National Strategy for the control of bacterial resistance to antibiotics 2012-2016

4.1. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike ...................................................................7

4.1.1. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike u humanoj medicini ................................7

4.1.2. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike u veterinarskoj medicini.........................8

4.2. Praćenje potrošnje antibiotika ...........................................................................................8

4.3. Podsticanje dobre kliničke prakse u upotrebi antibiotika..................................................9

4.3.1. Donošenje smjernica za racionalnu upotrebu antibiotika ..............................................9

4.3.2. OdreĎivanje indikatora racionalnog propisivanja antibiotika. .......................................9

4.3.3. Kontrola prodaje antibiotika...........................................................................................9

4.4. Edukacija o racionalnoj upotrebi antibiotika ....................................................................9

4.4.1. Edukacija zdravstvenih radnika .....................................................................................9

4.4.2. UnapreĎenje mikrobiološke dijagnostike ......................................................................9 4.4.3. Edukacija opšte populacije o štetnosti prekomjerne upotrebe antibiotika……............10 4.5. Kontrola bolničkih infekcija i kontrola širenja rezistentnih sojeva.................................10

4.6. UnapreĎenje informacione tehnologije na području praćenja bakterijske rezistencije... 10

4.7. Podsticanje naučnih istraţivanja na području rezistencije bakterija na antibiotike ........11

4.8. MeĎunarodna saradnja ....................................................................................................11 5. FINANSIJSKA SREDSTVA POTREBNA ZA SPROVOĐENJE NACIONALNE STRATEGIJE......................................................................................................................13 6. ORGANI JAVNE VLASTI I INSTITUCIJE UKLJUČENE U SPROVOĐENJE NACIONALNE STRATEGIJE............................................................................................13 7. STRUČNI PROFIL PREDSTAVNIKA INSTITUCIJA I USTANOVA DELEGIRANIH U NIKRA-u.................................................................................................................................13 2 1 UVOD Nacionalna strategija za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike za period 2012-2016. god. je u skladu sa Master planom razvoja zdravstva Crne Gore za period 2010-2013. god. i Nacionalnim planom za racionalnu potrošnju lijekova koji je iz master plana proizašao, kao i sa Strategijom i Strateškim akcionim planom Svjetske zdravstvene organizacije (SZO) za rezistenciju na antibiotike za Evropu. Nacionalna strategija za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike odreĎuje ciljeve, plan aktivnosti i postupke koji će se u Crnoj Gori sprovoditi kako bi se zaustavilo širenje rezistencije bakterija na antibiotike u humanoj i veterinarskoj medicini. Realizacijom planiranih aktivnosti treba da se postigne racionalizacija antibiotske potrošnje, a samim tim i kontrola širenja rezistencije bakterija na antibiotike. Istorija antibiotika je relativno kratka. Počeli su se upotrebljavati tek prije šezdesetak godina. Danas raspolaţemo antibioticima kojima se mogu liječiti praktično sve bakterijske infekcije. Bakterije, na ţalost, imaju izvrsno razvijene mehanizme genetskog prilagoĎavanja, pa je posljedica upotrebe antibiotika uvijek - brţi ili sporiji - razvoj rezistencije bakterija na njih. Postoje primjeri iz kojih se jasno vidi da stepen rezistencije bakterija na neki antibiotik zavisi od potrošnje tog antibiotika. Mogućnosti racionalizacije u primjeni antibiotika su brojne, obzirom da se u praksi najviše antibiotika potroši pri liječenju infekcija koje su često virusne etiologije. Neke bakterije (stafilokoke, enterokoke, pseudomonas, acinetobakter) postaju rezistentne na većinu antibiotika u primjeni. Multirezistentni sojevi se prevashodno registruju u bolnicama, gdje je selektivni pritisak antibiotika i najveći. U bolnicama, osim racionalizacije u primjeni antibiotika, veliku paţnju treba posvetiti i kontroli bolničkih infekcija obzirom da se, jednom nastali, multiplorezistentni klonovi mogu lako širiti u bolničkim sredinama. Ako je poznato da su današnje mogućnosti djelovanja na bakterijsku ćeliju već uveliko iskorišćene i da se teško dolazi do antibiotika koji na potpuno nov način uništavaju bakterije, onda je jasno da se pored stimulisanja farmaceutske industrije na istraţivanje novih