Regulation on the method of conducting a health examination and the method of sampling outdoor and indoor vegetable crops over which phytosanitary monitoring is performed

МИНИСТЕРСТВО ЗА ЗЕМЈОДЕЛСТВО, ШУМАРСТВО И ВОДОСТОПАНСТВО Согласно член 9 - 6 став (2) од Законот за здравјето на растенијата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 29/05, 81/08, 20/09, 57/10, 17/11, 148/11 и 69/15), министерот за земјоделство, шумарство и водостопанство, донесе ПРАВИЛНИК ЗА НАЧИНОТ НА СПРОВЕДУВАЊЕ НА ЗДРАВСТВЕН ПРЕГЛЕД И НАЧИНОТ НА ЗЕМАЊЕ НА ПРИМЕРОЦИ НА ГРАДИНАРСКИ КУЛТУРИ НА ОТВОРЕНО И ВО ЗАТВОРЕН ПРОСТОР НАД КОИ СЕ ВРШИ ФИТОСАНИТАРЕН МОНИТОРИНГ Член 1 Со овој правилник се пропишува начинот на спроведување на здравствен преглед и начинот на земање на примероци при вршење на фитосанитарен мониторинг на градинарски култури на отворено и во затворен простор. Член 2 Одделни изрази употребени во овој правилник го имаат следното значење: Примерок е мало количество на растенија кое е земено на соодветен начин и ја претставува содржината на целокупниот растителен материјал кој е предмет на лабораториска анализа. Партија е определен број или количество од една иста сорта, класа, производител, која е идентификувана по својата хомогеност и потекло или е донесена од иста парцела. Пратка е количество на растенија, растителни или други производи наведени во документ, потребен за вршење на царински или други контроли, за добивање на фитосанитарен сертификат или друг алтернативен документ или ознака. Пратката може да биде составена од еден или од повеќе лотови (партии). Начинот на спроведување на здравствен преглед е редовно вршење на визуелни прегледи во одредени фенофази на развој на овошните видови и виновата лоза, при што се следи присуството, односно отсуството на штетните организми или нивните симптоми. Начинот на земање на примероци подразбира подготовка на растенијата од овошните видовии виновата лоза со испраќање за лабораториска анализа во соодветните овластени лаборатории. Член 3 Спроведувањето на здравствен преглед на овошните видови и виновата лоза се врши на местата на производство, местата на увоз и местата на складирање и дистрибуција. Времето на здравствен преглед и симптоми даден е во Прилог1 кој е составен дел на овој правилник. За секој извршен здравствен преглед на овошните видови и виновата лоза на местата на производство, местата на увоз и местата на складирање и дистрибуција се составува записник согласно Правилникот за временски периоди и начинот на вршење нафитосанитарна инспекција на растенија, растителни производи и други објекти и предмети наведени во Листа У дел А секција 1 и Листа МУ дел А секција 2. Член 4 Здравствените прегледи ќе се вршат на: место на увоз, места на производство (на отворено и во затворен простор), на местата на складирање и дистрибуција. Претставувањето на штетните организми е дадено во Прилог 2 кој е составен дел на овој правилник. Член 5 Здравствен преглед на местата на увоз се спроведува кај: растенија од видот Фо|апасеае наменети за садење; растенија од лиснати видови и зеленчукови садници од зеленчукови видови кои се наменети за садење; лиснати зеленчуци од видот Арѓит дгауео|еп5 и Осттит; плодови од видот 5о|апит гпе|јопдепа и Мотогајса и семе од |усорегојсоп усорегојсит. Член 6 Здравствен преглед при увоз се врши на регуларните граничните премини, според „Одлука за определување на местата на влез на кои ќе се врши фитосанитарна инспекција“. При увоз на семе и расад (растенија за садење) од Г|усорегојсоп Гусорегојсит (домат), задолжително треба да се земаат примероци за лабораториски испитувања и да се испратат во лабораторија, придружени со записник. За вршење на бактериолошка анализа потребни се минимум 2000 семки од домат (околу 6 грама) за една проба. Семето се испитува за две бактериски заболувања: С|амБаскег гогсНтдапеп5ј5 и Хапкотопа5 уеојсакогја. Треба да се внимава на начинот на земањето на примероци од семето, бидејќи тоа влијае врз квалитетот на лабораториските анализи. При вршењето вирусни анализи на вирусот РерМУ, за примерок се неопходни 2000 семки од домат (околу 6 грама) за една проба. Исклучок на примерокот може да се направи за мали партии кои се наменети за научно-истражувачки цели со големина на проба од 500 семки. При увозот на хризантеми, задолжително се зема примерок од 20 парчиња на режан цвет од партијата и се испраќаат во лабораторија за лабораториска анализа. Член 7 При движењето на растенијата и растителните производи ќе се врши здравствен преглед на: растенија од фамилијата 5о|апасеае и тревести видови наменети за садење; семе од |усорегојсоп Гусорегојсит и плодови од домати за утврдување на присуство на Рерто тозајс мги5. При здравствен фитосанитарен преглед на пазарите, треба да се внимава на плодовите од домати со ризично потекло од трети земји (неевропски земји), од европските земји Шпанија, Холандија, Италија, како и со карактеристичните симптоми на вирусна инфекција во форма на нерамномерно обојување или концентрични некротични дамки. За оваа цел се земаат по пет плода за примерок и се испраќаат во овластена лабораторија за анализа. Член 8 Здравствениот преглед на растенија и растителни производи при производство на семе од (усорегејсоп Гусорегојсит е со лабораториско испитување. Лабораториското испитување на категоријата семе се обавува во овластена лабораторија. За обавување на бактериолошка анализа се потребни 2000 семки од домати (околу 6 грама) за една проба. Се врши анализа на семето за две бактериози: СТамраскег тисНидапеп5!5 и Хапкотопа5 уе5јсакогја. Третирањето на семето има одредено влијание врз квалитетот на лабораториската анализа. Сертифицираното и стандардното семе се испитуваат во овластени дијагностички лаборатории. Член 9 Земањето на растителни примероци во затворен простор и на отворено се изведува со земање на примерок од секој вид и сорта кои се одгледуваат во оранжеријата или на отворено. При подготовка на еден примерок не треба да се мешаат во еден примерок растителни делови од различни сорти или видови. Секој примерок треба да содржи најмалку десет сложени листови или цветови. Примероците се земаат од најмалку десет места во оранжеријата. Во зависност од површината се прегледуваат и се земаат примероци според следниов распоред: до ОД Ра се прегледуваат сите редови, од двете страни на патеката (доколку постои) и притоа се земаат примероци од различни места во редот; до 5 Па се прегледува секој втор ред од двете страни на патеката (доколку постои) и притоа се земаат примероци од места близу до водоводните и топловодните системи кои претставуваат ризични зони, каде што штетните организми имаат оптимални услови за развоји до 10 Ра се прегледува секој третти ред, така да движењето за прегледот не може да се определи предвреме, но треба се следи оптималната зона за развој и распространетост на штетните организми. Да се посвети посебно внимание на следните фази: при појава на симптоми за сомневање на присуството од штетен организам, се земаат примероци од поблиските редови околу појавеното жариште; при сомневање на појава на штетен организам, се земаат примероци и од вегетацијата околу оранжеријата; се прави скица на оранжеријата или површината и се означува местото од каде се земените примероците; при извршувањето на секој здравствен преглед, фитосанитарните инспектори ги документираат прегледите, со пополнување на фитосанитарен записник за извршената фитосанитарна контрола и при испраќање на примероците треба да се запази начинот на пакувањето, складирањето, транспортот како и означувањето. Член 10 Утврдувањето на присуство на инсекти се врши на следниот начин: 1. Утврдувањето на присуството на лисни минери (молци) од родот Шпотуга се врши со: визуелни здравствени прегледи на растенијата за регистрирање на првите убоди од молците. Се внимава на котиледоните, првите вистински листови и на постарите листови, каде што може да се утврдат убодите и минитеи преглед на жолтите лепливи мамци, доколку има такви поставено, за да се утврди постоењето и летањето на возрасните единки. Здравствениот преглед подразбира и вршење на посебни прегледи на културите, не само во оранжериите, туку и околу нив и тоа во текот на пролетта, летото и есента, како би се утврдил евентуален напад од карантинските видови на лисни минери. При пронаоѓање на мини и оштетувања причинети од лисни минери, се земаат примероци и се испраќаат во лабораторија за определување на припадноста на видот на лисниот минер. 