National Forestry Strategy (2014-2023)

Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva 2014. – 2023. godina Nacionalna šumarska strategija Predlog mart 2014. Predgovor Predlog strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalne šumarske strategija pripremilo je Ministarstvo poljoiprivrede i ruralnog razvoja, a na osnovu nacrta dokumenta koji je izradio konsultantski tim angažovan u okviru FODEMO projekta (projekat »Razvoj šumarstva u Crnoj Gori«): Jernej Stritih, prof. dr Branko Glavonjić i Matjaž Harmel. Proces izrade nacrta se odvijao kroz: Rad Radne grupe koju je Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja obrazovalo za izradu ovog dokumenta; Radionice koje su održane u periodu od januara do juna 2013 (u Podgorici 25. januara, Pljevljima 14 maja, Rožajama 16. maja, Cetinju 17. maja i Podgorici 4. juna 2013. godine); Javne rasprave koje su održane u oktobru 2013 godine ( u Bijelom Polju 08. oktobra, u Baru 10. oktobra , i u Podgorici 16. oktobra 2014 godine ); Dobijenih komentara koji su elektronskim putem dobijeni od interesnih grupa. Paralelno sa izradom Strategije pristupilo se izradi strateške procjene uticaja na životnu sredinu za Strategiju od strane multidisciplinarnog tima. Izvještaj je uradjen i od Agencije za zaštitu životne sredine je u martu 2014. godine dobijena saglasnost na Izvještaj o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu za Strategiju. Nakon izrade nacrta ovog dokumenta pristupilo se izradi akcionog plana koji je sastavni dio predloga strategije. Sprovodjenjem gore navedenih procedura, ispunjeni su svi zakonski uslovi za dostavljanje predloga strategije Vladi Crne Gore na razmatranje i usvajanje. Sažetak Šume Prema rezultatima Nacionalne inventure šuma (NIŠ) (3), šume 2010. godine zauzimaju 60% teritorije Crna Gore, a neobrasla šumska zemljišta dodatnih 9,7%. Ukupna drvna zaliha svih šuma je 133 miliona kubnih metara drveta, od čega 104 miliona je u šumama koje su na raspolaganju za korišćenje jer su pristupačne i van zaštićenih područja ili drugih režima zaštite. Ukupni godišnji prirast u svim šumama iznosi 3,2 miliona kubika, a u privrednim šumama prirast iznosi 2,6 miliona kubika. Pomenuti podaci su značajno veći od dosadašnjih statističkih podataka. Prema Nacionalnoj šumarskoj politici iz 2008. (9), na osnovu tadašnjih podataka procijenjeno je da šume zauzimaju 45 % teritorije Crne Gore, drvna zaliha je bila procijenjena na 72 miliona kubnih metara, a prirast na 1,6 miliona kubnih metara. U posljednjim decenijama površina pod šumama jako se povećava zbog napuštanja tradicionalne poljoprivrede i pošumljavanja, što sad svjedoče i statistički podaci NIŠ sa terena. Time je ispunjen tradicionalni cilj povećanja površina pod šumom koji je bio prioritet šumarske politike još od 19. vijeka. Trenutno, za novonastale šume ostaje bitan drugi cilj - da postignu punu zapreminu i produktivnost. Zbog ruralnog razvoja i potrebe za zaštitom nešumskih staništa, dalje finansiranje pošumljavanja i proširivanje šuma više nije svrsishodno, osim na onim planski odreĎenim lokalitetima gdje je šuma neophodna zbog neke od njenih opštekorisnih funkcija. MeĎutim, iako je procenat površina pod šumom zadovoljavajući, kod kvaliteta šume postoji veliki potencijal za njihovo unaprjeĎenje. Zaliha i prirast u većini šuma su ispod potencijala staništa, što se naročito odnosi na novo zarasle šume (izdanačke šume i žbunje). Oko polovina šuma u Crnoj Gori je u državnom, a polovina u privatnom vlasništvu. Udio privatnog vlasništva u posljednjih deset godina se povećava zbog denacionalizacije i zaraštanja privatnih poljoprivrednih zemljišta šumom. Kvalitet šuma je u jakoj vezi sa vlasništvom. Privatne šume su koncentrisane u regionu krša i primorja, a u najvećem dijelu su mlade, slabo njegovane ili degradirane. Državnim šumama upravlja Uprava za šume, a na području nacionalnih parkova - JP Nacionalni