antibiotika, mora predano raditi i na očuvanju efikasnosti postojećih antibiotika. Crna Gora se ubraja u evropske zemlje s visokom potrošnjom antibiotika, te očekivano i meĎu zemlje sa visokim stopama rezistencije. U većini slučajeva bakterije ne poznaju biološke granice, pa se upotreba antibiotika na području veterinarske medicine moţe odraziti i na stepen rezistencije u humanih patogena, zbog čega je neophodno problemu otpornosti bakterija na antibiotike pristupiti zajednički s obje, medicinske i veterinarske strane. Prepoznajući vaţnost problema rezistencije bakterija na antibiotike, Ministarstvo zdravlja je u skladu sa strategijom Evropske unije u oktobru 2011.god. osnovalo Nacionalnu interdisciplinarnu komisiju za kontrolu rezistencije na antibiotike (NIKRA) koja će nadzirati i koordinisati aktivnosti usmjerene na kontrolu rezistencije na antibiotike i na taj način se suprotstavljati raznim izazovima koje donosi svijet bakterija. 3 2 PREGLED SADAŠNJEG STANJA U CRNOJ GORI PO PITANJU KONTROLE REZISTENCIJE BAKTERIJA NA ANTIBIOTIKE U pogledu trenutnog stanja u Crnoj Gori po pitanju kontrole rezistencije bakterija na antibiotike, ne postoji uspostavljen sistem nadzora nad rezistencijom. Jedini podaci o rezistentnosti bakterija na antiobiotike kojima se trenutno raspolaţe su objavljeni u radovima na različitim stručno-naučnim skupovima, a koji su upozoravajući kada je u pitanju meticilin rezistentan Staphylococcus aureus (MRSA) i sojevi E.coli otporni na treću generaciju cefalosporina. Prema tim podacima, u Kliničkom centru Crne Gore, najvećoj zdravstvenoj ustanovi u Crnoj Gori, u 2010.god. 59% sojeva Staphylococcus aureus-a izolovanih iz različitih uzoraka (briseva rana, tubusa, intravaskularnih katetera i sl.) je bilo rezistentno na meticilin. U pogledu E.coli, 28% sojeva izolovanih iz urina u 2006.god. je bilo rezistentno na treću generaciju cefalosporina. U pogledu mikrobiološke dijagnostike nijesu usvojene standardne procedure rada, kao ni kontrola kvaliteta rada. Na osnovu podataka Fonda zdravstvenog osiguranja, antibiotici su najčešće propisivani lijekovi u 2010.god. Fond zdravstvenog osiguranja i Agencija za lijekove i medicinska sredstva raspolaţu dobrim informatičkim sistemom za praćenje potrošnje lijekova u bolničkom i vanbolničkom javnom sektoru. Privatni sektor nije uključen u taj sistem praćenja. Agencija za lijekove i medicinska sredstva prikuplja podatke o potrošnji i svih veterinarskih lijekova uključujući i antibiotike koji se koriste u veterinarskoj medicini. Izveštaje o potrošnji dostavljaju veledrogerije koje se bave prometom na veliko vetrinarskih lijekova na godišnjem nivou. Izvještaji su strukturirani po Anatomsko-terapeutsko-hemijskoj klasifikaciji (ATC), farmaceutskom obliku i jačini. Nijesu definisani po dnevno definisanim dozama (ddd), jer veterinarski lijekovi nemaju definisan ddd od strane SZO). Izvještaji se prikazuju po količinama, mjestu proizvodnje i finansijskoj potrošnji. ProsleĎuju se Veterinarskoj Upravi , gdje sluţe za izradu godišnjeg plana monitoringa rezidua* u Crnoj Gori U pogledu reţima izdavanja i prodaje antimikrobnih lijekova, postoje dobri zakonski okviri čija primjena nije u potpunosti dosljedna. Dobru kliničku praksu u primjeni antibiotika treba ojačati vodičima za racionalnu upotrebu antibiotika u bolničkim i vanbolničkim uslovima čiju izradu sprovodi Ministarstvo zdravlja. Pored toga treba ojačati i unaprijediti ulogu timova za rezervne antibiotike koji već postoje u bolnicama. Ministarstvo zdravlja je oktobru 2011.god. osnovalo Nacionalnu komisiju za bolničke infekcije. Neki članovi te komisije su istovremeno i članovi Nacionalne interdisciplinarne komisije za kontrolu rezistencije na antibiotke što treba da obezbijedi bolju koordinaciju rada ovih komisija. *"rezidue" su ostaci farmakološki aktivnih supstanci ili njihovih metabolita, kao i ostaci drugih supstanci koje se prenose na namirnice ţivotinjskog porijekla i koji mogu biti štetni za zdravlje ljudi 4 3 CILJEVI Na osnovu uvida u trenutno stanje definisani su sljedeći strateški ciljevi: 1. Jačanje intersektorske saradnje (osnovana NIKRA je dobar mehanizam koji se moţe u te svrhe iskoristiti): izrada jasnih nacionalnih planova uz koordinaciju različitih sektora (veterina, medicina) 2. UnapreĎenje mikrobiološke dijagnostike: uvoĎenje standardnih procedura rada (sa uvoĎenjem kontrole kvaliteta), unapreĎenje i osavremenjivanje dijagnostike 3. Uspostavljanje nadzora nad rezistencijom bakterija na antibiotike: uspostavljanje nacionalnog sistema nadzora, prikupljanja, analiziranja i izvještavanja podataka radi praćenja kretanja rezistencije, formiranje nacionalne baze podataka i povezivanje sa regionalnim bazama podataka i šire 4. Promovisanje racionalne upotrebe