2. Утврдувањето на присуството на белокрилка од фам. АГеугодјЧае треба да се врши со: визуелни здравствени прегледи на лисјата. За таа цел се прегледуваат 100-150 случајно одбрани растенија од даден блок на оранжеријата. Возрасните белокрилки се наоѓаат кога ќе се превртат внимателно врвните, наполно развиени три до четири лисја. За да бидеме сигурни дека нема белокрилки, неопходно е да се прегледат 100 - 150 лисја (по еден лист од произволно избраните растенија). Куклите можат да се најдат при превртување на шесттиот до осмиот лист од врвот (среден појас). Во средниот појас се сретнуваат и ларвите на белокрилката и прегледи на жолтите лепливи мамци (доколку има поставено). Преку овие мамци се забележува присуството и густината на белокрилката. 5. Утврдувањето на присуството на трипсот, неопходно е да се изврши преку: визуелен здравствен преглед на растенијата. Внимателно се прегледуваат цветовите, лисјата и лисните дршки. Ако нема видливи повреди од хранењето на трипсот, може да се изврши лесно протресување на цветовите и листовите врз бел лист хартија и прегледи на сините и жолтите мамци ( доколку има поставено такви). Преку тие мамци се следи присуството и густината на трипсот во оранжеријата. 4. За да се утврди присуството на инсекти од редот на | ерјдорќега треба да се спроведат: визуелни здравствени прегледи на растенијата. Се прегледуваат цели растенија, како што се лисјата, стеблата, цветовите и плодовите. Се бараат симптоми врз листовите и цветовите, минирање на стеблата, отвори врз плодовите, измет, групи од јајца (ооќес!), гасеници и преглед на феромонските и други мамци (доколку ги има). Член 1 За да се утврди присуството на бактерии потребно е здравствено да се прегледаат сите растенија, да се бараат симптоми по лисјата и стеблата и при пронаоѓање на симптоми се земаат примероци. Примероците се состојат од цели растенија. Транспортирањето до овластена лабораторија треба да се изврши на најбрз можен начин. Примероците треба да бидат добро спакувани, односно ставени во пластични кеси со завиткан коренов систем и кореновиот врат во намокрена филтер хартија. Не се испраќаат наполно овенати и суви растенија. Член 12 Утврдувањето на присуството на вируси се врши на следниот начин: при отсуство на симптоми од вирусно заболување, не се земаат примероци и при откривање на симптоми од вируси се земаат примероци од растенијата и се испраќаат на лабораториска анализа. Начинот на преглед за Тотаќо уеом Геа сит Бедоточти5, Рерто тозаѓјс роќехити5 и СРгу5апжетит окет песго5/5 ко5ромги5 се обавува преку здравствен преглед на цели растенија од домати, односно лисја, стебла, цветови и плодови: а). При појава на симптоми треба да се земе целото растение и 6). При отсуство на симптоми, но доколку постои потенцијален ризик при производство на семе или растенија треба да се земат десет броја на примероци на следниот начин: условно површината се дели на четири дела; од секој дел се зема пропорционален број на примероци. Секој примерок се зема од едно растение и содржи четири до пет сложени лисја; се прави скица на оранжеријата или површината на која се означува местото од каде се земените примероцитеи се врши контрола од теренот. Покрај што се земаат растенија со карактеристични симптоми се зема и едно здраво растение поради негативна контрола. Кај СПгузапкетит 5кет песго5/5 ќко5ромги5 покрај што се земаат примероци од растенијата кои се одгледувани во оранжериите се земаат и од оние кои се наоѓаат во близина на оранжериите со цвеќе и се испраќаат во овластена лабораторија. Член 15 Земањето на примероци од плодовите на зеленчук треба да се спроведе при вршењето на здравствен преглед на растителните производи на местото на увоз и на местата на складирање и дистрибуција. Во двата случаи примероците се земаат по случаен избор. Меѓутоа, во одредени случаи, кога постои отстапување или било какво нарушување, земањето на примероци треба да се спроведе селективно. Во таков случај никако не треба да се врши случајно земање на примероци. Затоа, пред да се започне со земањето на примероци, треба да биде дефинирана нивната цел, односно кои штетни организми ќе бидат предмет на лабораториската анализа. Земањето на примерок се врши со цел истиот да ги претстави сите карактеристики на лотот. По изолацијата на оштетените делови од лотот, поединечни примероци треба да се земаат од оштетените делови. Лотот треба да биде подготвен на таков начин, да примероците може да се земаат без ограничување или задоцнување. Од секој лот посебно се зема примерок, но доколку лотот има оштетувања од транспортот, оштетените делови од лотот треба да бидат изолирани и одвоено да бидат земени како примерок. Доколку пратката, не се смета како еднолична, дури и ако ова не е наведено од испраќачот, таа треба да биде поделена на подеднакви лотови и од секој лот посебно се земаат примероци за лабораториска анализа. Член 14 Кога предметите на визуелен преглед се пакувани производи (во дрвен материјал за пакување, палети, торби и т.н.), примерокот се зема по случаен избор и тоа: до 100 еднакви пакувања во лотот ќе се земат пет броја на пакување на подпримероци, кои ќе го сочинуваат лотот; од 101 до 500 еднакви пакувања во лотот ќе се земат седум броја на пакување на подпримероци, кои ќе го сочинуваат лотот; од 501 до 500 еднакви пакувања во лотот ќе се земат девет броја на пакување на подпримероци, кои ќе го сочинуваат лотот; од 501 до 1000 еднакви пакувања во лотот ќе се земат десет броја на пакување на подпримероци, кои ќе го сочинуваат лотот и над 1000 еднакви пакувања во лотот ќе се земат 15 броја на пакување на подпримероци, кои ќе го сочинуваат лотот. Збирен примерок го сочинуваат најмалку пет подпримероци, кои треба да бидат земени од секој лот, соодветно на вкупната тежина или вкупниот број на пакувања и тоа: до 200 Кд, односно до 200 пакувања/снопови во лотот, треба да се земе десет Кд примерок, односно десет пакувања/снопови; од 201 до 500 Ка, односно од 201 до 500 пакувања/снопови во лотот, треба да се земе 20 Кд примерок, односно 20 пакувања/снопови; од 501 до 1000 Ка, односно од 501 до 1000 пакувања/снопови во лотот, треба да се земе 50 Кд примерок, односно 50 пакувања/снопови; од 1001 до 2000 Ка, односно од 1001 до 2000 пакувања/снопови во лотот, треба да се земе 60 Ка примерок, односно 60 пакувања/снопови и над 5000 Ка, односно над 5000 пакувања/ снопови во лотот, треба да се земе 100 Кд примерок, односно 100 пакувања/снопови. Количината на плодови за лабораториски примероци зависи од видот на лабораториски анализи кои треба да се извршат при што: за лук, модар патлиџан, цвекло, краставица, репа, зелка, коренест зеленчук, кромид, пиперка, ротквица, домат количина за лабораториски примерок изнесува 3 Ка; за тиква, диња, лубеница, ананас количина за лабораториски примерок изнесува пет парчиња; за