parkovi Crne Gore. Razgraničenje izmeĎu privatnog i državnog vlasništva i unutar privatnog vlasništva nije završeno na velikim površinama. TakoĎe, značajan dio privatnih šuma je nedovoljno otvoren šumskim putevima. Korišćenje Tokom 2012. godine Zavod za statistiku Crne Gore - MONSTAT-a je izradio studiju „Potrošnja drvnih goriva u 2011. godini u Crnoj Gori“ koja navodi da je ukupna potrošnja ogrijevnog drveta za potrebe Crne Gore 2011. godine iznosila 732.911 m3, a drvnog ostatka iz šume, voćnjaka 251 m3. Kada se tome doda da je ukupna količina industrijske i tehničke oblovine koja je preraĎena u preduzećima za drvopreradu u 2011.godini iznosila 326.649 m3, dobija se da je ukupna potrošnja drveta i drvnog ostatka iz šuma u Crnoj Gori za energetske, industrijske i tehničke potrebe u 2011.godini iznosila 1.059.811 m3. Ako se navedenoj količini drveta koja je utrošena u Crnoj Gori doda i količina koja je otišla u izvoz u iznosu od 70.683 m 3 industrijske oblovine i 8.693 m 3 ogrijevnog drveta, to znači da je ukupna proizvodnja (sječa) drveta iznosila 1.138.936 m 3 neto drvne mase. Posmatrano u odnosu na rezultate sprovedene NIŠ-a koji pokazuju da je godišnji zapreminski prirast u šumama u Crnoj Gori 2,6 miliona m3, može se izvesti zaključak da stvarni godišnji obim sječe drveta ne predstavlja problem sa aspekta održivog gazdovanja šumama u Crnoj Gori. MeĎutim, znatne količine drveta koje se koriste i prodaju neevidentirano predstavljaju problem zbog neplaćanja poreza i upitnog uticaja sječa na uzgoj šuma. Vlada Crne Gore je prepoznala problem neevidentiranih sječa donošenjem Nacionalnog akcionog plana za borbu protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu 2009. godine(11). Projekcije budućih sječa U narednoj deceniji odreĎeno povećanje posječene drvne mase može da se očekuje kod manjih dimenzija stabala, što znači, prije svega, povećanje ponude drveta za ogrijev. Ponuda tehničke oblovine za preradu nema potencijal za povećanje, ali se neće ni smanjivati ako se sprovedu ulaganja u planove razvoja i programe gazdovanja šumama, u popunjavanje i uzgoj mladih i degradiranih šuma, izgradnju šumskih saobraćajnica i transportnu tehnologiju. Drvna industrija U drvnoj industriji sredinom 2012. godine bilo je aktivnih 152 preduzeća (uključujući i preduzeća i preduzetnike koji se bave proizvodnjom namještaja). Najzastupljenija djelatnost preduzeća, posmatrano po njihovom broju, predstavlja pilanska prerada drveta, a slijede pogoni za proizvodnju namještaja (uglavnom pločastog) i opremanje enterijera i proizvodnja drvenih kuća. U strukturi preduzeća koja se bave preradom drveta dominantna je zastupljenost malih preduzeća. Postoji šest velikih preduzeća koja su u 2011.godini preradila 97.380 m 3 tehničke oblovine, što je predstavljalo 29,8% od ukupne količine tehničke oblovine koja je preraĎena u Crnoj Gori. Nijedno preduzeće iz Crne Gore trenutno nema neku značajniju ulogu u regionalnim tokovima trgovine drvetom i proizvodima od drveta, a šire još i manju. Umesto strateški važnog i profitabilnog izvoznog sektora crnogorske privrede, prerada drveta i proizvodnja namještaja se polako pretvaraju u stagnirajuće djelatnosti. Svjetska ekonomska kriza i recesija koja je kuliminirala u 2009. godini je to stanje još više pogoršala. Jedan od prvih koraka u procesu stvaranja uslova za povećanje stepena finalizacije drvne sirovine predstavlja napuštanje dosadašnjeg koncepta razvoja drvne industrije zasnovanog na pristupu „‟od trupca do finalnog proizvoda‟‟. Osnov novog koncepta mora biti pristup „‟od tržišta i finalnog proizvoda do trupca i ostalih inputa‟‟. Biodiverzitet i ekosistemske usluge Šume Crna Gore nude čitav niz ekosistemskih usluga na nivou lokalnih zajednica, države, regiona, Evrope i planete. Oko 5,8 % površine šuma već je uključeno u nacionalne parkove, a i planirani regionalni parkovi uključiće veliki dio šumskih