АХВ Месечни и Годишни Извештаи национален систем за мониторинг, детекција и рано предупредување во однос на намерни нарушување на ресурсите со вода и храна односно критичната инфраструктура во областите на безбедност на храна и вода. Независна евалуација на извештаите (позитивна оценка) Месечни и Годишни Извештаи Воспоставен на национален систем за мониторинг, детекција и рано предупредување во однос на намерни нарушување на ресурсите со вода и храна односно критичната инфраструктура во областите на безбедност на храна и вода. Стратешка Цел 02 Официјални контроли и исполнетост на законските барања во областа на безбедност на храна Обезбеди ефективно и ефикасно спроведување на законските норми и зголеми степенот на исполнување на барањата и критериумите (*согласно ЕУ) Резултат Ефективен, интегриран и конзистентен систем на официјални контроли и со тоа зголемување на нивото на исполнетост на барањата за безбедност и намалување на постојните и новопојавените ризици и опасности Исход Политиките и активностите на Агенцијата се засновани и пропратени со разбирлива законска рамка која обезбедува ефективно и ефикасно функционирање 9 на институциите и деловниот сектор и безбедност на комплетниот синџирна храна. обезбеди заштита на граѓаните и поволено деловно опкружување за операторите со храна и другите деловни субјекти,аистовремено и висок ниво на заштита на здравјето на луѓето, животните и растенијата и висок ниво на безбедност на храна. Цел 2.01 Унапредување на националното законодавство во областа на безбедност на храна Резултат 2.01 Разбирлива законска рамка Политиките и активностите на Агенцијата се засновани и пропратени со разбирлива законска рамка која обезбедува ефективно и ефикасно функционирање на инситуциите и деловниот сектор и безбедност на комплетниот синџирна храна. обезбеди заштита на граѓаните и поволено деловно опкружување за операторите со храна и другите деловни субјекти но истовремено и висок ниво на заштита на здравјето на луѓето, животните и растенијата и висок ниво на безбедност на храна. 10 Цел 2.02Ефективен и ефикасен систем на официјали контроли кој обeзбедува наjдобри резултати за граѓаните и Владата на РСМ Резулат 2.02 Ефикасен и Ефективен систем на официјални контроли Максимална транспарентост на активносите на официјалните контроли согласно законските обврски. Транспонирана и имплементарана Регулативата за официјални контроли Цел 2.03 Воспоставување на систем за проценка на ризик и примена на приципот на ризик при спроведување на официјалните контроли Резултат 2.03 Централна база на ризици е формирана и тековно одржувана Правилна употреба на мерките на официјални контроли Слабостите и слабите точки на земјоделско прехранбениот синџир се правилно и правовремено идентификувани, проценети, и контролирани на основа на ризик базиран систем Цел 2.04 Унапредување на постојниот лабораториски капацитет со посебен акцент на биолошката безбедност Резултат 2.04 Националниот систем за безбедност на храна има соодветен лабораториски капацитет за неговите потреби. Правилата за биолошка безбедост се на напредно ниво. Цел 2.05 Интегрирање и унапредување на системот на внатрешен аудит и анализа Резултат 2.05 Интегриран систем на аудит кој гаранира правовремено детектирање на сите слабости и несообразности на националниот систем за безбедност на храна. Цел 2.06 Унапредување на структурата, механизмите и ресурсите за меѓународна и регионална соработка,промет,внатрешен промет и извоз Резултат 2.06 Непречен и зголемен извоз на храна во ЕУ и трети земји. Напредна и активна позиција на Агенцијата во релевантните меѓународни институции 11 СЦел 02 Специфични цели Активност Мерки (На кој начин ќе се обезбеди активноста) Временска рамка Одговорни институции Мониторинг и евалуација (ИНДИКАТОРИ) Очекувани резултати Буџет (EUR) Цел 2.01 Унапредување на националното законодавство во областа на безбедност на храна понатамошно подобрување на законските прописи и негово хармонизирање со ЕУ легислативата при законското уредување посебено внимание би се посветило на заштита на националните интереси законско уредување на делови кои не се опфатени со ЕУ легислативата, а се од национален интерес преземање и прифаќање на новиот пакет на ЕУ легислативата обезбедување националните прописи да се во согласност со препораките и стандардите на релевантните меѓународни институции. *Временскиот распоред на поедини активности ќе се одвива последовател но по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија. АХВ Број на донесени законскски акти во однос на планираните акти Однос Број на донесени национални прописи со број на ЕУ законски акти кои за задолжителни за РСМ. Однос Број на донесени процедури и упатства со број на донесени национални прописи. Број на акти со кои се поедноставува процедурата и обврските на операторите без да се загрози функционирање на националниот систем на безбедност на храна Резултат 2.01 Разбирлива законска рамка *Финанси ските средства ќе се одредат по одобрува ње на стратегиј ата од страна на Владата на Републик а Северна Македони ја во висина на реално потребни те средства за операцио нализациј а и имплемен тација. 