antibiotika i jačanje nadzora: izrada nacionalnih vodiča za racionalnu upotrebu antibiotika i jačanje nadzora nad potrošnjom antibiotika komplementarno sa aktivnostima predviĎenim Nacionalnim programom za racionalno korišćenje lijekova 5. Jačanje nadzora nad infekcijama i nadzora nad bolničkim infekcijama: prevencija i kontrola bolničkih infekcija uz pomoć timova za nadzor i kontrolu bolničkih infekcija komplementarno aktivnostima koje se sprovode u okviru programa Kontrola kvaliteta 6. Prevencija razvoja rezistencije bakterija na antibiotike u veterini i proizvodnji hrane: podsticanje pravilne upotrebe antibiotika u ovim sektorima i uspostavljanje integrisanog sistema za nadzor nad rezistencijom bakterija na antibiotike i upotrebom antibiotika u ovim sektorima komplementarno aktivnostima predviĎenim Strategijom za bezbjednu hranu 7. Jačanje svijesti o bezbijednosti pacijenata i razvijanje partnerskog odnosa: edukativne aktivnosti, kampanje sa ciljem jačanja svijesti opšte populacije o štetnosti nepravilne upotrebe antibiotika, jačanje partnerskog odnosa zdravstvenih radnika i pacijenata; jačanje partnerskog odnosa na nacionalnom, regionalnom i globalnom nivou 5 4 PLAN I PODRUČJE DJELOVANJA Predloţeni plan i područje djelovanja temelje se na konsenzusu crnogorskih stručnjaka iz različitih područja vaţnih za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike, Evropskom strateškom akcionom planu za rezistenciju na antibiotike Svjetske zdravstvene organizacije i drugim relevantnim dokumentima koja se bave ovom problematikom, na razgovorima sa meĎunarodnim stručnjacima i informacijama objavljenim u stručnim časopisima. Ministarstvo zdravlja Crne Gore će biti odgovorno sprovoĎenje i koordinaciju aktivnosti na različitim područjima bitnim za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike. U realizaciji ovog plana učestvovaće i druge brojne vladine i nevladine organizacije. Saradnja izmeĎu različitih organizacija će biti od presudne vaţnosti za ostvarenje zacrtanih ciljeva. Kako bi učvrstilo strategiju i aktivnosti usmjerene na zaustavljanje širenja rezistencije bakterija na antibiotike te osiguralo podjednaku zastupljenost svih zainteresovanih strana, Ministarstvo zdravlja je osnovalo Nacionalnu interdisciplinarnu komisiju za kontrolu rezistencije na antibiotike (NIKRA). Uloga ove komisije je da savjetuje Ministarstvo o potrebi sprovoĎenja različitih aktivnosti vezanih za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike, da nadzire, primjenjuje, usmjerava zacrtane aktivnosti i izvještava Ministarstvo o postignutim rezultatima. Ministarstvo zdravlja će saraĎivati posredstvom ove komisije sa drugim ministarstvima, različitim pojedincima i ustanovama u zemlji (grafikon br.1). Predstavnik Ministarstva zdravlja za antimikrobnu rezistenciju (focal point) će zastupati stavove Ministarstva zdravlja u odnosima sa meĎunarodnim organizacijama na području rezistencije bakterija na antibiotike. Plan sprovoĎenja nacionalne strategije za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike koji nadzire NIKRA, obuhvata sljedeće: 1. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike u Crnoj Gori a. na području medicine b. na području veterine 2. Praćenje potrošnje antibiotika u Crnoj Gori a. na području medicini b. na području veterine 3. UnapreĎenje dobre kliničke prakse u primjeni antibiotika razvijanjem vodiča temeljenih na dokazima koje se odnose na racionalnu potrošnju antibiotika te učešće u donošenju drugih bitnih smjernica 4. Edukacija o racionalnom propisivanju antibiotika 5. Kontrola bolničkih infekcija i kontrola širenja rezistentnih sojeva 6. UnapreĎenje informacione tehnologije 7. Podsticanje naučnih istraţivanja na području rezistencije bakterija na antibiotike. NIKRA će posredstvom Ministarstva zdravlja dodjeljivati zadatke pojedinim ustanovama, organizacijama i stručnim društvima sa ciljem realizacije plana, koordinisati i nadgledati aktivnosti na sprovoĎenju plana. U svim tačkama plana za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike, neophodno je osigurati odgovarajuću edukaciju i poboljšati informacionu i komunikacijsku tehnologiju. Edukaciju o racionalnoj upotrebi antibiotika treba sprovoditi na različitim nivoima tokom školovanja zdravstvenih radnika, ali i meĎu opštom populacijom, širenjem svijesti o neopravdanosti prekomjerne primjene antibiotika i opasnostima koje iz toga proizilaze. Ministarstvo zdravlja će dostaviti godišnji izvještaj o rezultatima praćenja rezistencije bakterija na antibiotike i o sprovedenim aktivnostima Vladi Crne Gore do 30. juna naredne godine. 6 Grafikon br.1 Organizacija organa javne vlasti i institucija uključenih u realizaciju Nacionalne strategije za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike

4.1. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike

4.1.1. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike na području humane medicine Na području humane medicine, Ministarstvo zdravlja Crne Gore će ustanoviti sistem nadzora nad rezistencijom bakterija na antibiotike koji će obuhvatiti sve drţavne i privatne mikrobiološke laboratorije i kojim će sve mikrobiološke laboratorije biti obavezane da prikupljaju podatke o osjetljivosti invazivnih sojeva odreĎenih bakterijskih vrsta na pojedine antibiotike u skladu sa vaţećim preporukama Evropskog centra za kontrolu i prevenciju bolesti (European Centre for Disease Prevention and Control, ECDC). Ministarstvo zdravlja će u sklopu tog sistema nadzora formirati Referentnu laboratoriju za praćenje rezistencije bakterija na antibiotike čije će aktivnosti podrţavati NIKRA. Prikupljene podatke mikrobiološke laboratorije će slati u pomenutu referentnu laboratotriju. Referentna laboratorija za praćenje rezistencije bakterija na antibiotike će redovno slati izvještaje o nivou rezistencije bakterija na antibiotike u Crnoj Gori NIKRA-i. Metod praćenja rezistencije bakterija na antibiotike će biti kompatibilan sa Evropskom mreţom za praćenje rezistencije na antimikrobna sredstva Evropske mreţe nadzora nad rezistencijom na antimikrobne lijekove (European Antimicrobial Resistance Surveillance Network, EARS-Net) voĎenom od strane ECDC i Regionalnom evropskom bazom podataka o rezistenciji na antimikrobna sredstva SZO. Rezultati ovakvog praćenja će omogućiti sljedeće:  Uočavanje kretanja rezistencije, otkrivanje mogućih novih mehanizama rezistencije i pravovremeno suzbijanje neţeljenih pojava; 7  Korelaciju izmeĎu nivoa rezistencije bakterija na antibiotike i potrošnje antibiotika u medicini;  Pisanje smjernica o racionalnoj primjeni antibiotika koji se oslanjaju na nacionalne podatke o nivou rezistencije na pojedine antibiotike;  Praćenje učinka pojedinih intervencija u kontroli širenja rezistencije bakterija na antibiotike;  Razmjenu podataka o nivou rezistencije na antibiotike s drugim zemljama Evrope i svijeta.

4.1.2. Praćenje rezistencije bakterija na antibiotike na području veterinarske medicine Ministarstvo zdravlja će posredstvom NIKRA-e saraĎivati sa Ministarstvom poljoprivrede i ruralnog razvoja –Veterinarskom upravom, razmjenjujući podatke o otpornosti bakterija na antibiotike meĎu uzročnicima zoonoza, posebno alimentarnih infekcija i bakterija koje čine fiziološku mikrofloru ţivotinja i predstavljaju rezervoar potencijalnih uzročnika bolesti kod ljudi. Indirektno će ova razmjena podataka podstaći istraţivanja o odnosu otpornosti bakterija na antibiotike meĎu uzročnicima bolesti kod ljudi i potrošnje antibiotika u veterini, što će dovesti do racionalnije potrošnje antibiotika u veterinarskoj medicini i kontrole širenja otpornosti bakterija na antibiotike u fiziološkoj flori ţivotinja. U cilju obezbjeĎivanja adekvatnog i efektivnog sprovoĎenja mjera sistematskog praćenja (monitoring) zonooza, uzročnika zoonoza i njihove otpornosti na antimikrobna sredstva, kao i epidemiološkog ispitivanja pojave bolesti koje se prenose hranom i razmjene informacija u vezi zoonoza i uzročnika zoonoza, Ministarstvom poljoprivrede i ruralnog razvoja, u saradnji sa Ministarstvom zdravlja, će donijeti programe za praćenje zoonoza, uzročnika zoonoza i praćenja njihove otpornosti na antimikrobna sredstva.

4.2. Praćenje potrošnje antibiotika NIKRA ce podrţavati aktivnosti u praćenju potrošnje antibiotika na području humane medicine. Prikupljeni podaci će se analizirati i koristiti za praćenje kretanja potrošnje antibiotika u bolničkoj i vanbolničkoj sredini. Obzirom na uočene trendove usmjeravaće se dalje aktivnosti u praćenju potrošnje antibiotika, praćenju otpornosti bakterija na antibiotike kao i u edukaciji zdravstvenih radnika. Rezultati praćenja potrošnje antibiotika će omogućiti sljedeće:  Korelaciju izmeĎu stepena otpornosti bakterija na antibiotike i potrošnje antibiotika u medicini;  Razmjenu podataka o potrošnji antibiotika sa drugim zemljama Evrope i svijeta;  UtvrĎivanje i praćenje indikatora racionalnog propisivanja antibiotika;  Procjenu učinka pojedinih intervencija u racionalizaciji propisivanja antibiotika. Kako ţivotinje mogu biti rezervoar rezistentnih mikroorganizama koji mogu uzrokovati bolest kod ljudi, NIKRA će podrţati aktivnosti u praćenju potrošnje antibiotika na području veterinarske medicine. Na osnovu analize podataka o potrošnji antibiotika u veterini, rezistencije na antibiotike kod ţivotinja i njihovog meĎuodnosa usmjeravaće se dalje 8 aktivnosti u praćenju potrošnje antibiotika, praćenju otpornosti bakterija na antibiotike kao i edukaciji veterinara.

