Spatial Plan of the Republic of Macedonia 2004-2020 (Spatial planning Strategy)

1. Uslovi za pojava i za{tita od seizmi~ki i tehni~ko- tehnolo{ki katastrofi IZIIS - Skopje Rakovoditel: d-r Zoran Milutinovi}, dipl. grad. in`.

2. Sostojbi i mo`nosti za koristewe na mineralnite surovini Geoinstitut - Skopje Rakovoditel: \oko Denkovski, dipl. in`. geo.

3. Sostojba, za{tita i mo`nosti za koristewe na {umite i {umskoto zemji{te [umarski fakultet - Skopje Rakovoditel: d-r Dimitar Krstevski, dipl. {um. in`.

4. Sostojba, za{tita i mo`nosti za koristewe na zemjodelskoto zemji{te i razvoj na zemjodelieto Zemjodelski fakultet - Skopje Rakovoditel: d-r Boris Anakiev, dipl. in`. agr.

5. Razvoj na turizmot i organizacija na turisti~kite prostori Institut za geografija na PMF - Skopje Rakovoditel: d-r Aleksandar Stojmilov, dipl. geog.

6. Ekonomski osnovi na Prostorniot plan na Republika Makedonija Ekonomski fakultet - Skopje Raklovoditel: d-r \or|i ^epujnoski, dipl. ek.

7. Razvoj i prostorna razmestenost na industrijata Ekonomski fakultet - Skopje Rakovoditel: d-r \or|i ^epujnoski, dipl. ek.

8. Razvoj na energetikata i energetskata infrastruktura EMO - Institut za energetika - Skopje Rakovoditel: Ilija Panevski, dipl. el. in`.

9. Za{tita i koristewe na vodite i vodostopanskata infrastruktura RIKOM - Skopje Rakovoditel: Du{ko Nikolov, dipl. hid. in`.

10. Klima i hidrografija Republi~ki hidrometeorolo{ki zavod - Skopje Rakovoditeli: Pece Risteski, dipl. hid. in`., Josif Milevski, dipl. hid. in`.

11. Za{tita na prirodnoto nasledstvo Zavod za za{tita na prirodata - Skopje Rakovoditel: Vasil Anastasovski, dipl. geog.

12. Za{tita na kulturnoto nasledstvo Republi~ki zavod za za{tita na spomenicite na kulturata - Skopje Rakovoditeli: \or|i Dap~ev, dipl. in`. arh., Lazar [umanov, dipl. in`. arh.

13. Razvoj na soobra}ajot i sistemot na vrski Institut za prostorno planirawe, urbanizam, soobra}aj i ekologija na Makedonija - Skopje Rakovoditel: Stefan Kalajxiski, dipl. soobr. in`.

14. Upravuvawe so cvrstiot otpad RIKOM - Skopje Rakovoditel: Du{ko Nikolov, dipl. hid. in`.

15. Urbanizacija i sistem na naseleni mesta Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi - Skopje Rakovoditel: Zoran Toni}, dipl. in`. arh.

16. Razvoj i razmestenost na nestopanskite dejnosti Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi - Skopje Rakovoditel: m-r Rafail V'l~evski, dipl. in`. arh.

17. Domuvawe Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi - Skopje Rakovoditel: m-r Du{ica Trp~evska, dipl. in`. arh.

18. Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi - Skopje Rakovoditel: Ana Petrovska, dipl. in`. arh.

19. Namena i koristewe na zemji{teto Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi - Skopje Rakovoditel: m-r Pene Penev, dipl. geog.

20. Proekcija na naselenieto do 2020 god. Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi - Skopje Rakovoditel: d-r Branko Vasiqevi}, dipl ek. Sodr`ina I. Voved ......................................................................................................................... 1

1. Predmet i zada~i na planot ............................................................................ 2

2. Osnovni celi i pretpostavki na planot ...................................................... 4

3. Geostrategiski karakteristiki na Republika Makedonija .................... 7 3.1. Elementi za definirawe na prostorno-funkcionalnata struktura i polo`bata na republika makedonija ............................. 7 3.2. Soobra}ajno-geografska polo`ba i mo`ni vlijanija vrz ureduvaweto na prostorot na republikata ....................................... 10 II. Organizacija, koristewe i za{tita na prostorot ..................................... 14

1. Socio-ekonomski osnovi na prostorniot plan ........................................ 14

2. Koristewe i za{tita na prirodnite resursi........................................... 19 2.1. Zemjodelsko zemji{te ............................................................................ 19 2.2. [umi i {umsko zemji{te ...................................................................... 26 2.3. Mineralni resursi ................................................................................. 34 2.4. Vodni resursi i vodostopanska infrastruktura ............................ 38 2.5. Energetski izvori i energetska infrastruktura........................... 48

3. Proekcija na naselenieto i organizacija na naselbite i dejnostite........................................................................................................... 58 3.1. Demografski razvoj ................................................................................ 58 3.2. Urbanizacija i mre`a na naselbi ....................................................... 60 3.3. Ureduvawe na selskite naselbi i podra~ja....................................... 66 3.4. Domuvawe................................................................................................... 67 3.5. Javni funkcii .......................................................................................... 70 3.6. Industrija................................................................................................. 74

4. Soobra}aj i vrski ............................................................................................ 79

5. Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina, prirodnoto i kulturnoto nasledstvo i razvoj na turizmot............................................. 89 5.1. @ivotna sredina ..................................................................................... 89 5.2. Prirodno nasledstvo............................................................................ 104 5.3. Kulturno-istorisko nasledstvo ........................................................ 112 5.4. Razvoj na turizmot i organizacija na turisti~kite prostori .................................................................................................. 117

6. Bilans na namenata na povr{inite........................................................... 123

7. Za{tita od voeni razurnuvawa, prirodni i tehni~ko- tehnolo{ki katastrofi............................................................................... 126 7.1. Nasoki za za{tita od voeni razurnuvawa ....................................... 126 7.2. Merki za za{tita od prirodni i elementarni katastrofi ....... 129 7.3. Merki za za{tita od tehni~ko - tehnolo{ki katastrofi.......... 133 III. Sproveduvawe na prostorniot plan na Republika Makedonija .......... 135

1. Op{ti napomeni ............................................................................................ 135

2. Usoglasuvawe na planskata dokumentacija so prostorniot plan ................................................................................................................... 135

3. Izrabotka na planovi od prioritetno zna~ewe .................................... 136

4. Odredbi za sproveduvawe na planot po oblasti..................................... 136

5. Nasoki i elementi za izrabotka na prostorni i urbanisti~ki planovi ............................................................................................................. 146

6. Institucionalno - organizaciona i nau~no - istra`uva~ka poddr{ka za sproveduvawe na planot ....................................................... 148

7. Sledewe na realizacijata na planot i ocenka na ostvaruvawata................................................................................................. 150

8. Informacionen sistem za prostorno planirawe na republikata..................................................................................................... 150 IV. Evropski i regionalni dokumenti na odr`liv prostoren razvoj i drugi regionalni inicijativi, proekti i programi .............. 152 Kartografski prilozi......................................................................................... 160 I. VOVED Potrebata za izrabotka na Spored predlo`enata metodologija Prostoren plan na Republika za izrabotka na Prostorniot plan i Makedonija proizleze od nastanatite Programata za izgotvuvawe i socio-politi~ki, ekonomski i donesuvawe na Prostorniot plan na strate{ki promeni vo dr`avata i Republika Makedonija, istiot nejzinoto okru`uvawe, kako i od obrabotuva pet osnovni celini, i toa: izminuvawe na planskiot period na 1. Analiza i ocena na sostojbite i prethodniot Prostoren plan donesen tendenciite; vo 1982 god. ~ij vremenski horizont e 2. Dosega{ni planerski re{enija i 2000 god. {to pretpostavuva stepen na nivna realizacija; preispituvawe i redefinirawe na 3. Dolgoro~ni op{ti i posebni opredelbite, koncepciite i nasokite celi na organizacija i koristewe na {to proizleguvaat od istiot. prostorot; So usvojuvaweto na Programata za 4. Dolgoro~ni planski koncepcii izgotvuvawe i donesuvawe na za oddelni oblasti; Prostorniot plan na Republika 5. Propozicii za implementacija na Makedonija, od strana na Vladata i Planot i soodveten monitoring. Sobranieto na Republika Makedonija, Za realizacija na vaka postaveniot na 22 mart 1995 god., i nejzinoto planski dokument, odnosno za objavuvawe vo "Slu`ben vesnik" br. 17 definirawe na planskite koncepcii, od 28 mart 1995 god., otpo~naa planerskiot proces e organiziran podgotvitelnite raboti za izrabotka preku slednite fazi: na Prostorniot plan na Republika 1. Faza na Nacrt-plan; Makedonija. 2. Faza na Predlog-plan. Izrabotkata na Prostorniot plan Fazata Nacrt-plan e razgledana i mu e doverena na Javnoto pretprijatie verificirana od strana na Vladata na za prostorni i urbanisti~ki planovi Republika Makedonija. Fazata vo ramkite na koe e oformen Stru~en Predlog-plan e usvoena od strana na raboten tim za izrabotka na Planot. Vladata na Republika Makedonija i Rabotata na Planot otpo~na so Sobranieto na Republika Makedonija. inventarizacijata na celokupnata Osnova za oformuvawe na dosega izgotvena dokumentacija sintezniot koncept na organizacijata, relevantna za prostorno-planerskiot ureduvaweto i koristeweto na proces. Istata e sistematizirana po prostorot na Republikata, kako negova oblasti, so osvrt na sodr`inata, stru~no-nau~na poddr{ka, odnosno izgotvuva~ot i mestoto na koe se nao|a dokumentacija na Planot pretstavuva- dokumentacijata. Definirani se at dvaeset ekspertni elaborati, vo indikatori za inventarizacija i ~ija izrabotka se vklu~eni golem broj kriteriumi za valorizacija na na eksperti i institucii od site prostorot (pojdovna osnova za oblasti relevantni za Planot. ponatamo{niot proces na analiza i Vo procesot na analiza, planirawe). Izgotvena e metodologija valorizacija i definirawe na i organizacija za izrabotka na Planot konceptite za ureduvawe na prostorot, vo sklad so najnovite stru~no-nau~ni koristeni se pokazateli na nivo na soznanija i svetski prifatenite op{tini spored teritorijalnata trendovi. podelba pred i po 1996 godina vo zavisnost od raspolo`ivite podatoci 1 i nivniot karakter, a soglasno nivoto planskite re{enija i koncepcii, na ovoj planski dokument. Sekoja lokalnata samouprava i po{irokata naredna teritorijalna organizacija na javnost. Dr`avata, }e bide implementirana vo Sugestiite, zabele{kite i Planot, a dobienite rezultati predlozite koi proizlegoa od prezentirani preku godi{nite Recenzionata komisija i stru~nata izve{tai vo procesot na sledeweto na rasprava bea razgledani od sproveduvaweto na Planot. izgotvuva~ite na planot i del od niv, Vrz osnova na predlo`enite za koi postoeja argumentirani i koncepcii za razvoj na oddelni opravdani stavovi, bea na soodveten oblasti relevantni za prostorniot na~in vklu~eni vo Predlogot na razvoj, izgotven e sintezen koncept za planot. organizacija, ureduvawe, koristewe i Dolgiot vremenski period od za{tita na prostorot na Republika donesuvaweto na fazata Nacrt do Makedonija, prezentiran vo forma na razgleduvaweto i usvojuvaweto na Nacrt-plan, koj gi opfa}a slednite fazata Predlog nalo`i potreba od oblasti-sektori: za{tita i koristewe doplnuvawe na aktuelnite sostojbi vo na prirodnite resursi (zemjodelsko i prostornata organizacija i proverka {umsko zemji{te, vodi, mineralni i na koncepciite i re{enijata za dol- energetski surovini); razmestenost na goro~en razvoj i ureduvawe na terito- naselenieto; razvoj i ureduvawe na rijata na Republika Makedonija. gradskite i selskite podra~ja; prostorna organizacija na javnite 1. PREDMET I ZADA^I NA PLANOT funkcii; usmeruvawe na razmestenosta Prostorniot plan pretstavuva na industrijata; razvoj i razmestuvawe upravuva~ki dokument, po karakter na infrastrukturata (vodostopanska, integralen razvoen proekt so ~ija energetska, soobra}aj i telekomunika- pomo{ se definira prostornata ciski sistemi); razvoj i organizacija organizacija na dr`avata i celite i na turisti~kite podra~ja; za{tita na koncepciite na prostorniot razvoj na `ivotnata sredina i prirodnite bogatstva i za{tita na nedvi`noto oddelni oblasti, kako i uslovite za nivna realizacija. kulturno bogatstvo, nasoki i merki za za{tita od voeni razurnuvawa, Planot e orientiran kon prirodni i tehni~ko-tehnolo{ki iznao|awe na pati{ta i mo`nosti za katastrofi i aktivnosti za re{avawe na slo`enite prostorni sproveduvawe na Planot. problemi i konflikti vo interakcija Rabotata na Nacrt-planot ja so razvojnite procesi, tekovi i slede{e Koordinaciono telo ograni~uvawa. Spored toa, Planot e formirano so Odluka na Vladata na problemski orientiran, no ne samo na Republika Makedonija, a ocena na problemite od momentalnata sostojba, koncepcijata {to ja postavuva istiot tuku i na problemite koi se vo dade Recenziona komisija sostavena od vremenska smisla dolgoro~ni i ~ie eminentni stru~ni lica vo dr`avata re{avawe i otstranuvawe ima od site oblasti relevantni za strate{ka dimenzija vo razvojot i prostornoto planirawe. prostorno-funkcionalnata Po Nacrt-planot, a vo ramkite na integracija. Poradi toa, Prostorniot zakonskata regulativa, be{e odr`ana plan se definira kako dokument so stru~na rasprava vo koja bea vklu~eni trajni vrednosti, a }e se usoglasuva so site subjekti relevantni za ocena na 2 site razvojni dokumenti {to }e bidat Prostorniot plan, kako razvoen izgotvuvani i donesuvani. dokument so podolga vremenska Poradi naglasenata strate{ko- orientacija, osobeno vnimanie razvojna konotacija Planot gi posvetuva na regionalnite i definira i jasno gi utvrduva me|uregionalnite aspekti na razvojot, osnovnite, a so vreme i ostvarlivi pred sé preku demografskata politika celi i pravci na razvojot, posebno vo koja mo`e da se artikulira i pogled na neophodnite kvalitativni i operativno sproveduva samo vo kvantitativni strukturni promeni i kontekst na politikata na za niv relevantni i adaptibilni teritorijalniot, odnosno regionalni- prostorno-planski re{enija i opcii. ot razvoj. Pojdovniot pristap vo Pokraj strate{ko-razvojniot, Planot e razvojno-integralen, a ne Planot ima i prostorno-integrativen adaptibilen vo smisol na prilagoduva- karakter {to, vsu{nost, pretstavuva we na prostornata organizacija na ona negova primarna zada~a. Toj gi {to }e se slu~uva vo politikata na koordinira slo`enite fizi~ki razvojot. strukturi na primarnite, sekundarni- Vrz osnova na sledeweto na te, tercijarnite i javnite dejnosti, realizacijata na prethodniot nivnata lokacija i alokacija vo Prostoren plan (donesen 1982 god.), prostorot. Procesite na integracija sostojbata vo izgotvuvaweto i vo prostorot na Republikata baraat donesuvaweto na prostorno-planskata zaedni~ko interaktivno i uskladeno i urbanisti~ka dokumentacija za funkcionirawe na infrastrukturata, oddelni regioni, op{tini, prostori proizvodstvoto i javnite slu`bi vo so specijalna namena, gradski i vreme i prostor, so nu`no ostanati naselbi i stepenot na respektirawe na kontinuitetot za nivnata realizacija, sledeweto na za~uvuvawe, za{tita i unapreduvawe sostojbite i tendenciite vo oddelni na `ivotnata sredina. oblasti i dosega{noto planersko Na prostorot na Republikata iskustvo, vo golema mera i bez evidentni se regionalni disproporcii pogolemi istra`uvawa, vo globala e i neramnomeren razvoj. Ova, pred sé, e iska`ana zbirnata ocena (dijagnoza) izrazeno preku razmestuvaweto na na sostojbata koja preku podetalni naselenieto i demografskite parcijalni istra`uvawa e proverena i tendencii vo odnos na prirodnite potvrdena. potencijali, razvienosta na Vakvata zbirna, po~etna ocena na stopanstvoto, socijalnite kapaciteti postojnite problemi i tendencii be{e i infrastrukturnata mre`a. Kon ovaa neophodna pri postavuvaweto na sostojba vo golema mera pridonesuva i celite i oformuvaweto na disproporcijata pome|u materijalnoto metodolo{kiot pristap vo proizvodstvo i stepenot na ponatamo{niot proces na planirawe. razvienosta na javnite funkcii. Vrz osnova na sogledanite Re{avaweto na del od ovie globalni sostojbi i tendencii vo problemi, koi vo mnogu ne{ta se vo Republikata, Planot gi definira i domenot na Prostorniot plan, e osnovnite celi za re{avawe na mo`no preku definirawe na nazna~enite problemi vo organizaci- strategija na organizacijata na jata, koristeweto i ureduvaweto na prostorot i sozdavawe na uslovi za prostorot i za{titata na sredinata. razmestuvawe na oddelni aktivnosti i Za celokupnoto naso~uvawe i funkcii. kontrola na razvojot na Makedonija, 3 sekako treba da se izrabotat nekolku razvojnite procesi i strukturni me|usebno usoglaseni dolgoro~ni promeni koi vo bliska idnina strategii, spored merilata i neminovno }e se slu~uvaat. Toa vo prv kriteriumite od drugi oblasti: plan ja istaknuva negovata procesnost ekonomijata, socijalniot `ivot, i postojano aktivno prilagoduvawe na kulturata, `ivotnata sredina i dr. planerskite re{enija so toa {to }e se Neophodno e da se naglasi deka slu~uva vo praksata i iznao|awe na Nacionalnata strategija za maksimalni opcii za za~uvuvawe na ekonomskiot razvoj na Republika integralnosta na prostorot i negoviot Makedonija e ve}e izgotvena i kvalitet. promovirana vo po~etokot na 1998 god. i deka istata pretstavuva edna od 2. OSNOVNI CELI I PRETPOSTAVKI NA PLANOT osnovite pri postavuvaweto na konceptot na prostorniot razvoj, Osnovnata strate{ka opredelba na odnosno deka vo odredena mera dobiva Prostorniot plan na Republikata e prostorna operacionalizacija vo ostvaruvawe na povisok stepen na Strategijata za prostoren razvoj, vkupnata funkcionalna integriranost odnosno Prostorniot plan na na prostorot na dr`avata, kako i Republikata. Pojdovna osnova i nasoka obezbeduvawe uslovi za zna~itelno vo domenot na za{titata vo ramkite na pogolema infrastrukturna i Prostorniot plan pretstavuva ekonomska integracija so sosednite i Nacionalniot plan za za{tita na ostanatite evropski zemji. `ivotnata sredina na Republika Ostvaruvaweto na povisok stepen Makedonija koj e, isto taka, izgotven i na integriranost na prostorot na donesen vo 1997 god. Republikata podrazbira namaluvawe Vrz osnova na globalno na regionalnite disproporcii, postavenite celi Planot gi utvrduva i odnosno kvalitativni promeni vo generalnite postavki, odnosno nudi prostornata, ekonomskata i socijalna- integralno-konzistentni re{enija vo ta struktura, osobeno vo podra~jata so pogled na za~uvuvawe na izvornite izrazeni disfunkcii na socijalen i razvojni resursi, blagovremeno ekonomski razvoj. rezervirawe na prostorot, negova Osnovni pretpostavki na koi se za{tita i namensko struktuirawe za bazira ramnomerniot razvoj se da se izbegnat idnite konfliktni slednite: situacii ili, barem, da se 1. Uva`uvawe na realnite faktori neutraliziraat postojnite. na razvoj. Osobeno vnimanie se posvetuva na 2. Prevzemawe stimulativni delot na primenata (implementaci- merki od strana na dr`avnite i drugi jata) na Planot. Osven re{enijata koi fondovi i drugi vidovi poddr{ka za gi dava Planot razraboteni se i programi na lokalnite zaednici i postapkite za sproveduvawe na stopanskite akteri. planskite celi i koncepcii i zaedno 3. Vospostavuvawe na pazarni so Planot e donesen i zakon za negovo principi i formirawe soodvetna sproveduvawe. institucionalna ramka vo koja }e Prostorniot plan e so dolgoro~en mo`at da funkcioniraat pazarnite karakter, odnosno so vremenski institucii. horizont do 2020 god. Me|utoa, toj e baziran na principot na fleksibilnost i prilagodlivost na 4

4. Sozdavawe na regionalen Neophodno e, isto taka, diferenciran ambient za stopanisu- nadminuvawe na ednostraniot odnos vawe so pomo{ na soodvetna politika. kon industrijata kako edinstven Dolgoro~niot razvoj na faktor na razvojot i korekcija na Republikata vo golema merka }e bide dosega{niot tip na urbanizacija, koj usloven od promenite {to treba da se se manifestira preku koncentracija izvr{at vo politi~kiot sistem i na naselenieto vo mal broj centri i sozdavaweto na politi~ki stabilni nesoodveten razvoj na op{testveniot i uslovi vo zemjata, realizacijata na li~niot standard, t.e. adekvatna radikalnite zafati vo stopanskiot urbana oprema. sistem, zgolemuvaweto na reproduk- Vo razvojot na sistemot na tivnata sposobnost na stopanstvoto, gradovite vo Republikata, se te`nee prestruktuiraweto na stopanstvoto, kon namaluvawe na relativnata povisokata ekonomska efikasnost, koncentracija na naselenieto i podobruvaweto na finansiskata sos- aktivnostite vo republi~kiot centar, tojba vo Republikata, obezbeduvaweto odnosno kon kvalitativnite promeni na dopolnitelna akumulacija i dr. na nivnata socio-ekonomska struktura, Ekonomskata uspe{nost na Repu- so pointenzivnoto koristewe na blikata za efikasno i pravovremeno grade`nite fondovi, zemji{teto i prisposobuvawe kon ovie promeni }e lokacionite pogodnosti, stru~nite, vlijae vrz mo`nostite da se nau~nite i razvojnite potencijali so maksimiraat pozitivnite efekti, a da koi raspolagaat. Del od ovaa se neutraliziraat nekoi negativni strategija e pottiknuvawe na impulsi {to doa|aat od eksternoto soodvetni programi za podobruvawe na okru`uvawe. kvalitetot na `iveewe vo naselbite, Prilagoduvaweto na stopanstvoto kako i stimulirawe na razvojot vo na Republikata na evropskiot pazar e pomalite gradovi. neophodno so ogled deka Evropskata Demetropolizacijata (selektivnoto zaednica e zna~aen nadvore{en prenesuvawe na oddelni funkcii i trgovski partner, a integracionite aktivnosti, upravno-administrativni, procesi vo Evropa }e imaat ekonomski, kulturni i drugi, od dalekuse`ni ekonomski i drugi republi~kiot centar vo drugi gradovi) posledici vrz natamo{nata sorabotka. ne zna~i zapirawe na negoviot razvoj, Vklu~uvaweto na stopanstvoto od tuku neophodnost za kvalitativnata Republikata vo integralnite dvi`ewa transformacija na prostornite i vo Evropa e uslovno od otpo~nuvaweto socio-ekonomskite strukturi. na procesot na prestruktuirawe na Edna od celite na ovoj Plan e stopanstvoto, voveduvaweto na razvojot na selskite naselbi i sovremenite tehni~ko-tehnolo{ki podra~ja, kako pove}efunkcionalni re{enija i me|unarodni standardi. proizvodni, socijalni i kulturni Stopanstvoto na Republikata, so ogled prostori i zajaknuvawe na na ograni~enata sopstvena akumulaci- ekonomskata mo} na selskite ja i potrebata za pointenziven doma}instva, zaradi toa {to celta na stopanski razvoj i menuvawe na poramnomerniot razvoj vo prostorot nepovolnata stopanska struktura i na Republikata mo`e da se ostvari natamu }e bide upateno na koristewe samo so kvalitativnite promeni na na dopolnitelna akumulacija od selskite podra~ja. stranstvo. Nu`no e da se aktiviraat i napravat privle~ni za locirawe na 5 stopanski kapaciteti i naseluvawe striktnoto ograni~uvawe na tran- pove}e zoni vo odnos na sega{nata sformacijata na zemji{teto od I-IV sostojba i tendencii. Ova, vo prv red, bonitetna klasa za nezemjodelsko se odnesuva na onie podra~ja koi koristewe, kako i za~uvuvawe na poseduvaat zna~itelni potencijali kvalitetot i prirodnata plodnost na (prirodni i sozdadeni) i relativno zemji{teto. Isto zna~ewe mu se dobra soobra}ajna polo`ba i pridava na po{umuvaweto, obnovuva- dostapnost. weto i podobruvaweto na kvalitetot Razvojot na nedovolno razvienite, na {umite. ridski, planinski i pograni~ni Neophodno e vospostavuvawe na podra~ja bazira vrz integralen razvoj efikasna kontrola na koristeweto i koj podrazbira kombinacija na ureduvaweto na grade`noto zemji{te i faktori, kako {to se: prirodnite, utvrduvawe na normi i standardi za demografskite procesi, soobra}ajnata gradba i komunalno opremuvawe na i drugata infra i suprastrukturna naselbite. Zaradi pravovremeno re- opremenost. zervirawe na prostori na racionalna Vo investicionite odluki za izgradba i koristewe na objekti ili materijalnoto proizvodstvo, striktno podra~ja od javen interes, se se po~ituvaat lokacionite, tehno- obezbeduva za{tita na koridorite za ekonomskite i kriteriumite za izgradba na infrastrukturata, podra~- za{tita na `ivotnata sredina, koi se jata za eksploatacija na rudi, usvoeni na nacionalno nivo. prostorite za izgradba na akumulacii, Programite na javnite funkcii i kako i prostorite so za{titeni valorizacijata na postojnata mre`a se prirodni i nedvi`ni kulturni usoglaseni so stopanskiot razvoj, bogatstva. finansiskite mo`nosti i osobenosti Vo za{titata na prirodnite i na lokalnite zaednici, kako i so kulturnite vrednosti i naporite za celite na razvojot na oddelni unapreduvawe na kvalitetot na podra~ja. Programite za razvoj na `iveeweto vo Republikata, posebno javnite funkcii podrazbiraat i te`i{te se stava na unapreduvaweto i soodvetna poddr{ka vo drugi sektori za{titata na `ivotnata sredina. (vo prv red vo soobra}ajnata Sostojbata na `ivotnata sredina i infrastruktura). ekolo{kite barawa se biten faktor Edna od osnovnite celi na na ograni~uvawe vo planiraweto na Prostorniot plan se odnesuva na stopanskite aktivnosti. Posebno zna- {tedewe, racionalno koristewe i ~ewe imaat za{titata i promocijata za{tita na prirodnite resursi, na vrednite prirodni bogatstva i osobeno deficitarnite i strate{ki pogolemite podra~ja so posebna zna~ajnite za razvojot i kvalitetot na namena i so prirodni vrednosti, va`ni `iveeweto vo Republikata. Vkupniot za biodiverzitetot i kvalitetot na bilans na vodnite resursi, kako i `ivotnata sredina, kako i za{titata i nivnata prostorna i vremenska promocijata, ili soodvetniot tretman distribucija, bara isklu~itelno na kulturnoto bogatstvo soglasno so vnimatelno koristewe i vo celosno negovata kulturolo{ka i civilizacis- obezbeden sistem na za{tita od ka va`nost i zna~ewe. zagaduvawe i neplansko koristewe. So Prostorniot plan blagovreme- Me|u prioritetnite opredelbi na no se rezerviraat koridori za Prostorniot plan e za{titata na infrastrukturnite sistemi. Imaj}i gi zemjodelskoto zemji{te, a osobeno predvid tro{ocite za nivnata 6 izgradba i dadenite ekonomski razvoj koi opfa}aat poedini zemji- mo`nosti, te`i{te e staveno na ~lenki na Evropskata unija i poedini tehni~koto podobruvawe na postojnite zemji-kandidati za priem vo Unijata. sistemi, kako i na podobruvaweto na U{te vo tekot na podgotovkite na uslovite na nivnoto funkcionirawe. ESDP, Evropskata komisija pokrena Osnovnata strategija vo organiza- regionalna inicijativa pod ime cijata i koristeweto na prostorot, vo INTERREG II C, so cel da se poddr`i smisla na poddr{ka na razvojot na transnacionalnata sorabotka vo stopanstvoto, ja so~inuvaat takvi prostornoto planirawe na evropskite re{enija vo prostorot koi zemji i regioni (zna~i, ne samo vo ovozmo`uvaat: zemjite na Unijata). − pogolema atraktivnost na Vo ovoj kontekst ESTIA i OSPE se prostorot i po{irok izbor na dvete najva`ni regionalni inicijati- re{enija, od lokacionen aspekt, za vi vo oblasta na prostorniot i vlo`uvawe na doma{en i stranski urbanisti~kiot razvoj i envajronmen- kapital; talnata politika na Balkanot: − teritorijalno diferencirawe − ESTIA - Alternativi na na razvojnite politiki, merki i evropskata prostorna i teritorijalna instrumenti; integracija, Strategija i politika na − za{tita na prirodnite i integracija na prostorniot razvoj za sozdadenite resursi i bogatstva, od jugoisto~na Evropa. Vo ovoj proekt aspekt na ekonomskite interesi za u~estvuvaa Albanija, Bugarija, Grcija, za~uvuvawe na kvalitetot na Makedonija, Romanija i SR `ivotnata sredina; Jugoslavija; − soobra}ajno, informati~ko i − OSPE - Opservatorija za upravuva~ko povrzuvawe, kako predus- prostorno planirawe vo jugoisto~nata lov za poefikasno proizvodstvo i Evropa, e proekt koj e komplementaren socijalen razvoj; na prviot i gi opfa}a istite zemji. − razvoj na informacionen sistem Programski i prostorno - za prostorot i `ivotnata sredina; funkcionalni vrski na nivo na − lokaciona fleksibilnost vo Balkanot donesuvawe na investicionite odluki. Na nivo na prostorno-funkcional-

3. GEOSTRATEGISKI nata organizacija na balkanskite KARAKTERISTIKI NA REPUBLIKA dr`avi nema poseriozni, dolgoro~ni MAKEDONIJA programi za prostorno usoglasuvawe na idniot razvoj na istite, osven nekoi 3.1. ELEMENTI ZA DEFINIRAWE NA PROSTORNO-FUNKCIONALNATA inicijativi (Konferencija na Balkan- STRUKTURA I POLO@BATA NA skite zemji). Ova e seriozen problem REPUBLIKA MAKEDONIJA koj, verojatno, }e do`ivee radikalna Determinanti i vrski na pozitivna transformacija. Treba da se Republika Makedonija vo o~ekuva i nadminuvawe na alternativ- konstelacija na Evropa ite na prostornoto opredeluvawe, koe se manifestira vo toa {to Vo realizacija na edna od misiite balkanskite dr`avi se stavaat vo na ESDP (Perspektivi na prostorniot dilema: mediteranska ili podunavska, razvoj na Evropa), posebna i naro~na odnosno crnomorska ili balkanska uloga imaat onie regionalni orientacija vo natamo{niot razvoj, inicijativi i {emi na prostorniot bidej}i tie ne se inkompatibilni, 7 tuku komplementarni alternativi, Mo`e da se zaklu~i deka e te{ko, odnosno so toa se zbogatuvaat no ne i neizvodlivo, da se ostvari razvojnite mo`nosti. sorabotka vo navedenata nasoka, bidej}i ne se raboti samo za ureduvawe Nadvore{ni vrski na Republika Makedonija, relevantni za planirawe na opredeleni tangentni delovi na na organizacijata i ureduvaweto na zemjata, tuku za po{iroka prostorno- prostorot funkcionalna armatura koja treba da dovede do minimalna usoglasenost. Ovie vrski gi opfa}aat site direktni vrski na Republikata so Nasoki i karakter na o~ekuvanite sosednite dr`avi, bidej}i preku niv se vrski na Republikata so manifestiraat najdirektnite odnosi okru`uvaweto kako del na obvrskite vo razvoj na Pokraj seta op{testvena, politi~- dobrososedskite odnosi i zasilenata ka, ekonomska, geografska i druga razmena i sorabotka so okru`uvaweto. razli~nost, Evropa sé pove}e odi kon Re~isi site postojni dokumenti, generalnoto usoglasuvawe na sopstve- koi se od interes za ovoj problem, nata prostorno-funkcionalna organi- obrabotuvaat problematika na vrski i ziranost na makroplan. Toa zna~i deka odnosi so soodvetni dr`avi isklu~ivo evropskite dr`avi seriozno smetaat vrz principite na iznao|awe, analizi na potrebite i mo`nostite, svoeto i re{enija na tehni~kite pra{awa vo u~estvo vo ovaa kontinentalna koi spa|aat: grani~nite premini, konstelacija da go izrazat so pogolem hidrotehni~kata za{tita, turisti~ki- stepen na usoglasenost koga e vo ot promet i sl., so {to ni pribli`no pra{awe nivnata makrofunkcionalna ne se zadovoluvaat su{tinskite struktura. Toa podrazbira razvoj na potrebi vo razvivaweto na idnite ovie dejnosti i na~ini na naseluvawe, integrativni elementi i vrski. koi se adekvatni na dadeni prirodni Opredeleni bilateralni dogovori uslovi i istoriski okolnosti. so sosednite zemji sé u{te nemaat Ne e realno da se o~ekuva deka koja dovolno precizni elementi koi bi bilo evropska zemja }e se otka`e od mo`ele da se vklu~at vo konceptot na karakteristikite i specifikite na idnata prostorna organizacija na svojot razvoj preku o~ekuvanite Republika Makedonija, taka {to e elementi na sovremenata struktura na realno inicijativno da se ponudat industriskiot razvoj. Me|utoa, prisut- site kategorii razvojni vrski, namesto ni se faktite deka toa ne mo`e da se pasivno da se o~ekuvaat. izvede po pat na apsolutna Vo vrska so predlozite za avtohtonost na sekoja dr`avno- integralno prostorno-funkcionalno prostorna zaednica, bidej}i istata e povrzuvawe na Republikata so sé pove}e uslovena so novite nejzinoto okru`uvawe, mnogu se integraciski vrski: pomali te{kotiite vo doka`uvawe na − Ednata ja opfa}a strukturnata komparativnite prednosti za takvata orientacija na sekoja dr`ava na ona sorabotka preku iskoristuvawe na podra~je na aktivnosti koe go prirodnite, socijalnite, ekonomskite, obezbeduvaat sega{nite i o~ekuvanite proizvodnite, infrastrukturnite i tekovi kako {to se industriskoto drugi vrednosti na sekoj u~esnik, od proizvodstvo, zemjodelstvoto, onie vo nadminuvawe na politi~ko- turizmot i dr. organizacionite problemi i planira- − Drugata se odnesuva na faktot weto na natamo{niot usoglasen razvoj. deka sé pogolema uloga vo 8 povrzuvaweto imaat infrastrukturni- kanalot Morava-Vardar kon Egejskoto te sistemi koi na zna~itelno povisoko More, od druga strana. kvalitetno nivo treba da gi zadovolat Pretpostaveniot razvoj na potrebite na soobra}ajot, prometot, prostornata infrastruktura se energetikata, vodostopanstvoto i dr. odnesuva na osnovnite tehni~ki Vo prezentacija na o~ekuvanite kategorii, kako {to se: hidrosiste- tekovi na pretstojnata urbanizacija vo mite, `elezni~kite sistemi i Evropa, mo`at da se povrzat nekoi sistemite na patnite komunikacii. bitni faktori koi }e ja uslovat Najgolem del na ostanatata idnata prostorno-funkcionalna infrastruktura, pred sé, energetskata, organizacija na globalno nivo. Toa se, ima isti trasi so prethodnite sistemi pred sé, nasledenata geomorfologija i so {to se naso~uva i urbanata tekstura na ovoj kontinent i koncentracija, t.e. sozdavaweto na rasporedot na nasokite za lesno i idniot "Europolis" so negovite logi~no vodewe na golemata formi i koncentracii. infrastruktura. So definirawe na golemata Preku predviduvawata na mo`nite transportna infrastruktura oprede- nasoki na neposrednata urbanizacija leni se oskite i polovite koi }e se na Evropa, Republika Makedonija ne se formiraat na baza na nivnite nao|a na periferijata vo funkcional- funkcionalni domeni i stepenot na nata raspredelba na evropskiot razvojot. Predvidenata globalna prostor. Za razvojot na Republikata funkcionalna regionalizacija na va`no zna~ewe ima makroprostorno- infrastrukturnite mre`i istovreme- funkcionalnata orientacija na no go odrazuva i sakaniot stepen na Evropa kon Mediteranot, Podunavjeto integracija na evropskite regioni, i Balkanot, kako i ulogata vo {to podrazbira u~estvo na sekoja zemja me|ukontinentalnoto povrzuvawe so svojata funkcionalna struktura. Na (Evropa-Azija). toj na~in Evropa }e stane edinstven Pokraj golem broj prirodno- infrastrukturen, urbanisti~ki i funkcionalni regionalizacii so koi industriski kontinent. evropskite zemji se slu`at vo Kategorijata na infrastrukturni zdru`uvaweto zaradi razli~ni celi, sistemi }e pretstavuva, vo idniot se istaknuva edna formalna period, najintenzivna forma na regionalizacija, "Podunavje" - oska na prostorno-funkcionalna integracija razvojot. Na ovoj poteg, koj so i realno e da se o~ekuva deka cela tehni~ki intervencii e spoen so Evropa }e bide pokriena so edna prirodnite osnovi na rekite Rajna, zna~itelno pousoglasena mre`a na Majna i Dunav, ostvarena e edna od potsistemi na pati{ta, `eleznici, nizata osnovni nasoki koja vo kanali, naftovodi, dalnovodi, gasovo- centralniot del na Evropa ima realni di i sl. Bitni razliki }e se javat vo {ansi da stane zna~ajna oska na domenot na frekvencijata i razvojot. Me|utoa, pokraj spomnatata kapacitetite na opredeleni funkcii kanalska trasa, treba da se dodade i vo odredeni regioni na evropskiot potegot so koj se o~ekuva funkci- prostor. Uslov za nivno nadminuvawe onalno priklu~uvawe na severniot del e pravovremeno sogleduvawe na na Evropa preku povrzuvawe na rekata funkciite koi mo`at od strana na i podra~jeto na Odra, od edna strana, sekoja zemja-~lenka da í se ponudat na odnosno ju`niot del, so vklu~uvawe na evropskata konstelacija kako prostorno-funkcionalna celina. 9 [to se odnesuva do pobliskoto toa bi zazemal poadekvatno mesto od okru`uvawe na Republikata (Balkan- dosega{noto. skiot Poluostrov), mo`e da se zaklu~i Posebna polza od naso~uvaweto na deka glavnata oska na razvoj, vsu{nost, infrastrukturnata povrzanost vo i ne postoi. Taa e zameneta so idniot razvoj na balkanskite dr`avi postavenost na glavnite infrastruk- pretstavuva zgolemuvaweto na udelot turni i urbani kapaciteti vo forma vo podelbata na evropskite funkcii, na bukvata "H" (nasoki jugoistok i so ogled na proizvodnata, rabotnata i severozapad), od koi samo eden, i toa drugite aktivnosti na ovoj prostor. ju`niot krak ima ~isto balkanski Toa e zemeno predvid kako eden od karakter. Toj odi od Belgrad preku preduslovite za instalirawe na novi Ni{ i Skopje do Solun, odnosno preku proizvodni kapaciteti {to treba da Sofija do Carigrad. Od tie pri~ini gi namali migracionite dvi`ewa od vo razgleduvawe na o~ekuvanite ovoj del na Evropa. tendencii na urbanizacijata treba da 3.2. SOOBRA]AJNO-GEOGRAFSKA se vlo`at pogolemi napori za POLO@BA I MO@NI VLIJANIJA VRZ integralno povrzuvawe na site centri UREDUVAWETO NA PROSTOROT NA REPUBLIKATA na balkanskite zemji i najgolem del na nivnite teritorii. Teorisko-metodolo{kata Vo idniot razvoen period se opredelba na prostornoto planirawe o~ekuva podra~jeto na Balkanot da kako proces nametnuva obvrska za stane golemo gradili{te kade }e se poslo`eni, sestrani i pove}eslojni realiziraat razvojni proekti na istra`uvawa i razgleduvawa na evropsko i svetsko nivo i toa vo vlijanijata na geografskata polo`ba oblasta na zemjodelstvoto, industrija- vrz organizacijata, ureduvaweto i ta, energetikata i drugite dejnosti. koristeweto na prostorot. Toa, pred Predlo`enoto naso~uvawe na sé, proizleguva od neophodnosta za zaedni~kite infrastrukturni sistemi povrzuvawe na minatoto i sega{nosta za razvoj na Balkanot izvr{eno e vrz so site dominantni efekti koi se baza na procenkata na evropskite izrazuvaat niz razni formi na makroregionalni tendencii na razvo- dvi`ewa, vlijanija i odnosi. jot. Podetalna stratifikacija na Prostorno-planskiot pristap, najva`nite fizi~ki elementi teoretskite, empiriskite i metodo- pretstavuva izraz na naso~uvawe na lo{kite znaewa gi respektiraat i po{irokiot razvoj, vrz osnova na adekvatno vrednuvaat site relevantni idnata urbanizacija i industrijali- komponenti i dimenzii na zacija na evropskite prostori. geografskata polo`ba na Republikata. Pome|u osnovnite parametri za Ovaa polo`ba ne e samo fundament na naso~uvawe na idniot razvoj na me|unarodniot sistem na odnosi i balkanskiot prostor spa|a i relacii vo prostorot, tuku e eden od koncepcijata, spored koja oskite i klu~nite faktori koj direktno i centrite na negoviot razvoj treba da indirektno vlijae vrz formiraweto i se pomestat na negovata pravna deluvaweto na sistemot, odnosno vrz teritorija, bidej}i istite sega se organizacijata i ureduvaweto na nao|aat na negovite periferni, prostorot. Nadvore{nite geografski grani~ni delovi. So pomestuvaweto na vlijanija od me|unarodnoto poblisko i oskite na razvojot, balkanskiot podale~no okru`uvawe, ne zanemaru- prostor bi izlegol na tri moriwa i so vaj}i gi razli~nite konfliktni geostrate{ki interesi i prisutnite, 10 ili prikrienite intencii, interak- komunicirawe so sosednite politi~ki tivno deluvaat vrz formiraweto na i fizi~ko-geografski regioni, a vnatre{nite prostorni strukturi, preku niv na istok kon aziskiot sodr`ini i odnosi koi vo prostorno- kontinent i na zapad kon Apeninskiot funkcionalna smisla se od Poluostrov. isklu~itelno ili opredeluva~ko Vakvite fizi~ko-geografski zna~ewe. Vodej}i smetka za slo`enite konstelacii na prostorot na istoriski razvojno determinirani i Republikata ovozmo`ile, istoriski usloveni vlijanija na me|unarodnoto gledano, kulturno, civilizacisko, okru`uvawe, koe vo golema merka etni~ko i religiozno prepletuvawe na deluva na soobra}ajno-geografskata zapadnite i isto~nite, odnosno polo`ba, a preku nea i na drugite severnite i ju`nite vlijanija, no od odnosi (ekonomski, demografski, druga strana i razdvojuvawe i socio-nacionalni, civilizaciski, izolirawe na ovie vlijanija. voeno-politi~ki, geostrate{ki i dr.), Pokraj prethodnite konstatacii, neophodno e da se utvrdat neophodno e da se istaknat (od relevantnite vlijanija, nivnata sila i geostrate{ko gledi{te za intenzitet. Makedonija) i nejzinata golemina na Republika Makedonija spa|a vo teritorijata, sodr`inite vo prosto- redot na najmalite dr`avi vo Evropa rot i nivnite kvalitativni so vkupna povr{ina od 25.713 km². Taa komponenti kako {to se: reljefot, koj zafa}a prostor so raznovidni e raznoviden i dinami~no razli~en, fizi~ko-geografski karakteristiki i povolniot pedolo{ki pokriva~, prirodni potencijali i resursi. So relativno razvienata hidrografska svojata centralna polo`ba na mre`a i raznovidnite klimatski Balkanot, Republika Makedonija uslovi, no i nesoodvetnata infra- najmnogu se dobli`uva do Solunskiot strukturna opremenost i komunikativ- Zaliv, okolu 80 km od ju`nata i okolu nosta {to direktno se odrazuva vrz 300 km od severnata granica, odnosno sistemot na koristewe, organizirawe do Egejskoto More. Poradi toa i ureduvawe na prostorot. Makedonija e ju`noevropska dr`ava i Geostrate{ki gledano, geografska- pokraj toa {to nema direkten izlez na ta polo`ba na Republika Makedonija e more. Na teritorijata na Republikata latentna bidej}i vo mirnovremenski izvira i niz nea te~e rekata Vardar uslovi ovozmo`uva razvoj i prosperi- koja so svojata kompozitna dolina tet, a vo voeni uslovi sudirawe na pretstavuva sna`en integracionen interesi i osvojuvawa {to, vpro~em, potencijal i prostorno-funkcionalen istorijata nekolku pati go potvrdi. sto`er za povrzuvawe i me|uvrski na Centralnata polo`ba na Balkan- celiot Balkan. So nadovrzuvaweto na skiot Poluostrov i fizi~ko- Moravskata dolina, Vardarskiot geografskite karakteristiki na koridor stanuva najfrekventna linija prostorot na Republikata ovozmo`u- i okosnica koja treba vo prostorna i vaat intenzivno povrzuvawe so funkcionalna smisla da se iskoristi sosednite dr`avi i regioni i racionalno i efikasno, pred sé poradi vklu~uvawe na sopstvenite kapaciteti toa {to ovde se formiral najgolemiot vo me|unarodnata podelba na trudot. i najslo`en urbano-aglomeraciski Formiranata vardarsko-moravska sistem vo dr`avata. prirodna oska so izgradenata krupna Starite disecirani reljefni infrastruktura od evropsko zna~ewe strukturi ovozmo`uvaat lesno pretstavuva va`na prostorno- 11 funkcionalna okosnica za razvoj na Kavadarci, Gevgelija) i naru{uvawe Republikata. na kvalitetot na `ivotnata sredina; So intenziviraweto na vrskite, − koncentracijata na kulturnite, vrz osnova na povolnata geografsko- stopanskite i politi~kite centri na soobra}ajna polo`ba, na zemjite od longitudinalnata oska, ili na Centralna i Zapadna Evropa so vkrstuvawata so transverzalnite oski zemjite od Isto~niot Mediteran i uslovile demografsko praznewe na Bliskiot Istok, Makedonija ima pograni~nite podra~ja i nivna mo`nost racionalno i efikasno da ja stopanska stagnacija {to ja namaluva koristi prostorno-funkcionalnata mo`nosta za pointenzivno transgra- polo`ba. ni~no povrzuvawe so sosednite Popre~no na vardarskiot koridor, regioni i dr`avi na Balkanot; koj nesomneno ima va`no konvergentno − izlo`enosta na geografsko- zna~ewe, postojat uslovi za aktivira- soobra}ajnata polo`ba na razni we na vrskite preku dolinata na Kriva vlijanija vo voeni uslovi e izrazito Reka i prevojot Deve Bair i dolinata negativen faktor. na rekata Strumica so Republika Evidentnata povolna geografska Bugarija i Bliskiot Istok, a po polo`ba na Republikata i nejzinata dolinata na rekata Radika i prevojot kompleksnost, preku osmisleno i ]afa San so Republika Albanija i sistematsko prostorno planirawe, preku jadranskata vrska Dra~- mo`e da se dovede do pogolema Brindizi so Zapadna Evropa i prostorno-funkcionalna integracija sozdavawe na koridor istok-zapad so so okru`uvaweto i po{iroko. soodvetno konvergentno zna~ewe. Za pocelosna integracija na Razvojot na navedenite koridori ja Republika Makedonija vo evropskite i nametnuva posredni~kata i tranzitna svetskite soobra}ajni tekovi, potreb- uloga na Republikata pome|u Evropa i no e maksimalno da se iskoristi Azija i vklu~uvawe na doma{nite povolnata geografska polo`ba vo stopanski kapaciteti vo evropskite odnos na neposrednoto okru`uvawe. integracioni procesi, od edna strana, Posebno treba da se respektira i intenzivirawe na vnatre{nite faktot {to niz zemjata pominuva eden interregionalni vrski i aktivirawe od najzna~ajnite soobra}ajni koridori na faktorite za poramnomeren {to go povrzuva Skandinavskiot i regionalen razvoj, od druga strana. Pribalti~kiot region, preku zemjite Odredeni nepovolnosti na na Sredna Evropa so zemjite na geografskata polo`ba se odnesuvaat Bliskiot Istok, odnosno Ju`na na: Afrika. − centralno-balkanskata polo`ba Vo sistemot na TEM (Trans- na Republika Makedonija onevozmo`u- evropski avtopati{ta), edno od va sopstven izlez na more, poradi {to najzna~ajnite mesta go zazema idniot e prinudena pristani{nite uslugi vo avtopat Sever-Jug, patniot pravec E- Solun i Dra~ da gi koristi preku 75. Po~etnata to~ka na ovoj pat se `eleznica, odnosno paten soobra}aj; nao|a vo Helsinki, no glavnata patna − dosega{nata dominantna uloga vrska po~nuva od Gdawsk (Polska) i na vardarskiot koridor i nejzinoto zavr{uva na krajniot jug vo Republika monocentri~no zna~ewe uslovi Grcija, od kade po voden pat koridorot koncentracija na naselenie, stopanski prodol`uva kon Afrika, odnosno i nestopanski aktivnosti (Kumanovo, Mala Azija. Vo sostav na ovoj koridor, Skopje, Tetovo, Veles, Negotino, vo globalni ramki, sodr`an e i 12 koridorot na brzi `eleznici so E871‡Sofija (vrska so E79, E80 i E83), planirana brzina od nad 160 km/~, Kumanovo (vrska so E75). potoa vodeniot pat {to ja povrzuva Me|unarodni pati{ta {to se rekata Dunav so Egejskoto More i predviduva da pominuvaat vo telekomunikaciskiot koridor Sever- neposredna blizina na Makedonija se: Jug, koj kaj Skopje se vkrstuva so E80‡Rim, Peskara, Dubrovnik, soodvetniot Trans-balkanski koridor. Podgorica, Pri{tina, Ni{, Sofija; Vo patniot soobra}aj mo{ne E771‡Bari, Bar, Skadar, Prizren, zna~ajni podobruvawa mo`e da se Pri{tina; E90‡Palermo, Taranto, o~ekuvaat so realizacijata na patnite Igumenica, Solun, Aleksandropolis; koridori od sistemot na TEM (Trans- E79‡Sofija, Blagoevgrad, Solun. evropskite avtopati{ta) {to Centralnata polo`ba na Makedo- pominuvaat niz Republika Makedonija nija vo ramkite na Balkanot ili ja tangiraat vo nejzinata ovozmo`uva niz nea da pominuvaat neposredna blizina. najzna~ajnite telekomunikaciski Me|unarodni pati{ta {to koridori, kako {to e Trans- pominuvaat niz Republika Makedonija: balkanskiot telekomunikaciski kori- E75‡ Gdawsk, Katovice, Bratislava, dor Istok-Zapad, a nad makedonskoto Budimpe{ta, Belgrad, Skopje, Atina, nebo ve}e postojat me|unarodni i Kairo; E65‡ Malme, [vinou{~ie, interkontinentalni vozdu{ni kori- Praga, Brno, Bratislava, Zagreb, dori so mo`nost za ponatamo{en Rieka, Dubrovnik, Podgorica, razvoj. Nedostasuva eden mo{ne Pri{tina, Skopje, Tetovo, Ohrid, zna~aen vozdu{en koridor na pravecot Bitola, Lamija, Kalamata, Ju`na Istok-Zapad, so {to preku vozdu{niot Afrika; E850‡ Brindizi (Italija), prostor na Makedonija }e se povrze Dra~, Ohrid (vrska so E65); regionot na Crnoto so Jadranskoto More. 13 II. ORGANIZACIJA, KORISTEWE I ZA[TITA NA PROSTOROT

1. SOCIO-EKONOMSKI OSNOVI NA krajot na sedumdesettite, osumdesetti- PROSTORNIOT PLAN te i devedesettite godini te`i{teto na razvojot se pomesti kon pobrziot Pojdovni osnovi razvoj na sekundarnite i tercijarnite Socio-ekonomskiot razvoj na dejnosti, osobeno kon sektorot na Republika Makedonija vo dosega{niot uslugite, trgovijata, ugostitelstvoto period se karakterizira so izrazita i turizmot, finansiskite uslugi, dinami~nost, no i neramnomernost vo marketing uslugite, informati~kata i razvojot. Kako posledica na toa, kompjuterskata tehnologija i PTT dostignato e zna~itelno nivo na uslugite i sl. razvienost na koe se manifestiraat i So osamostojuvaweto na Dr`avata opredeleni disproporcii i kolizii na otpo~naa sistemski promeni vo skoro oddelnite segmenti na razvojot. site sferi na ekonomijata. Vo prvite Dostignatiot stepen na razvienost pet godini, odnosno do 1995 godina na Republika Makedonija, nejzinata stopanskiot razvoj se karakterizira stopanska struktura i prostorna so negativni stapki. Prvi~nite organizacija i razmestenosta na pozitivni trendovi zapo~nati vo 1996 stopanstvoto vo izminatiot period godina bea zabaveni zaradi objektivni bea usloveni od razli~ni materijalni nadvore{ni i vnatre{ni vlijanija. i institucionalni uslovi. Voenite dejstvija vo sosedstvoto, Vo periodot do 1980 god., so ekonomskoto embargo na severniot transfer na sovremena tehnologija i sosed, embargoto od sosedna Grcija, so postojani kvalitativni promeni na begalskata kriza od Kosovo i osobeno stopanskiot sistem, be{e oformen kriznite dejstvija vo na{ata zemja vo ekonomski potencijal koj pretstavuva- tekot na 2001-2002 godina predizvikaa {e realna osnova za perspektiven pote{kotii vo odvivaweto na stopan- razvoj na vkupniot ekonomski i skite tekovi. Ovie okolnosti imaa op{testven `ivot na Makedonija. Vo silno vlijanie vo site segmenti na oddelni sektori i granki ovoj stopanstvoto, osobeno na obemot na stopanski potencijal ima{e i sé u{te industriskoto proizvodstvo, zaostanu- ima karakteristiki na sovremeno vawe na investiciite, vrabotenosta i stopanstvo. posledici vrz ostvaruvaweto na proek- Vo procesot na dosega{niot razvoj tiranite makroekonomski agregati. na stopanstvoto na Republikata, Vo vakvi uslovi, naporite na politikata na razvoj be{e naso~ena, makedonskata vladina politika se glavno, kon pocelosno, no i racional- naso~eni kon obezbeduvawe stabilnost no koristewe na prirodnite uslovi, na ekonomskite tekovi, revitalizacija zemji{teto i {umite, rudnite na ekonomskite aktivnosti i zasiluva- bogatstva, naselenieto i rabotnata we na zapo~natite integrativni sila. priocesi. Ottamu, strukturata na stopanstvo- Asocijativnoto ~lenstvo na R. to se karakterizira{e so kontinuira- Makedonija vo Evropskata unija i ni promeni kon zgolemuvawe na ~lenstvoto vo Svetskata trgovska u~estvoto i zna~eweto osobeno na organizacija sozdavaat uslovi za industrijata, zemjodelieto, grade`- pogolemo otvarawe na makedonskoto ni{tvoto, trgovijata i soobra}ajot. stopanstvo kon me|unarodniot globa- Vo podocne`niot period, osobeno kon len pazar, pottiknuvawe na 14 investiciite, dinamizirawe na BDP, a potrebite od racionalno razmestuva- so toa i prosperitet na nacionalnata we na proizvodnite sili; ekonomija. - menuvawe na odnosot kon prirodnata sredina so sistemska, Celi materijalna, obrazovna i druga - ostvaruvawe stabilen, efikasen i poddr{ka na nejzinoto za~uvuvawe, dinami~en stopanski razvoj, so kvali- za{tita i unapreduvawe. tativni strukturni promeni na vkup- noto stopanstvo i vospostavuvawe na Planski opredelbi pousoglaseni odnosi vo reprodukcija- Vremeto vo koe `iveeme slobodno ta; mo`e da se nare~e period na istoriski - zgolemuvawe na efikasnosta i promeni. Osnovnite belezi na krajot racionalnosta na stopanisuvawe i vrz na vtoriot milenium se: dramati~nite taa osnova zgolemuvawe na proizvod- promeni i globalizacijata koi gi stvoto i na izvozot preku ekonomski donese industriskata revolucija kriteriumi i so vospostavuvawe pro- ovozmo`ile ~ovekot da zavladee so ces na revitalizacija i prestruktuira- Zemjata i da trgne vo osvojuvawe na we; vselenata. - pouspe{no i pointenzivno Se smeta deka revolucionernata vklu~uvawe na stopanstvoto vo promena koja ja donese novata me|unarodnite ekonomski odnosi i vo filozofija na kvalitetot pretstavuva me|unarodnata podelba na trudot; premin od odnosite na konfrontacija - ostvaruvawe na pobrz tehni~ko- kon odnosite na kooperativnost vo tehnolo{ki razvoj, pred sé, so pobrz site vidovi na aktivnosti. razvoj na sopstvenata nauka i tehnolo- Sovremeniot pristap kon ostvaru- gija i so racionalno koristewe na vawe na sopstvenite celi treba da se nau~nite i tehnolo{kite dostignuva- zasnovuva na kooperativnosta i wa vo svetot; partnerstvoto so onie koi poseduvaat - zgolemuvawe na vrabotenosta, sposobnosti koi nam ni nedostasuvaat pred sé, vrz ekonomski kriteriumi i pri iznao|awe na zaedni~kite so pogolemo potpirawe na razvojot vrz interesi. Dolgoro~noto partnerstvo znaewata i ume{nosta na rabotnata treba da se bazira na win-win sila; strategijata koja podrazbira razmena - postojano podobruvawe na materi- na sposobnosti, a ne samo ednostrano jalnite, kulturnite, op{testvenite i barawe od edna i davawe od drugata drugite uslovi za `ivot i rabota na strana. Za takvo ne{to treba da se rabotnite lu|e i gra|anite, kontinu- bide podgotven i kompetenten. Toa irano i sé pocelosno zadovoluvawe na podrazbira visokokreativna, a ne potrebite i jaknewe na materijalnata {ablonska primena na svetskite i socijalnata sigurnost na standardi i re{enija vo sopstvenata naselenieto, kako osnovna i trajna praksa i ponuda na sopstvenite znaewa opredelba na op{testvoto; i re{enija na partnerite. Za toa se - ostvaruvawe na poramnomeren potrebni vrvni kadri, koi pokraj regionalen razvoj, so pobrz razvoj na talentot imaat mo`nost da rabotat na stopanski nedovolno razvienite atraktivnite proekti i da razmenuva- krai{ta; at iskustva na me|unarodno nivo. Toa - ostvaruvawe na racionalno podrazbira sozdavawe na ambient za koristewe, organizirawe i ureduvawe menaxmentot, rabota i afirmacija na na prostorot vo soglasnost so golem broj talentirani mladi kadri vo 15 zemjata za da se spre~i odlivot na obezbedi osnova za ostvaruvawe na "mozocite" - najgolemiot kapital na proektiranite stapki na godi{en ovaa zemja. Ova mo`e da se ostvari so porast na BDP od 5,3% odnosno 5,1%.1 pogolema poddr{ka na sopstveniot Nivoto na razvienosta na razvoj baziran na u~eweto od drugite. stopanskata struktura, fazata od Svetskata klasa na proizvodot ñ razvojot vo koja se nao|a stopanstvoto, dava na kompanijata izlez na stepenot na raspolo`ivosta na me|unarodniot pazar, dolgoro~na faktorite, stopanskite sostojbi i konkurentnost i golema zarabotka, a ekonomskata pozicija na Republika na dr`avata presti` i imix. Makedonija vo svetot, gi determinira- Novite trendovi na najvisoko nivo at nasokite i kombinacijata na podrazbiraat napori za vospostavuva- investiciite so drugite razvojni we nov na~in na rabota vo na{ite faktori za obezbeduvawe na idniot kompanii i administracijata, so koj se razvoj. obezbeduva svetska klasa na rezultati. Objektivno idniot razvoj treba da Toa bara novi revolucionerni se naso~i kon: probivi kon novite vrednosti vo - proizvodstvo nameneto za izvoz svesta na lu|eto, nova klima, (makedonskoto stopanstvo bi trebalo orientacija na promeni i kreativna objektivno okolu tri ~etvrtini od primena na svetskite znaewa i proizvodstvoto da izvezuva) so {to iskustva vo na{i uslovi. izvozot, a ne doma{nata pobaruva~ka, Osnova na idniot razvoj i se javuva kako glaven dvigatel na razmestenost na stopanskite aktivnos- investiraweto i razvojot na ti vo prostorot na Republika Makedo- stopanstvoto; nija se definiranite celi na - tehnolo{ko osovremenuvawe na ekonomskiot razvoj vo "Nacionalnata kapacitetite {to na podolg rok }e strategija na ekonomskiot razvoj" i rezultira so vospostavuvawe na negovata prostorna razmestenost, tehnolo{ki pomoderna i popropulziv- opredelbite za racionalno koristewe na struktura na kapitalnite fondovi, na potencijalite i pogodnostite na sposobna da dade kvaliteten izvozen razvojot i postavenosta na sistemot na proizvod; naselbi, kako i politikata za - investicioni proekti prete`no poramnomerna i poracionalna pros- so trudointenzivni karakteristiki torna organizacija na stopanstvoto. poradi obemnata ponuda na relativno Spored proektiranite pokazateli, evtinata rabotna sila, koja vo svojata Makedonija treba da smeta na struktura gi sodr`i belezite na dopolnitelna akumulacija od stran- mlada, obrazovana i podgotvena da stvo, naso~ena isklu~ivo vo novi prifati novi tehnologii; investicii, a ne za uvoz na stoki za - investirawe vo stopanskata li~na potro{uva~ka, {to bi vlijaelo infrastruktura, vo tehnolo{ka vrz podobruvawe na ekonomskata modernizacija i vo gradba na novi efikasnost na investiciite i infrastrukturni objekti, no so jasno pottiknuvawe stopanski razvoj na opredelena op{testvena i ekonomska nacionalnata ekonomija. korisnost; Vo taa konstelacija na uslovi i pretpostavki, so odr`uvawe na zdravo 1 Razvojni scenarija na prose~nite godi{ni makroekonomsko okru`uvawe i stapki na porast na BDP predlo`ni vo zabrzana realizacija na strukturnite Studijata "Ekonomski osnovi na Prostorniot plan na Republika Makedonija"-Ekonomski reformi, se predviduva deka }e se fakultet -Skopje. 16 - investirawe vo mre`ata na priodi vo razvojot i prostornata lokalnata i regionalnata infrastruk- razmestenost na stopanstvoto. tura soglasno demografskite dvi`ewa So spontanoto razmestuvawe na i potrebata za poramnomeren razvoj vo stopanskite kapaciteti i so prostorot; aglomeriraweto na naselenieto vo - investirawe vo stanbenata prostorot, se formiraat centri- izgradba so dinamika na investirawe- polovi na razvojot, no isto taka i oski to zavisna od nivoto na dohodot, na razvojot kako povrzani edinici vo za{tedite na naselenieto, raste`ot na nekakva "linija". Analizata poka`uva naselenieto i tendenciite vo deka i vo takvoto razmestuvawe ima sitneweto na semejstvata. nekoi objektivni zakonitosti koi se Pojdovni postavki za prostorniot koristat vo prostornoto planirawe. i regionalniot razvoj e deka za Oskite na razvojot vo minatoto se prostornoto i urbanisti~koto formirale vo zavisnost od geograf- planirawe ne se dovolni soznanijata skite karakteristiki na prostorite, za razvitokot na stopanstvoto vo t.e. spored reljefot, te~enijata na zemjata, tuku treba da se sogledaat i da rekite i sli~no. Vo dene{no vreme se predvidat i posledicite od toj pozna~ajni stanaa delovnite odnosi razvitok vrz negovoto razmestuvawe vo me|u~ove~kite komunikacii, geograf- prostorot. Pritoa se trgnuva od skite belezi, kako i izgradenite objektivnite faktori deka infrastrukturni sistemi i stopanski razmestuvaweto se vr{i na dva na~ina: kapaciteti. - spontano, so locirawe na Oskite na razvojot gi povlekuvaat oddelni firmi, pretprijatija, kapaci- liniite na infrastrukturnite, poseb- teti, pogoni, spored odlukite na no na soobra}ajnite sistemi, koi oddelnite sopstvenici ili menaxeri; potoa, me|usebno krstosuvani, ja - programirano, so izgradba spored formiraat celata mre`a. predviduvawata i odlukite na Vo R. Makedonija najzna~ajna e op{todr`avnite organi ili na oskata po sredinata na teritorijata na organite vo lokalnata samouprava. zemjata. Taa go sledi od Skopje na jug Dvete metodi zaedno ja izrazuvaat te~enieto na rekata Vardar. Formira- prostornata organizacija na stopan- na e istoriski vo tekot na celiot HH stvoto. vek, pa i porano, a na jug, preku So ovie dve metodi na odlu~uvawe, granicata stignuva do Solun. Po prostornata organizacija se ostvaruva, Prvata svetska vojna taa prodol`i i so tekot na vremeto, kako disperzija na sever pa se spoi so oskata po vo prostorot i kako koncentracija na te~enieto na rekata Morava. Denes, na stopanstvoto na oddelni mesta. No, vo teritorijata na zemjata gi povrzuva razmestuvaweto ima zakonitosti koi gradovite: Kumanovo - Skopje - Veles - ne mo`at da se zapostavat za da se Negotino (i Kavadarci) - Demir postigne zamislenata ramnomernost. Kapija - Valandovo - Gevgelija. Na Vo sega{niot period, pri sever od Skopje ima i eden krak do dominacija na pazarot i privatnata Pri{tina. Kakvi promeni i da se sopstvenost vo ekonomskiot sistem, slu~at, vo narednite decenii ovaa oska u{te pomalku mo`e da se postavi }e ostane glavna. ramnomernosta kako cvrsta cel. Po Vtorata svetska vojna do denes, Vistinskoto re{enie se nao|a vo vo severniot i zapadniot del na kombinacijata na koncentracijata i dr`avata, se formirala oskata koja bi disperzijata, kako komplementarni mo`ela da se nare~e severna i koja gi 17 povrzuva gradovite: Kriva Palanka - celi koi{to treba da se postignat so Kumanovo - Skopje - Tetovo - Gostivar nivnata promocija. - Ki~evo - Ohrid - Struga. Vo Osnovnite celi za formirawe na sovremenite promeni, ovaa oska specifi~ni stopanski celini prodol`uva na istok kon ]ustendil-R. (slobodni ekonomski zoni) se: Bugarija i na zapad kon Elbasan-R. - baraweto na novi institucional- Albanija. ni, razvojni formi koi{to }e bidat vo Vo Makedonija postoi i oskata koja funkcija na za`ivuvaweto na bi mo`ela da se nare~e ju`na, makar ekonomskiot ciklus; {to kako takva dosega e retko - sozdavawe na pretpostavki za spomenuvana. Taa gi povrzuva podobruvawe na prostornata gradovite: Struga - Ohrid - Resen - ramnote`a vo razvojot; Bitola - Prilep - Kavadarci - - stimulirawe na direktnite Negotino - [tip - Ko~ani-Del~evo i investicii od stranstvo; prodol`uva kon Blagoevgrad vo R. - zgolemuvawe na konkurentnosta Bugarija. Na zapad prodol`uva kon na malite i srednite pretprijatija; Elbasan - R. Albanija. Nema golemi - zapazuvawe na definiranite izgledi da stane me|unarodna, no ekolo{ki standardi. vnatre vo zemjata taa povrzuva Specifi~nite prostorni celini zna~ajni polovi na razvoj. (slobodni zoni) treba da poddr`at Vo isto~niot del od dr`avata ima nekolku tendencii: pottiknuvawe na dobri izgledi da se oformi i edna integracionite vrski vo balkanskiot isto~na oska koja }e gi povrzuva i po{irokiot region; vramnote`uva- gradovite: Kumanovo - Sveti Nikole - we na razvojot na urbanata armatura [tip - Radovi{ - Strumica. Vo preku zajaknuvawe na razvojot na sega{no vreme ovaa zona e so slab drugite gradovi (osven Skopje); intenzitet, no razvojot }e go pottiknuvawe na revitalizacijata na zgolemuva nejzinoto zna~ewe. Od ekonomskiot ciklus i promeni vo Strumica ve}e sega eden krak vodi do stopanskata struktura. Realizacijata Petri~ vo Bugarija. na takvite celi treba da bide Isto taka, vo zapadniot del na R. potkrepena so instrumentite na Makedonija ima dobri izgledi da se ekonomskata politika na dr`avata. oformi i edna zapadna oska koja Za formirawe na slobodnite poa|aj}i od Debar preku Ki~evo i ekonomski zoni predvideni se lokacii Demir Hisar }e stignuva do Bitola, a vo skopskiot, pelagoniskiot, gevgelis- vo prodol`enie do Lerin i natamu. Na kiot, {tipskiot i strumi~kiot zapad prodol`uva kon Pe{kopea-R. region. Vo izminatiot period od 1996 Albanija. do 2003 godina proglaseni se dve Vo Prostorniot plan site ovie Slobodni ekonomski zoni: SEZ oski }e se imaat predvid za "Bunarxik" kaj Skopje i SEZ "FENI" prostornata organizacija, a vo prv red kaj Kavadarci. Vo tek se aktivnostite za modernizacijata na pati{tata, za za obezbeduvawe dokumenatcija za izgradbata na dalekuvodi, gasovodi proglasuvawe na dve ekonomski zoni: itn. "Silmak"-Jegunovce i SEZ "Prdejci" Zna~aen impuls vo razvojot i kaj Gevgelija. napredokot na nacionalnata ekonomija obezbeduvaat mo`nite formi na specifi~nite stopanski prostorni inovacii bazirani vrz strate{kite 18