12 (продолжување на обврските, но преземени од страна на АХВ) Цел 2.02 Ефективен и ефикасен систем на официјали контроли кој обeзбедува наjдобри резултати за граѓаните и Владата на РСМ Систем на користење на податоците за унапредено користење на ресурсите и планирање на официјалните контроли АХВ Ефективен систем на официјални контроли (95% реализација на планот) Ефикасно користење на планираните ресури (при исполнет прв критериум (95% реализација на планот) за 5% годишно намалување на користените ресурси. Ефективно спроведување на планираните планови и програми (90% првата година и за 2% зголемување секоја година) Резултат 2.02 Ефикасен и ефективен систем на официјални контроли Зголемена транспарентост на активостите поврзани со официјалните контроли за да се обезбеди подобра иформираност на потрошувачите и операторите со храна и подобрување на нивното превентивно делување АХВ Акционен План за воспоставување на систем за информирање на потрошувачите и Максимална транспарентост на активносите на официјалните контроли согласно 13 деловните субјекти Број на објавени комуникации (12 + сите групи активности од Годишниот План) Намалување на бројот на несообразности Зголемување на бројот на превентивни активности од страна на деловните субјекти законските прописи Обезбедување на воспоставување и спроведување на одредбите од Regulation 2017/625 во однос на официјалните контроли АХВ Акционен План за воспоставување на систем за официјални контроли Број на донесени подзаконски акти Број на донесени процедури и упатства Број на спроведени котнроли – активности согласно наведените подзаконски акти – процедури Обезбедување на Транспонирана и имплементарана Регулативата за официјални коннтроли 14 100% покриеност на субјектите во рамките на одредена процедра Намалување на бројот на несообразности во поедина област на официјалните контроли Воспоставување на координација и комуникација со другите надлежни органи на управа во рамките на регулативата и со DG SANTE АХВ Годишни Извештаи на MANCP – реализација на планираните активности Намалување на бројот на несообразности Намалување на број на несообразности детектирани од DG SANTE или други надлежни органи на управа Постапување по акционите планови доставени до FVO или некоја друга институција Намалување на бројот на забелешки на поткомитетите поврзани со официјалните Ефективно спроведување на MANCP Позитивно спроведени аудити на DG SANTE и други релевантни меѓународни институции 15 контроли (ДИД) Постапување по акционите планови (забелешки и обврски) во однос на поткомитетот Воспоставување на систем за евалуација, развој и примена на упатства и процедури на добра пракса при официјалните контроли на основа на ЕУ земји членки и релевантите меѓународни инситуции АХВ Обезбедување на упатства и процедури за сите области на официјални контроли 16 Цел 2.03 Воспоставување на систем за проценка на ризик и примена на приципот на ризик при спроведување на официјалните контроли Создавање на база на податоци. Изработка на ризик профили. Валидирање и финализирање на риск профилот. Изработка на акционен план за активностите. Комуникација на ризиците со менаџментот. Имплементација на планот за проценка и менаџирање со ризик. Донесување и имплементација наповеќегодишен контролен план заснован на ризик Донесување и имплементација на годишни мониторинг програма за безбедност за сите релеванти области засновани на ризик Правилна и пропорциноална употреба на официјални контроли АХВ Спроведени контроли на основа на претходни профилирања на ризик и утврдени несообразности Програмите и плановите за официјални контроли се спроведени на основа на ризик Зголемување на бројот на утврдени несообразности во однос со употребените ресурси Број на спроведени таргетирани интервенции на основа на ризик Резултат 2.03 Централна база на ризици е формирана и тековно одржувана Правилна употреба на мерките на официјални контроли Слабостите и слабите точки на земјоделско прехранбениот синџир се правилно и правовремено идентификувани, проценети, и контролирани на основа на ризик базиран систем Развој и унапредување на упатстава и процедури за обезбедување на униформен и конзистентен систем на официјални контроли. АХВ • Упатства и процедури за спроведување на официјалнитеконтр оли Воспоставување на систем на континуиран задолжителен тренинг за подигнување на нивото на знање и технички вештини при спроведвање на официјалните контроли. АХВ • Тренинг на персоналот. 