зелка, карфиол, виолетова зелка, марула количина за лабораториски примерок изнесува десет главици; за блага пченка количина за лабораториски примерок изнесува десет кочании за зеленчук во сноп, пакет количина за лабораториски примерок изнесува десет пакети. Примерокот треба да биде соодветно и добро спакуван, и што е можно побргу да се транспортира до овластената лабораторија. Член 15 Овој правилник влегува во сила наредниот ден од денот на објавувањето во „Службен весник и, на Република Македонија“. Бр.17-206/4 Министер за земјоделство, 24 јули 2013 година шумарство и водостопанство, Скопје ЈБупчо Димовски, ср. Прилог 4 Времето на здравстиен преглед и симптоми Кај инсекти Штетен е На Симптоми организам преглед Минер Во текот на - При несење на јајцата. женката го пробива епи и тотуга целиот вегета- | дермисот. Се појавуваат дамки со дијаметар 0,5 раоркето5 цибнен период | тт. Ларвите се светло кремави до бели, без нозе и глава. Тие ги минираат лисјата. хранејќи се со па ренхимското ткиво. При силен напад лисјата се по криени со мини, побелуваат. двата епидврмиса се слепуваат и сушат. Минер Во текот на При несење на јајца женката го пробива епидерми Етотуга ој целиот вегета ционен период сот. Се појавуваат дамки со дијаметар од 0.5 тт. Ларвите ги минираат пистовите, хранејќи се со па ренхимското ткиво. При силен напад пистовите се покриваат со мини. побелуваа. двата епидермиса се слепуваат и се сушат. 1. руопае Европски вид, распространет кај нас Во текот на целиот вегета ционен период Повредите се како и кај Е1Нотига Раааовуептој5. Ми ните од 7. рууалае се со неправилна змијовидна форма и се наоѓаат и на двете страни на писјата, но во главно од горната страна. При посилен на пад, целосно лисјата се покриени со мини. Белокрилка на тутунот Бета ѓарас! Египетска ноќ ница на паму кот 5родорѓета ШОген5 (Воја) Листен минер на домат Тиѓа авооцта (Меуѓск) Во текот на целиот вегета ционен период Во текот на цепиот вегета цибнен период Во текот на цепиот вегета ционен период Симптомите не се разликуваат од оние што ги пре дизвикува оранжериската белокрилка - хлоротич ни дамки на листовите, . медена роса“ вра која се развиваат црни габички. Гасениците предизвикуваат оштетување. Возрас ните гасеници го „ скелетираат"“ листот, и се вовле куваат во плодовите. Сите надземни делови. во секој стадиум од разво јот на доматите можат да бидат заразени од Тиѓа ав5ошѓа. Условите во оранжериите дозволуваат непречен развиток и како разултат на тоа можат да се открие Тиѓа арзоја во сите стадиуми за време на целата вегетациона сезона. Гасениците повеќе ги напаѓаат здравите лисја и стебла. но мо жат да бидат откриени во или под цветот од пло дот или во самиот плод. Остатоците од измет нај често се наоѓаат околу влезот. Најдобри симптоми за разликување на присуството на молецот се дамчести мини во писјата, во кои се гасениците и црните гранулирани екскременти. Тинро рати кату Ео текот на целиот негата ционен период. Растенијата кои се нападнати со силен интензитет, се карактеризираат со сребренест или бронзен сјај на листовите. Стагнираат во растот листовите и изданоците и се со набраздени и деформирани плодови. Кај бактерии Скаџфрастет тнерѓуаненајо 5рр. тиеидапелот (отив) рамо еѓа Во текот на целиот веге тационен период. При напредувањето на системската инфекција, најчесто кај долните постари сложени лисја, една та половина се собира, се свиткува и свиснува. При поволни услови за развој на болеста. напад натите растенија постепено се свиткуваат и сушат. При расекување на стебпото се забележува жол то-кафеава боја на спроводните садови. Плодовите кај системски заразените растенија мо же да не се развијат или да созреваат нерамно мерно. хаптотопа5 сатре5И5 Во текот на целиот веге По пистовите, лисните дршки и стеблата се поја вуваат ситни дамки со тенка хлоротична ивица. ри ме5саѓола тационен Овие оштетувања не се карактеристичен симптом. (Оокое) Оошзоп | период. Првите карактеристични симптоми на заразата се појавуваат врз младите зелени плодови, во вид на темни дамки. опкружени со воден венец. Дамките се шират и внатрешно омекнуваат. Епидермисот се распукува и се претвара во краста. Кај вируси Рерто та5ак За време на Заразените растенија заостануваат во својот раз ројехуви5 вегетацијата вој, често се со искривени и со недоразвиени стебла. Тотаќо уеќои Дрва месеца Симптомите варираат во зависност од сортната кеаѓ син после засаду- карактеристика на доматите. условите на одгле Бедотаиги5 вањето на по- дување и периодот на инфакција. Најкарактери стојано место. стичен симптом е појава на пожоптените листови кои се свиткани нагоре. Сргузаптетит Привнесува- "Прво се забележува лесна некроза Бо форма на зет пестозјо ње на саден пенти врз стеблото. Се појавуваат некротични говромти5 материјалод дамки и прстени врз некои листови, а на крајот се (СОМ) трети земии " набрчкуваат и се сушат. При силен напад кај хри БО текот на вегетацијата зантемата. доаѓа до целосна некроза на матични те делови на растенијата и заостанат раст. Припог 2 ПРЕТСТАВУВАЊЕ НА ШТЕТНИТЕ ОРГАНИЗМИ 1. ВЕМИОА ТАВАСТОЕМНМ - Белокрилка на тутунот Име: Вато гаБаст Сепп Синоними: Велѓоа доззурренја Мега 8. | атра. Ветиа кпобрла Релезпег 4. Новиу. Ветјја поетел5/5 Соње Систематика: Нотпорѓета; сем. Аѓеугодиае Растенија домаќини: Белакрилка на тутунот е полифаг, напаѓа над 65 видови на рас тенија. Во местата со умерени климатски услови е штетен организам но оранжерии те, а како најомилени култури и се доматите ѓ(г усоретсон езсиќенѓит), пиперката (Саросит аппиит), краставици (Сисити5 забуи5), диња (Сисите тејѓо), сапата (астса зрр.). божиќно дрвце (Ротзена). хибискус (НИјси5), гербер (Сефега 5рр.Ј. глоксинија (Стохина). вербена (Уетбела 5рр.), хризантема (Оепдтаттнета 5рр.ј и мно гу други. На места со топли климатски услови (тропски и суптропски) прави штети врз површините со памук (Со55урјит ПИиишшт). тутун (Мсеобапа ѓарасит). доматот (усорегексоп е5сиепшт) и пиперката (Саројсит аппиит). Биологијата е следна: Балокрилка на тутунот ги нанасува јајцата на долната страна на листот. При температура од 30 степени целзиусови јајцата се испилуваат после пет до девет дена. Ларвите уште во најрана возраст се распоредуваат по листовите, наоѓаат соодветно место, се прикачуваат на долната страна на листот. ја губат спо собноста за движење и почнуваат да се хранат. Првите три ларвени стадиуми про должуваат по два до четири дена. парвата во четири стадиум се вика кукпа и тоа трае околу 6 дена. Имагото излегува преку отвор во форма на буквата Т на горната страна на куклата. 