2. KORISTEWE I ZA[TITA NA produkcija od 23.217 toni). Sleduvaat PRIRODNITE RESURSI son~ogledot (6.000 ha), {e}ernata 2.1. ZEMJODELSKO ZEMJI[TE repka (2.000 ha) i afionot. Vlaknodaj- nite kulturi ne se zastapeni (pamuk, Pojdovni osnovi len i konop). Republika Makedonija raspolaga Gradinarskite kulturi se zastape- so 1 244 000 ha zemjodelsko zemji{te, ni na 56.000 ha, ili na 16% od ili 48.4% od vkupnata teritorija. zaseanite oranici so pogolem asorti- Odnosot pome|u obrabotlivite povr- man na proizvodi usoglaseni so agro- {ini (612 000 ha) i pasi{tata (630 000 ekolo{kite uslovi, {to ovozmo`uva ha) e 49% : 51%. Ovoj odnos e relativ- racionalno iskoristuvawe na prirod- no stabilen za podolg period, me|utoa, nite resursi i dobivawe na pazarni vo poslednite 30 godini vkupnite vi{oci. povr{ini na zemjodelskoto zemji{te Lozjata zazemaat okolu 28.000 ha, od se vo permanentno namaluvawe. Vo koi 90% se odgleduvaat so intenzivni strukturata na obrabotlivoto zemji{- sistemi. te dominiraat povr{inite pod Ovo{tarstvoto e zastapeno samo na oranici i bav~i so 512 000 ha, ili 84%. 2,7%(16.600 ha) od obrabotlivite Vo evropski ramki Republikata spa|a povr{ini so vkupno 8 milioni ovo{ni vo grupata so sredna obezbedenost na stebla. zemjodelsko i obrabotlivo zemji{te, Razvojot na sto~arstvoto vo odnosno prose~no po `itel doa|a 0,30 poslednite decenii bele`i negativni ha obrabotlivo zemji{te ili 0,25 ha tendencii. Glavni pri~ini se: nesin- oranici, odnosno 2,3 ha na zemjodelski hroniziraniot razvoj na sto~arstvoto `itel. so klimatskite i po~venite uslovi, a Povr{inite pod ugari i neobrabo- vo oddelni podra~ja i so poledelskoto teni oranici denes iznesuvaat 140.000 proizvodstvo, predimenzioniranosta ha ili 23% od vkupnite obrabotlivi na odredeni prerabotuva~ki kapacite- povr{ini. Ovie povr{ini bele`at ti (mlekarnici i klanici), a izvesna tendencija na namaluvawe od nepostoeweto na drugi (`ivinarski 1996 navamu, me|utoa, u~estvoto e klanici, kapaciteti za prerabotka na sepak mnogu visoko. Toa e posledica na jajca), ote`natite uslovi za uvoz na socijalnite i demografskite tran- repromaterijali i surovini za hrana sformacii na selskoto naselenie, (doma{noto proizvodstvo podmiruva kako i napu{taweto na povr{inite so 55% od potrebite za dobito~na hrana), ridsko-planinski karakter kade ne e nesoodvetniot razvoj na naukata, mo`na primena na mehanizacija. Vo nejzinoto osposobuvawe za kreirawe strukturata na zaseanite orani~ni na tehnolo{ki re{enija vo postojnite povr{ini (348.000ha vo 2001 god.) uslovi i dr. ~elno mesto imaat `itata so 220.000 ha Na teritorijata na Republika (63%) i toa glavno pod p~enica 117.000 Makedonija izgradeni se 106 hidro ha (53% od povr{inite pod `ita), so meliorativni sistemi so ~ii osnovni godi{na produkcija od 246.000 toni, objekti, vo sredno su{ni godini, ili 2.132 kg/ha. Industriskite kulturi realno mo`e da se navodnat 126.617 ha zafa}aat 6% od povr{inite pod zemjodelsko zemji{te. Vo poslednite oranici i bav~i (vo svetski ramki tie godini se navodnuvaat od 50-60.000 ha, se dvi`at od 15-17% od seidbenite odnosno kapacitetite na izgradenite povr{ini) so vode~ko mesto na sistemi ovozmo`uvaat navodnuvawe na tutunot zastapen na 20.310 ha (godi{na 21% od obrabotlivata povr{ina, a se 19 navodnuvaat samo 9%. Vo strukturata reonizacija na zemjodelskoto proiz- na navodnuvanite povr{ini (51.617 ha vodstvo poradi racionalno iskoristu- vo 1996) oranicite u~estvuvaat so 77%, vawe na site prirodni resursi, ovo{tarnicite so 8%, lozjata so 13% ~ove~ki potencijali i industrisko- i livadite so 2%. prerabotuva~ki kapaciteti. Celi Planski opredelbi − uskladuvawe na obemot i na~inot Za~uvuvaweto, za{titata i racio- na koristewe na zemjodelskoto zemji{- nalnoto koristewe na zemjodelskoto te so prirodnite uslovi i ograni~uva- zemji{te e osnovna planska opredelba wa i prenamena na del od i glaven preduslov za efikasno zemjodelskoto vo {umsko zemji{te, ostvaruvawe na proizvodnite i odnosno po{umuvawe i zatrevnuvawe drugite funkcii na zemjodelieto, a na del od orani~nite povr{ini so konfliktnite situacii koi }e niska katastarska klasa; proizleguvaat od razvojot na drugite − zapirawe na tendenciite na stopanski i op{testveni aktivnosti prekumerna i stihijna prenamena na }e se re{avaat vrz osnova na plodnite povr{ini vo neproduktivni kriteriumi za globalna op{testveno- celi, osobeno vo gradskite okru`uva- ekonomska racionalnost i opravda- wa; nost. Planot na za{tita i koristewe − zgolemuvawe na produktivnata na zemjodelskoto zemji{te dava sposobnost na zemjodelskoto zemji{te apsolutna prednost na spre~uvaweto i podobruvawe na bonitetnata na degradacijata na pedolo{kiot sloj struktura na orabotlivite povr{ini i podobruvawe na negovite proizvodni vo funkcija na pogolemo proizvodstvo svojstva, zgolemuvawe na obrabotli- na hrana; vite povr{ini na onie tereni kade − privremeno ili trajno isklu~uva- postojat soodvetni uslovi, kako i we od procesot na proizvodstvo na maksimalno mo`no intenzivirawe na hrana na terenite kade koncentraci- zemjodelskoto proizvodstvo koe }e jata na toksi~ni materii vo dade soodveten pridones vo strate{ki- zemji{teto, vozduhot i vodata se nad te celi za odr`liv razvoj na vkupnoto dozvolenite normi; stopanstvo i ekonomski prosperitet − rekultivirawe i vra}awe na na Republika Makedonija do 2020 god. degradiranoto zemji{te vo zemjodel- Planot na idnoto koristewe na ska namena so meliorativni i zemjodelskoto zemji{te i promenite agrotehni~ki zafati; vo odnos na sega{nata sostojba se ogleda vo slednoto: − sozdavawe na uslovi za permanen- tno zgolemuvawe na ekonomskata − namaluvawe na vkupnata efikasnost na agrarniot sektor; zemjodelska povr{ina za 4%; − iskoristuvawe na komparativni- − namaluvawe na povr{inite na te prednosti i pogodnosti na oddelni oranicite i bav~ite za 14%; podra~ja i stopanstva za povisok − zgolemuvawe na povr{inite na stepen na finalizacija i zadovoluva- ovo{nite nasadi za 76%; we na potrebite na prerabotuva~kite − zgolemuvawe na povr{inite na kapaciteti i nivna orientacija kon lozovite nasadi za 30%; izvoz; − zgolemuvawe na povr{inite na − obezbeduvawe na materijalni i industriskite kulturi za 126%; drugi uslovi za definirawe i − zgolemuvawe na povr{inite na realizacija na programata za gradinarskite kulturi za 25% ; 20 − zgolemuvawe na povr{inite na ski so 10 mikroreoni; II- Pelagoniski fura`nite kulturi za 67%; so 10 mikroreoni; III-Skopsko- − namaluvawe na povr{inite pod kumanovski so 14 mikroreoni; IV- ugari i neobraboteni oranici za 70%. Zapaden reon so 7 mikroreoni; V- Imaj}i gi predvid kriteriumite za Isto~en reon so 8 mikroreoni; VI- koristewe na zemjodelskoto zemji{te, Golemoezerski reon so 3 mikroreoni. o~ekuvanite mo`nosti za vlo`uvawe Zemjodelsko i obrabotlivo na kapital vo primarnoto proizvod- zemji{te stvo (dolgogodi{ni nasadi i razvoj na sto~arskiot kompleks), kako i trendot Strukturata na zemjodelskata na dosega{niot razvoj, se procenuva povr{ina ja so~inuvaat: obrabotliva- deka so promenata {to e predlo`ena ta povr{ina, pasi{tata i minimalni- da se ostvari do 2020 god. }e se ostvari te povr{ini pod trski i bari. optimalno koristewe na zemjodelsko- Odnosot pome|u obrabotlivata to zemji{te. povr{ina i ostanatiot del (pasi{ta i Za optimalno iskoristuvawe na trski i bari) vo strukturata na ekolo{kite i drugi uslovi, se zemjodelskata povr{ina ostanuva predlaga da se koristi reonizacijata nepovolna i vo idnina, poradi spored koja Republika Makedonija e visokoto u~estvo na pasi{tata so ~ija podelena vo 6 zemjodelsko-stopanski transformacija nema, da se zgolemat reoni i 54 mikroreoni, i toa: I- obrabotlivite povr{ini. So ogled na Mediteranski, ili Povardarski, obemot na napu{teni nivi realno podelen na Ju`no mediteranski so 2 mo`e da dojde do transformacija na mikroreoni i Centralno-mediteran- okolu 7.000 ha pasi{ta. Povr{ini na zemjodelskoto zemji{tepo kategorii na koristewe vo 2020 g.po reoni - 000 ha tabela 1 Obrabotliva povr{ina Zemjodelska Reon Oranici i Ovo{tar- Pasi{ta povr{ina Vkupno Lozja Livadi bav~i nici Vkupno RM 1195* 570 440 30 40 60 625 Mediteranski 329 197 150 7.8 28.8 10,4 199 Pelagoniski 254 130 106 2.8 2.6 18,6 124 Skopsko - kumanovski 157 88 70 3.7 6.0 7.3 69 Zapaden 178 53 41 4.2 0.4 7,4 125 Isto~en 140 68 51 5.0 0.4 11.6 72 Golemoezerski 70 34 22 6.5 1.8 3,7 36 *1.000 ha pod bari i trski Vo sega{nata struktura na kulturi za intenzivno sto~arstvo, no zemjodelskata povr{ina, obrabotliva- relativno najvisoka isplatlivost }e ta u~estvuva so 49.2%, a vo 2020 god. }e pretstavuvaat intenzivnite sistemi u~estvuva so 47,7%, ili namaluvawe na vo ovo{tarstvoto i lozarstvoto. Kako obrabotlivoto zemji{te za 42.000 ha. rezultat na vakvite nastojuvawa, ne Obrabotlivite povr{ini vo najgolem samo na nivo na Republika Makedonija, del se pod nivi (oranici) i bav~i vo tuku i vo site zemjodelsko-stopanski site reoni, a toj soodnos ostanuva i vo reoni e predvideno namaluvawe na idnina. Sepak, vo sistemot na oranici u~estvoto na oranicite i bav~ite vo i bav~i }e se razvijat visokointenziv- obrabotlivata povr{ina, a zgolemuva- ni sistemi na gradinarstvoto i we na u~estvoto na dolgogodi{nite industriskite kulturi, fura`nite nasadi. 21 Struktura na koristewe na obrabotlivite povr{ini po reoni (vkupno obrabotliva povr{ina=100) vo 2020 godina tabela 2 Reon Oranici i bav~i Ovo{ni nasadi Lozja Livadi Mediteranski 76,1 4,0 14.6 5,3 Pelagoniski 81,5 2,2 2,0 14,3 Skopsko- kumanovski 79,6 4,3 6.8 8,3 Zapaden 77,4 7,9 0.8 14,0 Isto~en 75,0 7,4 0.6 17,0 Golemoezerski 64,7 19,1 5,3 10,9 Vkupno RM 77,2 5,3 7.0 10,5 Vkupno, za Republika Makedonija spored u~estvoto na grupite kulturi se namaluva u~estvoto na oranicite i (`ita, industriski, gradinarski i bav~ite za okolu 14%, a vo apsoluten fura`ni), od edna strana, i so enormno iznos okolu 72.000 ha. U~estvoto na visoko u~estvo na ugari i ovo{nite nasadi }e ima relativno neobraboteni oranici, od druga zgolemuvawe vo site reoni. U~estvoto strana. na lozjata i ponatamu }e bide Se smeta deka vo idniot period, ne najvisoko vo Mediteranskiot reon, samo zaradi sevkupniot razvoj, tuku i kade od 8,3% se zgolemuva na 14,6%. zaradi promenata na sistemot, so Nabquduvana samo preku u~estvoto na pottiknuvaweto na privatnata povr{inite na dolgogodi{nite nasadi inicijativa, kako i so o~ekuvanoto vo obrabotlivata povr{ina, intenziv- pottiknuvawe na zemjodelstvoto nosta }e se zgolemi od 7,4% na 12,3%. voop{to, }e dojde do izraz interesot koj }e ovozmo`i pribli`uvawe do Koristewe na oranicite i bav~ite optimalnoto intenzivno koristewe na Dene{noto koristewe na oranici- prirodnite resursi. te i bav~ite se karakterizira so nedovolno intenzivni sistemi, ceneto Povr{ini na oranici i bav~i po kategorii na koristewe vo 2020 g. po reoni - 000 ha tabela 3 Ugari i Oranici i Reon @ita Industriski Gradinarski Fura`ni neobraboteni bav~i oranici Vkupno RM 440 190 70,0 70 60 50,0 Mediteranski 150 60 27,0 25 20 10,0 Pelagoniski 106 48 31,0 10 10 7,0 Skopsko-kumanovski 70 28 10,0 20 10 2,0 Zapaden 41 18 1,0 8 10 4,0 Isto~en 51 18 0.5 4 5 23.5 Golemoezerski 22 10 0.5 3 5 3.5 Se o~ekuva deka ekonomskiot idniot periodot }e se namalat blizu interes i pazarot }e dadat pridones vo polovina od ovie povr{ini (od 164.000 soodvetnoto regionalno razmestuvawe na 50.000 ha), so prezemawe na slednite na proizvodstvoto, koristej}i gi ~ekori: prvo, pottiknuvawe na najpovolnite uslovi (podra~ja) kade se zemjodelskite dejnosti i agrobiznisi dobivaat najvisoki efekti. Edna od so makroekonomskata politika pri osnovnite celi e ugarite i {to ugarot nema da se koristi kako nezaseanite oranici i bav~i da se agrotehni~ka merka; vtoro, }e treba da vklu~at vo idnata struktura na se izvr{i to~na registracija na ovie koristewe. Pritoa se ceni deka vo povr{ini po op{tini i so pomo{ na 22 kompetentni (dr`avni) organi i drugi uslovi za pointenziven razvoj na stru~ni institucii da se identifiku- ovo{tarstvoto od dosega{niot. vaat nepogodnite povr{ini za zemjo- Uspe{no mo`at da se odgleduvaat delsko proizvodstvo, a za aktivirawe kontinentalni (jabolko, kru{a, sliva, na pogodnite da se izgotvi programa i praska, kajsija itn.) i suptropski predlog pottiknuva~ki merki. Pokraj (kalinka, smokva) kulturi. Najzastape- toa, intenziviraweto vo koristeweto ni i natamu }e bidat kontinentalnite na oranicite i bav~ite e so relativno ovo{ni vidovi i, pove}e ili pomalku, visoko zgolemuvawe na u~estvoto na }e se odgleduvaat vo site reoni i gradinarskite, industriskite i op{tini. Vo dolgiot niz na godini, fura`nite kulturi, vo `itata odredeni vidovi po "priroden" pat zgolemuvawe na u~estvoto na p~enkata na{le mesto vo oddelni reoni kade i i so voveduvawe na vtori kulturi na ponatamu }e bidat najzastapeni 38.000 ha. (jabolkoto-najra{ireno vo Prespan- skiot, Ohridskiot i Tetovskiot reon, Ovo{tarstvo praskata vo Tikve{ijata, Gevgelisko, Vo Republika Makedonija ima kajsijata vo Skopsko, Vele{ko itn.). relativno dobri po~veni i klimatski Podigawe na novi ovo{ni nasadi do 2020 g.po reoni - vo ha tabela 4 Skopsko- Golemo- Reoni Mediteranski Pelagoniski Zapaden Isto~en Vkupno: kumanovski ezerski Jabolka 80 30 20 340 70 900 1.440 Kru{i 470 150 150 170 70 200 1.210 Slivi 170 180 80 260 340 100 1.130 Cre{i 52 5 15 20 / 20 112 Vi{ni 355 240 350 200 430 110 1.685 Kajsii 1.050 / 450 / / 10 1.510 Praski 930 50 300 10 / 30 1.320 Orevi 90 10 60 120 45 70 395 Bademi 400 / 100 / / / 500 Jagodi 180 105 130 80 / 25 520 Malini 20 50 60 10 / 15 155 Vkupno: 3.797 820 1.715 1.210 955 1.480 9.977 Vo site reoni potrebna e izgradba postoe~kite kapaciteti i iskoristu- na kapaciteti za dlaboko smrznuvawe vawe na povolnite ekolo{ki uslovi }e na ovo{jeto i zelen~ukot, a tamu kade ima zgolemuvawe na povr{inite pod gi ima, }e se zgolemi i osovremeni lozovi nasadi vo Kumanovsko, Bitol- nivniot kapacitet, bidej}i vo sko, Ohridsko, Skopsko, Vele{ko, perspektiva pogolema koli~ina od Strumi~ko, Radovi{ko, Svetinikol- ovo{jeto }e se prerabotuva, a vo sko i [tipsko. istite kapaciteti e mo`no ~uvawe i Analizata na predviduvaweto na na polufabrikati. idnite kapaciteti vo lozarstvoto poka`uva sli~ni relacii na Lozarstvo dosega{nite. Najgolemi proizvodite- Spored predviduvawata, idnite li }e bidat op{tinite Kavadarci i povr{ini pod lozja }e se zgolemat od Negotino, a lozarstvoto se planira da 28.000 ha vo 2001 god. na 40.000 ha vo bide zastapeno vo 28 op{tini. 2020 god. Za zadovoluvawe na 23 Povr{ini pod lozovi nasadi vo 2020 g. po reoni tabela 5 Reon Povr{ini vo ha U~estvo vo % Mediteranski 28.700 71.7 Pelagoniski 2.600 6.5 Skopsko-kumanovski 6.100 15.3 Zapaden 390 1.0 Isto~en 410 1.0 Golemoezerski 1.800 4.5 Vkupno: 40.000 100.0 Nad 70% od novopodignatite povr- Denes petnaesette vinarski vizbi {ini se planiraat vo Mediteranskiot se so smestuva~ki kapacitet od reon, kade e predvideno osetno 2.280.000 hl vino. Istite se opremeni zgolemuvawe za blizu 10.000 ha. so oprema za primarna prerabotka koja Lozarskoto proizvodstvo voobi~a- navremeno ja prerabotuva celokupnata eno se grupira (deli) i po takanare~e- koli~ina na proizvedeno vinsko ni, vinogorja. Vo Makedonija se grozje. Do 2020 god. se predviduva verificirani 16 vinogorja, spored izgradba na 5 novi vinarski vizbi vidot i kvalitetot na grozjeto, kako i (Negotino-1, Kavadarci-2, Gevgelija-1, spored prirodnite uslovi. Vo Bogdanci-1) so vkupen kapacitet od strukturata na lozovite nasadi, spored 170.000 hl. Voedno se planira predviduvawata, vinskite sorti }e pro{iruvawe na smestuva~kite u~estvuvaat so 32.000 ha(80%), a kapaciteti vo 4 vinarski vizbi za trpeznite sorti so 8.000 ha (20%). 100.000 hl. Vo 2020 god. }e ima 20 Trpeznite sorti se koncentrirani vo vinarski vizbi so vkupen kapacitet od Tikve{koto, Gevgelisko-valandovsko- 2.550.000 hl. to, Vele{koto i Strumi~ko- Vo Republika Makedonija se plani- radovi{koto vinogorje. Vinskite ra organizirawe na t.n. biolo{ko sorti, osven vo Tikve{koto vinogorje, (ekolo{ko) zemjodelsko proizvodstvo zna~itelno se zastapeni vo so prednost na dve klimatsko-po~veni Kumanovsko, Skopsko, Vele{ko, zoni - toplo kontinentalnata klimat- Gevgelisko-valandovsko, Strumi~ko- ska zona koja se prostira od 600-900 m radovi{ko, Ov~epolsko, Bitolsko i nadmorska viso~ina i delumno ladno Ohridsko. Vkupnoto proizvodstvo na kontinentalnoto klimatsko podra~je grozje }e iznesuva 366 iljadi toni so koe zafa}a od 900-1200 m nadmorska sreden prinos od 10,1 t/ha. viso~ina. Konkretni lokaliteti vo Postoe~kite ladilnici vo navedenite klimatski podra~ja na koi Kavadarci, Negotino, Valandovo, najbrzo mo`e da se {iri biolo{koto Gevgelija, Bogdanci, Veles, Strumica, proizvodstvo se: Mariovo, Pore~ie, Radovi{, Bitola i Kumanovo se so Pijanec i Male{, Slavi{te i vkupen kapacitet za ~uvawe na trpezno Ki~evsko. Razvojot na biolo{koto grozje od 30.860 t. Istite imaat (ekolo{koto) zemjodelie, po primerot tehni~ki mo`nosti za razladuvawe na na evropskite zemji i SAD, bara celokupnata koli~ina na trpezno najnapred donesuvawe na zakon grozje nameneto za izvoz, zaradi {to za (uredba) za biolo{ko proizvodstvo na planiranite koli~ini ne se hrana. predviduva izgradba na novi kapaciteti. 24 Razvoj na sto~arstvoto i Vkupniot broj na sviwi }e iznesuva ribarstvoto 350.000 grla. Razvojot na sto~arstvoto }e se Izvesno zgolemuvawe e predvideno odviva vo pravec na zgolemuvawe na i vo razvojot na `ivinarstvoto i toa dobito~niot fond i negoviot rasov kaj brojot na koko{kite nesilki za sostav. Kaj govedarstvoto se predvidu- 26% i voveduvawe na brojlersko va minimalno zgolemuvawe (1,8%) na proizvodstvo na nivo od 10 milioni brojot na grlata i zamena na brojleri godi{no. Uslov za razvoj na niskoproduktivnite so blagorodni brojlerskoto proizvodstvo e izgradba- rasi, osobeno vo ramninskite ta na `ivinarska klanica vo prostori. Vkupniot broj na goveda }e Mediteranskiot reon i objekti za iznesuva okolu 300.000 grla. Brojot na prerabotka na jajca vo Mediteranskiot ovcite se predviduva da se zgolemi za ili Pelagoniskiot reon. 43%, odnosno od sega{nite 1.800.000 Se predviduva i zgolemuvawe na grla na 2.600.000 grla vo 2020 god. brojot na p~elnite semejstva za okolu Polunomadskoto odgleduvawe na ovci 60% i toa vo site reoni. }e se zadr`i poradi zgolemeniot Riboproizvodstvenite povr{ini interes za izvoz na jagne{ko meso. vo Republika Makedonija do 2020 god., Poradi niskata iskoristenost na od site kategorii, }e bele`at izgradenite sviwarski farmi i zgolemuvawe. Najgolem apsoluten genetskiot potencijal, se predviduva porast se predviduva kaj akumulacio- zgolemuvawe na fondot na sviwite za nite ezera, ~ija vkupna povr{ina }e se 82% i formirawe na reprocentar za zgolemi od sega{nite 5.759,7 ha na visokokvalitetni rasplodni grla. 8.259,7 ha, ili za 2.500 ha novi povr{ini. Vodeni povr{ini za proizvodstvo na ribi 2020 god. tabela 6 Predviduvawe do 2020 god. Prirod- Ve{ta~ki Ribnici za ni ezera akumulacii Krap Pastrmka ha ha ha m2 Makedonija 43.480 8.259,7 940,3 40.000 Zemjodelsko-stopanski reoni Mediteranski 2.800 4.026,7 240,1 7.100 Pelagoniski 649,0 450,0 2.800 Skopsko-kumanovski 839,0 150,0 8.500 Zapaden 2.537,0 / 12.300 Isto~en 153,0 0,2 6.000 Golemoezerski 40.680 55,0 100,0 3.300 Vkupnoto ribno proizvodstvo vo Navodnuvawe i odvodnuvawe na Republika Makedonija do 2020 god. se povr{inite predviduva da porasne od sega{nite 989 na 2.300 toni (indeks 233). Pritoa, Efektot na navodnuvaweto na glavnata masa na porastot }e ja ~inat obrabotlivite povr{ini vo na{ite pastrmskite ribi (1.435 toni, ili klimatski uslovi e mnogu visok. Vo 62%) i toa prete`no od ribnicite. zavisnost od kulturata i klimatskite Ulovot na ribi od prirodnite ezera, uslovi prinosot mo`e da se zgolemi za kako i povr{inite za taa namena, do 3-5 pati. Deficitot na voda, vo 2020 god. nema da se promeni, t. e. zavisnost od kulturata, iznesuva od 20- ostanuva na sega{no nivo. 80% od vkupnata potro{uva~ka. Kaj proletnite kulturi toj procent e 25 posebno izrazen. Vo odgleduvaweto na 33.368 ha i novi sistemi na 106.342 ha, gradinarskite kulturi, orizot i ili vkupno novi sistemi na 139.710 ha. vtorite kulturi, navodnuvaweto Klimatskite i po~venite uslovi, pretstavuva osnoven uslov bez koj ne e odnosno deficitot na voda za mo`no proizvodstvoto. Kaj ovo{nite evapotranspiracija (ET) na zastapeni- i lozovite nasadi ima isklu~itelno te i planiranite zemjodelski kulturi, zna~ewe, bidej}i vo uslovi na su{a uslovuvaat najvisok procent na mo`at da nastanat golemi {teti, da planirani novi povr{ini vo slivot na propadnat golemi investicii i vreme r. Vardar - 122.982 ha, odnosno 88%. Vo za podigawe na novi nasadi. ova slivno podra~je, najmnogu novi Planiranite novi povr{ini za povr{ini za navodnuvawe se planiraat navodnuvawe do 2020 god. opfa}aat vo Pelagonija (37.277 ha), Skopsko dogradbata na postojnite sistemi na Pole (20.165 ha) i Polog (14.364 ha). Planirana povr{ina za navodnuvawe do 2020 god. po slivni podra~ja tabela 7 Povr{ini {to mo`e da se navodnuvaat - ha Slivni podra~ja Pogodni za vodnuvawe Navodnuvani do 2020 g I Sliv na r. Vardar 318536 223.740

1. Polog 28640 27.714

2. Skopsko Pole 21593 21.593

3. Ki~evo - M. Brod 7870 2.785

4. P~iwa - Kumanovo i K. Palanka 27742 15.762

5. Sreden Vardar (Veles - D. Kapija) 19593 11.769

6. Gorna Bregalnica 11176 9.936

7. Sredna i Dolna Bregalnica 49069 34.123

8. Pelagonija 109966 62.020

9. Dolna Crna Reka - Tikve{ija 25870 21.615

10. Dolen Vardar - Valandovo i Gevgelija 16422 15828

11. Dojran 595 595 II Sliv na r. Crn Drim 25070 16.695

1. Prespa 8320 5.835

2. Ohridsko-Stru{ko 15260 9.370

3. Debarsko 1490 1.490 III Sliv na r. Strumica 27244 26.732

1. Strumica - Strumi~ko i Radovi{ko 27244 26.732 Vkupno I + II + III 370850 267.167 Vkupno planiranite povr{ini za 2.2. [UMI I [UMSKO ZEMJI[TE navodnuvawe do 2020 god. iznesuvaat 267.167 ha. Po reoni, najmnogu Pojdovni osnovi povr{ini se planira da se navodnuvaat Vkupnata povr{ina pod {umi, vo I reon (32,4%), a najmalku na V reon {umski kulturi i intenzivni nasadi (5,6%) i VI (5,7%). Vtorite kulturi vo Republika Makedonija (2001 god.) najmnogu }e zafa}aat povr{ina vo I iznesuva 997 374 ha (spored DZS), ili reon (40%), II (25%) i III (15%). 38,8% od vkupnata teritorija, odnosno Povr{inite za odvodnuvawe se 0,49 ha/`itel. Vakvata {umovitost i zgolemuvaat za 3.500 ha, i toa: Polog ne e taka niska vo evropski soodnosi 300 ha, Ki~evsko 600 ha, P~iwa 900 ha, (29,3%) nitu vo odnos na sosednite Veles 300 ha, Dolen Vardar 800 ha i zemji (Republika Srbija 26,2%, Stru{ko Pole 600 ha ili vkupno so Republika Bugarija 28,7% i Republika postojnite 85.695 ha. Pozna~ajna zada~a Grcija 16,0%). Me|utoa, ako se ima vo naredniot period e odr`uvawe na predvid deka 71% od povr{inite se izgradenite sistemi za odvodnuvawe. pod niskostebleni i degradirani {umi 26 vo koi se koncentrirani samo 37% od Uredenite {umi raspolagaat so rezervata na drvnata masa, toga{ e vkupna drvna masa od okolu 87 milioni jasno deka Republikata, so 82,1 m3/ha, e m3 ili 101 m3/ha, od koi: visokosteble- siroma{na so kvalitetni {umi i nite raspolagaat so 52 milioni m3 ili zaostanuva zad evropskite zemji 215 m3/ha, niskosteblenite 34 milioni ([vajcarija 257 m3/ha, Avstrija 162 m3 ili 58 m3/ha i {umskite kulturi so m3/ha, Germanija 126 m3/ha, Slovenija 11 milioni m3 ili 34 m3/ha. 186 m3/ha). Golemi se regionalnite Vo Republika Makedonija, vkupni- razliki vo {umovitosta i taa se dvi`i ot mo`en godi{en se~iv etat iznesuva od 10,5% vo Sveti Nikole, 14,4% vo okolu 1.486.000 m3 bruto drvna masa, Prilep, 19,6% vo Kumanovo, 20,3% vo ili 75% od vkupniot godi{en prirast Probi{tip do 56,6% vo Radovi{, (1.970.000 m3). Me|utoa, poradi objek- 57,4% vo Brod i 62,2% vo Valandovo, tivni i subjektivni pri~ini, vkupniot odnosno so najniska {umovitost se godi{en etat koj se koristi vo site karakteriziraat centralnite delovi {umi vo Republikata (za 1996) od Republikata. So pokvaliteten iznesuva 1.118.000 m3, ili 56,8%od {umski fond raspolaga zapadniot del godi{niot prirast. Se~ata vo {umite od Republikata (porane{nite op{ti- vo 2001 godi e namalen i iznesuva ni - Gostivar, Ki~evo, Bitola), a vo 792.000 m3. isto~niot del Berovo, Ko~ani, Vinica Vo strukturata na obemot na i Kr. Palanka. Karakteristi~ni se godi{noto (1.118.000 m3) koristewe na golemite povr{ini pod golini i drvnite proizvodi, preovladuva neobrasnato {umsko zemji{te nadvor ogrevnoto drvo so vkupno koristewe od {umite (217.749 ha), od koi spored od 844.000 m3 ili 75,5%, potoa sleduva procenkite okolu 129.000 ha se pogodni tehni~koto drvo za prerabotka vo za po{umuvawe. Golinite se najmnogu drvnata industrija 166.000 m3 ili zastapeni vo porane{nite op{tini 14,8%. Otpadokot pri se~a iznesuva [tip 21,1%, Ko~ani 16,8%, Bitola 108.000 m3 ili 9,7% od vkupnata bruto 14,9%, Kriva Palanka 14,5% (od ise~ena drvna masa. vkupnata povr{ina) itn. Otvorenosta na {umite i kvalite- Spored podatocite od {umsko- tot na {umskite pati{ta se nezadovo- stopanskite osnovi, odnosno planovi litelni. Prose~nata otvorenost za stopanisuvawe so {umite, vkupnata iznesuva 6,53 km/1000 ha, ili vkupno povr{ina na uredenite {umi i {umsko 6.228 km {umski pati{ta, {to vo odnos zemji{te iznesuva 998.054 ha (92% od na optimalnata otvorenost od 15 vkupnite {umski povr{ini) od koi km/1.000 ha e pove}e od skromna, a 855.670 ha ili 85,7% se obrasnati mekite pati{ta u~estvuvaat so 84%. povr{ini, a 142.384 ha ili 14,3% se [umite pretstavuvaat lovnopro- neobrasnato {umsko zemji{te. Neure- duktivni povr{ini i `iveali{ta za deni se okolu 8% od {umskite 48 vidovi krupen i siten dive~ od koi povr{ini, koi se odlikuvaat so niska 15 vidovi vlaknest i 33 perjast. Vo produktivnost, a se nao|aat, glavno, vo Republikata postojat {est ogradeni privatna sopstvenost. Od obrasnatite razmno`uvali{ta za dive~ na vkupna povr{ini 240.255 ha, ili 28,1% se pod povr{ina od 4.651 ha. visokostebleni {umi, 581.652 ha, ili Nad gornata granica na {umskata 68,0% pod niskostebleni {umi i 33. vegetacija se nao|aat visokoplanin- 763 ha, ili 3,9% se pod {umski kulturi skite pasi{ta. Ovie pasi{ta, poradi (na vozrast do 20 godini). ostrite klimatski uslovi, se koristat 120 do 140 dena vo godinata. 27 Visokoplaninskite pasi{ta se ogrevnoto i otpadokot pri se~a i rasprostraneti na viso~iina od 1.000 izrabotkata na {umski drvni do 2.764 m.n.v. i zafa}aat povr{ina od sortimenti; 192.486 ha. Od niv 77%, ili 148.529 ha − zgolemuvawe na otvorenosta na se prostiraat na visokite planini vo {umite so {umski komunikacii, Zapadna Makedonija. Najgolemi podobruvawe na kvalitetot na povr{ini pod ovie pasi{ta se nao|aat {umskite pati{ta i podobruvawe na na planinite: [ara - 39.396 ha, uslovite za stopanisuvawe so Jakupica - 19.107 ha, Bistra - 17.102 ha, ostanatite {umski proizvodi; Osogovo - 14.489 ha, Baba - 11.500 ha, − za{tita na {umite preku Gali~ica - 10.023 ha i Suva Gora - introdukcija na vidovi otporni na 10.954 ha. bolesti i na {tetnici, primena na Celi soodvetni odgleduva~ki merki, redov- − zgolemuvawe na povr{inite pod na kontrola, podigawe na pojasi od {umi soglasno globalnata reonizacija pirofitni rastenija, postavuvawe i i kategorizacija na prostorot i odr`uvawe na prosekite, kontinuira- podobruvawe na kvalitetot na {umite no sledewe, blagovremeno prezemawe preku podobruvawe na vidoviot sostav na za{titni merki i dr. i preveduvawe na niskosteblenite vo Planski opredelbi visokostebleni, rekonstrukcija na Proekcijata za po{umuvawe za degradiranite {umi i {ikarite i idniot period e napravena vrz baza na nivno preveduvawe vo poproduktivni postojnite prirodni uslovi, vo prv red {umi; klimatskite, geolo{kite i pedolo{- − prezemawe na odgleduva~ki kite, postojnata sostojba na {umite i merki vo site razvojni fazi, a posebno {umskoto zemji{te, zagrozenosta na kaj razvojot na mladite {umi, kako i zemji{teto od erozija, zagadenosta na sproveduvawe na obnovitelni se~i so vozduhot i sostojbata na `ivotnata i introdukcija (direktna konverzija) vo rabotnata sredina, kako i vrz baza na mnogu degradiranite nasadi; ekonomskite sostojbi vo dr`avata. − po{umuvawe na terenite kade e Do 2010 god. }e se po{umat vkupno izvr{eno razgrani~uvawe na zemji{- 79.220 ha golini i toa vo {uma 41.300 teto - bonitirawe, na terenite kade se ha i von {uma 39.920 ha. Od 2011 god. do dobivaat najgolemi efekti (zgolemen 2020 god. }e se po{umat 70.780 ha, od prirast, podobruvawe na `ivotnata koi vo {uma 30.500 ha, a von {uma sredina, turisti~ko-rekreativni celi 40.280 ha. Intenzitetot na po{umuva- i dr.) i na terenite kade postoi i we godi{no na golinite, }e iznesuva druga ekonomska opravdanost i itnost 6.522 ha, i toa vo {uma prose~no (regulirawe na vodniot re`im, godi{no }e se po{umuva 3.122 ha, a von erozivni podra~ja, za{tita na naselbi, {uma 3.400 ha, odnosno vo {uma }e se pati{ta, vojni, komunalni i drugi po{umuvaat 47,9%, dodeka von {uma objekti, higienski i sanitarni 52,1%. Vo dosega{niot period, od funkcii i sl.); vkupno po{umenite povr{ini, nad − voveduvawe na posovremena teh- 92% se po{umeni so iglolisni drvni nika i tehnologija pri koristeweto na vidovi, a samo 7,2% so listopadni {umskite proizvodi i poracionalno drvni vidovi. So proekcijata za koristewe na drvanata masa preku po{umuvawe se predlagaat 57% zgolemuvawe na u~estvoto na iglolisni drvni vidovi, a 43% tehni~koto drvo za smetka na lisjarski vidovi na drvja. 28 Po{umuvawa vo {uma i von {uma vo ha po regioni tabela 8 Regioni (porane{ni op{tini) Do 2010 Do 2020 Vkupno Pros. godi{no

1. Berovo 1900 1500 3400 148

2. Bitola 4500 3900 8400 365

3. Brod 1100 1000 2100 91

4. Valandovo 500 400 900 39

5. Veles 5900 5600 11500 500

6. Vinica 2000 2100 4100 178

7. Gevgelija 1500 1200 2700 117

8. Gostivar 1000 1500 2500 109

9. Debar 1000 900 1900 83

10. Del~evo 3200 2000 5200 226

11. Demir Hisar 1300 800 2100 91

12. Kavadarci 3800 2500 6300 274

13. Ki~evo 1320 3000 4320 188

14. Ko~ani 3800 2500 6300 274

15. Kratovo 1600 1400 3000 130

16. Kriva Palanka 1800 1500 3300 143

17. Kru{evo 1100 1800 2900 126

18. Kumanovo 3500 2000 5500 239

19. Negotino 3200 3000 6200 270

20. Ohrid 1750 1500 3250 141

21. Prilep 8000 5700 13700 596

22. Probi{tip 1500 1700 3200 139

23. Radovi{ 2400 2300 4700 204

24. Resen 1600 1600 3200 139

25. Sveti Nikole 3100 3000 6100 265

26. Skopje 5950 6500 12450 541

27. Struga 500 500 1000 43

28. Strumica 2900 2500 5400 235

29. Tetovo 2200 1800 4000 174 30. [tip 5300 5080 10380 451 Vkupno: 79220 70780 150000 6522 Vo degradiranite {umi i {ikari, so direktna konverzija i toa vo mnogu vo idniot period }e se vr{i degradiranite {umi i {ikari, dodeka rekonstrukcija, so cel da se podobri vo poo~uvanite niskostebleni nasadi kvalitetot i maksimalno da se }e se primenuva metodot na iskoristat prirodnite proizvodni indirektna konverzija. mo`nosti. Rekonstrukcija }e se vr{i Na~in na unapreduvawe na {umite do 2020 god. tabela 9 Na~in na unapreduvawe na {umite Vkupno vo ha 2010 god. vo ha 2020 god. vo ha

1. Odr`liv razvoj 646.000 286.000 320.000

2. Podobruvawe na {umskiot fond 260.000 130.000 130.000 - Direktna konverzija 100.000 40.000 60.000 - Indirektna konverzija 160.000 70.000 90.000 Predlo`enite odgleduva~ki zafa- vnesuvaat, glavno, duglazija, bel bor, ti zna~itelno }e ja izmenat postojnata ela i ari{. Od lisjarskite vidovi sostojba na {umite, so kvalitetna drvja }e se vnesuvaat dabot plutwak, pozitivno promeneta struktura. Edna dabot gorun, dabot ploska~ i javorot. od mnogu zna~ajnite merki, koja }e Vo bukoviot pojas introdukcijata }e pridonese za vidno podobruvawe na se vr{i so ela, bel bor, ari{ i {umskiot fond, e direktnata molika. Vo poniskite delovi od konverzija. Taa }e se izveduva so daboviot pojas mo`e da se vnesuva crn introdukcija na profitabilni, drvni bor i ~empres od iglolisnite vidovi i vidovi. Vo pojasot na dabot gorun }e se 29 dab ploska~, javor, mle~, voden gaber i na 191,76 m3/ha, a prirastot od dab robur. sega{nite 3,45 m3/ha na 4,24 m3/ha. So pomo{ na planiranite Zastapenosta na niskosteblenite odgleduva~ki zafati zna~itelno }e se slaboproduktivni {umi }e se namali podobri kvalitetnata struktura na od sega{nite 61,6% na 51,7%. Drugata {umite. Taka so po{umuvawata, kako i kategorija na {umi, {ikari, ~esteri i so direktnata i indirektnata konver- makii, isto taka, }e se namali od zija, povr{inata pod visokostebleni sega{nite 9,4% na 7,8%. Vo nisko- {umi vo 2010 god. }e se zgolemi od steblenite {umi drvnata rezerva }e se sega{nite 29%, na 40,5%, drvnata zgolemi na 48,5 m3/ha, a prirastot na rezerva vo niv od sega{nite 178,7 m3/ha 1,72 m3/ha. Proekcija na {umite spored formata na odgleduvawe vo 2010 god. tabela 10 Povr{ina Drvna masa Prirast ha % m3 m3/ha m3 m3/ha Visokostebleni 395.000 40,5 75.744.540 191,76 1.676.300 4,24 Niskostebleni 505.000 51,7 24.411.500 48,40 869.700 1,72 Drugi 76.440 7,8 768.960 10,06 35.400 0,46 Vkupno: 976.440 100 100.925.000 2.581.400 So proekcijata za 2020 god., niskosteblenite {umi drvnata sostojbata na {umite spored formata rezerva }e se zgolemi na 49 m3/ha, a na odgleduvawe u{te pove}e }e se prirastot na 1,95 m3/ha. Izvesno podobruva. Zastapenosta na visoko- zgolemuvawe se planira i kaj drugite steblenite nasadi }e dostigne 465.000 kategorii na {umi i toa vo drvnata ha, ili 44,7%, a }e se namali u~estvoto rezerva na 10,2 m3/ha, a vo porastot na na niskosteblenite nasadi na 449.000 0,51 m3/ha godi{no. ha, ili 48,0%. Kategorijata na drugi Kako rezultat na site proekcii za {umi, isto taka }e se namali i }e unapreduvawe na {umite i polzuvawe- iznesuva 75.560 ha, ili 7,3%. to na {umskoto zemji{te, sostojbata Vo 2020 god. visokosteblenite so povr{inata, kvalitetot, drvnata {umi prose~no }e imaat rezervi od 196 masa i prirastot zna~itelno }e se m3/ha i prirast od 4,75 m3/ha. Vo podobri. Proekcija na {umite spored formata na odgleduvawe vo 2020 god. tabela 11 Povr{ina Drvna masa Prirast ha % m3 m3/ha m3 m3/ha Visokostebleni 465.000 44,7 91.279.000 196,3 2.076.160 4,75 Niskostebleni 499.000 48,0 24.451.000 49,0 973.600 1,95 Drugi 75.560 7,3 770.000 10,2 38.540 0,51 Vkupno: 1.039.560 100,0 116.500.000 3.088.300 Proekcija na {umite spored formata na odgleduvawe vo 2020 godina po regioni tabela 12 Red. Region (porane{ni Povr{ina Drvna masa Prirast br. op{tini) ha 000 m3 m3/ha 000 m3 m3/ha 1 Berovo 42.300 9.400 222,2 215 5,08 2 Bitola 49.400 6.800 137,7 320 6,48 3 Brod 57.600 5.700 99,0 125 2,17 4 Valandovo 24.800 980 39,5 41,5 1,67 5 Veles 51.600 4.120 79,8 122 2,36 6 Vinica 24.800 4.800 193,5 78 3,15 7 Gevgelija 48.900 6.400 130,9 160 3,27 8 Gostivar 55.300 6.800 123,0 265 4,79 9 Debar 13.200 750 56,8 17,4 1,32 30 10 Del~evo 32.860 2.100 63,9 75 2,28 11 Demir Hisar 27.800 2.950 106,1 71 2,55 12 Kavadarci 50.100 5.860 117,0 122 2,44 13 Ki~evo 51.400 6.800 132,3 175 3,40 14 Ko~ani 24.100 3.920 162,7 78 3,24 15 Kratovo 12.300 1.020 82,9 25,5 2,07 16 Kriva Palanka 27.100 5.100 188,2 77 2,84 17 Kru{evo 12.400 1.010 81,5 24 1,94 18 Kumanovo 29.100 1.510 51,9 63 2,16 19 Negotino 29.800 1.810 60,7 40 1,34 20 Ohrid 49.100 5.320 108,4 135 2,75 21 Prilep 24.300 2.810 115,6 56 2,30 22 Probi{tip 9.600 1.005 104,7 18,9 1,97 23 Radovi{ 45.600 4.810 105,5 126 2,76 24 Resen 25.800 4.860 188,4 98 3,80 25 Sveti Nikole 10.200 485 47,5 85 8,33 26 Skopje 75.100 5.500 73,2 130 1,73 27 Struga 25.300 3.800 150,2 59 2,33 28 Strumica 50.900 5.700 112,0 150 2,95 29 Tetovo 40.200 3.400 84,6 101 2,51 30 [tip 18.600 980 52,7 35 1,88 Vkupno 1.039.560 116.500 112,1 3088,3 2,97 Vo 2010 god. vkupnata povr{ina Realno e da se o~ekuva deka do 2020 pod {umi }e iznesuva 976.440 ha, god. }e se postigne celosno koristewe drvnata masa 100.925.000 m3 i na predvideniot etat od 1.486.000 3 godi{niot prirast 2.581.400 m . Vo m3/god., pri {to se o~ekuva i 2020 god. vkupnata povr{ina pod {umi proizvodstvo na okolu 1.319.000 m3/god. }e se zgolemi na 1.039.560 ha, drvnata {umski drvni sortimenti i okolu rezerva na 116.500.000 m3 i vkupniot 147.000 m3/god. otpadok pri se~a. Na ova godi{en prirast }e iznesuva 3.088.300 koristewe na {umite treba da se m3. dodade i etatot od odgleduva~kite Vkupniot godi{en prirast na merki (proredi) koj do 2020 god. se {umite vo Republika Makedonija vo predviduva da dostigne 184.000 m3/god., 1996 god. iznesuva 1.969.721 m3, pa od koi 156.000 m3/god. }e se dobijat spored toa obemot na koristewe na {umski drvni sortimenti, dodeka {umite (etatot) }e treba da se 28.000 m3/god. }e bide otpadok pri se~a. proektira vo ramkite na ovie Spored toa, vkupniot godi{en etat vrednosti, odnosno koristeweto da od site {umi vo Republika bide pomalo od vrednosta na Makedonija, kako proekcija za prirastot. Sega{niot predviden se~iv koristewe na etatot do 2020 god., }e etat vo {umite iznesuva 1.486.000 iznesuva 1.650.000 m3/god., od koi m3/god. i istiot se koristi so 83,6% od 1.475.000 m3/god. }e bidat {umski drvni predvidenoto, ili okolu 1.242.200 sortimenti, dodeka 175.000 m3/god. }e m3/god., od {to na otpadok pri se~a bidat otpadok pri se~a i izrabotka na otpa|aat 124.200 m3, dodeka 1.118.428 {umskite drvni sortimenti. m3/god. se vkupno proizvedeni {umski drvni sortimenti. 31 Struktura na proekcijata na obemot na koristewe na drvnite proizvodi, odnosno {umskite drvni sortimenti po vidovi na {umi vo 000 m3/god. tabela 13 ^etinarski drvni vidovi Listopadni Vid na proizvod ve{ta~ki {umi Vkupno drvni vidovi prirodni {umi ({umski kulturi) 2010 2020 2010 2020 2010 2020 2010 2020 [um. sort. 1.108 1.161 97 158 68 156 1.273 1.475 Otpadok 123 129 11 18 12 28 146 175 Vkupno 1.231 1.290 108 176 80 184 1.419 1.650 Proekcija za vkupniot obem na koristewe na {umskite drvni sortimenti (proizvodi) po vidovi na {umski drvni sortimenti vo 000 m3/god. tabela 14 Trupci za Trupci za fur- Drugo tehni~ko Ogrevno Vkupno tehni~ko drvo Vkupno bi~ewe nir i lupewe drvo drvo lis. ~et. lis. ~et. lis. ~et. lis. ~et. Σ Proekcija do 2010 m3 194 105 4 2 11 2 209 109 318 955 1.273 % 15,23 8,25 0,32 0,16 0,96 0,16 16,48 8,56 24,98 75,02 100,00 Proekcija do 2020 m3 215 275 5 4 11 5 231 284 515 960 1.475 % 14,58 18,64 0,34 0,27 0,75 0,34 15,66 19,25 34,92 65,08 100,00 Spored dadenite podatoci, ambala`a, surovinski plo~i od proekcijata za obemot na koristewe na iverki, briketi; drvnite proizvodi do 2010 god. }e − podigawe na novi kapaciteti za iznesuva 1.273.000 m3/god. Pritoa, se proizvodstvo na: lupen furnir koj }e predviduva odnosot pome|u tehni~koto se koristi za kombinirani i ogrevnoto drvo da bide 25:75, odnosno vodootporni plo~i (Kavadarci i se predviduva zgolemuvawe na Ki~evo), celuloza po sulfitna procentualnoto u~estvo na tehni~koto postapka (Ki~evo), proizvodstvo na vo odnos na ogrevnoto. Vo apsoluten otpresoci (Kavadarci, Miravci, iznos, proizvodstvoto na ogrevno drvo Prilep i Skopje), kombinirani }e dostigne 955.000 m3/god., {to vodootporni plo~i (Kavadarci i pretstavuva zgolemuvawe od 111.000 m3, Ki~evo), proizvodstvo na briketi. ili 13,1% vo odnos na 1996 god. Proekcijata za prostornoto Proekcijata za obemot na proizvod- razmestuvawe na kapacitetite za stvo na tehni~ko drvo predviduva briketirawe, se bazira, pred se, vrz koli~ina od 318.000 m3/god. {to osnova na alimentacionoto podra~je pretstavuva zgolemuvawe od 112.000 m3, na sozdavawe na otpadocite. ili 54,37% vo odnos na sostojbata od Briketite koi }e se proizveduvaat }e 1996 god. baziraat na otpadocite pri se~a So proekcijata do 2020 god. }e se 168.600 m3, otpadocite koi se sozdavaat postigne proizvodstvo od 1.475.000 vo prerabotkata i obrabotkata na m3/god., a odnosot na u~estvoto pome|u drvoto 238.200 m3, ili 143.000 toni i tehni~koto i ogrevnoto drvo se otpadoci koi se sozdavaat vo zgolemuva vo korist na tehni~koto zemjodelieto 310.000 toni. drvo (35: 65). Za taa cel }e se izvr{i: Vrz osnova na ovie otpadoci, osven − rekonstrukcija i modernizacija postojnite kapaciteti, do 2020 god. se vo proizvodstvoto na: pilena gra|a, predviduva podigawe na pogoni za se~en furnir, {perplo~i, lupen proizvodstvo na briketi i toa na furnir za sedi{ta, lupen furnir za osnova na surovinata koja se dobiva od: 32 − otpadoci koi se sozdavaat vo okolu 15.000 t korisna biomasa vo suva prerabotkata i obrabotkata na drvoto (pazarna) sostojba. vo: Skopje, Brod, Gostivar, Kavadarci, Optimalnata gustina na patnata Ki~evo, Ko~ani, Kriva Palanka, mre`a pretstavuva tehni~ko- Kumanovo, Prilep, Struga i Strumica, ekonomski pokazatel za stepenot na a vkupniot kapacitet na ovie pogoni otvorenosta na {umata so {umski }e iznesuva 30.000 toni godi{no; pati{ta, izrazen vo metri dol`ini na − otpadoci koi se sozdavaat pri eden hektar {umska povr{ina, koj se~a vo {umite vo op{tinite: Berovo, obezbeduva minimalni vkupni tran- Bitola, Brod, Valandovo, Vinica, sportni tro{oci. Taa e promenliva Gevgelija, Gostivar, Debar, Del~evo, golemina i zavisi od konkretnite Demir Hisar, Kavadarci, Ki~evo, uslovi. Vo 2020 god. gustinata na Ko~ani, Kratovo, Kriva Palanka, patnata mre`a }e iznesuva 10,75 m/ha, a Kru{evo, Kumanovo, Demir Kapija, u~estvoto na mekite pati{ta }e se Ohrid, Prilep, Probi{tip, Radovi{, namali na 77%. Resen, Sveti Nikole, Struga, Trgnuvaj}i od prirodnite uslovi i Strumica, Tetovo, Veles, [tip, ^air od koncepcijata za razvoj na lovstvoto i Kisela Voda, a vkupniot kapacitet vo Republikata se izdvoeni 11 na pogonite }e iznesuva 15.000 toni. lovnostopanski regioni, i toa: − otpadoci koi se sozdavaat kako Pelagonisko (Prilep, Bitola, Demir nus proizvod vo zemjodelstvoto vo: Hisar i Kru{evo); Ohridsko- Bitola, Valandovo, Gevgelija, Demir prespansko (Resen, Ohrid, Struga i Hisar, Kavadarci, Ki~evo Kumanovo, Debar); Ki~evsko-brodsko (Ki~evo i Negotino, Ohrid, Prilep, Radovi{, Makedonski Brod); Polo{ko Resen, Struga, Strumica, Veles, [tip (Gostivar i Tetovo); Skopsko- i Kisela Voda, so vkupen godi{en kumanovsko (Skopje i Kumanovo); kapacitet na briketi od 20.000 toni. Srednovardarsko (Veles i Sveti Povr{ini pogodni za odgleduvawe Nikole); Krivore~ko (Kratovo i na drugi {umski proizvodi, vo Kriva Palanka); Bregalni~ko granicite na {umata, ima dovolno. (Probi{tip, Ko~ani, Vinica i [tip); Spored procenkite, za zastapenosta na Vlainsko-male{evsko (Del~evo i ostanatite {umski proizvodi Berovo); Strumi~ko (Radovi{ i (lekoviti i drugi industriski bilki, Strumica); Dolno - vardarsko {umski plodovi, gabi i sl.) na (Kavadarci, Negotino, Valandovo i povr{ina od okolu 330.000 ha {umi i Gevgelija). {umsko zemji{te (27% od vkupnata Od vkupnata teritorija na povr{ina na {umite i {umskoto Republika Makedonija za razvoj na zemji{te) sekoja godina se producira lovstvoto odgovaraat slednive okolu 50.000 t sve`a biomasa na povr{ini: za krupen dive~ 1.198.312 ha; ostanati {umski proizvodi, odnosno za siten dive~ 1.171.340 ha, ili vkupno 2.369.659 ha (90%). Lovnoproduktivni povr{ini po vidovi na dive~ tabela 15 Vid na dive~ Lovna Vo nacionalni parkovi Obi~en elen 269.876 ha 29.000 ha Srna 984.709 ha 40.209 ha Divokoza 90.555 ha 24.165 ha Diva sviwa 688.037 ha 21.657 ha Div zajak 1.034.625 ha Polska erebica 447.910 ha Erebica kamewarka 212.230 ha Loven fazan 75.220 ha 33 Prirodniot na~in vo odgleduvawe- Makedonija, kade se vr{i i nivnata to na dive~ot }e bide dominanten. eksploatacija vo postojnite rudnici Ve{ta~kiot na~in }e se primenuva vo Zletovo, Sasa i Toranica. Rudite na odgleduvawe na siten dive~, a posebno crnite metali (`elezo, hrom, mangan) kaj lovniot fazan i eventualno naj~esto sodr`at nizok procent na polskata erebica. Kombiniranoto metal, ili se iscrpeni rudnite odgleduvawe }e se primenuva kaj rezervi. lovniot fazan. Raznovidniot geolo{ki sostav i Naseluvaweto na dive~ot }e se geolo{ko-tektonskata evolucija na vr{i za obi~niot elen, preku terenite na Republika Makedonija izgradeni ~etiri reprocentri na ovozmo`ile da se sozdadat golem broj povr{ina od okolu 250.000 ha; za na le`i{ta, nao|ali{ta i pojavi na muflonot i elenot lopatar do 2010 razli~ni nemetalni mineralni suro- god. }e se izgradat 6 ogradi za vini od koi, od ekonomski aspekt, odgleduvawe i zastrel na povr{ina od najperspektivni se: karbonatnite okolu 2.000 ha; lovniot fazan vo surovini (mermer, travertin, varovni- periodot do 2010 god. }e se naseluva so ci, dolomiti, magnezit, laporci), po okolu 35.000 dvomese~ni piliwa, a siliciskite tvorbi (kvarc, kvarcit, od 2010-2020 god. naseluvaweto }e se kvarcen pesok, opalit, perlit, zgolemi na 55.000 primeroci godi{no. tufovi), feltspatite (natriski, 2.3. MINERALNI RESURSI kaliski), gipsot, arhitektonsko- grade`niot kamen (granit, gnajs), Pojdovni osnovi bazaltot, dijabazot i drugi. Rudnoto bogatstvo na Republika Energetskite mineralni potencijali Makedonija e raznovidno, no so na Republikata se skromni, kako po relativno mali istra`eni rezervi. struktura, taka i po raspolo`ivite Registrirani se metali~ni, nemeta- rezervi. Jaglenot vo vid na lignit e li~ni i energetski mineralni surovi- najgolemoto energetsko mineralno ni, ~ii le`i{ta se eksploatiraat, a bogatstvo rasprostraneto vo: Pelago- najgolem broj od niv se nedoistra`eni. niskiot, Berovsko-del~evskiot, Resen- Metali~nite mineralni surovini skiot, Stru{kiot, Skopskiot i se {iroko rasprostraneti. Najbogati Ki~evskiot sedimenten basen. i najkvalitetni se olovo-cinkovite rudi zastapeni vo Isto~na Koli~ini rudni rezervi na metali~ni mineralni surovini tabela 16 R u d n i r e z e r v i (t) Potenc. rezervi Rudi na: A B C1 (t) Antimon Sb 622.459 250.307 63.865 Arsen As 566.477 204.231 Bakar Cu 608.770 36.991.340 62.695.295 802.943.422 @elezo Fe 1.236.500 8.303.618 8.924.800 30.000 Srebro Ag 5.627.310 15.675.704 24.196.011 691.837.625 Zlato Au 608.770 36.991.340 59.960.295 802.943.422 Mangan Mn 344.553 2.143.543 3.738.271 1.070.013 Molibden Mo 585.000 Nikel Ni 2.869.842 16.004.170 18.812.012 308.975.086 Olovo-cink Pb-Zn 5.627.310 15.675.704 24.196.011 691.837.625 Hrom Cr 7.514 16.443 76.026 4.000 Titan Ti 1.000.000 34 Koli~ini na rudni rezervi na energetski mineralni surovini tabela 17 Rudnirezervi Potencijalni rezervi Energetski mineralni surovini A B C1 Jaglen C 77.800.000 232.200.000 179.300.000 1.821.830.000 t Rudi na uran U3O8 368.000 1.539.000 t Lesno zapal. {krilci 175.198.561 48.556.464 200.000.000 t Treset A+B+S1 rezervi = 720.821 m3 850.000 m3 Geotermalna energija 172,9 MWt Zna~itelni Koli~ini rezervi na podzemni vodi tabela 18 Kategorija rezervi Podzemni vodi Potenc. rezervi A B C1 Site vidovi na izdani 11,46 m3/sek B + C1 = 23,58 m3/sek rudnite le`i{ta, nao|ali{ta i rudni Celi pojavi, na teritorijata na Republikata − podigawe na povisoko nivo na se izdvoeni {est osnovni rudni reoni: stepenot na istra`enosta na site

1. Zapadnomakedonskiot masiv - mineralni surovini vo Republikata so prostorot zapadno od linijata Radu{a- prioritetno i intenzivno istra`uva- Skopje-Solunska Glava-Bitola do we na nao|ali{tata i pojavite na dr`avnata granica so Albanija. olovo-cinkanite i bakarnite rudi i na

2. Pelagonidite - sredi{niot del mermerot; na teritorijata na Republikata pome|u − primena na sovremeni tehnolo- s. @ivojno i rudnikot Al{ar (vo gii i tehniki vo rudnicite za neposredna blizina na makedonsko- eksploatacija na surovinite; gr~kata granica na jug, pa kon SSZ do − definirawe i ureduvawe na linijata s. Dra~evica - s.Vra`ale na na~inot, uslovite i kriteriumite za okolu 10 km ju`no od Skopje). anga`irawe na stranski kapital vo 3. Vardarskata zona - vo pravecot vkupnata problematika na mineralni- SSZ-JJI, od linijata Radu{a - te surovini (istra`uvawe, eksploata- s.Tabanovce na severnata dr`avna cija i prerabotka); granica, kon JJI po linijata rudnik − namaluvawe na degradacijata na Al{ar - s. Nikoli} kaj Dojranskoto sredinata vo procesot na eksploata- Ezero, go zazema sredi{niot del na cija i prerabotkata na rudite i dr`avata. sanirawe i rekultivirawe (tehni~ko i 4. Kratovsko-zletovskata vulkan- biolo{ko) na degradiranite i ska oblast - severoisto~niot del od zagrozenite povr{ini so eksploata- dr`avnata teritorija so prostor cija na rudite i deponiite na jalovina; pome|u ju`nite padini na planinata − za{tita na zonite, revirite i Kozjak - Kumanovskoto i Ko~anskoto rudnite le`i{ta od neplanska Pole na jugoistok. izgradba na vremeni i trajni grade`ni 5. Srpsko-makedonskiot masiv - objekti. isto~niot del od teritorijata na Planski opredelbi Republikata, isto~no od linijata s. ^etirce (vo blizina na severnata - Reonizacija na rudnite granica) - Pantelej (Ko~ansko) - nao|ali{ta Oreovica (Radovi{ko) - Strumica - s. Respektiraj}i go geolo{kiot Nikoli} - do isto~nata granica kon sostav, tektonskiot sklop, procesite Bugarija, vo jugo - isto~niot del so na sedimentacija i magmatska Grcija. mobilnost kako osnovni prirodni predispozicii vo sozdavaweto na 35

6. Kenozojskite sedimentni baseni − Nemetali - prv prioritet, se najmladite ezerski, a verojatno i mermerite, granitite, gnajsot, marinski sedimentacioni baseni, so dijatomitite, oniksot, distenot i razli~na kenozojska starost i granatite (indicii za ekonomski razli~na litolo{ka i geotektonska mo{ne zna~ajni rezervi); vtor, gradba (polo{kiot, skopskiot, kuma- muskovitot i feldspatite. novskiot, slavi{kiot, ov~epolskiot, − Vodi - prv prioritet, vodata za del~evsko-peh~evskiot, strumi~kiot, piewe i mineralnite vodi (kiselite i tikve{kiot, pelagoniskiot, resenski- solenite). ot, debarskiot i stru{kiot). Vardarska zona: Prioritetni surovini za − Metali - prv prioritet, hromot, geolo{ko istra`uvawe `elezno-niklenite rudi, antimon- Zapadnomakedonski masiv: arsen-taliumovite rudi i bakarot; − Metali - prv prioritet, vtor, rasipnite nao|ali{ta na zlato nao|ali{tata i pojavite na `elezo, vo nanosite na Vardar i pritokite; `elezno-manganovi i manganovi rudi; tret, olovoto i cinkot, srebroto, vtor, molibdenovite i olovo- volframot, `ivata i drugite metali. cinkovite rudi; tret, indikaciite na − Nemetali - prv prioritet, volfram i bakarno-molibdenovi rudi. glinite, laporcite, varovnicite, − Nemetali (dominantni vo ovoj bazaltite i dijabazite (kako grade`ni region) - prv prioritet, dolomitite, materijali i surovini so golemi varovnicite, mermerite, gipsot i mo`nosti za pronao|awe na novi travertinite; vtor, sijenitite i le`i{ta); vtor, kvarcnite pesoci, kvarcitot i oniks. magnezitite, travertinite, talkot i − Vodi - prv prioritet, vodata za krovnite {krilci. piewe-karsnite izvori i termalnite − Vodi - prv prioritet, vodata za vodi (za hidrogeolo{ki istra`uvawa piewe od aluvionite i karstot, vo ramkite na idnite koncepcii za termalnite i mineralnite vodi. vodosnabduvawe na naselenieto i Kratovsko-zletovska vulkanska iskoristuvaweto na geotermalnata oblast: energija). − Metali - prv prioritet, Pelagoniski masiv: potencijalnite mo`nosti za otkriva- Dominantno mesto vo prioritetite we na polimetali~ni rudi na olovo, za geolo{ki istra`uvawa imaat cink, bakar, bizmut, kadmium, srebro, nemetalite i mineralnite vodi, zlato i uran. dodeka metalite zasega zaslu`uvaat − Nemetali - prv prioritet, nezna~itelno vnimanie. tufovite, sekundarnite kvarciti, − Metali - prv prioritet, uranot bentonitite, opalskite bre~i i (kako energetska surovina) spored drugite siliciti (so golemi potenci- geolo{kata predispozicija i brojnos- jalni mo`nosti za otkrivawe ta na dosega registriranite ekonomski zna~ajni rudni le`i{ta); nao|ali{ta i pojavi; vtor, retkite i vtor, pojavite na perlitite, rasejani elementi vrzani za alunitite, pirofilitite, zeolitite i pelagonskite graniti; tret, ostanati- dr. te metali - kalajot, molibdenot, − Vodi - prv prioritet, termo- volframot, olovoto i cinkot (na mineralnite vodi kako hidrogeoterma- indikacisko nivo). 36 len fluid; vtor, vodite za piewe vo postojnite rudni le`i{ta, po ve}e aluvionite na pogolemite reki. definiranite regioni, se osnova vo − Energetski surovini - prv planiraweto na idnata eksploatacija. prioritet, uranot, hidrogeotermalna- Izborot (po prioritet) na konkretni ta i petrogeotermalnata energija i le`i{ta za eksploatacija se smeta za bituminoznite glinci. dinami~na promenliva kategorija i zavisi od pove}e promenlivi faktori Srpsko-makedonski masiv: so pazaren, strategiski i razvoen Specifi~nata geolo{ko- (tehni~ko-tehnolo{ki) i finansisko- tektonska gradba e predispozicija za investicionen karakter. negoviot metalogenetski potencijal, {to e od osoben interes za idnite Zapadnomakedonski masiv: geolo{ki istra`uvawa. − Metali - prv prioritet, − Metali - prv prioritet, rezervite na mangan (ostanatite polimetali~nite rudi na olovoto, metali se bez pogolemo ekonomsko cinkot, bakarot, zlatoto i srebroto; zna~ewe). vtor, srebroto, bizmutot, kadmiumot i − Nemetali - prv prioritet, drugite prate~ki metali vo dolomitite, varovnicite, mermerite, polimetali~nite rudi i podra~jata so gipsot, travertinot, sijenitite i antimon i `elezno-titanoski rudi. kvarcitite (spored rasplo`ivite − Nemetali - prv prioritet, rudni rezervi). kvarcot, kvarcitot i feltspatite; − Vodi - vodata za piewe i termo- tret, vermikulitite i grafitot. mineralnite vodi se so zna~ajni − Vodi - vtor (tret) prioritet, potencijalni mo`nosti za vodata za piewe i termo-mineralnite eksploatacija. vodi. Pelagoniski masiv: Kenozojski sedimentni baseni: − Metali - vtor prioritet, − Metali - tret prioritet, nao|ali{tata na uran (kako metal i pojavite na zlato i platinskata grupa energetska mineralna surovina, no na metali i retkite i rasejani oskuden so bilansni rezervi). elementi. − Nemetali - prv prioritet, − Nemetali - prv prioritet, le`i{tata na mermerite, granitite, tularskite glini, pesocite i ~akalite gnajsevite, dijatomitite i oniksot; (za istra`uvawe i obezbeduvawe na vtor, nedovolno definiranite rezervi novi rudni le`i{ta i rezervi). na feltspatite. − Vodi - prv prioritet, vodata za − Vodi - prv prioritet, vodata za piewe, termalnite i mineralnite vodi piewe od aluvijalnite nanosi, (so najgolemi mo`nosti za otkrivawe mineralnite (soleni i kiseli) vodi. na novi ekonomski zna~ajni rezervi i Vardarska zona: le`i{ta). − Metali - prv prioritet, rudnite − Energetski surovini - prv le`i{ta na bakarot, fero-nikelot, prioritet, niskokalori~nite jagleni; arsensko-antimonovite i taliumovite tret, bitumenoznite glinci i rudi, rasipnite nao|ali{ta na zlato i pretalo`enite pojavi na uran. oskudnite rezervi na hrom (so - Prioritetni surovini za heterogena metalogenija i razli~ni eksploatacija ekonomski zna~ewa za eksploatacija); Raspolo`ivite bilansni rudni tret, nedoistra`enite nao|ali{ta na rezervi na mineralni surovini vo olovo i cink, srebroto i volframot. 37 − Nemetali - prv prioritet, Kenozojski- sedimentni baseni: glinite, varovnicite, bazaltite i − Metali - nedovolno istra`eni i dijabazite; vtor, kvarcnite pesoci, za dogledno vreme besperspektivni, talkot i krovnite {krilci. osven `elezoto vo delovi na Zapadna − Vodite - prv prioritet, vodata Makedonija. za piewe od aluvionite na pogolemite − Nemetali - prv prioritet, reki, termalnite vodi (vo vid na tularskite glini, pesocite i ~akalite nositeli na geotermalnata energija) i (kako surovini i prirodni grade`ni mineralnite vodi. materijali so golemo ekonomsko zna~ewe). Kratovsko-zletovska vulkanska oblast: − Vodi - prv prioritet, vodata za piewe, termalnite i mineralnite vodi − Metali - prv prioritet, (so golemi rezervi vo mladite ezerski olovoto, cinkot, bakarot, srebroto, sedimentacioni baseni, ili po zlatoto, bizmutot i kadmiumot nivnite obodni delovi, zna~ajni vo (naj~esto se vo vid na kompleksni re{avaweto na vodosnabduvaweto na polimetali~ni rudi); uranskoto rudno naselbite i bawsko-terapevtskite le`i{te vo ramkite na edinstven le~ili{ta). eksploatacionen sistem od pove}e mali uranski le`i{ta zaslu`uva − Energetski surovini - prv ekonomsko vnimanie. prioritet, rudnite le`i{ta na jaglenot - lignitot (najgolemi rudni − Nemetali - prv prioritet, le`i{ta i osnova na elektroenerget- tufovite, sekundarnite kvarciti, skiot sistem na Republika bentonitite, opalskite bre~i i Makedonija); tret, uranot. drugite siliciti. − Vodi - prv prioritet, termo- 2.4. VODNI RESURSI I VODOSTOPANSKA INFRASTRUKTURA mineralnite vodi (geotermalnata energija) i istra`nite hidrogeoter- Pojdovni osnovi malni sistemi; tret, vodata za piewe - Raspolo`ivi koli~ini na voda (oskudna i toa samo vo aluvionite na Republika Makedonija zafa}a del pogolemite reki). od slivovite na r. Vardar, r. Crn Drim Srpsko-makedonski masiv: i r. Strumica. Na celata nejzina − Metali - prv prioritet, teritorija 84% od vodite se polimetali~nite rudi na oboenite domicilni, a samo 16% se nadvore{ni metali na olovoto, cinkot, bakarot, vodi koi doa|aat vo Republikata. srebroto, zlatoto, kadmiumot i Za podobro sogleduvawe na bizmutot (so najgolemi bilansni i raspolo`ivite i potrebnite koli~ini potencijalni rezervi); vtor, titano- na voda teritorijata na Republikata e magnetitskite i magnetitskite rudi na podelena na 15 vodostopanski podra~ja `elezoto, antimonitskite rudi i vo osnovnite slivovi na rekite: nivnite rezervi. Vardar, Crn Drim i Strumica. − Nemetali - prv prioritet, kvarcot, kvarcitot i feltspatite (so zna~ajni bilansni rezervi). − Vodi - bez pogolemo ekonomsko zna~ewe. 38 Karakteristi~ni proteci po vodostopanski podra~ja za periodot 1961/1990 god. tabela 19 Vodostopansko Sredno god. protoci 75% su{na god. 98%su{na god. Sliv podra~je m3/sek. W 106m3/god. m3/sek. W106 m3/god. m3/s W106 m3/god. Polog 25,23 795,0 21,40 675,0 8,80 277,0

1. Vardar Skopsko 65,33 2.060,0 55,20 1.741,0 23,50 741,0

2. Treska G. Treska 27,35 862,0 18,30 577,0 9,10 287,0

3. P~iwa P~iwa 12,56 396,0 10,10 318,0 5,10 161,0

4. Vardar S. Povardarje 134,50 4.242,0 101,00 3.185,0 43,60 1.375,0 Gorna Bregalnica 6,74 212,0 4,85 153,0 2,68 85,0

5. Bregalnica S. i D. Bregalnica 13,70 432,0 9,33 294,0 3,90 123,0 Pelagonija 21,61 682,0 15,80 498,0 5,13 162,0

6. Crna Reka *S.i D. Crna Reka 29,30 924,0 21,45 676,0 7,75 244,0

7. Vardar Dolen Vardar 144,90 4.570,0 106,00 3.343,0 44,90 1.416,0

8. Dojran Dojran nema informacii za istekuvaweto

9. Strumica Strumica 4,20 132,0 1,70 54,0 0,48 15,0 Prespa nema informacii za istekuvaweto

10. Crn Drim Ohrid-Stru{ko nema informacii za istekuvaweto Debarsko 52,00 1.640,0 26,30 829,0 12,60 937,0 Vkupno izlez: 201,10 6.342,0 134,00 4.226,0 58,77 1.853,0 * Informaciite se preneseni od Rasimbegov Most vo odnos na porastot na slivot, so namaleno specifi~no istekuvawe i so ogled na bilansot za Demir Kapija na rekata Vardar. Vo Republika Makedonija regi- siroma{na so voda. Vo ovoj del se strirani se 4.414 izvori, so vkupna registrirani samo sedum izvori so izda{nost od 31,43 m3/sek., ili 991,90 h izda{nost pogolema od 10 l/sek. 106 m3/god. od koi 58 se so izda{nost Postojat tri prirodni ezera so nad 100 l/sek relativno golema koli~ina na voda. Isto~na Makedonija, t.e. celata teritorija levo od r. Vardar e Povr{ina, vodna koli~ina na prirodnite ezera vo R. Makedonija i nivna zastapenost po dr`avi tabela 20 Ezero Vkupna Zastapenost po dr`avi Vkupna koli~ina povr{ina km2 R.M km2 R. Albanija km2 R. Grcija km2 na voda 106 m3 Ohridsko Ezero 348,8 229,9 118,9 50.683,430 Prespansko Ezero 274,0 176,8 49,4 47,8 4.775,000 Dojransko Ezero 43,0 27,4 15,6 427,000 Za iskoristuvawe na postojniot Kako poseben vid na podzemni vodi hidrolo{ki potencijal, na rekite se izdvoeni se nao|ali{tata na termal- izgradeni 19 golemi i nad 100 mali nite, termomineralnite i mineralni- akumulacii so vkupna zafatnina od te vodi ~ija izda{nost e okolu 29,10 1.854 milioni m3 voda. m3/god. Za kvalitetot, izda{nosta i Geotermalnite izvori so svojata koli~inata na podzemnite vodi sé energija, vo zadovoluvawe na vkupnite u{te ne postojat soodvetni i dovolni potrebi od energija vo Makedonija soznanija. Podetalni ispituvawa se u~estvuvaat so 0,5% godi{no. izvr{eni edinstveno vo periodot od Koristewe na vodite 1963 do 1975 god. koga se izdvoeni hidrogeolo{ki edinici za slivovite Vo Republika Makedonija vo site na r. Goren Vardar, r. Treska, r. Crn op{tinski centri se izgradeni javni Drim, Crna Reka, r. Dolen Vardar i vodovodi, no kaj site postoi Isto~na Makedonija. nedostatok na dovolni koli~ini na voda. Sega{nite koli~ini na voda 39 zafateni od izvori, bunari, vodoteci Vo Republika Makedonija izgrade- i akumulacii iznesuvaat 317.284 h 103 ni se tri postroj}i za pre~istuvawe na m3/god., a potrebite utvrdeni spored komunalnite otpadni vodi, za: usvoenite normi za potro{uva~ka Makedonski Brod, Ohrid i Struga so iznesuvaat: del od turisti~kite lokaliteti; - za naselenie 207.994 h 103 m3/god. Dojran i Resen. - za turisti 6.258 h 103 m3/god. Mal del od industriskite otpadni - za industrija 274.147 h 103 m3/god. vodi se pre~istuvaat, glavno, so - vkupno: 488.399 h 103 m3/god. mehani~ki tretman. Republika Makedonija raspolaga Sostojbata na sistemite za so okolu 657.689 ha obrabotliva odvodnuvawe vo Republika Makedonija zemjodelska povr{ina, od koja pogodni ne zadovoluva poradi necelosnata za navodnuvawe se 370.850 ha, ili 56%. pokrienost na zagrozenite povr{ini So sistemi za navodnuvawe pokrieni od prekumerna vlaga (80.395 ha), kako i se 126.617 ha, za koi e potrebna vodna nedovolnite sredstva za odr`uvawe. koli~ina od 899.335 h 103 m3/god. Sega Od poplavi na stogodi{na voda se navodnuvaat samo 50.000 do 60.000 ha. zagrozeni se 102.000 ha, od koi vo Kaj pove}eto magistralni, glavni slivot na r. Vardar 87.000 ha, vo slivot kanali i detalnata mre`a, kaj na r. Crn Drim 6.000 ha i vo slivot na sistemite za navodnuvawe, oblogata e r. Strumica 9.000 ha. Od 20-godi{ni vo lo{a sostojba, a, isto taka, ne golemi vodi zagrozeni se 86.000 ha i od funkcionira vo potpolnost vgradena- 10-godi{ni vodi zagrozeni se 67.000 ha. ta hidromehani~ka oprema, zaradi {to Od vkupnata dol`ina na vodoteci- se javuvaat zagubi na voda koi se te (559,6 km) koi treba da se dvi`at od 20 do 40%. reguliraat, regulacijata e izvr{ena Za odgleduvawe na toplovodnite samo na dol`ina od 180,0 km. Za{titni ribi izgradeni se ribnici na nasipi se izgradeni vo dol`ina od 359 povr{ina od 695 ha, so godi{no km (koi za{tituvaat 152 naselbi, 122 proizvodstvo od 445 toni, za koi e km `elezni~ki prugi, 555 km pati{ta potrebno vodno koli~estvo od 16,68 h i 137.000 ha zemji{te.) 106 m3. Republika Makedonija spa|a vo Od vkupniot tehni~ki iskoristiv zemjite so najaktivni erozivni hidroenergetski potencijal od 6.436 procesi vo Evropa. So razli~en GWh vo Republika Makedonija dosega intenzitet na erozija zafateni se se iskoristeni 30,5%, od koi so 96,50% od nejzinata teritorija. So hidroelektranite vo slivot na r. pojaki kategorii na razornost (I-III) Vardar 23,6% i so hidroelektranite opfateni se 36,65% od teritorijata na na r. Crn Drim 6,9%. Republikata. Produkcijata na nanos Vo energetskiot konzum pokraj iznesuva 14,7 h 106m3/god. i pronosot 6,1 hidroelektranite se vklu~eni i h 106 m3/god. odreden broj termoelektrani koi za Produkcijata na nanos vo tehni~ki i tehnolo{ki potrebi slivovite na akumulaciite iznesuva tro{at 1,7 m3/sek. 6,8 h 106m3/god. i pronos 2,7 h 106 m3/god., utvrdena preku merewe na istalo`eni- - Za{tita na vodite Izgradenost na kanalizacionite ot nanos za pogolemite akumulacii i mre`i za otpadni vodi so nad 80% ima procenka i presmetka za pomalite vo 12 naseleni mesta; od 60% do 80% vo akumulacii. 8; a pod 60% vo 5 naseleni mesta. 40 Celi zagubite na voda i da se zgolemi − obezbeduvawe na dovolna stepenot na iskoristenost; koli~ina kvalitetna voda, prvenstve- − obezbeduvawe voda za tehnolo{- no za vodosnabduvawe na naselenieto i ki procesi od vodoteci ili akumulaci- za site drugi dejnosti koi proizlegu- i (so 98% obezbedenost) so maksimal- vaat od sega{niot i planiraniot no racionalizirawe na potro{uva~ka- razvoj na Republikata, kako pojdovna ta, pove}ekratno iskoristuvawe na osnova i cel vo razvojot vo vodata i osovremenuvawe na vodostopanstvoto; tehnolo{kiot proces; − tretman na vodata kako ekonom- − izgradba na akumulacii za ska kategorija so {to }e se ovozmo`i godi{no i pove}egodi{no izramnuva- optimalno upravuvawe so vodite pri we na protocite; nivnoto kompleksno koristewe; − koristewe na pove}enamenski − maksimalno koristewe na akumulacii kako glavni izvori za lokalnite izvori na povr{inskite i navodnuvawe. Navodnuvaweto treba da podzemnite vodi za vodosnabduvawe; bide so 75% obezbedenost; − permanentno istra`uvawe na − primena na novi tehniki za podzemnite vodi vo obem {to }e gi navodnuvawe, so cel maksimalno da se definira potencijalnite resursi; iskoristi vodata; − odreduvawe za{titni zoni na − celosno koristewe na sega{nite i idnite mo`ni izvori{ta hidropotencijalot na vodotecite vo (povr{inski vodoteci, podzemni vodi sklop na pove}enamenski sistemi. i akumulacii) i odreduvawe na merki Mali hidroelektrani mo`at da se za za{tita; gradat nezavisno, na mesta koi nema da − spre~uvawe oddelni parcijalni gi zagrozat uslovite za realizacija re{enija koi }e go ote`nuvaat ili ili funkcionirawe na pogolemi onevozmo`uvaat idniot razvoj na regionalni, energetski ili meliora- kompleksni pozitivni vodostopanski tivni sistemi; re{enija; − aktivna odbrana od poplavi so − maksimalno zafa}awe na izgradba na akumulacii, so koi }e se mo`nite izvori{ta vo regionalni ubla`at poplavnite branovi od sistemi so {to }e se ovozmo`i golemite vodi i pasivna odbrana so prefrlawe na vodite od edno vo drugo realizacija na liniski za{titni vodostopansko podra~je za dolgoro~no sistemi. zadovoluvawe na potrebite od voda vo Planski opredelbi su{nite vodostopanski podra~ja; − koristewe na pogolemite izvori - Vodosnabduvawe na povr{inski i podzemni vodi, kako i Razvojot na sistemite za pove}enamenskite akumulacii (vo prv vodosnabduvawe se o~ekuva da se red akumulaciite vo gornite delovi od odviva vo slednite pravci: slivovite) kako glavni izvori na − rekonstrukcija i sanacija na regionalnite sistemi. Izvori{tata za postoe~kite sistemi so cel da se vodosnabduvawe treba da se svedat zagubite do realna granica od dimenzioniraat na 98% obezbedenost; 15 do 20%; − revitalizacija i modernizacija − pro{iruvawe na postoe~kite na sistemite za vodosnabduvawe i vodosnabditelni sistemi, lokalni i navodnuvawe so cel da se namalat regionalni so zafa}awe na novi izvori{ta na voda, so cel maksimalno 41 da se iskoristat instaliranite − izgradba na novi vodosnabditel- kapaciteti; ni sistemi (lokalni i regionalni). Vkupni potrebi za vodosnabduvawe na naselenieto i industrijata po vodostopanski podra~ja vo 2020 god. tabela 21 Naselenie Turisti Industrija Ribnici Vkupno Vodostopanski podra~ja h 103 m3/god h 103 m3/god h 103 m3/god h 103 m3/god/ h 103 m3/god

1. Polog 41.811 462 20.09 55.000 117.364

2. Skopje 110.15 1.380 88.97 2.000 202.509

3. Treska 9.753 85 14.35 76.000 100.189

4. P~iwa 27.251 208 14.35 4.000 45.810

5. Sreden Vardar 21.027 208 31.57 61.000 113.806

6. Gorna Bregalnica 6.778 85 8.610 28.000 43.473

7. Sred. i Dol. Bregalnica 25.254 312 24.25 10.000 59.819

8. Pelagonija 39.770 423 40.18 50.000 130.375

9. Sredna i Dolna Crna Reka 734 50 / / 784

10. Dolen Vardar 6.307 85 1.435 / 7.827

11. Dojran 613 462 143 / 1.218

12. Strumica 17.921 312 34.44 / 52.675

13. Prespa 2.800 924 1.435 9.000 14.159

14. Ohridsko - stru{ko 20.695 6.791 5.740 22.000 55.226

15. Debar 5.519 85 1.435 107.000 114.039 Vkupno: 336.388 11.872 287.013 424.000 1.059.273 Navodnuvawe − dogradba na postojnite sistemi Razvojot na hidromeliorativnite za navodnuvawe so osnovna i detalna sistemi se o~ekuva da se odviva vo mre`a, koi opfa}aat povr{ina od pravec na: 33.368 ha; − rekonstrukcija i rehabilitaci- − izgradba na novi sistemi za ja na postoe~kite sistemi za navodnuvawe koi treba da opfatat navodnuvawe koi opfa}aat povr{ina povr{ina od 107.182ha. od 126.617 ha; Pregled po vodostopanski podra~ja na novi povr{ini koi }e se navodnuvaat do 2020 god. i potrebnite koli~ini na voda za postoe~kite i novite povr{ini tabela 22 Novi W za novi W vkupno Novi povr{ini za navodnuvawe i dogradba na Vodostopansko podra~je povr{ini povr{ini za 2020 god. postoe~kite sistemi /ha/ /103 m3/g/ /103 m3/g/

1. Polog Kunovo, Raven, Vratnica, m. a. 14.364 97.787 189.715

2. Skopje Skopsko Pole - leva str, Skopsko P.-desna str.m. a. 20.165 140.641 151.090

3. Treska Ki~evsko Pole*, B. Dolenci*-^elopek, m. a. 1.340 6.777 14.751

4. P~iwa Kriva Palanka, Slavi~ko Kratovsko, m. a. 7.760 48.436 100.713 Povardarje I, II, III, Lisi~e, Pepeli{te*

5. Sreden Vardar 7.379 59.321 99.191 I, II, III, m. a.

6. G. Bregalnica Male{evsko Pole*, Del~evsko Pole, m.a. 8.602 46.371 53.661 Bregalnica, Argulica, Zletovica,

7. S. i D. Bregalnica 8.365 71.595 306.499 Mavrovica*, m.a.

8. Pelagonija Prilepsko Pole*, Bu~in, Ka`ani*, m.a. 37.277 212.290 356.542

9. D. Crna Reka Tikve{*, Bo{ava*, Drenevo*, m.a. 9.255 64.516 152.510 Miravci, Konsko, Bogdanci, Smokvica,

10. Dolen Vardar 8970 62.912 115.782 Miravsko,Crni~ansko, m.a.

11. Dojran Dojransko Pole, Nikoli}ko Pole 345 2.652 4.574

12. Strumica Mantovo*,Turija*, Podare{-Strumica, m.a 8.300 51.402 169.343

13. Prespa Prespansko Pole*, m.a. 2.200 11.536 30.889

14. Ohridsko -stru{ko Velme{ko, Bel~i{ki, Podmoqe, m.a. 5.360 32.241 58.480

15. Debarsko Debarsko Pole*, m.a. 868 5.172 9.245 Vkupno: 140.550 913.504 1.812.985 m.a. - mali akumulacii; * - dogradba na postoe~kite sistemi 42 Povr{inata od 267.167 ha koi se m3/god., od koi na zagubi otpa|aat predviduvaat da se navodnuvaat vo 2020 15.000 h 103 m3/god. god. pretstavuva 72% od vkupno Kafezno odgleduvawe na ribi ne se mo`nite povr{ini za navodnuvawe dozvoluva vo akumulaciite koi se 370.850 ha vo Republikata. Za predvideni kako izvornici za ostanatite 103.683 ha koi se predviduva vodosnabduvawe na naselenite mesta. da se navodnuvaat vo postplanskiot Termoelektrani period (po 2020 god.) neophodno e obezbeduvawe na 695.566 h 103 m3 voda. Za dobivawe na potrebnata Za racionalno koristewe na vodite energija se predviduva izgradba na za navodnuvawe glavna obvrska vo novi termoelektrani so vkupno odr`uvaweto i ekspolatacijata na instalirana snaga od 535,0 MW, za koi HMS e namaluvaweto na zagubite koi e potrebno vodno koli~estvo od 0,8 sega se dvi`at od 20% do 40%. Vo m3/sek. presmetuvaweto na potrebnite Bilans na raspolo`ivi i potrebni koli~ini na voda za idniot period se vodi smeta na zagubi od 10%, koi }e se realiziraat so izgradba na zatvorena Bilansiraweto na vodite e (cevna) mre`a, rekonstrukcija i napraveno preku sporeduvawe na rehabilitacija na postojnite HMS vo vkupnite godi{ni potrebi i vkupnite zatvorena mre`a i so primena na godi{ni proteci na povr{inskite tehnikata za navodnuvawe - kapka po vodi. Bilansnata analiza e napravena kapka. so vodite koi vleguvaat vo zemjata od slivovite na sosednite zemji ~ii Ribarstvo prose~ni protoci iznesuvaat 1.014 h Vo idniot period se predviduva 106 m3/god. Perspektivno i dolgoro~no pro{iruvawe na ribnicite za treba da se smeta na zna~ajna redukcija odgleduvawe na pastrmka za novi 4,21 na vodite na r. Lepenec i r. P~iwa ha i za odgleduvawe na toplovodni zaradi nivno iskoristuvawe vo ribi za novi 750 ha so potrebna Republika Srbija. koli~ina na voda od 212.166 h 103 Raspolo`ivi i potrebni vodi za 2020 god. tabela 23 Vodostopan Vk. Raspolo`ivi vodi vo prose~na Raspolo`ivi vodi vo 75% Raspolo`ivi vodi vo 98% sko potrebi god 106m3.god su{na god su{na god podra~je 106m3/g 106m3.god 106m3.god V B Wp Wdp Wp ΔW Wiz Wp Wdp Wp ΔW Wiz Wp Wd W ΔW Wi M p pv z 1 2 3 4 5 6 7=4+5 8=3+6 4 5 6 7 8 4 5 6 7 8 -(2+3) +7 Polog 307 80 796 / 140 409 629 675 / 140 288 508 277 / 140 -110 220 Skopsko 354 206 502 1.371 191 1.313 1.710 489 1.064 191 993 1.390 177 486 191 103 500 Treska 115 86 763 / 94 562 742 577 / 94 376 556 287 / 94 86 266 P~iwa 146 40 396 / 57 210 307 318 / 57 132 229 161 / 57 -25 97 S.Vardar 213 434 430 2.017 120 1.800 2.354 156 1.619 120 1.128 1.682 106 597 120 56 610 G.Bregal. 98 21 212 / 50 93 164 153 / 50 34 105 85 / 50 -34 71 S.iD.Breg 366 43 220 164 111 -25 154 141 105 111 -163 154 38 71 111 -300 95 Pelagoni 486 68 682 / 183 128 379 498 / 183 -56 195 162 / 183 -390 143 S.iD.Crna 154 92 242 379 32 375 499 178 195 32 127 251 82 143 32 -21 124 D. Vardar 125 457 328 3.007 29 2.753 3.213 158 2.087 29 1.663 2.123 41 829 29 288 748 Dojran 6 0 14 26 2 34 / 6 26 2 26 / 1.6 26 2 22 / Strumica 234 13 132 / 89 -115 102 54 / 89 -193 102 40 / 89 -207 / Prespa 46 30 296 / 50 190 270 169 / 50 63 143 72 / 11 -34 41 43 Ohr-Stru{ 113 96 660 270 59 721 876 376 143 29 310 435 160 41 66 -8 162 Debarsko 124 164 684 876 110 1.272 1.564 390 435 110 537 811 165 162 110 47 374 V-vodosnabduvawe; B.M.- biolo{ki minimum; Wr-raspolo`ivi vodi od sopstveniot sliv na vodostopanskoto podra~je; Wdp-vlezni vodi od dr. vodostopansko podra~je; Wpv-povratni vodi; Wiv-vodi koi izleguvaat od vodostopanskoto podra~je; DW- razlika me|u raspolo`ivite i potrebnite vodi Od pregledot za bilansirawe na namena na sistemot e obezbeduvawe na vodite se gleda deka e potrebno dopolnitelni koli~ini na voda za prefrluvawe na vodite od povodonos- Dojransko Ezero, me|utoa so ovoj nite vodostopanski podra~ja vo sistem se obezbeduvaat i potrebnite podra~jata so deficit na voda, odnosno koli~ini na voda za naselenieto vo prefrluvawe na vodite od vodostopan- Bogdanci, naselenieto turistite i skite podra~ja Polog, Treska, Sredna industrijata vo Dojranskata reviera i i Dolna Crna, Dolen Vardar, za navodnuvawe na novi 1.090 ha Ohridsko-stru{ko i Debarsko. obrabotliva povr{ina. So izgradba na VS "\avato" se Izvornici i sistemi za vr{i prefrlawe na vodi od VP vodosnabduvawe i navodnuvawe "D.Vardar" vo VP "Dojran". Osnovna Idni izvornici za vodosnabduvawe tabela 24 Vodosnabditelen Izvornici na voda Naseleni mesta sistem Sega{ni Mo`ni idni iz. Vrutok, Vakuf, pv. Studena Voda; r. Pena-

1. Polog Tetovo, Gostivar, sela Uliveri~ki Izvori i Golemi ak. Le{nica; ak. Mavrovo Izvori Kadina Reka-ak. Paligrad;

2. Skopje Skopje, sela iz. Ra{~e, pv. Nerezi-Lepenec R.V.S. "Treska" Ki~evo, M.Brod, iz.Pitran; Ba~i{ka Reka- iz. Studen~ica, iz. Kru{evski,

3. Studen~ica Prilep, Kru{evo, ak. Tajmi{te, ak.Podvis; pv. Prilep sela r.Treska; ak. Gra{nica Kriva Reka - ak. Vakuf; pv.