17 Нов регулаторен систем на официјални контроли кој е пропорционален и заснован на ризик и е ефективен АХВ Исполнување на законските барања за безбедна храна, ефективно подржан бидејќи обезбедува поголемо ниво на заштита на потрошувачот Анализа и мерки за оперативно имплентирање на новите активности кои прозлегуваат од евроинтегративните процеси и поврзани со нив национални интереси АХВ Намалување на бројот на алиментарни инфекции и интоксикации Зголемувување на бројот и опсегот на специфични мониторинг програми во зависност од проценката на ризик Зголемиување на покриеноста со хоризонтални мониторинг програми и програми за надзор АХВ Цел 2.04 Унапредување на постојниот лабораториски капацитет со посебен акцент на биолошката безбедност Анализа на постојниот капацитет Процедура за следење на лабораторискиот капацитет АХВ МЗ МОН Резултат 2.04 Националниот систем за безбедност на храна има соодветен лабораториски капацитет за неговите потреби. Правилата за 18 биолошка безбедост се на напредно ниво. Унапредување на Систем за упатување и транспорт на примероци АХВ Транспортот на примероци од ветеринарно здравствени установи до овластени лаборатории за примарна и потврдна лабораториска дијагностика може да биде достапен на ад хок основа АХВ Системите се поставени најмалку 95 % од сите ветеринарно здравствени установи за транспорт на примероци во овластени лаборатории за примарна и потврдна дијагностика Постојат системи за транспорт на примероци во референтните лаборатории за потврдна дијагностика 19 Постојат системи за транспорт на примероци во референтните лаборатории надвор од Македонија за потврдна дијагностика од сите сектори (здравствена заштита на животните, ветеринарно јавно здравство и безбедност на храна) Имплементација на лабораториска биосигурност и режим на биосигурност АХВ Националните препораки за биолошка безбедност и / или регулативи за биолошка безбедност се во сила и имплементираат од страна на некои лаборатории на национално ниво Националните препораки за биолошка Насоките и / или регулативите за биолошка безбедност се поставени и спроведени од страна на сите лаборатории на национално ниво 20 безбедност и / или регулативи за биолошка безбедност ги спроведуваат сите лаборатории на национално ниво Националните препораки за биолошка безбедност и / или прописи редовно се разгледуваат и ажурираат колку што е потребно Пристап до лабораториски капацитет за тестирање за приоритетни болести и анализа на безбедност на храна и храна за животни АХВ Пристапот до капацитет за лабораториски тестирања со квалитетни резултати е воспоставен само за одреден број од приоритетните болести Пристапот до капацитет за лабораториски тестирања со квалитетни 21 резултати се заснова на најмалку пет приоритетни болести Пристапот до лабораториски капацитети за тестирање со резултати обезбедени со квалитет е воспоставен за сите приоритетни болести или други настани од јавното здравство Цел 2.05 Интегрирање и унапредување на системот на внатрешен аудит и анализа Унапредување и воспоставување на интегриран систем на внатрешен аудит, обезбедување на поврзување со другите постојни системи на аудит АХВ Систем на интерен аудит Извршен Аудит на националниот систем на безбедност на храна Постапување по утврдените несообразности во планираниот рок Намалување на несообразностите детектирани од другите служби Резултат 2.05 Интегриран сисем на аудит кој гаранира правовремено детектирање на сите слабости и несообразности на националниот систем за безбедност на храна. 22 Цел 2.06 Унапредување на структурата, механизмите и ресурсите за меѓународна и регионална соработка,промет,внатрешен промет и извоз АХВ  Број на земји во кои се извезува  Број на производи кои се извезуваат  Количество на производи кои се извезуваат  зголемување за 10 % секоја година на вкупното и по земја и по категорија производство кој се извезува.  Однос на број на настанати и документирани спорови во областа на СПС и FTA договорите. Резултат2.06 Непречен и зголемен извоз на храна во ЕУ и трети земји. Напредна и активна позиција на Агенцијата во релевантните меѓународни институции 23 Стратешка Цел 03 Унапредување на институционалниот капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Резултат Ефективен и функционален систем на официјални контроли во однос на измами и сериозни закани со храна Исход Потрошувачите секогаш имаат пристап до автентична безбедна и нутритивно вредна храна Обезбедување на безбедност, интегритет и автентичност на хрната со правилна и правовремено откривање, спречување и преземање на активности за зашита на потрошувачите Цел 3.01 Унапредување на институционалниот капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Резултат 3.01 Унапреден институционален капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.02 Обезбедување соодветна лабораториска, техничка и експерстка подршка во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Резултат 3.02 Соодветен капацитет на Агенцијата во однос на лабораториска, техничка и експертска подршка во областа на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.03 Воспоставување на систем за собирање, анализа и профилирање на податоци за изами со храна и сериозни закани со храна Резултат 3.03 Воспоставен систем за собирање, анализа и профилирање на податоци за