4.3. Podsticanje dobre kliničke prakse u primjeni antibiotika

4.3.1. Donošenje vodiča za racionalnu upotrebu antibiotika NIKRA će podrţati donošenje i periodično revidiranje nacionalnih vodiča o racionalnoj primjeni antibiotika za različite kliničke entitete kao i inicirati donošenje stručnih uputstava koje će se oslanjati na nacionalne podatke o stepenu otpornosti bakterija na pojedine antibiotike. NIKRA će podsticati primjenu istih u kliničkoj praksi preko odreĎenih regulatornih tijela formiranih od strane Ministarstva zdravlja.

4.3.2. OdreĎivanje indikatora za racionalno propisivanje antibiotika NIKRA će podrţati kompetentna institucije i stručna tijela u odreĎivanju i praćenju indikatora racionalnog propisivanja antibiotika u bolničkoj i vanbolničkoj sredini.

4.3.3. Kontrola prodaje antibiotika Način izdavanja lijeka je vaţan i posebno naglašen segment u dozvoli za stavljanje lijeka u promet koji mora biti istaknut na pakovanju lijeka. Zakonom o ljekovima (Sl.list Crne Gore 56/11) je definisan način izdavanja antibiotika isključivo uz ljekarski recept. NIKRA će u saradnji sa Ministarstvom zdravlja, zdravstvenim radnicima te elektronskim i štampanim medijima, sprovoditi edukaciju stanovništva, a preko nadleţnih inspektora sprovoditi kontrolu izdavanja antibiotika u apotekama, kako privatnog tako i drţavnog sektora.

4.4. Edukacija o racionalnoj upotrebi antibiotika

4.4.1. Edukacija zdravstvenih radnika Edukacija zdravstvenih radnika o racionalnoj primjeni antibiotika podrazumijevala bi prevashodno podizanje stepena edukacije o značaju problema rezistencije bakterija na antibiotike na dodiplomskom i postdiplomskom nivou. U kontinuitetu bi se sprovodila edukaciju ljekara, stomatologa, farmaceuta i veterinara o principima racionalne antimikrobne terapije. Osim toga, zdravstvenim radnicima je potrebno ukazivati na nemedicinske faktore koji mogu uticati na propisivanje i upotrebu antibiotika. Osim edukacije zdravstvenih radnika o principima racionalne antimikrobne farmakoterapije, neophodno je podsticati ih i da edukuju i svoje pacijente o vaţnosti pravilne primjene antibiotika. U cilju što bolje edukovanosti u ovoj oblasti, potrebno je organizovati stručne i naučne skupove zdravstvenih radnika koji bi se bavili ovom problematikom.

4.4.2. UnapreĎenje mikrobiološke dijagnostike NIKRA će donijeti smjernice za unapreĎenje mikrobiološke dijagnostike i plan rada Ministarstvu zdravlja, kako bi, podsticanjem brze dijagnostike zaraznih bolesti i dobre komunikacije izmeĎu 9 mikrobiologa i kliničara, etiološki agensi zaraznih bolesti bili brţe otkriveni, a mogućnosti za neuspješnu ili nepotpunu antibiotsku terapiju bile smanjene. U tom smislu potrebno je:  UvoĎenje standardizovanih mikrobioloških procedura rada u cilju dobijanja pouzdanih i uporedivih podataka  UvoĎenje kontrole kvaliteta (interne i eksterne)  UvoĎenje redovne obuke  UnapreĎenje i osavremenjivanje mikrobiološke dijagnostike

4.4.3. Edukacija opšte populacije o štetnosti prekomjerne upotrebe antibiotika Na učestalost primjene antibiotika utiče očekivanja bolesnika, a raširenost primjene antibiotika u pojedinim zemljama zavisi od kulturoloških i socijalnih navika stanovništva. Ministarstvo zdravlja će u saradnji sa Ministarstvom prosvjete i Ministarstom kulture i medija će organizovati i podsticati organizovanje promotivnih i edukativnih aktivnosti, kojima se stanovništvu skreće paţnja na nuţnost racionalizacije u primjeni antibiotika. NIKRA će redovno inicirati i podrţavati aktivnosti u obiljeţavanju Dana svjesnosti o antibioticima.

4.5. Kontrola bolničkih infekcija i kontrola širenja rezistentnih sojeva Na području kontrole širenja bolničkih infekcija NIKRA će usko saraĎivati sa Nacionalnom komisijom za kontrolu bolničkih infekcija Ministarstva zdravlja. Aktivnosti na području kontrole širenja multirezistentnih sojeva će se koordinisati sa aktivnostima planiranim Strategijom za racionalnu upotrebu lijekova, a koje se odnose na racionalnu upotrebu antibiotika.