12-20 часа по излегувањето од кожурецот започнува копулација та. Женките живеат до 60 дена, а мажјаците 20. Една женка снесува околу 160 јајца. Во оранжериите штетниот организам има од 11-12 генерации, а во Израел 15 генв рации на отворено. Симптомите се следни: Парвите прават штети оо шмукање сок од листовите. Се за бележуваат жолти дамки, а исто така и „медена раса“ врз која се развиваат црни га би од родот Сарподшит. Оштетувањата не се разликуваат од тие предизвикани од оранжериската белокрилка. Штетниот организам е преносител на повеќе од 60 виру си. Морфологија: Возрасните се ситни, 1мм, мажјаците се поситни од женките. Тапото им е жолто по боја, крилјата им се бели и тешко се разликуваат од останатите бело крилки. Понекогаш белокрилката на тутунот може да се разликува по некои симпто ми на однесување: при мирување белокрилката на тутунот ги држи крилјата косо над телото малку подраширени, така да одоздола се гледа жолтото тело на штетниот организам. Оранжериската белокрилка при мирување ги држи крилјата хоризонтално над телото. Ларвите се зелено-жолти по боја, со неправилна овална форма на тело то. Куклите се од 0,6-0.9 тт долги. со две две опашни влакненца. За идентификува ње на инсектот е потребно да се припреми микроскопски препарат. Начинот на ширење е следен: Се пренесува со посадочен материјал. цветови и дру го во стадиум на јајце, парва и кукла. На кратки растојанија е можно да се пренесува и преку летање на возрасната единка. Разлики меѓу оранжериска белокрилка и белокрилка на тутунот Оранжериска белокрилка Белокрилка на тутунот Имаго - при мирување крилјата им се по- Имаго - при мирување крипјата им се ставени хоризонтално над телото. блиску косо поставени и малку рбраширени. се допираат. одоздола им се гледа жолтото тело. Јајца - на почетокот се жолтозелени, а | Јајца - не се променуваат, остануваат покасно се променуваат и стануваат тем- | жолтозелени. ни накај црни. Кукли - по форма правилно овални, анал- | Кукли - па форма неправилно обални, ниот отвор е срцевиден. лингулата е по- | аналниот отвор е триаголен. лингулата широка отколку долга и со резови. на кра- | е подолга отколку широка, каудалната јот на кукпата има рамномерна распоре- | бразда е повеќе ипи помапку примет дени папконидни жлезди. лива. 2. СЕОМУЛА НСИООБКЕМОТ5 - БЕДМСНАЊОР - ЈУЖНО АМЕРИКАНСКИ МИНЕР Име: гиотуга пичоргенњ Вфапснага Синоними: ддготуга Иијдортелој НВапспамч. (ШНотуга сиситиѓојае Вапснага, (нотуга ѓапде! Ебек, ИШнатуга аални Епск Систематика: Брега: сем. Ајдготугјае Домаќини: Широк полифаг кој има многу домаќини. Најомилени растенија му се: кра ставици (Сиситј 5абџие). дињи (Сцситѓе те!о), цвекло (Веѓа мијат). грав (РГит ганеит). сапата (аскиса зрр.). домати Пусорегејсоп езсијепит), спанак (5ртаса оГегасеа). бакла (Леа аБа). лук (АШит зашуит). компир (ФоГапит ШБего5ит). модар патлиџан (ЏМоѓапит те|опдепа), кепар ЌАпејнит агауео|епе), репка ЧКарпапи5 ајмио). целер ќАршт дгамеоеп5), пиперка (Сарексит аппиит), луцерка (Медксадо чај). лен (пит иефанеетит). далија (Оапка 5рр.), гипсофила ѓ(Сурзорниа 5рр..). петунија (Решпта 5рр.), вербана (Јефена зрр.) хризантема (Оевпаѓгаптета 5рр.), гар бер (Сефега 5рр.), штирак (Атагаптцо 5рр.) и други. Биологија: Возрасните инсекти излегуваат од дорзалниот заден крај на куклата. Овој чин се одвива обично наутро. Машките имага се појавуваат пред женските. Попови от индекс е обично 1:1. со слаб доминација на женките. Копулацијата се врши веднаш по процесот на излегувањето. а достигнувањето на врвот е обично наутро. Во оранжериски услови женките почнуваат да несат јајца по 24 до 48 часа после процесот на претворување во имаго. По претварањето во имаго инсектите имаат потреба од дополнителна исхрана. Женките прават повеќе серии убоди за хранење и за снесување на јајцата. Уводите за хранење се подолги и од нив смукаат сок не само женките туку и мажјаците кои не можат да направат убоди. При несење на јајца отворите се цилиндрични, а јајцата се под епидермисот. (бЈајца та на лисните минери можат да се поистоветат со оние на трипсот, кои исто така се наоѓаат во ткивото на листот). Исхраната и несењето на јајца се одвива обично нау тро. Просечниот број на јајца се движи меѓу 100 и 600 јајца. Максималниот париод на снесување на јајца е помеѓу четвртиот И шестиот ден. Должината на животот на жен ките е 15 до 20 дена, а кај мажјаците е 10-15 дена. Ембрионалниот развој продолжу ва од два до осум дена, после кои се ислилуваат ларвите. Тие го завршуваат својот развој за четири до шест дена. Веднаш по испипувањето на ларвите започнува нив ното хранење. Нивниот развој се одвива на еден ист лист, каде што се хранат со па ренхимот, а како резултат на тоа се образуваат мините. Долниот и горниот епидер мис не се зафатени. Откако ќе се разиијат. ларвите изгризуваат полукружен отвор бпизу до крајот на мината. Ларвите изпегуваат од мината со карактеристични кружни движења. Времетраењето на стадиумот кукла трае осум до единаесет дена и обично варира во зависност од температурата како и при другите стадиуми. Во оранжериски услови инсектот има седум до осум генерации годишно, кои се преклопуваат така што во еден ист момент можат да се сретнат сите стадиуми на инсектот: јајца, лар ви. кукли и имага. 1. Рикјобгтенот се карактеризира со поголема еколашка пластич ност и способност за аклиматизација при пониски температури во споредба со /. ШО. Овие карактеристики овозможуваат на /. иидоргел5/5 да ги потисне другите видови на минери на листот од таа област и во тој момент таа е сериозна закана за производството на зеленчук и цвеќе во Европа, како во оранжериски услови така и на отворено. Симптоми: Возрасните женки (при хранење и несење на јајцата) и ларвите предизви куваат оштетувања на лисјата. Точкасти дамки, поради убодите на женските единки, во почетокот се бледи. а подоцна покафејувуваат. Така тие се многу опасни за рас адниците и може да доведат до нивна уништување. Главните оштетувања, воглавно ги причинуваат ларвите. кои се хранат со паренхим, нарушувајќи ја фотосинтезата, лисјата се сушат и опаѓаат. а приносите се намалуваат. Минираните лисја на деко ративните растенија се со намалена естетска вредност. шта доведува до економски загуби на производителите. Кај доматите, по плодовите. се приметуваат ожеготини, слични на оние предизвикани од сонцето. 1. Аиаорлелот прави мини главно на доп ната површина, во близина на централната и странична нерватура и се храни со га бичестиот паренхим. Морфопогија: Возрасната сивацрна мува средна по големина (женките се со допжи на од 1.5 до24 тт, а мажјаците се со должина од 1,26 - 1.4 тт), со црно обоена мезоплевра, темни фемури и темно третото антенско членче. Глава - челото, заедно со лицето, образите и задочните пенти се жолти. Орбитална та плочка најчесто е затемнета, кафеавожолта. а третото антенсско членче а малку проширено и темно. Карактеристично за типот е дека двете темени влакненца се на оѓаат на темно основа, како внатрешната граница помеѓу црната и жолтата лента на челото. Мезотораксот е црн како дорзо-централните влакненца со три плус еден, а акростихалните се во четири неправилни реда. Дискапната клетка на крилата е ши рока. Мезоплевра - Мезоплеврата е особено карактеристична со доминантно црно обоју вање, по што се разликува од другите блиски видови. 2Колтата пента во горниот крај е тесна. Скутелумот е жолт. Нозе - Коксите се жолто-црни. Фемурите се со кафеаво - црна лента на жолта осно ва. Тибиите и стапалата често се црни, но понекогаш се посветли. Јајцето е бепузлаво и прозрачно. поцирано во внатрешноста на писното ткиво. Ларви - Возрасните ларни се 5.25 ппт долги, светпожолти, речиси кремасти до жол топортокалови. Задните стигми се правилни, елипсовидни и имаат од шест до девет мали пори. Куклата е жолтеникава. црвенокафеава или темнокафеава. Начини на ширење: Обично инсектот се шири преку посадочен материјал и режан цвет во стадиум на јајце. ларва и кукла. Ширењето е можно со летање на возрасните на мали растојанија (до 100 метри). 