4. Kumanovo Kumanovo, sela ak. Lipkovo Otqanski Vrbi; R.V.S. "Treska"; ak. Slup~anka

5. Kriva Pal. K. Palanka, sela iz. Kalin Kamen Stane~ka Reka-ak. Stane~ka

6. Veles Veles, sela pv. [orka, r. Topolka r. Topolka-ak. Lisi~e Kavadarci, Negotino, iz. Lukar I i II, Kosmatec, Stara r. Crna-ak. Tikve{;

7. Lukar sela Reka r. Do{nica- ak. Do{nica Berovo-

8. Berovo, Peh~evo, sela ak. Ratevska Reka r. Bregalnica; r. Luta~ka Peh~evo pv.Trbotevi{te, pv. Del~evo, r.

9. Del~evo Del~evo, sela Lo{ana-ak. Lo{ana

10. Mak. Kameni. Mak. Kamenica, sela r. Kameni~ka r. Zletovica, pv. [tipsko Ezero, [tip, Probi{tip, Sv.

11. Zletovica r. Mavrovica, ak. Mavrovica, r. Zletovica-ak. Kne`evo Nikole, Kratovo, sela pv.Ov~e Pole Orizarska pv. Grdovski Orman, r. Grade~ka,

12. Ko~ani, Vinica, sela r. Orizarska-ak. Re~ane Reka pv. Ademica

13. Bitola Bitola, sela sistem Dragor, ak. Stre`evo

14. Demir Hisar Demir Hisar, sela pv. Demir Hisar iz. @eleznec pv. Tatarli, iz. Manastir, i iz.

15. Valandovo Valandovo, sela Izvor

16. Gevgelija Gevgelija, sela pv.r. Vardar, pv. Moin H.S. "Kowsko" pv. Deri Ba{, pv.Toplec, pv.

17. Dojran Dojran VS"\avato" Mrdaja,

18. Bogdanci Bogdanci p.v. \avato VS"\avato" r. Plavaja - ak. Podare{, r. r. Turija-ak. Turija i r. Vodo~a-

19. Strumica Strumica, sela Orehovi~ka-ak.Orehovi~ka, ak. Vodo~a R.V.S."Treska" 44 pv. Voislavci, iz. Glad; r. r. Plavaja - ak. Podare{, r.

20. Radovi{ Radovi{, sela Radovi{ka; r. Kriva Lakavica- Orehovi~ka-ak. Orehovi~ka, ak. Mantovo R.V.S."Treska"

21. Resen Resen, sela iz. Sv.Spas; pv. Carev Dvor iz: Biljanini Izvori, Letni~ki, Bej Bunar, Sv. Ilija, [um, Gorna iz. Sveti Naum, Vev~ani,

22. Ohrid-Struga Ohrid, Struga, sela Belica, pv. Studen~i{te; Xepin Ohridsko Ezero

23. Rosoki Debar, sela iz. Rosoki iz.- izvor; pv.-podzemni vodi; ak.-akumulacija Selskite naselbi koi ne se potrebnite vodni koli~ini vo opfateni so vodosnabditelni sistemi gorespomenatite podra~ja se predlaga }e se snabduvaat od lokalni izvornici izgradba na regionalen vodostopanski (povr{inski vodi, lokalni izvori, sistem "Treska" so potsistem "Crna". podzemni vodi). Izvornici koi se predlaga da se So prefrluvawe na vodite od koristat za ovaa namena se: r. Treska - podra~jata bogati so voda vo su{nite ak. Kozjak, Kalu|erica, Podvis, podra~ja }e se obezbedi voda za Tajmi{te, Gra{nica, r.Crna - ak. Skopsko, P~iwa, S. i D. Bregalnica i ^ebren, Gali{te i Tikve{. Strumica. Za obezbeduvawe na Idni izvornici za navodnuvawe po vodostopanski podra~ja tabela 25 Vodostopansko podra~je Izvornici na voda za navodnuvawe

1. Polog Vardar - @elino, r. Lakavica - ak. Kunovo r. Treska - ak. MatkaII; R.V.S."Treska"; Kadina R. - ak. Paligrad, ak.

2. Skopje Gumalevo

3. Treska Ba~i{ka Reka - ak. Gra{nica, ak. Tajmi{te; r. Treska - ak. Podvis

4. P~iwa Kriva Reka - ak.Vakuf; r. P~iwa r. Topolka - ak. Lisi~e; r.Vardar - ak. Veles, r.Bo{ava - ak. Barovo; r.

5. Sreden Vardar Do{nica - ak. Do{nica

6. G. Bregalnica r. Bregalnica-ak.Razlovci

7. S. i D. Bregalnica r. Zletovica - ak. Kne`evo; Kriva Reka - ak. Vakuf; Orizarska R. - ak. Re~ani; r. Kozja~ka - ak. Bargala; r. Bregalnica - ak. Jagmurlar; R.V.S "Treska"

8. Pelagonija r. Crna - ak.Bu~in, ak. ^ebren; r. Treska

9. S. i D. Crna Reka r. Mre`i~ka - ak. Livadi; Prelozi; Blato r. Kowska - ak. Kowsko; r.Vardar - ak. Gradec, ak. Kovanska, ak.

10. Dolen Vardar Petru{ka, VS "\avato"

11. Dojran VS "\avato" r. Podare{ka - ak. Podare{; r.Oraove~ka - ak. Oraove~ka, R.V.S.

12. Strumica "Treska"

13. Prespa Prespansko Ezero, r. Bolnska - ak. Bolno

14. Ohridsko-Stru{ko r. Sateska - ak.Izdeglavje; r. Koselska - ak.Vapila

15. Debarsko Kako mo`ni izvornici za Brani i akumulacii navodnuvawe treba da se smeta na Vkupniot korisen akumulacionen mikro i mali akumulacii ~ij broj vo prostor (postojniot i novoplanirani- naredniot period treba da se zgolemi ot) so proekcijata iznesuva 3.268 h 106 soglasno usvoenite studii za mikro i m3, ili 49% od prose~nite proteci vo mali akumulacii izgotveni na Republikata, so {to se ovozmo`uva regionalno nivo. godi{no izramnuvawe i regulirawe na protecite so potrebite. 45 Pregled na planirani brani (akumulacii) za izgradba do 2020 god tabela 26 Vodostopansko podra~je Brana Vodotek Volumen Namena bruto korisen 1 Polog 1 Lukovo Pole G. Radika 65,0 30,0 e,z,n,ou,ku 2 Skopsko 2 Paligrad Kadina Reka 27,0 25,0 e,z,n,ou,ku,v 3 3 Matka II Treska 68,0 5,0 e,z,v,n Treska 4 Tajmi{te Ba~i{ka 4,4 4,0 e,v,n,ou,z 5 Gra{nica Ba~i{ka 32,0 31,0 v,n,ou 4 P~iwa 6 Vakuf Kriva Reka 166,0 150,0 e,z,n,v,ou,ku 5 7 Veles Vardar 214,0 37,0 e,z,ou,ku S. Vardar 8 Lisi~e* Topolka 28,0 24,0 v,n,ou,ku 6 G. Bregalnica 9 Razlovci Bregalnica 64,0 52,0 e,z.v.n.ou.ku 7 10 Re~ane Orizarska 24,0 22,0 e,z,n,v 11 Kne`evo Zletovska 26,0 24,0 e,z,v,n,ou,ku S. i D. Bregalnica 12 Bargala Kozja~ka 5,0 v,z,n 13 Jagmurlar Bregalnica 195,0 135,0 v,z,n 8 Pelagonija 14 Bu~in** Crna Reka 240,0 215,0 v,z,n,ou,ku 9 15 ^ebren Crna Reka 915,0 690,0 v,z,n,oy,ku S. i D. Crna Reka 16 Gali{te Crna Reka 356,0 266,0 v,z,n,e,ou,ku 10 17 Do{nica Do{nica 16,0 14,5 v,n,e,ku 18 Kowsko Kowska 13,0 12,0 v,e,z,n,ou,ku D. Vardar 19 Gradec Vardar 110,0 40,0 e,z,n,ou,ku 20 Kovanska Kovanska 10,0 7,5 v,n,e,z,ou,ku 21 Petru{ka Petru{ka 4,30 3,30 v,n,e,z,ou,ku 11 22 Podare{ Plavaja 30,0 25,0 v,z,n,ou,ku Strumica 23 Oreovi~ka Oreovi~ka 6,0 5,0 v,z,ou,ku 12 24 Izdeglavje Sateska 2,5 2,0 z,n,ou,ku Ohridsko-stru{ko 25 Vapila Vapilica 1,1 1,0 z,n,ou,ku 13 Debarsko 26 Treson~e Mala Reka 1,0 e,z,ou,ki vkupno: 2.086,0 v-vodosnabduvawe; n-navodnuvawe; e-energetika; ou-oplemenuvaawe na mali vodi; ku-kontrola na poplavi; z-zadr{ka na nanosi; *brani koi se vo izgradba; **mo`na alternativa na ak. Bu~in zaedno so akumulaciite @van, Obednik, @ur~e, Dolenci i Virovo Pokraj ovie akumulacii se Poa|aj}i od faktot deka vodosto- predviduva da se izgradat i okolu 100 panstvoto ne mo`e da odgovori na mali akumulacii. svoite barawa bez da se obezbedi Vo dosega{nata izrabotena akumulirawe na povr{inskite vodi, dokumentacija osnovnata namena na treba da se za{titat profilite za predvidenite akumulacii ^ebren i formirawe na novite 24 akumulacii i Gali{te na r. Crna e proizvodstvo na po 2020 god. elektri~na energija. Me|utoa so - Za{tita na vodite od bilansiraweto na vodite {to e zagaduvawe napraveno po vodostopanski podra~ja Se o~ekuva koli~inite na otpadni dojdeno e do soznanie deka od kako }e vodi vo planskiot period da se zadovolat potrebite vo uzvodnite iznesuvaat: V.P., na profilite ^ebren i Gali{te − naselenie 255.067,5 m3/god. drasti~no }e se namalat koli~inite na − turisti 9.681,1 m3/god. voda za proizvodstvo na predvidenoto koli~estvo elektri~na energija, {to − industrija 229.611,2 m3/god. }e bide u{te poizrazeno vo − vkupno: 494.359,8 m3/god. postplanskiot period koga }e treba da Planska opredelba e da se za~uva se navodnuvaat vkupno predvidenite visokiot kvalitet na izvori{tata na povr{ini vo Pelagonija (109.966 ha) voda, da se podobri kvalitetot na povr{inskite i podzemnite vodi i da 46 se dovedat vo zakonski propi{aniot Primena na zakonodavni i kvalitet. Prioritet vo za{titata regulativni merki i destimulativni imaat vodite od I i II klasa od koi e sistemi na pla}awe za ispu{teni predvideno da se vr{i vodosnabduvawe otpadni vodi so koi }e se zapazi na naselenite mesta. Za{titata na propi{aniot kvalitet na vodotecite. kvalitetot ne mo`e da se ostvari Postavuvawe na zafatite za ~ista parcijalno, taa e splet na tehnolo{ki, voda nizvodno od ispustite na vodostopanski i ekonomsko-organiza- sopstvenite otpadni vodi od cioni merki i kontinuirana rabota. industriskite kapaciteti. Se predlaga: Ispu{tawe na termi~ki zagadeni- Izgradba na kanalizacioni te vodi (od termoelektranite) samo do sistemi i uredi za pre~istuvawe na granicite koi se utvrduvaat so studii otpadnite vodi od pogolemite gradski za vlijanieto na recipientot. i pripadni selski naselbi so koi }e se Kontrola na cvrstiot otpad so opfatat 83% od komunalnite otpadni izgradba na sanitarni deponii. vodi. Za{tita na izvornicite za Kanalizacionite sistemi vo vodosnabduvawe so oformuvawe na naselbite da bidat separacioni za{titni zoni. (posebni kolektori za otpadna i Za{tita na prostorot od erozija atmosferska voda). Koncepcija na kanalizacionite Za{titata na prostorot od erozija sistemi za pogolemite naseleni mesta e od op{testven interes za so izgradba na lokalni pre~istetelni Republikata pri {to se {titat urbani stanici. Te`i{teto e staveno na i zemjodelski povr{ini, kako i izgradbata na regionalni kanalizaci- objekti od infrastrukturata. Za da oni sistemi i zaedni~ko pre~istuvawe mo`e taa aktivnost normalno da se na otpadnite vodi sekade kade toa go razviva, soglasno razvojnite potrebi dozvoluvaat tehni~ko - ekonomskite na Republikata, neophodno e da se uslovi. ozakoni za{titata na prostorot od Dogradba na ve}e zapo~natite erozija i da se regulira sistemi za za{tita od otpadnite vodi sproveduvaweto na za{titata vo na Ohridskoto, Prespanskoto i ramkite na celokupnata za{tita na Dojranskoto Ezero. `ivotnata sredina. Izgradba na soodvetni pre~isti- Antierozivnata za{tita na telni stanici na industriskite prostorot treba da se sproveduva so otpadni vodi, so posovremena kombinirani merki, kako {to se: tehnologija koja dava poefikasni − namenski naso~eno koristewe na rezultati. povr{inite podlo`ni na erozija; Industriite koi gi ispu{taat − terasirawe, intenzivno otpadnite vodi vo gradskata mre`a da po{umuvawe na erozivno aktivnite obezbedat prettretman na toksi~nite podra~ja i nega na {umite; industriski vodi. − ureduvawe na porojnite Za novite industriski kapaciteti, vodoteci so grade`ni objekti; izgradba na pre~istitelnite stanici − posebni merki za za{tita od pred po~etokot na pu{taweto vo obru{uvawe, odroni i svle~i{ta na pogon. Tro{ocite za za{tita na strmni padini i re~ni bregovi. vodite od zagaduvawe da se tretiraat So ureduvaweto na porojnite kako sostaven del na dejnosta. tekovi od I i II kategorija na razornost koi opfa}aat 10,15 % od vkupnite 47 povr{ini zafateni so erozivni vo zabavuvawe na procesot na erozija procesi, }e se postigne golem pridones vo slivot na akumulacijata; vo saniraweto na erozivnite podra~ja − da se prezemaat antierozivni i ureduvaweto na porojnite tekovi. merki, osobeno biolo{ki (po{umuva- Za{tita na akumulaciite od we na degradiranite tereni, meliora- zasipuvawe so nanos cii na {umite, zatrevuvawe i melioracii na pasi{tata), kaj Procesot na zasipuvawe na postoe~kite akumulacii {to }e akumulaciite so nanos e nezapirliv. prethodat na prostorite kade se Sekoja akumulacija vo krajna faza }e planirani novi akumulacii. bide ispolneta so nanos. Republika Makedonija ima malku Sistemi za odvodnuvawe prostor za akumulacii i ako tie bidat Vo idniot period se predlaga da se zasipani so nanos, }e ja izgubi bitkata izgradat sistemi za odvodnuvawe na za voda i opstanok. vkupno 3.500 ha, ili 4,1% od dosega Za da se za~uvaat prostorite za izgradenite sistemi so 82.195 ha. akumulaciite i da se prodol`i So izgradba na predvidenite vremeto na nivnoto koristewe treba: sistemi za odvodnuvawe }e se zaokru`i − da se sledi procesot na potrebata od izgradba na novi sistemi zasipuvawe na akumulaciite; pod uslov da se zapazat predvidenite − da se prou~uvaat pri~inite, normi za navodnuvawe. posledicite i mehanizmot na samiot proces, za da mo`e da se intervenira Pregled na sega{ni i idni povr{ini za odvodnuvawe tabela 27 Povr{ini za odvodnuvawe (ha) Vodostopansko podra~je Vkupno (ha) Sega{ni povr{ini Idni povr{ini

1. Polog 165 300 465

2. Skopsko 6.600 / 6.600

3. Treska / 600 600

4. P~iwa / 900 900

5. S. Vardar / 300 300

6. G. Bregalnica 100 / 100

7. S. i D. Bregalnica 7.700 / 7.700

8. Pelagonija 54.150 / 54.150

9. D. Vardar / 800 800

10. Strumica 9.000 / 9.000

11. Prespa 1.800 / 1.800

12. Ohridsko-Stru{ko 2.680 600 3.280 Vkupno: 82.195 3.500 85.695 2.5. ENERGETSKI IZVORI I ENERGETSKA ogrevnoto drvo i drvnite otpadoci, INFRASTRUKTURA vodnite snagi i geotermalnata Pojdovni osnovi energija (grupata na plitki prelivni Dosega{nata istra`enost na topli vodi). Potencijalni mo`nosti energetskite resursi vo Republika za eksploatacija postojat i kaj Makedonija uka`uva na relativno nuklearnite surovini, energijata od skromen energetski potencijal, {to biomasite, energijata od maslenite direktno vlijae na mo`nostite za {krilci, energijata na veterot i zadovoluvawe na potrebite od energija energijata od son~evoto zra~ewe. od sopstveni izvori. Eksploatirani Transformirani oblici na energija oblici na energija se jaglenot koi denes se proizveduvaat i za ~ie (lignitot so niska toplotna vrednost), proizvodstvo i vo idnina postojat 48 realni mo`nosti se naftenite op{testveniot razvoj koi denes derivati, elektri~nata energija i objektivno se izmeneti. Karakteris- toplinskata energija. ti~na e gradbata na golemi U~estvoto na oddelni oblici na industriski kapaciteti koi vo energija vo vkupnata energija predade- potro{uva~kata na energija u~estvuva- na na potro{uva~ite e slednata: at so golem procent (40%-50%), a vo cvrstite goriva u~estvuvaat so 20%, sozdavaweto na vkupniot op{testven te~nite goriva so 40%, elektri~nata proizvod so relativno pomal (42%- energija od 20% do 30% i toplinskata 47%). Nepovolna e strukturata i po energija od 10% do 15%. Nezna~itelno vidovi na energija so u~estvo na u~estvo imaat alternativnite oblici industrijata so nad 60% vo vkupnata na energija, gasovitite goriva i potro{uva~ka na elektri~na energija. geotermalnata energija. Osnovna Proizvodstvoto na elektri~na karakteristika na potro{uva~kata na energija se ostvaruva vo postojnite: energija e permanentnoto zgolemuvawe termoelektrani vo Negotino, Bitola na u~estvoto na drvoto, geotermalnata 1, 2 i 3 i Oslomej so vkupna energija, te~nite goriva i elektri~- instalirana snaga na prag na nata energija, a namaluvawe na generator od 1.010 MW i mo`no u~estvoto na jaglenot, mazutot i proizvodstvo na elektri~na energija, toplinskata energija. za prose~na godi{na rabota od 6.250 Vo bruto raspolo`ivata energija, ~asovi, od okolu 6.312 GWh/god.; 13 energijata predadena na potro{uva~i- golemi i sredni hidroelektrani so te u~estvuva so 35%-45%, energijata za vkupna snaga od 458.7 MW i mali energetski transformacii so 54%- hidroelektrani so vkupna snaga od 37 64%, zagubite vo prenos i distribu- MW; pet industriski toplani so 1%- cija so 1%, a energijata potrebna za 5% u~estvo. Vkupnoto proizvodstvo na pogon na energetskite postrojki so 2- elektri~na energija od 2.011 GWh vo 3%. 1980 god. e zgolemeno na 6.181 GWh vo Vkupnite potrebi za energija vo 1995 god. so koe se podmireni 46%, najgolem del se zadovoluvaat od odnosno 100% od potrebite za sopstveni izvori, a nedostatokot od elektri~na energija na Republika energija se podmiruva so uvoz. Makedonija. U~estvoto na sopstvenoto proizvod- Proizvodstvoto na parea, topla i stvo vo potrebnata energija za `e{ka voda vo Republika Makedonija energetskiot sistem se zgolemuva od e registrirano preku industriski 19,8% vo 1980 god. na 61,8% vo 1995 god. kotlari, industriski toplani, javni {to e rezultat na kontinuiranoto kotlari i zemjodelski kotlari. vleguvawe vo pogon na termoelektra- Vkupnite nnstalirani kapaciteti na nite vo REK Bitola vo tekot na 80- industriskite kotlari se 1480 MW, na tite godini. javnite kotlari 522 MW, a na Osnovnite karakteristiki na zemjodelskite kotlari 522 MW. Vo dosega{niot razvoj na energetskiot vkupnoto proizvodstvo na toplotna sistem na Republika Makedonija se energija kotlarite vo celiot menuvaat vo zavisnost od razvojot na razgleduvan period u~estvuvaat so op{testveno-ekonomskite odnosi i 65%-70%, a toplanite so 30%-35%. politi~kite promeni. Dimenzionira- Pogolem del od potrebite od weto na odredeni proizvodni i nafteni derivati se zadovoluvaat od potro{uva~ki kapaciteti se temeli proizvodstvoto vo Rafinerijata za vrz strukturata na stopanstvoto i sirova nafta OKTA vo Skopje, koja e 49 so proektiran kapacitet od 2.500.000 Celi t/god. Vo dosega{niot period − usoglasuvawe na stopanskiot proizvodstvoto vo Rafinerijata razvoj so odnapred planiraniot razvoj varira vo {iroki granici, no vo nitu na proizvodstvoto na energija, vrz edna godina taa ne raboti so svojot osnova na realnite energetski i poln kapacitet. finansiski mo`nosti na Republikata; So izgradba na naftovodot Skopje- − namaluvawe na specifi~nata Solun vo mnogu se olesni transportot potro{uva~ka na energija po edinica na sirovata nafta do Rafinerijata proizvod i prestruktuirawe na OKTA. Naftovodot minuva vo stopanstvoto kon proizvodni procesi dol`ina od 143 km niz Makedonija i i tehnologii koi obezbeduvaat ist ima mo`nost za godi{en transport na op{testven proizvod so pomala 2.500.000 toni nafta. potro{uva~ka na energija; Glavni elementi na sistemot za − racionalno anga`irawe na prenos na elektri~na energija doma{nite energetski izvori, opti- pretstavuvaat dalnovodite i trafo- malno iskoristuvawe na raspolo`iva- stanicite za naponsko nivo od 110, 220 ta energija i namaluvawe na uvoznata i 400 kV. Vo elektroenergetskiot zavisnost; sistem na Republika Makedonija do − usmeruvawe na razvojot na 2003 god. se izgradeni 64 trafostanici oddelni oblasti i kraevi spored so prenosen odnos 110/X kV/kV i vkupna realnite mo`nosti, osobenosti i instalirana mo}nost 3.650 MVA, dve potencijali; trafostanici 220/110 kV/kV i mo}nost − uramnote`uvawe na potro{u- 600 MVA i tri trafostanici 400/110 va~kata, proizvodstvoto i prenosot na kV/kV i mo}nost 1.800 MVA, kako i energija vo site delovi od Republika- 409,2 km so 400 kV dalnovodi, 103,2 km ta; so 200 kV dalnovodi, 22,5 km 150 kV − uskladuvawe na gasifikacijata dalnovodi i vkupno 1552,7 km i toplifikacijata so kombinirano dalnovodi od 110 kilovoltno naponsko proizvodstvo na toplotna i nivo. elektri~na energija; Idejata za doveduvaweto na − koristewe na otpadna toplina prirodniot gas kako energent koj }e od industriski i energetski postrojki; ovozmo`i posigurni i pokvalitetni − podobruvawe na kvalitetot i uslovi za rabota na energetskiot doverlivosta na rabotata na kompleks na Republika Makedonija i elektroprenosnata mre`a; za{tita na `ivotnata sredina, e − zgolemuvawe na razmenata na delumno realizirana vo sezonata elektri~nata energija so sosednite 1997/98 god. so izgradbata na ogranokot dr`avi preku zajaknuvawe na na me|unarodniot tranziten gasovoden interkonektivnite vrski; sistem od s. @idilovo (Deve Bair) do Skopje. Gasovodot @idilovo-Skopje − predviduvawe na koridori za ima vkupna dol`ina od okolu 120 km. izgradba na naftovod, gasovod, kako i Dogovorenata koli~ina na gas za produktovod do sosednite dr`avi; potro{uva~ite vo na{ata zemja − poefikasno rekultivirawe na iznesuva 800x106 Nm3 /god. Izgradeni se o{tetenite povr{ini vo napu{tenite i pet glavni regulacioni stanici. povr{inski iskopi i smestuvawe na raskrivkata isklu~ivo vo vnatre{ni deponii; 50 − za{tita na okolinata so za pogon na energetskite postrojki i namaluvawe na emitiranite {tetni zagubite na energija vo prenos i materii preku podobruvawe na distribucija na istata. Spored energetskata efikasnost (upotreba na dobienata proekcija za bruto pokvalitetni goriva i pre~istuvawe potrebnata energija vo 2020 god. na gasovite pred ispu{taweto vo (niska/visoka varijanta) potrebite se sredinata); 373.463/430.620 TJ, {to pretstavuva − zgolemuvawe na proizvodstvoto zgolemuvawe za 2,7/3,1 pati vo odnos na na energija bez posledici po 1995 god., so prose~na godi{na stapka za{titata na `ivotnata sredina. na porast od 4/4,6%. Vo bruto potrebnata energija, u~estvoto na Planski opredelbi energijata predadena na potro{uva~i- Strategijata za energetskiot te vo dvete varijanti na razvoj se nad razvoj }e se oblikuva po scenario na 36%, energijata za energetski najmal i najgolem mo`en odr`iv transformacii okolu 60%, energijata stopanski razvoj na Republika za pogon na energetskite postrojki Makedonija (niska i visoka varijanta). okolu 3,5% i energijata za zagubi vo Bruto potrebnata energija za prenos i distribucija okolu 1%. energetskiot sistem ja so~inuvaat U~estvoto na sopstvenoto proizvod- energijata predadena na direktnite stvo vo bruto potrebnata energija e potro{uva~i (industrija, soobra}aj i 64/67% vo 2010 god. i 64/62% vo 2020 ostanati potro{uva~i), energijata za god. energetski transformacii, energijata U~estvo na oddelnite oblici na energija vo energijata predadena na potro{uva~ite vo% tabela 28 Oblik na energija 1980 1995 2010 2020 Cvrsti goriva 20.4 22.5 17.1 16.7 13.0 12.3 Te~ni goriva 44.1 38.3 36.9 35.3 39.6 38.6 Gasoviti goriva 1.0 - 6.1 5.4 7.4 6.5 Elektri~na energija 19.7 29.2 24.9 27.7 21.8 25.7 Toplinska energija 14.7 9.0 13.5 13.6 16.7 15.6 Alternativni oblici 0.1 1.0 1.5 1.3 1.5 1.3 U~estvo na oddelnite oblici na energija/postrojki vo energijata za energetski transformacii vo% tabela 29 Energetski oblik/postrojka 1980 1995 2010 2020 Cvrsti goriva 11.6 73.7 35.1 38.3 33.5 28.8 Sirova nafta - 8.2 37.2 36.9 41.3 41.7 Vodni snagi 25.2 4.5 4.8 4.6 3.9 4.7 Nafteni derivati 60.5 13.6 5.3 5.7 8.0 7.5 Gasoviti goriva 2.7 - 17.6 14.5 13.3 17.3 Vkupno 100,0 100,0 100,0 100,0 Rafinerija - 8.2 37.2 36.9 41.3 41.7 Termoelektrani 18.2 76.8 44.0 45.7 38.7 39.0 Hidroelektrani 25.2 4.5 4.8 4.6 3.9 4.7 TE-TO - - 3.5 2.9 2.5 2.1 Briketara - - 0.3 0.2 0.2 0.2 Toplani i kotlari 56.6 10.5 10.2 9.7 13.4 12.3 Vkupnata potro{uva~ka na jaglen energija od jagleni vo 2010 god. do 2020 god. se predviduva da se iznesuva 64.048/83.357 TJ (2.2/2.8x106 zgolemi za 1.4 pati (PGSP 1.3%) za tEJ) a vo 2020 god. 82.050/83.673 TJ dvete varijanti na razvoj. Potrebnata (okolu 2.8x106 tEJ). Vo ovie bilansi e 51 vlezena energijata predadena na odredeni tehnolo{ki potrebi vo potro{uva~ite (12-15%) i energijata industrijata, se dobiva potrebnata za energetski transformacii (85%- energija od jaglen od sopstveno 88%). Dokolku od ovie koli~ini se proizvodstvo, koja za 2010 god. izvadi energijata na jagleni od uvoz iznesuva 7.56/9.80x106 toni a za 2020 (kamen jaglen, antracit, temen jaglen, god. 10.10/10.42x106 toni. koks i su{en lignit), neophodna za Bilans na jaglen od sopstveno proizvodstvo tabela 30 Kapacitet DTV 2010 2020 Rudnik 106t kJ/kg 106t TJ 106t TJ Niska varijanta Suvodol 6.00 7.651 5.48 41.913 1.98 15.138 Brod-Gneotino 2.00 8.461 - - 2.00 16.920 @ivojno 2.30 8.179 0.76 6.233 2.30 18.810 Mariovo 2.00 7.893 - - 2.00 15.780 Oslomej 1.10 7.314 1.10 8.045 - - Popovjani 1.80 4.530 - - 1.80 8.150 Brik-Berovo 0.12 8.310 0.12 997 - - Zvegor-Stamer 0.11 8.214 - - - - Piskup{tina 0.10 10.327 0.10 1.033 0.10 1.035 Vkupno 7.56 58.221 10.10 75.833 Visoka varijanta Suvodol 6.00 7.651 5.48 41.913 2.10 16.138 Brod-Gneotino 2.00 8.461 1.90 16.074 2.00 16.920 @ivojno 2.30 8.179 1.10 8.997 2.30 18.810 Mariovo 2.00 7.893 - - 2.00 15.780 Oslomej 1.10 7.314 1.10 8.045 - - Popovjani 1.80 4.530 - - 1.80 8.150 Brik-Berovo 0.12 8.310 0.12 997 - - Zvegor-Stamer 0.11 8.214 - - 0.12 900 Piskup{tina 0.10 10.327 0.10 1.033 0.10 1.035 Vkupno: 9.80 77.059 10.42 77.733 Vo periodot 2000-2010 god., spored potrebno za gradba na ovoj rudnik e niskata varijanta na razvoj, e potrebno {est godini, {to zna~i deka so aktivirawe na rudnikot @ivojno, negovata izgradba treba da se otpo~ne namenet za potrebite na REK Bitola i pred 2015 god. Isto taka, poradi za ostanatata potro{uva~ka. Vremeto iscrpuvawe na rudnicite Oslomej potrebno za pu{tawe vo pogon na ovoj (Istok i Zapad) i Brik-Berovo, rudnik iznesuva 6-7 godini, {to zna~i potrebno e vedna{ po 2010 god. da se deka ve}e po 2000 god. ima potreba da pu{ti vo pogon rudnikot Popovjani, se otpo~ne so aktivnosti za negova koj se nao|a vo neposredna blizina na izgradba. Spored visokata varijanta Oslomej. Spored visokata varijanta, na razvoj, pokraj @ivojno, potrebno e zaradi pogolemite potrebi od jaglen, da se aktivira i rudnikot Brod- ima potreba e da se otvori i rudnikot Gneotino kako rezultat na pu{tawe vo Zvegor-Stamer, a spored niskata pogon na TE Bitola 4. varijanta, za potrebite na TE Bitola Vo periodot 2010-2020 god., spored 4, rudnikot Brod-Gneotino. dvete varijanti na razvoj, se Potrebite od potro{uva~kata na predviduva otvorawe i na rudnikot ogrevno drvo, za celiot period do 2020 Mariovo, ~ija namena, glavno e za god. se so nezna~itelen porast od 0,4% potrebite na TE vo REK Bitola i del godi{no i se dvi`i vo ramkite na za ostanatata potro{uva~ka. Vremeto raspolo`iviot godi{en se~iv etat vo 52 Republika Makedonija. Vo energetski- god. se predviduva da iznesuva okolu ot bilans se predvideni 770h103 m3 vo 1.000.000 toni spored dvete varijanti 2010 god. i 790h103 m3 vo 2020 god. na razvoj, {to zna~i zgolemuvawe za 2,4 U~estvoto na ogrevnoto drvo vo pati vo odnos na 1995 god. so prose~na vkupnata energija predadena na godi{na stapka na porast od 3,6%. Se potro{uva~ite iznesuva 6% vo 2020 o~ekuva potro{uva~kata na te~nite god., od {to industrijata se predviduva goriva najgolema da bide vo da tro{i 10%-11% vo celiot soobra}ajot (75/73% vo 2020 god.) a kaj razgleduvan period. ostanatite potro{uva~i da u~estvuva Spored predvidenata dinamika na so okolu 20%. vleguvawe na zemniot gas vo Potro{uva~kata na mazutot vo 2020 energetskiot sistem na Republika god. se planira da iznesuva 1.000.000 Makedonija, vkupnata potro{uva~ka toni, {to e za 3 pati pove}e od 1995 na zemen gas se zgolemuva na 1.168x106 god. (PGSP 4.5%). U~estvoto na Nm3 spored niskata, odnosno 1.600x106 potro{uva~kata na mazut vo vkupno Nm3 spored visokata varijanta vo 2020 potrebnata energija za energetskiot god. Vo bruto potrebnata energija toa sistem se o~ekuva da se zgolemi od 9% pretstavuva u~estvo od 12,3/10.5% vo vo 2010, do 11,5/10% vo 2020 god. 2010 i 10,5/12,5% vo 2020 god. Najgolema potro{uva~ka (nad 60%) e U~estvoto na direktnite potro{uva~i vo energetskite postrojki (za (industrijata i ostanatite potro{uva- energetski transformacii i pogon). ~i) e 19% vo 2010 god. i 26,5/19.2% vo Potro{uva~kata na mazut vo 2020 god. industrijata se o~ekuva zna~itelno da Alternativnite oblici na energija se zgolemuva i vo 2020 god. i se se predviduva da go zgolemuvaat svoeto predviduva da iznesuva 280.000/340.000 u~estvo vo vkupnata energija toni {to pretstavuva zgolemuvawe za predadena na potro{uva~ite do 2020 3,0/3,6 pati vo odnos na 1995 god. god. so prose~na stapka na godi{en (PGSP 4,5/5,3%). porast od 5,1%, {to zna~i deka vo 2020 Od bilansot na potrebnata god. se iskoristuva vkupniot energija od nafteni derivati i raspolo`iv eksploatacionen potenci- raspolo`iviot kapacitet, odnosno jal na geotermalnata energija od 1.000 proektiranata struktura na Rafineri- TJ i na tehni~ki mo`noto godi{no jata vo Skopje, proizleguva deka vo proizvodstvo na niskotemperaturna 2010 god. Rafinerijata bi rabotela so energija od son~evoto zra~ewe od 1.114 55/66% od svojot kapacitet, pri {to za TJ. Od toa najgolem del (nad 80%) se energetskiot sistem e potrebno da se o~ekuva da koristi za potrebite na izvr{i uvoz na 6.000 toni mazut spored zemjodelieto (oran`erisko proizvod- niskata varijanta, dodeka spored stvo), vo turizmot i vo ugostitelstvo- visokata varijanta na razvoj se to. Se o~ekuva iskoristuvawe na o~ekuva potrebata od mazut da bide son~evata energija vo energetski zadovolena od sopstveno proizvodstvo. potrebi so postavuvawe na solarni Pritoa, potrebno e da se izvezat }elii, paneli i sistemi. Osobeno e 3.968/114.700 toni benzini i dizel zna~ajno intezivirawe na koristeweto gorivo. na son~evata energija vo pripremata Vkupno potrebnata energija na topla voda so pomo{ na solarni dobiena od te~ni goriva vo 2020 god. se kolektori. 81.571 TJ spored niskata, odnosno Potro{uva~kata na te~nite goriva 89.708 TJ spored visokata varijanta na (nafteni derivati bez mazut) vo 2020 razvoj. Toa zna~i deka vo 2020 god. 53 Rafinerijata vo Skopje bi trebalo da 2010 god. a 2.125.000/2.500.000 toni vo raboti so svojot optimalen i 2020 god. proektiran kapacitet od 2.500.000 Vkupnata potro{uva~ka na toni spored visokata varijanta na elektri~na energija do 2020 god. se razvoj, odnosno so 85% spored niskata. predviduva da se zgolemuva so prose~na Postojnata struktura na proizvodstvo godi{na stapka na porast od 2,3% vo Rafinerijata, ovozmo`uva proiz- spored niskata varijanta, odnosno vodstvo na 59.400 toni te~en gas koj e 3,4% spored visokata varijanta na namenet za tehnolo{kite potrebi na razvoj i vo 2020 god. da iznesuva industrijata i ostanatite potro{u- 10.451/13.588 GWh, {to e za 1,8/2,3 pati va~i (doma}instvata), 1.017.800 toni pove}e vo odnos na 1995 god. Nejzinoto motorni benzini i dizel gorivo u~estvo vo vkupno potrebnata energija nameneti za soobra}ajot (770.000 toni) za energetskiot sistem }e iznesuva i za ostanatite potro{uva~i (grade`- 10/11% vo 2020 god. Najgolemi ni{tvoto, {umarstvoto i zemjodelie- potro{uva~i se o~ekuva da bidat to), 150.000 toni ekstra lesno maslo za industrijata (50/42%) i ostanatite ostanatite potro{uva~i i 1.056.000 potro{uva~i (31/41%). So toa toni mazut za potro{uva~ite (390.000 potro{uva~kata na elektri~na energi- toni), za energetski transformacii ja po `itel zna~itelno bi se zgolemi- (440.000 toni) i za pogon na la i bi iznesuvala 4/5 MWh vo 2020 god. energetskite postrojki (226.000 toni). Elektri~nata energija vo periodot Nedostigot od 55.760/17.000 toni mazut do 2020 god. se planira da se se predviduva da se obezbedi od uvoz, a obezbeduva od sopstveno proizvodstvo vi{okot na ostanatite te~ni goriva i od uvoz. Sopstvenoto proizvodstvo od 52.000/161.000 toni da se izvezuva. }e se realizira od postojnite i Uvozot na sirova nafta, potrebna mo`nite novi hidroelektrani i za proizvodstvo na te~ni goriva vo termoelektrani. Rafinerijata vo Skopje, se planira da iznesuva 1.375.000/1.655.000 toni vo Postojni i mo`ni idni hidroelektrani i termoelektrani tabela 31 HIDROELEKTRANI Mo`no proizvod. na Korisen vol. na Tip na Hidroelektrani Instal. snaga el. energija akumulacijata postrojka MW GWh/god. 106m3 Postojni HE 440.5 1238.30 888.80 - Mo`ni novi hidroelektrani Kozjak 80.5 156.00 260.00 akumulaciona ^ebren* 253.8 292.00 555.00 akumulaciona Bo{kov Most 45.0 155.45 0.86 akumulaciona Matka II 33.2 53.00 1.00 akumulaciona Gradec 54.6 252.40 43.00 akumulaciona Veles 93.0 300.60 64.00 akumulaciona Gali{te* 193.5 257.00 258.00 akumulaciona Lukovo Pole - - 38.00 akumulaciona Novi mali HE 237.2 884.80 - - Vardarska dolina 176.8 783.70 - - Vkupno novi HE 1167.6 3134.99 Vkupno HE 1608.1 4373.30 TERMOELEKTRANI Termoelektrani MW GWh/god. gorivo Postojni TE 1010 5865/6312 - - Mo`ni idni TE Bitola 4 225 1300/14 - lignit 54 Negotino 2 225 1300/14 - zemen TE-TO Skopje 100 360 - zemen Vkupno novi TE 550 2960/31 - - Vkupno TE 1560 8825/94 - - *Proizvodstvoto na el.enerija od HE na r.Crna }e se namali so realizacija na planiranite sistemi za navodnuvawe vo Pelagonija. Vkupnite potrebi od elektri~na Sopstvenoto proizvodstvo se energija vo 2010 god., spored dvete bilansira na 8.555/10.253 GWh vo 2010 varijanti na razvoj, iznesuvaat god. i 10.305/12.561 GWh vo 2020 god., 8.678/10.970 GWh vo 2010 god. i odnosno vo 2010 god. sopstvenoto 10.451/13.590 GWh vo 2020 god. Vo ovoj proizvodstvo na elektri~na energija bilans se vlezeni elektri~nata ener- u~estvuva so 98,6/93,% vo vkupno gija predadena na potro{uva~ite i potrebnata elektri~na energija za zagubite vo prenosot i distribucijata energetskiot sistem, a vo 2020 god. so i elektri~nata energija potrebna za 99,0/92,4%. pogon na energetskite postrojki. Sopstveno proizvodstvo na elektri~na energija tabela 32 Niska varijanta 2010 2020 Elektroenergetski objekt MW GW MW GWh Termoelektrani 10 631 1 7.718 Hidroelektrani 63 176 9 2.146 TE-TO Skopje 10 360 1 360 Industriski toplani 68 120 6 120 Vkupno 855 10.344 Visoka varijanta 2010 2020 Elektroenergetski objekt MW GW MW GWh Termoelektrani 1. 771 1. 9.125 Hidroelektrani 94 205 1. 2.956 TE-TO Skopje 10 360 1 360 Industriski toplani 68 120 6 120 Vkupno 12.561 10 253 Za proizvodstvoto na termoelek- elektri~na snaga od 100 MW i mo`no tri~na energija vo 2010 god. spored proizvodstvo od 360 GWh preku niskata varijanta na razvoj, ne se zimskiot period. Vremeto potrebno za predviduva vklu~uvawe na novi TE, izgradba na ovaa energetska postrojka dodeka spored visokata varijanta e 2 godini. TE Negotino, koja sega potrebno e vklu~uvawe na TE Bitola raboti na mazut, se predviduva da se 4, koja se predviduva da raboti na priklu~i na gasovodniot sistem koj jaglen, so instalirana snaga od 225 MW spored poslednite soznanija se i prose~no godi{no proizvodstvo od planira da prodol`i do Negotino. 1.300 GWh na prag na elektrana. Poradi toa, se o~ekuva istata da se Periodot na gradba na TE Bitola 4, preadaptira so mo`nost za rabota i na zemaj}i go predvid faktot deka del od mazut i na zemen gas. Vakvata opcija, potrebnite objekti i infrastruktura koja e relativno lesno izvodliva kako se ve}e izgradeni, iznesuva 2-3 godini. od tehni~ki, taka i od ekonomski Isto taka, spored dvete varijanti, aspekt, ovozmo`uva niza povolnosti za predvidena e izgradba na Termoelek- elektroenergetskiot sistem vo odnos trana-toplana TE-TO Skopje koja bi na bilansiraweto i balansot na rabotela na zemen gas so instalirana potrebite, mo`nostite i raspolo`i- 55 vosta na prirodniot gas i mazutot (se el. energija za energetskiot sistem na misli na Rafinerijata vo Skopje) vo Republika Makedonija, spored visoka- sekoj moment. ta varijanta na razvoj bi bilo potreb- Vo 2020 god., spored visokata no da se iskoristi celokupniot varijanta na razvoj i pokraj hidroenergetski potencijal na dr`a- predvidenoto vklu~uvawe na TE vata za koj postoi tehni~ko-ekonomska Negotino 2 na priroden gas, Republika dokumentacija vo ovoj moment. Toa Makedonija se o~ekuva da se soo~i so podrazbira izgradba na HE Gradec (54 nedostig na elektri~na energija od MW; 252,4 GWh, vreme za gradba 4 god.), sopstveno proizvodstvo {to treba se HE Veles (93 MW; 300,6 GWh, vreme za pokrie od uvoz. Spored niskata gradba 7 god.) i HE Gali{te (193,5 varijanta na razvoj, vo koja potrebite MW; 257 GWh, vreme za gradba 7 od elektri~na energija se zna~itelno godini). Niskata varijanta na razvoj, pomali, ovoj nedostig zna~itelno e pak, predviduva vklu~uvawe samo na pomal so pu{taweto vo pogon na TE HE ^ebren. Isto taka, spored dvete Bitola 4. varijanti, potrebno e da se izgradat Vo odnos na proizvodstvoto na mali HE so vkupna instalirana snaga hidroelektri~na energija se od 21 MW i vkupno prose~no godi{no predviduva deka vo periodot od 2000- proizvodstvo od 92 GWh. 2010 god. pokraj izgradbata na HE Elektri~na energija, spored Kozjak, potrebno e da se izgradi niskata varijanta na razvoj, se o~ekuva zna~itelen del od postojniot da bide potrebno da se uvezuva vo 2010 raspolo`iv hidropotencijal. Spored god. i toa 123 GWh, a vo 2020 god. 107 dvete varijanti na razvoj, se GWh. Spored visokata varijanta, predviduva izgradba na HE Bo{kov uvozot vo 2010 god. bi iznesuval 717 Most, so instalirana snaga 45 MW, GWh, dodeka vo 2020 god., koga se planirano prose~no godi{no proiz- o~ekuva zna~itelen nedostig na vodstvo od 155,5 GWh i vreme za gradba elektri~na energija od sopstveno od 4 godini, HE Matka 2 so proizvodstvo, odnosno da se uvezat instalirana snaga 33,2 MW, prose~no 1027 GWh, {to e ne{to pomalku od godi{no proizvodstvo od 53 GWh i edna TE od 225 MW. vreme na gradba od 4.5 god, kako i mali Predvideno e potro{uva~kata na HE so vkupna instalirana snaga od 36 toplinska energija vo naredniot MW i prose~no godi{no proizvodstvo period da se zgolemuva so prose~na od 160 GWh. Spored visokata godi{na stapka na porast od 6,1% varijanta, potrebno e vklu~uvawe i na spored niskata, odnosno 6,3% spored HE ^ebren so instalirana snaga 253,8 visokata varijanta na razvoj. Toa e MW, planirano godi{no proizvodstvo zgolemuvawe za 4.4/4.7 pati vo 2020 god. od 292 GWh i vreme na gradba od 6.5 vo odnos na 1995 god. U~estvoto na godini. So vaka izgradeniot toplinskata energija vo vkupnata hidropotencijal bi se obezbedilo energija predadena na potro{uva~ite sopstveno proizvodstvo na elektri~na bi iznesuvala 16% vo 2020 god. energija vo ovaa godina od 98,6% Najgolem potro{uva~ na ovoj oblik na spored niskata, odnosno 93,5% spored energija i ponatamu se o~ekuva da bide visokata varijanta. industrijata so 60/69% vo 2020 god. Vo periodot 2010-2020 god., za da se Potrebite od toplotna energija na zadr`i visokiot procent na u~estvoto del od doma}instvata i javnite objekti na sopstvenoto proizvodstvo na elek- se zadovoluvaat preku javni kotlari. tri~na energija vo vkupno potrebnata Dosega javni kotlari se izgradeni vo 56 Skopje (510 MW) i vo Makedonska pokraj gradbata na 400 kV vod Dubrovo- Kamenica (12 MW). Spored razvojnite [tip-Crvena Mogila zna~ajni se i 400 planovi na Toplifikacija Skopje, se kV vodovi Skopje5-Ni{, Skopje5- predviduva pro{iruvawe na instali- Tirana i Bitola-Lerin. Konekciite raniot kapacitet za novi 230 MW. So so 110 kV vodovi imaat lokalno ogled deka vo periodot 2000-2010 god. zna~ewe a planiran e vodot Del~evo- se planira izgradba i vleguvawe vo Blagoevgrad. pogon na TE-TO Skopje so toplinska Do 2020 god. se planira pro{iruva- snaga od 150 MW, preostanuva vo we na prenosnata elektri~na mre`a istiot period da se izgradi preku izgradba na dalnovodi, so vkupna preostanatiot kapacitet od 80 MW. dol`ina od 1.230 km, od koi 242 km na Potrebite od toplinska energija 400 kV nivo i 988 km na 110 kV nivo. vo industrijata se zadovoluvaat so Od 400 kV trafostanici pokraj proizvodstvo na istata vo zapo~natata so gradba Skopje-5 industriskite kotlari i toplani. planirani se trafostanicite: [tip i Denes vkupniot instaliran kapacitet Mariovo so vkupno instalirana na industriskite kotlari iznesuva mo}nost od 1.500 MVA. Vo periodot do 1.480 MW so mo`no proizvodstvo od 5.3 2020 god. se predviduva izgradba na TJ/h i 569 MW vo 5 industriski vkupno 19 novi trafostanici, so toplani (Ohis, @elezara i prenosen odnos 110/X kV/kV i vkupna Rafinerijata vo Skopje, Teteks- mo}nost od 1.200 MVA. Tetovo i Fabrikata za {e}er vo Vo realizacijata na gasovodniot Bitola) so mo`no proizvodstvo od 2.1 sistem, kako vtora faza se predviduva TJ/h koe se o~ekuva da se zadr`i i vo gradba na dva kraka (Sveti Nikole- planiraniot period i so optimalno Veles-Negotino i Tetovo-Jegunovce- iskoristuvawe da gi zadovoli Gostivar) so mo`nost za povrzuvawe potrebite od ovoj vid na energija. na ovoj sistem so Srbija i Kosovo i Zemjodelieto, isto taka, se javuva iskoristuvawe na ve}e postojniot kako proizvoditel na toplinska gasovoden sistem so koj Republika energija vo zemjodelskite kotlari, Makedonija, odnosno skopskata koja ja koristi za oran`eriskoto @elezara do 1990 god. se snabduva{e so proizvodstvo. Vkupniot kapacitet na TH gas od Kosovo. Planiran e i postojnite zemjodelski kotlari vo magistralen gasovod koj }e gi opfa}a Republika Makedonija iznesuva 557 ju`nite delovi na Republika MW, so mo`no godi{no proizvodstvo Makedonija i preku Strumica, od 2.0 TJ/h, koe i vo idniot period bi Kavadarci, Prilep i Struga }e se gi zadovoluvalo potrebite. povr`e so sosedna Albanija, a preku Jadranskoto More i so Italija. Eden Sistemi za prenos i transport na energija krak od istiot preku Demir Hisar i Bitola }e prodol`i do Grcija a Izgradbata na postrojki za prenos predvideno e i u{te edno povr`uvawe i distribucija na elektri~nata so Bugarija. energija (dalnovodi i transformator- Za idniot period planiran e ski postrojki) se o~ekuva da go sledi Balkanskiot naftovod-produktovod sevkupniot razvoj na elektroenergeti- Burgas-Dra~ koj niz Republika kata. Makedonija }e minuva niz Kriva Za zajaknuvawe na interkonektiv- Palanka, Kumanovo, Skopje, Veles, nite vrski so sosednite elektroener- Prilep, Bitola, Resen, Ohrid i getski sistemi vo prenosnata mre`a 57 Struga, kako i produktovod od 2002 god. (4,8‰). Toa se dol`i, pred sé, Rafinerijata vo Skopje do Kosovo. na namaluvaweto na stapkata na natalitetot od 40,7‰ vo 1948 god., na

3. PROEKCIJA NA NASELENIETO I 20,6‰ vo 1981 god. na 13,6‰ vo 2002 god. ORGANIZACIJA NA NASELBITE I DEJNOSTITE Me|utoa, stapkata na prirodniot prirast e sé u{te visoka vo nekoi 3.1. DEMOGRAFSKI RAZVOJ op{tini vo Republika Makedonija Pojdovni osnovi (15,8‰ vo Lipkovo i 18,7‰ vo

1. Republika Makedonija spored @elino). Za razlika od niv, oficijalnite podatoci od Popisot op{tinite so umereni i niski stapki 2002 godina, ima 2 022 547 `iteli vo na priroden prirast se 564 296 doma}instva so prose~en karakteriziraat so tendencija kon godi{en porast od 9 577 `iteli vo permanentno opa|awe na stapkite na periodot 1994 - 2002 godina ili so ra|awe, no so istovremeno zgolemuva- prose~na godi{na stapka od 0,6%. we na stapkite na smrtnost, usloveno Vo podolg period doa|a do od planiraweto na semejstvoto i zna~itelno smaluvawe na intenzitetot promenite vo starosnata struktura. na porastot na naselenieto na nivo na [to se odnesuva do mehani~kite zemjata vo sporedba so demografskite dvi`ewa i nivnoto vlijanie vrz dvi`ewa vo prethodnite decenii, koga porastot na vkupnoto naselenie, prose~nata godi{na stapka na raste` procesot na prostornata mobilnost na iznesuva okolu 1,6%. Toa indicira naselenieto vo Republika Makedonija, posmiren demografski porast vo vo {eesettite i sedumdesettite godini Republikata osobeno vo poslednata e mo{ne buren, osobeno kaj decenija. iseluvawata od selata vo gradovite. Od aspekt na regionalnata So pomal ili so pogolem intenzitet, razmestenost, demografskite dvi`ewa so ovoj vid na migracii se zafateni poka`uvaat razli~en intenzitet i site op{tini vo zemjata, a osobeno nasoka. nedovolno razvienite op{tini i Regionalni razliki postojat so ridsko-planinskite podra~ja, pri {to tendencija kon nivno prodlabo~uvawe selata gi napu{tle okolu 300.000 lica {to se reflektira vrz promenata na vo periodot 1961-1981 god. Po 1981 god. u~estvoto na oddelnite op{tini vo napu{taweto na selata prodol`uva, no vkupnoto naselenie vo Republikata. so zna~itelno namalen intenzitet, Vakvite tendencii na porastot na bidej}i del od selskite naselbi se vkupnoto naselenie vo zemjata i po ve}e isprazneti. oddelni podra~ja se usloveni od Celi promenite vo komponentite na − stimulacija na rastot na prirodnoto dvi`ewe na naselenieto, naselenieto koe{to ima nizok od edna, i mehani~kite dvi`ewa na natalitet i namaluvawe na zagubite naselenieto, od druga strana. poradi smrtnost i emigracija; Prirodniot prirast na − zapirawe na opa|aweto na naselenieto vo Republika Makedonija, fertilitetot kaj naselenieto koe ne prose~no godi{no narasnuva za okolu postignuva prosta reprodukcija, kako 22.630 lica. i namaluvawe na porastot kaj Stapkata na prirodniot prirast na naselenieto koe ima {iroka naselenieto bele`i permanenten pad reprodukcija; vo periodot od 1948 god. (26,3‰) do 58 − natalitetno namaluvawe na na konceptot na prostornata organiza- smrtnosta, osobeno kaj doen~iwata i cija, ureduvaweto, koristeweto i prodol`uvawe na traeweto na za{titata na teritorijata na `ivotot; Republikata zavisi od razvojot, − podobruvawe na strukturite i strukturnite promeni i prostornata teritorijalnata razmestenost na distribucija na naselenieto. naselenieto; Trgnuvaj}i od opredelbata deka − efikasno vlijanie vrz vnatre{- populaciskata politika preku sistem nite i nadvore{nite migracii i na merki i aktivnosti treba da vlijae ostvaruvawe na optimalen odnos vrz prirodniot prirast, se ocenuva pome|u demografskiot i ekonomskiot deka za obezbeduvawe na planski razvoj razvoj; i izlez od sostojbata na nerazvienost − zgolemuvawe na stepenot na eko- se nametnuva vodeweto aktivna nomskata aktivnost na rabotosposob- populaciska politika vo soglasnost so noto naselenie; mo`nostite na socio-ekonomski razvoj − obezbeduvawe uslovi za ramno- na Republikata. Vo ovie ramki treba merno razmestuvawe na naselenieto vo da se vodi edinstvena populaciska Republikata; politika so diferenciran pristap i merki po oddelni podra~ja, so cel da se − sevkupna revitalizacija na postigne optimalizacija vo koriste- demografski najzagrozenite i weto na prostorot i resursite, strate{ki zna~ajnite podra~ja na humanizacija na uslovite za semejniot dr`avata (ridsko-planinski i i op{testveniot `ivot na naselenie- pograni~ni podra~ja); to, namaluvawe na migraciite, kako i − permanentno podobruvawe na sozdavawe na uslovi za poramnomeren strukturnite i drugi belezi na regionalen razvoj na Republikata. naselenieto; Vo prv red naselenieto treba da ja − obezbeduvawe uslovi za prifati neophodnosta za menuvawe na pozitivni efekti na {irewe na reproduktivnoto odnesuvawe i potre- procesot na urbanizacija vo site bata od vospostavuvawe novi normi delovi na Republikata; pri svoeto biolo{ko odnesuvawe, kako − zabavuvawe na rastot na preduslov za ostvaruvawe na pozna~aj- gradskoto naselenie, so tendencija na ni efekti vo naredniot period. porast vo malite gradovi i drugi Smiruvaweto na prirodniot prirast naselbi, so cel razvoj na konceptot na vo soglasnost so stopanskiot razvoj na policentri~en razvoj; Republikata, }e ovozmo`i natamo{ni − obnovuvawe na ruralnite naselbi pozitivni promeni vo semejstvoto i vo site delovi na Republikata kade za podobruvawe na polo`bata na `enata toa postojat objektivni potrebi i i decata. mo`nosti, vklu~uvaj}i go vo toa So cel biolo{kata reprodukcija realnoto podobruvawe na standardot i na naselenieto vo Republikata da kvalitetot na `iveeweto na stane racionalna, merkite na naselenieto. populacionata politika treba da Proekcija na naselenieto bidat kompleksni i regionalno Naselenieto spa|a me|u osnovnite diferencirani, da se vklopuvaat vo elementi na koi bazira predviduvawe- razvojnite dokumenti i da se to na idnata organizacija. Toa e soobrazuvaat so regionalnite razliki najbiten faktor na idniot razvoj na na demografski, ekonomski i zemjata i op{testvoto. Utvrduvaweto socijalen plan. 59 Vrz baza na navedenite premisi se prostorno-fizi~ki razvoj na urbanite predviduva vo 2020 god. vkupnoto naselbi i depresiran razvoj na naselenie vo Makedonija da iznesuva ruralniot prostor, pretstavuva 2.225.000 `iteli (proekcijata e osnoven atribut na urbanizacijata. So napravena so kompjuterska programa kontinuiranoto prodlabo~uvawe na izrabotena vo agencijata POPTECH – postojnite razliki i izrazito The Future group International, Wash. USA nepovolniot socijalen i ekonomski 1991.) {to pretstavuva prose~no status kaj najgolem del od ruralnoto godi{no zgolemuvawe od 0,5% vo odnos naslenie iniciran e kontinuiran na 2002 god. proces na dinami~ka migracija i Vo ramkite na op{tite dvi`ewa na prostorna redistribucija naso~ena, naselenieto se ocenuva deka }e dojde prete`no, kon gradskite centri, so do zgolemuvawe na u~estvoto na {to e ovozmo`ena depopulacija na postaroto naselenie. Se o~ekuva golem del od ruralnite naselbi. naselenieto na vozrast od 0-14 godini Procesot na naglasen razvoj kako da go namali u~estvoto vo vkupnoto rezultat na planska koncentracija na naselenie od 24,8% na 19,9%. op{testvenite funkcii i stopanskite Pogolemi izmeni, odnosno povisoko kapaciteti vo urbanite centri, u~estvo se o~ekuva kaj naselenieto vo pretstavuva osnovna pri~ina za starosnite grupi od 15-64 godini (od intenzivno zgolemuvawe na gradskoto 66,7% na 67,0% vo 2020 god.). naselenie i dostignat zaviden stepen Kaj polovata struktura na na urbanizacija od 59,7% naselenieto i vo naredniot period ne Od vkupno registriranite 1.795 se o~ekuvaat nekoi pozna~ajni naseleni mesta, 29 naselbi (1,6%) promeni, poradi {to u~estvoto na formiraat kategorija gradski, a 1.766 ma{koto i `enskoto naselenie }e se naselbi (98,4%) pretstavuvaat selski zadr`i pribli`no na sega{nite naselbi. O{tinskite centri }e igraat odnosi. zna~ajna uloga vo perspektivniot Pretpostavenite promeni vo prostoren razvoj na dr`avata. Razvojot socio-ekonomskata i obrazovnata na gradovite vo prethodniot period struktura na naselenieto }e se sleden e so zna~itelno pro{iruvawe reflektiraat i vrz na~inot na na zonata na vlijanie vrz prostorite `iveewe, a so toa i vrz strukturata na vo prigradskite zoni pri {to doma}instvata i nivnata golemina. goleminata na opfatot i intenzitetot Vo toj kontekst, vo 2020 god. vo na vlijanijata e proporcionalen na Republikata se predviduva broj od populaciskata golemina i 646.283 doma}instva so prose~na funkcionalnata opremenost na gradot. golemina od 3,4 ~lena na edno Golemite i sredno golemi gradovi vo doma}instvo. Republikata denes, evidentno 3.2. URBANIZACIJA I MRE@A NA NASELBI raspolagaat so najgolema zona na vlijanie i soodveten broj na naselbi Pojdovni osnovi vo neposredniot gravitaciski opfat. Urbanizacijata pretstavuva kompleksen, dominanten proces vo Celi prostorniot i vkupniot op{testveno- − sozdavawe uslovi za nepre~eno ekonomski razvoj vo dr`avata. vr{ewe na osnovnite ~ovekovi Naglasenata dinamika vo prethodniot aktivnosti (funkcii), obezbeduvawe period, iska`ana preku intenziven visok stepen na za{tita na `ivotnata demografski, funkcionalen i 60 sredina i zapazuvawe na principite na populaciskata i funkcionalnata odr`liv razvoj; polarizacija vo prostorniot opfat na − decentraliziran, ramnomerno republi~kiot centar; teritorijalno raspredelen razvoj so − razvoj i ekipirawe na gradskite vklu~uvawe na principite na naselbi soglasno predvidenoto mesto i policentri~nost i hierarhi~nost; uloga vo sistemot na centralnite − usoglasuvawe na dinamikata na naselbi; procesot na prostornata preraspre- − razvoj na gradskite naselbi koi delba na naselenieto so dinamikata na bi imale neposredno stimulativno stopanskiot razvoj; vlijanie vrz ekonomskiot i − namalen intenzitet na popula- demografskiot podem na pograni~nite ceska koncentracija vo urbanite i nedovolno razvienite prostori; naselbi i povisok stepen na − intenzivirawe na razvojot na usoglasenost so dinamikata na naselbite vo prigradskite zoni vrz stopanskiot razvoj na dr`avata; kvalitativno nova osnova, neposredno − zgolemuvawe na stepenot na efikasno povrzani so gradskata ekipiranost na op{tinskite centri so naselba; funkcii i dejnosti od domenot na − efikasno i racionalno me|useb- javnite funkcii, uslugite i no komunikacisko povrzuvawe na infrastrukturata; sistemot na centri posebno pome|u − promeni vo strukturata na sosednite gradovi i regionalni vrabotenost na selskoto naselenie centri; preku natamo{na dezagrarizacija i − intenzivirawe na funkcional- zgolemuvawe na vrabotenosta vo nite vrski vo domenot na stopanstvoto neagrarnite dejnosti paralelno so i uslugite pome|u sosednite gradski funkcionalnoto i infrastrukturnoto centri so koordinirano, zaedni~ko ekipirawe na ruralnite naselbi; organizirawe na aktivnostite. − stimulirawe na razvojot na Planski opredelbi nedovolno razvienite i depopulirani- Urbanizacijata kako slo`en, te podra~ja; dinami~en proces treba da pretstavuva − ramnomeren i voedna~en osnovna ramka i vlijatelen faktor vo prostoren razvoj na naselenite mesta; naso~uvaweto na dolgoro~niot prosto- − optimalna funkcionalna ekipi- ren razvoj na Republika Makedonija. ranost usoglasena so idnite potrebi Predvidenite zna~ajni promeni vo na korisnicite; demografskata, funkcionalnata i − efikasno me|usebno povrzuvawe prostorno-fizi~kata komponenta tre- na naselenieto na makroplan i vo ba da bidat rezultat na decentralizi- razli~ni prostorni segmenti; ran, seopfaten i zna~itelno − sozdavawe na popovolni uslovi poramnomerno raspredelen prostoren za razvoj na gradskite naselbi, posebno razvoj koj, vo najgolem del }e se odviva na onie gradovi koi }e pridonesat kon vo ramkite na policentri~en, voedna~uvawe na efektite na procesot hierarhiski izbalansiran sistem na na urbanizacijata i ramnomerna naseleni mesta. disperzija vo prostorot na Procesot na urbanizacijata vo Republikata; naredniot period }e se odviva vo − intenzivirawe na razvojot na op{testveno-ekonomski uslovi vo koi gradovite koi }e imaat uloga da ja privatnata inicijativa i pazarnoto amortiziraat visokata stapka na stopanstvo }e imaat zna~ajno mesto i 61 naso~uva~ka uloga vo definiraweto na − gradskite centri, so odredeni perspektivniot dolgoro~en prostoren isklu~oci, treba da ja dooformat i razvoj. Strategijata na razvojot na stabiliziraat funkcionalnata i procesot na urbanizacijata, kako demografskata struktura paralelno so osnovna ramka za idnata organizacija, zajaknuvaweto na me|usebnite vrski i ureduvawe i koristewe na prostorot vrskite na ostanatite nivoa; na Republikata, e prilagodena i − razvojot na naselbite vo nepo- usoglasena so nastanatite dlaboki srednoto okru`uvawe na makroregio- promeni i idnite dolgoro~ni razvojni nalnite i mezoregionalnite centri, potrebi na op{testveno-ekonomskiot pod nivno neposredno vlijanie, treba sistem. Razvojniot koncept na da se odviva so povisok intenzitet i urbanizacijata }e se potpira vrz stapka na dezagrarizacija; slednite bazi~ni pretpostavki: − planiraweto na razvojot na − migracionite procesi vo naselbite vo okru`uvaweto na Republikata kontinuirano }e se urbanite centri }e se tretira odvivaat i vo idniot period, no so paralelno i integralno so razvojot na zna~itelno poumeren intenzitet i gradskite naselbi; povisok stepen na usoglasenost so − planskiot razvoj na naselbite dinamikata na stopanskiot razvoj; vo okru`uvaweto na gradskite centri − urbanite centri so kvantitativ- }e gi namali i eliminira tendenciite no i kvalitativno podobren funkcio- za prostorno-fizi~ka ekspanzija i nalen i infrastrukturen potencijal i oformuvawe na zoni na konurbacija vo idniot period treba da bidat dol` komunikaciskite pravci; glavni nositeli na pozitivnite − demografskiot i prostorno- promeni vo procesot na urbanizaci- fizi~kiot razvoj na gradskite naselbi jata vo zemjata; }e se odviva planski i paralelno so − so intenzivirawe na razvojot na procesot na funkcionalno dokomple- malite gradski naselbi i ostanatite tirawe. Vo planiraweto na razvojot na op{tinski centri treba da zajakne gradskite centri, so vkupniot nivnoto vlijanie vo voedna~uvawe i potencijal integralno treba da bidat usoglasuvawe na razvojot na mre`ata vklu~eni i naselbite vo prigradskite na naselbite vo op{tinite; zoni; − polarizacijata na naselenieto − razvojot na komunikaciskata, vo urbanite centri vo natamo{niot posebno soobra}ajnata infrastruktu- period }e bide prisutna so zna~itelno ra }e bide vo funkcija na sistemot na poumeren intenzitet, paralelno so naselenite mesta. Efikasnoto intenziviraweto na dnevnite migraci- soobra}ajno povrzuvawe na gradskite i na vrabotenite i korisnicite na centri, na isto ili razli~no hierar- uslugite vo gradskite naselbi i hisko nivo, }e pretstavuva edna od op{tinskite centri; prioritetnite zada~i vo razvojot na − razvojot na republi~kiot komunikaciskata mre`a na Republika- centar - urbanata aglomeracija Skopje ta. Razvojot na soobra}ajnata }e se karakterizira so poumeren infrastruktura }e ovozmo`i, vrz intenzitet, formirawe na organizi- komplementarna osnova, zajaknuvawe ran i ekipiran sistem na prigradski na funkcionalnata (i prostornata) naselbi efikasno komunikaciski povrzanost pome|u sosednite, bliski povrzani so gradot; gradski centri (Ohrid-Struga, Ko~ani-Vinica, Kavadarci-Negotino, 62 Strumica-Valandovo, Berovo-Peh~e- − centar na mikroregion - centar vo); na subregionalno nivo. − gradskite centri rasporedeni Razvojot na mre`ata na gradskite vo pograni~nitete podra~ja (Gevgelija, centri vo Republika Makedonija vo Berovo, Del~evo, Debar, Struga) ili planskiot period }e bide naso~en kon vo neposredna blizina na pograni~na- pojasno diferencirawe na mestoto na ta zona (Bitola, Kumanovo, Strumica, sekoja naselba oddelno vo ramkite na Tetovo, Ohrid, Kriva Palanka), se opredeleno nivo na centralitet, vo o~ekuva da ostvarat zna~aen razvoj soglasnost so populaciskata golemina, preku neposredno povrzuvawe so polo`bata vo prostorot i gravitacis- gradovite i stopanstvata vo sosednite kiot opfat. Planskiot koncept dr`avi; predviduva jasno diferencirawe na − razvojot na ruralnite naselbi sodr`inata na funkciite i aktivnos- vo pograni~nite i ridsko-planinskite tite, celosno usoglaseno so stepenot prostori }e treba se odviva pod na centralitetot i gravitaciskiot neposredno vlijanie na najbliskite opfat na gradskite centri: gradski centri so koi }e bidat i − Centar na dr`avata - republi~- neposredno soobra}ajno povrzani so ki centar (1)-gradot Skopje: {to }e se ovozmo`i i povisok stepen populaciska golemina nad 490.000 na iskoristuvawe na prirodnite `iteli (2020 god.); kompletna pogodnosti. sodr`ina na javni funkcii i uslu`ni dejnosti od najvisoko nivo; visok Prostoren koncept na mre`ata na centri stepen na koncentracija na proizvodni stopanski kapaciteti; zona na nepo- Konceptot na prostorniot razvoj sredno gravitacisko vlijanie prosto- na Republika Makedonija temelen vrz rot na Republikata so nad 2.220.000 principite i razvojnite celi na `iteli i prostorite vo neposrednoto urbanizacijata neposredno ja defini- me|unarodno okru`uvawe. ra strukturata i osnovnite atributi − Centri na makroregioni (3+1) - na mre`ata na centralnite naselbi. urbanite naselbi: Bitola, [tip i Soglasno prethodno utvrdenata Tetovo populaciska golemina preku hierarhiska struktura i polo`ba vo 45.000 `iteli; visok stepen na prostorot, definirana e sodr`ina na zastapenost na funkcii od javen funkcii i aktivnosti, nasoki i karakter, op{testven standard i intenzitet na me|usebnata povrzanost uslugi na makroregionalno, a za vo mre`ata na centralnite naselbi. oddelni funkcii i na povisoko nivo; Na teritorijata na Republika zna~ajna koncentracija na proizvodni Makedonija, i vo ramki na za taa cel stopanski kapaciteti; vo zonata na definiranite prostorni segmenti, gravitacisko vlijanie opfateni mre`ata na centralnite naselbi se pome|u 300.000 `it. (Tetovo), 350.000 o~ekuva da bide sostavena od slednite `it. ([tip), 500.000 `it. (Bitola); nivoa: ostanatoto naselenie, preku 1.000.000 − centar na dr`avata - centar na `iteli, se o~ekuva da gravitira kon dr`avno nivo so me|unarodno vlijanie; republi~kiot centar Skopje koj }e − centar na makroregion - centar raspolaga so dvojna funkcija vo na makroregionalno - nadregionalno sistemot na naselbite - republi~ki nivo; centar i centar na makroregion. − centar na mezoregion - centar na sredno- regionalno nivo; 63 − Centri na mezoregioni (9) - − Golemite i sredno golemite urbanite naselbi: Kumanovo, Prilep, urbani naselbi vo uslovi na umeren Veles, Ohrid, Strumica, Gostivar, populaciski razvoj, zajaknata i Kavadarci, Ki~evo, Ko~ani; kvalitativno podobrena funkcional- populaciska golemina 30.000 `iteli i na struktura se o~ekuva da go pogolema; zna~itelna zastapenost na intenziviraat vlijanieto vrz prosto- centralnite funkcii od javen rite i naselbite vo okru`uvaweto karakter, funkcii na op{testven nametnuvaj}i potreba za integralno standard i uslugi na regionalno nivo; planirawe na razvojot na po{irokiot visoka koncentracija na proizvodni prostor. stopanski kapaciteti; vo opfatot na − Republi~kiot centar vo uslovi gravitacisko vlijanie sedum i pove}e na stabilen demografski razvoj se op{tini. o~ekuva da gi zajakne vrskite so − Centri na mikroregioni (21) - regionalnite centri vo okru`uvawe- urbanite naselbi: Struga, Gevgelija, to: Kumanovo, Tetovo, Veles, preku Radovi{, Debar, S. Nikole, Negotino, intenzivirawe na funkcionalnite Del~evo, Kriva Palanka, Vinica, vrski vrz principot na komplementar- Probi{tip, Resen, Berovo, Kratovo, nost i efikasno komunikacisko Kru{evo, Valandovo, Peh~evo; povrzuvawe. populaciska golemina pod 30.000 − Procesot na pointenzivno `iteli; zastapenost na javni funkcii, dvonaso~no funkcionalno povrzuvawe funkcii na op{testven standard i (vo domenot na uslugite, stopanstvoto, uslugi; zastapenost na proizvodni vrabotuvaweto) treba da bide prisuten stopanski kapaciteti; gravitacisko i kaj ostanatite urbani naselbi: vlijanie vrz najmalku dve op{tini. Ohrid-Struga, Kavadarci-Negotino, Ovaa kategorija na centralni naselbi Berovo-Peh~evo, Gevgelija-Bogdanci. se o~ekuva da bide nadopolneta i so − Razvojot na urbanite naselbi so naselbite koi do 2020 god. }e se golemina do 10.000 `iteli, a posebno transformiraat vo mali gradski naselbite so golemina do 5.000 `iteli naselbi so {to }e se priklu~at kon i nerazvienite op{tinski centri }e kategorijata urbani naselbi: bide pottiknat preku planski naso~en Makedonska Kamenica, Demir Kapija, prostorno-fizi~ki i funkcionalen Makedonski Brod, Bogdanci, Demir razvoj so cel da se ovozmo`i Hisar. ramnomerno usoglasen razvoj na Ekonomskiot i funkcionalniot mre`ata na naselbite. razvoj na centralnite naselbi, − Povolnata geoprometna polo`- locirani neposredno vo ili pokraj ba, posebno polo`bata na glavnite prostorite od posebno zna~ewe za komunikaciski pravci, }e pretstavuva Republikata (prostori koi raspolaga- pottiknuva~ki faktor za razvoj na at so posebni prirodni, kulturno- urbanite naselbi vo pograni~nite istoriski i turisti~ko-rekreativni prostori so sosednite zemji - Grcija vrednosti i pograni~ni i ridsko- (Bitola, Gevgelija), Bugarija planinski depopulacioni podra~ja), }e (Del~evo, Berovo, Kriva Palanka, bidat oddelno stimulirani so cel da Peh~evo), Albanija (Ohrid, Struga, se sozdadat optimalni uslovi za Debar), Jugoslavija (Kumanovo). dinamizirawe na stopanskiot i − Prostorno-fizi~kiot razvoj na demografskiot razvoj. gradskite naselbi i naselbite vo Razvojniot model na centralnite nivnoto neposredno okru`uvawe vo naselbi }e gi ima slednite atributi: 64 idniot period, treba da bide koi se o~ekuvaat vo idniot period, se integralno tretiran i planski odnesuvaat na: naso~uvan so cel da se namali i − jasno i precizno sogleduvawe na ograni~i nekontroliraniot, intenzi- razvojnite potrebi na osnovno- ven proces na naseluvawe na lokalno nivo; periurbanite prostori iska`an vo − zgolemuvawe na stepenot na prethodniot period. integriranost vo funkcioniraweto na − Procesot na pro{iruvawe na (pod)sistemot na naselenite mesta, zonata na izgradeno zemji{te na poefikasna disperzija na kompleksot gradskite naselbi se o~ekuva da se na osnovnite funkcii i aktivnosti odviva vo zabavena forma, a (stopanstvo, upravuvawe, uslugi, perspektivniot prostorno-fizi~ki domuvawe, rekreacija) i optimalen razvoj da bide naso~en kon poefikasno razvoj na infrastrukturnite sistemi; koristewe na grade`noto zemji{te vo So postignuvawe na soodvetni postojnite granici, vo soglasnost so efekti, vo idniot period, preku jasni va`e~kite standardi i normativi. i precizni razvojni postignuvawa, Prostorno - funkcionalni edinici zgolemen stepen na integriranost vo sistemot na naseleni mesta i Organizacijata na teritorijata na optimalno i efikasno vklopuvawe i Republikata na prostorno-funkcio- integrirawe vo sistemite na povisoko nalni edinici ima za cel da ovozmo`i: makroregionalno nivo se o~ekuva da − racionalna organizacija i vlezat i drugi naseleni mesta. optimalna usoglasenost na javnite Na teritorijata na Republikata, vo funkcii so potrebite i interesite na ramkite na konceptot na prostorno- lokalnata samouprava; funkcionalnoto razgrani~uvawe, − racionalizacija na procesot na opredeleni se vkupno 15 funkcionalni upravuvaweto; edinici so ist broj funkcionalni − efikasno zadovoluvawe na centri. Centrite na prostorno- sekojdnevnite potrebi na naselenieto; funkcionalnite edinici pretstavuva- − efikasno planirawe i realiza- at naselbi so razli~en stepen na cija na aktivnostite, usoglasuvawe i centralitet i broj na `iteli vo koordinacija na programite na opfatot. lokalno nivo. Glavnite efekti od formiraweto na prostorno-funkcionalnite edinici Prostorno-funkcionalni edinici - 2020 god. tabela 33 Red. U~. vo Prostorno-funkcionalna edinica @iteli br. vk.% SKOPJE: Centar, Karpo{, G. Baba, K. Voda, ^air, \. Petrov, Saraj, ^u~er-