изами со храна и сериозни закани со храна Цел 3.04 Поврзување и техничка соработка со регулаторни, безбедносни и контролни институции Резултат 3.04 Ефективна соработка со регулаторни, безбедносни и контролни институции 24 Цел 3.05 Унапредување на координацијата помеѓу надлежните органи и обезбедување на интегриран приод во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Резултат 3.05 Покриен цел синџир на безбедност на храна во однос на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.06 Унапредување на Плановите за итни мерки со инкорпорирање на прашањаа на измами и сериозни закани со храна. Резултат 3.06 Унпареден капацитет за справување со кризи од областа на храна (измами со храна и сериозни закани) Цел 3.01 Унапредување на институционалниот капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Анализа на потребата за унапреудување на институционалните капацитет со предлог препораки Спроведување на препораките Активости на информираност, едуцирање, контрола и превентива на изамами со храна Обезбедување на независна научна експертиза пропратена со лабораториски капацитет за потврда на автентичност односно измами со храна Систем на собирање, следење и анализа на податоци поврзани со измамите со храна Развој на методи и техники на истраги за изами со храна Систем на размена на информации со други земји *Временскиот распоред на поедини активности ќе се одвива последовател но по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија. АХВ Одобрена Анализа и pрепораки за унапредување на институционалниот капацитет за справување со измами и сериозни закани со храна Обезбедени хумани, структурни и финансиски средства согласно препораките Резултат 3.01 Унапредувањ е на институциона лниот капацитет во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. *Финансиските средства ќе се одредат по одобрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија во висина на реално потребните средства за операционализац ија и имплементација. 25 Воспоставување на соработка со EC Food Fraud Network и по можност приклучување на EU Food Fraud Network Мониторинг на on line трговијата и другите форми на трговија Цел 3.02 Обезбедување соодветна лабораториска, техничка и експерстка подршка во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Анализа на потребите на лабораториски капацитет техничка и експерска подршка Анализа на моменталната состојба во РСМ и состојбата во земјите члени на ЕУ и можност за воспостаување на соработка Воспоставување на соработка Одобрена Анализа на потребните од лабораториски капацитет техничка и експерска подршка Обезбедени реусрси Резултат 3.02 Соодветен капацитет на Агенцијата во однос на лабораториск а, техничка и експерстка подршка во областа на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.03 Воспоставување на систем за собирање, анализа и профилирање на податоци за измами со храна и сериозни закани со храна Дизјан на системот за собирање, анализа и профилирање на продатоци за измами со храна и сериозни закани со храна ИТ развој на систем Обука на персоналот за ИТ систем Оперативно воведување на системот во пракса Спроведени активности Резултат 3.03 Воспоставен систем за собирање, анализа и профилирање на податоци за изами со храна и сериозни закани со храна Цел 3.04 Поврзување и техничка соработка со Анализа и изготвување на листа на регулаторни, безбедносни и контролни институции со кои е Спроведени активности Резултат 3.04 Ефективна 26 регулаторни, безбедносни и контролни институции потребно конитуирана соработка во областа на измами со храна и сериозни закани со храна Договарање и потпишување на Меморандуми за соработка или други форми на институционализирање соработка со регулаторни, безбедносни и контролни институции Цел 3.05 Унапредување на координацијата помеѓу надлежните органи и обезбедување на интегриран приод во однос на контрола на измами и сериозни закани со храна. Анализа на моменталните слабости на системот на безбедност на храна во областа на измами и сериозни закани со храна. Организирање на заедичка работилница со сите надлежни институции и изработка на акционен план за надминување на слабостите Оперативно спроведување на акциониот план. Спроведени активности Резултат 3.05 Покриен цел синџир на безбедност на храна во однос на измами и сериозни закани со храна. Цел 3.06 Унапредување на Плановите за итни мерки со инкорпорирање на прашањата на измами и сериозни закани со храна. Изготвување на измени и дополни на Плановите за итни мерки со деловите за измами и сериозни закани Обука за Плановите Симулациона Вежба на терен за спроведување на плановите за итни мерки Спроведени активности Резултат 3.06 Унпареден капацитет за справување со кризи од областа на храна (измами со храна и сериозни закани) Стратешка Цел 04 Унапреди националниот систем на безбедност и интегритет на храната преку независно научно мислење, професионална експертиза и напредна интерактивна база на евиденции Резултати Зголемување на