3. ШРЈОМУЛА ВВУОМАЕ (КАТ) Име: иинотуга Бгурпае (Ка Систематика: Орѓеѓа: фам. Абротугкјае Дамаќини: Ширак паплифаг. Најголемо економско аначење има За: домати (усорегосоп егсијепјит), краставици (Сиситје заќуи5), дињи (Сцситјо тејо), салата (асшса 5рр.). напаѓа и цвекпо (Веѓа мидап), бакпа (ја ара), праз (АПшт ропит). модар патлиџан б(Фојапит те|епаепа)), целер (Аришт агауео|еп5) пиперка (Сароксит аппиит) и други. Биологија: Биологијата е слична на онаа на другите лисни минери. Копулацијата се врши веднаш по појава на имагото, а нејзиниот најголем интензитет е обично нау тро. Па појавата на имагото потребна е дополнителна хранење. Женските единки прават серија од убоди за хранење и снесување на јајца. Убодите за хранење се из должени и од нив се шмука сок не само од страна на женските, но и од машките кои не можат да прават убоди. При снесување на јајцата. отворите се цилиндрични. а јај цата се под епидермисот. (Јајцата на лисните минери можат да се поистоветат са оние на трипсевите, кои исто така се наоѓаат во писното ткиво). Хранењето и снесу вањето на јајцата обично се врши наутро. Ембрионалниот развој продолжува два до осум дена, по што се изведуваат ларви. Така тие го завршуваат својот развој за че тири до шест дена. Веднаш по изведувањето започнува исхраната на ларвите. Нив ниот развој се одвива на еден ист лист, каде што се хранат со паренхимот, како ре зултат на што се формираат мини. Долниот и горниот епидермис не се допрени. Откако ќе заврши развојот. ларвите изгризуваат полукружен отвор близу до крајот на мината. При оранжериски услови инсектите имаат седум до осум генерации го дишно и се застапени ва ист момент сите стадиуми на развај: јајца, ларви, кукли и возрасни. Симптоми: Возрасните женки (при хранењето и снесувањето на јајца) и ларвите пре дизвикуваат оштетувања на листовите. Точкастите дамки, поради убодите од жен ските единки во почетокот се бледи, а подоцна покафеавуваат. Така тие се многу опасни за расадот и може да доведат до угинување. Главните оштетувања, обично настануваат од ларвите, кои се хранат со паренхимот, нарушувајќи ја фотосинтеза та. лисјата се сушат и опаѓаат. 4 приносите се намалуваат. Минираните писја на де коративните растенија се со намалена естетска вредност, што доведува до економ ски загуби на производителите. Кај доматите, по плодовите, се забележуваат ожего тини. слични на оние предизвикани од сонцето. Морфопогија: Имагото е ситна мува. женските индивидуи се 2 - 2.3 тт. а машките 1.5 тт. Мезонотумот е со црн сјај. Фемурите се долги и жолто обоени. Гпава - чело то е интензивна жолто. орбиталните плочки се малку посветли, диете вертикални че тини на врвот се со жолта основа. третото антенско членче е светложолто (поретко темно). Мезоплеврата е жолта со слабо забележлива црна лента или одделни црти. Нозе - фемурот е долг. блескаво жолт. а колената и стапалата се кафеави. Јајцето е белузлаво, прозрачно, лоцирано во внатрешноста на лисното ткиво. Ларва - целос но развиена парва е долга 3 тт. Секоја од задните стигми има елипса од седум до деанаесет пори. Кукли - жолтокафеави по боја Начини на ширење: Обично инсектот се шири со саден материјал и режано цвеќе во стадиум на јајце, парва и кукпа. Ширењето можно е и со летање на возрасните на мали растојанија (до 100 метри). 4. БРОООРТЕВЊА ЕГТТОКАЕТ5 (ВО!ФП) - Египетска ноќница на памукот Име: 5родорѓега бНогаќ5 (Век) Синоними: кѓадепа иога Боја Систематика: | еркјорѓега: сем. мМоскидае Домаќин: Тотален полифаг, напаѓа растенија на повеќе од 40 фамилии. Памук (Соз5уршт Пи5ишт), тутун (Меоќапа ќарасиг), пченка (Хеа тауз), соја (СГуспе тах). кикирики (Агасије Пуродаеа). луцерка (Меасадо ана), пиперка (Сарекит аппиит), модар патлиџан (5оѓапит теѓопаепа). домати ( | усорегојсоп еесиепит), зелка (Вгаз5ка) и многу други видови нападнати на отворено, а во оранжериите, освен зеленчук како пипер (Сарокит аппиит), модар патлиџан бојапит те!опдепа), домати | усорегојкоп е5си|ептит), зелка (Вга55/са). напаѓа и декоративни растенија. како хризантема (Оепагаптета зрр.). гербер (Сењега 5рр.) и многу други. Биологија: Од два до пет дена по појавата на имагото женката несе по долната повр шина на листовите 1000-2000 јајца во групи од по 100 - 300. Групите со јајца се по криени со влакненца кои се одделуваат од стомачето на женските пеперутки. Гасе ници се изведуваат од јајцата од четири до 12 дана по несењето. Тие имаат шест во зрасти. При ладно време развојот може да трае до три месеци, а при температури 25-26“С од 15 до 23 дена. Младите гасеници (1-3 возраст) се хранат во групи, оаште тувајќи ги епидермисите на лисјата. По третата возраст гасениците се раздвижуваат, денот го поминуваат во почвата и под растенијата. а се хранат во текот на ноќта. Тие ги скалетираат листовите. Бо исхраната, кога се во поголема густина, ја уништу ваат речиси целосно лисната маса. Се учауруваат во почвата и овој стадиум трае 11-13 дЕНа. Симптоми: Гасениците општо нанесуваат штета. Младите го нагризваат епидерми сот на листот, а возрасните можат да обезлистат целото растение. Кај памукот гасе ниците ги уништуваат цветните пупки. навлегуваат во чаурата и на крај се забележу ваат големи отвори, од кои се исфрла измет на гасеницата - од зеленожолт до тем нозелен. Кај кикириките го уништуваат листот, а понекогаш и семето. Кај доматите ги напаѓаат плодовите и ги прават непогодни за консумација. Морфологија: Возрасните пеперутки се со сивокафено тело, 15-20 тт долго. распо нот на крилата е 20-38 тт. Предните крила се од сиви до црвенокафени, каде има бледи ленти и дамки, кои ја опкружуваат нерватурата и имаат карактеристични цр тички. Задните крила се сивобепи. По изглед личат многу на азиската ноќница на па мукот и точното одредување на нидот може да се направи преку изготвување на ми кроскопски препарат од генитапиит“. Јајцата се бели до жолти, сферични, снесени во групи, во пакетчиња, покриени со влакненца, одделани од стомачето на женката. Гасениците достигнуваат до 4.5 ст, обоеноста им варира - наизменично со темни и светли денти па должината на телото, Брз грбот има ДдБЕ темни срповидни дамки на секој сегмент. Чаурата е црвенокафеава, а на врвот на стомачето има две боцки. Начини на ширење: Главно египетската ноќница на памукот се шири со саден мате ријап и режано цвеќе. Пеперутките мажат да летаат ноќе до 1,5 Кт за четири часа. со што се олеснува ширењето во дадено подрачје. 5. ТИТА АВФОГОТА (МЕУЕСК) - Доматен минер Име: паѓа ав5ошта (Меунск. 1917) Синоними: Систематика: керкорѓета. сем. Сејесијаае Тиѓа арзриќа е штетен организам од редот на лептири ќрерјдорќега), односно од фа милијата на молци кои се гнездат (Феѓаснидае). Најзначајна растение домакин на овој штетен организам е доматот. Тој е потенцијално значаен штетен организам на доматот на отворено и Бо заштитен простор во топлите подрачја на Европа и Меди теранот. Големи штети ќе настанат до колку не се спроведуваат никакви мерки на сузбивање. може да бидат и 100“. Дури и ако и са спроведат марките на сузбивање штетите може да се движат од 1 - 525. Гасеницата се вбушува во плодовите. писто вите и стеблото на доматот. внатре се храни и развива. Видот може да развие десет до дванаесет генерации годишно. Има висок репродукционен потенцијал. Тиѓа арзошѓа може да се пренесува преку растителни пратки за садење и пратки на пло дови од домат. Активен начин на ширење послабо е познат, но постојат индиции де ка лептирите може да се шират на километри со активен лет ипи пасивно носени со струите на ветерот. Домаќини: Тиѓа арзошќа "Меупек 1917) е многу опасен штетен организам, молец ми нер, со силен афинитет кон доматот (| усорегсит езсшепит). Компирот (Фојапит ифбетовит е исто така утврден како растение домаќин како и видовите Гусорењкит Риоицшт, боапит југеит. пепино (бојапит тинсакит). пиперка (Сароксит зрр.). како и многу диви видови на домаќини (Фоѓапасе) - 5.гднит. 5.еадииокит. 