1. Sandevo, Ara~inovo, Ilinden, Petrovec, Studeni~ani, Zelenikovo, [. Orizari, 614.400 27.6 Sopi{te, Kondovo BITOLA: Bitola, Resen, D. Hisar, Sopotnica, Dobru{evo, Staravina, Ba~, 2.. 155.300 7.0 Kukure~ani, Capari, Mogila, Novaci, Bistrica

3. VELES: Veles, Gradsko, Izvor, Bogomila, ^a{ka 76.200 3.4

4. GEVGELIJA: Gevgelija, Bogdanci, Valandovo, Star Dojran, Miravci 54.300 2.4 GOSTIVAR: Gostivar, Mavrovi Anovi, Srbinovo, Vrutok, Dolna Bawica, 5. 113.800 5.1 ^egrane, Vrap~i{te, Negotino Polo{ko

6. KAVADARCI: Kavadarci, Negotino, Demir Kapija, Rosoman, Konopi{te 73.200 3.3 KI^EVO: Ki~evo, M. Brod, Plasnica, Samokov, Oslomej, Drugovo, Zajas, 7. 93.400 4.2 Vrane{tica

8. KO^ANI: Ko~ani, Del~evo, Vinica, Makedonska Kamenica, Zrnovci, Blatec, 97.900 4.4 65 Orizari, Oble{evo, ^e{inovo KUMANOVO: Kumanovo, Kriva Palanka, Kratovo, Ora{ac, Lipkovo, S. 9. 186.900 8.5 Nagori~ane, Kle~evce, Rankovce OHRID: Ohrid, Struga, Kosel, Bel~i{ta, Me{ei{ta, Delogo`di, Vele{ta, 10. 174.300 7.8 Vev~ani, Labuni{ta, Lukovo PRILEP: Prilep, Kru{evo, Vitoli{te, Topol~ani, Dolneni, Krivoga{tani, 11. 119.200 5.4 @ito{e STRUMICA: Strumica, Berovo, Peh~evo, Novo Selo, Murtino, Bosilovo, 12. 144.600 6.5 Kukli{, Vasilevo; Radovi{, Podare{, Kon~e TETOVO: Tetovo, Bogoviwe, Kamewane, Brvenica, @elino, [ipkovica, 13. 203.000 9.1 Xep~i{te, Jegunovce, Tearce, Vratnica 14. [TIP: [tip, S. Nikole, Probi{tip, Zletovo, Karbinci, Lozovo 116.650 5.2

15. DEBAR: Debar, Rostu{e, Centar @upa 18.870 0.8 3.3. UREDUVAWE NA SELSKITE NASELBI I sovremenite principi na pazarnoto PODRA^JA stopanstvo; Pojdovni osnovi − zgolemuvawe na nivoto na Razvojot na selskite naselbi i ekonomskata i socijalnata zgri`enost, selskite podra~ja vo dosega{niot so neposredno vlijanie vrz zgolemuva- period, neposredno se odvival vo weto na motiviranosta na selskoto uslovi na dominantno vlijanie na naselenie i iska`uvawe na traen urbanite centri i procesite na interes za opstanok vo mati~nata deagrarizacija i deruralizacija. sredina, celosna afirmacija na site Determiniran so globalnite ramki na aspekti na `iveewe i stopanisuvawe urbanizacijata i industrijalizacijata vo ruralnata sredina i sozdavawe na vo razvojot na selskite podra~ja neophodna ekonomska i socijalna registrirani se permanentni, sigurnost; kontinuirani promeni vo brojot i − zgolemeno nivo na funkcional- strukturata na selskoto naselenie, na i komunalna opremenost i plansko iska`ani preku namaluvawe na ureduvawe na selskite naselbi, vkupnata selska populacija i brojot na podobruvawe na lokalnata soobra}ajna agrarnoto naselenie. Nepovolni infrastruktura i efikasna komunika- procesi ragistrirani prete`no vo ciska povrzanost so centrite od kategorijata ridsko-planinski i povisoko nivo; naselbi vo pograni~nite podra~ja, − za~uvuvawe i unapreduvawe na kako i vo del od ramninskite prostori prirodnite vrednosti i ekolo{kite (Pelagonija) se manifestiraat preku: atributi na prostorot i afirmirawe namaluvawe na brojot na naselbite so na kulturolo{kite osobenosti i postojano naselenie; zgolemuvawe na vrednosti. brojot na mali naselbi do 100 `iteli; namaluvawe na brojot na selskoto i Planski opredelbi agrarnoto naselenie; zgolemena Vo modeliraweto na konceptot, vitalnost na naselbite so pove}e od integralniot i polifunkcionalniot 2000 `iteli. pristap pretstavuvaat pojdovna osnova za razvoj i unapreduvawe na Celi kvalitetot na `iveeweto vo selskite − intenzivirawe na pozitivnite podra~ja. Vrz osnova na iscrpnoto i formi na transformacija i socio- preciznoto sogleduvawe na sostojbata, ekonomski razvoj na seloto preku prioritetna zada~a pretstavuva optimalnoto iskoristuvawe na celosnoto aktivirawe na raspolo`i- resursite i zgolemena dinamika na vite potencijali koi }e bidat ekonomskiot razvoj, vo soglasnost so iskoristeni za sozdavawe na sistem za 66 efikasno organizirano pazarno unapreduvawe na uslovite za `iveewe stopanisuvawe. vo ruralnata sredina. Preku selektiven pristap vo Ulogata na dr`avata }e bide primenata na stimulativnite merki, afirmirana preku selektiven i vode~kata uloga vo razvojot }e ja imaat stimulativen pristap koj ima za cel: selskite doma}instva ekonomski i − da se iniciraat pozitivni organizaciono podgotveni za natamo{- promeni vo vrednuvaweto na seloto i no unapreduvawe i zgolemuvawe na zemjodelskoto proizvodstvo kako proizvodstvoto i kvalitativnoto profesionalna opredelba i izvor na podobruvawe na `ivotnite uslovi vo egzistencija; ruralnata sredina. − da se sozdadat uslovi za Razvojot na seloto i selskite rehabilitacija i afirmirawe na podra~ja vo idniot period }e se odviva ruralniot na~in na `iveewe preku soglasno programata koja }e proizleze infrastrukturno ekipirawe na od rezultatite na prethodno izraboten selskite naselbi i efikasno interdisciplinaren nau~no-istra`u- soobra}ajno i komunikacisko va~ki i razvoen proekt. povrzuvawe; Razvojniot koncept, zalagaj}i se za − da se zgolemi efikasnosta na perspektivna kvalitativna transfor- javnite slu`bi i da se obezbedi macija na seloto, nalaga seopfatna neposreden, lesno dostapen pristap do op{testveno koordinirana aktivnost naj{irokiot spektar na kapacitetite naso~ena kon: celosna institucional- na op{testveniot standard i na i organizaciona integracija, servisnite uslugi; soobra}ajno i voop{to, komunikacis- − da se obezbedi soodvetna stru~na ko povrzuvawe na selskite naselbi vo pomo{ i stimulativna fiskalna, mre`ata na naselenite mesta i kreditna i investiciona politika neposredno povrzuvawe so dr`avnite koja }e gi respektira specifi~nostite institucii i stopanskite subjekti so na agrarniot kompleks i prate~kite cel da se pottikne i unapredi dejnosti. proizvodstvoto, kompleksot na 3.4. DOMUVAWE tercijarnite dejnosti, kvalitetot na `iveeweto vo selskite naselbi i da se Pojdovni osnovi zgolemi stepenot na vrabotenosta na Vkupniot broj stanovi vo selskoto naselenie. Republika Makedonija spored Prioritetna zada~a pretstavuva oficijalni podatoci iznesuva 580.342, celosnoto aktivirawe na potencijali- (spored najnovite neoficijalni te relevantni za razvojot na 690.762) {to sporedeno so brojot na stopanstvoto, podobruvaweto na doma}instva - 501.963 (557.254), `ivotnite i rabotnite uslovi i uka`uva na postoewe na stanben trajnoto motivirawe na naselenieto suficit od 78.379 stanovi, {to e za opstanok vo mati~nata sredina. posledica na intenzivnata stanbena Realizacijata }e se odviva preku izgradba vo periodot po 1971 god., sozdavawe na pazarni uslovi na napu{tawe na del od stanbeniot fond stopanisuvawe ~ii glavni nositeli }e vo selskite naselbi (osobeno bidat selskite doma}instva sposobni planinskite), odnosno izgradba na nov da obezbedat akumulacija za vo gradskite i pojavata na gradba na reprodukcija i zgolemuvawe na stanovi za sekundarno domuvawe. proizvodnite aktivnosti i Prose~nata povr{ina na stanovite iznesuva 70,71 m2, prose~nata stanbena 67 povr{ina po `itel 21,09 m2/`, a − izgradba na socijalni stanovi; prose~niot broj `iteli na stan 3,35. − obezbeduvawe povolni finan- Vo najgolem del od naselenite siski uslovi za re{avawe na stanbeni- stanovi (93,77%) `ivee po edno ot problem, preku odobruvawe na doma}instvo. Golem del od stanovite povolni kreditni uslovi za stanbena se izgradeni vo periodot od 1971-1980 izgradba; god. (27,18%) i po 1980 g. (30,02%). 87% − definirawe kriteriumi za od celokupniot stanben fond e graden nadminuvawe na pojavata na bespravna so po~ituvawe na osnovnite gradba; konstruktivni karakteristiki za − promeni vo politikata na gradba vo zemjotresni podra~ja. stanbenata izgradba, vrz osnova na Vo vkupniot stanben fond promenite vo politi~ko-ekonomskiot dominiraat golemi stanovi (25,1% sistem, vo smisol na napu{tawe na ~etirisobni i 29,60% trisobni op{testvenata izgradba, rentierstvo - stanovi), a mnogu malo e u~estvoto na kako nov moment vo stanbenata mali (3,11% ednosobni i 0,56% politika, nov na~in na vrednuvawe na garsonieri). Najgolemiot broj stanovi stanbenata izgradba i investirawe vo (90,65%) se nao|aat vo zgradi od tvrd nea, procena na lokacijata i materijal. 87,98% od vkupniot broj uskladuvawe na stanbenata so stanovi se opremeni so vodovod, zemji{nata politika, industrijata, kanalizacija i elektri~na energija. turizmot i komunikaciite. Okolu 11,9% od vkupniot stanben fond e substandarden. Planski opredelbi Pojavata na bespravna gradba na So koncepcijata na domuvaweto za objekti vo poslednite godini e vo idniot period se nadminuva podem i se javuva kako vo oblasta na dosega{nata pojava na polarizacija na domuvaweto, taka i pri gradba na urbaniot razvoj, koja dovede do industriski, delovni i drugi objekti. sozdavawe na golemi urbani centri (golemite gradovi) koi stanaa Celi `ari{ta na stopanskiot razvoj i − obezbeduvawe stan za sekoe populaciska koncentracija, {to gi doma}instvo; zgolemi nivnite stanbeni, infra- − podignuvawe na nivoto na strukturni i drugi potrebi, od edna standardot na domuvawe vo pogled na strana, i ruralnite naselbi koi povr{ina, broj na sobi, grade`ni naselenieto sé pove}e gi napu{ta{e, karakteristiki i komunalna opreme- privle~eno od mo}ta na golemite nost na stanovite; gradovi. Vo toj smisol e primeneta − aseizmi~ka gradba na stanovite; koncepcijata na policentri~en razvoj − zamena na substandardniot koja go tretira domuvaweto kako stanben fond so nov i rekonstrukcija poseben tip na razvoen resurs, {to e i revitalizacija na dotraeniot; osobeno bitno za nerazvienite − organizirawe na stanovite kako podra~ja kako novi `ari{ta na humano uredeni prostori so soodvetni razvojot. Prostornoto razmestuvawe pridru`ni objekti za deca i vozrasni; na novite stopanski kapaciteti se − zabrzuvawe na stanbenata bazira na postoe~kiot stanben fond izgradba po pat na poorganizirana, vo pomalite naselbi so {to najmobi- poefikasna i poracionalna izgradba; len element stanuva tehnologijata, a − liberalizacija na stanbeniot ne rabotnata sila. So toa postoe~kiot pazar; stanben fond kako eden od po~etnite 68 razvojni resursi ovozmo`uva jaknewe na naselbata, 40-80 m2/stan (optimalna na postoe~kite i sozdavawe novi golemina), 100% opremenost na stanot centri na razvojot vo funkcija na so instalacii (osobeno vo gradskite ostvaruvawe na policentri~en razvoj. naselbi) i potpolno eliminirawe, Proekcijata na potrebniot odnosno zamena na substandardniot stanben prostor poa|a od standardite stanben fond. 20-25 m2/`itel, vo zavisnost od tipot Proekcija na stanbenite potrebi na nivo na Republikata tabela 34 Broj na `iteli vo 2020 god. 2.225.000 Broj na doma}instva vo 2020 god. 646.283 Postojni stanovi 580.342 Postojni stanovi koi se zadr`uvaaat 511.282 Novi stanovi po osnov na zamena na substandardni stanovi 69.060 Novi stanovi po osnov na porast na naselenie 144.320 Novi stanovi po osnov anulirawe na stanben deficit 414 Vkupno novi stanovi za gradba 213.794 Vkupno stanovi vo 2020 god. 725.076 Vkupnite stanbeni potrebi do 2020 Strukturata i fizi~kiot model na god. se procenuvaat na okolu 213.800 stanbenata edinica e vo korelacija so stanovi, koi se io~ekuva da se op{testvenata organizacija na lu|eto realiziraat etapno. Potrebite od koi `iveat vo stanbenata edinica. novi stanovi se najgolemi vo Organizacijata na stanbenite zaed- op{tinite na podra~jeto na Skopje nici e pozitiven faktor za kulturni- (23,82% od vkupnite stanbeni te, ekonomskite i op{testvenite potrebi), potoa vo Bitola, Kumanovo, aktivnosti na nivnite `iteli. Ovoj Prilep, Ohrid, Veles, Tetovo itn. odnos se manifestira i so povratna Najmali stanbeni potrebi imaat sprega na javnite funkcii vrz novoformiranite op{tini Staravina, domuvaweto, bidej}i od nivnoto @ito{e, Srbinovo, Izvor i dr. uspe{no funkcionirawe zavisi i Novite stanovi se predviduva da goleminata i brojot na stanbenite bidat kompletno opremeni so zaednici. instalacii. Predvidena e i celosna Domuvaweto op{to, a stanbenata zamena, odnosno eliminirawe na izgradba posebno, pretstavuva va`na substandardniot stanben fond. komponenta na socijalniot i op{to- Za realizacija na prognoziranite stopanskiot razvoj, organizacija i stanbeni potrebi vo Republikata se ureduvawe na prostorot i podignuvawe predviduva prose~na korisna stanbena na `ivotniot standard na naselenieto. povr{ina od 16.355.700 m2. Uramnote`eniot odnos na ekonom- Funkcionalnite barawa na skiot i socijalniot razvoj na zaedni- doma}instvoto za `iveewe, obrazova- cata uslovuvaat pravilni tokovi na nie, vospituvawe, kultura i drugo, urbanizacija i pozitivno re{avawe na doveduvaat do transformacija na stanbenite problemi. tradicionalniot tip na domuvawe i Vo toj smisol, domuvaweto e pro{iruvawe na negovata osnovna sogledano kako kompleksno, niz funkcija za zadovoluvawe na egzisten- negovite tri dimenzii: cijalnite potrebi na doma}instvoto, − tehni~ka dimenzija (povr{ina, preku vnesuvawe na novi vrednosti i dvor, mikroklimatski uslovi); iznao|awe na novi mo`nosti za − socijalna dimenzija (na~inot na adekvatno koristewe i organizirawe `iveewe vo stanot i nadvor od nego, na prostorot. 69 socijalnite kontakti me|u poedinci i kiot, nedovolna opremenost na semejstva i sl.); objektite so potrebnite sodr`ini, − ekonomska dimenzija (kupovnata objekti i tereni od oblasta na sportot mo}, na~in na stopanisuvawe na i fizi~kata kultura i sl. semejstvoto i sl.). Vo dejnosta na zdravstvoto i 3.5. JAVNI FUNKCII zdravstvenata za{tita ostvareni se zna~ajni rezultati vo sozdavaweto na Pojdovni osnovi solidna materijalna osnova. Mre`ata Dosega{niot na~in na organizaci- na zdravstveni organizacii vo javniot ja na javnite funkcii se karakterizi- sektor vo RM ja so~inuvaat vkupno 144 ra so nivna neprilagodenost vo odnos zdravstveni organizacii rasporedeni na tipot na naselbata, polo`bata vo na primarno, sekundarno i tercijarno sistemot na naselbite, soobra}ajnata nivo. Vo poslednite nekolku godini e povrzanost i socio-ekonomskite i realizirana podobra kadrovskata demografskite karakteristiki na ekipiranost, podobruvawe na kvalifi- naselenieto, {to e posledica na kaciona struktura i nabavka i dosega{niot edinstven model na vgraduvawe na sovremena medicinska organizacija i finansirawe na ovie oprema vo site zdravstveni dejnosti, kako i na nepostoeweto na organizacii. organizirana sorabotka pome|u Dejnosta na op{testvenata i lokalnite zaednici i javnite dejnosti socijalnata za{tita vo Makedonija se vo formirawe na programi za vr{i preku organizacii za socijalna organizirawe na nivnite aktivnosti. za{tita i 299 organizacii za Mo`nostite za zadovoluvawe na zgri`uvawe i vospituvawe na deca od potrebite na gra|anite od oblasta na predu~ili{na vozrast. javnite funkcii i kvalitetot na Kulturata, kako kompleksna pru`enite uslugi se naglaseno dejnost se odviva niz 200 razni neednakvi od po{irokiot region na organizacii (32 biblioteki, 10 Skopje i pogolemite gradovi so kinoku}i i kinoteki, 8 institucii od razviena i kvalitetna mre`a na javni oblasta na scensko-muzi~ka dejnost, 12 funkcii do selskite i prigradskite teatri, 59 domovi na kulturata, 5 naselbi koi imaat samo rudimentarna rabotni~ki univerziteti, 42 zavodi za mre`a. Grade`nata sostojba na za{tita na spomenicite na kulturata objektite i nivnata opremenost mnogu so 36 muzei, 3 umetni~ki galerii so 6 se razlikuvaat vo zavisnost od tipot organizacioni edinici, 16 muzei so 55 na naselbite. organizacioni edinici i 4 godi{ni Iako razvojot na dejnostite od kulturno-umetni~ki manifestacii). oblasta na obrazovanieto e na Razvojot na fizi~kata kultura relativno zadovolitelno nivo (1033 (sport) vo Republika Makedonija, se osnovni u~ili{ta, 89 dr`avni i 3 karakterizira so postojano pro{iru- privatni sredni u~ili{ta i 31 vawe na materijalnata osnova, odnosno fakultet na dvata dr`avni univerzi- so izgradba na objekti i tereni za teti i 10 fakulteti i 4 vi{i {koli na sport, kako objekti za fizi~ko dvata privatni univerziteti), sepak vospituvawe vo vospitno-obrazovnite tie se soo~uvaat so brojni su{tinski ustanovi (166 sportski sali od koi 138 problemi koi nosat obele`ja na vo u~ili{tata; 20 otvoreni olimpiski neadekvatna razmestenost na objektite bazeni, 11 zatvoreni bazeni, 35 vo prostorot, visoka koncentracija vo fudbalski stadioni, 292 fudbalski razvojnite centri, osobeno republi~- igrali{ta, 1.018 otvoreni sportski 70 tereni za rakomet, odbojka, ko{arka i − pro{iruvawe na mre`ata na mal fudbal, 32 teniski igrali{ta, 5 objekti i kapaciteti od oblasta na atletski pateki i dr). Vo RMakedonija fizi~kata kultura so cel za ima i 15 planinarski domovi, 1 postignuvawe poramnomerna i hipodrom, 21 streli{te, 3 kuglani i 3 poracionalna prostorna razmestenost. sportski aerodromi. Planski opredelbi Nau~no-istra`uva~kata rabota vo Pristapot vo analizata na planer- Republikata se ostvaruva preku 14 skata koncepcija na organizacijata na samostojni nau~no-istra`uva~ki orga- javnite funkcii e usoglasen so nizacii, nau~ni edinici vo sostav na promenite vo politi~ko-instituci- Akademijata na naukite i 15 onalniot sistem na dr`avata, kako i istra`uva~ko-razvojni edinici vo so novite tendencii i praksata na sostav na stopanski pretprijatija i organizirawe i finansirawe na ovie nestopanski organizacii. dejnosti vo razvienite zemji so Celi naglasena dimezija na socijalniot − namaluvawe na razlikite vo razvoj. kvalitetot na `iveewe na naselbite Planiraniot poramnomeren razvoj od razli~en tip; na stopanstvoto i sistemot na naselbi − aktivirawe na lokalnite zaed- vo Republika Makedonija go uslovuva i nici i samoinicijativi na gra|anite ramnomerniot razvoj na javnite niz razli~ni institucionalni i funkcii, kako potreba za pogolem voninstitucionalni aran`mani; izbor na zanimawa, potreba od − zgolemuvawe na iskoristenosta soodvetno obrazovanie, sé poraznovid- na izgradenite fondovi za potrebite ni potrebi od oblasta na kulturata i na rabotata na javnite funkcii; razvoj na sovremena zdravstvena i − ponaglasen razvoj na mre`ata socijalna za{tita na naselenieto, institucii za predu~ili{no vospitu- preku razviena mre`a na institucii vawe i obrazovanie poradi nivnoto od ovaa oblast. zna~ewe vo psihofizi~kiot razvoj na Organiziraweto na javnite funk- mladata li~nost, po pat na opfa}awe cii vo oddelni podra~ja i nivnoto na {to pogolem broj korisnici; uskladuvawe vo planiranata mre`a na − razvivawe na poramnomerna naselbi se bazira na slednite mre`a na osnovni i sredni u~ili{ta principi: so celosen opfat na decata i − vklu~uvawe na soodvetni mladinata na soodvetna vozrast i pokazateli na dostapnosta na uslugite odvivawe na nastavata vo edna smena; za gra|anite vo planiranata mre`a na − poramnomeren razvoj na javni slu`bi, kako {to se: soobra}ajna zdravstvenata za{tita i podobruvawe dostapnost, informati~ka dostapnost na kvalitetot na pru`enite uslugi so so mo`nost za dnevni kontakti na podobruvawe na prostornata organiza- pogolemi distanci, razvoj na komple- cija i kadrovskata ekipiranost na mentarni sodr`ini za oddelni dejnos- zdravstvenite slu`bi; ti (domovi, pansioni, stacionari, − natamo{en zabrzan razvoj na kujni i sl.), usoglaseno rabotno vreme kulturata niz povisoki formi na na oddelni javni dejnosti spored kulturno `iveewe, so poseben akcent potrebite na gra|anite, razvoj na na ruralnite podra~ja i centrite na teritorijalno mobilni slu`bi novoformiranite op{tini; (podvi`ni biblioteki, mobilni zdravstveni slu`bi) i sl.; 71 − mo`nost za preraspredelba i obezbedat obvrzuva~ki, minimalni usoglasuvawe na razvojot na odredeni uslovi za zadovoluvawe na potrebite; funkcii vo oblasta na obrazovanieto, − razvivawe na posebni programi zdravstvoto, kulturata i sl. za dve ili soobrazeni na osobenostite pove}e prostorno funkcionalni napodra~jeto, lokalnite zaednici i edinici; teritorijalnite grupi vo selata. − primena na razli~ni kriteriu- Mre`ata na javni funkcii vo mi vo organiziraweto na javnite Republikata e organizirana vo dejnosti: demografski, socio- zavisnost i soglasnost so sistemot na ekonomski karakteristiki, golemina naselbi. Preporakite za organizacija na gravitacionoto podra~je, soobra}aj- na javnite funkcii vo sistemot na na polo`ba i povrzanost, kulturna naselbi se dadeni vo tabela kade vo razvienost i potencijali, zaintere- zavisnost od hierarhiskoto nivo na siranost na investitorite i opravda- naselbite se definirani oddelni nost na programite vo odnos na vidovi na aktivnosti vo ramkite na investiciite i dr.; javnite funkcii. − utvrduvawe na minimalni obvrzuva~ki standardi i normi za oddelni javni dejnosti, so cel da se Organizacija na javnite funkcii soglasno hierarhiskata mre`a na naselbite tabela 35 Republi~ki centar Makroregionalen Mezoregionalen Op{tinski Ostanati centri na Ostanati naselbi Radius na centar(mikroregio gravitacija centar Javni funkcii Zabele{ki centar nalen) op{tini 1 2 3 4 5 6 7 8 9 I. Socijalna za{tita i predu~ili{no vospituvawe i obrazovanie A. Socijalna za{tita

1. Domovi za smestuvawe na deca bez roditelsko N0 N0 N0 N*0 staratelstvo

2. Domovi za lica so funkcionalni i mentalni N0 N0 N0 N*0 pre~ki

3. Centri (kompleksi) za N0 N0 N0 N*0 N*0 stari lica Opfa}a okolu 6% od brojot na `itelite, a 600 - se usoglasuvaat so B. Predu~ili{no obrazovanie N N N N N N 1.000m. lokalnite i ocioekonomskite osobenosti II. Obrazovanie

1. Osnovno obrazovanie I - IV 1.500 N N N N N NN odd. + m. Podra~no osnovno u~ili{te se

2. Osnovno obrazovanie V - 2.500 organizira na 2000- N N N N N NN VIII odd. + m. 3000 `iteli. Centralno osnovno u~ili{te na 3000- 72 Republi~ki centar Makroregionalen Mezoregionalen Op{tinski Ostanati centri na Ostanati naselbi Radius na centar(mikroregio gravitacija centar Javni funkcii Zabele{ki centar nalen) op{tini 10.000 `iteli. Obvrska za organizirawe na prevoz ({kolski avtobus ili javen prevoz) za distanci preku 2.500 m.

3. Sredno obrazovanie + NK NK N0K N0 K* N*K*0

4. Vi{o i visoko N*0 NK NK N*0 K0 obrazovanie K*0 Opfat na u~enici i studenti koi se {koluvaat nadvor od

5. U~eni~ki i studentski mestoto na `iveewe N N N N* domovi ako e 50%, lokacijata da e blisku do u~ili{teto ili fakultetot. III. Zdravstvena za{tita A. Primarna zdravstvena za{tita

1.Zdravstveni stanici Gravitaciono mobilna zdravstvena slu`ba N N podra~je do 1.000 + `iteli (selski zoni) Do 10.000 `iteli vo

2. Zdravstveni domovi N NN NN zavisnost od gustina na naselenost

3. Medicinski centar N N N N N*

4. Vonblokovski stacionar N N N N*

5. Apteki + N N N N N N*

6. Podra~ni edinici na zavod N N* za zdravstvena za{tita Sekundarna zdravstvena B. za{tita

1. Op{ti bolnici N N N N

2. Specijalni bolnici N N N* N*0

3. Centri za rehabilitacija N*0 N*0 N*0 N*0

4. Zavodi za zdravst. za{tita N N N Tercijarna zdravstvena V. za{tita

1. Kliniki N N

2. Instituti N

3. Zavodi za med. N rehabilitacija

4. Republi~ki zavod za N zdravstvena za{tita IV. Kultura Na nivo na Republi~ki centar ustanova od

1. Biblioteki N N N N N N nacionalno zna~ewe so mo`nost i vo drugi centri

2. Muzei N N N N* N* N*

3. Arhivi N N N N*

4. Galerii i izlo`beni N N N N* N* N* 73 Republi~ki centar Makroregionalen Mezoregionalen Op{tinski Ostanati centri na Ostanati naselbi Radius na centar(mikroregio gravitacija centar Javni funkcii Zabele{ki centar nalen) op{tini prostori

5. Scensko-muzi~ki dejnosti N N N N* N* N*

6. Zavodi za za{tita na N N N N* spomenici na kulturata

7. Domovi na kulturata N N N N N N*

8. Dom na mladina i pioneri N N N N N*

9. Naroden univerzitet N N N N* N* Informati~ka dejnost V. N N N N N N* i komunikacii VI. Fizi~ka kultura

1. Otvoreni, uredeni prostori pogodni za razli~ni vidovi sportski N N N N N N aktivnosti, so minimalni barawa za odr`uvawe

2. Otvoreni, uredeni prostori pogodni za razli~ni vidovi sportski N N N N N N aktivnosti, so uredeni sanitarni prostorii, re`imi na koristewe i sl.

3. Pokrieni objekti za fizi~ka kultura so sootvetni sanitarni i ostanati propratni prostorii, re`imi na N N N N N* N* odr`uvawe i koristewe (bazeni, teniski igrali{ta, ve`balnici i sali za gimnastika)

4. Pomali sportsko- rekreativni centri so N* N* N N* N* N* multinamenski karakter

5. Sportsko-rekreativni centri koi }e gi zadovoluvaat standardite za N* N N* N* sojuzni i me|unarodni natprevari

6. Sportsko-rekreativni centri koi gi zadovoluvaat N N N* kriteriumite za me|unarodni natprevari Legenda na znacite: N - neophodno NN - vo kolku ne mo`e da se organizira vo naselbata * - Po`elno vo kolku postoi interes i ekonomska osnova za organizirawe na sodr`inata ( vo javen ili privaten sektor) K - neophodno organizirawe na komplementarna propratna sodr`ina ( u~eni~ki ili studentski domovi i sl.) + - opredeleno e najniskoto nivo na neophodna organiziranost na sodr`inata 0 - Vo centralnata naselba ili druga naselba na podra~jeto na teritorijalnata celina 3.6. INDUSTRIJA Razvojot i prostornata razmeste- nost na industrijata pretstavuva Pojdovni osnovi klu~en faktor i dvi`e~ka sila za 74 pottiknuvawe na razvojot na vkupnoto nerentabilnite pretprijatija i stopanstvo i modernizacija na drugite intenziviran e razvojot na maloto oblasti od stopanskiot i op{testve- stopanstvo. niot `ivot. No, ednovremeno Op{ta e ocenkata deka vo projavenite problemi vo razvojot na pretprijatijata vo industrijata vo ovoj sektor predizvikuvaat i periodot po 1992 god. nastanaa bitni disproporcii kako vo vkupnoto promeni vo pogled na sopstvenosta, stopanstvo, taka i vo drugite segmenti organiziranosta na rabotite i na ekonomijata: nevrabotenost, prestruktuiraweto na proizvodstvoto namaluvawe na bruto doma{niot {to se od osobeno zna~ewe za proizvod, deficit vo trgovskiot poefikasno stopanisuvawe i zgolemu- bilans, namaluvawe na li~nata vawe na proizvodstvoto. potro{uva~ka i vlo{uvawe na Ostvarenite strukturni promeni `ivotniot standard itn. vo industriskoto proizvodstvo prêt- Procesot na osovremenuvawe na stavuvaat solidna osnova za natamo{- strukturata na industrijata e sé u{te no prodol`uvawe i intenzivirawe na baven i optovaren so te{kotii. Vo ovie procesi vo funkcija na postignu- strukturata na industriskoto vawe poefikasna stopanska struktura proizvodstvo nisko e u~estvoto na soglasno barawata na pazarot. grankite koi imaat karakter na Osnovna karakteristika na nositeli na razvojot, nasproti prostornata struktura na industrijata grankite od {irokata potro{uva~ka. e regionalnata neramnomernost vo Ne zadovoluva u~estvoto na razmestuvaweto na proizvodnite sili proizvodstvoto od kompleksot na i fondovi. Neramnomerniot teritori- oprema i trajni potro{ni dobra i na jalen razvoj na industrijata se drugo popropulzivno proizvodstvo koe manifestira i preku naglasenata mo`e da ovozmo`i vklu~uvawe vo diferenciranost vo nivoto na me|unarodnata ekonomska sorabotka. industriskata razvienost. Koncentra- Strukturata na industriskoto cijata na industriskite proizvodni proizvodstvo se karakterizira i so kapaciteti e edna od najva`nite nedovolna izvozna orientiranost i pri~ini za teritorijalnata polariza- visoka uvozna zavisnost i cija na naselenieto i drugite razvojni zadol`enost. dejnosti i nivnite fondovi. Pritoa, I pokraj prisutnoto zgolemuvawe procesite na prostorna polarizacija na oddelno proizvodstvo so povisoki na industriskite aktivnosti, glavno, fazi na obrabotka, diverzifikacijata se odvivaat sprotivno od determinan- na proizvodnata struktura i asorti- tite na prostornata struktura na man na industriskoto proizvodstvo ne vkupnite razvojni faktori (posebno zadovoluva. Toa sé u{te ima bazno- lokacionite), tie se neadekvatno surovinski beleg, so dominantno naso~uvani so merkite na planskata i u~estvo na proizvodi od tradicional- druga regulacija. nite dejnosti. Celi Vo oblasta na industrijata, vo − poramnomerna i poracionalna periodot po osamostojuvaweto na prostorna razmestenost na industri- zemjata, za tri pati e zgolemen brojot jata; na pretprijatijata, bitno e izmeneta sopstveni~kata struktura, privr{uva − industriskiot razvoj da se procesot na prestruktuirawe na temeli na optimalno koristewe na zagubarite i likvidirawe na komparativnite prednosti na oddelni 75 podra~ja vo zemjata i soodvetna dis- primenata na dostignuvawata na perzija na industriskite kapaciteti; naukata i na tehni~ko-tehnolo{kiot − ramnomerna razmestenost na progres i inovacii vo tehnolo{kite industriskite kapaciteti vo procesi; prostorot usoglasena so osnovnite − posebna naglaska na razvojot i faktori na razvoj; tehni~ko-tehnolo{kiot progres na − selektivnost i destimulacija vo site granki, a pred sé na alokacijata na oddelni industriski propulzivnite granki: elektronikata, granki vo skopskata aglomeracija; elektroindustrijata, ma{ino-gradba- − pottiknuvawe na selektivniot ta, proizvodstvoto na soobra}ajni razvoj na industrijata vo malite sredstva, hemiskata industrija i centri, posebno na nedovolno metaloprerabotuva~kata industrija; razvienite podra~ja; − sozdavawe na uslovi za − vklu~uvawe na ekolo{kite voveduvawe na informati~ki tehnolo- preferenci vo razvojot na gii, fleksibilni tehnologii, industrijata i nejzina alokacija i tehnologii na novi materijali, razmestuvawe; biotehnologii, energetski tehnologii − razvoj na industrijata vo nasoka i sli~no; kon poefikasno upravuvawe i − izvozot da pretstavuva klu~en tehnolo{ka modernizacija; faktor za zgolemuvawe na − racionalna kombinacija i proizvodstvoto so ~ie zgolemuvawe }e alokacija na raspolo`ivite resursi se pro{irat pazarite za plasman na preku efektuirawe na postojnite i proizvodstvoto, }e se ovozmo`i uvoz izgradba na novi prerabotuva~ki na surovini i repromaterijali i }e se proizvodstveni kapaciteti; podobri nadvore{nata likvidnost; − intenzivirawe na naporite za − pogolema mobilizacija na ostvaruvawe na proizvodstveno- vnatre{nite potencijali za akumula- tehnolo{ka, kako i menaxerska, cija i investirawe, kako i poracio- kreditno-finansiska i drugi vidovi nalno koristewe na stranskata na sorabotka so stranski partneri; akumulacija, kako klu~ni faktori, − zgolemuvawe na obemot na celi i zada~i za izlez na investiciite; industriskiot i agroindustriskiot − pogolemo potpirawe na sektor od zonata na dezinvestirawe. proizvodstvoto vrz anga`irawe na Planski opredelbi raspolo`ivata rabotna sila i Vrz osnova na soznanijata i kadrite, a osobeno vrz nivna pogolema opredelbite na nacionalnata kreativnost vo unapreduvaweto na strategija za ekonomski razvoj na tehnologijata i organizacijata na Republika Makedonija (MANU, 1997), rabotata; kako i vrz osnova na dosega{niot − o`ivuvawe na proizvodstvoto razvoj, a osobeno konceptot na vo postojnite kapaciteti so revitali- odr`liv razvoj, osnovnite nasoki na zacija i tehni~ko-tehnolo{ko inovi- dolgoro~niot razvoj na industrijata se rawe na kapacitetite so {to }e se slednite: ovozmo`i povisoka finalizacija na − promena na proizvodnata proizvodstvoto i ostvaruvawe na struktura so ponaglaseno u~estvo na pazarno konkurentno proizvodstvo; prerabotuva~kite izvozno orientira- − razvojot na industrijata vo ni granki, kako i primena na pogolema mera da se potpira vrz sovremenata informati~ka tehnologi- 76 ja, vo kombinacija so trudointenzivni- − procesot na sopstveni~koto te granki; prestrukturirawe da obezbedi − revitalizacija na postojnite zgolemeno u~estvo na privatniot rudni~ki i metalur{ki kapaciteti so sektor i voedna~uvawe na site formi voveduvawe na nova tehnolo{ka i na sopstvenost; procesna tehnologija, kako i − zavr{uvawe na procesot na obezbeduvawe na poprifatliva ekonomskoto prestrukturirawe, od za{tita na `ivotnata sredina; {to }e rezultira zatvoraweto na − zatvorawe na procesnite ciklu- neefikasnite kapaciteti, odnosno si so {to site materijali {to e mo`- nivno prilagoduvawe i prenaso~uvawe, no pove}e da ostanat vo zatvoren krug; spored pazarnite uslovi na − minimalna nabavka na surovin- stopanisuvawe; ski materijali vo sporedba so − tehnolo{ko prestrukturirawe, postojnata {to }e bide kompenzirano vo sklad so barawata za modernizacija so podobruvawe na infrastrukturata i rekonstrukcija na industrijata; za recikla`a, koja }e obezbedi − fleksibilna specijalizacija na sobirawe, sortirawe i prerabotka na proizvodstvoto, vrz baza na postojana- frleni materijali; ta razvojno-istra`uva~ka rabota i − sozdavawe uslovi za povisok inovacija na proizvodnite programi; stepen na dorabotka na oboenite − izvozna orientacija na vode~ki- metali so osvojuvawe na proizvodstvo- te sektori i granki, so namaluvawe na to na pogolem broj pazarno atraktivni zavisnosta od uvozot, odnosno proizvodi; supstitucija na uvozot (osobeno − razvoj na kompleksot na oprema surovini, gorivo i rezervni delovi), i trajni potro{ni dobra, relativno vrz osnova na kontinuirano malku zastapen vo sega{nata struktura voveduvawe na nau~nite, tehni~kite, na industrijata; tehnolo{kite i organizacionite − revitalizacija na industrijata inovacii i vklu~uvawe vo sovremenata za elektri~ni ma{ini, aparati i internacionalizacija na svetskoto uredi; stopanstvo. Prioritetnite granki- − proizvodstvena i tehnolo{ka sektori za primena na ovaa strategija modernizacija na postojnite kapacite- se: ma{inogradbata, elektronikata i ti na hemiskata industrija; mikroelektronikata, avtomatikata, − revitalizacija na postojnite proizvodstvoto na soobra}ajni kapaciteti vo bazniot del na sredstva, hemiskata industrija i tekstilnata industrija, kako i vo proizvodstvoto na hrana; industrijata za ko`a i ~evli; − po{iroko voveduvawe i razvoj − rekonstrukcija i modernizacija na ekolo{ki-prostorno prifatlivo na kapacitetite za prerabotka na industrisko proizvodstvo so razvoj na zelen~uk i ovo{je; {tedlivi tehnologii (vo odnos na − rekonstrukcija i modernizacija prirodnite resursi, energijata i na prerabotuva~kite kapaciteti vo gorivoto i rabotnata sila) i (ili) tutunskata industrija. malootpadni (bezotpadni) tehnologii; Ostvaruvaweto na navedenata − zgolemuvawe na efikasnosta na koncepcija za razvoj i razmestenost na proizvodstvoto, vrz baza na industriskite kapaciteti neophodno e zgolemuvawe na produktivnosta na da se bazira vrz slednite strate{ki trudot, efikasno koristewe na opcii: materijalnite resursi, podobruvawe 77 na kvalitetot na proizvodot, trija, metaloprerabotuva~kata Indus- podobruvawe na organizacijata na trija, servisnite uslugi i agroindu- raboteweto i dr.; striskiot sektor, kako i na − po~ituvawe na investicionite trudointenzivnite granki za kriteriumi vrz baza na kontinuirano zgolemuvawe na vrabotenosta. planirawe i prifa}awe na pazarnite Vakvata proizvodstvena kriteriumi na stopanisuvawe; orientacija na industrijata sozdava − strategija na razmestenost na mo`nost za nejzina poramnomerna i industriskite kapaciteti koja ja poracionalna prostorna razmestenost. respektira: prostornata struktura na Ova dotolku pove}e {to idnoto faktorite na razmestenosta, racio- proizvodstvo vo pomala mera }e se nalniot raspored na materijalnite temeli vrz obilnosta na prirodnite proizvodstveni fondovi, od aspekt na resursi, a sé pove}e vrz kreativnosta vkupniot prostor na Republikata i na kadrite, pretpriemni{tvoto, potrebite od kompleksen razvoj na menaxerstvoto i marketingot, kako i oddelni teritorijalni edinici; vrz sorabotkata so golemite doma{ni, − stimulirawe na motivacijata na a osobeno so stranskite firmi. proizvodnite pretprijatija za Vrz ovie osnovi, vo naredniot realizacija na programi i proekti za period, industriskoto proizvodstvo se razvoj na nedovolno razvienite o~ekuva da bide zastapeno vo site podra~ja, so soodvetni politiki op{tini i da ostvaruva raste` koj }e (monetarna, fiskalna, regionalna, pridonese za zgolemuvawe na investiciona i dr.); vrabotuvaweto, podobruvawe na − razvoj na malite pretprijatija, uslovite za `iveewe na gra|anite na zaradi ostvaruvawe na konceptot na po{irokiot prostor na zemjata. So ova decentraliziraniot razvoj i bi se sozdale uslovi za povoedna~en razmestenost na industrijata; razvoj na industrijata, gledano od − strategija na razvoj na visokite regionalen aspekt. tehnologii usoglaseni so koncepcijata Za poracionalna razmestenost na na odr`liviot razvoj: mala surovinska industrijata zna~ajno vlijanie imaat i energetska intenzivnost, visoka merkite na regionalnata politika, informativna i nau~na intenzivnost, osobeno merkite na politikata za visoko u~estvo na stru~nata rabotna poddr{ka na stopanski nedovolno sila, visoka fragmentacija na pazarot razvienite podra~ja vo zemjata. So so specifi~ni barawa, visoki vlo`u- ovie merki se o~ekuva da se podobrat vawa vo predkonkurentni istra`uvawa uslovite za investirawe na po{iroki- i seopfatno vlijanie vrz karakteris- ot prostor vo zemjata i da se pridonese tikite na golem broj segmenti na za poracionalna industriska razmes- socio-ekonomskiot sistem. tenost. Razvojot na industrijata po So planskiot i organiziran na~in oddelnite op{tini, osobeno pomalite, na {ireweto na infrastrukturata i se o~ekuva da se ostvaruva so gradba na sozdavaweto na drugi pogodni uslovi mali, fleksibilni kapaciteti, za lokacija na industriskite pogolema zastapenost na propulziv- kapaciteti vo prostorot okolu nite granki, osobeno elektronikata, gradovite i op{to vo po{irokiot elektroindustrijata, ma{inogradbata, ruralen prostor, se obezbeduvaat proizvodstvoto na soobra}ajni sred- tekovi vrz koi mo`e da se o~ekuva, vo stva, hemisko-farmacevtskata Indus- periodot do 2020 god., da se ostvaruva disperzija na industrijata. Pri ova se 78 ima predvid modelot na koncentrirana 4. SOOBRA]AJ I VRSKI disperzija, kako vo makroekonomskiot prostor na dr`avata, taka i vo Pojdovni osnovi mikroekonomskiot prostor vo oddelni Soobra}ajniot sistem vo Republi- regioni, polovite i oskite na ka Makedonija go so~inuvaat patniot, razvojot, industriskite zoni vo `elezni~kiot, vozdu{niot, ezerskiot gradskite i ruralnite centri. Vo i po{tenskiot soobra}aj, a sistemot za sovremenite uslovi i konkretno vo vrski go so~inuvaat telekomunikacii- uslovite na Republikata, industrijata te i radio-difuzniot sistem. e re~isi lokaciono neutralna, - Paten soobra}aj odnosno samo del od industrijata e Republika Makedonija raspolaga povrzan so surovinskata baza. Od so vkupno 9.573 km kategorizirana lokacionen aspekt, industrijata po patna mre`a od koi 879 km svojot karakter e dejnost koja ja magistralni, 3438 km ragionalni i pretpostavuva koncentracijata vo ostanatite 5256 km lokalni pati{ta. opredeleni to~ki-polovi, oski i zoni Pogolemiot del od magistralnite za pove}e granki koi koristat pati{ta, ili 573 km se vklu~eni vo zaedni~ka infrastruktura i drugi sostav na sistemot na evropskata patna zaedni~ki slu`bi i servisi, {to mre`a, "E" pati{ta, dodeka od niv vo pozitivno se odrazuva vrz ekonomskite sistemot na TEM (Trans– Europe efekti. Od druga strana, vakvata Motorway) pati{ta mo`at da se koncentracija na industrijata so vklu~at samo 228 km avtopati{ta, i komplementaren i akcesoren karakter, toa: Kumanovo - Petrovec - Veles - e najpogoden oblik za za~uvuvawe i Gradsko - Negotino - (kon unapreduvawe na `ivotnata sredina. DemirKapija); Skopje - Petrovec; Industrijata koja e vode~ka Hipodrom-Miladinovci; Skopje stopanska dejnost i dvigatel na (Saraj) - Tetovo; Tetovo - Gostivar. razvojot na vkupnoto stopanstvo ima Od vkupnata dol`ina na zna~ajno vlijanie vrz kvalitetot na kategoriziranata magistralna i `ivotnata sredina. Vo uslovi na regionalna patna mre`a, 203 km (4.7%) usvoenata razvojna paradigma na se so avtopatsko re{enie, 341 km "odr`liv" razvoj, naporite treba da se (7.9%) se so {iro~ina na kolovozot od naso~at kon su{testveni promeni vo 7 metri i pove}e, 297 km (6.9%) se so strategijata i politikata za razvoj i {iro~ina na kolovozot od 7 metri i prostorna alokacija na industriski pomalku, 1523 km (35.3%) se so granki zasnovani na principite na {iro~ina pogolema od 5.5 metri, 306 ekolo{ka za{tita. Spored filozofi- km (7.0%) se so {iro~ina pom|u 4.5 i jata na odr`liv razvoj, ekonomskiot 5.5 metri, 872 km (20.2%) se so odnosno industriskiot razvoj i {iro~ina pomala od 4.5 metri i 774 km za{titata na `ivotnata sredina (17.9%) se so zemjan ili tamponiran pravat edinstven sistem. Odr`liviot kolovoz. razvoj pretstavuva alternativa za Spored stepenot na motorizacijata zagrozenite prirodni i sozdadeni (150,74 voz/1000 `.) Republika vrednosti i za sozdavawe na humano Makedonija zna~itelno zaostanuvala op{testvo i okru`uvawe. Razre{uva- zad razvienite evropski zemji. Vo weto na konfliktite vo ovoj sistem pogled na prevozot na patnici i stoka, treba da po~iva na interakcija na registriran e zna~itelen pad relacijata prostor i socio- sporedeno so 1985 god., {to zna~i deka ekonomskata komponeneta na razvojot. postojnite prevozni sredstva vo 79 patniot soobra}aen potsistem bez prete`no za prevoz vo me|unarodniot pre~ki mo`at da gi zadovolat vozdu{en soobra}aj. Opremeni se so momentnite potrebi za prevoz. poletnosletna pateka (PSP) {to mo`e da gi primi, pod opredeleni - @elezni~ki soobra}aj Na teritorijata na Republika uslovi (ograni~uvawa), site vidovi Makedonija `elezni~kiot soobra}aj se avioni, vklu~uvaj}i gi i onie izveduva na mre`a od 699 km otvoreni najte{kite. `elezni~ki linii, 226 km stani~ni i Postojnite sportski aerodromi vo 102 km industriski koloseci. Skopje (Stenkovec), Kumanovo Liniite: Tabanovce-Skopje-Gevge- (Re`anovce), Bitola (Logovardi), lija (213,5 km), General Jankovi}- [tip (Su{evo) i Prilep (Malo Skopje (31,7 km) i Veles-Bitola- Kowari), glavno, gi zadovoluvaat Kremenica (145,6 km), pokraj postojnite potrebi. Potrebni se samo magistralniot karakter {to go imaat odredeni podobruvawa na PSP (site vo ramkite na dr`avata imaat i se izgradeni so PSP od treva), kako i ma|unaroden karakter. osovremenuvawe na aerodromskata Ostanatite linii: \or~e Petrov- oprema. Ki~evo (103 km), Bakarno Gumno- Registrirani se vkupno osum Sopotnica (29,4 km), Gradsko-[ivec zemjodelsko-stopanski aerodromi, i (16,3 km), Kumanovo-Beqakovci (30,3 toa vo: Bitola (Logovardi i Dame km), Veles-Ko~ani (85,6 km) i Zajas- Gruev), Prilep (Sarandinovo), Veles Tajmi{te (6,6 km) imaat regionalen (Karatmanovo), Sveti Nikole (Pe{i- karakter, dodeka liniite od skopskiot rovo), [tip (Vrsakovo), Negotino jazol (37 km) se od lokalno zna~ewe. (Crveni Bregovi) i Gradsko Osniot pritisok samo na pribli`no (Rosoman). Aerodromite se izgradeni polovina od `elezni~kata mre`a vo so kombinirani PSP, eden del (300 h Makedonija (388 km) iznesuva do 22,5 20 m) so betonska konstrukcija, a toni, a ostanatite se so osen pritisok drugiot del (500 h 50 m) so treva. Se od 16 i 18 toni. ceni deka pokrienosta so vakov vid Od vkupnata `elezni~ka mre`a aerodromi ne gi zadovoluva postojnite elektrificirani se 231 km potrebi, osobeno vo Polo{kiot (Tabanovce-Skopje-Gevgelija), ili region, Ohridsko-prespanskiot regi- pribli`no 33% otvoreni linii, on, kako i vo okolinata na Kumanovo, odnosno 83 km stani~ni koloseci. Strumica i Gevgelija. @elezni~kata mre`a raspolaga so 68 - Voden soobra}aj `elezni~ki stanici (32 regulirani so Republika Makedonija nema izlez sovremeni SS i TK uredi, a ostanatite na more, a svoite potrebi za prevoz po regulirani so elektromehani~ki voden pat gi ostvaruva preku uredi), edna ran`irna stanica, {est pristani{tata na sosednite dr`avi: depoa i 62 stojali{ta. Stanicite se, Bugarija, Grcija, Albanija i SR glavno, patni~ko-tovarni, osven Jugoslavija. stanicata vo Skopje koja e nameneta Vo ezerskiot soobra}aj se vr{i samo za patni~ki soobra}aj. samo prevoz na patnici i toa, glavno, na Ohridskoto Ezero. Prevozot se - Vozdu{en soobra}aj Potrebite za prevoz na patnici i izveduva so 4 brodovi so nosivost od stoka vo vozdu{niot soobra}aj se 150 patni~ki mesta, 2 so 85 patni~ki zadovoluvaat preku aerodromite vo mesta i 4 pomali brodovi ~ija Skopje i Ohrid. Aerodromite slu`at nosivost iznesuva do 25 patni~ki 80 mesta. Do krajot na 1995 god. So gustina od 21.9 montirani registrirani se vkupno 2.200 motorni telefonski priklu~oci na 100 `iteli ~amci so prose~na nosivost od 8-10 vo 1998 god., Makedonija zaostanuva vo patni~ki mesta, od koi 150 vr{at odnos na evropskite dr`avi (Grcija prevozni~ka dejnost (taksi prevoz) i 52.2, Germanija 56.9, [vedska 67,4). 150 se ribarski ~amci. Kapacitetot na centralata za mobilnata telefonija do krajot na - Po{tenski soobra}aj Zaklu~no so maj 2003 god., 2001 god. iznesuva 265.000 registrirani se 316 po{tenski pretplatnici a vo maj 2003 god. edinici. Brojot na `iteli {to se registrirani se 383.811 korisnici. Do opslu`uvani od edna edinica iznesuva 2002 god. vgradeni se 210 bazni stanici 6.158, odnosno so edna edinica se i 1.600 primopredavateli, pri {to so opslu`uva povr{ina od 81 km2. Vo signal na mobilnata telefonija istiot period se registrirani 515 pokrien e 95% od teritorijata {alteri, ili 3.778 `iteli na eden Republika Makedonija i 98% od {alter. naselenieto. Vnatre{niot soobra}aj e - Radiodifuzen sistem organiziran, glavno, so patni prevozni Osnovata na radiodifuzniot sredstva, a me|unarodniot soobra}aj sistem ja so~inuva Makedonskata kon Republika Albanija i Republika radio-televizija. So postojniot stepen Bugarija so patni prevozni sredstva, na realizacija na osnovnite i kon Republika Grcija i SR Jugoslavija dopolnitelnite mre`i, postignata e so `eleznica, a kon drugite dr`avi so slednata procentualna pokrienost: I avionski prevoz. televiziska programa 96,8%; II - Telekomunikacii televiziska programa 93,5% i III So voveduvaweto na novite televiziska programa 50,5%; I digitalni sistemi ovozmo`ena e radioprograma (VHF/FM) 73,5%; II primena na integrirana mre`a na radioprograma (VHF/FM) 73,0%; III uslugi vo telefonskiot soobra}aj radioprograma (VHF/FM) 33,0%. preku takanare~enata ISDN mre`a Postojnata radiomre`a (Integrated Service Digital Network). ovozmo`uva celodnevno (24 ~asa) Mre`ata e organizirana vo tri pokrivawe na 99% od teritorijata na hierarhiski nivoa: me|unarodno, Makedonija, so prvata radioprograma, nacionalno, ili tranzitno i primarno odnosno 60% dnevno i 40% no}no i lokalno. pokrivawe so vtorata radioprograma. Na sli~en na~in e organizirana i Pokraj toa postignato e i pokrivawe hierarhiskata struktura na sistemite so radioprograma na del od prostorot za komutacija. Vo 2001 god. vo na pograni~nite zoni od sosednite telekomunikaciskata mre`a vo dr`avi, kako i no}no pokrivawe so upotreba se vkupno 446 telefonski prvata radioprograma na podra~jeto na centrali so 538.507 pretplatnici. Mediteranot i Zapadna Evropa. Instalirani se vkupno 792.036 Za me|usebno povr`uvawe na telefonski linii, 800 telegrafski Republika Makedonija so evropskite linii, 1835 linii od javni telefonski zemji i za ostvaruvawe na govornici, 22.044 internet linii, 1498 evroviziskata razmena, MRT ima MAKPAK linii i 170.000 mobilni ostvareno vrski so punktot "Kitka" vo linii. SR Jugoslavija, "Vidin" vo Republika Bugarija i trasa kon "Larisa" vo 81 Republika Grcija. Priemot na vesti i − posebna obrabotka na trasite nastani {to gi emituva Evrovizijata {to minuvaat ili gi obikoluvaat se ostvaruva i preku priemnata pogolemite gradski aglomeracii; satelitska stanica, {to e locirana vo − zgolemuvawe na propusnata mo} Skopje. Za distribucija na signali vo na makedonskiot transporten sistem, sprotivna nasoka, od Makedonija kon negovo povrzuvawe so sosednite zemji evroviziskiot centar vo Brisel, se i zaedni~ko vklu~uvawe vo evropskite koristat isklu~ivo postoe~kite sistemi i tokovi; vrski-zemski trasi, {to pominuvaat − obezbeduvawe na visok stepen na niz sosednite zemji. mobilnost na naselenieto i produkti- Osven MRT na nacionalno nivo vo te, kako i visoko nivo na 2003 godina registrirani se u{te dve telekomunikaciskata povrzanost na televizii (A1 i Sitel) i tri trgovski teritorijata na Republika Makedoni- radiodifuzni dru{tva (Kanal 77, ja; Antena 5 i Radio Ros). − obezbeduvawe na soodvetna Spored podatoci od Upravata za pristapnost na celata teritorija na Telekomunikacii vo Makedonija vo dr`avata, so {to }e se sozdadat uslovi 2003 god. dozvola za emitirawe na TV za poramnomeren razvoj vo site delovi programa imaat 45 koncesioneri a za na Republika Makedonija; FM radioprograma 68 koncesioneri. − planirawe na transporten Celi sistem {to }e go poddr`uva i − izgradba na transporten sistem pottiknuva ekonomskiot razvoj i {to }e gi minimizira {tetnite me|unarodnata integracija na vlijanija na soobra}ajot vrz Republika Makedonija; `ivotnata sredina i }e pomogne vo − permanentna kontrola za visoka podignuvaweto na kvalitetot na bezbednost vo soobra}ajot i za{tita `iveewe vo urbanite i ruralnite na ~ovekovata okolina; podra~ja vo dr`avata; − maksimalno koristewe na − formirawe na transportni tradicionalnite pati{ta za locirawe intermodalni centri kako osnovni na osnovnite soobra}ajni koridori; to~ki na kontakt pome|u razli~nite − prisposobuvawe na generalnoto vidovi na transport, a kako preduslov postavuvawe na trasite so prirodnite za gradewe na efikasen, fleksibilen reljefni karakteristiki; i ekonomi~en transporten sistem; − prisposobuvawe na − rekonstrukcija i izgradba na soobra}ajnata mre`a na glavnite transportni i komunikaciski mre`i i generatori na idnite dvi`ewa na obezbeduvawe soobra}ajni sredstva so patnici i transportot na stoki; primena na vrvna tehnologija vo − minimizirawe na vremeto na investicionata podgotovka, proekti- patuvawe i na prevoznite tro{oci; raweto, gradeweto, odr`uvaweto i − za{tita i rezervirawe na eksploatacijata; prostor za idnite strate{ki − dinami~ka realizacija na transportni koridori, za koi vo ovoj infrastrukturata so prioriteti moment ne postoi soobra}ajno- zasnovani na soobra}ajno-ekonomski ekonomska argumentacija. kriteriumi, odnosno spored strate{- − Obezbeduvawe na me|usebno kite opredelbi na dr`avata koga povrzuvawe na Republika Makedonija soobra}ajot se pojavuva kako so site sosedni zemji, za ostvaruvawe inicijalen faktor na op{tiot razvoj; na vrski na MRT so drugite punktovi. 82 Planski opredelbi Stepenot na razvoj na transporten sistem i negovoto integrirawe so - Komunikaciska integracija Komunikaciskata mre`a na soodvetnite evropski sistemi i Republika Makedonija, so~ineta od tekovi, }e gi opredeli nasokite i pove}e komunikaciski potsistemi, e komunikaciite na lu|eto i etablirana preku sistemot za proizvodite, kako i tekovite na soobra}aj i vrski vrz ~ija osnova, kapitalot i informaciite vo ramkite pome|u drugoto, se temeli i na dr`avata i nadvor od nea. Se organizacijata na prostorot na o~ekuva toj da vnese raznoobraznost i dr`avata. Komunikaciskite sistemi da se razviva vo nasoka na vo Republika Makedonija se o~ekuva da pro{iruvawe, podobruvawe i se podobruvaat, unapreduvaat i da se modernizacija na komunikaciskite razvivaat vo dve nasoki na razvoj na potsistemi vo Republika Makedonija. komunikaciite: - Paten soobra}aj − eksternoto povrzuvawe na Osnovata za planirawe i razvoj na dr`avata (strate{ki koridori); patnata mre`a na Republika − internoto povrzuvawe vo Makedonija se bazira na odredbite za dr`avata (regionalni i lokalni kategorizacija na pati{tata, na potrebi). strate{ki definiranite me|unarodni Osnova za eksternoto povrzuvawe koridori za paten soobra}aj, na dosega na dr`avata se definiranite izgradenata evropska patna mre`a- komunikaciski koridori soglasno TEM so "E" oznaka na pati{tata, na me|unarodnite konvencii i preporaki, dosega izgradenata magistralna i {to voedno se i osnova za orientacija regionalna patna mre`a, kako i na kon evropskite i balkanskite opredelbite od dolgoro~nata opredelbi za ekonomski i tehnolo{ki strategija za razvoj. komunikacii. Mre`ata na pati{ta so "E" oznaka Vo sistemot na evropskite i {to gi definira me|unarodnite balkanskite komunikacii, zaradi koridori za paten soobra}aj niz svojata mestopolo`ba vo centralniot Republika Makedonija se: del na Balkanskiot Poluostrov, − E - 65 {to se poklopuva so Republika Makedonija pretstavuva delovi od magistralnite pati{ta M-3, priroden krstopat niz koj pominuvaat M-4 i M-5: (SCG- Blace-Skopje- zna~ajni komunikaciski koridori vo Tetovo-Ki~evo-Trebeni{ta-Ohrid- nasoka sever-jug (koridor 10) i vo Bitola-Mexitlija-GR) - Koridor za nasoka istok-zapad ( koridor 8). paten soobra}aj vo nasoka sever- jug; Osnova za internoto povrzuvawe vo − E-75 koj se poklopuva so dr`avata e potrebata za poramnomeren magistralniot pat M-1: (SCG - regionalen razvoj na Republika Tabanovce-Kumanovo-Veles- Makedonija, pri {to treba da se Bogorodica - GR) - Koridor za paten po~ituva: soobra}aj vo nasoka sever- jug; − prostornata distribucija na − E-850 koj se poklopuva so del od osnovnite resursi i nivnata magistralniot pat M-4: (AL-]afa komunikaciska dostapnost; San-Struga - Trebeni{ta-E-65) - Del − lokalizacijata na naselenieto i od koridorot za paten soobra}aj vo aktivnostite; nasoka zapad-istok; − postojnata infrastruktura na − E-871 koj se poklopuva so naselenite mesta. magistralniot pat M-2: (BG - Deve 83 Bair -Kriva Palanka - E-75) - Del od Kumanovo i Veles. Na toj na~in del od koridorot za paten soobra}aj vo magistralnite pati{ta vo Republika nasoka zapad - istok. Makedonija }e formiraat tri osnovni Avtopatskata i magistralnata patni koridori, {to treba da se patna mre`a vo Republika Makedonija izgradat so tehni~ki i eksploatacioni }e ja so~inuvaat: karakteristiki kompatibilni so − M-1 (SCG -Tabanovce-Kumanovo- sistemot na evropskite avtopati{ta Veles-Bogorodica-GR); (TEM): − M-2 (BG-Deve Bair-Kriva − sever-jug: M-1 (SCG -Kumanovo- Palanka-Kumanovo-M-1); Veles-Gevgelija-GR); − M-3 (SCG - Blace-Skopje- − istok-zapad: M-2 i M-4 (BG- Petrovec-M-1) Kriva Palanka-Kumanovo-Skopje- − M-4 (AL-]afa San-Struga- Tetovo-Struga-AL i krak Skopje- Ki~evo-Skopje-Miladinovci -M-1); SCG); − M-5 (BG - Del~evo - Ko~ani - − istok-zapad: M-5 (BG-Del~evo- [tip - Veles -Prilep - Bitola - Resen [tip-Veles-Bitola-Ohrid-AL i krak -Ohrid-Trebeni{ta -M-4), (Krak: Bitola -granica so GR). Bitola-Mexitlija-GR); Na avtopatskata i magistralnata − M-6 (BG-Novo Selo-Strumica- patna mre`a se nadovrzuvaat Radovi{-[tip-M-5); (Krak: Strumica- regionalnite pati{ta, {to zaedno so M-1); lokalnite kategorizirani pati{ta }e − M-7 (AL-Blato-Debar-Ki~evo- ja so~inuvaat patnata mre`a na Prilep-Kavadarci-Lakavica-M-6). Republika Makedonija. Osnovnite patni koridori i vo Zaradi dooformuvawe na magis- idnina }e gi sledat ve}e tradicio- tralnata patna mre`a se predlaga da se nalnite pravci vo nasoka sever-jug prekategoriziraat od regionalni vo (koridor 10), odnosno istok-zapad magistralni slednite patni pravci: (koridor 8), {to se vkrstosuvaat vo prostorot pome|u gradovite: Skopje, − Sveti Nikole-Kadrifakovo ............................................................ 11,50 km; − Strumica-Marvinci .......................................................................... 32,00 km; − Ja`ince (granica so SCG)-Tetovo.................................................. 29,49 km; − Blato (granica so Republika Albanija)-Debar-Drugovo.......... 44,50 km; − Ki~evo-Brod-Prilep-Drenovo-Kavadarci-Negotino ............. 116,00 km; − Vkupno: ................................................................................................ 233,49 km. Dinamikata za realizacija na denivelirano vkrstosuvawe so mre`ata, {to }e ovozmo`i celosno ostanatata patna mre`a. opslu`uvawe na Republika Makedoni- Konceptot na patnata mre`a do ja, }e bide vo funkcija na soobra- 2020 god. predviduva izgradba na }ajnite potrebi (o~ekuvaniot obem na pribli`no 9.700 km pati{ta od koi soobra}ajot), potrebite za integracija 987 km magistralni, 3.100 km vo evropskiot paten sistem, kako i regionalni i nad 5.600 km lokalni ekonomskata mo} na dr`avata, a pati{ta. trasite na me|unarodnite i Celosnata realizacija na magistralnite pati{ta, zadol`itelno predvidenata patna mre`a }e anga`ira }e pominuvaat nadvor od naselenite prostor od okolu 40.000 hektari za mesta i se predlag da se re{avaat so izgradeni nad 11.250 km pati{ta, od 84 koi 1.250 km magistralni, 3.500 km potrebata za modernizacija i regionalni i nad 6.500 km lokalni pro{iruvawe na `eleznicata vo pati{ta. celina, kako i povrzuvawe na Gustinata na pokrienosta so patna `elezni~kata mre`a na Republika mre`a }e iznesuva 37,7 km pati{ta na Makedonija so soodvetnite mre`i na 100 km2, a po nejzinata celosna Republika Bugarija i Republika realizacija po 2020 god. }e iznesuva Albanija. 43,8 km pati{ta na 100 km2 od @elezni~kata mre`a na Republika teritorijata na Republika Makedoni- Makedonija, vo planskiot period, ja. treba da ja so~inuvaat: @elezni~ki soobra}aj Koncepcijata za razvoj na `elezni~kiot sistem bazira na

1. Magistralni `elezni~ki linii od me|unaroden karakter: − SCG- Tabanovce-Skopje-Gevgelija-GR ...................................213,5 km − SCG - Blace-Skopje......................................................................31,7 km − SCG -Kremenica-Bitola-Veles ..............................................145,6 km − BG -Kriva Palanka-Kumanovo ...................................................84,7 km − AL-Struga-Ki~evo-Skopje .......................................................143,0 km − Vkupno: ..........................................................................................618,5 km

2. Regionalni linii: − Bakarno Gumno-Sopotnica .........................................................29,4 km − Gradsko-[ivec ..............................................................................16,3 km − Veles-Ko~ani.................................................................................85,6 km − Zajas-Tajmi{te ................................................................................6,6 km − Vkupno: ..........................................................................................137,9 km