македонскиот научниот капацитет и професионална експертиза во областа на безбедност на храна. Води и сорабоува со научната заедница и експерти, професионалните здруженија и Исход Обезбедена научна подршка и евиденција за активностите на агенцијата во областа на 27 надлежни органи Активно учество и подршка на учеството на преставници на македонската научна заедница од областа на безбедност на храна со цел обезбедување на соодветно ниво на знаење Обезбедување на ефективна платформа за размена инфорамции, бази на знаења и нови трендови. Проaктивна идентификација, карактеризација и комуникација на ризиците во ланецот на безбедноста храна. Препознавање на АХВ како научно ориентирана инститиуција со високо експертски и посветен научен перосонал. Мерките и активностите се пропорционални и засовани на документирана проценка на ризик безбедноста на храна вклучително и проценка на ризик (ризик засновани контроли и креирање на политики, програми и планови Цел 4.01 Воспоставање на систем на донесување на одлуки засновани на проценка на ризик и креирање на политики на основа на високо квалитетно независна научна и професионална експертиза Резултат 4.1. Воспоставен функционален и документиран систем на проценка на ризик заснован на научна евиденција на две нивоа креирање политики официјални контроли. Цел 4.02 Воспоставување на систем за проценка на ризик и примена на принципот на ризик при спроведување на официјалните контроли Резултат 4.02 Програмите и плановите за официјални контроли се спроведени на основа на ризик Цел 4.03 Унапредување на системот на соработка со ЕFSA, ECDC, EMEA, Интернационални организации и Институции на поедини земји Резулат 4.03 Активно учество во активностите соработка со ЕFSA, ECDC, EMEA, Интернационални организации и Институции на поедини земји и изграден компатибилен систем 28 Цел 4.04 Воспоставување на систем за собирање и евидентирање на податоци од интерес за Агенцијата Резултат 4.04 Воспоставен систем за собирање и евидентирање на податоци од интерес за Агенцијата Цел 01 Специфични цели Активност Мерки (На кој начин ќе се обезбеди активноста) Временска рамка Одговорни институции Мониторинг и евалуација (ИНДИКАТОРИ) Очекувани резултати Буџет (EUR) Цел 4.01 Воспоставување на систем на донесување на одлуки засновни на проценка на ризик и креирање на политики на основа на високо квалитетно независна научна и професионална експертиза Обезбедување на систем на користење на податоците за унапредено користење на ресурсите и планирање на официјалните контроли Формирање на Групи за проценка Методологијаја и процена на донесување на политики Воспоставање контаки и соработка со национални и меѓународни институции *Временскио т распоред на поедини активности ќе се одвива последовател но по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија. АХВ Издадени и прифатени мислења од научни институци Документи и елаборти за научна подршка Спроведени внатрешни проценки на ризик Резултат 4.1. Воспоставен функционален и документиран систем на проценка на ризик заснован на научна евиденција на две нивоа креирање политики официјални контроли *Финансиск ите средства ќе се одредат по одобрување на стратегијат а од страна на Владата на Република Северна Македонија во висина на реално потребните средства за операциона лизација и имплемент ација. Цел 4.02 Воспоставување на систем за проценка на ризик и примена на приципот на ризик при спроведување на официјалните контроли Создавање на база на евиденции и податоци. Изработка на риск профили. за поедини типиви храна за поедини типви активности за поедини оператори Валидирање и финализирање на риск профилот. Изработка на акционен план со активности за спроведвање на официјални контроли засновани на ризик. Имплементација на планот за проценка и менаџирање со ризик. АХВ Зголемување на бројот на утврдени несообразноси во однос со употребените ресурси Број на спроведени таргетирани интервенции на основа на ризик Резултат 4.02 Програмите и плановите за официјални контроли се спроведени на основа на ризик 29 Цел 4.03 Унапредување на системот на соработка со ЕFSA, ECDC, EMEA, Интернационални организации и Институции на поедини земји Засили структурата и капацитетот за активно учество во работата на интернационалните тела со интерсекторски пристап и формализирање, документирање и евидентирање на активостите. Подобрување на меѓународната и националната меѓу дициплинарна соработка и комуникација продолжи и прошири соработката со EFSA и развијат нациналните структури во согласност со одредбите и насоките на EFSA; обезбеди и развие национален базен на експерти и институции за проценка на ризикот; Обезбеди професионална и техничка подршка на експертите и институциите кои се вклучени во соработка со EFSA да обезбеди активно учество во EFSA Information Exchange Platform; АХВ Број на реализирани активности на соработка Резулат 4.03 Активно учество во активностите соработка со ЕFSA, ECDC, EMEA, Интернационални организации и Институции