5 риренит, Ката зиатолит, Саша егох и Меонана дѓацса. Видот Јиѓа арзошка е најден на украсните растенија -- петунии. Во лабораториски услови како потенцијално расте ние за домаќин е утврден модриот патлиџан (5оѓјалит тејондена). Тиѓа ар5ошѓа е за Пепежан на тутунот Меоќапа ѓавасит во Аргентина. Опис на видот:Имагото е лептирите од видот Тиѓа авзошѓа долг 5 - 7 тт со распон на крипата 8 - 10 тт. Пипалата му се долги и кончести. Крипата се покриени со сре бреносиви лушпи. На предните крипа лептирот има црни пеги. Нозете и пипапата имаат прстени со црна и смеѓа боја. Јајцето е малечко со должина од 0,36 тт и ши рина 0,22 тт. Обликот е ципиндричен, крем - бело до жолта по боја. Женката најче сто ги одлага јајцата на опачината на пистовите. Гасеницата се излегува од јајцето после четири до пет дена. Гасеницата на прБиот развоен стадиум е крем -- бело боја до должина од 0.9 тт. Во вториот развоен стадиум гасеницата поприма зеленкаста до светло розева боја и имаат смега глава. Гасеницата во четвртиот развоен стади ум долга е 7,5 тт. Кај гасеницата во четвртиот развоен стадиум позади главата се наоѓа надвратен штит во вид на карактеристични црни пруги зад главата, што е ва жен морфолошки детал за идентификација. Вкупниот развој на гасеницата трае од 13-15 дена. Кукпата е смеѓа боја. просечната должина и а 6 тт, а кога целосно се развие е долга 9 тт. Развојот на куклата е девет до единаесет дена. Симптеми: Растенијата од доматот може да бидат нападнати во сите фази од разво јот. од фаза на расад до завршеток на растот. Гасеници ги преферираат повеќе лис јата и стеблата, но може исто така да се најдат во или под китката со плодови и во самиот плод. После излегување од јајцето. гасениците се Ббушуваат во плодот на доматот, во листовите или во стеблото во кое се хранат и развиваат. причинувајки појава на воочливи мини или тунели. Малите купчиња од измет се наоѓаат често око лу влезот. Оштетувањата на плодовите дава песен пристап за развој на болести кои предизвикуваат гниење на плодовите.Плодовите на доматот може да бидат напад нати непосредно поспе заврзување, а после појавата на тунепи кои се настанати бо исхрана на гасеницата може да настапи секундарна зараза од патогени габи. причи нител на гниење на плодовите. Гасениците можат да се вбушат во плодот, при што на површината од плодот е вид ливо само влезно дупче, или може да причинат појава на тунепи со жолта боја непо средно под покожицата на плодот. Гасениците ги напаѓаат плодовите пред да почнат со зреење (зелени плодови"). На листовите. гасениците се хранат само со мезофи лот, оставајќи го епидермисот од листот недопрен. Тунелите на листовите се со не правилен облик, а со текот на времето може да некротизираат. Тунелите во стебло то негативно влијаат на целокупниот развој на растението. Гасениците можат лесно да се откријат бидејќи ги преферираат врвните пупки, цветовите или новоформира ните плодови на кои е видлив црн измет. Најдобри забележливи симптоми за присуство на молецот се откриваат како дамка сти мини (минерски дамки) во лисјата, во кои што се гасениците и се со црн гранули ран измет. Во случај на сериозен напад лисјата умираат целосно, додека минирано то стеблото предизникува мапформации на растението. Симптоми на нападот од га сеницата на Тиѓа ар5оиѓа на пистот може да се поистоветат со симптомите на напад од лисните минери на мувата (!1лотуга зрр.). Тунелите на листовите на доматот кои ги причинуваат овие лисни минери мошне наликуваат на тунелите од Тиѓа арома. Меѓутоа. тунелите од Тиѓа абзоиќа се пошироки и имаат облик на дамки, додека ту нелите од лисниот минер (иотуга зрр.) имаат форма на издолжени мини. Исто та ка. екскрементите од гасеницата на Јиѓа арзошѓа се расфрлани внатре низ тунелот на листот. додека па екскрементите на лисниот минер ! иготуга 5рр. сочинуваат те сен ред во внатрешноста на мината на листот. Покрај тоа гасениците на Тиѓа афзојнѓа во внатрешноста на ходникот на листот има нозе и изразена глава, додека ларвите на Еотуга 5рр. внатре во мините немаат нозе и издиференцирана глава. Користењето на феромонските мамци со доволно висока густина нудат сигурен ме тод за навремено откривање на присуството на машките пеперутки на Тиѓа авзоша. Биологија и екологија: Уиѓа арокѓа има висок репродуктивен потенцијал. Гасеница та не влегува во дијапауза се додека има доволно распложлива храна, така што ви дот во текот на годината може да развие од десет до дванаесет генерации. Зависно од условите на околината. бипошкиот разиој на една генерација на нидот завршува за 29 - 38 дена. Истражувањата во Чиле покажуваат дека развојот на 14 степени целзиусови трае 76,3 дена, на 19,7 степени целзиусови трае 29,8 дена и 23.8 дена на температура на воздухот од 27,1 степен целзиусов. Температурниот минимум за активност на инсактот изнесува девет целзиусови степени. Лептирита се активни но ќе. а во текот на денот са кријат мегу листовите на растенијата. Жанката полага јајца на надземните делани на растенијата домаќини и една женка во текот на животот може да снесе 260 јајца. Гасеницата во текот на развојот поминува низ четири ста диуми. Меѓу пресоблекувањето, гасениците можат привремено да се најдат надвор од ходникот на пистот или плодот. Гасениците можат. зависно од условите на среди ната да се равиваат во земјата. на површината на листовите и внатре ва ходникот на листот. Ако куклењето се одвива ннатре во земјата, таа обично формира чаура. Видот може да презими во стадиум на јајце, кукла или во одраснат развоен стадиум. Пеперутките се активни ноќе и се кријат меѓу листовите во текот на денот. Визуелен здравствен преглед и земање на примероци: За бизуелниот преглед на растенијата од насадите на домати во заштитен простор потребно е да се датекти раат симптомите на напад од штетен организам, бидејќи гасеницата на 7иѓа ар5ошѓа се храни и развива внатре во нападнатите плодови. листови и стебло на доматот. Визуелниот преглед но рамки на програмата опфаќа: преглед на плодовите на кои се појавуваат влезни дупки и црн измет од гасеници или ходници со жолта боја непосредно под покожицата на плодот. преглед на листовите на кои се појавуваат ходници со неправилен облик во вид на флека. во чија внатрешност се наогаат гасениците и нивниот измет. преглед на стеблата на кои се јавуваат влезни дупки и измет од гасаницата. Со цеп откривање на видот Тиѓа ав5ошѓа потребно е да се користат феромонски мамки, со за видот специфичен сексуален атрактант (феромен). са кои се ловат мажјаците на лептирот. Мамците ќе се пестаруваат Бо насадите на домати Бо зашти тен простор кај првиот визуелен преглед, по бројност адан мамец на еден локалитет. Кантролата на поставените мамци на присутност на мажјакот на пептирот на Тиѓа авзоиќа ќе се изведе на вториот визуелен прегпед, на растојание од четири до пет недели по поставувањето. Ако примерокот се праќа по пошта, примерокот на лепли вите плочи на дното на фвромонската стапица ќе се припрами за праќање на тој на чин што пепливите плоча ќе се покпопат а измеѓу покпопените страни во секој агол во лепилото мора да се втиснат два плутени чепа како би се оневозможило механич кото оштетување на уловените примероци на пептирот. Вака преклопените лептир плочи потребно а да се прицврстат со еластични гумички. Уловените мажјаци од лептирот Тиѓа абзошќа напепени на лепливата плоча на дното на стапицата, ќе се испратат во овластена лаборатевија. Бидејќи растенијата на доматот може да бидат нападнати во сите развојни фази, а при тоа земајки ја во обзир технологијата на одгледување на доматот во заштитен простор и температурниот минимум за активности на видот ТГиѓа ав5ојшиѓа. визуелни те прегледи на насадите со домати ва заштитен простор, контрола на феромонските стапици и земањето на примероци ќе са изведува од мај до септември. Разлики помеѓу мините на Тиѓа ар5ојша и листоминерните молци од родот (1отуѓа: Мините на Тиѓа ар5ошѓа може да се поистоветат со мини на други штетни организми како што се мините на Еииотуга (Гррѓега). Мините на Тиѓа арома. доста се широки, раширени дамки. додека мините на другите штетни организми главно личат на раз гранети тунели. Понекогаш овие мини се крстосуваат ипи спојуваат и можат да фор мираат исто така дамка. Изметот на Тиѓа аБ5ошќа обично е расфрлан насекаде во мината. додека оние на " тотужа формираат тесна лентичка внатре во мината. Два та вида мини лесно можат да се препознаат кога ларвите се во мините. Ларвите на Тиѓа аБзомќа се гасеници, тие имаат јасно препознатливи глава и нозе, додека пар вите на минерните молци се без глава и нозе, само са структури на мандибулите. Лабораториски анализи и резултати: Лабораториските анализи за детерминации на мажјаци на лептирот на јужно - американскиот молец на доматот ќе се изведува спо ред Тиѓа арзошѓа ЕРРО протоколот (ЕРРО 2005. ГЏаќа 5Пееќ Тиа арзошка ОЕРРЈЕРРО Виј|енп 35: 424-435), со помош на литературните податоци (Ниетег, Р.. Кагеноч. ФО. (2010) Мкгорраортта об Ецгоре. ЏФСеесииЧае || гѓСе|еснипае Спопнтознетто. Хојте 6, 586 рр.) и во споредба со референтни трајно препарира ни гениталии на мажјакот на лептирот Тиѓа авзо!