3. Lokalni linii: − Skopski jazel .................................................................................37,0 km − Vkupno: ............................................................................................37,0 km Kako osnovni `elezni~ki korido- makedonskiot `elezni~ki sistem so ri vo Republika Makedonija se soodvetnite sistemi na sosednite predviduvaat: dr`avi. − vo nasoka sever-jug postojniot Mo`ni sekundarni vrski so magistralen `elezni~ki pravec sosednite dr`avi se: Belgrad-Skopje-Atina (koridor 10); − Veles-Blagoevgrad, so izgradba − vo nasoka istok-zapad magi- na nova `elezni~ka linija od Ko~ani stralniot `elezni~ki pravec Sofija- do Blagoevgrad; Skopje-Tirana, {to e vo faza na − Smokvica-Petri~, so izgradba dooformuvawe (koridor 8). na nova `elezni~ka linija na celata Pokraj postojnite vrski Tabanovce relacija. Alternativa: izgradba na i Blace na sever, odnosno Gevgelija i `elezni~ka linija Smokvica-Dojran- Kremenica na jug, }e se izvr{i i Dojrani; soodvetno povrzuvawe na istok kon − Sopotnica-Rado`da, ili Bito- Republika Bugarija, odnosno na zapad la-Ohrid-Rado`da, kako mo`ni kon Republika Albanija, so {to }e se alternativi za vrska so Tirana. ovozmo`i celosno integrirawe na 85 Za celosno pokrivawe na dr`avata So realizacija na definitivnata so mre`a na `elezni~ki linii vo `elezni~ka mre`a (po 2020 god.), }e se sostav na definitivniot koncipiran anga`ira prostor od pribli`no 1.350 `elezni~ki sistem treba da se vklu~at ha, potreben za nad 1.100 km i lokalnite pravci: `elezni~ki linii i pokrienost na − Kumanovo-Ov~e Pole; Republikata od pribli`no 4,3 km na − [tip-Strumica; 100 km2 povr{ina. Navedenata mre`a − Ki~evo-Sopotnica. treba da se dopolni so u{te Vo planskiot period do 2020 god. se pribli`no 250 km stani~ni koloseci i o~ekuva: so pribli`no 200 km `elezni~ki − modernizacija na koridorot koloseci za potrebite na industrijata. Sever-Jug, odnosno negovo doopremuva- Vozdu{en soobra}aj we vo tehni~ko-tehnolo{ka smisla za Vozdu{nite pati{ta vo Republika zadovoluvawe na standardite za Makedonija se integralen del od magistralni pravci po UIC; evropskata mre`a na vozdu{ni − zavr{uvawe, odnosno izgradba koridori so {irina od 10 nauti~ki na `elezni~kite pravci Beqakovce- milji vo koi kontrolirano se odvivaat \ue{evo i Ki~evo - ]afasan; preletite nad teritorijata na − povrzuvawe na REK "Bitola" so dr`avata. Rudnikot "@ivojno", kako alternativ- Sega{nite osum vozdu{ni pati{ta no re{enie za transport na jaglen, nad Republika Makedonija vo imaj}i gi predvid potrebite od jaglen naredniot period se o~ekuva celosno na REK Bitola vo naredniot period; da se prestruktuiraat vo t.n. − odr`uvawe na drugite ednosmerni dvi`ewa so jasni `elezni~ki pravci vo kondicija ili, razgrani~uvawa na dolnite i gornite pak, nivna modernizacija, ako tie nivoa, pri {to da se vovedat u{te 2 do investicii se opravdani; 3 vozdu{ni pati{ta vo zapadniot − modernizacija na alternativni- sektor i u{te 1 do 2 vo koridorot ot pravec 10A na koridorot 10, Istok-Zapad. Preletite nad teritori- odnosno pravecot Veles-Kremenica; jata na Republika Makedonija }e se − razvoj na integralniot tran- izvr{uvaat, glavno, preku ednosmerni sport, odnosno tehni~ko-tehnolo{ko- vozdu{ni pati{ta, organizirani i to doopremuvawe na Makedonskite tehni~ko-tehnolo{ki opremeni i `eleznici za izvr{uvawe na zada~ite vodeni so sopstvena oblasna kontrola. i za vklu~uvawe vo me|unarodniot Prate~kata radionavigaciska soobra}aj, e vo soglasnost so strategi- infrastruktura do 2005 god. se jata na razvojot na `elezni~kiot predviduva da se kompletira i soobra}aj i so realnite mo`nosti na modernizira vo kontekst na svetskite Republika Makedonija. dvi`ewa i trendovi, so oformuvawe Planot na `elezni~kata mre`a do na radarski sistem so primaren 2020 god., {to pretstavuva faza kon trodimenzionalen radar vo reonot na definitivanata realizacija, predvi- Skopje i so zamena na postojnite duva izgradba na pribli`no 120 km VOR/DME so novi modernizacii na ILS novi `elezni~ki linii. sistemite vo Ohrid i Skopje. Vo Gustinata na pokrienosta so periodot od 2005 do 2020 god. `elezni~ka mre`a, vo celnata 2020 Republika Makedonija se o~ekuva da se god., treba da iznesuva 3,18 km na 100 vklu~i vo svetskiot sistem za km2 od teritorijata na Republikata. satelitsko naveduvawe na vozdu{niot 86 soobra}aj so soodvetna tehni~ko- soobra}aj na Ohridskoto Ezero se tehnolo{ka poddr{ka. predviduva vrskata Ohrid-Pogradec. Primarnata aerodromska mre`a vo Republika Makedonija nema izlez Republika Makedonija treba da ja na more, pa svoite potrebi za prevoz so~inuvaat vkupno 4 aerodromi za po morski pat vo planskiot period }e javen vozdu{en soobra}aj, i toa vo gi zadovoluva preku morskite Skopje, Ohrid, Strumica i Bitola. pristani{ta vo Srbija i Crna Gora, Aerodromot vo Skopje da se osposobi Republika Albanija, Republika za priem i otprema na interkontinen- Bugarija i Republika Grcija. talni avioni (so prodol`uvawe na Vo novite op{testveno-ekonomski postojnata poletno-sletna pateka, ili uslovi, tendencii za otvorawe kon so izgradba na nov aerodrom na druga drugi pazari i ostvaruvawe na ekono- lokacija), aerodromot vo Ohrid da se mi~no i najednostavno povrzuvawe so rekonstruira vo povisoka-II kategori- okru`uvaweto i svetot, mo`no e ja, a novite aerodromi {to se Republika Makedonija, preku izgradba predviduvaat vo Strumica i Bitola da na ploven pat Dunav-Morava-Vardar, bidat so dominantna namena za kargo da se vklu~i vo evropskiot sistem na transport na stoki. vodni pati{ta i na toj na~in direktno Rekonstrukcija na skopskiot da se povrze so Severnoto More i aerodrom, ili aktivirawe na lokacija Egejskoto More. za izgradba na nov aerodrom, koj }e Po{tenska mre`a, mo`e bez ograni~uvawe celosno da gi telekomunikacii i radiodifuzen opslu`uva site vidovi na patni~ki sistem avioni, e opredelba koja }e proizleze po izrabotkata na Studijata za Po{tenskata mre`a do 2020 god., za aerodromi. da obezbedi nepre~eno odvivawe na Sekundarnata aerodromska mre`a vnatre{niot i me|unarodniot po{ten- se predlaga da ja so~inuvaat sega{nite ski soobra}aj, neophodno e da gi 5 rekonstruirani i tehni~ki opfati site naseleni mesta vo doopremeni sportski aerodromi i Republika Makedonija. Za taa cel, vo vkupno 15 aerodromi za stopanska op{tinite so nedovolno razviena avijacija, od koi 7 novi. Pokraj toa po{tenska mre`a i vo naselenite treba da se uredat i okolu 20 tereni za mesta kade {to nema po{tenska mre`a, dopolnitelen razvoj na vozduhoplovni- se o~ekuva da se otvorat 108 novi ot sport i turizam vo soglasnost so po{tenski edinici, odnosno vkupniot me|unarodnite propisi za vakov vid na broj da iznesuva 424 po{tenski aerodromi. edinici. So toa bi se ostvarila Od sega{nite 492 ha, infrastruk- gustina od 4.589 `iteli na edna turata na vozdu{niot soobra}aj po{tenska edinica, ili edna edinica vkupno }e zafa}a nad 1.000 ha. bi opslu`uvala teritorija od 61 km2. Razvojot na po{tenskiot soobra}aj - Voden soobra}aj vo Republika Makedonija se o~ekuva da Vo Republika Makedonija se naso~i i kon novi vidovi na uslugi edinstven vid voden soobra}aj i kako {to se: pro{iruvawe na natamu, glavno za prevoz na patnici, }e "zabrzanata po{ta", katalo{ka bide ezerskiot soobra}aj na proda`ba, elektronska po{ta, uslugi prirodnite i ve{ta~kite ezera. Vo po dogovor, birofaks, uslugi od ramkite na me|unarodniot voden posredni~ki tip od sferata na finansiite, hibridna po{ta, vospos- 87 tavuvawe Track & Tracke za sledewe na vklopuvawe vo globalnoto informa- pratki od priem-prenos do vra~uvawe, ti~ko op{testvo, so {to na korisni- povr`uvawe vo me|unarodni informa- cite bi se nudela paleta od tivni sistemi: EDI sistem, IPS, Tulip multimedijalni i intaraktivni kako po{tenski upravi itn. komunikacii. Telekomunikaciite vo Republika Radiodifuzniot sistem obezbeduva Makedonija imaat trend na kompletna prenos, emituvawe i distribucija na digitalizacija na mre`ata, integrira- radio i televiziski programi i drugi we na uslugite i konvergencija na informaciski sodr`ini, nameneti za postojnite mre`i vo edna {iroko- op{t priem vo sloboden prostor i po pojasna telekomunikaciska mre`a. Se kablovska radio-televiziska mre`a na planiraat 891.000 digitalni telefon- teritorijata na Republika Makedoni- ski priklu~oci, so {to bi se postigne ja. Se o~ekuva toj da se razviva vo gustina od 43 telefonski priklu~oci nasoka na redovno sledewe i primena na 100 `iteli. Povrzuvaweto na na svetskiot tehnolo{ki razvoj vo digitalnite komutaciski sistemi vo ovaa sfera, so cel da ovozmo`i nova organizaciska struktura na celosno i ramnomerno pokrivawe na lokalno, tranzitno i me|unarodno site op{tini vo Republikata so nivo se o~ekuva da se realizira so kvalitetna radio i televiziska digitalni sistemi za prenos vo najnova programa. tehnologija, koristej}i kako medium Radiodifuzniot sistem e sostaven opti~ki kabli, a za del od od pove}e telekomunikaciski mre`i me|unarodnite vrski bi se koristel i za prenos i emituvawe na programite zemskiot satelitski centar. na radioto i televizijata, za program- Vo mesnata mre`a se planira ska, audio i videokomunikacija so voveduvawe na optika (opti~ki kabel sosednite nacionalni RTV centri, i opti~ki sistemi za pretplatni~ki kako i so Evropskata radiodifuzna pristap), kako i WWL bez`i~en unija (EBU), a vo odredeni regioni od pretplatni~ki pristap. Republikata vr{i servisirawe i Mobilnata telefonija se planira prenos na radioprogramite na javnite da pokrie 98% od teritorijata i 100% lokalni pretprijatija. od naselenieto na Republika Radioprogramite vo Republika Makedonija, dostignuvaj}i gustina od Makedonija se emituvaat preku: 25 mobilni telefoni na 100 `iteli. − mre`a na sredno branovi Internetot koj za kuso vreme predavateli; do`ivea nevidena ekspanzija, se − dve mre`i na ultrakratko planira da nudi uslugi na 80.000 branovo podra~je; pretplatnici od koi 50% se o~ekuva da − mre`a na SB i UKB predavateli bidat pretplatnici na AD na lokalnite radiostanici. "Makedonski telekomunikacii". Televiziskite programi vo Razvojot na telekomunikaciskata Republika Makedonija se emituvaat mre`a se o~ekuva da gi sledi najnovite preku: tehni~ko-tehnolo{ki trendovi vo − VHF i UHF mre`a za prva svetot, a soglasno so uslovite i programa; potrebite istite da se implementira- − VHF i UHF mre`a za vtora at vo telekomunikaciskata mre`a na programa; Republika Makedonija. − UHF mre`a (vo izgradba za treta Vizijata na podolgoro~niot razvoj programa). na makedonskite telekomunikacii e 88 Prenosot na radio i TV so sovremeni metodi i tehnologii se programi se vr{i preku: o~ekuva da se razviva vo zavisnost od − mre`a od mikrobranovi izgradbata na logisti~ki centri za programski vrski za prenos na audio i stokov transport (LCST). Za taa cel videosignalite od studijata do treba da se vospostavi sinhronizacija mati~nite predavateli; pome|u terminalite za suvozemen i − mikrobranovi programski vrski vozdu{en soobra}aj i da se usoglasat za povrzuvawe na RTV centarot vo potrebite na tranzitniot, uvozno- Skopje so sosednite zemji; izvozniot i vnatre{niot prevoz na − funkcionalna mre`a za stoki. Zaradi ekonomski i ekolo{ki reportersko-dopisni~ki vrski i potrebi makro i mikrodistribucijata servisni vrski; na stokata optimalno da se organizira − mre`a od programski vrski na preku logisti~ki centri za stokov 400 MHz. transport vo koi ima potreba da se Globalniot koncept za idniot integriraat pove}e funkcii: razvoj na radiodifuzniot sistem − informatika i komunikacija; poa|a, pred sé, od strate{kata − prevoz na stoka po vozdu{en pat; opredelba za dogradba i celosno − prevoz na stoka so `eleznica; dooformuvawe na postojnite radio i − prevoz na stoka so drumski televiziski mre`i, vo podra~jata kade tovarni vozila; ne postoi priem na programite, a − kombinirani prevozi na stoka; osobeno vo pograni~nite regioni kade − skladirawe na stoka. se dominantni radio i televiziskite Razvojot na logisti~kite centri za signali od sosednite zemji. stokov transport }e zavisi, pred sé, od Do 2020 god. se predviduva izgradba op{tiot ekonomski razvoj na dr`avata na 117 novi TV/UKB repetitorski i na oddelnite regioni, kako i od punktovi, za dopokrivawe na ekonomskiot interes na korisnicite, naselenieto vo Republika Makedonija, a }e se gradat vo neposredna blizina {to so postojnite 122 bi iznesuvale na pogolemite urbani centri, kako vkupno 239 objekti. So ovie objekti zaradi ekonomskite, taka i zaradi ima mo`nost da se ovozmo`i nad 99% ekolo{kite efekti. pokrienost na naselenieto vo Republika Makedonija so radio i 5. ZA[TITA I UNAPREDUVAWE NA televiziski programi so nivo i @IVOTNATA SREDINA, PRIRODNOTO I KULTURNOTO kvalitet na signalite spored NASLEDSTVO I RAZVOJ NA me|unarodno propi{anite tehni~ki TURIZMOT normi. Vo razvojnata programa se predviduva i izgradba na satelitski 5.1. @IVOTNA SREDINA radiodifuzen centar za pokrivawe na Pojdovni osnovi korisnicite vo Evropa. Sistemot }e Realizacijata na sistemot na obezbedi tehni~ko-tehnolo{ko edin- za{titata vo funkcija na stabilen i stvo i funkcionalno povrzuvawe so odr`iv razvoj, preku upravuvaweto so radiodifuznite sistemi na drugite prirodnite resursi i urbanata zemji vo soglasnost so me|usebnite sredina, po~iva vrz valorizacijata na me|unarodni dogovori i spogodbi. prostorite od aspekt na vkupniot Integralen transport kvalitet na `ivotnata sredina. Sostojbata na kvalitetot na sistemot Integralniot-kombiniran na `ivotnata sredina za podra~jeto na transport za brz transfer na stokata 89 Republikata e analizirana preku kvalitet na vozduhot i pojava na podatoci za mestata na nastanuvawe na kiseli do`dovi. otpadnite tokovi, koli~estvata i − Stagnacija na stopanstvoto, kvalitetot, na~inot na nivnata kako rezultat na {to se prete`no vo distribucija, evakuacija i modifika- primena zastareni tehnologii, lo{ ciite na prirodnata sredina, kako del kvalitet na energenti, nedovolno od vkupnite aktivnosti na prostorot. koristewe na sistemite za pre~istuva- Konfliktite vo `ivotnata sredina se we na otpadnite gasovi, komunalni i dol`at na: industriski vodi, kako rezultat na − Koristewe na zemjodelskoto {to se javuvaat emisii na zagaduva~ki zemji{te za proizvodstvo na hrana vo materii vo vozduhot i vodite nad prostori so naru{en kvalitet na dozvolenite normi i zagrozuvawe na `ivotnata sredina od antropogeno zdravjeto na populacijata. Ne postoi dejstvo i od prirodna kontaminacija. monitoring za promet, skladirawe, Ne postoi monitoring za kvalitet na prerabotka, proizvodstvo i transport po~vata. na opasni materii, kako direktni − Degradirawe na golemi po~veni opasnosti od akcidenti. povr{ini od povr{inski kopovi pri − Naru{en kvalitet na povr{in- iskop, transport na mineralni surovi- ski i podzemni vodi, kako rezultat na ni, makroflotacija i deponirawe na ispu{tawe efluenti, prodirawe, jalovina, tehnogen otpad od ispirawe na hemiski sredstva od topilni~ki i energetski kompleksi, zemjodelski povr{ini i transportira- industriski deponii za {teten i we do vodoteci po pat na erozija, opasen otpad, deponii za komunalen penetracija na filtrat od deponii, cvrst otpad, bez obezbeduvawe na atmosferski ispirni vodi od frek- osnovnite sanitarno-tehni~ki uslovi fentni soobra}ajnici, zaradi {to i bez rekultivacija na napu{tenite istite ne mo`at da se koristat za kopovi i deponii. Vo isto vreme ne e vodosnabduvawe i navodnuvawe na re{eno kone~noto deponirawe na odredeni podra~ja. nisko i sredno aktivniot radioakti- − Kon prodlabo~uvawe na proble- ven otpad, ~ie skladirawe se re{ava mite so za{titata na `ivotnata vremeno. sredina pridonesuva ote`natata − Prenamena na zemjodelskoto primena na postojnite legislativni zemji{te so visoka bonitetna klasa za merki, nivniot parcijalen karakter, neproduktivna namena, osobeno pokraj kako i nedovolnata koordinacija me|u pogolemite naseleni mesta i gradovi- faktorite vo sistemot na za{tita i te, od edna strana, i napu{tawe na kontrola vo soodvetnite institucii. obrabotlivite povr{ini, od druga, so Preku kompleksni analizi utvrde- krajna cel zaguba na produktivno ni se prostorite so naru{en kvalitet zemji{te. na `ivotnata sredina: − Degradirawe na {umi vo 1. So najvisok stepen i dolgotraj- blizina na naselenite mesta, se~a za na zagrozenost na `ivotnata sredina i ogrevno drvo vo nacionalnite zdravjeto na lu|eto se gradovite i parkovi, pojava na su{ewe na oddelni neposrednata okolina na: 1-Skopje, 2- vidovi pri deluvawe na {tetnici, Veles, 3-Bitola, 4-Tetovo i 5- zaradi fiziolo{ka iscrpenost na Kavadarci. {umite, vo uslovi na naru{en 2. Povremena zagrozenost na kvalitetot na vozduhot i permanentno nepovolen kvalitet na recipientite 90 na otpadnite vodi se javuva vo `ivotnata sredina, identifikuvani so gradovite i nivnata okolina vo: 6- Nacionalniot akcionen plan, spored [tip, 7-Kumanovo, 8-Prilep, 9- utvrdeni prioriteti, preku posebni Gostivar, 10-Strumica, 11-Ki~evo, 12- programi za za{tita na vodite, Resen, 13-Radovi{ i 14-Ko~ani. vozduhot, po~vata, {umite, biodiver-

3. Permanentno otstapuvawe na zitetot, za{tita od bu~ava i kvalitetot na del od vodotecite od upravuvawe so cvrstiot otpad; slivnite podra~ja na: 1-r. Vardar, 2- − utvrduvawe na vrednosta na Crna Reka, 3-r. Bregalnica, 4-r. prostorot i eko-sistemite i nivno Strumica 5-r. P~iwa, 6-Crnodrimski- vklu~uvawe vo planiraweto so pomo{ ot sliv, 7-r. Treska, nizvodno od na ekonomski parametri i sl. (na pogolemite naselbi, rudnici, Indus- primer vo vrednosta na bruto triski kapaciteti i termoelektrani. nacionalniot proizvod); Kvalitetot na podzemnite vodi ne e − utvrduvawe na programski dovolno istra`en, no pri incidentni indikatori i monitoring za sledewe merewa zabele`ano e naru{uvawe na na zdravstvenata sostojba na kvalitetot na podzemnite vodi vo n. naselenieto, vo relacija so kvalitetot Dra~evo, kaj selo Petrovec, vo na sredinata; blizina na HEK 'Jugohrom" bunarite − sozdavawe infrastruktura {to za vodosnabduvawe na Veles. seopfatno }e gi povrze zagaduva~ite,

4. Po{iroki podra~ja so subjektite na kontrola, nadzor i potencijalno naru{en kvalitet se monitoring, kako i instituciite kade kotlinite: 1-Skopsko, 2-Vele{ko se planira razvojot, vo zakonski re~no erozivno pro{iruvawe, 3- opredeleni ramki; Bitolsko Pole, 4-Polog, 5- − za{tedi na energija vo Kumanovsko, 6-Prilepsko 7- industriskoto proizvodstvo, agrarot, Strumi~ko-radovi{ko, 8-Ki~evsko, 9- energetikata i komunalnite dejnosti Gevgelisko-valandovsko, 10- po pat na kogeneracija (kombinirano Prespansko, 11-Tikve{ko, 12- proizvodstvo na toplinska i Ko~ansko, 13-Demirhisarsko, 14- elektri~na energija) od otpadni Ohridsko-stru{ko, 15-Ov~epolsko, 16- gasovi od topilni~ki i termoenerget- Debarsko-rekansko, od antropogeno ski kapaciteti, koristewe na dejstvo (upotreba na ve{ta~ki deponiski i biogas i recikla`a kako |ubriva, eksploatacija na mineralni za{teda na surovini, prirodni resursi surovini, aerosedimenti, otpadni vodi i energija; za{tedi na vodni resursi od naselbite). Prirodnata kontamina- preku globalno upravuvawe so cija na tloto zavisi od geohemiskiot vodostopanskite sistemi: racionali- sostav na tloto i istata se reperkuira zacija pri koristeweto na vodata od na kvalitetot na hranata {to tamu se site subjekti, kako na povr{inskite, proizveduva. Nema istra`uvawa za taka i na podzemnite vodi i zavisnosta na zastapenite toksi~ni i osiguruvawe na minimalni protoci na radioaktivni elementi vo sostavot na vodotecite zaradi postignuvawe na tloto na oddelni podra~ja i zdravjeto povolni kapaciteti na recepientite na lu|eto. pri priem na zagaduvaweto; Celi − opredeluvawe na ekolo{kiot − realizacija na aktivnostite za kapacitet na podra~jata i sanacija i revitalizacija na lokalitetite, kako osnova za podra~jata so zagrozen kvalitet na definirawe na stepenot na nivnoto 91 koristewe, kvalitetot i kvantitetot na otpadni vodi, transporteri na na pritisocite vrz prostorot {to toj zagaduvaweto i erozivnite nanosi; mo`e da gi primi vo ramkite na vetrovite, kako faktor na sopstvenata odr`ivost; distribucija na polucijata vo − upravuvaweto so `ivotnata vozduhot, se javuvaat so dominanten sredina vo regionite da se zasnovuva pravec po tekot na re~nite dolini; vrz seopfaten monitoring (ambienta- re~nite dolini se ~esti trasi za len i emisionen), vospostavuvawe soobra}ajna infrastruktura-izvor na standardi i merki za za{tita vo permanentni i akcidentni naru{uva- zavisnost od prethodno odredeniot wa na kvalitetot na `ivotnata kapacitet na oddelnite podra~ja i vo sredina. soglasnost so zakonskite ramki. Slivno podra~je na r. Vardar, gorniot tek gi opfa}a op{tinite: Planski opredelbi Vrutok, Srbinovo, Dolna Bawica, - Prostorna diferencijacija Gostivar, ^egrane, Vrap~i{te, Prostorno-strukturnoto grupira- Brvnica, Negotino-Polo{ko, Bogovi- we na prostorot na Republikata na we, Kamewane, del od op{tina regioni za upravuvawe so `ivotnata @elino, [ipkovica, Tetovo, sredina vo ramkite na slivnite Xep~i{te, Tearce, Vratnica, podra~ja na pogolemite reki e Jegunovce, Kondovo, \or~e Petrov, izvr{ena za da se oddelat homogeni ^u~er-Sandevo, ^air, [uto Orizari, prostori ~ija{to morfolo{ka Gazi Baba, Karpo{, Studeni~ani, povrzanost uslovuva efekti vrz Kisela Voda, Ara~inovo, Ilinden, kvalitetot na `ivotnata sredina od Petrovec, Zelenikovo i Veles; Slivno razli~nite dejnosti na toj prostor. podra~je na r. Treska gi opfa}a Oddeluvaweto na planskite podra~ja op{tinite: Saraj, Sopi{te, del od se vr{i za koordinirano i integralno op{tina @elino, Samokov, Zajas, upravuvawe so kvalitetot na Oslomej, Makedonski Brod, Plasnica, `ivotnata sredina, pri {to osnovni Vrane{tica, Ki~evo i Drugovo; nositeli na aktivnostite, vo Slivno podra~je na Crna Reka: me|usebna sprega i dogovor, se Dolneni, @ito{e, Kru{evo, edinicite na lokalnata samouprava. Krivoga{tani, Sopotnica, Demir Regionite za upravuvawe so `ivotnata Hisar, Capari, Kukure~ani, Bitola, sredina se formiraat od op{tinite Bistrica, Be~, Novaci, Mogila, {to pripa|aat na slivnite podra~ja na Dobro{evo, Topol~ani, Prilep, rekite: Staravina, Vitoli{te, Konopi{te, 1 - Goren tek na r. Vardar, 2 - r. Kavadarci Rosoman; Slivno podra~je P~iwa, 3 - r. Treska, 4 - Crna Reka, 5 - na r. P~iwa: Lipkovo, Kumanovo, Crn Drim i Ohridsko-prespanski Staro Nagori~ane, Kle~ovce, reon, 6 - r. Bregalnica, 7 - Strumi~ka Rankovce, Kriva Palanka i del od reka 8 - Dolen tek na r. Vardar i op{tina Kratovo; Slivno podra~je na Dojranski reon, soglasno kriteriumi- r. Bregalnica: Sveti Nikole, Lozovo, te: slivnite podra~ja se homogeni del od op{tina Kratovo, Probi{tip, morfolo{ki celini; re~nite dolini Zletovo, Ko~ani, Orizari, Makedon- le`at vo poliwata-najoptovarenite ska Kamenica, Del~evo, Peh~evo, prostori so antropogena aktivnost; Berovo, [tip, Kon~e, Karbenci, naselbite gravitiraat kon re~nite ^e{inovo, Oble{evo, Zrnovci, dolini; rekite se energetski Blatec; Slivno podra~je na r. potencijal, no i naj~esti recipienti Strumica: Novo Selo, Murtino, 92 Kukli{, Strumica, Vasilevo, Staravina, Mogila, Kukure~ani, Bosilovo, Strumica, Podare{, Capari, Dobro{evo, Demir Hisar, Radovi{; Slivno podra~je na reka Crn Sopotnica, Kru{evo, @ito{e, Drim: Resen, Kosel, Ohrid, Prilep, Dolneni, Topol~ani, Me{ei{ta, Struga, Dolgo`di, Krivoga{tani, Vitoli{te); 9) Vele{ta, Vev~ani, Labuni{ta, Tikve{kata (Kavadarci, Konopi{te, Bel~i{ta, Lukovo, Centar @upa, Rosoman, Negotino, Demir Kapija, Debar, Rostu{a, Mavrovi Anovi; Gradsko); 10) Gevgelisko- Slivno podra~je dolen tek na reka valandovskata (Gevgelija, Miravci, Vardar i Dojranski reon: ^a{ka, Bogdanci, Star Dojran, Valandovo); Bogomila, Izvor, Gradsko, Negotino, 11) Strumi~ko-radovi{kata (Strumi- Demir Kapija, Miravci, Valandovo, ca, Novo Selo, Vasilevo, Bosilevo, Bogdanci, Star Dojran i Gevgelija. Kukli{, Murtino, Radovi{, Kon~e, Kon izborot na lokacii za idni Podare{); 12) [tipsko-ko~anskata regionalni sanitarni deponii se ([tip, Karbinci, Ko~ani, ^e{inovo, odreduvaat operativni gravitacioni Oble{evo, Zarnovci, Orizari, zoni, trgnuvaj}i od slednite Vinica, Baltec, Probi{tip, Zletovo); kriteriumi: topografska konfigura- 13) P~iwsko-krivore~kata (Kumanovo, cija koja zaokru`uva celina; Lipkovo, Ora{ac, Kle~ovce, Staro koli~estvo i vid na cvrst otpad Nagori~ane, Kriva Palanka, Rankovce, produciran vo pripadnite urbani i Kratovo); 14) Male{evskata ruralni aglomeracii; radiusi na gravitaciona zona (Berovo, Peh~evo, transport so tehni~ka i ekonomska Del~evo, Makedonska Kamenica). opravdanost, i toa: 1) Skopskata (Gazi Vo sekoja zona }e funkcionira Baba, \or~e Petrov, Karpo{, Kisela sistemot za pribirawe, selekcija, Voda, Centar, ^air, [uto Orizari, prettretman, evidencija i deklaracija ^u~er-Sandevo, Kondovo, Saraj, za sostavot, koli~inite, transportot, Sopi{te, Ilinden, Petrovec, manipulacijata i deponiraweto, na Zelenikovo, Studeni~ani, Ara~ino- edna (najmnogu dve) sanitarni deponii vo); 2) Polo{ko-mavrovskata (Tetovo, za inerten cvrst i delumno {teten Xep~i{te, Tearce, Brvenica, otpad. Pogodna nadmorska viso~ina na Kamewane, Bogoviwe, [ipkovica, lokaciite za deponii e me|u 300 i 850 @elino, Jegunovce, Vratnica, m (za da se izbegnat nepovolnite Gostivar, Negotino-Polo{ko, Vrap- vlijanija na temperaturnite inverzii ~i{te, ^egrane, Dolna Bawica, vo depresiite, odnosno niskite Srbinovo, Vrutok, Mavrovi Anovi); 3) temperaturi i pobogatite vrne`i na Debarsko-radi~kata (Debar, Centar povisokite podra~ja); povolni @upa, Rostu{a; 4) Ki~evsko-brodskata topografski uslovi se {iroki, (Ki~evo, Drugovo, Oslomej, amfiteatarski plitki dolini, a Vrane{nica, Zajas, Makedonski Brod, najnepogodni se tesni klisuri; Samokov, Plasnica); 5) Vele{ko- ekonomski opravdani distanci od ov~epolskata (Veles, Bogomila, naselenite mesta se do 25 km ako ^a{ka, Izvor, Sv. Nikole, Lozovo); 6) patnata mre`a e od rangot na Ohridsko-stru{kata (Ohrid, regionalni pati{ta i do 40 km ako se Bel~i{ta, Kosel, Me{ei{ta, Struga, soobra}a po avtopat; se zabranuva Lukovo, Delgo`di, Labuni{ta, locirawe vo zoni na za{tita na Vele{ta, Vev~ani); 7) Prespanska prirodni resursi, prirodni retkosti (op{tina Resen); 8) Pelagoniskata i kulturno-istoriski spomenici, vo (Bitola, Bistrica, Novaci, Ba~, pogolemi re~ni slivovi (za da se 93 izbegnat za{titni merki od plavewe), olovniot benzin, omasovuvawe na na prostori rezervirani za javniot vo odnos na individualniot vodostopanski, energetski objekti, transport i optimalno urbano eksploatacija na mineralni surovini, zonirawe, tehni~ki i biolo{ki merki vo zonite so aktiven seizmi~ki hazard; za za{tita na zemjodelskoto zemji{te lokaciite da obezbeduvaat prostor pokraj frekfentni soobra}ajnici; 4 - {to }e se eksploatira najmalku 20 god., vo zemjodelieto-ograni~ena primena za da se opravda investicijata na na hemiski sredstva i orientacija kon neophodnata infrastruktura i "biolo{koto" proizvodstvo na kontroliranata degradacija na prostori pogodni za toa; 5 - vo prostorot zafaten so deponirawe. {umarstvoto-za{tita na {umskiot Opasniot i radioaktivniot otpad }e fond vo blizina na naseleni i se deponira na centralna deponija, za{titeni podra~ja od nekontrolira- ~ija lokacija }e bide opredelena so na se~a i zgolemena potencijalna posebna studija. Preporaka e da se opasnost od po`ari, eko-sistemski utvrdi mikrolokacija na podra~jeto na pristap kon za{titata na {umite, Krivolak, kako pogoden prostor {to koristewe sovremeni metodi pri zadovoluva vo odnos na site prethodni za{tita od {tetnici, neguvawe na kriteriumi. sorti {to brzo rastat za ogrevno drvo, organizirano i plansko sobirawe na Koncept na za{titata {umski proizvodi i lekoviti Sanacijata, revitalizacijata na rastenija. podra~jata (utvrdeni prioriteti so Opredeluvaweto na kapacitetite Nacionalniot akcionen plan) i na sredinata (sposobnosta taa da prevencijata treba da se odvivaat primi polutanti, bez dolgoro~ni i preku posebni programi i planovi za nepovratni {teti i so prifatliva za{tita na vodite, vozduhot, po~vata, cena za redukcija na negativnite {umite, biodiverzitetot, za{tita od efekti), treba da se vr{i vo ramkite bu~ava, tehni~ko-tehnolo{ki akciden- na planskite podra~ja (regioni) preku ti, upravuvawe so cvrstiot otpad. nivna funkcionalno-strukturalna i Re{avaweto na problemite vo hierarhiska podelba na ~etiri vida `ivotnata sredina treba da se odviva prostorni celini-modeli na za{tita na mestoto na nivnoto nastanuvawe, pri ednakov ili pribli`no ednakov preku sistem od merki: 1- vo vid i stepen na antropogeno industrijata i energetikata- optovaruvawe, utvrdeni spored supstitucija na energenti, zatvorawe i namenata na koristewe. Prv stepen na zamena na tehnolo{ki procesi so za{tita vo "prirodnite" zoni karakter na "~isti", primena na (najstrogo za{titeni podra~ja vo sovremeni uredi za pre~istuvawe, nacionalnite parkovi) kako eko- kontrolirana primena, manipulacija, sistemski najpovredlivi i isklu~uva- transport i deponirawe na opasni i we antropogeni vlijanija; Vtor stepen radioaktivni materii, ureduvawe, na za{tita na "upravuvanite" zoni- odnosno rekultivacija na deponii za {umite, zonite za turizam, lov i "tehnogen" otpad; 2 - vo rudarstvoto- ribolov, ridsko-planinskite obrabot- kontrolirana po~vena degradacija so livi povr{ini i pasi{tata preku povr{inski kopovi, sanacija na umereno ograni~uvawe na stepenot na branite kaj jalovi{tata i rekultiva- koristewe na zagrozenite podra~ja; cija na napu{teni jalovi{ta; 3 - vo Tret stepen na za{tita na soobra}ajot-postepeno isklu~uvawe na "kultiviranite" zoni-zemjodelski 94 povr{ini pod intenzivno zemjodelie, ponuda, za{tita na kvalitetnite eksploatacija na mineralni resursi, visokosteblenite {umi, na zemjodels- upravuvawe so energetski kompleksi i koto zemji{te pod intenzivno koris- infrastrukturni koridori i primena tewe i ekolo{ki ~istite prostori za na sanacioni, biolo{ki, rekultivaci- "biolo{ko" proizvodstvo na hrana: oni i tehni~ki merki; ^etvrti stepen Mariovo, dolinata na r. Babuna na za{tita na "urbanite i (op{tina Bogomila), Pore~ieto. suburbanite" zoni za integralno Ostvaruvawe na re`imi i merki za upravuvawe so `ivotnata sredina, kade za{tita na podra~ja i lokaliteti koi se potrebni najgolemi vlo`uvawa na so svojata zagrozenost i degradiranost sredstva i primena na optimalni pretstavuvaat ograni~uvawe za razvoj sistemski merki za za{tita i ili opasnost po zdravjeto na kontrola. Na ponatamo{nite promeni populacijata. Upravuvaweto so na soodvetnite podra~ja, da prethodat kvalitetot na vozduhot vo Skopje, studii za ocenka na vlijanijata vrz Veles, Tetovo, Bitola i Ki~evo so sredinata, vo zavisnost od nejziniot kvalitetot na vodotecite {to se kapacitet. koristat za navodnuvawe: Vardar vo Vo utvrdenite prioritetni podra~- Polog i Sreden Vardar od Veles do ja i lokaliteti za za{tita potrebno e: Demir Kapija, Crna od Bitola do − Ostvaruvawe na zoni i merki za Tikve{, Bregalnica od [tip do za{tita na podra~ja i lokaliteti ~ija vlivot vo Vardar, sanacioni i prirodna vrednost, retkost i rekultivacioni merki na degradirani zna~ajnost za stopansko iskoristuvawe prostori od deponirawe na komunalen, pretstavuvaat osnova za razvoj. Od industriski i tehnogen otpad vo prvostepena va`nost e so~uvuvaweto Skopje, Tetovo, Bitola, Veles, na kvalitetot na povr{inskite i Probi{tip, Kavadarci, Oslomej, podzemnite vodi koi se koristat ili sledewe na kvalitetot na po~vata na }e se koristat za vodosnabduvawe prostori za koi ima indikacii deka (pred sé kvalitetot na r. Treska, ~ii sodr`at {tetni i opasni materii i vodi treba da se naso~uvaat kon realizacija na soodvetni za{titni vodostopanski podra~ja nadvor od merki i dr. sopstveniot sliv), upravuvaweto so Spored stepenot na zna~ajnost, kvalitetot na ezerata (Ohridskoto, odnosno zagrozenost, realizacijata na Prespanskoto, Dojranskoto) na koi se merkite za za{tita treba da bide o~ekuva da se ostvaruvaat 65,4% re{avana vo dve fazi: vo period do no}evawa od vkupnata turisti~ka 2010 i po 2010 god. Prioritetni podra~ja i lokaliteti za za{tita tabela 36 Region Reka Vardar goren tek Do 2010 god: Rekultivacija na komunalnata deponija za Gostivar kaj Bawi~ki Izvori i "Vardari{te". Sanacija i Rekultivacija na deponiite na "Jugohrom", Topilnica "Zletovo" rekultivacija na Deponii za cvrst i i HIV. Opredeluvawe na novi pogodni lokacii i nivno degradirani te~en otpad ureduvawe. prostori Po 2010 god: Rekultivacija na industriskite deponii na OHIS, deponiite za tehnogen otpad od "@elezara" i "Rafinerija". Opredeluvawe na novi pogodni lokacii i nivno ureduvawe. Po 2010 god: Rekultivacija na pozajmi{tata pri eksploatacija na Povr{inski kopovi nemetali vo Polog (pozajmi{ni jami kaj s. Feli{e, koi delumno i jalovi{ta se koristat i za deponirawe na komunalen otpad). Za{tita na Zoni i merki za Do 2010 god: Tehni~ki i biolo{ki merki za za{tita na: Polog permanentno za{tita na pokraj patot M4. Vospostavuvawe na merna mre`a za postojan 95 zagrozeni obrabotlivi monitoring na kvalitetot na po~vata vo Polog, Skopsko i razvojni povr{ini Vele{ko. potencijali Po 2010 god: Primena na upravuva~ki merki vo industrijata i soobra}ajot za za{tita na obrabotlivite povr{ini pokraj severnata ind. zona vo Gostivar, isto~nata ind. zona vo Tetovo, severoisto~nata, isto~nata i jugoisto~nata periurbana zona vo Skopsko pokraj ind. zoni i ju`nata ind. zona vo Veles. Strogo po~ituvawe na za{titnite zoni na Ra{~e, bunarite Nerezi-Lepenec. Zoni i merki za Do 2010: Vospostavuvawe za{titni zoni okolu bunarite vo za{tita na izvori i Jurumleri, bunarite za vodosnabduvawe na Veles. podzemni vodi Po 2010: Za{titni zoni okolu izvorot Vrutok, Bawi~kite Izvori, geotermalnite pojavi vo Skopsko (Katlanovo). Do 2010: Pre~istuvawe na komunalnite i industriskite otpadni vodi vo naselbite koi gravitiraat na R. Vardar do m.m. Ra{~e. Za{tita na Po 2010: Pre~istuvawe na ind. otpadni vodi od zapadnata ind. povr{inski vodi zona kon r. Lepenec do vlivot vo r. Vardar i prettretman na ind. otpadni vodi na industrijata {to direktno ispu{ta vo r. Vardar. Po 2020: Izgradba na pre~istitelni stanici za Skopje i Veles. Preventivna Do 2010: Utvrduvawe na zoni so najgolemo optovaruvawe so za{tita na turisti~ko-rekreativni "potoci" na podra~jeto Tetovo-Popova potencijalno Zoni za turizam [apka-Le{nica. zagrozeni Primena na za{titni ureduva~ki merki i organizirano prostori deponirawe na cvrst otpad. Do 2010: Za{tita na zagrozenite {umski vidovi na podra~jata na op{tinite [ipkovica, Tearce, Vratnica i Veles. [umi Po 2010: Po{umuvawe vo degradiranite {umi vo op{tinite Jegunovce, Sopi{te, Studeni~ani i Veles Po 2010: Zafa}awe na otpadnite vodi od naselbite kon Goren tek Podzemni i na r. Pena r. Babuna i kon r. Topolka do vlivot vo r. Vardar. povr{inski vodi Za{titni zoni za Uliveri~kite i Golemite Izvori. Region Reka Treska Sanacija i rekultivacija na Deponii za cvrst i Po 2010: Rekultivacija na deponijata za tehnogen otpad od TE degradirani te~en otpad Oslomej. prostori Povr{inski kopovi Po 2010: Rekultivacija na degradiranite povr{ini pri i jalovi{ta eksploatacija na jaglen vo Oslomej i na `elezna ruda vo Tajmi{te. Za{tita na Zoni i merki za Po 2010: Biolo{ki merki za za{tita na povr{inite vo Ki~evsko permanentno za{tita na Pole vo blizina na jaglenokopite i deponiite na TE "Oslomej". zagrozeni obrabotlivi Biolo{ki i tehni~ki merki za za{tita na obrabotlivite razvojni povr{ini povr{ini pokraj patot M4. potencijali Zoni i merki za za{tita na izvori i Do 2010: Za{titni zoni na izvorot Studen~ica. podzemni vodi Do 2010: Pre~istuvawe na otpadnite vodi od naselbite kon rekata Treska od izvorot, branata na akumulacijata "Kozjak". Za{tita na Zabrana za kafezno odgleduvawe na ribi. povr{inski vodi Zadol`itelna zakonska obvrska za ocena na {tetnite vlijanija na objektite (turisti~ki, malo stopanstvo, farmi) locirani vo regionot na ak. Kozjak. Preventivna Po 2010: Ureduva~ki merki i vospostavuvawe na re`imi za za{tita na soobra}aj vo zonite za turizam vo naselbite Zduwe, Blizansko, potencijalno Zoni za turizam Dolna Belica, podra~jeto na Kne`evski manastir-Ki~evsko. zagrozeni Organizirano upravuvawe so cvrstiot otpad zaradi izrazenata prostori ~uvstvitelnost na karstot vo regionot. Do 2010: Za{tita na zagrozenite {umski vidovi vo op{tinite [umi Samokov i Makedonski Brod. Podzemni i Do 2010: Za{titni zoni na izvorot Pitran i Bel~i~kite Izvori. povr{inski vodi Ograni~uvawe na natamo{nata izgradba na ribnici na r. Belica. 96 Po 2010: Zafa}awe na otpadnite vodi kon Ba~i{ka Reka. Region Reka P~iwa Sanacija i Do 2010: Rekultivacija na napu{tenite laguni na sviwarskata rekultivacija na Deponii za cvrst i farma vo Kumanovo degradirani te~en otpad prostori Po 2010: Rekultivacija na komunalnata deponija za Kumanovo. Povr{inski kopovi Do 2010: Doizgradba na branata na jalovi{teto na rudnikot i jalovi{ta "Toranica". Za{tita na Zoni i merki za Po 2010: Tehni~ki i biolo{ki merki za za{tita na povr{inite permanentno za{tita na pod sistemi za navodnuvawe pokraj pravcite M1 i M2 zagrozeni obrabotlivi Monitoring na kvalitetot na po~vata i ispituvawe na razvojni povr{ini sodr`inata na te{kite metali vo Kumanovsko Pole. potencijali Zoni i merki za Do 2010: Vospostavuvawe za{titni zoni na geotermalnite pojavi za{tita na izvori i vo Kumanovsko. podzemni vodi Do 2010: Za{titni zoni pokraj ak. "Gla`wa" i Lipkovsko Ezero. Po 2010: Pre~istuvawe na prelivnite vodi od jalovi{teto na "Toranica" koga sodr`at koncentracii na metali nad MDK. Za{tita na Pre~istuvawe na otpadnite vodi od sviwarskata farma kon r. povr{inski vodi Kowarska, od Ko`arata i f-kata za {avni cevki kon r. Kumanovska. Po 2020: Pre~istuvawe na otpadnite vodi od Kumanovo. Preventivna za{tita na Po 2010 god: Ureduva~ki merki na turisti~ko-rekreativnite potencijalno Zoni za turizam lokaliteti vo Kumanovsko i Krivopalane~ko i organizirano zagrozeni deponirawe na cvrstiot otpad. prostori Do 2010: Antierozivni merki so po{umuvawe na podra~jata na ak. Gla`wa, Lipkovsko Ezero, na leviot breg na Kriva Reka. [umi Po 2010: Po{umuvawe na podra~jeto okolu idnata akumulacija Vakuf na Kriva Reka. Po 2010: Pre~istuvawe na otpadnite vodi kon Kriva Reka. Za{titni zoni na izvorot Kalin Kamen i geotermalnite pojavi Podzemni i vo Staro Negori~ane. povr{inski vodi Po 2020: Za{tita na povr{inskite vodi Otqanski Vrbi i r. Slup~anka do lokaciite na idnite vodozafati. Region Reka Bregalnica Sanacija i Do 2010: Rekultivacija na postojnata komunalna deponija za rekultivacija na Deponii za cvrst i [tip. degradirani te~en otpad Po 2010: Rekultivacija na komunalnata deponija za Ko~ani i na prostori lagunite na f-kata za hartija vo Ko~ani. Do 2010: Rekultivacija na napu{tenoto jalovi{te na rudnikot Povr{inski kopovi "Zletovo". i jalovi{ta Realizacija na proektot za sanacija i rekultivacija na jalovi{teto na rudnikot "Sasa". Do 2010: Kontrolirana upotreba na hemiski sredstva vo Za{tita na Zoni i merki za zemjodelieto i vospostauvawe na monitoring za kvalitetot na permanentno za{tita na po~vata. zagrozeni obrabotlivi Sledewe na sodr`inata na te{ki metali vo severoisto~niot del razvojni povr{ini od op{tinata Sv. Nikole, ju`nite delovi od op{tinite Orizari potencijali i [tip. Zoni i merki za Po 2010: Vospostavuvawe na za{titni zoni za geotermalnitte za{tita na izvori i pojavi vo Ke`ovica, Dobrevo, Istibawa. podzemni vodi Do 2010: Reciklirawe na otpadnite vodi od flotacijata na rudnikot Sasa". Za{tita na Kiseli~ka R. od otpadni vodi od jalovi{teto na rudnikot "Zletovo". Za{tita na povr{inski vodi Po 2010: Za{tita na Orizarska R. od otpadnite vodi od f-kata za hartija, pre~istuvawe na otpadnite, komunalnite i industriskite vodi od [tip, prettretman na otpadnite vodi od klanicata i destilerijata. 97 Preventivna za{tita na Po 2010: Ureduva~ki merki na turisti~ko-rekreativnite potencijalno Zoni za turizam lokaliteti vo [tipsko, Berovsko, Del~evsko, Vini~ko, Sv. zagrozeni Nikolsko. prostori Do 2010: Po{umuvawe okolu akumulacijata Kalimanci. Za{tita od po`ari vo {umite na Ju`no-osogovskite Pl., vo [umi Del~evsko i Berovsko. Intenzivno po{umuvawe vo [tipsko, za{tita na zagrozenite {umski vidovi vo Male{evieto. Podzemni i Po 2010: Za{titni zoni za akumulaciite Ratevo, Mavrovica. povr{inski vodi Za{tita na goren tek na r. Zletovica. Region Reka Crna Sanacija i Do 2010: Rekultivacija na deponijata za pepel i jalovina na REK rekultivacija na Deponii za cvrst i Bitola, industriskata deponija na Fenimak. degradirani te~en otpad Po 2010: Rekultivacija na postojnite komunalni deponii za prostori Prilep, Bitola i Kavadarci. Povr{inski kopovi Do 2010: Rekultivacija na jalovi{teto na rudnikot za jaglen pri i jalovi{ta REK Bitola. Za{tita na Zoni i merki za Do 2010: Kontrolirana upotreba na hemiski sredstva vo permanentno za{tita na zemjodelieto i vospostavuvawe na monitoring za kvalitetot na zagrozeni obrabotlivi po~vata i sledewe na sodr`inata na te{ki metali vo ju`niot del razvojni povr{ini od op{tina Demir Hisar i Kavadare~ko. potencijali Zoni i merki za Do 2010: Za{titni zoni za izvorot Lukar i Kosmatec. Za{tita za{tita na izvori i na podzemnite vodi {to se koristat za vodosnabduvawe na podzemni vodi lokalitetot "Golema Livada". Do 2010: Pre~istuvawe na otpadnite vodi {to se vlevaat vo r. Dragor od naselbite i Bitola i prettretman na industriskite Za{tita na otpadni vodi. povr{inski vodi Po 2010: Pre~istuvawe na otpadnite vodi od Prilep, otpadnite vodi od "Fenimak". Preventivna za{tita na Do 2010: Ureduva~ki merki vo zonite za turizam vo Kru{evo, potencijalno Zoni za turizam Pelister. zagrozeni Po 2010: Vo Demir Hisar, Prilepsko, Mariovo. prostori Do 2010: Intenzivno po{umuvawe vo Prilepsko, Bitolsko, vo o. [umi Vitoli{te (Mariovo), o. Ba~ (Kajmak~alan), Kavadare~ko, Demirhisarsko. Podzemni i Po 2010: Za{tita na ak. Stre`evo i na nejzinata pritoka Lera, povr{inski vodi slivovite na r. Stara i r. Do{nica. Region Reka Crn Drim, Ohridsko-Prespansko Sanacija i rekultivacija na Deponii za cvrst i Do 2010: Rekultivacija na komunalnite deponii vo Ohrid, Struga degradirani te~en otpad i Nacionalniot park Mavrovo. prostori Povr{inski kopovi Po 2010: Ureduvawe na jalovi{teto na jaglenokopot i jalovi{ta "Piskup{tina". Za{tita na Zoni i merki za Do 2010: Kontrolirana upotreba na hemiski sredstva vo permanentno za{tita na zemjodelieto na isto~nite delovi od op{tinata Me{ei{ta. zagrozeni obrabotlivi Vospostavuvawe monitoring za kvalitetot na po~vata i sledewe razvojni povr{ini na koncentraciite na te{ki metali. potencijali Za{tita na Do 2010: Vospostavuvawe na za{titni zoni za Biljanini Izvori, permanentno Zoni i merki za Radoli{ta, Rado`da, Vrani{te, izvorot [um, Vev~anskite zagrozeni za{tita na izvori i izvori. razvojni podzemni vodi Po 2010: Vospostavuvawe na za{titni zoni za geotermalnite potencijali pojavi vo Debarsko i izvorite Rosoki i Studena Voda. Do 2010: Dovr{uvawe na kolektorot za Ohridsko Ezero i Za{tita na priklu~uvawe na okolnite naselbi na nego. povr{inski vodi Vra}awe na r.Sateska vo porane{no korito i realizacija na antierozivni merki. 98 Rekonstrukcija na pre~istitelnata stanica za Resen. Po 2010: Pre~istuvawe na industriskite otpadni vodi kon r. Gra{nica. Do 2010: Do realizacija na kolektorite za Ohridskoto i Prespanskoto Ezero za celosno priklu~uvawe na turisti~kite Preventivna kapaciteti, permanentno sledewe na kvalitetot na vodite i za{tita na interventni merki vo slu~aj na otstapuvawa od MDK. potencijalno Zoni za turizam Vospostavuvawe na sezonski re`imi na soobra}aj vo zagrozeni turisti~kite zoni i merki za omasovuvawe na javniot transport. prostori Ureduva~ki merki vo turisti~kata zona na Mavrovo i pre~istuvawe na otpadnite vodi od naselbite. Do 2010: Intenzivni po{umuvawa vo o. Delogo`di, Me{ei{ta, Kosel, vo severnite delovi na o. Resen, severno i ju`no od [umi Debarsko Ezero. Merki za za{tita na zagrozenite {umski vidovi vo Stru{ko, severnite delovi od Gali~ica, vo o. Rostu{e. Podzemni i Po 2010: Za{tita na dolen tek na r. Radika. povr{inski vodi Region Reka Strumica Sanacija i rekultivacija na Deponii za cvrst i Po 2010: Rekultivacija na postojnite komunalni deponii za degradirani te~en otpad Strumica i Radovi{. prostori Povr{inski kopovi Do 2010: Rekultivacija na povr{inskite kopovi, sanacioni i jalovi{ta merki pri branata na jalovi{teto na Bu~im-Radovi{. Za{tita na Zoni i merki za Do 2010: Kontrolirana upotreba na hemiski sredstva vo permanentno za{tita na zamjodelieto na op{tinite Vasilevo i Strumica. zagrozeni obrabotlivi Monitoring za kvalitetot na po~vata i sledewe na sodr`inata razvojni povr{ini na te{ki metali. potencijali Zoni i merki za za{tita na izvori i Do 2010: Za{titni zoni za izvorot Glad. podzemni vodi Do 2010: Kontrolirani koli~estva na hemiski reagensi pri flotacija na rudata. Monitoring na kvalitetot na prelivite vo Za{tita na Topolni~ka R. od jalovi{te na "Bu~im". povr{inski vodi Po 2010: Pre~istuvawe na otpadnite vodi od Radovi{ i Strumica. Preventivna za{tita na Po 2010: Ureduva~ki merki vo zonite za turizam vo Bansko, potencijalno Zoni za turizam Turija-Ogra`den, Mantovo. zagrozeni prostori [umi Do 2010: Po{umuvawe vo op{tinata Novo Selo. Podzemni i Po 2010: Za{tita na ak. Mantovo, r. Turija, r. Plavaja, r. Vodo~a. povr{inski vodi Region Reka Vardar dolen tek i Dojransko Ezero Sanacija i rekultivacija na Deponii za cvrst i Po 2010: Rekultivacija na postojnite komunalni deponii za degradirani te~en otpad Negotino, Gevgelija, Valandovo i Star Dojran. prostori Povr{inski kopovi Po 2010: Revitalizacija na povr{inskiot kop i jalovi{tata pri i jalovi{ta jaglenokopot vo Negotino. Do 2010: Zabrana za koristewe na povr{inskite vodi od r. Za{tita na zoni i merki za Vardar za navodnuvawe na zemjodelski povr{ini (od Gradsko do permanentno za{tita na Negotino). zagrozeni obrabotlivi Ograni~uvawe na koristeweto na hemiski sredstva i monitoring razvojni povr{ini za kvalitetot na po~vata vo Tikve{ i Gevgelisko-valandovskata potencijali kotlina so sledewe na koncentraciite na te{ki metali. Zoni i merki za Do 2010: Vospostavuvawe za{titni zoni za geotermalnite pojavi za{tita na izvori i vo Negorci, za izvorot "Moin". podzemni vodi Za{tita na Do 2010: Rekonstrukcija na pre~istitelnata stanica za Dojran, 99 povr{inski vodi dovr{uvawe na kolektorot i priklu~uvawe na nego na okolnite naselbi. Prezemawe merki za sklu~uvawe me|udr`avni dogovori okolu koristeweto na vodite na Dojranskoto Ezero za navodnuvawe. Preventivna za{tita na Do 2010: Ureduva~ki merki vo dojranskata turisti~ka zona. potencijalno Zoni za turizam zagrozeni Po 2010: Ureduva~ki merki vo turisti~kata zona vo Gevgelisko. prostori Do 2010: Intenzivno po{umuvawe vo Valandovsko, Gevgelisko, Dojransko, [umi Demirkapisko i Gevgelisko. Merki za za{tita od po`ari vo {umite vo Demirkapisko i Gevgelisko. Podzemni i Po 2010: Za{tita na r. Kowska. povr{inski vodi Na republi~ko nivo, kako regioni, dodeka vo vtorata faza za najoptovareni prostori se izdvojuvaat ostanatite ~etiri. slivnite podra~ja na: 1-Vardar-goren Procenkata i prognozata na vidot tek i 2-r. Crna. Od druga strana, i koli~estvata na cvrst otpad vo najzna~ajni prirodni vrednosti i periodot do 2010 god. i od 2010-2020 potencijali se zastapeni vo regionite: god. vo ramkite na operativnite sl. podra~ja na 3-r. Treska, 4-Crn Drim gravitacioni zoni e osnova za i Ohridsko-prespanskiot reon. Vo odreduvawe na kapacitetot na prvata faza treba da se izgotvat sanitarnite deponii, vo tesna vrska so programi za re{avawe na opredeluvaweto na nivnata povolna prioritetite za za{tita vo ovie mikrolokacija. Proekcija na koli~estva cvrst otpad po gravitacioni zoni tabela 37 Komunalen cvrst otpad vo toni Red. Gravitacioni zoni Dnevni Prognoza do Prognoza od 2010 br. Godi{no koli~ini 2010 god. do 2020 god.

1. Skopska grav. zona 670-704 244 390 3 112 030 5 725 080

2. Polo{ko-mavrovska g. zona 243-260 88 590 1 188 980 2 109 520

3. Ki~evsko-brodska g. zona 62-70 22 730 298 810 537 330

4. Debarsko-radi~ka g. zona 34-38 12 480 161 940 293 520

5. Ohridsko-stru{ka g. zona 123-133 45 230 654 340 1 124 850

6. Prespanska grav. Zona 18-20 6 770 97 030 168 970

7. Pelagoniska grav. zona 256-270 93 560 1 206 460 2 170 450

8. Tikve{ka grav. Zona 69-72 25 090 330 800 589 040

9. Gevgelisko-valandovska g. zona 33-35 12 060 175 180 300 690

10. Strumi~ko-radovi{ka g. zona 114-121 41 730 565 960 986 990

11. Male{evska grav. Zona 46-50 16 630 217 900 392 470 12. [tipsko-ko~anska g. zona 151-158 55 160 713 390 1 279 300

13. Vele{ko-ov~epolska g. zona 96-100 35 270 455 390 816 260

14. P~insko-krivore~ka g. zona 173-184 63 240 823 370 1 427 410 Vkupno: 2 088-2 215 762 930-808 870 10 001 580 17 971 880 12 501 975 m3 22 464 850 m3

1. Na podra~jeto na Skopskata na podra~jeto na op{tina Vrap~i{te, gravitaciona zona otpadot i natamu }e pokraj regionalniot pat 402. se zgri`uva na regionalnata sanitarna 3. Za Debarsko-radi~kata gravita- deponija "Drisla". ciona zona e pogoden prostorot na

2. Na podra~jeto na Polo{ko- podra~jeto na op{tinata Centar mavrovskata gravitaciona zona se @upa, kon jug nadvor od slivot {to opredeluva po{iroka zona od 2-10km2 gravitira na Debarsko Ezero, pokraj regionalniot pat kon Lukovo. 100

4. Za Ki~evsko-brodskata gravita- mikrolokacija za sanitarna deponija ciona zona da se opredeli na granicata me|u op{tinite Kavadar- mikrolokacija za regionalna ci i Rosoman, pokraj regionalniot pat sanitarna deponija vo blizina na 108. postojnata komunalna deponija vo 9. Za Gevgeliskata gravitaciona Oslomej, a napu{tenata lokacija da se zona e opredelena lokacija za rekultivira. regionalna sanitarna deponija.

5. Vo ramkite na Ohridsko- 10. Za Strumi~ko-radovi{kata gra- stru{kata operativna gravitaciona vitaciona zona postojnata deponija za zona se opredeluva po{iroka zona na Strumica od desnata strana na r. me|ata me|u op{tinite Struga i Turija e na povolna geolo{ka sredina. Vele{ta, pokraj patot R-418. Da se Potrebno e istata soodvetno da se predvidi odvoz na mil od sanira, rekonstruira i uredi, za da se pre~istitelna stanica "Vrani{te" i koristi kako regionalna sanitarna nejzino deponirawe na regionalna deponija. Bidej}i komunalnoto sanitarna deponija. Vo isto vreme da pretprijatie koristi i drugi lokacii se rekultiviraat neuredenite koncen- (vo samoto korito na r. Trkawa i vo trirani deponii vo mesnosta Bukovo i koritoto na slabo aktivnata Stru{kata deponija na 3 km zapadno od porojnica na 2 km severozapadni od gradot {to e izlo`ena na jaki vetrovi. gradot) zadol`itelno istite treba da

6. Za Prespanskata gravitaciona se rekultiviraat. zona postojnata neuredena koncentri- 11. Na Male{evskata zona za rana deponija zadovoluva vo odnos na regionalno sanitarno deponirawe kriteriumite za povolni prirodni i treba da se opredeli lokacija kaj lokaciski uslovi. Potrebno e, zaradi vkrstuvaweto na regionalnite ispolnetosta na istata, taa zadol`i- pati{ta 503 i 527. telno da se rekultivira i na lokacija- 12. Za [tipsko-ko~anskata zona ta na mestoto "Ezerani" (me|u Resen i opredelena e lokacija za regionalna s. Zlatari) da se organizira uredena sanitarna deponija na 4 km jugozapadno lokacija za sanitarno deponirawe. od [tip.

7. Za Pelagoniskata gravitaciona 13. Za Vele{ko-ov~epolskata zona zona povolna e novopredvidenata pogoden e prostorot me|u lokacija na lokalitetot [tavica da se magistralniot pravec M-5, organizira vo sanitarna deponija, pri regionalniot pat kon Lozovo i {to realizacijata na objektite i `elezni~kata pruga. pristapnite pati{ta da bide vo 14. Za P~iwsko-krivore~kata zona soglasnost so za{titnite zoni na pogoden e po{irokiot prostor pokraj lokalitetot so kulturno-istoriski regionalniot pat 209, me|u vrednosti vo neposrednata blizina. Vo magistralniot pravec M-2 i trasata za isto vreme da se izvr{i rekultivacija `elezni~kata pruga. na deponijata {to se koristi za gradot Na opredelenite po{iroki Bitola, vo jama sozdadena od iskop od prostori potrebni se dopolnitelni rudnikot "Suvodol". terenski istragi, za kone~no