на поедини земји и изграден компатибилен систем. Цел 4.04 Воспоставување на систем за собирање и евидентирање на податоци од интерес за Агенцијата Унапредување на постојната методологија на собирање на податоци Воспоставување и интегрирарње на ИТ база на податоци АХВ Спроведени акивноси Резултат 4.04 Воспоставен систем за собирање и евидентирање на податоци од интерес за Агенцијата Стратешка Цел 05 Воспоставен систем на комуникација, едукација и соработка со потрошувачите, граѓаните и другите заинтересирани страни и засегнати субјекти. Резултати Исход Високото ниво на информираност, знаење и посветеност на потрошувачите и граѓаните, со воспоставен систем на 30 комуникција и соработка Цел 5.01 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Резултат 5.01 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Цел 5.02 Операторите со храна и угостителите обезбедуват соодветна заштита на интересите на потрошувачите со нивна правилна инфомираност преку означување на хранта, менијата и дополнителните информации. Резултат 5.02 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани на ниво на угостителство. Операторите со храна и угосители имаат соодветни знаење и активнсти да обезбедат потрошувачите да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Цел 5.03 Унапреди и зголеми протокот, обемот и квалитетот на инфорамциите помеѓу релевантните институции во националниот систем на безбедност на храна Резултат 5.03 Воспоставен систем за протокот, обемот и квалитетот на информциите. Цел 5.04 Видливост и Транспарентост Резултат 5.04 Зголемена Видливост и Транспарентост на активностите на националнот систем на безбедност на храна. Цел 5.05 Соработка и Партнерски Однос со граѓаните и заинтересираните страни Резултат 5.05 Ефективно спроведување на политиките и оперативните планови на Министерството за здравство во областа на политиката во исхраната и исхрана која придонесува за подобро здравје 31 Цел 5.06 Воспоставување на Центар за информирање за безбедност на храна и исхрана која придонесува за подобро здравје Резултат 5.06 Функционален Центар за информирање за безбедност на храна и исхрана која придонесува за подобро здравје Цел 5.07 Општи и Посебни Планови и Програма за Комуникација Резултат 5.07 Спроведени Општи и Посебни Планови и Програма за Комуникација Цел 5.08 Репутација и Доверба Резултат 5.08 Задржана Репутација и Доверба во активностите на Агенцијата од страна на потрошувачите, граѓаните и деловниот сектор. Цел 01 Специфични цели Активност Мерки (На кој начин ќе се обезбеди активноста) Временск а рамка Одговорн и институц ии Мониторинг и евалуација (ИНДИКАТОРИ) Очекувани резултати Буџет (EUR) Цел 5.01 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Зголеми јавната свест и знање за општите и посебените прашања за безбедност, квалитет и автентичност на храната Зголеми јавната свеста за правилните навики за безбедност на храната во услови на чување, приготвување и конзумирање дома и добрата хигиенска пракса дома Посебен акцент кон примарните производители *Временскио т распоред на поедини активности ќе се одвива последовател но по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија. АХВ Резултат 5.01 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. *Финансис ките средства ќе се одредат по одобрувањ е на стратегијат а од страна на Владата на Република Северна Македонија во висина на реално потребните средства за операциона лизација и имплемент ација. 32 Унапреди обезбедувањето на информации од страна на операторите наменети за потрошувачите АХВ Зголеми јавната свест и знање за хигенските барања и критеруми за операторите со храна во малопродажбата и угосителските објекти за да можат да направат сопствен избор каде ќе купуваат или конзумираат храна d АХВ Активна соработка со сите заинтересирани организации и невладини здруженија за зголемување на јавната свест и разбирање за безбедна храна АХВ Активна соработка со сите заинтересирани организации и невладини здруженија за зголемување на јавната свест и разбирање за исхрана која придонесува за подобро здравје. АХВ Цел 5.02 Операторите со храна и угостителите обезбедуват соодветна заштита на интересите на потрошувачите со нивна правилна инфомираност преку означување на храната, менијата и дополнителните информации. Информациите содржат одредби за алергените, адитивите во храна и потеклото на храна, како на предпакуваната храна така и во угостиелските објектиre АХВ Резултат 5.02 Потрошувачите имаат соодветна и веродостојна иформација и се доволно едуцирани на ниво на угостителство. Операторите со 33 храна и угосители имаат соодветни знаење и активнсти да обезбедат потрошувачите да може да направат информиран избор што и каде ќе купуваат или конзумираат храна. Цел 5.03 Унапреди и зголеми протокот, обемот и квалитетот на информциите помеѓу релевантните институции во националниот систем на безбедност на храна 1. Анализа на постојните модуси на размена на информации помеѓу Агенцијата и