иа. 6. ТНЕРО РАЕМ!ЕКАЊВМУ Синоними: Тир ецсадориии5 Риебпегт. Тиир5 доз5уркота (Снебпен) Катакнолна 5 Магуарапаии. Тир дасе Апаншњакиеитап 8 Јадафш5и, Сноеѓтиро аитеиз Апаптакиоитап ќ Јадаа5н Систематика: Трузапорѓега: Тпариае Домаќини: 7. ратѓ е полифаг, особено за растенија од семејства Сиџсибиасеае и 5оѓапасеае. Тој е познат како штетен организам на отворено кај модар патпиџан (5оѓапит теѓопдепа) Вептса5а Мора. пипер (Сароксит аппиит), памук (Со55уришит зрр.Ј папуда (Иопа ипдисиаѓа). краставици (Сиеитув забуиз) Сисифиа зрр.. диња (Счесито теѓо 1, грашок (РЊит заѓиит), грав Рназеојио иифан5,. компири (5. Шрегозит), сусам (Фбе5атит Шшпаксит). соја (Сјусте тах), сончоглед (Неќапти5 аппии5). тутун (Асоќапа ѓарасит) и лубеници (Сигии5 ѓапаѓи5). Тој може да ги напа ѓа цветовите, како што се цитрусите во Флорида или манго во Индија. Напаѓа исто така плевели во оранжериите, во Јапонија (иска 5ањуа, Сега5нит дјотеташт апа Сарзеѓќа рига-раетоно. Мада! 8, Тоитик, 1990). Во Јапонија, тој не ги напаѓа листови те на доматите (Нгапо ек а!.. 19943 сепак на Караибите Т. рат е објавен како ште тен организам на доматите на отворено. (Рапкоја е а!., 1988). Во оранжериите еко номски важни домаќини се модрите патлиџани, Сар5кит аппишт, хризантеми (Гепдгаптета тоошт). краставици, Сустатеп, Еј и Опниасеае. Во ЕРРО ре гионот, Г. ракии може да ги нападне и Сар5сит аппиит, тиквести и украсни во стак леници. Биологија: 7. ра!т! не може да презимува на отворено на северните простори. Во Ја понија е објавено дека возрасните на штетниот организам ја преживеале температу ри од -4 до -7 “С во незагреани оранжерија. При 25“С. животниот циклус од јајце до јајце е само 17.5 дена. Животнист циклус малку се разликува од многу видови фито фаги од 7ипркјае. Возрасните се појавуваат од кукла во почвата и одат на листовите и цветовите на растението каде несат јајца. Ларвите втора возраст одат во почвата, каде се кукпат и завршува циклусот. Усните органи се специјализирани за шмукање. Како последица од шмукањето на сок во исхраната на штетниот организам. предиз викани се оштетувањата на растенијата. Во Индија, 7. рат е вектор на Сгоилдапи! рид песто5(5 ѓо5роути5, во Јапонија и Тајван - на Ииаѓегтеѓол 5/иегу тое ѓовроџкиз Симптоми: 7. рамиѓе полифаг. со широк спектар на домаќини. И возрасните и парви те се хранат заедно на листовите (најнапред на главниот нерв и нерватурата), стеб лото (особено во или Џфлиску до врвовите на пораст), цветовите (меѓу ливчињата и растечкиот плодник) и плодовите (по површината). оставаат бројни лузни и дефор мации за на крај да го уништат целото растение. Силно нападнатите растенија се ка рактеризираат со сребренаст или бронзен вид на лисјата. запирање на растот на лисјата и изданците. набраздени и деформирани плодови. Штетниот организам мо же да се открие во сите делови на растенијата. Морфологија: 7. рај! може лесно да го помешате со Т. Наџи5 5елгалк, кој се среќава често во светот и нема економско значење. За идентификација и разграничување на двата вида потребно е изготвување на микроскопски препарати. 7. ра!тѓ се каракте ризира со (должината на женките 1.38 тт во споредба со 1.7 тт при 7. Ќаџиз5) свет ложолто тепо. со црни влакненца, абдоменален тергит !| со четири странични влак ненца, интеркаларните влакненца се надвор од оптичкиот триаголник (7.К8ии5: ин терцеларните влакненца се внатре). абдоминална тергит МИ со комплетен чешел и кај двата вида ЈГипр5 рајни 3 (ГТ. Наџи5 (мажјак): непотполн чешел). Распостранетост: 7. раши може да се шири самостално на мали растојанија, но се раширува преку плодови. растенија за садење, режан цвет и материјал за пакување. Т, рат бил запиран во различни ЕРРО земји во пратки пример од Геадалупе, Мар тиник, Маурициус, Тајланд. Заштита: 7. рати е тежок за хемиски контрола на полетоа особено во стакленици. Се употребуваат инсектициди како што се имидахлоприд и пиретроиди, но имаат се риозно влијание преку природните непријатели. На Мартиник се користи на отворено анермектин и карбуфуран. кои се многу ефикасни. Дополнително се користат меха нички и агротехнички методи. Популациите на 7. рат! можат да се спедат преку упо треба на сини леплив мамци. За биолошка контрола на штетниот организам се пра ват истражувања преку употреба на Они бр. (Нетјрѓега: Аптосопадав) (Мадат е? а1. 1988: кањаг, 1995) и Атиувеја 5рр. (Асапра: РЛукозецдаве) (Кајѓа. 1986). 7. СЕБАИВАСТЕК МСНОАМЕМ55 5ЏВ5Р. МСНТОДМЕЊМОР (ОМТЕО БАЈ ЕТ АЕ. Причинител на бактериско сушење кај доматот Синоними Согулераскенит тепеоапепе ру. тепудаленче (5) Пуе 4, Кетр Согупераскепит. тетадапепче Г5тАН) Систематика: Васѓене5: Етттиеике5 Домаќини: Доматите се домаќини а особено сорти кои се користат за средно рано производство на отворено. „Причинителот Сјамаскег пистеапето5је 5ирор. тисијдапепо напаѓа исто така пипер, модар патлиџани и плевели од родот 5аѓалит, како црно кучешко грозје (боѓапит погит) и други. Кај доматите може да предизвика загуби од 209 до над 70“. Симптоми: Причинителот на бактериското сушење кај доматите предизвикува систа мична инфекција на растението домат, но како резултат на наводнување преку ве штачки дожд и/или оросување, патогенот предизвикува локална инфекција во форма на дамки на листовите и/или плодовите. Во оранжериски услови првите симптоми на растенијата се препознаваат како сиво зелени, мазни ДделоБи меѓу нервите на листовите, кои брзо се сушат. Оштетувањата личат на сончеви ожеготини или оштетувања од производи за заштита на растенијата. При напредувањето на системичната инфакција. часто кај постарите (долни) сложе ни пистови едната половина се занина и сниснува. Подоцна при поволни успови за бактеријата. некои од растенијата се свиткуваат и венат. При пресекување на стебла на такви растенија се приметува темножолто до кафеаво обојување на спроводните садови. особено во основата на јазлите. Плодовите на системично заразените рас тенија може да не се развијат или да созреваат нерамна. Распространетост: Патогените може да преживеат со месеци во растителните оста тоци на површината на почвата или значително пократко, ако остатоците се заора ни. Се задржува исто така и на користениот инвентар, кеси. оранжериската конструк ција и сл. Патогенот може да биде пренесен и преку површинска контаминација на семето. така и преку патентна заразени млади растенија (расад). Директното шире ње од болни кон здрави растенија настанува при манипулации како пикирање, пре садување, копање. чистање на лисја, берење. Патогените се високо заразни во оранжериите. Контропата е следна: Да се користат само проверени семиња (со здравствено уверение). Во случај на зараза, нападнатите растенија и оние во непосредна близина да се уништат, а погодените редови да се изолираат и следат појавите на симптомите. профилактички мерки, како уништување на растителните остатоци и плевел, дезин фекција на опремата (инвентарот) и на оранжериската конструкции. 