površina. U svim šumama oko 12 % šuma i 8 % šumskih zemljišta je nepristupačno zbog prirodnih prepreka, što znači da su ta područja površine oko 110.000 ha (više od dva i po NP Durmitor) „de facto“ prepuštena prirodnim procesima Značaj šuma i šumarstva za ruralni razvoj Šume predstavljaju osnovu za mreže dodate vrijednosti na području prerade drveta, obnovljivih izvora energije, proizvodnje hrane i turizma. Sektori koji se baziraju na šumskim resursima imaju veliki potencijal za rast. Povećanje ekonomskog doprinosa moguće je preko uključivanja svih tokova drvne mase u formalnu ekonomiju, povećanja obima sječa (uz potrebne investicije i izradu novih generacija planova), ali najviše preko povećanja dodate vrijednosti u lancu drvne industrije. Šume zajedno sa planinama i vodama stvaraju i bitan dio brenda Crne Gore na području održivog ili zelenog turizma. Šume su od vitalne ekonomske važnosti za stanovništvo u ruralnim područjima, gdje je šuma jedan od glavnih izvora prihoda i energije za grijanje. Zaštita šuma od poţara Šume trenutno najviše ugrožavaju klimatske promjene sa povećanim rizicima suša, požara i biotskih štetočina, i to će se nastaviti u budućnosti. Požari su u periodu od 2005 do 2010. godine godišnje zahvatili prosječno oko 1% površina šuma u zemlji, a u rekordnoj 2012. godini oni su zahvatili 7% površina šuma. U slučaju očekivanih još ekstremnijih suša, ugroženost od požara može još da se poveća do nivoa koji može nanijeti ozbiljnu štetu stanovništvu i cjelokupnoj ekonomiji. Planovi razvoja šuma i programi gazdovanja šumama treba da uključe mjere adaptacije na klimatske promjene u smislu povećanja otpornosti šumskih ekosistema i nihove zaštite od šumskih požara i drugih ugrožavanja. Jedna od preventivnih mjera treba da bude i održavanje postojećih otvorenih površina na šumskim područjima. Vizija 2023. Šume Crne Gore svojim kvalitetom, funkcijama i proizvodima predstavljaju prepoznatljiv simbol ekološke države. Šumama se gazduje multifunkcionalno po najsavremenijim standardima, zbog čega su prirodne, zdrave, vitalne i otporne na negativne uticaje i obavljaju svoju ekološku i ostale funkcije. Potencijal usluga i proizvoda, uključujući drvnu masu, nedrvne proizvode, rekreaciju i turizam i ekosistemske usluge su valorizovane za pomoć investicija u šumske saobraćajnce i njegu šuma, čime je povećan udio šumarstva i drvne industrije u BDP. Šume su jedna od osnova za ruralni razvoj i za povećanje zapošljavanja u seoskim područjima. Postignut je visok stepen finalizacije drvnih proizvoda preko razvoja i povezivanja preduzeća u lancu dodatne vrijednosti. Crna Gora je izvoznik kvalitetnih drvnih proizvoda. Ostatak drvne mase se efikasno koristi kao glavni obnovljivi izvor energije za grijanje i kogeneraciju. Preko implementacije zakonodavstva, poboljšanja poslovnih procesa i jačanja kadrovske strukture državnih šumarskih institucija, šumarstvo i drvna industrija su uvaženi od javnosti i imaju jasnu političku podršku u svom razvoju. Država je osposobljena za borbu protiv šumskih požara. Opšti ciljevi Strategija ima dva opšta cilja koji se odnose na šume kao ekosistem i prirodni resurs i na ekonomski sektor šumarstva i drvne industrije. 1. Unaprijeđenje šuma i održivost gazdovanja povećanjem drvne zalihe u šumama na raspolaganju za korišćenje sa 104 na 115 miliona m 3 bruto drvne mase 2. Povećati BDP sektora šumarstva, drvne industrije i drugih djelatnosti koje zavise od šuma sa 2% na 4% ukupnog BDP Strateški pristup Šume Crne Gore obuhvataju 60% teritorije zemlje i prirodne su strukture. MeĎutim, oko polovine tih šuma nastalo je u poslijednjeg pola vijeka zaraštanjem napuštenih poljoprivrednih površina, dok su postojeće šume intenzivno korišćene u drugoj polovini dvadesteog vijeka. Zbog toga, kvalitet i drvna zaliha šuma još nisu na prihatljivom nivou. Strategijom se predviĎa akumulacija prirasta u šumama, investicije u popunjavanje