релевантните институции во националиот систем 2. Изготвуваење на концепт и предлог на модел на размена на информациите 3. Операционализирање на предложенот модел АХВ Резултат 5.03 Воспоставен систем за протокот, обемот и квалитетот на информциите. Цел 5.04 Видливост и Транспарентост 1. Изготување на програма и процедура за обзебедување на видливости и транспареност на активостите на националниот систем за безбедност на храна АХВ Резултат 5.04 Зголемена Видливост и Транспарентост на активностите на националнот систем на безбедност на 34 2. Операционализирање на програмата храна. Цел 5.05 Соработка и Партнерски Однос со граѓаните и заинтересираните страни Активна соработка со Министерство за здравсто и другите релевантни инстиуции и невладини организации за: – намалување на нивоата на заситени масти, сол и калории во поедини прехрабени производи – промовира и обезбеди поголем избор на купување и конзумирање на храна која придонесува за подобро здравје – промовира и обезбеди порции храна соодветни за категоријата напопулација која е засегната и кои се нутритивно здравствено исправни. АХВ Резултат 5.05 Ефективно спроведување на политиките и оперативните планови на Министерството за здравство во областа на политиката во исхраната и исхрана која придонесува за подобро здравје Цел 5.06 Воспоставување на Центар за информирање за безбедност на храна Обезбедување на инфраструктурни и оперативни ресури за центарот за информирање на безбедност на храна Назначување на лица одговорни за работењето на Центарот Изготвување на план за работа на Центарот. АХВ Резултат 5.06 Фунционален Центар за информирање за безбедност на храна Цел 5.07 Општи и Посебни Планови и Програма за Комуникација Изготвувавање на Општи и Посебни Планови и Програма за Комуникација од областа на безбедност на храна Спроведување на Општи и Посебни Планови и Програма за Комуникација АХВ Резултат 5.07 Спроведени Општи и Посебни Планови и Програма за Комуникација 35 Цел 5.08 Репутација и Доверба Анализа на моменталната состојба и контиунирано секоја година за статусот на довербата на Агенцијата Изгтовување на план за надминување на слабите точки и унапредување на репутациата на Агенцијата Спроведување на планот за зголемување на репутацијата и довербата АХВ Резултат 5.08 Задржана Репутација и Доверба во активностите на Агенцијата од страна на потрошувачите, граѓаните и деловниот сектор. Стратешка Цел 06 Националниот систем за безбедност со храна има воспоставена рамка и механизми за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје (со фокус на особено ранливи групи) со што се обезбедува здрав начин на живот и промовира благосостојбата за цела популација во сите старосни категории. Резултати Исход Воспоставена рамка и механизми за унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје на населението (со фокус на особено ранливи групи) со што се обезбедува здрав начин на живот и промовира благосостојбата за цела популација во сите старосни категории. 36 Цел 6.01 Воспоставување на систем на заштита на здравјето на потрошувачите во однос на балансирана исхрана на општата популација и посебно одредени популациони групи преку нивно правилно информирање. Резултат 6.01 Граѓаните, сите популациони групи, секогаш и во секое време, имаат пристап до безбедна и нутритивно адекватна храна односно имаат пристап и можност за набавка до безбедна и нутритивно вредна храна. Во случаи кога тоа не е возможно пристапот е обезбеден и подржан со јавни и/или приватни програми. Цел 6.02 Воспоставување на доброволен систем за означување на храна од страна на операторот со храна и доброволно користење на посебен знак. Резултат 6.02 Воспоставен доброволен систем за означување на храна од страна на операторот со храна и доброволно користење на посебен знак. Цел 6.03 Промоција и Унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје Резултат 6.03 Подигнато ниво на информираност и знаење во однос на исхрана која придонесува за подобро здравје Овозможување избор на потрошувачите за практикување на балансирана исхрана Цел 6.04 Комуникација и едукација на политика во исхраната Резултат 6.04 Спроведени 5 циклуси на едукација на ниво на предшколски, школски, високообразовни институии и професионални и невладини здруженија Цел 6.05 Воспоставување на национална база на податоци за навиките на исхрана и составот на храната и систем на следење. Резулат 6.05 Овозможување Агенцијата и други заинтересирани страни своите програми и планови за активности да ги спроведуваат на реални податоци од терен 37 Цел 01 Специфични цели Активност Мерки (На кој начин ќе се обезбеди активноста) Временска рамка Одговорни институции Мониторинг и евалуација (ИНДИКАТОРИ) Очекувани резултати Буџет (EUR) Цел 6.01 Воспоставување на систем за заштита на здравјето на потрошувачите во однос на балансирана исхрана на општата популација и посебно одредени популациони групи преку нивно правилно информирање. Донесување на национална правна рамка Донесување на План