4.6. UnapreĎenje informacione tehnologije Glavni cilj uspostavljanja i unapreĎenja informacione tehnologije na području praćenja bakterijske rezistencije je dostizanje nivoa komunikacije (izmeĎu zdrastvenih ustanova/institucija i unutar njih) koji omogućava brzu razmjenu rezultata o otpornosti bakterija na antibiotike, što je od izuzetne vaţnosti pri ciljanom liječenju infekcija, kao i smanjenju neuspješnih ili predugih antibiotskih terapija. Značaj kvalitetne i pravovremene komunikacije se sastoji u:  Ciljanom liječenju infekcija i smanjenju učestalosti neuspješnih, kao i preširokih antibiotskih terapija od strane ordinirajućih ljekara/kliničara, zahvaljujući brzom pristizanju mikrobioloških rezultata  Pravovremenom praćenju lokalnih podataka o otpornosti bakterija na antibiotike  Razmjeni lokalnih podataka o rezistenciji na antibiotike  Centralizovanom prikupljanju podataka o rezistenciji na antibiotike na nacionalnom nivou  Preduzimanju mjera prevencije i kontrole širenja otpornih sojeva, monitoringu i evaluaciji mjera 10  Stvaranju osnove za učešće u meĎunarodnim sistemima nadzora, kao što su EARS-net i Program nadzora nad rezistencijom na antimikrobna sredstva SZO za Evropu, kao i osnove za meĎunarodnu i meĎusektorsku saradnju u ovoj oblasti. Iz navedenih razloga, Ministarstvo zdravlja će se zalagati za uvoĎenje i usavršavanje adekvatne informacione tehnologije (kompjuterskih programa) u zdravstvenim ustanovama.

4.7. Podsticanje naučnih istraživanja na području rezistencije bakterija na antibiotike Jedan od zadataka ove Nacionalne strategije je i podsticanje naučno-istraţivačkog rada na nacionalnom i meĎunarodnom nivou (naučno-istraţivački radovi, doktorske disertacije, naučni projekti i sl.) u oblasti rezistencije bakterija na antibiotike. Istovremeno, potrebno je podsticati saradnju i multidisciplinarni pristup istraţivačkom radu na polju rezistencije bakterija na antibiotike (studijski programi Univerziteta Crne Gore, Institut za javno zdravlje, Klinički centar Crne Gore, Crnogorska agencija za lijekove i medicinska sredstva,Fond za zdravstveno osiguranje, Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo nauke). Uspješna saradnja Fonda za zdravstveno osiguranje i Agencije za ljekove i medicinska sredstva sa Katedrom za farmakologiju i kliničku farmakologiju Medicinskog fakulteta Univerziteta Crne Gore već postoji i rezultirala je objavljivanjem nekoliko naučnoistrazivačkih radova koji se odnose na propisivanje i upotrebu antibiotika u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, uraĎenih prema meĎunarodno priznatoj DDD/ATC metodologiji.U Kliničkom centru Crne Gore su takoĎe raĎena istraţivanja upotrebe antibakterijskih ljekova i učestalosti rezistencije bakterija na antibiotike. U planu je proširivanje saradnje na Institut za javno zdravlje i ostale institucije kojih se tiče ova problematika.