8. Za Tikve{kata gravitaciona utvrduvawe na mikrolokacii na zona zadol`itelna e rekultivacija na regionalite sanitarni deponii. postojnite deponii za komunalen i Vo prvata faza }e se realiziraat tehnogen otpad, zaradi nivnata polo`- regionalnite deponii za: [tipsko- ba na obrabotlivo zemji{te pod ko~anskata, Strumi~ko-radovi{kata, sistem za navodnuvawe. Da se opredeli Gevgeliskata, Polo{ko-mavrovskata, 101 Ohridsko-stru{kata, Prespanskata, centralnata deponija za opasen otpad Pelagoniskata i Ki~evsko-brodskata ili }e se podlo`uva na inseneracija, Operativna gravitaciona zona; vo isto kako infektivniot otpad. vtorata faza se realiziraat Periodot do 2010 god. e usvoen kako ostanatite sanitarni regionalni preoden, dodeka se podgotvat site deponii za soodvetnite gravitacioni neophodni istragi, dokumentacija i zoni. dodeka se izgradat neophodnite Grade`niot {ut }e se zgri`uva pridru`ni objekti za priem, tretman i organizirano, spored prethodno kone~no deponirawe. izgotvena programa, nezavisno od So regionalnoto deponirawe, sistemot za sanitarno deponirawe. pokraj realizacijata na deponiite so Natamo{noto zgri`uvawe na site pridru`ni objekti, neophodno e tehnogeniot otpad od industrijata, formirawe na edinstven sistem za energetikata i rudarstvoto }e ostane prifa}awe i transport na otpadot na vo domenot na subjektite od koi toj se nivo na region, op{tina i naseleno producira. Kon namaluvaweto na mesto, reguliran so zakon. Na nivo na koli~estvata na tehnogen otpad i op{tina }e se realiziraat pretovarni po~venite povr{ini zafateni so stanici, od kade so opredelena deponirawe, rekultivacijata na ovie dinamika }e se vr{i odvoz na otpadot prostori i maksimalnoto reiskoristu- do regionalnite deponii. Vo vawe na ogromnite koli~estva pepel, prostornite i urbanisti~ki planovi topilni~ka zgura, rudni~ka jalovina, za op{tinite, koi se donesuvaat ili }e jaglenovodoroden talog od Rafinerija- bidat doneseni, }e bidat utvrdeni ta i dr. vo industrijata i grade`nata lokaciite na pretovarnite stanici vo industrija treba da bidat naso~eni soglasnost so utvrdenite kriteriumi, preku posebna integralna studija, kako koi vo uslovi do realizacija na strategija za upravuvawe so regionalnite deponii }e bidat so tehnogeniot otpad, kako eden od karakter na vremeno zgri`uvawe na prioritetite, vo ramkite na otpadot, no so realizacija na regionite za upravuvawe so `ivotnata za{titnite merki vo soglasnost so sredina. Zakonot. Opasniot otpad {to se deponira na Separiraweto na otpadot treba da neuredeni interni industriski i bide praksa vo site sredini kade {to komunalni deponii, zadol`itelno }e toj se producira (hartija, staklo, se odvezuva vo centralnata deponija. plastika, gumi, aluminium, bakar, Sredno i niskoaktivniot radioakti- plastika, tekstil, jalovina od ven otpad {to vo momentot vremeno se kotlari, grade`en {ut i dr.), {to go zgri`uva, isto taka }e bide trajno podrazbira i nu`niot prettretman na deponiran na centralnata deponija. posebnite otpadi na mestoto na Infektivniot otpad od bolnicite }e nastanuvaweto zaradi poednostavuva- se zgri`uva na centralnata deponija weto na procesot na deponiraweto na ili }e se podlo`uva na inseneracija, regionalnite sanitarni deponii. ako istata se realizira vo Oslomej. Recikla`a se predviduva na "Drisla" [tetniot otpad od klanicite i za celata Republika, dodeka sto~nite farmi }e se deponira na inseneracija e mo`no da se realizira posebni soodvetno uredeni zoni na na Regionalnata deponija vo Oslomej. regionalnite sanitarni deponii, Vo vtoriot planski period (od 2010- dodeka bakteriolo{ki neispravniot 2020 god.), koga }e bidat obezbedeni materijal da se zgri`uva na site preduslovi za funkcionirawe na 102 sistemot za upravuvawe na cvrstiot - Vo 2002 godina vo proektot otpad (subjekti i zakonska poddr{ka) "Za{tita na reka Radika", so i }e nastane povrzuvawe na lanecot od predlo`en sistem na tretman na nastanuvaweto, do povtornoto isko- komunalni otpadni vodi, predvidena e ristuvawe na sekundarnite surovini, sanitarna deponija vo Rostu{e. se o~ekuva i zna~ajno podobruvawe na Postoi italijanski grant za kvalitetot na `ivotnata sredina finansirawe na izgradba sanitarnata zaradi ostvarenite energetski i deponija. Se pristapuva kon izrabotka surovinski za{tedi, revitaliziranite na proekti. Op{tini koi se opfateni prostori na napu{tenite deponii, so proektot se Centar @upa i koncentriranata i kontroliranata Rostu{e. degradacija na ograni~enite prostori - "Koncept i fizibiliti studija zafateni so deponirawe. za upravuvawe so cvrst otpad vo Vo periodot od 1998-2003 godina se Jugozapaden del na Republika izraboteni fizibiliti studii, Makedonija" rabotena e od mart planovi i proekti so koncepti i 2002god usvoena vo maj 2003god, predlog re{enija za upravuvawe so finansirana od Germanska banka za cvrstiot otpad na oddelni regioni od obnova i razvoj (KfW). prostorot na Republika Makedonija. Prostorot koj e predmet na ovaa - Studijata "Kriger" izrabotena studija se protega na okolu 8000 km2, vo 1998god, neusvoena od strana na pri {to pogolemite gradovi se Ministerstvoto za Prostorno oddale~eni i do 100 km i go naseluvaat planirawe i `ivotna sredina, go 420.000 `iteli. Spored socio- analizira celiot prostor na Republi- ekonomskata struktura na naselenieto, ka Makedonija. Opredeluva operativ- 70% e urbano (ili polu-urbano ni gravitacioni zoni za locirawe na naselenie) a 30% ja so~inuva ruralno idni regionalni sanitarni deponii naselenie. trgnuvaj}i od ekonomskiot preduslov. Vo nasoka na kreirawe na Kako kriterium za odreduvawe eden ekonomski najizdr`an koncept za region usvojuva limit od 300.000 upravuvawe so otpadot od `iteli. doma}instvata, proektot opfa}a 35 - Vo 2000 godina izrabotena e op{tini, podeleni na ~etiri servisni "Fizibiliti studija za sanitarna regioni vrz osnova na topografskite deponija vo Gevgelija" od strana na uslovi i parametrite dobieni za ekspertski tim anga`iran od koli~estvata na generiran otpad. Lokalnata samouprava. Servisen region Bitola-prilep: Studijata predlaga koncept za dve prete`no urbani op{tini organizacija na deponirawe, koja {to (Bitola, Resen); devet ruralni }e go prevzema sobraniot otpad od op{tini ( Bistrica, Capari, Novaci, strana na 5 op{tini: Gevgelija, Ba~, Staravina, Kukure~ani, Topol~a- Bogdanci, Valandovo, Miravci i ni, Mogila, Sopotnica) ; Dojran. Servisen region Prilep: dve Vrz osnova na ovaa studija prete`no urbani op{tini (Prilep, [panskata Vlada planira da plasira Kru{evo); {est ruralni op{tini kredit za nabavka na oprema za (Krivoga{tani, Dolneni, @ito{e, kompaktirawe i balirawe na otpadot Demir Hisar, Vitoli{te, Dobru{evo); so cel za racionalizirawe na Servisen region Ki~evo: dve transpotot i za{teda na prostor za prete`no urbani op{tini (Ki~evo, sanitarna deponija. Makedonski Brod); pet ruralni 103 op{tini (Zajas, Oslomej, Plasnica, Formirana e asocijacija pri Drugovo, Vrane{tica); Stopanska komora "Grupacija za Servisen region Ohridsko Ezero: promet so sekundarna surovina". dve prete`no urbani op{tini (Struga, Aktivno raboti na poleto na Ohrid); tri op{tini so delumno recikla`ata, voglavno so otpaden urban, delumno ruralen karakter metal, po malku so otpadana plastika, (Labuni{ta, Vele{ta, Vev~ani); akumulatori, staklo. Postoi i ~etiri prtete`no ruralni op{tini slovene~ka investicija vo soglasnost (Bel~i{ta, Delogozdi, Kosel, so lokalnite vlasti, za recikla`a vo Me{ei{ta); doma}instvata od Ohrid, Struga i Se planira izgradba na nova Resen. sanitarna deponija vo blizinata na Vo tek e izrabotka na noviot Vesel~ani - Alinci vo blizina na Zakon za otpad so aproksimacija na postojnata deponija na gradot Prilep. direktivite na Evropska Unija koi Ovoj rezultat e opi{an vo izve{tajot treba da se zavr{at do krajot na ovaa "Studija za Istra`uvawe na Lokacii". godina. Volumenot na deponijata e predviden Od septemvri 2003 god se o~ekuva so kapacitet od 2.650.000m3 i e izrabotuvawe na Nacionalen plan za dimenzioniran za period od 20 godini. upravuvawe so cvrst otpad finansiran Za da se namali oddale~enosta za od Evropska Agencija za rekonstruk- transport na otpadot predvideni se cija, koj so svoite re{enija }e tri glavni transfer stanici koi prestavuva strategija za upravuvawe so zaedno so sanitarnata regionalna cvrst otpad vo Republika Makedonija deponija }e go prifa}a vkupnoto i osnova za proverka na konceptite koli~estvo na otpad od pette pogolemi predlo`eni so Prostorniot plan. grada od proektniot region (Bitola, 5.2. PRIRODNO NASLEDSTVO Prilep, Struga, Ohrid i Ki~evo). Vo tekot na esenta 2003 godina se Pojdovni osnovi o~ekuva izrabotka na fizibiliti Prirodnite uslovi vo Republika studija za Isto~en del na Republika Makedonija (geolo{kata gradba, Makedonija so regionite: Male{evski reljefnata struktura, klimata, so op{tinite: Berovo, Del~evo, hidrografijata, pedolo{kiot sostav), Peh~evo, Makedonska Kamenica; ovozmo`uvaat taa da se vbroi me|u Kumanovsko-kratovski so op{tinite: retkite zemji vo Evropa so bogato Kriva Palanka, Kratovo; P~iwsko- raznoobrazie na stani{ta na krivore~ki so op{tinite: Staro rastitelen i `ivotinski svet. Nagori~ani, Kumanovo, Lipkovo, Za{titata na prirodnoto nasled- Ora{ac, Rankovci; [tipsko-ko~anski stvo vo Republika Makedonija e so op{tinite: [tip, Ko~ani, Vinica, regulirana so Zakonot za za{tita na Oble{evo, Sveti Nikole, Probi{tip, prirodnite retkosti, so Zakonot za Karvinci, Lozovo. za{tita na Ohridskoto, Prespanskoto Postoi interes od stranski i Dojranskoto Ezero i so Zakonot za investicii i nevladinite organizacii za{tita na nacionalnite parkovi kako za upravuvawe so cvrst otpad i se i so drugi zakoni i podzakonski akti o~ekuva podobruvawe na investiciite koi ja reguliraat ovaa oblast. za realizacija na tekovnite proekti. Soglasno ovie zakoni odredeni se Idninata za razvoj na recikla`ata za{titnite grupi so soodvetniot na otpadot pokraj na lokalno nivo se re`im na za{tita, i toa: ostvaruva i vo privatniot sektor. 104 − op{ti prirodni rezervati - Izvori, Mokrino, Mokrievo, nacionalnite parkovi (NP), strogi Katlanovski predel i kawonot Matka. prirodni rezervati (SPR), nau~no- Sostojbite na za{tita vo ovaa istra`uva~ki prirodni rezervati sfera ne se vo soglasnost so zakonski- (NIPR), predeli so posebni prirodni te postavki i akti, kako rezultat na karakteristiki (PPPK), ras~ekorot vo potrebite za za{titata karakteristi~ni pejza`i (KP); i nejzinoto prakti~no ostvaruvawe, − posebni prirodni rezervati pri nepo~ituvaweto na obvrskite vo (PPR); ramkite na re`imite na za{titata − oddelni rastitelni i {to gi opredeluva regulativata. Se `ivotinski vidovi nadvor od zabele`uva naru{uvawe na prirodnite prirodnite rezervati (OR@V); procesi vo eko-sistemot, o{tetuvawe − spomenici na prirodata (SP). i uni{tuvawe na za{titenite podra~ja Mre`ata na za{tita opfa}a 74 i objekti, od pri~ina {to se objekt na prirodata so povr{ina od favoriziraat interesite na drugite 187.770 ha, ili 7,11% od vkupnata dejnosti naso~eni kon eksploatacija povr{ina na zemjata: pod nacionalni na prirodnite vrednosti na prostorot parkovi e opfatena povr{ina od so momentalni materijalni pridobiv- 108.338 ha, ili 4,2 % - Pelister, ki, bez dolgoro~no sogleduvawe na Mavrovo i Gali~ica; pod strogi posledicite od vliviot pristap. prirodni rezervati se 12.730 ha ili Celi 0,47% - Ezerani i Tikve{ko Ezero; − za~uvuvawe i za{tita na site pod predeli so posebni prirodni prostori (mesta) so isklu~ivi i karakteristiki se 2.338 ha ili 0,09 % - nepovtorlivi prirodni vrednosti od Leskodol, Vodno i Ko`le; pod zna~ewe za nau~nata, kulturno- kategorijata oddelni rastitelni i obrazovnata, vospitnata, rekreativna- `ivotinski vidovi nadvor od ta i drugi funkcii; prirodnite rezervati se vkupno 14, − za~uvuvawe, za{tita i ili 2.709 ha, odnosno 0,11% - Garska unapreduvawe na site karakteristi~ni Reka, Drna~ka Reka, Suvi Dol, pretstavnici na oddelni eko-sistemi i Iberliska Reka, Menkova Livada, izraziti biogeografski podra~ja, Tumba, Golem Kozjak, Katlanovsko osobeno pretstavnici na oddelni Blato, Popova [apka, Rupa, Neprtka, tipovi i predeli; Kalojzana, ^am ^iflik i Ru~ica; pod − me|u prirodnite dobra so kategorijata spomenici na prirodata sli~ni prirodni vrednosti, prednost se 61.655 ha ili 2,4 %, - Pe{tera da se dade na za{titata i Kru{je, Slatinska Pe{tera, unapreduvaweto na onie koi se Ohridsko Ezero, Kalnica, Prevalec, koristat so pogolem intenzitet Demir Kapija, Manastir, Pe{tera (pokraj naselenite mesta, Mle~nik, Trubarevo, Kar{i Bav~i, soobra}ajnite koridori, turisti~kite Markovi Kuli, Pe{tera Ubavica, centri i dr.); Dojransko Ezero, Ostrovo, Duvalo, − vo ime na za~uvuvawe na Karaslari, Kale Bawi~ko, ambientalnite, estetskite i rekrea- Kole{inski Vodopad, Zvegor, tivnite potencijali na prostorot, Konopi{te, Murite, Kowska Reka, te`i{te se stava na za{titata, Smolarski Vodopad, Bele{ni~ka Reka, unapreduvaweto i adekvatnoto Orlovo Brdo, Majdan, Skopska koristewe na pogolemite prirodni tvrdina, Prespansko Ezero, Vev~anski celini; 105 − celosna za{tita na florata i − definirawe na subjekti kako faunata preku za{tita na pogolemi upravuva~i koi }e se gri`at za prostorni edinici i naso~eno za{titata na prirodnite dobra, a koristewe na prirodnite potencijali posebno na reprezentativnite objekti. vo sklad so ekolo{kite uslovi; Planski opredelbi − za~uvuvawe na genetskiot i eko- Spored stepenot na dosega{nata sistemskiot biodiverzitet vrz osnova istra`enost i stru~no-nau~nite na prou~uvawe na geofondot, inventa- soznanija, vo Republikata se rizacija i formirawe na baza na poda- registrirani 265 lokaliteti koi toci i kategorizacija na elementite i spored svoite karakteristiki i komponentite na biodiverzitetot; prirodni vrednosti }e se stavat pod − obezbeduvawe na za{tita na soodveten re`im na za{tita. prirodnite predeli, ambienti i pejza- Preku razli~ni stepeni na za{tita `i okolu kulturno-istoriskite spome- do 2020 god. treba da bidat za{titeni nici vo ramkite na kompleksnata slednite kategorii na objekti: 5 za{tita na ovie celini; nacionaleni parkovi so vkupna povr- − vospostavuvawe na eko-mre`a na {ina od 188.196 ha, 8 strogi prirodni za{titenite prirodni dobra kako rezervati so povr{ina od 13.682 ha, 38 podra~ja so posebna namena i zeleni nau~no-istra`uva~ki prirodni rezer- koridori od aspekt na za{titata na vati 11.836 ha, 6 predeli so posebni kvalitetot na `ivotnata sredina; prirodni karakteristiki 13.966 ha, 1 − obezbeduvawe na uslovi za karakteristi~en pejza` 200 ha, 26 povrzuvawe na podra~jata i zonite so posebni prirodni rezervati 5.155 ha, ista ili sli~na namena i re`im na 14 oddelni rastitelni i `ivotinski za{tita so onie {to se nao|aat vo vidovi 2645 ha i 167 spomenici na neposrednoto okru`uvawe na prirodata so vkupna povr{ina od Republika Makedonija; 62.886 ha. Pregled na podra~ja i objekti po za{titni grupi tabela 38 Sostojba Ime na objektot Op{tina Grupa na za{tita NP Mavrovo Mavrovi Anovi, Rostu{e za{titen NP Pelister Bitola, Capari za{titen NP Gali~ica Ohrid, Resen za{titen NP Jakupica Sopi{te, Studeni~ani, Zelenikovo, Bogomila, predlog ^a{ka, Veles, Samokov, @elino, Brvenica NP [ar Planina Vratnica, Tearce, Tetovo, Golema Re~ica, predlog [ipkovica, Kamewane, Gostivar, Vrutok, Mavrovi Anovi SPR Begovo Pole Kisela Voda predlog SPR Bel~i{ko Blato Bel~i{te predlog SPR Ezerani Resen za{titen SPR Lokvi Prilep predlog SPR Pe{ti Veles predlog SPR Plo~e-Litotelmi Stracin predlog SPR Tri Bari Mavrovi Anovi predlog SPR Tikve{ko Ezero Kavadarci za{titen NIPR Peso~anska Reka Bel~i{ta predlog NIPR Pelister I Bitola predlog NIPR Pelister II Bitola predlog NIPR Pelister III Bitola predlog NIPR Pelister IV Bitola predlog NIPR Sliv na Topolka Veles predlog NIPR Kartal Vinica predlog 106 NIPR Quboten Vratnica predlog NIPR Kovanska Reka Gevgelija predlog NIPR Negorska Bawa Gevgelija predlog NIPR Sermeninska Reka Gevgelija predlog NIPR Klisurska Reka Demir Kapija predlog NIPR Studena Glava-Rid Trnik Demir Kapija predlog NIPR Kadina Klisura Zelenikovo, Studeni~ani predlog NIPR Taorska Klisura Zelenikovo predlog NIPR Zletovska Reka Zletovo predlog NIPR Zrnovska Reka Zrnovci predlog NIPR Me{nik Kavadarci predlog NIPR Stra`a Ki~evo predlog NIPR Salakovski Ezera Kisela Voda predlog NIPR Axina Reka Mavrovi Anovi predlog NIPR Bor~e Mavrovi Anovi predlog NIPR Volkovija Mavrovi Anovi predlog NIPR Dlaboka Reka Mavrovi Anovi predlog NIPR Rostu{e Rostu{e predlog NIPR Sveti Jovan Bigorski Mavrovi Anovi predlog NIPR Strezimir Mavrovi Anovi predlog NIPR Trebi{ka Rupa Mavrovi Anovi predlog NIPR Crvena Reka Vinica predlog NIPR [enkoi orei Murtino predlog NIPR Osoj Ohrid predlog NIPR Trojaci-Kozjak Prilep predlog NIPR Golem Kotel Resen predlog NIPR Kula Resen predlog NIPR Ostrov Golem Grad Resen predlog NIPR Quba{ Rosoman predlog NIPR Solunska Glava Studeni~ani predlog NIPR Skopska Crna Gora ^u~er predlog PPPK Linak Berovo predlog PPPK Male{ Berovo, Peh~evo predlog PPPK Ko`le Petrovec za{titen PPPK Korija Kru{evo predlog PPPK Dojran Star Dojran predlog PPPK Vodno Skopje, Sopi{te, Saraj za{titen KP Kru{ino Ki~evo predlog PPR Baba-Sa~ Vrane{nica predlog PPR Belasica Novo Selo predlog PPR Belo Grotlo Staravina predlog PPR Vaksinci Lipkovo predlog PPR Gorwani ^u~er predlog PPR Goten Berovo predlog PPR Daboski Andak Berovo predlog PPR Drevenik Demir Hisar predlog PPR Ene{evo Sveti Nikole predlog PPR Zaja{ka Reka Ki~evo predlog PPR Judovi Livadi Peh~evo predlog PPR Kowska Reka Gevgelija predlog PPR Lisec Zelenikovo predlog PPR Lukar Konopi{te predlog PPR Lukovo Lukovo predlog PPR Plo~a Jegunovce predlog PPR Ramna Reka Peh~evo predlog PPR Reder Staravina predlog PPR Rezervat od pitom kosten Tearce predlog PPR r. Vodeni{nica Murtino predlog PPR Reka Ulomija Zrnovci predlog PPR Salanxak Valandovo predlog PPR Sobri Valandovo predlog 107 PPR Studen~ica Drugovo predlog PPR Studen~i{ta Ohrid predlog PPR Temniot Andak Berovo predlog OR@V Tumba Kavadarci za{titen OR@V Golem Kozjak Kavadarci za{titen OR@V Iberliska Reka Demir Kapija za{titen OR@V Suvi Dol Drugovo za{titen OR@V Drena~ka Reka Lukovo za{titen OR@V Garska Reka Mavrovi Anovi za{titen OR@V Katlanovsko Blato Petrovec za{titen OR@V Kalojzana Resen za{titen OR@V Menkova Livada Kavadarci za{titen OR@V Neprtka Resen za{titen OR@V Popova [apka Tetovo za{titen OR@V Rupa Resen za{titen OR@V Ru~ica Studeni~ani za{titen OR@V ^am ^iflik Strumica za{titen SP Alilica Rostu{e predlog SP Alipa{ica Lukovo predlog SP Al{ar Konopi{te predlog SP Aramiska Pe{tera Kavadarci predlog SP Arboretum Gazi Baba za{titen SP Babin Srt @upa predlog SP Bele{ni~ka Reka Samokov za{titen SP Belovi{te Gostivar predlog SP Be{i{te Vitoli{te predlog SP Bogovinsko Ezero [ipkovica predlog SP Bor Kratovo za{titen SP Brest Gevgelija predlog SP Bu~in Kru{evo predlog SP Vev~anski Izvori Vev~ani za{titen SP Vev~ansko Ezero Vev~ani predlog SP Vodopad na Babauna Bogomila predlog SP Vodopad Dolna Skala Vratnica predlog SP Gali{ka Pe{tera Kavadarci predlog SP Gladnica Gevgelija predlog SP Gipsana Pe{tera Al~ija Debar predlog SP Golubarnik Samokov predlog SP Gorna Slatinska Pe{tera Makedonski Brod za{titen SP Gol ^ovek Gevgelija za{titen SP Dab Krivoga{tani predlog SP Dab Ko~ani za{titen SP Dab Rankovce predlog SP Dab Krivoga{tiani predlog SP Dab Ora{ac za{titen SP Dabovo steblo Sopotnica predlog SP Dab @ito{e predlog SP Dab Dolneni predlog SP Dab Plasnica predlog SP Dabovo steblo Makedonski Brod predlog SP Dabovo steblo Lukovo predlog SP Dabovo steblo Delgo`di predlog SP Dabovi stebla Struga predlog SP Dabje Sveti Nikole predlog SP Demir Kapija Demir Kapija za{titen SP De~ki Kamen \or~e Petrov predlog SP Div Prnar Gevgelija za{titen SP Dobovjani Vele{ta predlog SP Dojransko Ezero Dojran za{titen SP Do{nica Konopi{te, Demir Kapija predlog SP Dreno~ka Klisura Kavadarci za{titen 108 SP Duvalo Kosel za{titen SP Ela Vev~ani predlog SP Zvegor Del~evo za{titen SP Zmejovica Makedonski Brod predlog SP Zmijarnik Lozovo predlog SP Zrze Dolneni za{titen SP Jasika Jegunovce za{titen SP Izvor Popol`ani Sopotnica predlog SP Kale Bawi~ko ^a{ka za{titen SP Kale Centar predlog SP Kalnic7a Kavadarci za{titen SP Karaslari Veles za{titen SP Katlanovski Predel Petrovec za{titen SP Kawon Matka Saraj za{titen SP Karanikoli~ko Ezero [ipkovica predlog SP Kar{i Bav~i Kratovo za{titen SP Kawon na Grade{ka Reka Staravina predlog SP Kole{inski Vodopad Novo Selo za{titen SP Konopi{te Konopi{te za{titen SP Kon~e Kon~e za{titen SP Korica Veles predlog SP Kosten Struga predlog SP Krapa Makedonski Brod predlog SP Krastovec Demir Kapija predlog SP Kuklica Kratovo predlog SP Leska Resen predlog SP Leska Novo Selo predlog SP Leskove~ka Pe{tera Resen predlog sp Majdan Konopi{te za{titen SP Manastir Vitoli{te za{titen SP Makedonski Dab Ohrid za{titen SP Markovi Kuli Prilep za{titen SP Ma~evo Berovo predlog SP Milkina ^e{ma Gevgelija predlog SP Mlado Nagori~ane Kumanovo predlog SP Monospitovo Blato Murtino za{titen SP Morodvis Zrnovci za{titen SP Mo~arnik Radovi{ predlog SP Mramor Staro Nagori~ane predlog SP Mrenoga Sopotnica predlog SP Murite Berovo za{titen SP Nemawinci Sveti Nikole predlog SP Ora{ac Ora{ac za{titen SP Orlovo Brdo Negotino za{titen SP Oreoec Makedonski Brod predlog SP Ostrovo Ara~inovo za{titen SP Ostrovo Ohrid predlog SP Ohridsko Ezero Ohrid, Struga za{titen SP Pa{in Most Veles predlog SP Pe{na Makedonski Brod predlog SP Pe{tera Alena Studeni~ani predlog SP Pe{tera Bela Voda Demir Kapija predlog SP Pe{tera Goren Zmejovec Demir Kapija predlog SP Pe{tera Dona Duka Saraj predlog SP Pe{tera Mle~nik Labuni{ta za{titen SP Pe{tera Kowska Dupka Del~evo predlog SP Pe{tera Kr{talna Saraj predlog SP Pe{tera Ubavica Dolna Bawica za{titen SP Pe{tera Makarovec Veles predlog SP Pe{tera Nad Vrelo Skopje predlog SP Pe{tera Jaorec Bel~i{ta predlog 109 SP Pe{tera Kalina Dupka Rostu{e predlog SP Pe{tera Dra~evska Studeni~ani predlog SP Pe{tera Simka Mavrovi Anovi predlog SP Pe{tera Momi~ek Samokov predlog SP Pe{tera Damjanica Bogomila predlog SP Pe{tera ^etiri Vrati Veles predlog SP Pe{tera Samoska Dupka Ohrid predlog SP Pe{tera Hristijanova Sopi{te predlog SP Pe{tera Vrelo Skopje predlog SP Pe{tera Crkvi~e Kavadarci predlog SP Pe{terna Crkva Sv. Marko Kavadarci predlog SP Pe{tera Jaorec Ohrid predlog SP Pe{tera Izvor na Reka Babuna Bogomila predlog SP Pe{tera Kamenolom Ki~evo predlog SP Pe{tera Utova Dupka Drugovo predlog SP Pe{tera Kalina Dupka Drugovo predlog SP Pe{tera Gin~eica Drugovo predlog SP Pe{tera Orle Samokov predlog SP Pitran Plasnica predlog SP Propast Solunka Bogomila predlog SP Propast Lednik Bogomila predlog SP Platan Bitola predlog SP Platan Struga predlog SP Platani Bogdanci predlog SP Platan Vev~ani predlog SP Platan Valandovo predlog SP Platan Valandovo predlog SP Platani Valandovo predlog SP Platan Vele{ta predlog SP Platan Gevgelija predlog SP Platan Novo Selo za{titen SP Platan Novo Selo za{titen SP Platan-^inar Ohrid za{titen SP Platan Radovi{ predlog SP Platan Struga za{titen SP Platan Bitola predlog SP Platan Tetovo za{titen SP Podgore~ko Ezero Vev~ani predlog SP Prevalec Veles za{titen SP Prespansko Ezero Resen za{titen SP Prilepec Prilep predlog SP Parka~ Berovo predlog SP Projfelski Vodopad Mavrovi Anovi predlog SP Pilou Lavi Gradec Miravci predlog SP Region Mariovo Vitoli{te predlog SP Reka Babuna Bogomila predlog SP Reka Javorica Demir Hisar predlog SP Reka Pena [ipkovica predlog SP Re~ica Tetovo za{titen SP Rog-Belasica Novo Selo predlog SP Svetla Pe{tera Sopi{te predlog SP Slansko Makedonski Brod predlog SP Skopska Tvrdina Centar za{titen SP Smolarski Vodopad Novo Selo za{titen SP Sostoina od platan Novo Selo predlog SP Stebla od platan Star Dojran za{titen SP Tajmi{te Zajas, Ki~evo predlog SP Tonivoda Rostu{e predlog SP Trabotivi{te Del~evo predlog SP Ulanci Gradsko predlog SP Crna topola Berovo za{titen 110 SP Crna dudinka Zletovo za{titen SP Crni orevi Demir Kapija za{titen SP Crno Ezero [ipkovica predlog SP [pela Bozguni Sopi{te predlog SP [tuder Demir Kapija predlog Vkupnata povr{ina koja ja floristi~kite i vegetaciskite poseb- so~inuvaat spomenatite podra~ja i nosti, bogatstvoto na `ivotinskiot objekti iznesuva 298.566 ha km2 ili svet, hidrolo{kite vrednosti i 11,6% od teritorijata na Republikata pejza`nite ambienti. Vkupnata povr- ili zgolemuvawe za 4,4% vo odnos na {ina na parkot iznesuva 28.000 ha. sega{nata sostojba. Prirodnite rezervati (strogi Od utvrdenite prostori i objekti prirodni rezervati, nau~no-istra`u- za za{tita, posebna prednost se dava va~ki prirodni rezervati, predeli so na nacionalnite parkovi, osobeno na posebni prirodni karakteristiki, predlo`enite za proglasuvawe, [ar karakteristi~ni pejza`i i posebni Planina i Jakupica, so ogled na prirodni rezervati) se slednata specifi~nosta na prirodnite vrednos- kategorija na prirodni objekti koi po ti i zna~eweto {to tie go imaat za svoeto zna~ewe i povr{ina se od regionite vo koi se nao|aat. Vkupnata poseben interes vo za{titata na povr{ina pod nacionalni parkovi vo odredeni prirodni pojavi, procesi i 2020 god. treba da iznesuva 188.196 ha, objekti. Za za{tita se predlo`eni odnosno zgolemuvawe od sega{nite vkupno 106 lokaliteti od koi denes se 108.338 ha za 79.858 ha novi povr{ini. za{titeni 30 objekti, a dva se Podra~jeto na Nacionalniot park proglaseni kako strogi prirodni "[ar Planina" se prostira na rezervati (Ezerani na povr{ina od teritorijata na op{tinite: Vratnica, 2080 ha i Tikve{ko Ezero na povr{ina Tearce, Tetovo, Golema Re~ica, od 10.000 ha). [ipkovica, Kamewane, Gostivar, Spomenicite na prirodata Vrutok i Mavrovi Anovi. Nejzinite pretstavuvaat najbrojna grupa so specifi~ni vrednosti se odlikuvaat vkupno 163 objekti koi }e bidat so: interesni reljefni formi me|u staveni pod za{tita do 2020 god. Me|u koi najizrazeni se glacijalnite, niv se razlikuvaat nekolku podgrupi fluvijalnite, karsnite, denudacioni- na spomenici, i toa: geolo{ko- te i nivacionite geomorfolo{ki paleontolo{ki ili mineralo{ko- pojavi, potoa so islu~itelno raznobra- petrografski, geomorfolo{ki, hidro- zie so rastitelen i `ivotinski svet. lo{ki, botani~ki, dendrolo{ki i Vkupnata povr{ina na Nacionalniot zooloki. Dosega se za{titeni 44 park "[ar Planina" }e iznesuva objeki kako spomenici na prirodata. 51.858 ha. Vo ostvaruvaweto na Tie se rasprostraneti niz celata za{titata na nacionalnite parkovi teritorija na Republikata. "[ar Planina" i "Mavrovo" Posebno vnimanie pri za{titata neophodna e sorabotka so sosednite na prirodnite rekosti treba da se zemji. obrne na na~inot, vidot i obemot na Nacionalniot park "Jakupica" se izgradbata {to se predviduva vo prostira na teritorijata na slednite za{titenite prostori za da se odbegne op{tini: Sopi{te, Studeni~ani, ili da se nadminat sudirite i Zelenikovo, Veles, ^a{ka, Bogomila i koliziite so inkotabilnite funkcii. Samokov. Najzna~ajni vrednosti se: Za taa cel e neophodno po~ituvawe na geomorfolo{kite oblici i procesi, slednite principi: 111 − za~uvuvawe na dominantnite podra~ni edinici, vo Republika karaktristiki na postojnata prirodna Makedonija se registrirani i sostojba; evidentirani 11.200 nedvi`ni − optimalna za{tita na prosto- spomenici na kulturata. rite so isklu~itelni prirodni Najprisutnoto, od dosega otkrieno- vrednosti; to nedvi`no kulturno nasledstvo, se − unapreduvawe na vrednostite na arheolo{kite lokaliteti - 4.260, od prirodnite nasledstvo; koi na 88 lokaliteti od nau~en − minimalno vodewe i izgradba interes vo tek se arheolo{ki na tehni~kata infrastrukturata vo iskopuvawa. prostori so prirodni vrednosti; Registrirani se i evidentirani − racionalna izgradba na 1.726 crkvi i manastiri so nad 150.000 rekreativnata infrastruktura; m2 fresko-`ivopis, 1.213 objekti od starata gradska i selska arhitektura, − locirawe na rizi~ni funkcii i 47 kuli, tvrdini i mostovi, 1.026 sodr`ini nadvor od ~ustvitelnite spomenici i spomen obele`ja, 126 prirodni ekosistemi. objekti od islamskata arhitektura, 24 − Posebna zada~a vo naredniot ~ar{ii i drugi istoriski, period pretstavuva prodol`uvaweto urbanisti~ko-arhitektonski celini, na inventarizacijata i prou~uvaweto 32 stopanski objekti i pove}e drugi na za{titenite i zagrozenite vidovi vidovi na objekti i nedvi`nosti. flora i fauna vo ramkite na trajniot Nedvi`noto kulturno nasledstvo e program na za{tita na genofondot i razmesteno nasekade na teritorijata rabotata na Crvenata kniga na na Republika Makedonija, no kako Makedonija. Planiraniot razvoj na najzna~ajni podra~ja se izdvojuvaat: informativniot sistem na Ohridsko-stru{koto podra~je so Republikata da go vklu~i i razvojot na najgolema koncentracija na spomenici informativniot sistem za za{tita na na kulturata; Pelagoniskiot region so prirodata, kako del na ovoj sistem. mnogubrojno bogatstvo na site vidovi 5.3. KULTURNO-ISTORISKO NASLEDSTVO na kulturnoto nasledstvo; Skopskoto Pojdovni osnovi spomeni~no podra~je, so mnogubrojni Republika Makedonija raspolaga manastiri, crkvi, xamii, amami, anovi, so bogato nedvi`no kulturno ~ar{ii i tvrdini i drugi spomenici nasledstvo, so izvonredni kulturni, od sredniot vek i dolinata na rekata istoriski i umetni~ki vrednosti, {to Vardar vo koja se nao|aat najgolem broj go potvrduva postoeweto, na arheolo{ki lokaliteti. Golem del kontinuitetot i identitetot na od nedvi`noto kulturno nasledstvo, makedonskiot narod kako i na okolu 45%, se nao|a vo ruralnite gra|anite koi `iveat vo nejzinite naselbi i ridsko-planinskite podra~- granici koi se del od albanskiot ja, koi se celosno ili delumno napu{- narod, turskiot narod, vla{kiot teni {to zna~itelno ja uslo`nuva narod, srpskiot narod, romskiot nivnata za{tita i koristewe. narod, bo{wa~kiot narod i drugite na Inventarot na registriranite ovie prostori niz izminatite nedvi`ni spomenici na kulturata e mileniumi. izgotven vrz osnova na podatocite od Spored slu`benata evidencija, centralniot registar, op{tinskite koja se vodi vo republi~kata registri i poedine~nite re{enija za organizacija nadle`na za za{tita na proglasuvawe, odnosno utvrduvawe kulturnoto nasledstvo i nejzinite svojstvo na spomenik na kulturata. 112 Vo centralniot registar, zaklu~no Kako spomeni~no podra~je se so mesec avgust 1997 god., zapi{ani se smeta: istorisko i memorijalno 1.088 nedvi`ni spomenici na kultura- podra~je, naselba ili del od naselba, ta locirani vo ili vo blizina na 202 komleks ili grupa istoriski gradbi naseleni mesta vo 83 op{tini vo kako spomeni~ni celini, podra~je od Republikata. nau~en interes i podra~je so me{oviti Najgolem broj na spomenicite se vrednosti. Vo taa grupa na kulturnoto registrirani vo op{tinite: Bitola nasledstvo se vbrojuva: (72), Kratovo (29), Kru{evo (34), − Ohridskoto prirodno i Ohrid (69), Rostu{e (49), Centar- kulturno-istorisko podra~je so Skopje (52), Struga (30), Strumica (49) stariot del na gradot Ohrid, i [tip (41). za{titenoto Ohridsko Ezero i Inventarot na evidentiranite Nacionalniot park "Gali~ica", kako nedvi`ni spomenici na kulturata podra~je so me{ovita vrednost, so sodr`i nad 5.000 (5.328) nedvi`ni osobenite prirodni, istoriski, dobra, locirani vo site op{tini vo kulturni i umetni~ki vrednosti Republikata, za koi osnovano se sozdadeni od ~ovekot niz vekovite; pretpostavuva deka imaat spomeni~no − Podra~ja od nau~en interes svojstvo. Najgolem broj na (arheolo{ki lokaliteti) so tragi na spomenicite se evidentirani vo ~ovekovoto prisustvo niz vekovite od op{tinite: Berovo, Bitola, Veles, praistorijata do denes, koi opfa}aat Vinica, Vitoli{te, Del~evo, Demir 88 najzna~ajni lokaliteti vo Kapija, Demir Hisar, Dolneni, Republikata na koi se vr{eni ili se Kavadarci, Konopi{te, Kumanovo, vo tek arheolo{ki iskopuvawa; Makedonski Brod, Negotino, Ohrid, − Istoriski i memorijalni Prilep, Radovi{, Resen, Samokov, Sv. podra~ja so gradbi i obele`ja vrzani Nikole, Sopotnica, Struga i [tip. so zna~ajni istoriski li~nosti ili Vo period od 1998 do 2003 nastani, glavno od 20 vek i Vtorata Republi~kiot zavod za za{tita na svetska vojna, se 70 lokaliteti na spomenicite na kulturata na Skopje spomenici, spomen kosturnici, spomen nema a`uriran pregled na sostojbata grobnici, spomen muzei, memorijalni na nedvi`no kulturno nasledstvo. No muzei i postavki, spomen ku}i i drugi od parcijalni podatoci od teren koi istoriski i memorijalni podra~ja. {to gi poseduvaaat, mo`e da se − Spomeni~ni (graditelski) konstatira fizi~ko propa|awe na celini, opfa}aat 69 podra~ja, naselbi nedvi`noto kulturno nasledstvo, i arhitektonski kompleksi, glavno od osobeno na starata gradska sredniot i noviot vek, koi imaat arhitektura koe e so zasilen osobeno istorisko i kuluturno intenzitet. zna~ewe. Toa se: stariot del na gradot Spored preporakata na Evropskiot Ohrid, staroto gradsko jadro na sovet za evropski inventar na Bitola, spomeni~kiot kompleks kulturnoto nasledstvo, zemaj}i gi vo "Varo{"- Prilep; Skopskata ~ar{ija, vid specifi~nostite na kulturniot Bitolskata ~ar{ija, Ajdu~ka ~ar{ija indentitet na R. Makedonija, vo Kratovo; selata: Gali~nik, Kowsko, nedvi`noto kulturno nasledstvo se Novo Selo ([tipsko); tvrdinite: klasificira vo dve osnovni grupi: Samoilova vo Ohrid, Kale vo Skopje, spomeni~ni podra~ja i poedine~ni Baltepe vo Tetovo, Isar vo [tip, spomenici. Carevi kuli vo Strumica, Markovi 113 kuli vo Prilep i tvrdinata vo na grad Skopje, kako i na Radovi{; stanbeniot kompleks i urbanisti~kite planovi zaradi ambietalnite celini vo stariot del na obezbeduvawe na planski uslovi za op{tinata Centar-Skopje; konacite nivnata za{tita, ostvaruvawe na na Avzi Pa{a vo Bardovci; nivnata kulturna funkcija, prostorna manastirite vo: Raj~ica, Begni{te, integracija i aktivno koristewe na Velu{ina, Ku~kovo, Matka, Gorno spomenicite na kulturata za soodvetna ^i~evo, Ku~evi{te, @ito{e, @ur~e, namena, vo turisti~koto stopanstvo, Bawane, Dabnica, Vequsa, Pobo`je, vo maloto stopanstvo i uslugite i vo Matej~e, Slivnica, Glumovo, Le{ok, vkupniot razvoj na dr`avata; Be{i{te, Veles, Markova Su{ica, − usoglasuvawe na metodologijata, Lesnovo, Krstoar, Bawane, Varovi{te, kriteriumite i postapkata za valori- Rostu{e, Slep~e, Vodo~a, Qubani{ta, zacija na nedvi`noto kulturno nasled- Gorwane, @van, Slep~e, Oreovec, stvo, na organite i organizaciite [i{evo, Qubanci, Manastir, Gorno nadle`ni za nivna za{tita zaradi Nerezi, Capari, Zrze, Kon~e, Kali{ta klasifikacija, kategorizacija i i Orah; crkovnite kompleksi vo: utvrduvawe na soodveten re`im na Oktisi, Novo Selo-[tipsko i Sv.Spas za{tita na najzna~ajnite registrirani vo Skopje; tekiite vo star del vo i evidentirani spomenici i Centar-Skopje i vo Ohrid i tekiite vo spomeni~ni celini; Tetovo i Struga. − planirawe na rekonstrukcija, Kako poedine~en spomenik se smetaat revitalizacija i konzervacija na poedine~ni objekti so karakteristi~- najzna~ajnite spomeni~ki celini i na civilna, voena, stopanska, verska i objekti i organizacija i ureduvawe na grobna arhitektura so osobeno kontaktniot, okolniot spomeni~en kulturno zna~ewe. prostor zaradi za~uvuvawe na nivnata Vo ovaa grupa spa|aat nad 500 kulturno-istoriska dimenzija i poedine~ni arhitektonski dela, od koi soodvetna prezentacija; nad 261 ku}i, 112 crkvi, 20 xamii, 20 − izmena i dopolnuvawe na zgradi, 9 mostovi, 9 saat kuli, 8 kuli, 7 prostornite i urbanisti~kite plano- bawi; pove}e amami, valavici, anovi, vi zaradi usoglasuvawe od aspekt na konaci i drugi poedine~ni spomenici. za{tita na nedvi`noto kulturno Se ocenuva deka prezemenite merki nasledstvo. vo pogled na za{titata na nedvi`noto Pritoa kako edna od osnovnite kulturno nasledstvo, osobeno za celi se postavuva potrebata od nivnata fizi~ka za{tita (prezemawe usoglasuvawe i utvrduvawe na na grade`ni raboti za doveduvawe vo edinstvena metodologija, kriteriumi prvobitnata sostojba i konzervacija) i postapka za valorizacija na vo dosega{niot period ne bea dovolni, nedvi`noto kulturno nasledstvo. {to ima pove}ekratni negativni posledici. Planski opredelbi Planiraweto na za{titata na Celi nedvi`noto kulturno nasledstvo e − zadol`itelen tretman na neraskinliv del na planiraweto na nedvi`noto kulturno nasledstvo vo ekonomskiot, socijalniot i prostor- procesot na izrabotkata na niot razvoj na oddelni podra~ja i prostornite planovi od ponisko nivo: zemjata vo celina, a vo tie ramki i na prostornite planovi na regioni, prostornoto i urbanisti~koto plani- nacionalnite parkovi, na op{tinite i rawe. 114 So planiraweto na za{titata na urbanisti~ki planovi i tretman na nedvi`noto kulturno nasledstvo vo spomenicite na kulturata graditel- prostornite i urbanisti~kite skoto nasledstvo. planovi se utvrduva dolgoro~nata Toa zna~i obvrska informaciono- politika na prostorniot razvoj na dokumentaciskata osnova na planot da dr`avata i lokalnata samouprava vo sodr`i analiza i dokumentacija za ovaa oblast. postojnata sostojba i valorizacija na Spored Zakonot za prostorno i nedvi`noto kulturno nasledstvo vo urbanisti~ko planirawe, vo urbanis- ramkite na planerskiot opfat, {to ti~kite planovi se utvrduvaat planski pretstavuva osnova za negovata merki za za{tita na graditelskoto klasifikacija, kategorizacija i nasledstvo. utvrduvawe na re`imot na za{tita. Planiraweto na organizacijata, Dokumentacijata za nedvi`noto ureduvaweto i koristeweto na kulturno nasledstvo sodr`i osobeno: prostorot i izgradbata na gradovite i − inventarizacija na nedvi`nite naselenite mesta i drugite prostori kulturni dobra; predvideni za stanbena i druga − klasifikacija na kulturnoto komleksna izgradba, {to e osnovnata nasledstvo; funkcija na prostornite i urbanis- − kategorizacija na kulturnoto ti~kite planovi, treba da sodr`i nasledstvo; prostoren aspekt na za{titata na − sostojba so zagrozenost i nedvi`noto kulturno nasledstvo, vo pri~inite za zagrozenosta na aktivna, pozitivna i afirmativna kulturnite dobra; smisla. − nasoki za utvrduvawe na Toa zna~i deka nedvi`noto re`imot na za{tita, so posebni kulturno nasledstvo, bez ogled dali e uslovi vo soglasnost so Konvencijata vo pra{awe graditelska celina ili za za{tita na kulturnite dobra vo poedine~en objekt, kako zaedni~ko slu~aj na vooru`en sudir; kulturno bogatstvo na svetot, vo − nasoki za planski tretman i prostornite i urbanisti~kite plano- merki za za{tita na kulturnite dobra. vi treba da se tretira na na~in koj }e Podatocite za sostojbite, obezbedi negovo uspe{no vklopuvawe inventarizacijata so klasifikacijata, vo prostornoto i organizacionoto valorizacijata so kategorizacijata i tkivo na gradovite i naselenite mesta nasokite za re`imot na za{titata na ili po{irokite podra~ja i nedvi`noto kulturno nasledstvo, gi potencirawe na negovite grade`ni, obezbeduvaat nadle`nite stru~ni oblikovni i estetski vrednosti. organizacii za za{tita, vo soglasnost Zakonot za prostorno i urbanis- so kriteriumite za vrednuvawe ti~ko planirawe i Pravilnikot za utvrdeni so propis, a dokolku tie ne se pobliska sodr`ina i na~inot na propi{ani, vrz osnova na op{to- grafi~ka obrabotka na planovite i za prifatenite nau~ni kriteriumi na~inot i postapkata za donesuvawe na (nau~na valorizacija). prostornite i urbanisti~kite plano- Dokumentacijata na nedvi`noto vi ("Sl. vesnik na RM" br. 4/96, 8/96 i kulturno nasledstvo sodr`i osobeno i: 18/97) propi{uva obvrska site vidovi op{testveno-ekonomski i kulturno- na prostorni i urbanisti~ki planovi istoriski uslovi za razvojot na da sodr`at planski merki za za{tita podra~jeto za koe se izrabotuva na graditelskoto nasledstvo (spomeni- planot; popis na kulturnite dobra, vo cite) na kulturata), a detalnite 115 koj posebno se naveduva utvrdenata postapka za klasifikacija, valoriza- kategorizacija i re`imot na za{tita cija i kategorizacija na nedvi`noto na proglasenite i predlo`enite za kulturno nasledstvo. proglasuvawe kulturni dobra (spome- Konceptot na organizacija na pros- nicite na kulturata); zagrozenost i tornata ili urbanata aglomeracija, pri~ini za zagrozenost na kulturnite sodr`ana vo nacrtot i predlogot na dobra. prostorniot ili urbanisti~kiot plan, Re`imot na za{tita na spomenici- od aspekt na za{tita na nedvi`noto te na kulturata, a vo tie ramki i na kulturno nasledstvo treba da opredeli nedvi`noto kulturno nasledstvo, i utvrdi: proizleguva od odredbite na Zakonot − zoni za za{tita na spomeni~ni za za{tita na spomenicite na celini i poedine~ni spomenici, so kulturata, spored koi nadle`niot diferenciran re`im na za{tita; dr`aven organ ili organizacija so − kontaktni zoni (kriti~en re{enie za utvrduvawe svojstvo perimetar) za poedine~ni spomenici, spomenik na kulturata propi{uva so koi se utvrduva odnosot pome|u re`im i merki za za{tita. staroto i novoto, so specifi~ni Vo oblasta na za{titata na uslovi za gradba vo oddelni podzoni; kulturnoto nasledstvo vo Republika − predlog za revitalizacija na Makedonija se primenuvaat i nekolku najzna~ajnite spomeni~ki celini i ratifikuvani me|unarodni konvencii spomeni~ki objekti, so predlozi za kako {to se: Konvencijata za za{tita nivnoto namensko koristewe i na kulturnite dobra vo slu~aj na vklopuvawe vo prostornata organiza- oru`en sudir (Ha{ka konvencija od cija; 1954 god.), Konvencijata za merkite za − rezervirani zoni za idni zabrana i spre~uvawe na nedozvolen arheolo{ki istra`uvawa. uvoz, izvoz i prenos na sopstvenost na Vo prostorniot i urbanisti~kiot kulturnite dobra (1970), Konvencijata plan, vrz osnova na dokumentacijata za za za{tita na svetskoto kulturno i nedvi`noto kulturno nasledstvo, prirodno nasledstvo (1972), Evropska- zadol`itelno se utvrduvaat: planski ta konvencija za za{tita na arheolo{- merki za nivnata za{tita, kako i koto nasledstvo (1969) i Konvencijata nasoki za opredeluvawe na re`imot na za za{tita na arhitektonskoto za{tita na oddelni kulturni dobra i nasledstvo na Evropa (1985). nivnite celini. Re`imot i merkite za za{tita na Vo nasokite za za{tita vo prostor- nedvi`noto kulturno i istorisko nite i urbanisti~kite planovi, pokraj nasledstvo, soglasno spomenatite predviduvawe na planskite merki za zakoni i konvencii, se propi{uvaat na za{tita na nedvi`noto kulturnoto na~in soodveten na metodologijata na nasledstvo, mo`e za oddelni delovi so planiraweto na prostornite i osobeni kulturni vrednosti da se urbanisti~kite planovi, zaradi {to e uka`e na potrebata za donesuvawe na potrebna sorabotka so organite i planovi od ponisko nivo, detalni organizaciite nadle`ni za za{tita na urbanisti~ki planovi ili urbanisti~- kulturnoto nasledstvo, vo nivnata ki proekti, kako i za izrabotka na podgotovka. proekti za sanacija i rekonstrukcija. Pritoa kako edna od osnovnite celi se postavuva potrebata od usoglasuvawe i utvrduvawe na edin- stvenata metodologija, kriteriumi i 116 5.4. RAZVOJ NA TURIZMOT I obemot na sega{nata efektivna ORGANIZACIJA NA TURISTI^KITE PROSTORI turisti~ka pobaruva~ka, kako i so ogled na nejziniot sezonski karakter. Pojdovni osnovi Me|utoa, strukturata na kapacitetite Imaj}i gi predvid prirodnite, e nezadovolitelna od aspekt na nivoto prostornite, pazarnite, komunikacis- na opremenosta, strukturata na kite i drugite uslovi, mo`e da se ponudata i kvalitetot na uslugite. konstatira deka razvojot na turizmot − Spored razmestenosta na vo Republika Makedonija vo izminati- kapacitetite dominiraat ezerskite te desetina godini ne se ostvaruva{e mesta kade se locirani 80,5% od so zadovolitelna dinamika i deka vkupnite kapaciteti, potoa vo gradot dostignatoto nivo vo site vidovi Skopje vo koj se locirani 6,3%, vo turisti~ka ponuda zaostanuva zad planinskite mesta 4,7%, vo bawite realnite receptivni mo`nosti i 2,7% i vo ostanatite mesta 5,9%. potencijalnata turisti~ka pobaruva~- − Posmatrano po op{tini, ka. Vo tekot na poslednite pet godini, dominantno mesto so 35,9% zazema kako posledica na politi~kite i porane{nata op{tina Ohrid, potoa ekonomskite okolnosti vo regionot na Struga so 20,8%, Resen 11,9%, Balkanot, dojde do stagnacija, pa i do Gevgelija 10,0%, Skopje-Centar 4,7%, opa|awe na turisti~kiot promet, Gostivar 3,1%, Bitola 1,9%, Gazi osobeno vo oblasta na stranskiot Baba-Skopje 1,8% i Tetovo 1,6%, turizam. So toa se potencira i dodeka ostanatite porane{ni op{tini prethodno izrazenoto opa|awe na u~estvuvaat so 18,2% vo vkupnite trendot na raste`ot na turisti~koto smestuva~ki kapaciteti. stopanstvo vo Republikata. Taka, − Kaj hotelskite kapaciteti namesto brziot raste` na turisti~ko- dominiraat poniskite kategorii i to stopanstvo predviden za periodot pove}ekrevetni sobi, a vo Republikata 1985 - 2000 god. (porast na brojot na nema nitu eden hotel od ekstra leglata za okolu pet pati i na brojot kategorija. na no}evawata za okolu sedum pati), dojde do stagnacija {to se zakanuva Celi turisti~koto stopanstvo da go stavi na − kompleksna valorizacija na marginite na ekonomskiot razvoj na najzna~ajnite prirodni i sozdadeni zemjata. potencijali na turisti~kata ponuda za Navedenite tendencii se odrazuva- stranski i doma{en turizam, diferen- at vrz brojot i strukturata na leglata cirani vo odnos na turisti~kite vo smestuva~kite kapaciteti koi vo vrednosti i sodr`ina, a vo soglasnost 2001 god. iznesuvaat 74.130 legla. so trendovite na me|unarodnata i Za postojnata sostojba mo`at da se doma{nata turisti~ka pobaruva~ka; iznesat slednite kvalifikacii: − definirawe na vidovite na − Postojnata struktura na smestu- turizmot koi treba da se razvivaat vo va~kite kapaciteti e nepovolna. oddelnite podra~ja, vo zavisnost od U~estvoto na osnovnite vo vkupnite prostornite i drugite faktori za kapaciteti iznesuva 40%, dodeka razvoj, so postignuvawe optimum vo komplementarnite smestuva~ki kappa- specijalizacijata na turisti~kata citeti u~estvuvaat so 60%. ponuda; − Kapacitetite za smestuvawe i za − utvrduvawe na odnosot i me|uza- ishrana na turistite mo`at da se visnosta na oddelni turisti~ki pros- ocenat kako zadovolitelni so ogled na torni celini so drugi podra~ja ili 117 prostorni edinici, so teritorijata na mensko usoglasuvawe so potrebite na dr`avata i po{iroko od nea; pobaruva~kata, kako i so poskromni − opredeluvawe na osnovni nasoki vlo`uvawa, ovozmo`uvawe na ostvaru- za razvoj i povr{ini koi treba da se vawa so pogolemi ekonomski efekti. za{titat za potrebite na turizmot i Planski opredelbi definirawe na infrastrukturata za Vrz osnova na kompleksno nivniot razvoj; sogledanite prirodni i sozdadeni − so pomo{ na turisti~ka uslovi i resursi po obem, kvalitet, regionalizacija fiksirawe na onie rasprostranetost ili unikatnost, podra~ja koi imaat prioritetna funkcionalnost, atraktivnost i ste- va`nost za turisti~ka izgradba i vo pen na aktiviranosta na teritorijata vrska so toa odreduvawe na re`imot za na Republika Makedonija, kako raspolagawe so niv i definirawe na posebni celini mo`e da se izdvojat principite za gradba; slednite vidovi na turisti~ki poten- − vo zavisnost od turisti~kata cijali: vodenite povr{ini, planinite, pobaruva~ka, aktivirawe na novi bawite, celinite i dobrata so pri- podra~ja so dominantni prirodni ili rodno i kulturno nasledstvo, transit- sozdadeni turisti~ki vrednosti, koi nite turisti~ki pravci, gradskite istovremeno pretstavuvaat glavni naselbi, lovnite podra~ja i selata. razvojni potencijali posebno vo Spored ovie potencijali, i nedovolno razvienite kraevi; definiranite turisti~ki lokaliteti − utvrduvawe na mo`ni kolizii vo niv, pogodni uslovi za razvoj pome|u turizmot i ostanatite stopan- postojat za slednite vidovi turizam: ski dejnosti vo odredeni prostori, kapali{en (lakijalen); planinski balansirawe na nivnoto me|uvlijanie zimsko-sportski; planinski klimatsko i definirawe na prioriteti vo razvo- lekuvali{en; bawski; loven; jot i razmestuvaweto na kapacitetite; tranziten. − za{tita i revalorizacija na Soglasno so osnovnite dolgoro~ni prostorite pogodni za razvoj na turiz- celi, konceptot i kriteriumite za mot, nivno turisti~ko-urbanisti~ko razvoj i organizacija na turisti~kata oblikuvawe i vklopuvawe na objektite ponuda, vo Republikata se definirani vo prirodniot ili istoriskiot vkupno 10 turisti~ki regioni so 54 ambient, celosno primenuvaj}i gi turisti~ki zoni, i toa: 1. Skopsko- kriteriumite i standardite za kumanovski so 8 zoni, 2. [arsko- za{tita na `ivotnata sredina, polo{ki so 4 zoni, 3. Ki~evsko- prirodnoto i kulturnoto nasledstvo; brodski so 2 zoni, Mavrovsko-debarski − so prostornata organizacija na so 4 zoni, 5.Ohridsko-prespanski so 7 turizmot, pokraj negovata osnovna zoni, 6. Pelagoniski so 8 zoni, 7. ekonomska funkcija, stimulirawe i na Srednovardarski so 6 zoni, 8. socijalno-zdravstvenata i kulturno- Strumi~ko-radovi{ki so 4 zoni, 9. obrazovnata funkcija, kako i Bregalni~ki so 8 zoni i 10. Kratovsko- podobruvawe na uslovite za dnevna, krivopalane~ki region so 3 vikend i prazni~na rekreacija na turisti~ki zoni. Vo navedenite lokalnoto naselenie; regioni i zoni se izdvojuvaat 200 − vo programiraweto na smestu- turisti~ki lokaliteti, od koi za va~kite kapaciteti po~ituvawe na aktivnosti na sneg se opredeleni 34, za principot na kompleksnosta na ponu- aktivnosti na voda 47, za aktivnosti data, nejzinoto teritorijalno i vre- vo prirodni i istoriski ambienti 80, 118 bawi 9, gradski turisti~ki centri 29 i glavni me|udr`avni vrski 4. Regionalizacija na turisti~kite prostori - 2020 god. tabela 39 Turisti~ki region Turisti~ka zona Turisti~ki lokaliteti Skopsko-Kumanovski region gradski turisti~ki centar Skopje Vodno-Matka Vodno Matka Kozjak Kitka-Karaxica Pati{ka reka Karaxica Kitka Ore{ani-Zelenikovo Zelenikovo Skopska Crna Gora Qubanci Brodec Katlanovo-Badar Katlanovska Bawa P~inska zona Kumanovo Kumanovska Bawa Tabanovce Pelince Matej~e-Lipkovo Lipkovo Matej~e [arsko-Polo{ki region Quboten-Tri vodi Vratnica Quboten Piribeg Tri Vodi Tetovo-Popova [apka-Le{nica Tetovo Popova [apka Crn Vrv Le{nica Gostivar-Vraca-Ni~purska planina Gostivar Bristovec Bogovinsko ezero Rudoka Mazdra~a Ni~purska pl. Mavrovsko-Debarski region Mavrovska zona Mavrovi Anovi Mavrovo Bunec Leunovo Nikiforovo Stra`a Radi~ko-debarska zona Trnica Gali~nik [ilo Verte Sv. Jovan Bigorski Lazaropole Kosovrasti-Debarsko ez.-Bawi{te Debar Kosovra{ka bawa Bawi{te Debarsko ezero Gari-Golem Rid Stogovo-Golem Rid Ki~evsko-brodski region Ki~evska zona Ki~evo Kru{ino Sv. Pre~ista Lopu{nik Izvor Brodska zona M. Brod Pe{na Bu{eva ~e{ma 119 Belica Samokov Ohridsko-prespanski region Jablani~ka zona Ezero Globo~ica Ta{maruni{ta Labuni{ki Ba~ila Jablanica Gorna Belica Vev~ani Stru{ka zona Struga Rado`da Livadi{te Elen Kamen Kali{ta Evrotel Struga zapad ]afasan Zona Debarca Slatino Ohridska zona Ohrid Andon Dukov Gorica Velestovo Sv. Stefan Lagadin Konsko (Belvi) Ele{ec Pe{tani Gradi{te Trpejca Qubani{ta Sv. Naum Zona Gali~ica Magaro-Gali~ica Stara Gali~ica Resen-Ote{evo-Konsko Resen Konsko Stewe Ote{evo Carina Sir Han Resen-Krani-Dolno Dupeni Asamati-Pretor Krani [trbovo Nakolec Dolno Dupeni Pelagoniski region Bitola-Pelisterska Bitola Maru{ica Kopanki-[iroka Begova ~.-Kopanki Livada [iroka Ni`e Pole-Neolica Ni`e Pole Neolica Stre`evska zona Stre`evo Mariovska zona Kajmak~alan Staravina Demirhisarska zona Demir Hisar Smilevo Gorno Ilino Prilep Markovi kuli-Zlatovrv-Pletvar Varo{- Markovi kuli Zlatovrv Mukos 120 Zrze Pletvar-Livada Mariovska zona Vitoli{te Kru{evska zona Kru{evo Kru{evo-skicentar Bu{eva Planina Sv. Spas Me~kin Kamen Sredno-vardarski region Vele{ka zona Veles Ezero Mladost Gradsko Klisura Pe{ti Gole{ni~ko-Jakupi~ka zona Breza Gorno Jabol~i{te ^eples (Ne`ilovo) Tikve{ Negotino Stobi Demir Kapija Kavadarci Tikve{ko ez.-Vita~evo-Ko`uf Tikve{ko ezero Mihailovo Gevgeliska zona Gevgelija Negorska Bawa Smrdliva Voda Vardarski rid Bogorodica Valandovo -Dojran Valandovo Nikoli} A~ikot Nov Dojran Star Dojran Mrdaja Strumi~ko-radovi{ki region Strumi~ka zona Strumica Ezero Vodo~a Bansko Smolari Turija-Ogra`den Ezero Turija Asebalica Varvarica Mantovska zona Mantovo Zapadno-Pla~kovi~ka zona Kozbunar [ipkovica Detsko odmarali{te Radovi{ Bregalni~ki region Pla~kovi~ka zona 1 [umska Ku}a Turtel [tip-Ke`ovica-Kr. Lakavica [tip Ke`ovica Kr. Lakavica Pla~kovi~ka zona 2 Vinica Blatec Lisec Goten Male{evo Berovo Peh~evo Berovsko ezero Ablanica Breza Suvi Laki Pijanec Del~evo Kalimansko ezero Golak 121 Ju`na Osogovska zona Ko~ani Bawa Ezero Grad~e Pantelej Ponikva Pla~kovi~ka zona 3 Zrnovci Probi{tipska zona Probi{tip Lesnovo Sveti Nikolska zona Sv. Nikole Guri{te Bogoslovec Kratovsko-Kr.Palane~ki Severna osogovska zona Kr. Palanka region Sv. J. Osogovski Kalin Kamen Deve Bair Zapadna osogovska zona Kratovo Lisec Bukovec Vrz osnova na dosega{nite Brojot na no}evawata vo 2020 god. istra`uvawa, postojnata materijalna }e iznesuva 7.500.000 od koi 5.250.000 osnova i ostvarenite rezultati vo doma{ni i 2.250.000 stranski. Vo odnos dosega{niot period, kako i plani- na prosekot 1984-85 god., vkupnite raniot turisti~ki promet i o~ekuva- no}evawa }e se zgolemat za 2,4 pati, od niot devizen prihod, po~ituvaj}i gi koi od doma{nite turisti za 1,9 i od relevantnite indikatori na vkupnite stranskite za 5,5 pati. turisti~ki vrednosti i drugite Vrz osnova na planiraniot broj na komparativni pogodnosti, se ocenuva stranskite turisti i o~ekuvanite deka e realno Republika Makedonija no}evawa od istite, kon krajot na na krajot od planskiot period (2020 planskiot period (2020 god.) vo god.) da raspolaga so vkupno 110.000 Republikata se o~ekuva da se legla vo site vidovi smestuva~ki realizira devizen prihod od 350 kapaciteti, {to vo odnos na 2001 god. milioni SAD dolari. (74.130 legla) iznesuva zgolemuvawe od Planiranata distribucija na smes- 48%. tuva~kite kapaciteti vo naredniot period e dadena vo slednata tabela: Planirani kapaciteti (legla) i nivnata prostorna razmestenost po turisti~ki regioni i podra~ja vo 2020 god. tabela 40 Planirani kapaciteti Turisti~ki region /podra~je 2020 legla %

1. Skopsko-kumanovski 11.000 10.00 1.1. Skopje 10.000 9.09 1.2. Kumanovo 1.000 0.91 2. [arsko-polo{ki 2.100 1.91 2.1. Tetovo 2.100 1.91

3. Mavrovsko-debarski 5.000 4.55 3.1. Gostivar 4.000 3.64 3.2. Debar 1.000 0.91

4. Ki~evsko-brodski 370 0.34 4.1. Ki~evo 250 0.23 4.2. Brod 120 0.11

5. Ohridsko-prespanski 71.000 64.55 5.1. Struga 21.000 19.09 5.2. Ohrid 37.000 33.64 5.3. Resen 13.000 11.82

6. Pelagoniski 4.100 3.73 122 6.1. Bitola 2.500 2.27 6.2. Demir Hisar 100 0.09 6.3. Prilep 400 0.37 6.4. Kru{evo 1.100 1.00

7. Srednovardarski 13.280 12.07 7.1. Veles 1.100 1.00 7.2. Negotino 800 0.73 7.3. Kavadarci 300 0.27 7.4. Gevgelija 11.000 10.00 7.5. Valandovo 80 0.07

8. Strumi~ko-radovi{ki 1.020 0.93 8.1. Strumica 820 0.75 8.2. Radovi{ 200 0.18

9. Bregalni~ki 1.750 1.59 9.1. [tip 350 0.32 9.2. Vinica 120 0.11 9.3. Berovo 200 0.18 9.4. Del~evo 400 0.36 9.5. Ko~ani 450 0.41 9.6. Probi{tip 120 0.11 9.7. Sveti Nikole 110 0.10

10. Kratovsko-palane~ki 380 0.35 10.1. Kratovo 180 0.177 10.2. Kriva Palanka 200 0.18 Republika Makedonija - vkupno: 110.000 100.00

6. BILANS NA NAMENATA NA vkupnata teritorija na Republika POVR[INITE Makedonija, odnosno 51,2% od produktivnite povr{ini, a {umite i Promenite vo bilansot na {umskoto zemji{te }e zazemaat namenata na povr{inite se rezultat, 1.140.000 ha, ili 48,8% od pred sé, na promenata vo strukturata produktivnoto zemji{te. na produktivnoto zemji{te so cel da Povr{inite pod {umi i {umsko se usoglasi koristeweto na zemji{te }e se zgolemat od sega{nite zemji{teto so prirodnite uslovi, da se 997.000 ha na 1.140.000 ha ili za{titi pedolo{kata osnova od zgolemuvawe za 14%, a so toa vo intenzivna erozija i da se zapre vkupnata povr{ina na Republikata }e devastacijata na prostorot. Osnovnata u~estvuvaat so 44,3%. Vo kontekst na transformacija do 2020 god. e zgolemuvaweto na povr{nite pod planirana da se izvr{i vo {umi do 2010 god. se planira da se prenamenata na 96.000 ha zemjodelsko po{umat 79.220 ha, a do 2020 god. 70.780 zemji{te, koi denes pretstavuvaat ha, ili vkupno {umite da se pro{irat neobraboteni i napu{teni oranici i so 150.000 ha novopo{umeni povr{ini. bav~i od 6,7 i 8 klasa so relativno Me|utoa, vo vkupnite povr{ini pod izrazena erozija, vo {umsko zemji{te. {umi i {umsko zemji{te }e vlezat i So Planot do 2020 god. e napu{tenite zemjodelski povr{ini predvideno povr{inite pod produk- koi poradi prirodnite predispozicii tivna namena (koristeni od primarni- pogoduvaat za idna obnova na {umite ot sektor) da iznesuvaat 2.335.000 ha, po pat na prirodna sukcesija, ili ili zgolemuvawe vo odnos na ve{ta~ko po{umuvawe. Intenzitetot sega{nite povr{ini za 94.000 ha, (4%). na podigaweto na {umite }e bide Vo ramkite na produktivnoto usloven od materijalnite mo`nosti na koristewe na zemji{teto najgolemi dr`avata taka {to celosnata realiza- povr{ini }e zavzema zemjodelskoto cija e mo`na i vo postplanskiot zemji{te so 1.196.000 ha, ili 46,5% od period. Vkupnoto {umsko zemji{te 123 obrasnato so {umi vo 2020 god. }e tosta }e iznesuva 40,4%, ili zgolemu- iznesuva 1.039.560 ha, odnosno {umovi- vawe vo odnos na 2001 god. za 4%. Bilans na povr{inite po kategorii na zemji{te i kulturi vo 2020 g. tabela 41 Godina 000ha % % % % Vkupna povr{ina 2001 2571 100 Neproduktivno zemji{te 2001 330 12,8 2020 236 9,2 Produktivno zemji{te 2001 2241 87,2 100,0 2020 2335 90,8 100,0 [umi i {umsko zemji{te 2001 997 38,8 44,5 2020 1140 44,3 48,8 Zemjodelsko zemji{te 2001 1244 48,5 55,5 100,0 2020 1196 46,5 51,2 100,0 Pasi{ta 2001 630 24,5 28,1 50,6 2020 625 24,3 26,8 52,2 Bari, trstici i ribnici 2001 2 0,1 0,1 0,2 2020 1 0,0 0,0 0,1 Obrabotlivo zemji{te 2001 612 23,8 27,3 49,2 100,0 2020 570 22,2 24,4 47,7 100,0 Oranici i bav~i 2001 512 19,9 22,8 41,2 83,7 2020 440 17,1 18,8 36,8 77,2 Ovo{tarnici 2001 17 0,7 0,8 1,4 2,8 2020 30 1,2 1,3 2,5 5,3 Lozja 2001 28 1,1 1,3 2,3 4,5 2020 40 1,6 1,7 3,3 7,0 Livadi 2001 55 2,1 2,5 4,4 9,0 2020 60 2,3 2,6 5,0 10,5 Planiranoto namaluvawe na Kvalitativni promeni se predvi- zemjodelskoto zemji{te od sega{nite deni vo strukturata na koristeweto na 1.244.000ha na 1.195.000 ha vo 2020 god. obrabotlivoto zemji{te. Povr{inite proizleguva od prethodno spomenatata pod pasi{ta so nezna~itelno prenamena na del od povr{inite pod namaluvawe od 5.000 ha se zadr`uvaat ugari i neobraboteno zemji{te so na 625.000 ha, so {to vo vkupnata slabi proizvodni kvaliteti (niska povr{ina na Republikata }e u~estvu- bonitetna vrednost, nepovolnost za vaat so 24,3%, a vo vkupnata primena na mehanizacija i razvieni zemjodelska povr{ina (1.195.000 ha) so erozivni procesi) vo {umsko zemji{- 52,3%. Obrabotlivite povr{ini se te. Me|utoa, uslov za nivna prenamena namaluvaat od 612.000 ha vo 2001 god. na e utvrduvawe i razgrani~uvawe na 570.000 ha vo 2020 godina ili za 42.000 povr{inite na celata teritorija na ha. Osven kaj oranicite i bav~ite, kaj Republikata preku konkretno defini- ostanatite kulturi e predvideno rana programa od strana resornite zgolemuvawe na povr{inite do 2020 dr`avni institucii. Ovie povr{ini i god., odnosno kaj ovo{nite nasadi za ponatamu }e se koristat kako 76%, kaj lozovite nasadi za 30% i kaj zemjodelski povr{ini, pred se kako livadite za 10%. Realno namaluvawe pasi{ta i niskoproduktivni livadi so na povr{inite pod oranici i bav~i, planska opredelba vo idnina da se vsu{nost, ne postoi, bidej}i 35% od prevedat vo {umi. Od tie pri~ini vo niv ne bea zaseani (po pove}e osnovi). bilansot na zemjodelskoto zemji{te Vo strukturata na oranicite i tie se isklu~eni i pokraj toa {to ponatamu povr{inite pod `ita }e prethodno se analizirani vo koriste- imaat dominantno u~estvo (53%) so weto na zemjodelskoto zemji{te. nezna~itelno zgolemuvawe od 11.000 124 ha, povr{inite pod industriski na novi sistemi na povr{ina od kulturi }e se zgolemat od 38.000 ha na 106.342 ha. 70.000 ha, povr{inite pod gradinarski Vo periodot do 2020 god. planirana kulturi od 61.000 ha na 70.000 ha i e izgradba na sistemi za odvodnuvawe fura`nite kulturi }e se zgolemat od na 3.500 ha novi povr{ini (Polog-300 37.000 ha na 65.000 ha. Vaka ha; Ki~evo-600 ha; P~iwa-900 ha; definiranata namena i koristeweto Sreden Vardar-300 ha; Dolen Vardar- na obrabotlivite povr{ini, a vo toj 800 ha i Stru{ko Pole-600 ha). kontekst koristeweto na oranicite i Vo namenata na prostorot posebno bav~ite pretstavuva optimalno uskla- mesto zazemaat za{titenite prostori duvawe na zemjodelskoto proizvodstvo kako prirodni retkosti ili delovi na so prirodnite pogodnosti na prirodata. Vo 2020 god. tie }e prostorot, pri {to povr{inite pod zafa}aat 298.566 ha, ili 11,6% od intenzivni kulturi }e se zgolemat od teritorijata na Republikata, me|u koi sega{nite 110.000 ha na 185.000 ha. pette nacionalni parkovi (Pelister, Od neto pogodnite povr{ini za Gali~ica, Mavrovo, Jakupica i [ar navodnuvawe (370.850 ha) do krajot na Planina). planskiot period pod sistemi za Vkupnata povr{ina pod neproduk- navodnuvawe }e se naoo|aat 267.762 ha, tivno zemji{te vo 2020 god. se planira ili 47% od obrabotlivite povr{ini da iznesuva 236.000 ha, ili 9,2% od (570.000 ha), preku rekonstrukcija i teritorijata na Republika Makedoni- rehabilitacija na postojnite sistemi, ja. nivna dogradba na 33.368 ha i izgradba Bilans i struktura na namenata na neproduktivnoto zemji{te 2020 g. tabela 42 Godina ha % Vodi i vodoteci 55.000 23,3 Prirodni ezera 43.410 18,4 Verski objekti 1.300 0,6 Pati{ta i `eleznici 38.000 16,1 Naselbi 65.000 27,5 Ostanato neplodno 33.290 14,1 j 236.000 100,0 Vkupno: Vo strukturata na neproduktivnata Povr{inite pod naselbi, grade`ni namena na zemji{teto dominiraat i industriski objekti }e zazemaat vodite, odnosno vodotecite, prirodni- 65.000 ha, ili 27,5% od vkupnoto te i ve{ta~kite akumulacii. So ogled neproduktivno zemji{te, odnosno 2,5% na brojot i goleminata na planiranite od povr{inata na Republikata. ve{ta~ki akumulacii (23 golemi i Zgolemuvaweto za 30.000 ha vo odnos na okolu 100 mali), povr{inata pod sega{nite 35.000 ha se dol`i, pred sé, vodoteci i akumulacii vo 2020 god. }e na vklopuvaweto i legaliziraweto na iznesuva 55.000 ha, ili zgolemuvawe za bespravno izgradenite objekti vo 11.000 ha. Novoanga`iranite povr{i- okru`uvaweto na pogolemite gradovi ni pod akumulacii }e se zafa}aat, (nad 100.000 objekti) i pro{iruvaweto glavno, od neproduktivnite povr{ini na opfatite na nekoi naseleni mesta, - kamenlivite tereni, re~i{tata i pred sé sedi{ta na novo-formiranite {umskoto zemji{te pod niski {umi i op{tini. Razvojot i izgradbata na {ikari. urbanite centri }e bide orientiran 125 kon iskoristuvawe na povr{inite vo 7. ZA[TITA OD VOENI granicite na postojnite opfati. RAZURNUVAWA, PRIRODNI I TEHNI^KO-TEHNOLO[KI Razvojot na industrijata i maloto KATASTROFI stopanstvo }e se odviva, isto taka, vo ramkite na postojnite industriski 7.1. NASOKI ZA ZA[TITA OD VOENI zoni ili povr{ini rezervirani za taa RAZURNUVAWA namena so dosega{nata plansko- Od geostrate{ki aspekt, teritori- urbanisti~ka dokumentacija. jata na Republika Makedonija ima Najgolema promena kaj neproduk- mnogu specifi~ni i vo pove}e tivnoto zemji{te }e nastane vo elementi nepovolni voeno-strate{ki kategorijata na "ostanato neplodno karakteristiki, zaradi relativno zemji{te" kade se opfateni kamewa- malata povr{ina, opkolenosta so rite, izrazito strmite tereni bez teritorii na ~etiri dr`avi i vegetacija, jarugite i izrazito izlo`enosta na dofat na sovremeni erodiranite tereni, kawonskite borbeni dejstva re~isi po celata svoja strani i sl. Tie }e bele`at dlabo~ina. namaluvawe za 67.710 ha poradi Od druga strana, ograni~eniot prenamena vo povr{ini pod prostor, slo`enata, pred sé planinska akumulacii, po{umuvawa i soobra}aj- reljefna struktura, isprese~ena so na infrastruktura i }e iznesuvaat klisuresti re~ni dolini, mo`e vo 33.290 ha. Od kategorijata na kamewari zna~ajna merka da ja eliminira i neplodno zemji{te 22.000 ha se materijalno-tehni~kata superiornost nao|aat vo sklop na {umite i na eventualniot agresor. {umskoto zemji{te i ne se Vrz osnova na procenkata i bilansirani vo kategorijata na vkupno valorizacijata na pove}e faktori neproduktivno zemji{te. (prirodni, voeni i urbani), koi imaat Koristeweto i eksploatacijata na vlijanie vrz zagrozenosta na mineralnite surovini, glavno, se opredelen prostor, na teritorijata na odviva so podzemni kopovi, osven pri Republika Makedonija uslovno se eksploatacijata na jaglen kade se opredeleni podra~ja so pet stepeni na pravat i se planira da se pravat zagrozenost: pogolemi povr{inski raskrivki 1. Prostori so maksimalen stepen (Suvodol-Bitolsko, Brik-Berovo, na zagrozenost - potesnoto i Oslomej-Ki~evo i Piskup{tina- prigradskoto podra~je na grad Skopje, Struga). Ovie rudnici zafa}aat, glaven grad na Republikata, vo koj e glavno, zemjodelsko zemji{te i skoncentrirano 26% od naselenieto, privremeno go prenamenuvaat vo 40% od industrijata, 38% od op{tes- agrarno neproduktivno, koe vo tveniot proizvod i vrabotenite i 45% posteksploatacioniot period po pat od osnovnite sredstva na Republikata. na sanacija treba da se prenameni vo Poradi toa, vo eventualna vojna gradot {umsko zemji{te ili da se obnovi Skopje }e pretrpi golemi razurnuva- trevnata pokrivka. Vakva prenamena wa, eksplozii, po`ari, intoksinacii pravat i rudnicite za nemetali pri od hemiskata industrija i golemi eksploatacija na mineralnite ~ove~ki zagubi. surovini, no naj~esto se raboti za 2. Prostori so visok stepen na povr{ini pod niskoproduktivni zagrozenost - prostori koi vo slu~aj na pasi{ta ili {umi so nizok prirast na vojna bi se na{le vo zafatot na drvnata masa. strategiskite nasoki na napadot na agresorot. Istovremeno toa se nasoki 126 koi se sovpa|aat so prirodnite e mo`na uspe{na organizacija na komunikaciski koridori vo koi se odbranata. skoncentrirani najrazvienite fizi~- Trgnuvaj}i od procenkite za ki strukturi i se so najgusta stepenot na zagrozenosta na oddelni naselenost. Ottuka vo slu~aj na vojna segmenti na teritorijata na vo ovie prostori mo`e da se o~ekuva Republikata od eventualni voeni visok stepen na povredlivost na dejstva, evidentno e soznanieto deka na fizi~kite strukturi, lu|eto i najgolemi razurnuvawa }e bidat materijalnite dobra. izlo`eni gradot Skopje i drugite

3. Prostori zagrozeni od gradovi i naseleni mesta, {to zna~i dolgotrajni borbeni dejstva - site deka najgolemi zagubi i `rtvi }e ima gradovi i pogolemi naseleni mesta koi me|u civilnoto naselenie {to, se nao|aat vo zonite so visok stepen na vpro~em, e i slu~aj vo site dosega{ni zagrozenost. Vo ovie prostori, vo sovremeni vojni od globalen i lokalen naselenite mesta, okolu va`nite karakter. soobra}ajni jazli i drugite strate{ki Ottuka politikata na za{tita na to~ki }e se vodat dolgotrajni borbeni naselenieto od voeni razurnuvawa, dejstva, so cel za nivno zavladuvawe, izrazena preku prostornoto i poradi {to }e bidat izlo`eni na urbanisti~koto planirawe, treba da postojani razurnuvawa i brzi izmeni se naso~i vo dva osnovni segmenta: na borbenite situacii. − planirawe i ureduvawe na

4. Indirektno zagrozeni prostori - prostori pogodni za evakuacija na ridsko-planinskite i subplaninskite naselenieto i materijalnite dobra; prostori, koi se nao|aat vo neposredna − planirawe na bezbedni prostori blizina na prostorite so visok stepen i naselbi vo koi }e se vr{i na zagrozenost (samite ne se direktno zgri`uvawe na evakuiranoto nasele- izlo`eni na borbenite dejstva) ili vo nie i materijalnite dobra; blizina na prostorite pogodni za − planirawe, izgradba i adaptaci- formirawe slobodna teritorija, ja na objekti za za{tita i lokacii za poradi {to se pogodni za prinuden i izgradba na rovovski zasolni{ta; povremen prestoj na borbernite − planirawe na dopolnitelni edinici, evakuiranoto naselenie i sl. lokacii za pogrebuvawe na zaginati i

5. Prostori pogodni za slobodni umreni lica; teritorii - podra~ja koi poradi − lokacii za zakopuvawe na svoite prirodni svojstva se te{ko zaginati i umreni `ivotni; pristapni na oklopno-mehaniziranite − lokacii za skladirawe na {ut edinici, nadvor od urbanite pri masovni o{tetuvawa na objekti; i aglomeracii i komunikaciite i od − lokacii za skladirawe i glavnite nasoki na napa|awe. Ovie uni{tuvawe na {tetni i opasni podra~ja poradi slabata naselenost i materii. nedovolnata izgradenost imaat nizok Zaradi postignuvawe na soodveten stepen na povredlivost, zaradi {to se stepen na za{tita na evakuiranoto pogodni za formirawe na slobodni naselenie i prezemawe na aktivnosti teritorii. Istovremeno ovie prosto- za ureduvawe i podgotovka na ri, koi zazemaat nad 50% na prostorite pogodni za evakuacija, teritorijata na Republikata, zaradi nivnite lokacii treba da se baraat vo svoite geografski, morfolo{ki i indirektno zagrozenite prostori, geostrategiski karakteristiki se prirodni odbranbeni bastioni, vo koi 127 kako i vo prostorite pogodni za na podra~jeto na grad Skopje i na formirawe na slobodni teritorii. op{tinite, i so merkite na ekonomska- Povolnosta na indirektno ta politika treba na ovie prostori da zagrozenite prostori se izrazuva se predviduva razvoj na turisti~ki i preku indirektnoto dejstvo na rekreativni kapaciteti, vikend nasel- borbenite sredstva upotrebeni vo bi, revitalizacija na napu{tenite sosednite zagrozeni podra~ja (radio- sela, razvoj na sto~arstvoto i aktivni ili hemiski agensi, po`ari, zemjodelieto, locirawe na pomali poplavi i dr.). Vo odbranbenite industriski i drugi prerabotuva~ki planirawa i pri izrabotka na kapaciteti, izgradba na najneophodna- prostornite planovi ovie prostori ta infrastruktura i drugi dejnosti, treba da se rezerviraat za prinuden i koi ja pottiknuvaat vkupnata povremen prestoj na evakuiranoto prostorna disperzija na funkciite, lokalno naselenie i borbenite kako trajna razvojna i odbranbena edinici. So prostorno planski i drugi strategija. razvojni i obranbeni merki, potrebno Obvrskata na planirawe i izgrad- e da se predviduvaat disperzirani ba na zasolni{ta zaradi za{tita na procesi na proizvodnite funkcii, naselenieto od voeni razurnuvawa vo tehni~kata (komunikaciska i energet- stanbenite, stopanskite, delovnite, ska) infrastruktura i najneophodnite javnite i drugite vidovi na grade`ni investicioni aktivnosti za pobrzo objekti e uredeno so pove}e zakoni i osposobuvawe na ovie lokalni enklavi podzakonski akti: Zakonot za odbrana, za funkciite vo uslovite na vojna. Zakonot za prostorno i urbanisti~ko Povolnostite na prostorite planirawe, Zakonot za investiciona pogodni za slobodni teritorii, koi izgradba, Uredbata za kriteriumite za iznesuvaat nad 50% od teriorijata na zasolnuvawe na naselenieto, Pravil- dr`avata, a se pogodni za smestuvawe nikot za opredeluvawe na visinata na na evakuiranoto naselenie, evidentni sredstvata potrebni za izgradba na i vo planovite za evakuacija, treba da zasolni{ta i na~inot i rokot na zazemaat najzna~ajno mesto, kako pla}aweto, odnosno vra}aweto na ovie prostori od regionalno i republi~ko sredstva i Pravilnikot za pobliska zna~ewe, vo koi, vo uslovi na vojna, sodr`ina i na~inot na grafi~ka evakuiranoto naselenie }e bide obrabotka na planovite i za na~inot i nositel na proizvodstvoto, pred sé, na postapkata za donesuvawe na prostor- hrana, kako i na drugi najneophodni nite i urbanisti~kite planovi. proizvodi za odbrana i pre`ivuvawe. So odredbite na Zakonot za Spored optimalniot model za prostorno i urbanisti~ko planirawe koristewe na prostorot vo uslovi na e propi{ana obvrskata, prostornite i vojna, prostorite pogodni za slobodni urbanisti~kite planovi da sodr`at teritorii i za evakuacija na planski merki za za{tita od voeni naselenieto od najzagrozenite delovi razurnuvawa, {to podrazbira analiza na Republikata, istovremeno pretsta- na sostojbata so zasolni{tata vo vuvaat odbranbeni zoni ili bastioni, urbaniot opfat i nivnata valorizaci- vo koi e mo`no organizirawe na ja; procenka na stepenot na zagrozenos- proizvodnite, upravnite i drugite ta na oddelnite lokalni urbani javni funkcii, prilagodeni na voenite strukturi, temelena vrz op{tata uslovi. ocenka i zonite na zagrozenost na So prostornite planovi na Republikata i, spored konstatiranite regionite, na nacionalnite parkovi, potrebi, opredeluvawe na natamo{na- 128 ta politika (i konkretni lokacii) za predizvikaat seriozni razurnuvawa, izgradba na novi zasolni{ta. Ova bidej}i tradicionalno gradenite obvrska e sé u{te na sila i treba da se objekti, osobeno vo ruralnite sredini, primenuva vo izrabotkata na ne mo`at da gi izdr`at ovie planovite. zemjotresi bez zna~itelni o{tetuva- Pritoa ukinatata obvrska na wa. Primer za toa e zemjotresot vo investitorite na stanbenite i drugi Gevgelija, 1990 god., koj o{teti 1.120 objekti, za izgradba na individualni objekti i zemjotresot vo Bitola, 1994 zasolni{ta ili pla}awe na god., koj o{teti 4.300 objekti. nadomestokot za nivnata izgradba, Mo`nite, o~ekuvani zemjotresi vo mo`e da se smeta za privremena seizmi~kite zoni Peh~evo-Kresna so opredelba naso~ena kon pottiknuvawe (M=6,9-7,8) bi predizvikale najgolemi na gradbata. Toa istovremeno mo`e da razurnuva~ki efekti, dosega pojaveni bide povod za reafirmacija na na Balkanot i Evropa. konceptot za izgradba na kolektivni Od prostoren aspekt, podra~ja zasolni{ta vo pove}enamenski objek- izlo`eni na najgolemi seizmi~ki ti, so pove}enamensko koristewe na vlijanija se podra~jata na Debar, kolektiven zasolni{en prostor za Skopje, Ohrid, Berovo, Ko~ani, komercijalni celi, ~ija izgradba mo`e Del~evo, kako i podra~jeto pome|u da bide finansirana od vonbuxetski Gevgelija i Demir Kapija. Podra~ja so izvori. izrazito golema seizmi~ka opasnost se Vo ocenkata na stepenot na podra~jata na Valandovo i Peh~evo, vo zagrozenosta od voeni razurnuvawa, koi se slu~eni najsilnite zemjotresi predviduvaweto na planskite merki za na teritorijata na Republika za{tita i evakuacija na naselenieto, Makedonija, so magnitudi (M=6,7) i vo opredeluvaweto na konceptot za (M= 7,8). planirawe i izgradba na zasolni{ta, Podra~ja so najmala izlo`enost na opredeluvaweto na konkretnite loka- seizmi~ki pojavi, odnosno so sosema cii i utvrduvaweto na minimalnite slaba avtohtona seizmi~nost, se uslovi za gradba, potrebno e, vo podra~jata formirani vo pretkam- sega{nite uslovi na neredefinirana briskiot period kako {to se: politika na zasolnuvaweto na pelagoniskiot horst-antiklinorum, naselenieto od voeni razurnuvawa, da masivot na Jakupica, Sele~ka se ostvari maksimalna sorabotka so Planina, Ogra`densko-pla~kovi~kiot organite nadle`ni za odbranata i horst, Osogovskiot i Germanskiot civilnata za{tita. horst i drugi. 7.2. MERKI ZA ZA[TITA OD PRIRODNI I Istoriskite podatoci poka`uvaat ELEMENTARNI KATASTROFI deka silnite zemjotresi generirani na - Za{tita od silni zemjotresi teritorijata na dr`avata se proslede- Seizmi~kite pojavi - zemjotresite ni i so pojava na kolateralni hazardi se dominantni prirodni nepogodi vo (likvifakcija, odroni, svle~i{ta, Republika Makedonija, koi mo`at da puknatini, rasednici, pomeruvawa), so imaat katastrofalni posledici vrz dominantni odroni i svle~i{ta, {to ~ovekot i prirodata. Prisutni se niz u{te pove}e gi zgolemuva negativnite vekovite, na deset seizmi~ki `ari{ta posledici na zemjotresite. vo zemjata ili vo nejzinata pobliska i Vo dosega{niot prostoren razvoj po{iroka okolina. Zemjotresite so na Republikata, prirodnite bogatstva, umereni magnitudi (M<6,0) mo`at da geografskite, morfolo{kite i drugi- te pogodnosti imale dominantno 129 vlijanie vrz izgradbata i ureduvaweto 29/83, 21/88, i 52/90.), kako i na nejzinata teritorija, bez ogled na Pravilnikot za tehni~kite normativi prisutnite seizmi~ki rizici. Toa za sanacija, zacvrstuvawe i rekon- sozdava konfliktna situacija vo koja strukcija na objektite na visokograd- najgolemite gradovi, najgolem broj na bata o{teteni od zemjotres i za naselenieto, industriskite kapacite- rekonstrukcija i revitalizacija na ti i najzna~ajnite komunikacii, kako objektite na visokogradbata ("Sl. list {to se koridorite sever-jug i istok- na SFRJ" br. 52/85). zapad, se locirani vo zonite so Vo investicionite proekti treba najgolema seizmi~nost (intenzitet od da se razrabotat merkite za za{tita na 8-10 stepeni na MSK- 64). ~ovekot, materijalnite dobra i Vo taka sozdadenata konstalacija `ivotnata sredina od prirodnite na supra i infrastrukturata na katastrofi. Kos-benefit analizata za prostorot na Republika Makedonija, dosega{nite investicii treba da se namaluvawe na seizmi~kiot rizik primenuva so cel da se definiraat i mo`e da se izvr{i so primena na planski vgradat merkite za sanacija na soodvetni ekonomski merki za za{tita postojnata sostojba. na sozdadenite vrednosti (grade`na Neophodno e permanentno a`urira- intervencija na nosivata konstrukcija we na planovite za za{tita od na postojnite objekti, zaradi dovedu- elementarni nepogodi, koi soglasno vawe na otpornost protiv najsilnite zakonskite obvrski postojat za celata zemjotresi), odnosno zadol`itelna teritorija na dr`avata, poradi primena na normativno-pravna regula- prisutniot seizmi~ki hazard, kako i tiva, so koja se uredeni postapkite, izlo`enosta na drugi prirodni uslovite i barawata za postignuvawe katastrofi. na tehni~ki konzistenten i ekonomski Za podra~jata vo koi pokraj odr`iv stepen na seizmi~ka za{tita, seizmi~kite hazardi, postoi opasnosta kaj izgradbata na novite objekti. od kolateralni hazardi, neophodno e Po katastrofalniot zemjotres od da se izvr{at detalni reonizacii kako 1963 god., aseizmi~kata gradba i osnova za primena na za{titnite seizmi~kata za{tita zazedoa priori- merki vo procesot na prostornoto i tetno mesto vo tehni~kata regulativa urbanisti~koto planirawe. za proektiraweto i izgradbata. Vo Za kvalitativno i kvantitativno izminatite 35 godini normite bea definirawe na parametrite na modificirani, podobruvani, taka {to seizmi~nosta na teritorijata na deneska tie se na kvalitativno nivo. Republikata, neophodno e zgusnuvawe Sepak, od aspekt na za{titata na na mre`ata na seizmolo{kite stanici prostorot, `ivotnata sredina, nasele- i na mre`ata na instrumentite za nieto i sozdadenite vrednosti, neop- registracija na zemjotresite i hodno e potrebna celosna revizija na nivnoto osovremenuvawe. normativnite akti i definirawe na So realizacija na navedenite sovremeni kriteriumi za izgradba vo prioriteti se sozdavaat realni uslovi seizmi~kite podra~ja. za uspe{na in`enerska prevencija i Kako prioritetna merka se namaluvawe na seizmi~kiot rizik na uka`uva na potrebata od revizija na teritorijata na Republika Makedoni- postojniot Pravilnik za tehni~ki ja, odnosno za efikasen menaxment na normativi za izgradba na objekti od efektite i vonrednite sostojbi visokogradbata vo seizmi~ki podra~ja predizvikani od silnite seizmi~ki ("Sl. list na SFRJ" br. 31/81, 49/82, sili. 130 Za{tita od po`ari te~nosti, gasovi i eksplozivni Za uspe{no funkcionirawe na materii; za{titata od prirodni i elementarni − oddale~enosta me|u objektite so katastrofi vo procesot na prostorno- razli~na namena i otpornost na to i urbanisti~ko planirawe po`ari na konstrukciite vnatre vo potrebno e da se prevzemat soodvetni industriskata i stanbena zona i merki za za{tita od po`ari, odnosno objektite za specijalna namena; eventualnite ~ove~ki i materijalni − {iro~inata, nosivosta i zagubi da bidat {to pomali vo slu~ai proto~nosta na pati{tata so koi }e se na po`arite. ovozmo`i pristap na protivpo`arni Spored podatocite dobieni od vozila do sekoj objekt i nivno Ministerstvoto za vnatre{ni raboti manevrirawe za vreme na gasnewe na na prostorot na Republika Makedonija po`arite; vo 2000 godina se evidentirani 86 Za{titata od po`ari opfa}a lokaliteti na {umski po`ari so merki i dejnosti od normativen, povr{ina pogolema od 50 ha. Najgolem operativen, organizacionen, tehni~ki, broj na po`ari se koncentrirani na obrazovno-vospiten i propaganden planinite: @eden, Jakupica, Gole{ni- karakter, koi se uredeni so Zakonot za ca, Babuna, Kozjak. za{tita na po`ari(Sl.v.na SRM Vo procesot na planirawe br.43/86) koj e vo proces na revizija so potrebno e da se vodi smetka za aproksimacija na direktivite na konfiguracija na terenot, stepenot na Evropska Unija, so koj se o~ekuva urbaniziranost, stepen na zagrozenost podobruvawe na zakonskata regulativa od po`ari i uslovi koi im pogoduvaat za prevzemawe na merki za za{tita od na po`arite: klimatsko-hidrolo{kite po`ari. uslovi, ru`ata na vetrovi i sli~no; Za{tita od poplavi koi imaat vlijanie vrz zagrozenost i za{tita od po`ari. Pri pojava na prirodni stihii, Zaradi pouspe{na za{tita od kako {to se poplavite, sekoe vakvite pojavi vo prostornite i organizirano op{testvo prezema urbanisti~ki planovi se prevzemaat aktivni i pasivni merki za niza merki za otstranuvawe na organizirana odbrana. Za donesuvawe pri~inite za predizvikuvawe na na brzi, ispravni i efikasni odluki po`ari, spre~uvawe na nivnoto neophodno e da se raspolaga so: {irewe, gasnewe i uka`uvawe pomo{ − odnapred razraboten plan; pri otstranuvawe na posledicite − sigurni informacii za sostoj- predizvikani so po`ari, koi se bata vo zagrozenoto podra~je; odnesuvaat na: − sigurni prognosti~ki informa- - izvorite za snabduvawe so voda, cii za o~ekuvanite sostojbi. kapacitetite na gradskata vodovodna So ogled na prirodnite karakte- mre`a i vodovodnite objekti koi ristiki, kako i koristeweto na obezbeduvaat dovolno koli~estvo voda prostorot, pred sé za urbanite celi, se za gasnewe na po`ari; nalaga potrebata od izrabotka na − oddale~enosta me|u zonite prognosti~ki modeli prvenstveno za: predvideni za stanbeni i javni objekti − podra~jeto na Skopje so i zonite predvideni za industriski akumulacijata Kozjak; objekti i objekti za specijalna namena − podra~jeto na Veles so za smestuvawe lesno zapalivi akumulaciite Kozjak i Vakuf; 131 − Crna Reka do izlezot od god., a so izgradba na akumulacijata Pelagonija; "Kozjak" stepenot na za{tita se − akumulaciite Kalimanci i zgolemuva na 300 godi{ni golemi vodi. Tikve{; Podra~jata vozvodno i nizvodno od − sistemot Ohridsko Ezero- Skopje se {titat od 20 god. golemi Globo~ica-[piqe. vodi. Ovoj sistem potrebno e da se Za obezbeduvawe na za{titnata preispita i usovr{i, za da se zgolemi funkcija na re~nata mre`a potrebno stepenot na za{tita od pogolemi vodi e: od predvidenite. − so planirawe (prostorno i − Pelagonija: Osnovnata mre`a urbanisti~ko) na potencijalno na sistemot e proektirana i izgradena zagrozenite podra~ja od poplavi, da se za r. Crna i nekoi pogolemi pritoki predvidi ureduvawe so koe }e se za priem na 20 godi{ni vodi, a na odbegnat golemi {teti; ostanatite objekti za priem na 10 − izgradba na akumulacii so godi{ni vodi. Za za{tita na dobrata mo`nost za retenzija na poplaven potrebno e da se dovr{i bran; rekonstrukcija na r. Crna za priem na − obele`uvawe na prostorot na 50 godi{ni vodi i da se preispita re~nata mre`a vo katastarskite karti opravdanosta za rekonstrukcija na i na teren; ostanatite objekti za priem na pogolemi vodi od predvidenite. − definirawe na inundaciite kako javni re~ni povr{ini; − Stru{ko-ohridsko: Prefrlawe na vodite od r. Sateska vo r. Crn − vr{ewe redoven pregled na Drim. Za prefrluvawe na vodite na r. sostojbite na re~nite korita i po Sateska od Ohridskoto Ezero vo Crn potreba intervencija; Drim potrebno e da se izgotvi − odr`uvawe i obnovuvawe na tehni~ko re{enie so koe }e se izbegne krajbre`nata vegetacija; zasipuvaweto na koritoto na Crn − strogo kontrolirawe na Drim i plaveweto na Stru{ko Pole. sostojbata so re~niot nanos; − otpo~nuvawe so izgradba na Za{tita od drugi vremenski stabilizacioni pragovi za visinsko nepogodi fiksirawe na re~nite korita i za Od ostanatite meteorolo{ki spre~uvawe na bo~nata erozija; pojavi so karakteristiki na elemen- − otpo~nuvawe so ureduvawe i tarni nepogodi se manifestiraat oplemenuvawe na degradiranite re~ni pojavata na grad, luweni vetrovi i korita (Vardar, Lepenec, P~iwa, magli. Sateska, Bregalnica, Crna Reka); So cel za poefikasna za{tita i − odr`uvawe i rekonstrukcija na pouspe{no funkcionirawe na protiv- ve}e izgradenite sistemi za za{tita gradnata odbrana neophodno e od poplava. obnovuvawe i osovremenuvawe na Za oddelni pogolemi izgradeni postojnite tri glavni i tri pomo{ni odbranbeni sistemi po vodostopanski centri, kako i doopremuvawe na podra~ja se predviduvaat slednite mre`ata od 300 protivgradobijni raboti: stanici, nivno sovremeno povrzuvawe − Skopsko vodostopansko podra~- so soodvetni telekomunikaciski vrski je: Sistemot za za{tita vo Skopje e i opremuvawe so novi uredi za izgraden za odbrana od golemite vodi osmatrawe i izvestuvawe. Od posebno so verojatnost na pojava edna{ na 100 zna~ewe za blagovremenata odbrana od 132 gradobijnite oblaci pretstavuva − ocenka na sostojbite na efikasnata i permanentnata povrza- prirodnite komponenti na `ivotnata nost so evropskata meteorolo{ka sredina i stepenot na zagrozenost od organizacija i meteorolo{kite pojava na tehni~ki katastrofi; centri od sosednite zemji zaradi − ocenka na optovarenosta na koordinirawe na aktivnostite i prostorot so tehnolo{ki sistemi so sledewe na pojavite. odredeno nivo na rizik; Pojavata na luweni do orkanski − analiza na me|usebnata zavis- vetrovi naj~esto se manifestira vo nost na prirodnite uslovi i Ov~e Pole i Pelagonija kade mo`e da postojnite tehnolo{ki sistemi; imaat negativni posledici po − definirawe na nivoto na zemjodelskite kulturi, osobeno postojniot rizik pri redovna `itnite i industriskite kulturi. sekojdnevna rabota na tehnolo{kite Poradi toa e neophodno podigawe na sistemi i pri pojavata na incidentni vetrobrani od trajna {umska slu~ai; vegetacija osobeno na pogolemite − procena na zagrozenosta na agrokompleksi. Kako posebna merka za lu|eto i materijalnite dobra; za{tita od silnite vetrovi, pokraj − utvrduvawe na kriteriumite za komunikaciite, pretstavuva izborot izbor na optimalna varijanta na na vegetacija so izrazen godi{en za{tita vrz osnova na procenetiot prirast koja podnesuva podolgotrajni stepen na zagrozenost. su{ni periodi. So primena na ovaa metodolo{ka 7.3. MERKI ZA ZA[TITA OD TEHNI^KO - postapka mo`e de se o~ekuva TEHNOLO[KI KATASTROFI ostvaruvawe na slednite osnovni celi Merkite za za{tita od tehni~ko- za za{tita od tehni~ko-tehnolo{ki tehnolo{ki katastrofi vo sebe katastrofi: sodr`at, pokraj neposrednata za{tita − maksimalno usoglasuvawe i na ~ovekot i materijalnite dobra, i koristewe na prostorot od aspekt na naglasena ekolo{ka dimenzija. za{tita vo ramkite na prostornite Ekolo{kata dimenzija na za{titnite mo`nosti; merki trgnuva od soznanieto deka − vgraduvawe na merkite na koi se `ivotnata sredina e ograni~en resurs, zasnovuva organizacijata na za{tita i koj vo oddelni sredini, a i vo globalni spasuvawe na ~ove~kite `ivoti i ramki, e doveden na granicata na materijalnite dobra od tehni~ko- izdr`ivost. tehnolo{ki katastrofi vo opredelu- Edno od mo`nite i neophodno vaweto na namenata na prostorot; potrebni preventivni merki za − integrirawe na elementite na za{tita od tehni~ko - tehnolo{ki zagrozenosta vo ramkite na katastrofi e prostorno i urbanis- kompleksot na pra{awata vrzani so ti~ko planirawe, koe preku za{titata na `ivotnata sredina. osoznavawe i analiza na sostojbite i Zaradi postignuvawe na celosna opasnostite od mo`nite incidenti, vo za{tita na lu|eto, materijalnite odr`uvaweto na instalaciite i dobra i potesnata i po{irokata opremata, treba da sozdade prifatliv `ivotna sredina postojat tri nivoa na odnos kon `ivotnata sredina. Pritoa prezemawe na sigurnosni, preventivni osnovnite metodolo{ki postapki za merki: planirawe i ureduvawe na prostorot Prvo nivo: gi vklu~uva site merki se: koi se prezemaat vo odr`uvaweto na 133 opremata i instalaciite, zaradi 1. Potrebata od oformuvawe na sigurno koristewe na opasni materi- sistemot na evidencija i analiza na jali vo tehnolo{kite procesi i odbeg- tehnolo{kite akcidenti, kompaktibi- nuvawe na tehnolo{ki katastrofi. len na sistemot MARS na Evropskata Vtoro nivo: se odnesuva na site unija, kako baza za evidencija na merki koi treba da obezbedat opasni materijali, prisutni vo ograni~uvawe na emisijata kako tehnolo{kite postrojki i mo`ni posledica od po`ar, eksplozija ili pri~ini na katastrofi. osloboduvawe na hemikalii, {to mo`e 2. Potrebata od predviduvawe na da se slu~i vo okolnosti na pogolemi preventivni merki od strana na industriski akcidenti. stopanskite subjekti za spre~uvawe na Treto nivo: vklu~uva merki koi se tehnolo{ki katastrofi, bazirani vrz prezemaat za za{tita na `ivotnata analizata na odnesuvaweto na isti ili sredina vo smisol na ograni~uvawe na sli~ni postrojki. efektite od emisija na opasni 3. Potrebata od zamena na materii, ili posledici od po`ar i halogeniranite jaglenovodorodi kako eksplozii. razladni sredstva i propelanti; Vrz osnova na konstataciite i redukcija na sega{nata emisija na zaklu~ocite koi proizleguvaat od golem broj na opasni supstanci do 50% analizata na sostojbite vo Republika i redukcija na emisija na benzen, Makedonija i uslovite za pojavata na hlormetan, duhloretan, bakar i akcidenti i tehnolo{ki katastrofi kadmium od 60-70%; namaluvawe na izgotvena od Institutot za zemjotres- emisijata na jaglenoroden-dioksid i no in`enerstvo i in`enerska sulfur-dioksid i defosfatizirawe i seizmologija na Univerzitetot "Sv. denitrificirawe na otpadniot Kiril i Metodij", Skopje, sodr`ana vo materijal. ekspresniot elaborat: "Uslovi za 4. Izrabotka na soodvetni planovi pojava i za{tita od tehni~ko- i programi za za{tita na naselenieto tehnolo{ki katastrofi", vo sprovedu- i edukacija i trening na personalot vo vaweto na Prostorniot plan na slu~aj na eventualna tehni~ka Republikata treba da se ima predvid katastrofa. slednoto: 134 III. SPROVEDUVAWE NA PROSTORNIOT PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA

1. OP[TI NAPOMENI nego se predviduvaat samo uslovite i mo`nostite na zaedni~kiot razvoj i Poa|aj}i od dolgoro~niot karak- prednostite od usoglasuvaweto na ter na prostornoto planirawe, istiot na celata nejzina teritorija. odnosno od faktot deka dolgoro~niot Pokraj toa, toj sodr`i jasno izrazeni razvoen proces se izrazuva kako stavovi i koncepti. Negovata permanentno naru{uvawe na postojni- kompleksna sodr`ina ovozmo`uva site te ramnote`i i kako tendencija kon dadeni re{enija da bidat lesno postojani strukturni promeni na prisposobeni so mo`nite promeni vo prostorot, Prostorniot plan na idnina. So nego Republika Makedonija Republika Makedonija gi definira dobiva sredstva za usoglasuvawe na nasokite, merkite i uslovite, so {to organizacijata i ureduvawe na svojata se obezbeduva harmonizacija na teritorija so teritorijata na razvojot na sekoj element na sosednite dr`avi. prostorniot sistem, so cel da se Soglasno Ustavot na Republika ostvari dinami~en i usoglasen Makedonija, Prostorniot plan, vo prostoren razvoj, postojano unapredu- domenot na organizacijata i vawe na `ivotnata sredina i ureduvaweto na teritorija na racionalno koristewe na prostorot. Dr`avata obezbeduva: Postavkite i re{enijata predvide- − sozdavawe na povolni uslovi za ni so ovoj Plan, }e se stopanski i socijalen razvoj; operacionaliziraat preku prostorni − usoglasuvawe na razvojot na planovi na regioni, op{tini i stopanskite i vonstopanskite podra~jata od javen interes, kako i so aktivnosti; urbanisti~kite planovi na naselenite − ureduvawe na op{tite uslovi na mesta. Poradi postignuvawe na sistemot na obrazovanieto i optimalna korespondentnost pome|u vospituvaweto, nau~nite dejnosti, prostorno-planskata i urbanisti~kata kulturata, fizi~kata kultura, dokumentacija na site nivoa, istite zdravstvenata i socijalnata za{tita; treba da bidat usoglaseni so Prostorniot plan na Republika − utvrduvawe na osnovniot re`im Makedonija, osobeno vo domenot na: na vodite, soobra}ajnicite i drugata na~inot na koristewe i ureduvawe na infrastruktura; prostorot, prostornata razmestenost − utvrduvawe na osnovniot re`im na naselenieto i stopanskite za za{tita na `ivotnata i rabotnata aktivnosti, konceptot na urbanizaci- sredina; jata i sistemot na naselbi, − za{tita od agresor; prostornata razmestenost na − razvoj na nedovolno razvienite infrastrukturnite sistemi, za{tita- podra~ja. ta na `ivotnata sredina, prirodnite

2. USOGLASUVAWE NA PLANSKATA vrednosti i kulturno-istoriskoto DOKUMENTACIJA SO nasledstvo. PROSTORNIOT PLAN Planot sodr`i fleksibilni koncepti i re{enija na organizacijata Site aktivnosti vo prostorot na teritorijata na Republikata. So treba da se usoglasat so nasokite na 135 Prostorniot plan na dr`avata, − za koridorot na magistralnata osobeno zna~itelnite i onie koi se soobra}ajna infrastruktura (Koridor odnesuvaat na planiraweto i 8); izgradbata na: − za koridorot na rekata Vardar − golemite dr`avni infrastruk- (Koridor 10); turni sistemi (pati{ta, `eleznici, − za transgrani~nite podra~ja vozdu{en soobra}aj, telekomunika- dokolku so dr`avite vo okru`uvaweto cii); se vospostavat takvi podra~ja i − golemite energetski sistemi, pristapi kon zaedni~ko planirawe i energovodi i pogolemi vodostopanski naso~uvawe na nivniot razvoj; sistemi; − za turisti~kite podra~ja − grade`nite objekti va`ni za (Ohridsko-prespanskiot i Dojranski- dr`avata; ot region); − pogolemite kapaciteti na − za podra~jata na akumulacii za turisti~kata ponuda; vodosnabduvawe koi se predvideni so − pogolemite stopanski ovoj plan; kompleksi (industrija, terminali) i − za podra~jata so obemna onie koi se odnesuvaat na pogolemi povr{inska eksplatacija na koncentracii (slobodni ekonomski mineralnite surovini (bitolskiot zoni); ligniten basen); − kapacitetite za koristewe na − za podra~jata ~ij razvoj se prirodnite resursi (pogolemi naso~uva so posebni republi~ki komasacii, prenamena na prostorot). programi; Postapkata za naso~uvawe i − za po{irokite za{titni zoni na usoglasuvawe na planskata dokumenta- kulturnite, istoriskite i prirodnite cija so Prostorniot plan ja bogatstva koi so ovoj Plan se utvrdeni propi{uva Ministerstvoto nadle`no kako spomenici od me|unarodno i za rabotite od prostornoto planirawe nacionalno zna~ewe ili za po{iroki- vo sorabotka so izgotvuva~ot na te podra~ja vo koi postoi pogolema planot so {to }e se ovozmo`i koncentracija na ovie bogatstva; navremena me|usektorska koordinacija − za regionite: Skopski, Polo{- i usoglasuvawe so opredelbite i ki i slivno podra~je na rekata Treska. nasokite na Prostorniot plan. Izrabotkata na ovie planovi treba da se realizira vo periodot 2003 do 2007

3. IZRABOTKA NA PLANOVI OD PRIORITETNO ZNA^EWE godina.

4. ODREDBI ZA SPROVEDUVAWE NA Organizacijata, ureduvaweto i PLANOT PO OBLASTI koristeweto na podra~jata i zonite od poseben dr`aven interes i zna~ewe, - Prirodni resursi kako i izgradbata na objekti vo tie podra~ja, }e se vr{i pod neposredna Zemjodelsko zemji{te: kontrola i so soglasnost na nadle`ni- 1. te republi~ki resorni organi, a vo Inventarizacija na povr{inite sklad so zakonskite odredbi. koi se vodat pod: "ugari i neobra- Potrebno e da se izgotvat boteni oranici" po op{tini, ocenka prostorni planovi za slednite na nivniot kvalitet i isplatlivost za podra~ja od poseben interes: zemjodelsko proizvodstvo i razgrani- 136 ~uvawe na kvalitetnite od nekvalitet- na reprodukcioni centri za nite. proizvodstvo na kvalitetni priplodni 2. grla i izgradba na klanica za `ivina i Izgotvuvawe na programa objekti za prerabotka na jajca. (strategija) na nivo na region - 8. op{tina za na~inite, metodite i Stimulirawe na agrokompleksot visinata na potrebnite sredstva za preku finansiska i kreditna aktivirawe na kvalitetnite poddr{ka za razvivawe na sovremeni (pogodnite) povr{ini. zemjodelski sistemi i site vidovi 3. agrobiznisi, marketing, subvencii, Razgrani~uvawe na nivo na region - za{titni ceni, regresi, garantirani op{tinata pome|u {umskoto i zemjo- ceni, krediti regresi za sortno seme, delskoto zemji{te i prika`uvawe na mineralni |ubriwa i za{titni istite kako definirani golemini (za sredstva, rasni grla dobitok, koi ne treba da se vodi spor) so garantirani ceni i za{titni carini prostornite i urbanisti~kite plano- za proizvodi koi se deficitarni na vi od ponisko nivo. doma{niot pazar, kako i celosno 4. sreduvawe na sostojbite so katastarot Donesuvawe na programa za borba i bonitirawe na zemji{teto. so erozijata na zemjodelskite i 9. {umskite povr{ini, koja }e gi Dosledna za{tita na zemjodelskoto identifikuva lokalitetite, }e donese zemji{te, posebno od 1-4 katastarska predlog na merki za za{tita od klasa od prenamena i zafa}awe so erozija, }e gi ponudi metodite za kakvi bilo vidovi na gradba. primena na merkite, vremeto na 10. realizacija i }e gi utvrdi potrebnite Prezemawe na merki za za{tita od investicii (sredstva) za taa cel. zagaduvawe na zemjodelskite povr{ini 5. pokraj avtopati{tata, aerodromite, Donesuvawe na zakon ili uredba za golemite industriski kompleksi, razvoj na biolo{ko (prirodno, urbanite naselbi i utvrduvawe na ekolo{ko) zemjodelie po primerot na pojasi za zabrana na odgleduvawe na evropskite zemji zaradi sozdavawe na zemjodelski proizvodi (soglasno mo`nosti opredeleni proizvoditeli utvrdenite normativi) na zagrozenite da razvijat takvo proizvodstvo koe }e lokaliteti. bide za{titeno na pazarot, kako i [umi i {umsko zemji{te: zaradi za{tita na potro{uva~ite od 1. kvazi proizvoditeli na bilo{ka hrana Bonitirawe na {umite i {umskoto itn. zemji{te, zaradi optimalno odgleduva- 6. we na najkvalitetnite {umi vo Donesuvawe na propisi za opredeleni podra~ja, koi najdobro }e spre~uvawe na ponatamo{no sitnewe odgovaraat na konkretnite uslovi na na zemjodelskoto zemji{te, pottiknu- mestorastewe. vawe na zdru`uvaweto i okrupnuvawe- 2. to, donesuvawe na sovremen zakon za Primena na metod na oplodna ili zemjodelsko zadrugarstvo vo uslovi na postapna se~a zaradi prirodno pazarna ekonomija i dr. obnovuvawe na ~istite visokostebleni 7. nasadi, a kaj {umite {to rastat na Izrabotka na nacionalna programa za razvoj na sto~arstvoto, formirawe 137 mnogu strmni tereni primena na Mineralni resursi: grupovo-izborna se~a. 1.

3. Utvrduvawe na prostorite za Vo zavisnost od vozrasta na eksploatacija na mineralnite surovi- steblata treba izveduvawe na slednite ni i posledicite od obemot na odgleduva~ki se~i: se~i za koristeweto na resursot i nivnoto osvetluvawe na podmladokot od 1-10- sanirawe, so prostornite planovi za godi{na vozrast; se~i za ~istewe na podra~jata so specijalna namena. podmladokot od 10-20 godini; proredi 2. od 20-40 godini i progalni se~i, ili Supstituirawe na zemjodelskoto se~i za prostor od 40-60 godini. proizvodstvo i negovo isklu~uvawe za 4. period na iskoristuvawe na rudniot Navremeno izveduvawe na odgledu- revir od strana na korisnikot na va~kite i obnovitelnite zafati so mineralnoto blago. odnapred odreden godi{en izvedben 3. plan i programa. Zabrana za trajno locirawe na 5. infrastruktura i grade`ni objekti Vo godi{nite planovi i vrz utvrdeni reviri na metalni i srednoro~ni programi za po{umuvawe nemetalni orudnuvawa i jaglenosni apsolutna prednost da se dava na baseni. povr{inite so izrazena erozija i 4. terenite vo neposrednite slivovi na Zabrana za locirawe na ve{ta~kite akumulacii zagaduva~ka industrija na prostori so 6. utvrdeni i pretpostaveni arterski Po{umuvawe na golinite so vodi i obvrzuva~ko re{avawe na avtohtoni vidovi na drvja, osobeno kanalizocioni sistemi so biolo{ki okolu izvorite na voda predvideni za tretman na otpadnite vodi vo kaptirawe. postojnite okolni naselbi.

7. Za{tita na prirodnoto Po{umuvawe na golinite i nasledstvo: zemjodelskite povr{ini, pokraj 1. frekfentnite pati{ta, metalur{kite Utvrduvawe na granicite i kompleksi, fabrikite za nemetali i ozna~uvawe na site objekti proglaseni termoelektranite, zaradi za{tita od i predlo`eni za proglasuvawe kako zgolemeniot stepen na zagadenost. prirodno nasledstvo. 8. 2. Intenzivirawe na rabotite i Zabrana za vr{ewe na stopanski osovremenuvawe na tehnologijata za aktivnosti koi ne se vo soglasnost so proizvodstvo na rasaden materijal vo celite i merkite za za{tita utvrdeni {umskite rasadnici, nivna regionalna so praveniot akt za proglasuvawe specijalizacija i primena na najnovi- prirodnoto dobro ili prostoreniot te stru~no-nau~ni odgleduva~ki plan za podra~je so specijalna namena. metodi. 3.

9. Vo podra~jata i zonite so stroga Pri podigawe na ogradi za lovno- za{tita dozvoleni se samo nau~no- otstrelno odgleduvawe na dive~ istra`uva~ki aktivnosti. prethodno da se izgotvi elaborat za lovi{teto za koj soglasnost }e izdade soodvetniot organ na uprava. 138 4. migracionite dvi`ewa, intenzivira- Vo prostorite so karakter na we na dnevnata migracija. prirodno nasledstvo dozvoleno e 3. koristewe na rastitelni i Formirawe na mre`a na `ivotinski vidovi samo vo sanitarno- prostorno-funkcionalni edinici zdravstveni celi. (celini) so {to se racionalizira 5. prostorno-funkcionalnata Na podra~jata koi se predlo`eni organizacija i se ovozmo`uva za za{tita kako prirodno nasledstvo, efikasno zadovoluvawe na potrebite izgradbata i ureduvaweto do na naselenieto. proglasuvaweto na istite mora da se 4. vr{i soglasno prethodno napravenata Razvoj na gradskite naselbi vo valorizacija na prirodnite vrednosti soglasnost so planski definiran i vlijanijata vrz `ivotnata sredina. koncept na sistem na centri. 6. 5. Magistralnata i ostanatata Dinamizirawe na razvojot na infrastruktura (nadzemna i podzemna) srednite i malite gradovi preku da se vodi nadvor od objektite so selektivno naso~uvawe na razvojot na prirodni vrednosti, a pri pomali stopanstvoto, funkciite na op{tes- zafati potrebno e nejzino estetsko tveniot standard i infrastrukturata vklopuvawe vo prirodniot pejza`. i poefikasno komunikacisko povrzu- 7. vawe so regionalnite centri. Vospostavuvawe na monitoring, 6. permanentna kontrola i nadzor na Limitiran prostorno-fizi~ki i objektite so prirodni vrednosti i demografski razvoj na republi~kiot prezemawe na stru~ni i upravni centar i intenzivirawe na razvojot na postapki za sanirawe na negativnite prigradskite naselbi preku integra- pojavi. len planski pristap koj podrazbira 8. poefikasno komunikacisko i Vospostavuvawe na stru~na neposredno funkcionalno povrzuvawe sorabotka so soodvetni institucii vo so gradot. okru`uvaweto za za{tita na 7. pograni~nite prostori so prirodni Razvoj na ruralnite, ridsko- vrednosti (parkovi i rezervati). planinskite i pograni~nite prostori pod neposredno vlijanie na najbliski- Proces na urbanizacija, naseleni mesta i selski podra~ja: te gradski centri, vo uslovi na 1. poefikasna komunikaciska povrzanost Obezbeduvawe decentraliziran, i selektiven stopanski i funkcio- ramnomeren prostoren razvoj preku nalen razvoj na ruralnite naselbi. celosna realizacija na planskiot 8. koncept na sistemot na naselenite Selektiven pristap vo razvojot na mesta i sistemot na centralnite stopanstvoto vo selskite naselbi so naselbi. potpirawe na prirodnite-zemjodelski 2. potencijali. Usoglasuvawe na procesot na 9. migracijata so dinamikata na Vo planiraweto na razvojot na stopanskiot razvoj, reducirawe na gradovite i prigradskite naselbi vo planskite dokumenti od ponisko nivo primena na merki so koi: 139 • se unapreduvaat i podobruvaat planerski normativi i urbanite atributi preku standardi; zapazuvawe i unapreduvawe na • se unapreduva sostojbata vo postojniot materijalen fond prigradskite naselbi preku (infra i suprastruktura) na integralno planirawe na razvo- gradskite naselbi; jot na gradot i okolnite • se obezbeduva poracionalno i naselbi, vo domenot na soobra- poefikasno koristewe na }ajot, komunalna infrastruktu- grade`noto zemji{te preku ra, javnite funkcii i kreirawe na soodvetna stopanstvoto; stimulativna finansiska i • se podobruva sostojbata na zemji{na politika; `ivotnata sredina vo • se afirmira identitetot i naselenite mesta so primena na posebnostite na gradskite soodvetni planerski propisi i naselbi preku primena na normativi; soodvetni planerski i • se pottiknuva podobruvaweto na proektantski metodi vo sostojbata vo zonite na planiraweto na idniot razvoj; neplanska (bespravna) izgradba, • se destimulira pro{iruvaweto nehigienskite naselbi i na gradskoto grade`no zemji{te, supstandardnite zoni vo a preku voveduvawe na posebni gradovite i okolnite naselbi; merki se stimulira poracional- • se zapazuva i obnovuva identite- no i poefikasno iskoristuvawe tot na gradskite naselbi i na postojnata anga`irana kvalitativno se podobruvaat povr{ina; uslovite za `iveewe i rabota • se ovozmo`uva pro{iruvawe na preku: optimalizacija na gusti- opfatot na grade`noto zemji{- nite vo stanbenite i rabotnite te za isklu~itelni potrebi: zoni (primena na va`e~kite soobra}ajni i energetski objek- normativi), respektirawe na ti i koridori, za{titni sistemi postojnata urbanisti~ko-arhi- i kompleksi, {umski i komplek- tektonska matrica, interpo- si na za{titno zelenilo, proiz- lirawe na neophodni sodr`ini vodni i drugi va`ni objekti od koi ne se vo kolizija so op{testveno zna~ewe; osnovnite funkcii, ekipirawe • se predviduvaat minimalni so elementi na komunalnata pro{iruvawa na zonite na infrastruktura, zgolemuvawe na domuvawe vo naselenite mesta, zelenite povr{ini i elimini- posebno vo gradskite naselbi, rawe na kolizionite faktori pod uslov da ne se naru{uva (pr. tranziten soobra}aj). kompaktnosta na povr{inite na 10. neizgradenoto zemji{te; Razvoj na selskite naselbi i • se stimulira izgradbata vo ureduvaweto na selskite podra~ja, postojnite granici na gradskoto preku selektiven pristap, so primena grade`no zemji{te i grade`no- na merki preku koi: to zemji{te vo okolnite • se obezbeduva efikasno soobra- naselbi, preku primena na }ajno povrzuvawe, plansko ekonomski i ekolo{ki merki i ureduvawe i ekipirawe na selskite naselbi so elementi na 140 komunalna infrastruktura i 4. neophodna funkcionalna sodr- Kadrovska i finansiska poddr{ka `ina; na edinicite na lokalnata samouprava • se ovozmo`uva poracionalna vo realizirawe na prioritetni organizacija na naselbite preku programi od oblasta na javnite primena na induktiven pristap funkcii. vo analizata na sostojbata i 5. definirawe na specifi~nite Formirawe na razni fondovi za razvojni potrebi; organizacija i funkcionirawe na • se stimulira potrebata na javnite funkcii. naselenieto za traen opstanok 6. vo mati~nata sredina preku Voveduvawe na mobilni celosna afirmacija na najbitni- zdravstveni slu`bi za obezbeduvawe te aspekti na `iveeweto i zdravstvena za{tita vo pomalite stopanisuvaweto i se sozdava naseleni mesta, osobeno vo ridsko- neophodna socijalna i planinskite i pograni~nite. ekonomska sigurnost; 7. • se zapazuvaat i afirmiraat Organizacija i izgradba na kulturnite i prirodnite komplementarni ustanovi vo oblasta posebnosti i vrednosti i se na obrazovanieto. zapazuva kvalitetot na `ivotna- 8. ta sredina vo selskite podra~ja. Pogolema upotreba na monta`ni i tipski objekti zaradi poracionalno Javni funkcii: iskoristuvawe na kapacitetite. 1. Opredeluvawe na obvrzuva~ki Naselenie i stopanstvo: (minimalen) obem i standard na 1. uslugi, poedine~no po vidovi slu`bi i Op{tinite ~ii prostori se diferencirano spored: regionalnite demografski depresivni, ili osobenosti, stepenot na razvienost i stagnantni, vo svoite prostorni celite za pottiknuvawe na razvojot vo planovi treba da vklu~at adekvatni oddelni prioritetni podra~ja, vo ~ie merki (investicii, politika, strate- finansirawe }e u~estvuva dr`avata. gija) koi }e obezbedat uslovi za 2. soodveten populaciski raste`. Izgradba na sistem za finansira- 2. we na javnite funkcii, zasnovan na Op{tinite vo ~ii naseleni mesta kriteriumite: kvalitet na ponudenite vo dosega{niot razvoj e prisutna programi, nivna prilagodenost kon izrazita demografska koncentracija, specifi~nostite na oddelni podra~ja vo naredniot period prioritet da i kvalitet na ostvarenite uslugi. dadat na kvalitativnite komponenti 3. na razvoj so {to }e se namali Izrabotka na programi za namalu- mehani~kiot priliv kon niv. vawe na prostornite disproporcii vo 3. razvojot na javnite funkcii, so merki Stimulirawe na selektiven sto- za zgolemuvawe na dostapnosta na panski razvoj na urbano-industriskite slu`bite do naselenieto vo selskite centri od razli~en hierarhiski rang naselbi, nerazvienite i ridsko- so merki i instrumenti za planinskite podra~ja. stimulacija/destimulacija i metodi na direktno naso~uvawe. 141

4. Vodostopanstvo: Diferencirawe na lokalnite javni 1. prihodi. Oformuvawe na za{titni zoni 5. okolu izvorite i podzemnite vodi Pottiknuvawe na investicionite spored standardite za vakov vid vlo`uvawa vo prioritetnite podra~ja resursi, so cel da se za~uva kvalitetot predvideni so Planot (slobodni na vodite. ekonomski zoni). 2.

6. Oformuvawe na za{titni zoni vo Relativno pointenzivno investi- slivnite podra~ja na povr{inskite rawe vo infrastrukturata na malite i vodi nad mestoto predvideno za srednite gradovi. zafa}awe na vodite. 7. 3. Pottiknuvawe na maloto i Izgradba na uredi za tretman na srednoto pretpriemni{tvo preku otpadni vodi od naselenite mesta i razvoj na proizvodnoto zanaet~istvo industrijata koi se vo slivot na vo selskite podra~ja i vo malite vodotecite. gradski naselbi, razvoj na pomali 4. industriski pogoni za finalni Zabrana na izgradba na proizvodi so visok kvalitet (doma{ni industriski i dr. objekti, koi patenti, modeli, programi i sl.). produciraat otpadni vodi so golema 8. mo} na zagaduvawe, vo slivovite na Obezbeduvawe na povolni povr{inskite vodi i akumulaciite investicioni uslovi. koi se predvideni za vodosnabduvawe i 9. navodnuvawe. Izgradba na prioritetnata 5. infrastruktura. Za~uvuvawe na kvalitetot na 10. vodite propi{an so "Uredbata za Stimulirawe na anga`iraweto na klasifikacija na vodite", so visokostru~en kadar od urbanite soodveten tretman na otpadnite vodi centri vo podra~jata na prioriteten pred nivnoto ispu{tawe vo razvoj. recipientot. 11. 6. Vo po~etnite fazi na aktivirawe Prioritet vo za{titata da imaat na turisti~kite prostori, prioritet- vodite od slivovite koi se predvideni no stimulirawe na izgradbata na za vodosnabduvawe, odnosno vodite od komunalnata infrastruktura i vodotecite koi se vo I i II kategorija, pooddelni nekomercijalni sodr`ini spored "Uredbata za klasifikacija na na javniot standard. vodite". 12. 7. Stimulirawe na izgradbata i Za~uvuvawe na predvidenite koristeweto na turisti~kata povr{ini za navodnuvawe so zabrana infrastruktura i oprema. na izgradba na infrastrukturni i 13. drugi objekti koi }e go onevozmo`at Stimulirawe na diferencijaci- koristeweto na zemji{teto. jata na turisti~kite potencijali 8. spored vidot, kvalitetot, kvantitetot, Za~uvuvawe na prostorot predvi- polo`bata, prirodnite i sozdadenite den za izgradba na dovodite na voda za vrednosti. navodnuvawe i vodosnabduvawe, 142 posebno za regionalnite i 6. magistralnite dovodi. Prestruktuirawe na stopanstvoto, 9. osobeno na industrijata. Za~uvuvawe na akumulacionite 7. prostori od kakva bilo gradba koja bi Racionalizacija vo potro{uva~ka- go poskapela ili onevozmo`ila ta na energija na site nivoa. oformuvaweto na akumulaciite. Za 8. taa cel potrebno e da se obele`at na Namaluvawe na vkupnata teren kotite na akumulacioniot potro{uva~ka na elektri~na energija, prostor vo koj }e bide zabraneta osobeno na potro{uva~kata na ovoj sekakva grade`na aktivnost. oblik na energija za greewe. 10. 9. Prezemawe na meliorativni i Namaluvawe na zagubite na elek- drugi merki so koi }e se za{titat tri~na energija preku kontinuirano slivnite podra~ja na akumulaciite od osovremenuvawe na prenosnata i erozija. distributivnata mre`a. 10. Energetika:

1. Prodol`uvawe na rabotniot vek na Pro{iruvawe na zakonskata regu- postojnite kapaciteti so nivna lativa zaradi adekvatna harmonizacija revitalizacija i modernizacija. na interesite na dr`avata, Soobra}aj i vrski: potro{uva~ite, proizvoditelite i 1. distributerite, od edna strana, i Izrabotka na planska osnova i novite vlo`uva~i i privatniot programi za realizacija na glavnite kapital, od druga strana. soobra}ajni pravci neophodni za 2. efikasno povrzuvawe na najzna~ajnite Donesuvawe soodvetni merki za interni sistemi na Republikata so upravuvawe so potro{uva~kata soodvetnite sistemi vo neposrednoto i (tarifna politika, pravilen odnos na po{irokoto me|unarodno okru`uvawe. cenite na energentite, obezbedenost 2. na pazarot so potrebnite oblici na Rezervirawe i primena na zajaknat energija itn.). re`im na za{tita od sekakva gradba na 3. koridorite nameneti za izgradba na Sopirawe na nepovolnata tenden- me|unarodni (E), magistralni (M) i cija na opa|awe na obemot na regionalni patni pravci i koridori istra`uvawata, razvojot, investiciite za izgradba na magistralnite i odlivot na stru~ni kadri. `elezni~ki linii, vo urbanisti~kite 4. planovi. Za{tita na planiranite koridori 3. nameneti za energetska infrastruk- Definirawe na za{titni zeleni tura od gradba na naselbi i ostanata povr{ini vo koridorite na magistral- infrastruktura. nata i regionalnata infrastruktura i 5. definirawe na uslovi za bezbedno Podobruvawe na stepenot na vkrstuvawe so sekundarnata infra- iskoristenosta na energetskiot struktura, so prostornite i sistem i zgolemuvawe na negovata urbanisti~kite planovi. fleksibilnost i sigurnost. 143 4. najgolemi industriski i energetski Dislocirawe na postojnite i zagaduva~i. planirawe na izgradba na novi patni i 3. `elezni~ki pravci nadvor od Upravuvawe so zagaduvaweto od grade`niot opfat na naselenite soobra}ajot. mesta, turisti~ko-rekreativni i 4. stopanski kompleksi i za{titeni Realizacija na katastar na prostori. zagaduva~i na vodite i nivna 5. kategorizacija vo zavisnost od Planirawe na obikolni patni i koli~estvata i efektite od `elezni~ki pravci okolu naselenite efluentite za sekoj od regionite za mesta so primena na najpovolna upravuvawe so `ivotnata sredina i varijanta od aspekt na za{titata na vospostavuvawe na informati~ka `ivotnata sredina. osnova za seopfaten emisionen i 6. imisionen monitoring, vklu~uvaj}i Izrabotka na stru~ni elaborati za novi merni mesta vo sostav na primena na soodvetni tehni~ki re{e- postojnata mre`a, soglasno nija na soobra}ajnata infrastruktura, izgotvenata programa. koi }e pridonesat za efikasna 5. za{tita na `ivotnata sredina. Podobruvawe na kvalitetot na 7. povr{inskite vodi preku realizacija Rezervirawe na soodvetni povr{i- na programa za prioriteti, najmnogu ni i za{titni zoni za izgradba na vo dve fazi i toa do 2010 i od 2011-2020 aerodromski kompleksi i definirawe god. Vo prvata faza da bide vklu~ena na poseben re`im na primena na zadol`itelna izgradba na site stanici sovremeni tehni~ki re{enija i za prettretman na industriskite principi na ramnomerna disperzija vo otpadni vodi vo gradovite so visoka razvojot na sistemot na vozdu{nite povrzanost na industriskite pristani{ta, vo prostornite planovi. zagaduva~i na gradskata kanalizaciona mre`a, a za drugite gradovi da se @ivotna sredina: 1. izveduva prettretman samo vo slu~ai Realizacija na katastar na pri povrzanost na gradskata mre`a. zagaduva~i na vozduhot i nivna 6. kategorizacija vo zavisnost od Realizacija na programa za koli~estvata i efektite od emisiite, upravuvawe so otpadnite vodi pri za sekoj od regionite za upravuvawe so eksploatacijata na mineralni surovi- `ivotnata sredina i vospostavuvawe ni (monitoring na kvalitetot na na informati~ka osnova za seopfaten prelivnite vodi, avtomatsko dozirawe emisionen i imisionen monitoring, na reagensi pri makroflotacijata vo vklu~uvaj}i i dopolnitelni merni Toranica, Sasa, Zletovo i Bu~im, mesta vo ramkite na postojnata mre`a, recikla`a na otpadnite vodi). soglasno izgotvenata programa. 7.

2. Koristewe na biogas za Upravuvawe so zagaduvaweto vo proizvodstvo na toplinska i industrijata i energetikata: elektri~na energija od talozite na zgolemuvawe na efikasnosta na predvidenite i izgradenite pre~isti- sistemite za pre~istuvawe na telni stanici za otpadni vodi. otpadnite gasovi kaj evidentiranite 144 8. 15. Za{tita na izvori{tata, bunarite Vostostavuvawe na sistem na merki i podzemnite vodi kako potencijal za za za{tita vo podra~jata so utvrdena vodosnabduvawe so utvrduvawe na zoni bioraznovidnost, pred sé vo za strog sanitaren nadzor, po{iroki nacionalnite parkovi, prirodnite za{titni zoni za sanitarno rezervati i vo podra~jata na opstanok ograni~uvawe, zoni za higiensko- na rastitelni i `ivotinski vidovi epidemiolo{ko ograni~uvawe i zoni nadvor od prirodnite rezervati. za higiensko-epidemiolo{ko sledewe 16. i nabquduvawe. Donesuvawe na nacionalen plan za 9. minimizirawe na sozdavaweto na Upravuvawe so kvalitetot na otpad. ezerata i ve{ta~kite akumulacii 17. preku sistem od merki. Utvrduvawe na optimalni re{eni- 10. ja za regionalno deponirawe (sani- Vospostavuvawe na merna mre`a i tarno deponirawe, kompostirawe, sledewe na kvalitetot na po~vata za recikla`a, inseneracija) spored vidot karakteristi~ni podra~ja so i koli~estvata na produciran otpad za registrirana potencijalna zagadenost sekoja od operativnite gravitacioni soglasno utvrdena programa. zoni soglasno so utvrdena programa. 11. 18. Rekultivacija na degradirani Pobezbedna upotreba na toksi~ni povr{ini od povr{inskite kopovi, hemikalii. deponii na rudna jalovina, na 19. topilni~ka jalovina (Jugohrom, Zakonot za za{tita na `ivotnata @elezara, Topilnica, Fenimak) i sredina, kako ramka i oddelnite pepel od termoelektrani (REK pravilnici i zakonski akti za oddelni "Bitola" i "Oslomej" Ki~evo) spored segmenti od `ivotnata sredina i site prethodno utvrdena programa. me|unarodni zakoni i konvencii {to 12. se doneseni, ili se vo faza na Rekultivacija na deponii za donesuvawe, }e bidat baza za komunalen cvrst otpad i "divi" efektuirawe na merkite za za{tita, deponii, osobeno na podra~jata so kontrolata vo sproveduvaweto na zagrozeni prirodni resursi (povr{in- zakonot, sankcioniraweto, obezbedu- ski i podzemni vodi, obrabotlivi vaweto na uslovi za finansirawe vo povr{ini) spored prethodno utvrdena oblasta na za{titata i usoglasuvawe programa. na regulativata so tendenciite vo

13. Evropa so doma{nite uslovi i Rekultivacija na industriskite sostojbi. deponii za opasen i {teten otpad 20. (OHIS, "Usje", fabrika za ve{ta~ko Finansiskoto upravuvawe }e se |ubre vo Veles i dr.) po realizacijata odviva na nivo na region (region za na centralnata deponija za istiot. upravuvawe so `ivotnata sredina i 14. gravitaciona zona za cvrstiot otpad). Za{tita na {umite vo podra~jata 21. kraj urbanite zoni i turisti~kite Politikata }e se utvrduva vnatre centri. vo regionot vo dogovor me|u korisnicite na investiciite (javnite pretprijatija, proizvodnite subjekti, 145 korisnicite na uslugi i dr.) i 5. NASOKI I ELEMENTI ZA nadle`nite upravni organi, odnosno IZRABOTKA NA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI za potrebnite investicii (so relativ- no visoki tro{oci) treba da Prostornite planovi na odlu~uvaat onie {to treba da gi regionite, op{tinite i podra~jata od platat. poseben interes i urbanisti~kite 22. planovi na naselbite se usoglasuvaat Vo sistemot na finansirawe da se so Prostorniot plan na Republikata, primenuva principot zagaduva~ot i osobeno vo odnos na slednite potro{uva~ot pla}a. elementi: 23. − namena i koristewe na povr{i- Da se pottikne formirawe na nite; agencii {to }e pokrivaat oddelni − dolgoro~na politika na urbani- segmenti od sredinata (cvrst otpad, zacija; vodni resursi, upravuvawe so zemji{teto, {umite i sli~no), kako − mre`a na golemata (magistral- faktori na organizirano i na) infrastruktura; profitabilno unapreduvawe na − mre`a na naselbi; sredinata, vo ramki opredeleni so − za{tita na `ivotnata sredina. zakon. Nasokite na Prostorniot plan na Republikata vo odnos na namenata i Kulturno-istorisko nasledstvo: koristeweto na povr{inite se sledni: 1. − pri izrabotkata na urbanisti~- Utvrduvawe na granicite na kite planovi, povr{inite za site registriranite spomeni~ni podra~ja i urbani sodr`ini treba da se baraat celini. isklu~ivo vo ramkite na postojnite 2. grade`ni regioni, a nadvor od ovie Utvrduvawe na vrednostite na ramki, na povr{ini od poslabi evidentiranite spomenici na bonitetni klasi (nad IV kategorija); kulturata. − naso~uvawe na izgradbata na 3. vikend zoni, zemjodelski i drugi Odreduvawe na za{titeni objekti samo vo onie podra~ja koi so arheolo{ki zoni. prostornite planovi od ponisko nivo 4. }e bidat opredeleni za tie celi. Izgotvuvawe na klasifikacija i Vo odnos na dolgoro~nata politika kategorizacija na kulturnoto na urbanizacija, osnovnite nasoki na nasledstvo. Prostorniot plan se odnesuvaat 5. osobeno na: Monitoring, permanentna − zaedni~ko koristewe na kontrola i nadzor na objektite so prostorot i sinhronizirana izgradba kulturno-istoriski vrednosti. na infrastrukturnite sistemi vo 6. edinstveni koridori; Sanirawe na {tetite − primena na principi na naso~e- predizvikani na spomenicite na nata urbanizacija za dostignuvawe na kulturata i istorijata, pred se na pribli`no ednakvi uslovi za `iveewe onie koi nastanaa vo poslednite i rabota na celata teritorija; nekolku godini. − izbor i raspored na stopanskite aktivnosti soglasno so prirodnite 146 uslovi, raspolo`ivata rabotna sila i cijal na Republikata i politikata na postojnite stopanski kapaciteti; naso~enata urbanizacija. − sozdavawe mo`nosti za Osnovnata mre`a na naselbi treba otvorawe novi rabotni mesta vo da se razviva na toj na~in {to sekoja naselbi i podra~ja kade treba da se op{tina, soglasno so sopstvenite zadr`i postojnoto naselenie i da se specifi~ni uslovi, dadenata mre`a }e naso~at migraciite; ja diferencira vo potstepeni za da se − distribucija na kapacitetite od precizira opredelena funkcionalna javnite funkcii soglasno so potrebite osobenost. Ova osobeno se odnesuva na na naselenieto zaradi namaluvawe na konurbacii, dvojni gradovi i naselbi razlikite vo opremenosta so istite; na prostori so podobra infrastruk- − organizacija na teritoriite na turna izgradenost, kade e racionalno naselbite isklu~ivo na prostori koi da se predvidat odredeni zaedni~ki dosega ne se iskoristeni za urbani sodr`ini i objekti koi sekoja celi i na prostori koi so urbanisti~- poedine~na naselba ne mo`e da gi kite planovi se rezervirani za novi, opravda. glavno, stopanski aktivnosti, a sé Vo oblasta na za{titata na u{te ne se prevedeni kon novata `ivotnata sredina, prostornite namena; planovi i urbanisti~kite planovi − usoglasuvawe na gustinite na treba da se usoglasat so Prostorniot naselenost, izgradenost i spratnost, plan na Republikata na toj na~in {to, zaradi po~ituvawe na principite na vrz osnova na re`imot na za{tita humano `iveewe i racionalna predviden so Prostorniot plan, }e se eksplatacija na prostorot i urbanite organizira raspored na aktivnosti i sodr`ini i soglasno so site vidovi na izgradba na objekti za da se usoglasat za{tita. barawata koi gi postavuva odr`liviot Vo domenot na golemite stopanski razvoj i sovremenoto infrastrukturni sistemi, nasokite sfa}awe na za{titata. koi gi dava Prostorniot plan na Posebni merki i aktivnosti za Republikata se odnesuvaat na ostvaruvawe na racionalnoto koriste- osnovnata mre`a od zna~ewe na we i za{tita na prostorot, kako i Republikata. So prostornite planovi posebni interesi na prostorniot na regionite infrastrukturnata razvoj se: mre`a da se koncipira soglasno so 1. Obezbeduvawe na sproveduvawe na postojnata mre`a, so koja }e formira postojnite zakoni i propisi so koi se edinstven sistem. Ova se odnesuva na za{tituva prostorot, resursite i mre`ata na regionalni i lokalni nacionalnoto bogatstvo i se patni pravci, mre`ata na lokalni organizira i ureduva prostorot so cel gasovodi i dalnovodi od 110 KV i za vkupen razvoj, a osobeno vo odnos na: pomali. Site ovie mre`i }e se − bespravnata gradba; izgraduvaat soglasno so potrebite na − stopanisuvaweto so {umite, dadenoto podra~je i mo`nostite na zemjodelskoto zemji{te, vodite i osnovnata mre`a. drugo; Vo odnos na sistemot na naselbite, − za{tita na sozdadenoto i prostornite planovi od ponisko nivo prirodnoto bogatstvo. treba da se usoglasat so Prostorniot 2. Izrabotka na stru~ni podlogi i plan na Republikata, imaj}i gi donesuvawe na soodvetni propisi za predvid vkupniot populacionen poten- podra~ja od poseben interes za dr`avata. 147

3. Postojnite grade`ni podra~ja vo pomalite naselbi, a osobeno treba racionalno da se koristat i za semejni stopanstva na retko taa cel treba da se ispitaat naselenite podra~ja; prostornite rezervi i da se izvr{at − turisti~kite sodr`nini treba izmeni i dopolni na va`e~kite da se planiraat koordinirano i planovi za prostornoto ureduvawe. usoglaseno so nasokite od Pro{iruvawe na prostornite Prostorniot plan i toa zadol`itelno grade`ni podra~ja i formiraweto na nadvor od podra~jata so za~uvani novi mo`e da se vr{i vo novite prirodni vrednosti i za{titeni urbanisti~ki planovi vrz baza na delovi na prirodata; kriteriumite opredeleni vo regional- − revitalizacija na istoriskite nite prostorni planovi. celini so vnesuvawe na soodvetni

4. Nasokite i kriteriumite za sodr`ini i za{tita na vrednostite. ureduvawe na prostorot nadvor od grade`nite podra~ja treba da se 6. INSTITUCIONALNO - utvrdat so pomo{ na stru~ni osnovi i ORGANIZACIONA I NAU^NO - ISTRA@UVA^KA PODDR[KA ZA upatstvata od resorite na zemjodel- SPROVEDUVAWE NA PLANOT stvoto, vodostopanstvoto, {umarstvo- to i za{titata na `ivotnata sredina. Realizacijata na Prostorniot Osobeno vnimanie da se dade na plan na Republika Makedonija }e se planiraweto na infrastrukturnite vr{i od strana na specijalizirana koridori i objekti so prioritetno dr`avna institucija preku: koristewe na postojnite trasi i − izrabotka, donesuvawe i pomalku vredni prostori. sproveduvawe na prostorni i

5. Vo planiraweto na ureduvaweto na urbanisti~ki planovi; naselbite (osobeno na gradskite) i − izgotvuvawe na uslovi za prilagoduvaweto na tie planovi na investicioni objekti koi se vo novite potrebi i inicijativi, treba da nadle`nost na Republikata i davawe se utvrdat prostornite rezervi na mislewe pri izdavawe dozvoli za oformenite strukturi i optimalnite izgradba na investicioni objekti od mo`nosti na razvoj: poseben interes za Republikata; − da se utvrdat grani~nite − izgotvuvawe (poednostavuvawe) kapaciteti na postojnata infrastruk- na procesot i postapkata za dobivawe tura preku koi ostvaruvaweto bara na soglasnost i dozvola za izgradba na golemi vlo`uvawa, taka {to investicioni objekti nadvor od izgradbata treba da se naso~i kon opfatot na grade`noto zemji{te; podra~ja koi ve}e se i koi mo`at da − razvoj na informacionen sistem bidat opremeni so infrastruktura od za prostorot (vklu~uvaj}i ja i soodveten kapacitet; prostorno-planskata dokumentacija); − da se utvrdat mo`nostite za − elaboracija na prostornite i koristewe na rabotnite zoni preku ekolo{kite aspekti vo studii za vnatre{na transformacija, moderni- opravdanosta na proekti od poseben zacija i podobro koristewe na interes za Republikata; prostorot i opremata, postapno da se − koordinacija i izrabotka na dislociraat zagaduva~kite dejnosti od me|udr`avni proekti od domenot na naselbite (osobeno od gradovite so planirawe i ureduvawe na prostorot i turisti~ko-rekreativnite vrednosti); za{tita na `ivotnata sredina koi se − da se sozdadat uslovi za od poseben interes za Republikata; locirawe na mali stopanski edinici 148 − podgotovka na programi, (regionalno, op{tinsko, lokalno politiki na razvojot, normativno- itn.); pravni propisi, normativi, standardi − istra`uvawe na geoprostornite i drugi instrumenti za realizacija na faktori na Republika Makedonija vo Prostorniot plan na Republika novoto okru`uvawe; Makedonija; − kriti~ko istra`uvawe na − izrabotka na drugi programi, teorijata i praksata na planiraweto i ekspertizi, izve{tai i drugi razvojot na prostorot i naselbite vo materijali, spored barawata na Republika Makedonija; dr`avnite organi i stopanskite − razvoj na metodologijata za organizacii; izrabotka i evaluacija na alternativ- − nau~ni i stru~ni istra`uvawa nite koncepti za prostornata i vo domenot na organizacijata i strukturnata rekonstrukcija na ureduvaweto na prostorot i naselbite, industrijata i izrabotka na soodvetni kako i `ivotnata sredina, so koncepcii. prioritet na: 2. Sistem na prostornoto i urbanis- - institucionalno-upravuva~kite, ti~koto planirawe i metodologija na informativno-upravuva~kite i planiraweto: ekonomskite problemi i − istra`uvawe na funkcionira- regulativata vo ovie oblasti; weto na prostorot i urbanisti~koto - me|unarodnite iskustva vo planirawe vo uslovi na me{ovito regulacija na prostorniot razvoj, stopanstvo i izrabotka na razvojot na naselbite i kompatibilni modeli na socijalnoto, za{titata na `ivotnata sredina ekonomskoto, ekolo{koto i drugo vo prv red, op{to-upravuva~kite, planirawe; informativnite, − problemi na valorizacijata vo institucionalnite, ekonomskite prostornite i urbanisti~kite i metodolo{kite aspekti. planovi; Za potrebite na realizacijata na − istra`uvawe na merkite za navedenite prioriteti, neophodno e da plansko naso~uvawe na razvojot vo se vospostavi institucionalna, posebni podra~ja (pograni~ni, ridsko- organizaciona i informativna mre`a planinski i dr.); koja ovozmo`uva traen i sistematski − izrabotka na metodologija za transfer na informacii od sledewe (monitoring) i ocenka na okru`uvaweto koi vo ovie oblasti se ostvaruvaweto (evaluacijata) na relevantni za Republikata koja vklu- Prostorniot plan na Republika ~uva i pribirawe i sistematizacija na Makedonija. nau~ni i stru~ni istra`uvawa od 3. Domuvawe: najrazli~ni oblasti vo zemjata i − izrabotka na standardi i nadvor od nea. normativi za dr`avnoto i bankarskoto Vo ovoj kontekst se predlagaat stimulirawe na subvencionirana slednite prioriteti po oblasti: stanbena izgradba so nivna

1. Prostorni strukturi, environmen- teritorijalna diferencijacija. talna ekonomija, urbana ekonomija i 4. Razvoj na selata, zemjodelstvoto i stopanski raste`: ureduvaweto na zemjodelskoto − istra`uvawe na problematikata zemji{te: na prostornoto i urbanisti~koto − izrabotka na detalna tipologija planirawe na subnacionalno nivo na selskoto podra~je i naselbite; 149 − istra`uvawe na 7. SLEDEWE NA REALIZACIJATA NA netradicionalnite formi na razvoj na PLANOT I OCENKA NA OSTVARUVAWATA selskite podra~ja i naselbi: industrijalizacija na selata so Zaradi efikasna realizacija na ekolo{ki povolni proekti i razvoj na Prostorniot plan va`no e da se potrebnata surovinska baza; obezbedi: − istra`uvawa na potencijalite − me|uresorska koordinacija i na selski atari vrz osnova na usoglasuvawe na interesite vo definirani kriteriumi; prostorot; − istra`uvawe na socio- − kadrovska i organizaciona ekonomskite dvi`ewa vo opremenost na dr`avnata institucija zemjodelstvoto i vo selata, vrz baza na zadol`ena za sproveduvaweto na reprezentativni anketni Prostorniot plan ; istra`uvawa, po regioni i za − organizacija na informacionen Republikata vo celost, so cel da se sistem; utvrdi vlijanieto na agrarnata − kartografski podlogi za politika vrz problemite vo prostorni planovi od ponisko nivo; ekonomskata, sopstveni~kata i − sistematizacija na podatocite proizvodstvenata struktura na za prostorot po regioni i prostorni individualnite stopanstva, kako i na celini utvrdeni so Planot. poracionalnoto i poefikasnoto Sledeweto na realizacija na koristewe na zemjodelskoto zemji{te; Prostorniot plan }e go vr{i − istra`uvawa za potrebite na izgotvuva~ot na Planot vrz osnova na izrabotka i realizacija na programite posebna programa. utvrdeni so ovoj Plan. Paralelno so donesuvawe na Pla-

5. Za{tita na `ivotnata sredina: not, vo ramkite na dr`avnata institu- − izrabotka na studii za vlijanie cija }e se oformi informativen vrz `ivotnata sredina vo prostornoto centar. i urbanisti~koto planirawe; Za sledeweto i ostvaruvaweto na − razvoj na biolo{ki i Prostorniot plan na Republika bioin`enerski metodi za za{tita na Makedonija, nadle`nata institucija, `ivotnata sredina i obnova na edna{ godi{no }e podnesuva izve{taj zagrozenite podra~ja; do Sobranieto na Republika − postapka za tretman na opasni Makedonija. materii, kriteriumi i metodologija za izbor na lokacii za deponii; 8. INFORMACIONEN SISTEM ZA − istra`uvawe na ekolo{ko- PROSTORNO PLANIRAWE NA REPUBLIKATA prostorniot kapacitet za razvoj na opredeleni podra~ja vo Republikata, i Za potrebite na realizacijata na toa prioritetno za: ekolo{ki Planot, kako i za potrebite na najvrednite, najso~uvanite podra~ja prostornoto i urbanisti~koto plani- (nacionalni parkovi i drugo), rawe na drugi nivoa na upravuvawe, podra~jata so najgolema koncentracija neophodno e da se pristapi kon na naselenie i aktivnostite i sistematska rabota za voveduvawe i podra~jata so najgolemi prostorni razvoj na me|usebno usoglasuvawe na potencijali za razvoj. prostorniot informacionen sistem i informacionen sistem za `ivotnata sredina. 150 So konceptot za razvoj na elaboriraat spored slednite informativniot sistem treba da se kriteriumi: definiraat slednite elementi: − avtonomnite i parcijalnite

1. Obem i kvalitet na informative- mre`i na podatoci da se povrzat vo nite potrebi za razni vidovi edinstvena celina {to podrazbira prostorni i urbanisti~ki planovi i digitalna obrabotka; programi za za{tita i unapreduvawe − postojnata resorna orientacija, na `ivotnata sredina, zavisno od celi, sodr`ina i dr. da se raznite vidovi na upravuvawe. modificiraat spored potrebite na

2. Kriteriumi za razvoj na INDOK srodnite sistemi na podatoci; slu`bi vo ramkite na informativniot − redundancata (povtoruvaweto na sistem za prostorot/`ivotnata golem broj na isti karakteristiki vo sredina. pove}e sistemi) da se svede na

3. Metodolo{ka ramka za komunici- toleranten minimum; rawe pome|u INDOK slu`bite vo − obezbeduvawe sistem i na~in na ramkite na sistemot, kako i za kontrola i utvrduvawe na verodostoj- komunicirawe so drugi informacioni nosta na digitaliziranite podatoci; sistemi i mre`i. − utvrduvawe na~in na ~uvawe i