8. РЕЕЈЦО МОБАКС РОТЕХИТО5- Вирус, причинител на Пепино вироза на доматите Домаќини: Во Перу вирусот за првпат е опишан Пепино (рертој г(оанит тинеашт). Во Европа ги напаѓа главно доматите одгледувани во стакленици. При спроведени опити вирусот напаѓа некои претставници на фам. боѓаласеае - компири и тутун. Во Шпанија е установен и кај некои плевели, кои се наоѓаат во близина на заразените домати. одгледувани на отворено како Дтакапти5. Мала ралииога, Хусоѓапа дѓачцса, Фоѓапит пит, Фопсриз ојегасеи5). Во Перу е утврдено дека виру сот напаѓа диБи видови од родот фусорегчсот И. сРјенче, 1. свптејки, “. рагиотит, 1... Регцијанитт) како и културните видови на домати и рерто. Симптоми: Во Перу предизникува жолт мозаик на младите листови на пепино. Во Хо ландија по лисјата на заразените растенија домати се појавуваат јасни жолти дамки и меѓунервна некроза. Плодовите се обоени нерамномерно. приносите и квалитетот на производството опаѓа. Паѓа цената и загубите на производителите се значителни. Во Велика Британија се забележува нарушување на нормалниот развој на листови те, хлороза и крцкаат при нивно стискање. Заразените растенија заостануваат во развојот. често се искривени и со неразвиени стебла. Заразата се шири многу брзо и предизвикува големи загуби. ако не се преземат мерки за борба и спречување на ширењато на вирусот. Начини на ширење: Рерто тозајс роѓехули5 се шири главно преку инфицирано семе и саден материјал. Ширењето се главно по механички пат - преку контакт, размножу вање. копање и друго, како и преку загаден инвентар, раце и облека. Контрола: Бо текот на вегетацијата се врши контролата на растенијата. 9. ТОМАТО УЕСЕОИ/ЕЕДЕ СЏЕЕ ВЕСОМОМИНЈ5 - Вирус причинител на жолто пис но накадрување кај доматите Домаќини: Домати претставуваат домаќини. Вирусот се шири преку векторот бело крилка на тутунот Ветиа карас Симптоми: Појавата варира во зависност од сортните особини на доматите. услови те на одгледување и периодот на евентуалното инфицирање. Најкарактеристично за болеста е пожолтување и завивање нагоре на лисјата. Развојот на растението е бло кирано. лисјата се со намалени димензии. Интернодиите се скусени и се распукува ат. што доведува до угинување на растението. Начини на ширење: вирусот се шири преку инфицирани саден материјал и векторот Ветѓеќта ќаБаст. Вирусот не се пренесува во генерациите. Тој на се пренесува по ме ханички пат. Контрола: Преглед на сите оранжерии. во кои доматите се добиени како садници од медитеранските земји. 10. СНИРУФАМТНЕМЏИ 5ТЕМ МЕСКО55 ТОЗРОМЕИ5 (СОМ) Таксономија: Џиибе5: Випуаунаае. То5роит5 Домаќини: Други домаќини освен родот Гепдиаптета. се оние на кои се открива ве кторот на вирусот - Елапкитејја 5СПиЌгет и Е. осскјенѓанч. По најновите истражувања се изјасниле дека СФММУ се пренесува ефикасно од Е. осеШелѓаќ5 (65.1) и Е. зеле! (78.190), но не и од 7 ѓавае! (0.095). Во Европа. главниот вектор на СФМУ нај веројатно е 2. оссиелѓа/5. кој напаѓа широк спектар на растенија ѓќнад 220 регистри рани домаќини) и е вектор на групата на тосповирусите. Домаќини на Е. бескјелѓат5 се декоративни растенија и оние за режено цвеќе (роза, каранфил, импатианс, гло ксинија. гербер, примула и др.), зеленчук (краставици. марула, домати, грав, модар патлиџан, пипер). Трипсот Г. 5САиќгеј се среќава Бо суптропските и умерените регио ни, но има информации за распространетост во Холандија, Белгија, Израел, Египет, Мароко, континентална Шпанија и Канарските Острови, како и Итапија. Начин на ширење: Вирусот СФМУ се пренесува само со векторски трипсови кои мо жат да го пренесуваат со растенија, наменети за садење, меѓу растенијата на отво рен или затворен простор во заразените подрачја. При остварување на меѓународната трговија. вирусот може да се пренесе на големи растојанија со капеми и други растенија за вегетативно садење. Познато е дека СОМУ се шири во Холандија преку резници на хризантема, увезени од Бразил. Овие растенија не покажале симптоми за време на извозот. Хусоѓапа дѓачцса, Фоѓапит пит, Фопсриз ојегасеи5). Во Перу е утврдено дека виру сот напаѓа диБи видови од родот фусорегчсот И. сРјенче, 1. свптејки, “. рагиотит, 1... Регцијанитт) како и културните видови на домати и рерто. Симптоми: Во Перу предизникува жолт мозаик на младите листови на пепино. Во Хо ландија по лисјата на заразените растенија домати се појавуваат јасни жолти дамки и меѓунервна некроза. Плодовите се обоени нерамномерно. приносите и квалитетот на производството опаѓа. Паѓа цената и загубите на производителите се значителни. Во Велика Британија се забележува нарушување на нормалниот развој на листови те, хлороза и крцкаат при нивно стискање. Заразените растенија заостануваат во развојот. често се искривени и со неразвиени стебла. Заразата се шири многу брзо и предизвикува големи загуби. ако не се преземат мерки за борба и спречување на ширењато на вирусот. Начини на ширење: Рерто тозајс роѓехули5 се шири главно преку инфицирано семе и саден материјал. Ширењето се главно по механички пат - преку контакт, размножу вање. копање и друго, како и преку загаден инвентар, раце и облека. Контрола: Бо текот на вегетацијата се врши контролата на растенијата. 9. ТОМАТО УЕСЕОИ/ЕЕДЕ СЏЕЕ ВЕСОМОМИНЈ5 - Вирус причинител на жолто пис но накадрување кај доматите Домаќини: Домати претставуваат домаќини. Вирусот се шири преку векторот бело крилка на тутунот Ветиа карас Симптоми: Појавата варира во зависност од сортните особини на доматите. услови те на одгледување и периодот на евентуалното инфицирање. Најкарактеристично за болеста е пожолтување и завивање нагоре на лисјата. Развојот на растението е бло кирано. лисјата се со намалени димензии. Интернодиите се скусени и се распукува ат. што доведува до угинување на растението. Начини на ширење: вирусот се шири преку инфицирани саден материјал и векторот Ветѓеќта ќаБаст. Вирусот не се пренесува во генерациите. Тој на се пренесува по ме ханички пат. Контрола: Преглед на сите оранжерии. во кои доматите се добиени како садници од медитеранските земји. 10. СНИРУФАМТНЕМЏИ 5ТЕМ МЕСКО55 ТОЗРОМЕИ5 (СОМ) Таксономија: Џиибе5: Випуаунаае. То5роит5 Домаќини: Други домаќини освен родот Гепдиаптета. се оние на кои се открива ве кторот на вирусот - Елапкитејја 5СПиЌгет и Е. осскјенѓанч. По најновите истражувања се изјасниле дека СФММУ се пренесува ефикасно од Е. осеШелѓаќ5 (65.1) и Е. зеле! (78.190), но не и од 7 ѓавае! (0.095). Во Европа. главниот вектор на СФМУ нај веројатно е 2. оссиелѓа/5. кој напаѓа широк спектар на растенија ѓќнад 220 регистри рани домаќини) и е вектор на групата на тосповирусите. Домаќини на Е. бескјелѓат5 се декоративни растенија и оние за режено цвеќе (роза, каранфил, импатианс, гло ксинија. гербер, примула и др.), зеленчук (краставици. марула, домати, грав, модар патлиџан, пипер). Трипсот Г. 5САиќгеј се среќава Бо суптропските и умерените регио ни, но има информации за распространетост во Холандија, Белгија, Израел, Египет, Мароко, континентална Шпанија и Канарските Острови, како и Итапија. Начин на ширење: Вирусот СФМУ се пренесува само со векторски трипсови кои мо жат да го пренесуваат со растенија, наменети за садење, меѓу растенијата на отво рен или затворен простор во заразените подрачја. При остварување на меѓународната трговија. вирусот може да се пренесе на големи растојанија со капеми и други растенија за вегетативно садење. Познато е дека СОМУ се шири во Холандија преку резници на хризантема, увезени од Бразил. Овие растенија не покажале симптоми за време на извозот.