4.8. MeĎunarodna saradnja Dva najvaţnija strateška dokumenta za borbu protiv rezistencije na antimikrobna sredstva za Evropu su Akcioni plan protiv rastuće ugroţenosti antimikriobnih sredstava Evropske komisije i Evropski strateški plan o rezistenciji na antibiotike Regionalne kancelarije SZO za Evropu. Ova dva plana su sveobuhvatna i u potpunosti kompatibilna sa ostalim dokumentima Evropske komisije. Da bi se osiguralo njihovo uspješno sprovoĎenje, postoji tjesna saradnja izmeĎu Evropske komisije, uključujući njene specijalizovane agencije: ECDC, Evropsku upravu za bezbjednost hrane (European Food Safety Authority, EFSA), Evropsku agenciju za lijekove (European Medicines Agency, EMA) i Regionalnu kancelariju SZO za Evropu. Evropska mreţa za praćenje rezistencije na antibiotike (The European Antibiotic Resistance Surveillance Network, EARS-Net), Evropska mreţa za praćenje potrošnje antimirobnih sredstava (the European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network, ESAC-Net) i Mreţa za infekcije udruţene sa zdravstvenom njegom (the Healthcare Associated Infections Network, HAI-Net), sve ustanovljene od strane ECDC, trenutno ne mogu da obuhvate drţave koje nisu članice Evropske Unije. U okviru sprovoĎenja Evropskog strateškog plana o rezistenciji na antibiotike, SZO za Evropu je uspostavila kompatibilne mreţe za praćenje potrošnje antibiotika i rezistencije bakterija na antibiotike za zemlje koje nisu članice Evropske Unije. Učešće u ovim mreţama će obezbjediti regionalni pregled 11 kretanja potrošnje antibiotika i rezistencije na antibiotike, omogućiti ciljanu akciju, pristup ključnim mreţama i inicijativama, kao i lagan prelaz iz mreţa SZO u mreţe Evropske Unije za zemlje kanididate kada budu pristupale Evropskoj Uniji. Druge mreţe, inicijative i udruţenja od kojih će Crna Gora imati koristi povezivanjem sa aktivnostima zacrtanim Evropskim strateškim planom o rezistenciji na antibiotike obuhvataju: Praćenje potrošnje antibiotika u veterini za Evropu (the European Surveillance of Veterinary Antimicrobial Consumption, ESVAC), projekat koji vodi EMA, Evropsko durštvo za kliničku mikrobiologiju i infektivne bolesti (the European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases, ESCMID), Savjetodavna grupa za integrisano praćenje rezistencije na antimikrobna sredstva SZO (the WHO Advisory Group on Integrated Surveillance of Antimicrobial Resistance, WHO-AGISAR) i Globalna mreţa za prevenciju i kontrolu infekcija (the Global Infection Prevention and Control Network, GIPC Network) koju vodi centrala SZO. U Bugarskoj je osnovan Regionalni zdravstveni razvojni centar o antibiotskoj rezistenciji (RHDC on Antibiotic Resistance in Sofia). Navedeni Centar je osnovan u okviru Zdravstvene mreţe Jugoistočne Evrope (SEEHN) i ima za cilj da jača saradnju sa zemljama članicama na ovom polju, da razmenjuje iskustva i podatke kako bi antimikrobna rezistencija bila praćena i kontroloisana na regionalnom nivou. Saradnja sa Svjetskom zdravstvenom organizacijom je kontinuirana a u okviru dvogodišnjeg bilateralnog Sporazuma izmedju Ministarstva zdravlja Crne Gore i Regionalne kancelarije SZO za Evropu 2012-2013.g, kojim je predviĎeno pruţanje tehničke podrške Crnoj Gori za procjenu rezistencije na antimikrobne lijekove, nadzor i kontrolu u skladu sa strategijama, normama i standardima SZO i Evropske Unije. 12 5 FINANSIJSKA SREDSTVA POTREBNA ZA REALIZACIJU NACIONALNE STRATEGIJE Crna Gora će iz drţavnog budţeta osigurati sredstva potrebna za realizaciju ove Nacionalne strategije, na način da nosioci pojedinih aktivnosti njihovo izvršenje uvrste u godišnje finansijske planove pojedinih organa drţavne uprave. U skladu sa navedenim, dinamika osiguravanja i trošenja sredstava namijenjenih sprovoĎenju Nacionalne strategije odreĎivaće se svake godine u postupku donošenja Drţavnoga budţeta. Radi realizacije pojedinih mjera iz Nacionalne strategije, nosioci programa u skladu sa navedenim planiranim aktivnostima mogu zaključivati ugovore s meĎunarodnim organizacijama i ostalim zainteresovanim donatorima. 6 ORGANI JAVNE VLASTI I INSTITUCIJE UKLJUČENE U SPROVOĐENJE NACIONALNE STRATEGIJE Ministarstvo zdravlja Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Ministarstvo nauke Ministarstvo prosvjete -Zavod za školstvo Ministarstvo kulture i medija Medicinski fakultet Institut za javno zdravlje -Referentna laboratorija za praćenje rezistencije bakterija na antibiotike Klinički centar Crne Gore Domovi zdravlja Fond za zdravstveno osiguranje Agencija za lijekove i medicinska sredstva Društvo ljekara Crne Gore Veterinarska uprava Veterinarska komora Specijalistička veterinarska laboratorija Stručna veterinarska društva Centar za ekotoksikološka ispitivanja 7 STRUČNI PROFIL PREDSTAVNIKA INSTITUCIJA I USTANOVA DELEGIRANIH U NIKRA-u Ministarstvo zdravlja-pravnik Institut za javno zdravlje – dva mikrobiologa i dva epidemiologa Fond za zdravstveno osiguranje – savjetnik za medicinska pitanja (pedijatar) Agencija za lijekove i medicinska sredstva – zamjenik direktora (pulmolog) Apotekarska ustanova Crne Gore – farmaceut Klinički centar Crne Gore – jedan anesteziolog, jedan internista, jedan infektolog, jedan hirurg, jedan klinički farmakolog 13 Medicinski fakultet - farmakolog Institut za bolesti djece – dječiji otorinolaringolog Opšta bolnica Berane - anesteziolog Opšta bolnica Bar - infektolog Dom zdravlja Podgorica – ljekar opšte prakse, pedijatar Veterinarska uprava – veterinarskli inspektor Privatna pedijatrijska ordinacija „Doktorica Mica“ – predstavnik privatnog sektora (pedijatar) 14 Okvir Akcionog plana Nacionalne strategije za kontrolu rezistencije bakterija na antibiotike za period od 2012. do 2016. godine Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. Konrola Formiranje Institut za javno Godišnji Prvi Budžet 3. 