4. Proekt za kadrovsko (vklu~uvaj}i obezbeduvawe na soodvetni grupi na i programa za edukacija na stru~niot podatoci preku evidencija i kadar i korisnicite na sistemot), opredeluvawe na na~inot na pristap tehni~ko i programsko opremuvawe na do istite; informativniot sistem za prostorot. − izrabotka na programa za trajno So navedenite proekti treba da se i sistematsko a`urirawe na podatoci; utvrdi na~inot na redizajnirawe na − sodr`inata na bazata na postojnite mre`i na podatoci koi podatoci i sistemite na indikatori da prostorno, urbanisti~ki i ekolo{ki se soobrazat so novite potrebi, se relevantni (razni evidencii, sta- soglasno potrebite za obezbeduvawe na tistika, registri, katastri, sistemi stru~ni informacii za odlu~uvawe za na monitoring itn.) zaradi obezbedu- razvojnite planovi, programi i vawe na nivnata kompatibilnost so proekti. prostornite, urbanisti~kite i eko- lo{kite kriteriumi. Potrebnite mo- difikacii vo taa smisla treba da se 151 IV. EVROPSKI I REGIONALNI DOKUMENTI NA ODR@LIV PROSTOREN RAZVOJ I DRUGI REGIONALNI INICIJATIVI, PROEKTI I PROGRAMI Glavni evropski politiki na prostorniot razvoj vo Unijata od 1989 g., koga e donesena odluka za Za razbirawe na evropskata podgotovki na evropskata strate{ka politika vo oblasta na prostorniot ramka vo domenot na planirawe na razvoj, koja e edna parcijalna prostorniot razvoj, odnosno koga politika, va`en e nejziniot odnos kon Evropskata unija i Evropskata komi- glavnite evropski politiki. Glavnite sija otpo~nale da sorabotuvaat vo ovaa evropski politiki spored Unity, oblast. Ovoj dokument pretstavuva Solidarity, Diversity for Europe, its People novost vo taa smisla {to vo nego and its Territory, 2001; Edinstvo, odr`livosta ne se smeta samo kako solidarnost i raznovidnost za envajronmentalno prifatliv ekonom- Evropa, nejzinite `iteli i teritorijata se: ski porast i razvoj (an environmentally - Politika na konkurencija, acceptable economic development), tuku i - Zaedni~ka zemjodelska politika, kako prostorno uramnote`en razvoj (a - Vrabotuvawe, ~ove{kite resursi, balanced spatial development). Osven toa, razvoj i kohezija, vo ovoj dokument na eden nov na~in se - Politika na za{tita na `ivotnata nastojuva na usoglasuvawe na odlukite sredina, od razli~ni sektori spored zaedni~ka - Regionalna politika, prostorna matrica, za {to se koristi izrazot "sektorsko planirawe so - Politika na istra`uvawa i razvojot, prostorni posledici" (spatially effective - Soobra}ajna politika, sector planning). Vo Hanover, vo septemvri 2000 god., na 12. sednica, - Energetska politika, doneseni se Vode~kite principi za - Politika na pretpriema{tvo za sredni i mali pretprijatija, razvoj na evropskiot kontinent - Zaedni~ka politika vo oblasta na (Guiding principles for Sustainable ribarstvo Development of the European Continent). Tie ne se pravno obvrzuva~ki, no vo Od site navedeni politiki, niv e naglaseno zna~eweto na terito- najgolemo vlijanie vrz prostornoto rijalnata dimenzija vo ostvaruvawe na planirawe na razvojot i teritorijalno ~ove~kite prava i demokratijata. ureduvawe na Evropskata Unija i Nivnata cel se sostoi vo definirawe celiot kontinent, imaat tri politiki, na merki i politiki na prostorniot te. politika na za{tita na `ivotnata razvoj so ~ija pomo{ lu|eto vo site sredina, regionalnata politika i dr`avi ~lenki }e ostvarat prifatliv soobra}ajnata politika. `ivoten standard, {to se smeta kako Perspektiva na prostorniot eden od bitnite preduslovi za stabi- razvoj na Evropa (ESDP) i lizacija na demokratskite procesi i evropskite regionalni proekti vo strukturi vo regionite i gradovite vo oblasta na planirawe na Evropa, odnosno nivnoto aktivno prostorniot razvoj u~estvo vo procesot na evropskata integracija i demokratizacija. ESDP e donesena so posebna rezolucija 1999 g. Toa e prv formalen Vode~kite principi koi se usvoeni dokument vo oblasta na planiraweto vo Hanover pretstavuvaat eden 152 dokument ~ija cel e ostvaruvawe na politi~kite opcii i "vodi~/nasokite" seevropskiot odr`liv razvoj. za donesuvawe na odluki na site Donesuvawe na ESDP i srodni upravuva~ki nivoi (od supranacional- dokumenti e, me|u ostanato, no odnosno evropsko, na eden kraj, manifestacija na obnoven interes za preku nacionalno/dr`avno i regional- strate{ki pristap kon organizacija no, do lokalno, na drug) {to bi vodelo na urbaniot i regionalen prostor vo kon odr`iv i uramnote`en razvoj. Evropa (na razni nivoi), {to vsu{nost Evropska mre`a na opservatorii e naso~eno kon kvalitetot na na prostornoto planirawe (ESPON) prostorot i negovata osnovna i bitna i drugi informati~ko statisti~ki kulturolo{ka dimenzija. Na toj na~in, poddr{ki ESDP e rezultat na promenite vo teorijata i praksata na evropskoto Ostvaruvawe na ESDP e podr`ano planirawe. so paralelna statisti~ko-informa- Sepak, ESDP e svoeviden "kroven" ti~ka i istra`uva~ka poddr{ka pod dokument, vo toa {to ima namera da imeto Evropska mre`a na bide do odreden stepen obedinuva~ki i opservatorii na prostornoto za politikite na Evropskata unija planirawe (ESPON. European Spatial (politika na zasiluvawe na konkuren- Planning Observatory Network-Study tnosta, za{tita na `ivotnata sredina, Programme on Europen Spatial Planning), regionalna politika, soobra}ajna koja e pokrenata od Evropskata politika, politika vo oblasta na komisija i vladite na dr`avi ~lenki istra`uvawata, tehnologija i razvojot na Evropskata unija 1998 g. i potoa i dr.). realizirana vo tekot na slednite dve Vo poslednata verzija ESDP godini na istra`uvawe. Ovaa programa pretstavuva plansko-razvoen dokument prodol`uva vo periodot 2002-2006 g. vo od indikativen i integrativen vid, ramkite na INTERREG III B. zna~i, eden op{t "plan/program" na Programata e pokrenata so cel da supranacionalno nivo. Na toj na~in, se identificiraat mo`nite institu- Unijata e prv golem svetski region koj cionalni, pravni, administrativni i definiral zaedni~ka prostorna vizija finansiski parametri za mre`a na za razvoj na svojata teritorija. istra`uva~ki institucii koi bi bile Sumarno, ESDP pretstavuva sobrani vo ramkite na ESPON. strate{ka politi~ka ramka za Istra`uvawata baziraat na koristewe podobruvawe na sorabotka pome|u na pove}e desetini indikatori, koi Evropskata komisija, dr`avite ~lenki treba da dadat opfaten, detalen i i nivnite regioni i gradovi, odnosno siguren uvid vo razli~nosta na za usoglasuvawe na razni politiki. So komponentite na edinstveniot ovoj dokument e definirana edna evropski prostor (regioni, gradovi, prostorna vizija za razvoj na prostorni oski i dr.), od slednite teritorijata na Unija, so {to ESDP e sedum grupi: 1. Geografska polo`ba, 2. promovirana kako ramka na Ekonomski potencijall, 3. Socijalna politikata i referenten dokument vo integracija, 4. Prostorna integracija, domenot na odr`liviot prostoren 5. Optovaruvawe na zemji{teto, 6. razvoj (so {to se insistira na Prirodno nasledstvo i 7. Kulturno po~ituvawe na site glavni principi nasledstvo. na odr`livost - ekolo{ki, ekonomski, Vo edna va`na dimenzija, celiot socijalni i kulturni). Iako ne e ovoj potfat te~e paralelno so zadol`itelen, toj gi definira mnogubrojnite aktivnosti na raznite 153 me|unarodni institucii i organizacii dominantnite geografski lajtmotivi koi rabotat na razvivawe na razni na evropskata teritorija: sistemi na indikatori za odr`liv - CADSES/VISION PLANET (Strategies razvoj i tnr. "ozelenuvawe" na for an integrated spatial development of nacionalnite i supranacionalnite the Central European, Adriatic, sistemi na smetkovodstvo. Me|u Danubian and South-Eastern European osnovnite vidovi indikatori (so koi Space), opfa}a regioni na se izrazuva sostojbata na sredinata i centralna i jugoisto~na Evropa, razvojot, za razlika od optovaruva- dunavskiot pojas i jadranskiot weto i odgovorot), osobeno se basen, na ~etiri zemji ~lenki na naglasuva va`nosta na poslednite, Unijata, sedum zemji kandidati za bidej}i tie pretstavuvaat najsigurna ~lenstvo i sedum zemji nadvor od merka so koja mo`e da se izrazi unijata; uspeh/neuspeh na odredena politika vo - NORTH-WESTERN EUROPE opfa}a oblasta na za{tita na `ivotnata regioni na severozapadna Evropa, sredina i odr`liviot razvoj. Pokraj od sedum zemji ~lenki na Unijata i ovie merki, vo nekoi dr`avi ve}e e [vajcarija; vovedeno koristewe na na tnr. - BALTIC SEA REGION opfa}a sintezni, odnosno kompozitni podra~ja na ~etri zemji ~lenki na pokazateli, kako {to se HDI (Human Unijata, Norve{ka i {es drugi Development Index), IS (Index of zemji (~etri kandidati za priem vo Sustainability) itn. Unijata i pribalti~kite delovi na Rusija i Belorusija); ESDP i golemi regionalni - ALPINE SPACE opfa}a regioni vo programi ~etri ~lenki na Unijata i u{te Vo ostvaruvawe na poslednata od tri dr`avi (Lihten{tajn, navedenite misii na ESDP, posebna i Slovenija i [vajcarija); osobena uloga imaat onie regionalni - NORTH SEA REGION opfa}a inicijativi i {emi na prostorniot podra~ja vo {est ~lenki na razvoj koi opfa}aat i poodelni zemji Unijata i Norve{ka. ~lenki na Evropskata unija i poodelni Vo navedenite programi definira- zemji kandidati za priem vo Unijata. ni se nekolku prioriteti koi gi U{te vo tekot na podgotovkite na izrazuvaat poodelnite ili site glavni ESDP, Evropskata komisija vo 1996 g. celi od ESDP (prostornata integraci- pokrena regionalna inicijativa pod ja, soobra}ajna dostapnost, socijalna ime INTERREG II C, so cel da se podr`i kohezija, za{tita na prirodnoto i transnacionalnata sorabotka vo kulturnoto nasledstvo i dr.), prostornoto planirawe na evropskite specificirani vo soglasnost so zemji i regioni (zna~i ne samo vo dolgoro~nite celi na dadenoto zemjite na Unijata). Po pove}egodi{- podra~je. na sestrana sorabotka vo ramkite na Sodr`ina na Perspektivata na razni regionalni i sli~ni programi i prostoren razvoj na Evropa (ESDP, proekti, vo tek e zavr{uvawe na European Spatial Development Perspective, negovoto prodol`uvawe pod naziv Towards Balanced and Sustainable INTERREG III B, koj, isto taka, }e bide Development of the Territory of the EU) realiziran preku niza poodelni Kako {to e navedeno, ESDP proekti, vo ramkite na pet golemi pretstavuva eden integrativen i programi koi treba da odrazat indikativen planski dokument, vo taa smisla, {to pokraj prostornite 154 aspekti na razvojot vo potesna smisla, Policentri~en model na razvoj opfa}a i pogolem broj na drugi kako osnova za podobra elementi na naj{iroko sfaten pristapnost, 3) Efikasno i odr`liv razvoj (1), pa i vo taa smisla odr`livo koristewe na infra- {to ne e zadol`itelen za zemjite strukturata, 4) [irewe na ~lenki na Unijata (2). Toj }e bide inovacii i znaewe. Pokraj niv, ostvaren so primena na niza navedeni se petnaeset mo`ni indirektni merki i instrumenti i toa politiki. vo onaa merka vo koja tie se - Tretata osnovna op{ta cel, podgotveni da gi prifatat i "mudro upravuvawe so prirodno i integriraat celite na evropskata kulturno nasledstvo", razlo`ena e politika na prostorniot razvoj vo na pet potceli: 1) Prirodno i svoite nacionalni politiki. kulturno nasledstvo kako razvoen Osnovnite propozicii na ESDP se resurs, 2) ^uvawe i unapreduvawe izrazeni vo forma na op{tite celi (1) na kulturnoto nasledstvo, 3) i mo`nite politika za nivnata Upravuvawe so vodnite resursi realizacija (2), so {to vsu{nost se kako poseben predizvik na naglasuva nezadol`itelniot karakter prostorniot razvoj, 4) Kreativno na propoziciite, odnosno pravoto na upravuvawe so prirodnite pejsa`i, izbor na zemjite ~lenki vo odnos na 5) Kreativno upravuvawe so nivnoto prifa}awe/neprifa}awe. kulturnoto nasledstvo. Za imple- Sekoja od trite osnovni op{ti celi mentacija na ovie potceli razlo`ena e na nekolku sostavni predlo`eni se pove}e mo`ni celni propozicii, pri {to se politiki. navedeni i mo`nite politiki za Regionalni inicijativi ESTIA i nivnata realizacija: OSPE - Policentri~niot prostorni razvoj i novite odnosi pome|u ESTIA i OSPE se dve najva`ni urbanite i ruralnite podra~ja, regionalni inicijativi vo oblasta na kako edna od trite osnovni op{ti prostorniot i urbanisti~kiot razvoj i celi, razlo`en e na ~etri sostavni envajronmentalnata politika i na celi (potceli): 1) Policentri~en Balkanot: i uramnote`en prostoren razvoj vo - ESTIA (European Space and Territorial Evropskata Unija, 2) Dinami~ni, Integration Alternatives, Spatial atraktivni i konkurentni gradovi development strategies and policy i urbanizirani regioni, 3) integration for the South-East Europe), Indigeni/avtohtoni, raznovidni i te., Alternativi na evropskata produktivni ruralni podra~ja, 4) prostorna i teritorijalna Partnerstvo pome|u urbanite i integracija, strategija i politika ruralnite podra~ja. Za nivni na integracija na prostorniot nazna~eni potceli, navedeni se razvoj za jugoisto~na Evropa. Vo preku 20 mo`ni politiki. ovoj proekt u~estvuvaa Albanija, - Vtorata osnovna op{ta cel, Bugarija, Grcija, Makedonija, "ednakvost vo pristapot do Romanija i SR Jugoslavija; infrastrukturata i znaeweto", - OSPE (Observatory of Spatial Planning razlo`ena e na ~etri sostavni and Environment in South-East Europe), celi: 1) Integriran pristap do te., Opservatorija za prostorno podobreni soobra}ajni vrski i planirawe vo jugoisto~nata pristap do znaewe, 2) Evropa, e proekt koj e 155 komplementaren na prviot. Toj gi - Pristapi i gledi{ta za prostor- opfa}a istite zemji, no vo nego nata struktura (monitoring i pove}e se naglaseni aspektite na evaluacija na glavnite problemi); informati~kata poddr{ka na - Nasoki za integrirawe na podgotovkite, donesuvaweto i prostornite prioriteti i politi- sproveduvaweto na odluki vo ki (definirawe na politiki i oblasta na odr`liviot razvoj i nivnoto sproveduvawe); prate~kite institucionalni i - Struktura na mre`ata na organizacioni aran`mani (te. regionalnata OSPE opservatorija regionalna opservatorija i mre`a i nacionalnite opservatorii vo na nacionalni punktovi/fokalni oblasta na prostorot i `ivotnata to~ki). sredina; ^etrite glavni celi na ovie dva - Direktorium na agencii za proekta se: prostornoto planirawe; - Proekt i probno koristewe na - Komparativen opis na glavnite internet serverot za potrebite na karakteristiki na trendovite i proektot; politikite na prostoren razvoj - Pregled/profil na nacionalnite vo zemjite u~esni~ki; sistemi na prostornoto planira- - Istra`uvawe na barawata vo we; odnos na vospostavuvawe na - Kompendium za prostornite mre`ata na nau~na, prioriteti; istra`uva~ka i informati~ka - Ramki za integracija na poddr{ka na prostorniot razvoj; prostornata politika; - Zavr{ni dokumenti na ESTIA i - Identifikacija na strate{kite OSPE, koi sodr`at, pome|u prioriteti vo rabotata na ostanato, i programa za sorabotka nacionalnite i regionalnite vo ramkite razni idni proekti koi agencii koi se nadle`ni za zbirno se ozna~uvaat kako planirawe na prostorniot ESTIA/OSPE-plus. razvoj; Nazna~eni se i slednite mo`ni - Identifikacija na glavnite oblasti na prioritetnata sorabotka; elementi za formulirawe na - Osnovawe na tnr. Forum za zaedni~kata ramka za integra- prostorno planirawe (Spatial cija i koordinacija na politi- Planning Forum), koj treba da kata na prostorniot razvoj. poslu`i kako sredi{na ekspertska i politi~ka arena vo idnite Trgnuvaj}i od nazna~enite celi, vo istra`uvawa i druga sorabotka, ramkite na dvata proekta zavr{ena e kako i pri osnovawe na rabotata na pogolem broj na regionalnata mre`a na opserva- kompleksnite delovi, koi gi opfa}aat torii vo oblasta na prostornoto slednite glavni dokumenti: planirawe (OSPE), predvideno e - Perspektivi na prostorniot kako prv ~ekor vo prodol`uvawe razvoj i planirawe (glavnite na me|usebnata sorabotka; trendovi i administrativni - Nevrabotenost; sistemi); - Podra~ja i sektori na prioritetni investicioni programi i poekti; - Razvoj na mali i sredni pretprijatija; 156 - Razvoj na partnerstvo pome|u politikata, pazarnite mehanizmi i privatniot, javniot i tnr. tret instrumenti na op{to op{testve- sektor; no upravuvawe, naso~uvawe i - Geografski/soobra}ajno izolirani kontrola; podra~ja; - Problemi na vertikalnata, - Podra~ja i sektori kade e horizontalnata i drugite naglasena emigracija na mlado, koordinacii na planskite i drugi obrazovano i vitalno naselenie; upravuva~ki odluki; - Standard/kvalitet na `iveewe; - Planska evaluacija; - Podra~ja, odnosno sektori so - Odnos na planskite vizii i zaostanata proizvodna i druga planskite implementacii; struktura; - Novi proceduri vo podgotovkite, - Prioritetni podra~ja na "eko- donesuvawto i ostvaruvaweto na eko" obnova; planskite odluki; - Ekolo{ki najzagadeni i prostorno - Vlijanie na privatizacijata na najneurdeni podra~ja; gradskoto zemji{te vrz izborot na - Problemi na tnr. socijalno novite plansko-upravuva~ki pris- isklu~uvawe i deprivacija; tapi i sistemi; - Problemi na izbeglici, - Op{ti i posebni pra{awa na povratnici i sl.; informati~kata i druga soznajna - Podra~ja so najvreden i/ili poddr{ka; najosetliv i/ili najzagrozen - Format, te. sodr`ina i forma na biodiverzitet; novata generacija na dokumenti na - Krajbre`ni podra~ja; odr`liv razvoj na supra- - Prioritetni podra~ja za nacionalni, nacionalno-dr`avni i zaedni~ko upravuvawe so vodnite subnacionalni nivoi na resursi; planirawe; - Podra~ja so visok ekolo{ki rizik; - Istra`uvawa za potrebite na - Specifi~ni pograni~ni podra~ja. izrabotka na alternativni Vo ramkite na predlogot za idnata scenarija na razvoj na novata sorabotka, nazna~ena e i lista na generacija na dokumenti za mo`nite prioritetni nau~ni istra`u- odr`liv razvoj; vawa, ~ii rezultati bi bile koristeni - Istra`uvawe na prostorno-eko- kako informati~ka/soznajna poddr{ka lo{koto vlijanie na politikite na idnite aktivnosti na nivo na od razni supra-nacionalni, nacio- ESTIA/OSPE regioni i sostavni nalni i subnacionalni nivoi, vrz dr`avi, regioni i lokalni podra~ja. sostojbite vo prostorot vo Se raboti za slednite oblasti na regionot na ESTIA/OSPE; istra`uvawa: - Istra`uvawa za potrebite na tnr. - Teoriski, op{tometodolo{ki i "op{to obrazovanie za Evropa", za primeneti metodolo{ki aspekti da se olesni i zabrza ispolnuvawe na planiraweto i politikata na na acquis communautaire za dr`avite odr`liv razvoj vo periodot na kandidati za priem vo Evropskata tranzicija; Unija. - Novi institucionalni i organiza- Drugi regionalni inicijativi, cioni aran`mani; programi i proekti - Problemi na "podelba na rabotata" (demarkacii, delimita- Pokraj koproektite ESTIA/OSPE, za cii i sl.) pome|u planiraweto i razgleduvawe i definirawe na idnite 157 pravci na razvojot na Republika od 1996 g., pokasno nare~ena Makedonija od bitno zna~ewe se i Proces na sorabotka vo golemot broj na drugi inicijativi, Jugoisto~nata Evropa (Southeast programi i proekti na regionalnata Europe Cooperation Process), integracija vo ovoj del na svetot. pretstavuva edinstvena avtohtona Pomalku ili pove}e, site pretstavu- inicijativa na samite balkanski vaat odredeni "repliki" i "deriva- zemji, te. prodol`enie na tivi" na raznite obidi od evropskata porane{nata multilateralna integraciska tradicija, no i balkanska sorabotka vo periodot svoevidni "eksperimenti", najprvin 1975-91g., so sedum ~lenki; zaradi prilagoduvawe na pristapi i - Proces od Roajomon od 1995g., metodi soglasno so lokalnite uslovi. odnosno Proces na stabilnosta i Iako nitu edna od ovie inicijativi ne dobrososedstvo vo Jugoisto~nata e izvorno prostorno-envajronmentalna Evropa (Proces of Stability and good (kako {to toa se ESTIA i OSPE), tuka se Neighboutliness in SEE), ~ii osnova~ navedeni bidej}i pove}eto sodr`at e Evropskata Unija i vo koj poedini elementi od ovaa oblast (na u~estvuvaat pove}e desetici primer, od soobra}aj i telekomuni- u~esnici od Unijata, drugi delovi kacii, energija, za{tita na `ivotnata na Evropa i SAD, kako i sredina, regionalna sorabotka i najzna~ajnite evropski organiza- regionalno planirawe, prostorno pla- cii - EU, Sovetot na Evropa i nirawe, socijalna kohezija, odr`liv OEBS; razvoj, stranski investicii i dr.): - SECI (Southeast European Cooperative - Centralnoevropskata Initiative), te. Inicijativa za inicijativa (CEI, Central European sorabotka vo Jugoisto~nata Initiative), od 1989 g., denes opfa}a Evropa, od 1996 g., pokrenata od 17 ~lenki (dve od Unijata, sedum strana na SAD, so 12 ~lenki od ~lenki na CEFTA, ~etri zemji koi Balkanot i od centralna Evropa, nastanale od prethodnata so 5 zemji koi pru`aat poddr{ka, i Jugoslavija i tri zemji od pogolem broj me|unarodni organi- evropskiot del na biv{iot SSSR); zacii koi u~estvuvaat vo rabota - Crnomorska ekonomska sorabotka (Evropska Unija, Evropska komisi- (BSEC, Black Sea Economic ja, Svetska banka, Evropska banka Cooperation), so 11 ~lenki (5 za obnova i razvoj i Evropska balkanski zemji, 3 crnomorski investiciona banka), kako i krajbre`ni zemji, ~lenki na poedini regionalni forumi; biv{iot SSSR i tri kavkaski - Pakt za stabilnosta vo zemji, isto taka ~lenki na biv{iot Jugoisto~na Evropa (Stability Pact SSSR), od 1992g.; for SEE) (inaku dosega najambicioz- - Centralnoevropska zona na na inicijativa vo odnos na slobodna trgovija (CEFTA, Central seopfatnosta, politi~koto nivo European Free Trade Area), osnovana na koe e vodena i anga`iranosta na 1992g., koja ima 7 ~lenki (od ~ove~kite, finansiskite i drugi 1999g.); resursi), koj e rezultat na razni - Konferencija za stabilnosta, obidi za pottiknuvawe na sorabot- bezbednosta i sorabotka na ka na Balkanot vo periodot podolg zemjite od Jugoisto~na Evropa od edna decenija. Od 1999g. e (Conference on Stability, Security and formalno del na OEBS i opfa}a Cooperation of South Eastern Europe), pove}e desetici zemji - korisnici 158 na pomo{, a pokraj toa i golem broj - Dunavska komisija (Danube na me|unarodni organizacii (UN, Commision), inaku najstarata NATO, OECD, Sovet na Evropa regionalna me|unarodna organiza- itn.), me|unarodni finansiski cija vo toj del na Evropa (so organizacii (WB, IMF, EIB, EBRD i edinaeset postojani ~lenki, od dr.) i regionalni inicijativi; 1998 g.) i so Evropskata Unija vo - Jadransko-jonskata inicijativa status na nabquduva~; (AII, Adriatic-Ionian Initiative), od 2000 - Rabotna zaednica na podunavski- godina, so 4 zemji od prethodnata te regioni (Working Community of Jugoslavija, Albanija i dve ~lenki Danubian Regions), ~ii 24 ~lenki se na Evropskata Unija; dr`avi regioni /oblasti od 11 zemji; - Rabotna zaednica "Alpe-Jadran" (Alpe-Adria Working Community), so 19 ~lenki i nabquduva~i, dr`avi i regioni (u{te od 1978 g.). 159 KARTOGRAFSKI PRILOZI Kartografski prikaz br. 1 Kartografski prikaz br. 6 Polo`ba na R. Makedonija vo Sektor: opkru`uvaweto Koristewe i za{tita na prirodni resursi Kartografski prikaz br. 2 Tema: Sektor: Vodni resursi i vodostopanska Socio-ekonomski osnovi na infrastruktura Prostorniot plan Naslov: Tema: Vodostopanska infrastruktura Razvojni oski i propulzivni zoni Naslov: Kartografski prikaz br. 7 Oski na razvoj i slobodni Sektor: ekonomski zoni Koristewe i za{tita na prirodni resursi Kartografski prikaz br. 3 Tema: Sektor: Energetski izvori i energetska Koristewe i za{tita na prirodni infrastruktura resursi Naslov: Tema: Energetika i energetska Zemjodelsko zemji{te infrastruktura - niska varijanta Naslov: Reonizacija i struktura na Kartografski prikaz br. 8 zemjodelskite povr{ini Sektor: Koristewe i za{tita na prirodni Kartografski prikaz br. 4 resursi Sektor: Tema: Koristewe i za{tita na prirodni Energetski izvori i energetska resursi infrastruktura Tema: Naslov: [umi i {umsko zemji{te Energetika i energetska Naslov: infrastruktura - visoka varijanta [umi po forma i odgleduvawe Kartografski prikaz br. 9 Kartografski prikaz br. 5 Sektor: Sektor: Proekcija na naselenieto i Koristewe i za{tita na prirodni organizacija na naselenieto i resursi dejnostite Tema: Tema: Mineralni resursi Demografski razvoj Naslov: Naslov: Reonizacija na mineralnite resursi Vkupno naselenie vo 2020 godina 160 Kartografski prikaz br. 10 Kartografski prikaz br. 14 Sektor: Sektor: Proekcija na naselenieto i Soobra}aj i vrski organizacija na naselenieto i Tema: dejnostite PTT, telekomunikacii i Tema: radiodifuzen sistem Urbanizacija i mre`i na naselbi Naslov: Naslov: Telekomunikaciona i radiodifuzna Sistem na centri i prostorno- mre`a funkcionalni edinici Kartografski prikaz br. 15 Kartografski prikaz br. 11 Sektor: Sektor: Za{tita i unapreduvawe na Proekcija na naselenieto i `ivotnata sredina, prirodnoto i organizacija na naselenieto i kulturnoto nasledstvo i razvoj na dejnostite turizmot Tema: Tema: Domuvawe @ivotna sredina Naslov: Naslov: Doma}instva i stanovi 1994, 2002, Za{tita na `ivotna sredina 2020 Kartografski prikaz br. 16 Kartografski prikaz br. 12 Sektor: Sektor: Za{tita i unapreduvawe na Proekcija na naselenieto i `ivotnata sredina, prirodnoto i organizacija na naselenieto i kulturnoto nasledstvo i razvoj na dejnostite turizmot Tema: Tema: Javni funkcii @ivotna sredina Naslov: Naslov: Razmestenost na javni funkcii Upravuvawe so cvrst otpad Kartografski prikaz br. 13 Kartografski prikaz br. 17 Sektor: Sektor: Soobra}aj i vrski Za{tita i unapreduvawe na Tema: `ivotnata sredina, prirodnoto i Soobra}ajna infrastruktura kulturnoto nasledstvo i razvoj na Naslov: turizmot Soobra}ajnata mre`a Tema: Prirodno nasledstvo Naslov: Kategorizacija na prirodnoto nasledstvo 161 Kartografski prikaz br. 18 Kartografski prikaz br. 21 Sektor: Sektor: Za{tita i unapreduvawe na Za{tita od voeni razurnuvawa, `ivotnata sredina, prirodnoto i prirodni i tehni~ko-tehnolo{ki kulturnoto nasledstvo i razvoj na katastrofi turizmot Tema: Tema: Merki za za{tita od prirodni i Kulturno-istorisko nasledstvo elementarni katastrofi Naslov: Naslov: Razmestenost na arheolo{ki Potencijal na prirodni hazardi lokacii i kulturno-istoriski spomenici Kartografski prikaz br. 22 Sektor: Kartografski prikaz br. 19 Sintezni karti Sektor: Tema: Za{tita i unapreduvawe na Prostorno-funkcionalna `ivotnata sredina, prirodnoto i organizacija kulturnoto nasledstvo i razvoj na Naslov: turizmot Sistem na naselbi i soobra}ajna Tema: mre`a Razvoj na turizmot i organizacija na turisti~kite prostori Kartografski prikaz br. 23 Naslov: Sektor: Turisti~ki regioni i lokaliteti Sintezni karti Tema: Kartografski prikaz br. 20 Tehni~ka infrastruktura Sektor: Naslov: Sintezni karti Vodostopanska i energetska Tema: infrastruktura Bilans na namena na povr{inite Naslov: Kartografski prikaz br. 24 Koristewe na zemji{teto Sektor: Sintezni karti Tema: Za{tita na `ivotna sredina Naslov: Reonizacija i kategorizacija na prostorot i za{tita 162 P R I L O Z I 164 PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE Javno pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi Polo`ba na Republika Makedonija vo okru`uvaweto Karta br. 1 # # # # Avstrija # # # Ungarija # # Slovenija # Qubqana # # # # Zagreb # # # # # # Hrvatska # Novi Sad # Romanija # # Bawa Luka # Belgrad # Bosna i # Bukure{t # Hercegovina E-75 # Saraevo # # Split Jugoslavija # E-80 # # Ni{ E-80 E-80 E-65 E-65 # # Sofija # Burgas # # Podgorica E-871 Bugarija # # E-65 E-79 # Plovdiv # Skopje # Tirana E-75 # Edrene # Makedonija E-65 # Bari Italija Bitola E-79 E-90 #Neapol # # Albanija E-90 # Solun # E-90 Turcija # # Grcija # # # # # # # ## Atina # # PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Socio-ekonomski osnovi na Prostorniot plan Tema: Razvojni oski i propulzivni zoni Oski na razvoj i slobodni ekonomski zoni Karta br. 2 # Legenda: Oski na razvoj Slobodni ekonomski zoni Republi~ki centar $ proglaseni T # isto~na ju`na sever-jug T $ predvideni Centar na makroregion # severna zapadna Centar na mezoregion # Centar na mikroregion G o r a a r n C i a Staro Nagori~ane Kriva Palanka i j Rankovce # R # b Lipkovo r Vratnica S ^u~er Sandevo Kumanovo B # Kle~evce u Kratovo # Tearce Xep~i{te \.Petrov ^air [.Orizari # M. Kamenica g a [ipkovica Kondovo Jegunovce Gazi Baba Centar Ara~inovo T $ Ora{ec # Zletovo Orizari # r i Tetovo T $ Ilinden Probi{tip # ## Karpo{ Kamewane Saraj Skopje Ko~ani j a Bogoviwe @elino K.Voda Del~evo Negotino Pol. Sv.Nikole ^e{inovo Brvenica Sopi{te Petrovec # Oble{evo Vinica # # Vrap~i{te Studeni~ani Zrnovci Blatec Peh~evo T $ Vrutok ^egrane Zelenikovo Gostivar Karbinci # # Mavrovi Anovi Lozovo D.Bawica Samokov Veles [tip Podare{ # Srbinovo Radovi{ Berovo # n i j a ^a{ka Zajas Gradsko Radovi{ Oslomej Bogomila # Rostu{a Brod Vasilevo # # Izvor Negotino Kon~e A l b a Vrane{tica # # Debar Ki~evo Bosilovo # Rosoman Centar @upa Drugovo Plasnica @ito{e Dolneni T $ Kavadarci Demir Kapija # T $ Strumica Novo Selo # Kru{evo Lukovo # Valandovo Kukli{ Murtino R Bel~i{ta Krivoga{tani Prilep # Labuni{ta Delogo`di Demir Hisar Sopotnica $ T Miravci Star Dojran Vev~ani Vele{ta Konopi{te Struga Me{ei{ta # Hisar Demir Topol~ani Vitoli{te Gevgelija $ # Bogdanci T # Kosel # # Mogila Kukure~ani Dobru{evo # Ohrid # Capari Resen BitolaNovaci Staravina Dr`avna granica $ T Pat Ba~ Bistrica Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km a R G r c i j PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Koristewe i za{tita na prirodnite resursi Tema: Zemjodelsko zemji{te Reonizacija i struktura na zemjodelskite povr{ini Karta br. 3 Legenda: navodnuvani povr{ini Zemjodelsko-stopanska reonizacija navodnuvani povr{ini-2020 reon povr{ini pogodni za navodnivawe podreon mikroreon ostanati obrabotlivi povr{ini visokoplaninski pasi{ta a G o r a n C r i j a 3/11 3/9 # R i 5/7 b r Kumanovo # 3/2 Kriva Palanka S 3/12 3/8 B 5/4 Kratovo # u 3/4 5/1 ga 4/4 Makedonska # Kamenica Tetovo SKOPJEProbi{tip 5/8 ri # # # 3/10 Skopsko-kumanovski reon Del~evo 3/1 # 5/3 3/6 Ko~ani 5/5 ja # 4/1 3/3 3/14 Sveti# 1/7 Nikole Vinica # 1/3 Gostivar # 3/13 3/7 Isto~en reon Peh~evo [tip # 5/2 # Zapaden reon Veles 1/6 Berovo 4/7 # 1/8 # 1/10 4/6 Radovi{ # A l b a n i j a 1/5 5/6 4/3 1/11 Mediteranski reon #Debar Ki~evo # 4/5 Makedonski # Brod 1/9 Negotino 4/2 # Strumica 1/4 # Demir # # Kapija 2/4 Kavadarci 1/2 2/6 # Prilep R 6/3 Kru{evo 2/3 # Valandovo # Demir Hisar 1/12 1/1 2/5 # Pelagoniski reon 2/10 Bogdanci Struga 6/2 # Golemoezerski reon # 2/9 2/8 Gevgelija # Ohrid 2/7 # Resen # 2/1 Bitola # 2/2 Dr`avna granica 6/1 Reka Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Koristewe i za{tita na prirodnite resursi Tema: [umi i {umsko zemji{te [umi po forma na odgleduvawe Karta br. 4 Legenda: visoki {umi {umski kulturi nad 50 ha niski {umi # S {umski kulturi do 50 ha degradirani {umi i {ikari povr{ini za po{umuvawe $ T rasadnik G o r a a r n S # S # #S # C # S S S # #S S#S # S #S #S S#S #S i S # S #SS # S #S # ## SS ## S ## # S # S S # #S S ##S #S#S # SS # S # #S S#S # S # a S#S # Staro Nagori~ane S # S # S # S # i j #S S# #S S#S #S # S # # S S # S # S # S # S # S S Kriva #S #T $# S # R b Lipkovo Rankovce S #S #S # S S S # #S #S #SS #S #S # # Palanka #S S # # S#S # S r Tearce Vratnica S # ^u~er-Sandevo $ T Kumanovo # Kle~evce S #S # B u Kratovo Jegunovce ^air Ora{ec g [ipkovica S # Orizari [uto S # S # a S # S #S #S S #S #S #S ## S # #S S# S ## S #S Xepi{te Gazi S Baba # #S #S #S Makedonska S # S # #S S # #S S # # S #S # #S Kamenica S## S S# # #S S # Ara~inovo #S S S #S S ##S# S # S r i Kondovo Centar Probi{tip # Tetovo T $ # S # $ T Ilinden # Karpo{Kisela Voda # S #S S S # # Zletovo S # # S # S # S S #S#S # S # S S ##S# #S S #S ##S S Del~evo# S # S # S # #S #S#S S # # Kamewane Bogoviwe @elino S Saraj $ T Sopi{te Petrovec #S S # S # Orizari S Ko~ani S ## # S # SS #S S# #S S # S # S #S S # #S #S S # #SS # #S S ## S j a S # S # # S #S ## Brvenica Zelenikovo Oble{evo Vinica S #S # ^e{inovo #S#S # Negotino-Polo{ko Vrap~i{te ^egrane S # Studeni~ani # S $ T Sveti Nikole S # Karbinci Zrnovci Blatec S # S # # S S # #S S Gostivar # S S #S # # $ T Vrutok Dolna Bawica #S S# Lozovo S # S #S # S # S #S S## S #S #S # #S S#S ## S # S Peh~evo # S [tip Srbinovo Veles #S # # $ T T $ Berovo S # Samokov S # S #S S # S #S #S# Mavrovi Anovi #S # S # S #S# ^a{ka S # Radovi{ Zajas n i j a Podare{ Rostu{a Bogomila S # Oslomej Gradsko S # Izvor Debar Rosoman T $ # Ki~evo Makedonski Brod Kon~e A l b a # Drugovo Negotino Vasilevo Centar @upa Plasnica $ T Strumica Bosilovo Vrane{tica Kavadarci S ## S # Novo Selo @ito{e Dolneni # Demir Kapija S # S # $ T Murtino S Kukli{ # Lukovo $ T Kru{evo Krivoga{tani S # Prilep S ##S # Valandovo R Miravci Bel~i{ta Sopotnica Labuni{ta Delogo`di Vele{ta Me{ei{te #S #S S # Konopi{te Vev~ani Demir Hisar #S Topol~ani S # S # Bogdanci S # Star Dojran S #S Vitoli{te #S S# Struga Kosel # S # Dobru{evo S # S # S #S #S#S #S #S# S #S #S S #S # S #S ## S # Gevgelija # Ohrid S #S #S S # S # #S #S #T $ Resen #S# ## S S # Kukure~ani S # Mogila Staravina S S # CapariS # Bitola NovaciS #S#S # Dr`avna granica S #S #S # #S #S# S # $ T #S S# Reka Bistrica #S S #S # S # S # Ezero S #S # Ba~ #S #S S S # #S#S #S# S # S # S # Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km a R G r c i j PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Koristewe i za{tita na prirodnite resursi Tema: Mineralni resursi Reonizacija na mineralnite resursi Karta br. 5 Legenda: Potencijalni zoni za eksploatacija Rudni reoni Metali Zapadno-makedonski masiv Nemetali Pelagonidi Kamen za grade`ni{tvo Jaglen Vardarska zona Kratovsko-zletovska vulkanska oblast # Le`i{ta-pojavi na minerali Srpsko-makedonski masiv Kenozojski sedimentacioni baseni a G o r a n ### C r i # ## # j a ### # # ## R i Kriva Palanka # ### b # r # # # # Kumanovo# # ### S # ## ## ## B # Kratovo # ## # # ### u # # # # ## # ga # ### SKOPJE ## ### Makedonska Kamenica Tetovo # # # # # # # # ### Probi{tip # # ## Del~evo # ri # # # ## # # Ko~ani # ja # # # # # # # Sveti# Nikole # # #### # Vinica Gostivar # ## # # # Peh~evo ## #Veles [tip ## # ## # # ### Berovo # # # # # # ## # Radovi{ # # ## # # # # # # # ## # ### A l b a n i j a # ## # # # # # # Debar# # ## # # # # Ki~evo Makedonski Brod # # # # Negotino # ## # # # # # # # # # ### # # # Demir # Kapija Strumica ## # # # ## ## # # # Kavadarci # #Kru{evo # # # # # # # # # ## ## Valandovo # ## # # # # # ## R # # # # # # # Prilep # #### # ## # # # # # # # # # # ### ## # Struga ## # Demir Hisar ## # # # # # Bogdanci# # # # # # # # # # ## ###Gevgelija # # # # # # # # # # # Ohrid# ### # # ## Resen ## Bitola # # Dr`avna granica Reka # # Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Koristewe i za{tita na prirodnite resursi Tema: Vodni resursi i vodostopanska infrastruktura Vodostopanska infrastruktura Karta br. 6 Legenda: vodostopanski podra~ja regionalni vodostopanski sistemi akumulacii $T izvori{ta RVS Treska akumulacii -2020 akumulacii po 2020 vodovodni sistemi-sostojba RVS Treska -po 2020 vodovodni sistemi-2020 VS \avato navodnuvani povr{ini kanalizacioni sistemi -sostojba navodnuvani povr{ini-2020 navodnuvani povr{ini po 2020 kanalizacioni sistemi-2020 a G o r a n C r i j a Gla`wa # S R i T$T Palanka b Slup~ane Lipkovo Kriva r Kumanovo nja $ Dlabo~ica S # S Pci Vakuf $ T Kne`evo B P~iwa P~iwa u $ T Brazda Kratovo # S ga $T #S Tetovo # S SKOPJE Probi{tip # S Makedonska # S Ra~ane Grad~e Kamenica Del~evo Kalimanci #S ri ja ar Matka Mavrovica Ko~ani # S TGorna $ Polog Vard Sveti#S Nikole Pi{ica regalnica Vinica # S Matka 2 Skopsko B Bregalnica Lukovo Pole Gostivar # S Gomaqevo Veles Sredna i$TDolna Bregalnica S $ T Paligrad Razlovci $T Kozjak Mladost ica [tip Bargala Peh~evo # $ T # S Tre Veles # S Jagmurlal Berovo # S Kunovo ska Lisi~e Babuna 2 galn Orehovi~ka Mavrovo Ratevo Zgropolci Bre Radovi{ Podare{ Babuna Treska # S A l b a n i j a Debarsko Gradsko Strumica $T $TGre{nica Treson~e Kalugerica Sreden Vardar Kukure~ani Mantovo Turija Krivolak SDebar # Ki~evo Makedonski # S # S Brod Venec Dubrovo Makedonski Brod Negotino # S [piqe Podvis Kavadarci Demir Kapija Strumica # S Strumi Crn Cer T $ Makarija # S Demir S Kapija # Vodo~a ca iD Izdeglavje Kru{evo # S Prilep Gradec R rim Slatina T $ Prilep # S T#S $ Valandovo Globo~ica Pelagonija Tikve{ $ T Miletkovo Paqurci T Ohridsko-Stru{ko $ $ T Dolen Vardar S $ Demir Bu~in THisar Gali{te Gavato Dojran Vapila # Sredna i T $ T $ Kowsko Bogdanci # S T $ Struga # S Crna Dolna Crna Reka Gevgelija $T $TLeva Reka Gevgelija # S $ T Ohrid # S Resen Stre`evo Reka $T Prespa # S Cebren Dr`avna granica $T Bitola # S $ T Reka Kowarka Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Koristewe i za{tita na prirodnite resursi Tema: Energetski izvori i energetska infrastruktura Energetikka i energetska infrastruktura - niska varijanta Karta br. 7 Legenda: % Hidroelektrana Trafostanici Dalnovod Rudnici za jaglen $ Naftovod Skopje-Solun Planirani hidroelektrani # 110 kV 110 kV Planirani rudnici za jaglen Naftovod AMBO % 2000 godina # 220 kV 220 kV 2010 $ Produktovod Skopje-Kosovo % 2010 godina # 400 kV 400 kV 2020 $ # Regulacioni stanici % 2020 godina Plan. trafostanici Planiran dalnovod # Planirani regulacioni # 110 kV 110 kV K Industriski toplani stanici & Termoelektrani # 400 kV 220 kV ( Planirana briketara Gasovod Planirani termoelektrani 400 kV Planiran gasovod ' TE-TO 2010 & 2020 G o r a a r n C i a # j ## # R i # b Kriva Palanka r # # # B S #Tearce # Kumanovo # # u # #Kratovo #Jugohrom K g ## # % Pena # # #### # @elezara # M.Kamenica # a # ## K # Zvegor-Stamer r i Skopje # ## #### ## ## Probi{tip Rafinerija-OKTA # Tetovo # # # # Matka ### # K % # Del~evo % # % K j a # # # # # ## & Ko~ani# # Kalimanci # Matka 2 # OHIS # Teteks # Kozjak % # Nikole Vinica # %Zrnovci # Sveti # % ##Gostivar Raven # #Ov~e Pole %# # Vrutok # Veles# ### # [tip Vrben% # # Berovo## # ## # #Samokov #HIV #Bu~im # ($ Brik # n i j a $Popovjani Radovi{ # # # & # # $Oslomej %Bo{kov most %#[piqe # Negotino 1 A l b a # Debar Ki~evo Brod ## & # # # # Negotino # # # # ## Strumica # #Su{ica # % Kavadarci # # % # Glabo~ica # # # # Tikve{ %Peso~ani %Do{nica # Kru{evo # Prilep # R # Valandovo # #Sopotnica #Miletkovo $Piskup{tina Demir Hisar $ Mariovo # ## # Doj ransko %^ebren Ez ero Struga # # ## # Gevgelija # ## Ohrid Bitola 1,2,3 i 4 # # # # Resen # &{e}er f-ka za # K # #& & Dr`avna granica % Bitola # # & # Reka Ohri dsko ezer o Sapun~ica $Suvodol Ezero $Brod-Gneotino $@ivojno Pre spa nsk o ezer o Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km a R G r c i j PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Koristewe i za{tita na prirodnite resursi Tema: Energetski izvori i energetska infrastruktura Energetikka i energetska infrastruktura - visoka varijanta Karta br. 8 Legenda: % Hidroelektrana Trafostanici Dalnovod Rudnici za jaglen $ Naftovod Skopje-Solun Planirani hidroelektrani # 110 kV 110 kV Planirani rudnici za jaglen Naftovod AMBO % 2000 godina # 220 kV 220 kV 2010 $ Produktovod Skopje-Kosovo % 2010 godina # 400 kV 400 kV 2020 $ # Regulacioni stanici % 2020 godina Plan. trafostanici Planiran dalnovod # Planirani regulacioni # 110 kV 110 kV K Industriski toplani stanici & Termoelektrani # 400 kV 220 kV ( Planirana briketara Gasovod Planirani termoelektrani 400 kV Planiran gasovod ' TE-TO 2010 & 2020 G o r a a r n C i a # j ## # R i # b Kriva Palanka r # # # B S #Tearce # Kumanovo # # u # #Kratovo #Jugohrom K g ## # % # # M.Kamenica a $ @elezara Pena # #### # K # # ## Skopje#### ## ## # Zvegor-Stamer r i # ## Probi{tip Rafinerija-OKTA # Tetovo # # # # Matka ### # K % # Del~evo % # % K # # #'# j a # ## Ko~ani# # Kalimanci # Matka 2 # OHIS # Teteks # Kozjak % # Nikole Vinica # %Zrnovci # Sveti # % ##Gostivar Raven # #Ov~e Pole %# # Vrutok # Veles# ### # Vrben% [tip % # # Berovo## # ## # #Samokov #HIV #Bu~im # ($ Brik # n i j a $Popovjani Radovi{ # # # & # # $Oslomej %Bo{kov most %#[piqe # Negotino 1 A l b a # Debar Ki~evo Brod ## && # # # # Negotino # # # # ## Strumica # #Su{ica # % Kavadarci # # % # Glabo~ica # # # # Tikve{ % %Peso~ani %Do{nica # Kru{evo # Prilep # R # Valandovo % # #Sopotnica #Miletkovo $Piskup{tina Demir Hisar $ Mariovo # ## # Doj ransko %^ebren Ez ero Struga # # ## # Gevgelija # ## Ohrid Bitola 1,2,3 i 4 # # # # Resen # &{e}er f-ka za # K # #& & Dr`avna granica % Bitola # # & # Ohri dsko ezer o Sapun~ica $Suvodol Reka Ezero $Brod-Gneotino $@ivojno Razmer: 1 : 1 200 000 Pre nsk spa o o ezer R G r c i j a 10 0 10 20 30 Km PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Proekcija na naselenieto i organizacija na naselbite i dejnostite Tema: Demografski razvoj Vkupno naselenie vo 2020 godina Karta br. 9 Legenda: @iteli/km2 Op{tini spored brojot % U 1 - 10 na `iteli U % 11 - 30 0 - 3000 U % 31 - 76 3001 - 5000 % U 77 - 200 5001 - 10000 10001 - 20000 % 201 - 500 U 20001 - 30000 % U 501 - 1000 30001 - 50000 % U 1001 - 10000 50001 - 200000 G o r a a r n C i Staro Nagori~ane a Rankovce Kriva Palanka j U % % U R i b U % r Vratnica U % S % U ^u~er-Sandevo Lipkovo Kumanovo %U Kle~evce Kratovo % U B % U u Tearce ^air U % U %U% % U g % U [.Orizari U % Makedonska Kamenica a Xepi{te Jegunovce \.Petrov %%U% Ara~inovo Ora{ec % U % U Kondovo Gazi Baba U % U r i % U% U U%% %UU %U [ipkovica Tetovo Saraj Karpo{ Centar Ilinden U U % % % U U Zletovo Orizari % U Kamewane Bogoviwe U % @elino % U Sopi{te K.Voda U % Petrovec% U Probi{tip Ko~ani % Vinica U Del~evo U % j a Negotino-Pol. U % Brvenica % U Studeni~ani % Sveti Nikole ^e{inovo Oble{evo U % U % U% % U Vrap~i{te U % Zelenikovo % U U % U Zrnovci % %% U U U % U Blatec % U ^egrane Peh~evo Vrutok U % U % Gostivar % U Karbinci Mavrovi Anovi D.Bawica Veles Lozovo U % % U Srbinovo Samokov U % [tip U % % U Radovi{ Berovo ^a{ka U % % U U % % U Podare{ n i j a Gradsko % U Zajas % U Oslomej Bogomila % U Rostu{a U % U % U % Debar Ki~evo M. Brod Izvor Kon~e % U % U Vrane{tica %U % U Negotino Vasilevo A l b a Rosoman U % % U Dolneni % U % U Bosilovo % U Drugovo U % Strumica Centar @upa U % Plasnica % U U % % U U U % % Novo Selo % U U % @ito{e Kavadarci U % % U Kru{evo Demir Kapija Kukli{ Murtino % U Prilep Valandovo ULukovo % Bel~i{ta U % U % R Miravci % U Krivoga{tani U % U % U % Labuni{ta Delogo`di % U Vele{ta U % Sopotnica Star Dojran Vev~ani % % U U Demir Hisar U % % U U Topol~ani % Konopi{te Me{ei{te % U Vitoli{te U % % U Struga Kosel % U Mogila % Kukure~ani U Dobru{evo % U Gevgelija % U Bogdanci % UOhrid Resen % U % U U % % U Capari Staravina Dr`avna granica U % Novaci Bitola % U U % Granica na op{tini % U Ezero Bistrica Ba~ U % Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km a R G r c i j PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Proekcija na naselenieto i organizacija na naselbite i dejnostite Tema: Urbanizacija i mre`i na naselbi Sistem na centri i prostorno-funkcionalni edinici Karta br. 10 Legenda: ## Republi~ki centar Centar na makroregion ¡# # Centar na mezoregion so specifi~ni funkcii Centar na mikroregion Me|usebni vrski vo sistemot na centri # # Centri na prostorno- funkcionalni edinici Granici na vlijanija na makroregionalni centri Centar na mezoregion # centri na op{tini 3 Prostorno funkcionalni edinici a G o r a C r n i a Kriva Palanka i j Staro Nagori~ane # R # # # Rankovce S r b Vratnica ^u~er Sandevo Lipkovo # # 9 # # # B # KumanovoKle~evce Kratovo # # # Tearce \.Petrov ^air # # ug # # Xep~i{te [.Orizari # # # Ara~inovo ar Jegunovce Kondovo Gazi Baba [ipkovica # # Tetovo Ora{ec # # # # # # # Del~evo # ## Centar Zletovo Orizari # # Probi{tip # # Ilinden ij # # Skopje # # # Kamewane Karpo{ # # Saraj Ko~ani # ¡# # Bogoviwe @elino K.Voda a # Vinica # # # 13 # Sveti Nikole ^e{inovo # 8 # Negotino Pol. Brvenica Sopi{te # Petrovec Oble{evo # 1 # # # # # # # # Vrap~i{te Zrnovci Blatec Studeni~ani # # Peh~evo # Vrutok # ^egrane # 5 Zelenikovo # # # Mavrovi Anovi Gostivar Karbinci # # # # Lozovo # Samokov Veles # # # D.Bawica [tip 14 # # Srbinovo # Podare{ Berovo # # # ^a{ka # Radovi{ Alb a n ija Gradsko # # 7 # Zajas Oslomej Bogomila 3 # # ¡ 12 # Debar 15 # # Vasilevo # Ki~evo M.Brod # # # Izvor Negotino Kon~e # Rostu{a # # # # Drugovo # # # Bosilovo # # Vrane{tica Rosoman # # Centar @upa # Dolneni # # Plasnica # # Novo Selo # # # # 11 # # # @ito{e # # # Prilep # Kavadarci Demir Kapija # Kru{evo Kukli{ 10Bel~i{ta # Murtino # Lukovo # Krivoga{tani # # # Valandovo Sopotnica 6 R # Miravci # Labuni{ta Delogo`di # # 4 Bogdanci Star Dojran # Vev~ani Vele{ta ¡# Kosel Demir Hisar # # Konopi{te # # # # # Vitoli{te # Topol~ani Struga Me{ei{ta # # # # Gevgelija# Mogila # # # # # # # Resen Kukure~ani Dobru{evo # # Capari # # Ohrid # # Staravina # Dr`avna granica Novaci Granica na op{tini # # # 2 # Bitola Pat Ezero # Ba~ Bistrica # Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Proekcija na naselenieto i organizacija na naselbite i dejnostite Tema: Domuvawe Doma}instva i stanovi 1994, 2002, 2020 Karta br. 11 Legenda: Doma}instva 1994 god. Doma}instva 2002 god. Doma}instva 2020 god. Stanovi 1994 god. Stanovi 2002 god. Stanovi 2020 god. a G o r a n C r i i j a Staro Nagori~ane R Kriva Palanka b Rankovce r S Tearce Vratnica ^u~er-Sandevo Lipkovo Kle~evce B ug Kratovo [ipkovica Xepi{te Jegunovce Kondovo Ara~inovo Kumanovo M.Kamenica ar Tetovo Ora{ec ij Kamewane Zletovo Orizari Ilinden a Bogoviwe Saraj Skopje Ko~ani Probi{tip @elino Del~evo Neg.-Polo{ko Petrovec ^e{inovo Brvenica Oble{evo Sveti Nikole Vinica Vrap~i{te Sopi{te Zelenikovo Zrnovci Blatec ^egrane Karbinci Peh~evo Vrutok Gostivar Studeni~ani Mavrovi Anovi Samokov Lozovo Veles D.Bawica Srbinovo [tip Berovo Alb a n ija Podare{ ^a{ka Radovi{ Zajas Oslomej Bogomila Gradsko Rostu{a Vasilevo Makedonski Brod Debar Izvor Kon~e Ki~evo Vrane{tica Rosoman Negotino Strumica Bosilovo Centar @upa Dolneni Drugovo Plasnica Novo Selo @ito{e Demir Kapija Lukovo Kukli{Murtino Kavadarci R Kru{evo Valandovo Bel~i{ta Labuni{ta Delogo`di Krivoga{tani Prilep Miravci Star Dojran Sopotnica Vev~ani Vele{ta Konopi{te Me{ei{te Demir Hisar Topol~ani Kosel Vitoli{te Bogdanci Struga Mogila Gevgelija Ohrid Kukure~ani Dobru{evo Capari Bitola Staravina Dr`avna granica Resen Novaci Granica na op{tini Ezero Ba~ Bistrica Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Proekcija na naselenieto i organizacija na naselbite i dejnostite Tema: Javni funkcii Razmestenost na javni funkcii Karta br. 12 Legenda: Gradski naselbi Obrazovanie Zdravstvo Kultura Centri na prostorno- ul sredno ­ Sekundarna zdravstvena 4 Arhivi funkcionalni edinici ] vi{o visoko za{tita p Tercijalna zdravstvena ñ Republi~ki i regionalni ustanovi za za{tita na kulturnoto nasledstvo Granici na prostorno- funkcionalni edinici za{tita ` Lokalni ustanovi za za{tita na kulturnoto nasledstvo a G o r a n C r i # Kriva Palanka i j a Staro Nagori~ane Rankovce u R ## b ­ r Vratnica Lipkovo uKumanovo # ^u~er-Sandevo S Kle~evce # ­ B Tearce 4 ` u Kratovo ug ## # [uto Orizari ­ M.Kamenica # Xepi{te [ipkovica u l ] JegunovceKondovo u l ] Skopje u ar ­ Tetovo ­ p # Ora{ec u Zletovo Orizari ­ u # ## Kamewane 4 ` 4ñ Ilinden ­ Probi{tip Ko~ani ij u ­ Bogoviwe ­ Del~evo # a # @elino Petrovec Vinica Negotino-Polo{koBrvenica Sveti Nikole ^e{inovo 4 ` u u Oble{evo ­ ## Vrap~i{te Sopi{te ­ Zrnovci ## u # ^egrane Zelenikovo Blatec Vrutok 4­ Gostivar Studeni~ani Karbinci u ## ` # Lozovo ul] ­ Peh~evo Mavrovi Anovi Samokov Veles u ­ p u Dolna Bawica ­ 4 ñ [tip ­ # Srbinovo 4 ` Radovi{ Berovo u ­ Podare{ Alb a n ija ^a{ka Bogomila Gradsko Rostu{a Zajas Oslomej # ## # Debar M. Brod Vasilevo u Ki~evo # u u Izvor Kon~e ­ uNegotino 4­`Vrane{tica ­ # # ## Rosoman Bosilovo Dolneni u ­ u l Strumica # Centar @upa Drugovo Plasnica ­ ­ u 4` Novo Selo # ## @ito{e 4` ­ Kapija u Kavadarci Demir Kukli{ Murtino # Lukovo ­ Kru{evo ul] Bel~i{ta ­ Prilep u R Krivoga{tani 4 ` ­ Miravci Valandovo Labuni{ta Delogo`di Sopotnica # # Vev~ani Vele{ta Star Dojran u Hisar Topol~ani Demir Konopi{te u Bogdanci # Struga Me{ei{te ­ Vitoli{te # Gevgelija u ­ Kosel # ## # ­ Mogila ul] Kukure~ani Dobru{evo ­ ­ Ohrid u ## 4` ­ Staravina Dr`avna granica Resen Capari ul] Bitola­ p Novaci Granica na op{tini 4ñ Reka Ba~ Bistrica Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Soobra}aj i vrski Tema: Soobra}jna infrastruktura Soobra}ajnata mre`a Karta br. 13 Legenda: Avtopat E-75 Oznaka na me|unaroden pat QQ Vozduhoplovno pristani{te Novo vozduhoplovno pristani{te Q Avtopat-proekcija M1 Oznaka na regionalen pat Magistralen pat QQ Prugi Stopanski aerodrom Magistralen pat-proekcija Regionalen pat Prugi-proekcija Nov stopanski aerodrom Regionalen pat-proekcija b Grani~en premin Sportski aerodrom a G o r a r n C b i b b Staro Nagori~ane K.Palanka j a b Lipkovob bE-75 b Rankovce R b i Q E-871 Kumanovo r b b ^u~er-Sandevo Vratnica Q Q S # B Tearce E-65 ^air Kle~evce Kratovo u #Q Xepi{teJegunovce b\or~e Petrov [ipkovica Q Ara~inovo M.Kamenica ga Tetovo # M-4 Kondovo # Gazi Baba M-1 Ora{ec Probi{tip Orizari b Del~evo ri Karpo{ SarajSKOPJE Ilinden Zletovo b Kamewane Bogoviwe Q @elino Brvenica Negotino-Polo{ko Kisela Voda Petrovec Sv.Nikole Ko~ani ^e{inovo # Vinica Q M-5 ja Q Q Sopi{te Oble{evo b Vrap~i{te Studeni~ani M-1 Zrnovci Blatec Vrutok#Gostivar Q ^egrane Zelenikovo Peh~evo Mavrovi Anovi Samokov Lozovo M-5 Q #[tipKarbinci Berovo b Dolna Bawica # Veles Srbinovo Podare{ M-6 b Q E-65 ^a{ka A l b a n i j a Gradsko Zajas Oslomej E-75 Q Bogomila M-7b#Debar Rostu{a Q Negotino Q M-7 Vasilevo M.Brod Q Izvor Kon~e #Ki~evo Rosoman Bosilovo M-7 Dolneni Strumica M-6 b Centar @upa DrugovoVrane{tica Plasnica @ito{e Q M-7 # Demir Kapija Kavadarci # Novo Selo b Kukli{ M-6Murtino R Lukovo Bel~i{ta Kru{evo Q #Prilep Valandovo Krivoga{tani Miravci Labuni{ta Sopotnica Q Delogo`di Demir Hisar E-75 Star Dojran Vele{ta Struga M-5 Vev~ani Me{ei{te Kosel E-65 Topol~ani Vitoli{te Q Konopi{te Bogdanci E-75 Gebgelija Q b Q Q Mogila E-850 Kukure~ani Dobru{evo b #b #Ohrid Resen QQ b Capari Staravina Dr`avna granica M-5 # Bitola Novaci M-5 Ezero Bistrica Ba~ b b E-65 b Razmer: 1 : 1 200 000 b 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Soobra}aj i vrski Tema: PTT, telekomunikacii i radiodifuzen sistem Telekomunikaciona i radiodifuzna mre`a Karta br. 14 Legenda: Glavni koridori: istok-zapad T T $ VHF/UHF (predavateli) Dodatno pokrivawe Predavateli na nacionalni radiodifuzni dru{tva sever-jug x RTV kanali { $ Postojni T Ostanati izlezi prema sosednite ' W radiopredavateli Srednobranovi $ Planirani T zemji Mre`a naso~eni mikrobranovi.vrski Izlez za radio sistem Avtomatski centrali Mre`a dopolnitelno pokriv.vhf/uhf Radio sistem % a MATC Mre`a srednobranovi radio predavat. Opti~ki kabel % TATC U Osnovna predavat. mre`a vhf/uhf G o r a a r n C $T T i $ x { T $ a i j ' W $ T {x x { R S r b Roga~evo $ T T $ x { T $ $ T x { T $ T $ x { B T $' $ T Ra{tak $ T$$ T u $T Stari Lozja W x { g Kratovo 1 x $ T { T a $T $ $a T P. [apka $T % x { T ' W T $ Tet. Kale Tetovo x { T $% SKOPJE U T $ x { x { r i j a T $ T T $ T T $ T $ $ T \uri{te x { Golak $ $ $ T $T T $ x { T $ x { Crn Vrv x { x { % a x { x { ' W ' W $ T %T U $ T $ $ T $ T x { x { T $T T $ T $ T $ T $ x { Bukovi} $ Turtel $ T T T $ $ T x { x { $ T x { $ T ' W x { x { x { $T $ { Mavrovo x T $ x { T $ x { Ali Ko~ n i j a T $ x { T $ $ T T $ T $ x { Serta x { x { $ T T $ x { x { T $ T x { $ T $ T $ T $ T $ x { x { $ T x { ' W $ T $ T ' W $ T x { $ T $ T $T $ T $ $ T A l b a {x x{ x { x { x { Qubo{ Su{evo T $ T $T $ T $ ' W x { M.Brod x { $ T T $ x { T $ Stogovo x { Borula x { Bair T x { Po`ar x { $ T T $ T T $ x { $ x { x { $T T$ T$T $T$ T x { $ T x { $ T $T x { $ T T x {x { R x { Boskija T $ @van $ $ T x { $ x { Dve Steni T $ $ T x { Topol~ani $ T $ T $T T$ x x { Edinikovce $ T { $' T Orovnik x { T $'$T T W $ x { T $ W $ T x { Mrzenski Rid x { x { $ T T $T x { Baj~inov Rid $ ' WT $ x { Sopotsko $ T ' W T $ x { Dr`avna granica T $ $ T $ T $ T Sveti Erazmo x { Ezero Pelister x { Bitola x { $ T x { Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km a R G r c i j PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina, prirodnoto i kulturno nasledstvo i razvoj na turizmot Tema: @ivotna sredina Za{tita na `ivotna sredina Karta br. 15 Upravuvawe so zagaduva~i Legenda: na vozduh i voda é Drvno-hartiena a Hemiska · Industriski energani 1 Granici na regioni za upravuvawe so `ivotnata sredina « Klanici ³ Metaloprerabotka Za{tita na reki so naru{en kvalitet Za{tita na prostori so prirodni vrednosti Y Z Metalurgija Prehranbena Monitoring $ Merni mesta za voda Preventivna za{tita $ Merni mesta za vozduh Rekultivacija na degradirani prostori & Rafinerija Deponii za tehnogen i rudni~ki . 1u Sto~ni farmi Monitoring na kvalitet na obrabot. Za{titni zoni na akumulacii i reki za postojni i idni vodozafati !9 Ìotpad Tekstilna i ko`arska povr{ini -prva faza Za{titni zoni na izvori za vodosnab. Jalovi{ta i povr{inski kopovi na d Termoelektrani Monitoring na kvalitet na obrabot. [umi zagrozeni od zaboluvawa rudnici za jaglen ° Topllani povr{ini -vtora faza : [umi zagrozeni od {tetnici È a G o r a n C r i È Kriva Palanka j a $ Staro Nagori~ane !9 R r b i Vratnica ^u~er Sandevo È Lipkovo 1é RankovceÈÈÈÈÈ ÈÈ . È S È Kumanovo $ $ $2 B È !9 $$ È . Tearce $ Kle~evce ÈÈÈ $ . u Xep~i{te ÈTetovoÈ È $ Y !9: $$$uY È \.Petrov Kondovo ^air a Ara~inovo ÈÈÈÈ [.Orizari È È Kratovo ° M.Kamenica ga !9!9éu$$ ÈÈÈ GaziSkopje $$!9$°$$$u$$$Z« [ipkovica Ora{ec È È È È È ÈÈÈ È Jegunovce Baba . &· ³ :$ . È ÈÈÈ Zletovo Orizari ÈÈ È ri : $ : $$ Centar È È Kamewane³ ·È 9! È Saraj ÈÈ Karpo{ È a · Ilinden È $ È Probi{tip È Ko~ani È È ÈÈÈ ÈÈ ÈÈÈ È È ÈÈÈ È ja Bogoviwe È@elino È È 1 K.Voda ÈÈ ÈÈSveti Nikole é ^e{inovo È ÈÈÈÈÈÈ Del~evo È Negotino Polo{ko Brvenica Sopi{te Petrovec $ È È ÈÈÈÈ È $ !9 Oble{evo È È ÈÈ Vinica ÈÈ È È : È ÈÈÈ È ÈÈÈ Vrap~i{te u«$ !9 È È È $ Zrnovci È È È ÈÈÈÈ ^egrane Studeni~ani È : È È ÈÈÈ ÈÈ Z È BlatecÈ ÈÈ Peh~evo È : u$« È È ÈÈÈÈÈ È³ Karbinci 6 u: Zelenikovo È Vrutok È $ !9 ÈÈÈ È ÈÈÈÈY ÈÈ È È È È !9 : u$!9$$$: Mavrovi Anovi ÈÈ ÈÈ aÈ $$ Gostivar È D.Bawica È : 3 Samokov È È È È È Lozovo È Veles . ÈÈÈ ÈÈÈ ÈÈ Z$ : . È ÈÈ È È 7 ÈÈ $ È Podare{ È È Srbinovo È È !9 ^a{ka È È $$ ÈÈ È [tip $ È ÌÈ . Radovi{È È È È È È È ÈÈÈÈ È È Berovo È È !9 È $$Ì Gradsko ÈÈ A l b a n i j a ÈÈ È ÈÈ Zajas È !9 È ÈÈ Oslomej Bogomila $ $$ È dMakedonski Brod . ÈRostu{a È ÈÈ !9 È $ Z é !9 È Vasilevo È Ki~evo È È 8 Izvor : ÈÈNegotino Kon~e é:Y «: Debar Drugovo ÈÈÈÈ È ³ È ÈÈ ÈÈ d È Centar @upa È È $ È $!9 Vrane{tica È È È Dolneni Rosoman $ È ÈÈ È ÈÈ. È u Bosilovo È $ È È È Plasnica !9 @ito{e ÈÈ È Prilep È È Kavadarci È È È Demir $ È È ÈÈ Kapija : È Strumica !9!9 Kukli{ È ÈÈ È $ Novo Selo $ ÈÈ È È È È È È Zué È Kru{evo ÈÈ È ÈÈ Lukovo È ÈBel~i{ta ÈÈÈ È : È È È ÈÈ È ValandovoÈ Murtino R Ì Labuni{ta È ÈÈÈ È È 5 Demir ÈHisar : $ Krivoga{tani È ÈÈ È $ È È Miravci È !9$ ÈStar Dojran Sopotnica È È 9!!99 !$9 !Vele{ta È È Vev~ani È È Delogo`di : È È 4 Konopi{te !9 È È È !9$ !9$ 9 : Topol~ani Vitoli{te È È Me{ei{ta È Kosel È ÈÈÈÈÈÈ È Bogdanci Struga ÈÈ ³ È È È!9! È ÈÈ ÈÈ Mogila È È È Gevgelija $ È !9 $!9: : È ÈÈÈÈ È È È È È È :!9 Kukure~ani Dobru{evo È Ì Resen !$9 Dr`avna granica $$uZ : È È Capari ÈÈ ÈÈ Ohrid È ÈÈ È ·Novaci d Staravina ÈÈ Granica na op{tini !9 ³ . È Bitola È È ÈÈ È Ezero ÈÈÈ È Bistrica $ Ba~È Razmer: 1 : 1 200 000 G r c i j a 10 0 10 20 30 Km R PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina, prirodnoto i kulturno nasledstvo i razvoj na turizmot Tema: @ivotna sredina Upravuvawe so cvrst otpad Karta br. 16 Legenda: % Tehnogen, rudni~ki i indust. otpad {to ne smee da se Povolni hidrogeolo{ki sredini Podra~ja nad 900 m. nad. vis. koi se nepovolni za locir. deponira na san. deponii # Deponii za komunalen cvrst # Povolni podra~ja za lokacija na regionalni san. deponii na deponii Prostori kade {to ne smeat # otpad i "divi " deponii koi }e se rekult. vo prva faza Y Deponii za komunalen cvrst #% Povr{inski kopovi koi mo`at da se rekultiviraat po pat na sanitarno deponirawe da se lociraat san. deponii i pretovarni stanici Granici na operativni otpad i "divi " deponii koi gravitacioni zoni }e se rekult. vo vtora faza a G o r a n C r i Kriva Palanka j a # Staro Nagori~ane Y R i S r b Vratnica ^u~er Sandevo Lipkovo # Kumanovo # Rankovce Y # % Y# %Y# B #Y #Y Y Tearce % ## \.Petrov ^air Kle~evce # u Y# Kratovo ga Xep~i{te #Y Y [.Orizari # Y # Baba # Y ## #Y Y M.Kamenica [ipkovicaTetovo # # Kondovo Y # # #Gazi ## Ara~inovo Y Ora{ec Jegunovce # # Centar# %# % #% Y Zletovo # Orizari # Y ri ## # # # Karpo{ # Y # Y % Ilinden Ko~ani Kamewane #Y # Y# K.Voda Y # % Probi{tip # # ja BogoviweY Y Saraj # Del~evo Negotino Polo{koY # #Brvenica #Y @elino Sopi{te ## Y Y # # Y Petrovec Sveti # Nikole ^e{inovo Oble{evo # # Vinica # Vrap~i{teY Vrutok # #Y # Y # # ^egrane Studeni~ani Zelenikovo #% ## # Y Zrnovci Blatec Karbinci Peh~evo # Y Mavrovi Anovi Gostivar D.Bawica Samokov Veles%# # Lozovo # Y# Podare{ # Srbinovo # Y ^a{ka Y # Gradsko [tip % #Radovi{ # Y Berovo %# # A l b a n i j a # Zajas % Rostu{a # % Oslomej Y Bogomila # # Y Ki~evo Makedonski Brod Vasilevo # Y Debar # Drugovo Y # #Y Y# Izvor # Y # Negotino Kon~e # # # Y Rosoman # Bosilovo # @upa Centar Vrane{ticaY # Dolneni Strumica %# Novo Selo Lukovo Bel~i{ta Plasnica @ito{e Kru{evo # Prilep # Kavadarci Demir # Kapija # Kukli{ Valandovo Y # Murtino # Krivoga{tani # Y # # R Miravci ## % Y Labuni{ta Vev~ani # # Y Vele{ta #Y# Delogo`di # Demir Hisar Sopotnica Y# Konopi{te # Y Star Dojran # Me{ei{ta Kosel Struga Mogila Topol~ani Vitoli{te # # Bogdanci Gevgelija # Y # # Y Ohrid ResenY# # Kukure~ani Dobru{evo Capari # Y Staravina Bitola # Novaci%# % Dr`avna granica Granica na op{tini Ezero Ba~ Bistrica # Y Razmer: 1 : 1 200 000 G r c i j a 10 0 10 20 30 Km R PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina, prirodnoto i kulturno nasledstvo i razvoj na turizmot Tema: Prirodno nasledstvo Kategorizacija na prirodnoto nasledstvo Karta br. 17 Legenda: Nacionalen park $ Prirodni rezervati < 100 ha Priroden rezervat # Spomenici na prirodata < 100 ha Spomenik na priroda G o r a n a C r i # j a$ b i $# $ R $ # $ # r $ $ $ S # B ## ug # ## # $ ## # # # $ Zletovska Reka ar ## $Vodno # # # ij # Planina $$$ ### # # # a [ar ## #### # Matka # # Katlanovo $#$ $ # $ $ $ Reka # Zrnovska $$ $ $# # #$$$# Jasen $$#$$ $ Taorska Klisura # # $# $ # $ $ # $Jakupica ## ### # ##$ $$ Male{ # $$Mavrovo # # Bele{ni~ka ## Reka # ### # # $ $ $# $ # $ Albanija # $ # # #$ ## ### # $ $ $ # # ## # Suvi Dol Kru{ino ## # # $ $ $ # $ # # $ # # # #### # $Monospitovsko ^am ^iflik $## # ##vodopad $ $ # $ # #### Markovi $ Kuli $ # Demir $##Kapija $$ $ Blato # $ $ # Trojaci Kozjak $ Studena # Glava-Rid Trnik# Smolarski ## R # # $ Bel~i{ko# Blato # # tikve{ko##Ezero # # #$ # ## # # # ### # # # $ # # $$ # $ $ # Kovanska Reka ### # Me{nik $ Gol $ $# # # $ # # # # # $ $$ $ # ^ovek $$ Lukar ## # # #####$ $# $ Ezerani Gali~ica $$ $ $# $$$ Dr`avna granica #$ $ Pelister $ $ Mariovo Pat ### $ ## #### $$ Reka Ezero $$$ Razmer: 1 : 1 200 000 R Grcija 10 0 10 20 30 Km PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina, prirodnoto i kulturno nasledstvo i razvoj na turizmot Tema: Kulturno - istorisko nasledstvo Razmestenost na arheolo{ki lokaliteti i kulturno-istoriski spomenici Karta br. 18 Legenda: h0 akvadukt V crkva Z xamija A5 arheolo{ki lokaliteti  an manastir h bawa bezisten J{ kulamost % q spomeni~ki celini tvrdini Spomeni~ko podra~je n a G o r a C r j a i V 5 Kriva PalankaV A KumanovoV R bi A # Sr { A  V q 5 5  { J Kratovo% # Z Bu V TetovoV{% Z h 5 0 { Z h 5 # ga  Makedonska Kamenica V J5 q 5 SKOPJE SvetiANikole J Vinica %# # A # Del~evo ri A Probi{tip # # Ko~ani ja A # AGostivarJ 5VZVeles V%AAhZ[tip{J %5 Peh~evo # # A A # q Radovi{ A # Berovo V # # # % VZ55Debar Ki~evo Makedonski Brod # Albanija J A J 5 V Z J Negotino Kru{evoA J # # 5 # % #  q Strumica JPrilep Demir Kapija % # V %V # Kavadarci Z 0 V ABogdanci # A5Struga Demir5Hisar A J # # Valandovo AAGevgelija R # %VAJA qOhrid # 5V %Z Resen Bitola h # # VV V5 %VAA # # J Z # Dr`avna granica A # Granica na op{tini 5 5V % Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 R Grcija 10 0 10 20 30 Km PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Za{tita i unapreduvawe na `ivotnata sredina, prirodnoto i kulturno nasledstvo i razvoj na turizmot Tema: Razvoj na turizmot i organizacija na turisti~kite prostori Turisti~ki regioni i lokaliteti Karta br. 19 Legenda: Turisti~ki lokaliteti » Bawski lokalitet Granica na turisti~ki region ® Ezerski lokalitet Tranziten koridor ² Gradsko turist~ki centri Turisti~ki prostori r$ Grani~ni premini Planinski klimatsko-lekuvali{en lokalitet me|unarodno zna~ewe nacionalno zna~ewe $T Ramni~arsko Planinski zimsko - sportski lokalitet regionalno zna~ewe - ridski klimatsko - lekuvali{en lokalitet a G o r a n C r j a i $ Prohor P~inski Pelince $ $ r Pcinja $ r R TT$ i Brodec SopotTabanovce Deve Bair b Lipkovo Sv. Jovan Osogovski » Kriva ² Lip Bawa Strnovec Palanka $ # r Quboten kov Stracin Kriva Rek a Kumanovo r $ $ ²» T S Ja`ince $T B Piri Beg Blace ska Lisec Kalin Kamen Matej~e T u Tri vodi Vratnica Le Qubanci # Bukovec ga Volkovo Kumanovska Bawa ² pen Kratovo T TT ²Tetovo T # $ Crn Vrv ec Ponikva Crn Kamen r i Le{nica Popova {apkaSkopje Lesnovo # $ ®Ko~ani ® $ ® $ # Kalimanci # ² Vodno # ja $T T Matka Grad~e # Del~evo Rudoka ar Pantelej Pcinja ca Golak TT rd Bristovec Bawa ni ® $ Va a Kozjak s » Sveti Nikole Tre » ² ZelenikovoKatlanovska Bawa # ega l $ $ Mazdra~a B r Vard Zrnovci# Ni~ipunska pl. $ ² Kitka # Blatec T$ $ ® $$ T ar Gostivar [umska ku}a $ $T Karaxica Lisec Ez. Mladost Bogoslovec Peh~evo ² # Breza $ Pati{ka Reka Turtel $ $$ T $ ²$$ $ Berovo # [iloverte Bunec Veles ² »[tip Jabol~i{te Br Ke`ovica eg al ni # ca $ [ipkovica Kozbunar $ $$ Trnica Leunovo $ $ $ ² Radovi{ $ Pe{na # Goten Berovsko Ablanica # Tr Samokov Belica es Kr T T $ ka ^eples iva ezero A l b a n i j a [iloverte Kriva Lakavica Mavrovo ² La kav Klepalo $T # ® $ ica $$ Gali~nik Rad ika $ ® Gradsko Mantovo Suvi Laki T Blato Lazaropole Pe{na Stobi Ez. Turija »Debar » $ $$ $²Ki~evo Brod ² $ Kru{ino Zrze Asebolica ² Lopu{nik Negotino $ Crna ® Debarsko # ezero Izvor # # ² Reka Varvarica T $ Kavadarci S Ez. Vodo~a trumica # Stogovo Sv. Pre~ista Bu{ava ^e{ma $ Kru{evo $$ ®² Mukos ® ²Strumica # T$T$ $ Zlatovrv Tikve{ko #ezero $ Demir Kapija Bansko Novo Selo $² $ » # Crn Bu{ava pl. R iD rim Prilep # Sv. Spas Pletvar Varo{ Valandovo Markovi Kuli Va r da Smolari # $ ² r Me~kin Kamen $ Gorno Ilino # TT$®® Ez. Globo~ica Vita~evo a ®® sav Ta{maruni{ta $ ® ® Gali{te ® Bo Nikoli} A~ikot T Struga Bla{nica TT $ » Demir Hisar Vev~ani ® Gladnica N. Dojran $ Smrdliva Voda ® # $ ® Vitoli{ta Mrdaja $ Mihailovo ² ® r # $ Evrotel S. Dojran ® Kali{ta # ® Smilevo Gevgelija Momina ^uka Resen $ Crna Star Dojran ®® Ohrid ² Andon Dukov Stre`evo Rid Bogorodica # Vardarski ® ²® ® Reka ^ebren Dr`avna granica r ®®® ² $T Bitola Gorica # Rado`da Granica na op{tini ]afasan Velestovo # Livada ® T®®® Sv. Stefan ® Ele{ec ® ® TT T² Sirhan Kopanki Ni`e#pole T T ]iroka Neolica Reder Pat Reka ®T ® Pe{tani ® Trpejca ® T Carina Krani T Kajmak~alan Ezero ®® ® ®® Sv. Naum Stewe Maru{nica Mexitlija Sveti Naum Stewe Konsko Nakolec ® D. Dupeni Razmer: 1 : 1 200 000 R G r c i j a 10 0 10 20 30 Km PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Sintezni karti Tema: Bilans na namena na povr{inite Koristewe na zemji{teto Karta br. 20 Legenda: {umi i {umsko zemji{te akumulacii patna mre`a povr{ini za po{umuvawe zemjodelsko zemji{te navodnuvani povr{ini visokoplaninski pasi{ta r zoni za eksploat. na minerali turisti~ki prostori tranzitni koridori turisti~ki centri Q `elezni~ka mre`a vozduhoplovno pristani{te a G o r a n C r i j a R i Kriva Palanka b r Kumanovo Q S # B r Kratovo u ga Makedonska Kamenica r Tetovo Q Probi{tip # r# Del~evo ri SKOPJE Ko~ani ja # Sveti Nikole Vinica Gostivar # Peh~evo [tip r Veles # # r Berovo Radovi{ A l b a n i j a Q Debar Ki~evo # # Makedonski Brod Negotino Kavadarci Strumica # # Demir Kapija r Kru{evo # Prilep Valandovo R rQ Struga Demir Hisar Bogdanci r Q Gevgelija # r Ohrid # Resen Bitola Dr`avna granica r r # r Reka Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Za{tita od voeni razurnuvawa, prirodni i tehni~ko-tehnolo{ki katastrofi Tema: Merki za za{tita od prirodni i elementarni katastrofi Potencijal na prirodni hazardi Karta br. 21 Legenda: o Seizmi~nost po MKS-64 8 (povraten period 500 god.) ÿ aktivno svle~i{te " kameni otseci Potencijalni zoni na labilna padina zoni na inverzni magli likvifacija & odron podra~ja zagrozeni od poplavi $ odroni porojna plavina zoni so vrne`i do 700 mm svle~i{ta 8 {umi zagrozeni od po`ari r a G o a n r C i 8$ a $ Staro Nagori~ane j Kriva Palanka Rankovce R i r b 8 ^u~er-Sandevo Lipkovo 8 $ 88 " Vratnica B S 9 8 Kumanovo Kle~evce u [ipkovica ÿTearce ^air 8 ÿ Kratovo 8 g a & 8 ÿÿ Xepi{te Makedonska Kamenica \or~e Petrov Ara~inovo " $ Jegunovce r Gazi Baba Ora{ec ÿÿ Kondovo Tetovo Orizari ÿÿÿÿ $$ SKOPJE i ÿ8 Zletovo Ilinden Ko~ani j Karpo{ $ÿ Kamewane Probi{tip a Saraj Kisela Voda ÿ Bogoviwe @elino Petrovec Del~evo ^e{inovo Negotino-Polo{ko Sveti Nikole 8ÿ 9 Brvenica Oble{evo Vinica Sopi{te Vrap~i{te ÿ Studeni~ani ÿ Zrnovci 8 Blatec ÿ Zelenikovo Peh~evo ÿ 8 ^egrane Vrutok Gostivar & 8 8 Karbinci $$ $ Mavrovi Anovi ÿ ÿ Dolna Bawica Samokov & Veles ÿ Lozovo [tip ÿ $& ÿ&ÿ $ Srbinovo ÿ 8 Podare{ j a $ 8 8 ÿ Radovi{ $$ ^a{ka Berovo Gradsko 9$ Zajas ÿ 8 8 8 i Oslomej 8 8 8 $$ 7 Bogomila $$$8 ÿ n M Vasilevo 8 Rostu{a Makedonski Brod Izvor 8 $$$ Debar Kon~e $ a Ki~evo ÿ Negotino l b 8 Bosilovo $ 8ÿ Vrane{tica Rosoman Dolneni & & M6 Drugovo 8 $ ÿ Centar @upa $ Strumica Novo Selo $$ ÿ Plasnica A 8 @ito{e Demir Kapija ÿ $$ $ ÿ Prilep Murtino Kru{evo Kavadarci 8 8 "ÿ $ Valandovo Kukli{ $ Lukovo R Bel~i{ta 8 " Krivoga{tani " Miravci 9 Labuni{ta Delogo`di Sopotnica 7 " ÿ 8 Star Dojran " Vev~ani Vele{ta Konopi{te Demir Hisar Me{ei{te Topol~ani Vitoli{te Gevgelija " $ Kosel Bogdanci 8 Struga Mogila Dobru{evo 8 Kukure~ani Ohrid Resen u ÿ Capari Novaci Staravina Dr`avna granica Bitola Pat Ezero 9 Ba~ Reka 8 Bistrica Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km j a R r c i G PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Sintezni karti Tema: Prostorno-funkcionalna organizacija Sistem na naselbi i soobra}ajna mre`a Karta br. 22 ## Legenda: Centar republi~ki # S Centri na prostorno- Oski na razvoj isto~na ju`na Avtopat µ Uprava funkcionalni edinici Magistralen pat sever-jug severna Regionalen pat QQ Centar na makroregion @elezni~ka mre`a ## Obrazovanie zapadna Centar na mezoregion Centar na mikroregion u Sredno l Vi{o ] Visoko Zdravstvena za{tita Ë Sekundarna l Tercijalna $T Slobodni ekonomski zoni Q Vozduhoplovno pristan. Stopanski aerodrom Sportski aerodrom G o r a n a C r i E-75Staro Nagori~aneRankovce ·u#µ Kriva Palanka j a R Q # b i ^u~er-Sandevo Lipkovou· E-871 r Vratnica µ QKle~evce ·u#µ Q S # # S E-65 Kumanovo B #Q Tearce u ^air Qul ] ·#u Makedonska Kamenica l· µ $ T M-1 Kratovo [ipkovica Xepi{te Jegunovce \or~e Petrov Ara~inovo ga ul ] M-4 ·u#µ Tµ Q Ora{ec ·$ Kondovo G.Baba u M-5#µ· Tetovo Orizari ri S # Karpo{ S # u # Ilinden Probi{tip Zletovo Ko~ani · µQu Kamewane Saraj SKOPJE ja Bogoviwe Kisela Voda ^e{inovo S # @elino Del~evo ·#µ Negotino-Polo{ko Petrovec Sveti Nikole M-1 # Q Q Oble{evo # Brvenica Sopi{te Vinica # Zrnovci Blatec ·µ Vrap~i{te Studeni~ani Q M-5 lQ·$ Tµ u Zelenikovo Peh~evo # ^egrane S #· # Vrutok Gostivar Karbinci Mavrovi Anovi u #µ· ·µ Samokov Lozovo S # Dolna Bawica Srbinovo Veles S # u l ]M-6 u Radovi{ Podare{ Berovo ·#µ [tip Q E-65 ^a{ka Gradsko E-75 A l b a n i j a Zajas Oslomej M-7 u· Bogomila Q # u Q ·uQ M-7 Vasilevo #µ ·u#M-7 Q Rostu{a Makedonski Brod S #Debar µ ·µ Ki~evo Izvor Kon~e u #µ u #$T ·ulµ S # Negotino Bosilovo T $ # M-6 Dolneni Rosoman Q M-7 · µ # Centar @upa DrugovoVrane{tica Plasnica S # S # Strumica Novo Selo ·u #µ Qulµ # @ito{e ] Kru{evo Prilep Kavadarci Demir Kapija M-6 Murtino Lukovo S # u#µ Valandovo Kukli{ $ T· Bel~i{ta E-75 · R Krivoga{tani Miravci Labuni{ta u Q Delogo`di Sopotnica Star Dojran M-5 Q $·Tu#µu#· Vev~ani E-65 # Konopi{te ·µu Vele{ta Demir Hisar Me{ei{te Topol~ani Vitoli{te Bogdanci Gevgelija E-850 # ul ] Q # Kosel Q Q Struga Mogila S # · µ ·u#µ Kukure~ani Dobru{evo # S #Ohrid QQ ulµ ]Resen l· $TM-5 Ba~ Capari M-5 S # Bitola Novaci Staravina Dr`avna granica Granica na op{tini Bistrica Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R G r c i j a PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Sintezni karti Tema: Tehni~ka infrastruktura Vodostopanska i energetska infrastruktura Karta br. 23 Legenda: $ Izvori{ta T Vodovoden sistem & Termoelektrani Ë Rafinerija % Hidroelektrani Naftovod Regionalen vodostopanski Dalnovodi Trafostanici K Industriski toplani sistem 110 kV # 110 KV $ Rudnik na jaglen Akumulacii Prirodni ezera 220 kV # 220 KV ( Briketara 400 kV # 400 KV Gasovod Navodnuvani povr{ini # Regulacioni stanici Kanalizacionen sistem G o r a a r n C i a # j Gla`waSlup~ane Kriva ## Palanka # R i $T$ # r b # # # Lipkovo T S # Tearce Kumanovo # # # Vakuf # $ T Kne`evo B u # Jugohrom T $ #K # g ## @elezara Kratovo # M.Kamenica % a # T $ Pena# # # #### # # Skopje # ## ## # Rafinerija-OKTA #K Probi{tip # Ra~aneZvegor-Stamer $ r i # # Tetovo # # # # # Matka Kalimanci # # # ### # K % K Grad~e Del~evo # % # # Teteks OHIS#&# # Matka ## j a % # Matka 2 # # Mavrovica Ko~ani# # # Kalimanci # $ T %Matka # Vinica # Nikole Pi{ica % Zrnovci # 2 Sveti # Lukovo Pole Kozjak # # Ov~e Pole Raven% # Gostivar Paligrad Veles $ T Razlovci T $ %T $# # # Vrutok Kozjak Veles# Mladost # # ## [tip Bargala T $ Vrben% # # % Veles # Jagmurlal Berovo # # # ## # Mavrovo # Samokov Lisi~e # HIV # Bu~im # Orehovi~ka $Ratevo (Brik Zajas Podare{ # n i j a $ Popovjani Radovi{# # $ T $ T & Treson~e Gre{nica # # $ Oslomej Mantovo Turija % # Bo{kov most %#[piqe Negotino 1 i 2 # A l b a # # && Debar Ki~evo Brod ## # # # Negotino # [piqe # # # ## Strumica # Su{ica $ T # Kavadarci Vodo~a # %Tikve{ # # Gradec # % Glabo~ica Izdeglavje # # Prilep % Gradec Slatina % Peso~ani T # # % $ T # Kru{evo $ Prilep # # # Tikve{ Do{nica Valandovo # T $ R % # Globo~ica Gali{te # Sopotnica # Miletkovo $T T $ $ Piskup{tina Bu~in $ Mariovo Nov Dojran Paqurci $ T # Gali{te Kowsko T $ Vapila Demir Hisar T $ # ## % ^ebren ## $ T $ T $ Struga # # T # Gevgelija # $ T ## Ohrid # Resen# Stre`evo # Bitola 1,2,3 i 4 $ T K # && & # # F-ka za {e}er ^ebren $ T %T # # # & Dr`avna granica $ # # Bitola $ Suvodol Bukri Granica na op{tini Ezero $$Brod-Gneotino @ivojno Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km a R G r c i j PROSTOREN PLAN NA REPUBLIKA MAKEDONIJA 2002 - 2020 MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I PROSTORNO PLANIRAWE JAVNO PRETPRIJATIE ZA PROSTORNI I URBANISTI^KI PLANOVI Sektor: Sintezni karti Tema: Za{tita na `ivotna sredina Reonizacija i kategorizacija na prostorot za za{tita Karta br. 24 Legenda: Za{tita na akumulacii i Granici na regioni za upravuvawe reki za vodozafati Povolni hidrogeol. sredini so `ivotnata sredina Za{tita na prostori so prirodni S Rekultivacija na degradirani prostori za locirawe na deponii ½ $ T vrednosti Rekultivacija na degrad. prostori Upravuvawe so zagad. na vozduh i voda ' Za{tita na reki so naru{en kvalitet # Za{tita na zemjodelsko zemji{te Za{tita na {umi Povolni podra~ja za locirawe regionalni sanitarni deponii A% Spomeni~ko podra~je Arheolo{ki lokaliteti Spomeni~ki celini G o r a n a C r i ' j a ½ Staro Nagori~ane ''Kriva S Palanka R i Rankovce''''½ '' ½½ S r b STearce Vratnica ' ½ ½'½ ½ ½ ^u~er-Sandevo A ' Lipkovo ' $ T A ½$T Kumanovo ½ # Kle~evce ½ '''% ½½ B ug [ipkovica ' '' ½ S A ' ST ''½$$ T ½ $ T T $ ' ' $ ½ Jegunovce ½ T S ½ ½ Kondovo'½ ½ '' $ ½ ½ T½½$ ½S '$ T T$ %$ T T½ T $ ½ ½ ½½½ ½ ''''Ora{ec SKOPJE' ½ ½ T $$ T ½ ½ $ T Ilinden $ T ' Kratovo ½' ½''' Zletovo ' Makedonska ' Orizari ' ' '$ ' TKamenica '' ' '½''' ' ar ½½ A ' ' ' S$ T '' ' ij Ko~ani $ T'' ' AA Saraj ½ ' T$ $ TVoda Bogoviwe½½ ' Kamewane % Probi{tip '½ ''''''' ½ '' Del~evo ½ ' ' @elino ½ Kisela½ Petrovec ' ^e{inovo $ T½ ' '''' '$' T a ½½ Brvenica # ½''' '''Sveti ½ Nikole Negotino-Polo{ko A Vrap~i{te '''''# Vrutok ½ T$ $ T½½ ½ ''' ½ ^egrane S Sopi{te ' ' ' Studeni~ani ' ' ' ''''' Zelenikovo ' ½ '''A AA ''''''' ' ' ½ '' ' ''''''%'$ T $ T½$ T $ Oble{evo ½$T''Karbinci ' 'ZrnovciS ''' ½'Vinica '' ' Blatec' '' ' ' ' ' ' Peh~evo ½' Mavrovi Anovi 'S' ''' ' Gostivar Samokov ' ''''''''' $ S ''' Veles T $ T ½ ' ½S'' ''' A Lozovo ' ' T #[tip' ' ' % A ½ $ T' ½S % ' ' Srbinovo '½ ' ' '' ' S ^a{ka ½ $ T$T ''''' ' '' Gradsko ' ' ½Radovi{ ½ ' ''''' Podare{ '' A ' ' '' ' '# Berovo ½'' Albanija ''' Zajas ½# ½ ½ ' '' ' Oslomej Bogomila ½'½'Rostu{a S ' '' '$ T ' ½ Debar ''' ½ 'SSMakedonski ½ ½ Brod Izvor ½ ½ ''''Negotino $ T Kon~e Vasilevo # T $ T $ A Ki~evo ' ½½ ' ' 'Vrane{tica' ' ' S½ ' ' '' ' Rosoman T'' ''$ $ T''½ $ T½$ T$ T # T% Bosilovo $ '# Centar @upa ' Dolneni ' '' '' ' Drugovo Plasnica 'S''A' @ito{e ½ '' Kru{evo T'$ $ #' Prilep ' ' Kavadarci ' Demir''Kapija ' ½' ' ' ' ' Strumica ' ''' 'Kukli{ S ' '' % S ½ ' ' ½½ ' Murtino Novo½Selo '' R Lukovo ''' A ½½#½ '''' ½ Bel~i{ta '' ' ' ' Krivoga{tani$ ½ T' # T ' % '''' ' ' ' ' A Valandovo Miravci ' ½ # A ' Sopotnica ' ' A Labuni{ta ' ' ' Dojran AA ½ ' ' ½SS S ½ ' ' Star ' Vev~ani Delogo`di 'S'S% SMe{ei{te Kosel ' ' Hisar Demir ' Konopi{te ' S ' ½S ½ A Topol~ani Vitoli{te ' Gevgelija ' ' Struga ' $ T ' ''S'S ' ' '' ''Mogila ' ' '''' ' ' Bogdanci ½ ½ # ½S S' 'Resen ' ''' ' ½'' ' S # Kukure~ani Dobru{evo ' Ohrid ' S Capari % ' '' ' '' ' $ A S A T$ T $ Bitola T ½$ T$ Novaci½ T ½ # ½ Staravina''''' '' ' Dr`avna granica ½ % A ' % '''' Bistrica Ba~' Granica na op{tini Ezero Razmer: 1 : 1 200 000 10 0 10 20 30 Km R Grcija ZAKON ^len 4 ZA SPROVEDUVAWE NA Sproveduvaweto na PROSTORNIOT PLAN Prostorniot plan go obezbeduva NA REPUBLIKA ministerstvoto nadle`no za MAKEDONIJA rabotite na prostornoto planirawe. Prostorniot plan se sproveduva so izgotvuvawe i donesuvawe na prostorni planovi na ^len 1 regioni, prostorni planovi na So ovoj zakon se ureduvaat podra~ja od poseben interes i uslovite, na~inite i dinamikata na prostorni planovi na op{tinite i sproveduvaweto na Prostorniot gradot Skopje, kako i so plan na Republika Makedonija (vo urbanisti~ki planovi i druga ponatamo{niot tekst "Prostoren dokumentacija za planirawe i plan"), pravata i odgovornostite na ureduvawe na prostorot, predvidena subjektite vo sproveduvaweto na so zakon. Prostorniot plan, finansiraweto i Za izgotvuvawe i donesuvawe nadzorot nad sproveduvaweto na na planovite od stavot 2 na ovoj Prostorniot plan. ~len, ministerstvoto nadle`no za rabotite na prostornoto planirawe, ^len 2 izdava uslovi za planirawe na Prostorniot plan, kako prostorot. najvisok, dolgoro~en i integralen Uslovite za planirawe na dokument, ima trajna vrednost. prostorot od stavot 3 na ovoj ~len sodr`at op{ti i posebni odredbi, ^len 3 nasoki i re{enija od planskata Vladata na Republika dokumentacija od povisoko nivo i Makedonija, na predlog na grafi~ki prilog koj pretstavuva Ministerstvoto nadle`no za izvod od planot. rabotite na prostornoto planirawe, donesuva Programa za sproveduvawe ^len 5 na Prostorniot plan (vo Zaradi kontinuirano sledewe ponatamo{niot tekst "Programa"). na sostojbite vo prostorot i So Programata od stav 1 na sproveduvawe na Prostorniot plan, ovoj ~len se odreduvaat merkite i organite na dr`avnata uprava, aktivnostite od zna~ewe za edinicite na lokalnata samouprava, sporoveduvawe na Prostorniot plan, javnite slu`bi, organizaciite, prioritetnite aktivnosti, pretprijatijata, ustanovite, organizacionata struktura i instituciite i drugite pravni lica, organite nadle`ni za sproveduvawe se dol`ni da izgotvuvaat godi{ni na Prostorniot plan, sodr`inata i izve{tai za sostojbite i promenite stepenot na obrabotka na podatocite vo prostorot, od svojata oblast i i finansiskite sredstva potrebni za istite da gi dostavuvaat do sproveduvawe na predvidenite ministerstvoto nadle`no za aktivnosti. rabotite na prostornoto planirawe. Programata od stavot 1 na ovoj Postapkata i na~inot na ~len se donesuva za period od izgotvuvawe, sodr`inata na najmalku dve (2) godini. izve{taite od stav 1 na ovoj ~len, 165 kako i rokovite za dostavuvawe, gi lokalnata samouprava i propi{uva ministerot nadle`en za organizaciite vo ~ija nadle`nost e rabotite na prostornoto planirawe. sproveduvaweto na Prostorniot plan. ^len 6 Ministerstvoto nadle`no za ^len 10 rabotite na prostornoto planirawe, So Prostorniot plan vospostavuva baza na podatoci, zadol`itelno se usoglasuvaat: potrebni za sledewe na Strategijata za ekonomski razvoj na sproveduvaweto na Prostorniot dr`avata, Vodostopanskata osnova, plan i organizira Prostorno Op{tiot plan za stopanisuvawe so informativen sistem. {umite, Op{tata lovostopanska Ministerstvoto nadle`no za osnova, Strategijata za razvoj na rabotite na prostornoto planirawe energetikata i drugite osnovi, go ureduva na~inot, postapkata i razvojni programi i planovi na rokovite za informirawe za dejnost od javen interes. pra{awata povrzani so Usoglasuvaweto so sproveduvaweto na prostorniot Prostorniot plan se vr{i i za site plan. zafati i intervencii vo prostorot za koi ne postoi druga planska ^len 7 dokumentacija. Vladata na Republika Za izvr{enoto usoglasuvawe, Makedonija, na predlog na ministerstvoto nadle`no za ministerstvoto nadle`no za rabotite na prostornoto planirawe, rabotite na prostornoto planirawe, izdava Prostorna soglasnost. do Sobranieto na Republika Formata i sodr`inata na Makedonija, dostavuva Godi{en Prostornata soglasnost ja izve{taj za sproveduvawe na propi{uva ministerot nadle`en za Prostorniot plan. rabotite na prostornoto planirawe. ^len 8 ^len 11 Pravo na neposreden uvid i Vo procesot na postojanoto koristewe na podatocite od sledewe na sproveduvaweto na Prostorniot plan, imaat pravni i Prostorniot plan, Vladata na fizi~ki lica, na na~in i po Republika Makedonija, na predlog na postapka {to gi propi{uva ministerstvoto nadle`no za ministerot nadle`en za rabotite na rabotite na prostornoto planirawe, prostornoto planirawe. predlaga izmeni i dopolnuvawa na Prostorniot plan. ^len 9 Ministerstvoto nadle`no za ^len 12 rabotite na prostornoto planirawe, Prostorniot plan, studiite, go pottiknuva i naso~uva analizite i drugata dokumentaciona kadrovskoto osposobuvawe vo osnova za izgotvuvawe na planot, se stru~nite organizacii i institucii ~uvaat vo ministerstvoto nadle`no na koi im se dovereni stru~nite za rabotite na prostornoto raboti od oblasta na prostornoto planirawe. planirawe i vo organite na dr`avnata uprava, edinicite na ^len 13 166 Finansiski sredstva za dol`ni vo rok od 2 godini od denot sproveduvawe na Prostorniot plan, na stapuvawe vo sila na ovoj Zakon, se obezbeduvaat od Buxetot na da izvr{at usoglasuvawe so Republika Makedonija, buxetite na Prostorniot plan. ednicite na lokalnata samouprava, Edinicite na lokalnata donacii i drugi izvori na samouprava, koi nemaat doneseno, finansirawe, soglasno so prostorni planovi, se dol`ni vo rok Programata za sproveduvawe na od 3 godini, od denot na stapuvawe vo Prostorniot plan. sila na ovoj zakon, da otpo~nat postapka za donesuvawe prostorni ^len 14 planovi na op{tinite. Nadzor nad sproveduvaweto na ovoj zakon i nad propisite ^len 17 doneseni vrz osnova na ovoj zakon, Ovoj Zakon vleguva vo sila vr{i ministerstvoto nadle`no za osmiot den od denot na objavuvaweto rabotite na prostornoto planirawe. vo Slu`ben vesnik na Republika Vo vr{eweto na nadzorot, Makedonija. ministerstvoto nadle`no za rabotite na prostornoto planirawe osobeno go koordinira izrabotuvaweto na drugite prostorni planovi, urbanisti~kite planovi i drugata dokumentacija za planirawe i ureduvawe na prostorot i sorabotuva so drugite relevantni subjekti od oblasta na prostornoto planirawe i za{titata na `ivotnata sredina i prirodata i so subjektite koi vr{at oddelni stru~ni raboti vo sproveduvawe na Prostorniot plan. ^len 15 So pari~na kazna od 10.000 do 50.000 denari, }e se kazni za prekr{ok, odgovorno lice vo subjektite od ~len 5 na ovoj zakon, ako vo opredeleniot rok ne gi dostavi baranite podatoci, informacii, izve{tai i druga dokumentacija so koja raspolaga i koja e potrebna za sledewe na sproveduvaweto na Prostorniot plan. ^len 16 Op{tinite i gradot Skopje, koi imaat doneseno prostorni planovi, soglasno so Zakon, se 167