за промовирање на исхрана која придонесува за подобро здравје Изработка на водичи за исхрана која придонесува за подобро здравје Формирање на работни групи и одржување на работни состаноци и работилници со бизнис операторите *Временскиот распоред на поедини активности ќе се одвива последовател но по квартали (3 месечни период) започнувајќи од првиот квартал по оодбрување на стратегијата од страна на Владата на Република Северна Македонија. АХВ МЗ Изработени подзаконски акти Одобрен од Директор План Изработен водичи Резултат 6.01 Граѓаните, сите популациони групи, и секогаш, во секое време, имаат пристап до безбедна и нутритивно адекватна храна односно имаат пристап и можност за набавка до безбедна и нутритивно вредна храна. Во случаи кога тоа не е возможно пристапот е обезбеден и подржан со јавни и/или приватни програми. *Финансис ките средства ќе се одредат по одобрувањ е на стратегијат а од страна на Владата на Република Северна Македонија во висина на реално потребните средства за операциона лизација и имплемент ација. Цел 6.02 Воспоставување на доброволен систем за означување на храна од страна на операторот со храна и доброволно користење на посебен знак. 1. Формирање на работна група од преставници на АХВ, приватниот сектор и невладините организации за израбока на концепт на доброволен систем на означување. 2. Изработка на предлог доброволен систем за означување 3. Усвојување на предлог и донесување на подзаконски акт 3. Промоција на доброволниот систем за означување 5. Воспостаување на систем на официјалн контроли во однос на добровлниот систем на АХВ МЗ Донесување на правилник и објавување во службен весник Работилници за инспекциски служби Воспоставува ње процедура за Резултат 6.02 Воспоставен доброволен систем за означување на храна од страна на операторот со храна и доброволно користење на посебен знак. 38 означување. нотирање во систем на АХВ за заинтересира н оператор со храна и вид на храна Медиумско известување за операторите со храна и потрошувачи те 6.02. 1 Воспоставување на доброволен систем за означување на храна во корелација со здравјето на потрошувачот. 6.02. 2 Понуда на бесплатен стандард на операторите со храна за доброволно производство на храна со поразлични критериуми за масти,шеќери, сол и влакна во однос на вообичаени продукти и нејзино означување со посебен знак. Можност за доброволна апликација на посебниот знак. АХВ МЗ Донесен правен акт Позитивно прифаќање на стандардот од оператори со храна Голем број производи со посебен знак Подигање на свеста на потрошувачи те при изборот да направат разлика помеѓу 39 обична и правилно избалансира на храна Цел 6.03 Промоција и унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје Изработка на Програма за промоција и унапредување на исхрана која придонесува за подобро здравје Промоција на исхрана која придонесува за подобро здравје преку одредени медиумски канали (веб страната, работилници по поедини локации) Работилници за заинтересирани оператори со храна на регионално ниво. АХВ МЗ Резултат 6.03 Подигнато ниво на информираност и знаење во однос на исхрана која придонесува за подобро здравје Овозможување избор на потрошувачите за практикување на балансирана исхрана Цел 6.04 Комуникација и едукација на политика во исхраната Изработка на Програма за контиунирана напредна едукација во областа на исхрана која придонесува за подобро здравје Спроведување на Програма за контиунирана напредна едукација во областа на исхрана која придонесува за подобро здравје Изработка на водичи за одделни популациони групи за нутритивните и калориските вредности на порциите во исхраната АХВ МЗ Изработени и промовирани водичи: за исхрана на мали деца, стари луѓе, лица со потреба од храната за посебна нутритивна употреба другите популацини групи Резултат 6.04 Спроведени 5 циклуси на едукација на ниво на предшколски, школски, високообразовни институии и професионални и невладини здруженија Цел 6.05 Воспоставување на национална база на податоци за навиките на исхрана и составот Усвојување на методологија и изготување на процедури за водење на национална база на податоци за навиките на исхрана и составот на АХВ МЗ Усвоена Методологиј а и изготвени процедури за Резулат6.05 Овозможување Агенцијата и други заинтересирани страни своите програми и планови 40 на храната и систем на следење. храната и систем на следење. Изготвени бази на податоци за навиките на исхраната на поодделни популациони групи како и изготвени бази за нутритивни податоци за составот на храната. Воспоставување на база на препораки и упатства за исхрана која придонесува за подобро здравје. водење на национална база на податоци за навиките на исхрана и составот на храната и систем на следење Воспоставена национална база на податоци Изготвени бази на податоци за навиките на исхраната на подделни популациони групи како и изготвени бази за нутритивни податоци за составот на храната. за активности да ги спроведуваат на реални податоци од терен