000 € rezisencije Refernetne zdravlje, izvještaj kvartal bakterija na laboratorije za Ministartvo rezistencije 2013. antibiotike praćenje zdravlja bakterije na godine rezistencije antibiotike bakterija na antibiotike Uvođenja sistema Ministarstvo Godišnji Drugi Budžet 1.000 € praćenja zdravlja, NIKRA, izvještaj kvartal rezistencije Mikrobiološke rezistencije 2013. bakterija na laboratorije bakterije na godine antibiotike domova zdravlja i antibiotike Instituta za javno zdravlje Koordinisanje NIKRA, Smanjenje 2012. i Redovna djelatnosti na Ministarstvo ili dalje aktivnost području kontrole zdravlja, stagniranje rezistencije stopa bakterija na rezistencije antibiotike bakterija na antibiotike, izvještaji o održanim stručnim sastancima 1 Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. Praćenje Referentna Godišnji 2.kvartal Redovna rezistencije laboratorija za izvještaji o 2013. i aktivnost bakterija na praćenje rezistenciji dalje antibiotike rezistencije bakterija na bakterija na antibiotike antibiotike Ministarstva zdravlja (Institut za javno zdravlje) Mikrobiološke laboratorije domova zdravlja i Instituta za javno zdravlje Privatne mikrobiološke laboratorije Unapređenje Institut za javno Smanjenje 2013. i Redovna mikrobiološke zdravlje potrošnje dalje aktivnost dijagnostike Ministarstvo antibiotika u zdravlja Društvo ambulantnoj ljekara Crne Gore i bolničkoj (Sekcija ljekara sredini mikrobiologa) 2 Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. Praćenje potrošnje NIKRA, Fond za Godišnji 2012. i Redovna antibiotika zdravstveno izvještaji o dalje aktivnost osiguranje (za potrošnji vanbolničku antibiotika potrošnju), Agencija za lijekove i medicinska sredstva Crne Gore Izrada nacionalnih Ministarstvo Objavljene 2.kvartal Sredstva vodiča i stručnih zdravlja smjernice o 2012. i predviđena uputstava za NIKRA Radne antimikrobn dalje kroz racionalnu grupe koje oj terapiji Projekat primjenu imenuje unapređenja antibiotika Ministarstvo zdravstveno zdravlja u okviru g sistema od ranije (kredit započetog Svjetske projekta banke) 3 Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. Edukacija o NIKRA, Izvještaji o 4.kvartal Budžet 2. 000 € 2 .000 € 2. 000 € 2 .000 € racionalnoj Medicinski održanim 2012. i upotrebi fakultet, Institut stručnim dalje antibiotika za javno zdravlje, sastancima, Klinički centar smanjenje Crne Gore potrošnje antibiotika u ambulantnoj i bolničkoj sredini, pomak potrošnje antibiotika prema uskospektral nim antibioticima 4 Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. Razvijanje i Institut za javno Smanjenje 2013. i Redovna održavanje zdravlje potrošnje dalje aktivnost informacione (Referentna antibiotika u tehnologije na laboratorija za ambulantnoj području praćenja praćenje i bolničkoj bakterijske rezistencije sredini rezistencije bakterija na antibiotike Ministarstva zdravlja), Mikrobiološke laboratorije domova zdravlja i Instituta za javno zdravlje Privatne mikrobiološke laboratorije Međunarodna NIKRA, Izvještaji o 2012. i Redovna saradnja Imenovani održanim dalje aktivnost predstavnik stručnim Ministarstva sastancima, zdravlja objavljeni naučni radovi Naučna Naučna istraživanja Ministarstvo Odobreni 2013. i Budžet 3.000 € 3.000 € 3.000 € 3.000 € istraživanja nauke, Savjet za naučni dalje i edukacija naučno projekti školske i istraživačku opšte djelatnost populacije 5 Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. na Edukacija školske i Ministarstvo Promjene u 2013. i Budžet 2. 000 € 3 .000 € 3 .000 € 3. 000 € području opšte populacije prosvjete nastavnim dalje kontrole Ministarstvo programima, širenja kulture i medija zastupljenost rezistencije Ministarstvo tema o bakterija na zdravlja, Zavod otpornosti antibiotike za školstvo bakterija na Mediji antibiotike u Institut za javno naučno- zdravlje obrazovnim Dom zdravlja programima Privatne u javnim zdravstvene medijima, ustanove smanjenje potrošnje antibiotika u ambulantnoj sredini, smanjenje ili stagniranje stopa otpornosti bakterija na antibiotike 6 Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Procjenjeni Okvir za Nosilac aktivnosti Vremens Izvor Aktivnosti Indikatori iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € iznos u € akciju i partneri ki okvir finansiranja 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. Kontrola Praćenje Ministarstvo Godišnji 2013. i Redovna širenja rezistencije poljoprivrede i izvještaji o dalje aktivnost rezistencije bakterija na ruralnog razvoja rezistentnost bakterija na antibiotike na Uprava za i bakterija na antibiotike području veterinarstvo, antibiotike na području veterinarske Specijalistička veterinarsk medicine veterinarska e medicine laboratorija, Centar za ekotoksikološka ispitivanja Praćenje potrošnje Ministarstvo Godišnji 2012. i Redovna antibiotika na poljoprivrede i izvještaji o dalje aktivnost području ruralnog razvoja, potrošnji veterinarske Uprava za antibiotika medicine veterinarstvo Agencija za lijekove i medicinska sredstva Crne Gore Edukacija Ministarstvo Smanjenje 2013. i Budžet 2. 000 € 2 .000 € 2. 000 € 2. 000 € veterinara o poljoprivrede i potrošnje dalje racionalnoj ruralnog razvoja antibiotika u upotrebi Uprava za veterinarskoj antibiotika u veterinarstvo, medicini, veterinarskoj Stručna smanjenje ili medicini veterinarska stagniranje društva, stopa Veterinarska rezistentnost komora i bakterija na antibiotike 7