i uzgoj nisko kvalitetnih šuma i investicije u šumske saobraćajnice, što će omogućiti postepeno povećavanje korišćenja drvne mase na osnovu programa gazdovanja šumama. Upravljanje i gazdovanje šumama u Crnoj Gori je integralno, multifunkcionalno i blisko prirodi. To znači da se državnim i privatnim šumama gazduje za ispunjavanje ekoloških, proizvodnih i socijalnih funkcija. Takvo upravljanje i gazdovanje osigurava se jedinstvenim sistemom planiranja od državnog (ova strategija) do nivoa odsjeka ili parcele (plan razvoja šuma na opštinskom nivou, program gazdovanja šumama za gazdinsku jedinicu i plan uzgoja ili izvoĎački projekat na nivou odsjeka i parcele) i saradnjom meĎu svim učesnicima. Postojeće i buduće količine posječenog drveta daju osnovu za razvoj lanaca dodatne vrijednosti drvne industrije i drugih djelatnosti. Količine drveta ne mogu značajno da se povećaju a postoji veliki potencijal za rast BDP preko povećenja stepena finalizacije drvne mase. Država će podstaći razvoj lanaca dodatne vrijednosti po principu »od tržišta ka šumi«, znači sa generisanjem potražnje za biomasom, ogrijevom i ugraĎivanjem drvnih proizvoda u javne zgrade, zelenim javnim nabavkama i većim izvozom konkurentnih finalnih drvnih proizvoda preko klastera proizvoĎača. Prodaja drvne mase vršiće se na načine koji što više osiguravaju stabilnost tržišta i prate cijene na tržištu. Šumarstvo, drvni i nedrvni proizvodi su integralni dio ruralne ekonomije i ruralnog razvoja. Pored poljoprivrede i seoskog turizma, oni predstavljaju jednu od glavnih mogućnosti za socio ekonomsko unaprijeĎenja seoskih područja. Zbog toga u periodu 2014 – 2020. godina dio sredstva EU - IPA za ruralni razvoj i druge namjene, usmjerava se i u razvoj sektora šumarstva. Pogotovo sredstva IPARD koristiće se za razvojni proboj na sljedećim područjima: Pošumljavanje, popunjavanje i njega mladih i degradiranih sastojina Zaštita šuma od požara Ruralna infrastruktura, uključujući seoske i šumske puteve Diversifikacija ruralne ekonomije vezane za šume Investicije u mala preduzeća šumarstva, drvne industrije i turizma u ruralnim područjima. Pored toga, šumarstvo se aktivno uključuje u implementaciju zaštićenih područja EU Natura 2000. Javni interes u svim šumama prema Zakonu o šumama osigurava Uprava za šume u okviru Ministarstva poljoprivrade i ruralnog razvoja u partnerstvu sa vlasnicima privatnih šuma, korisnicima državnih šuma i zemljišta, preduzećima u sektoru šumarstva, lokalnim stanovništvom, drugim državnim organima i institucijama i nevladinim organizacijama. Kako bi osigurala javni interes i podstakla ekonomski razvoj, Uprava za šume treba da razvije nove funkcije uključujući savjetodavnu službu za privatne vlasnike šuma, koordinaciju projekata ruralnog razvoja, planiranje, projektovanje i nadzor šumskih puteva, upravljanje lovištima posebne namjene, uključivanje u upravljanje regionalnih parkova i parkova prirode, preventivu i borbu protiv šumskih požara itd. Do nekog nivoa, ona nove funkcije može da razvije na račun smanjenja troškova zadataka koji mogu da se racionaliziraju (doznaka, otprema sortimenata iz šume), ali za ispunjavanje svih zahtjeva potrebno je njeno stabilno budžetsko finansiranje i postepeno pomlaĎivanje kadra. Kao podršku vlasnicima koji javnosti nude ekosistemske usluge svojih šuma, država će da ponuditi stručne usluge Uprave za šume (ureĎivanje, doznaka) u šumama u privatnom vlasništvu besplatno za vlasnike. Dio sadašnjih kontrolnih funkcija Uprave za šume treba da se prenese na vlasnike šuma, izvoĎače radova i druge institucije preko uspostavljanja lanca odgovornosti u okviru FSC sertifikacije. Mjere po područjima 1. Unaprijeđenje šuma kroz održivo gazdovanje Na području održivog gazdovanja šumamaciljevi su Unaprijediti šume u smislu proizvodnje drvne mase i nedrvnih proizvoda, ispunjavanja funkcija i ekosistemskih usluga Povećanje drvne zalihe u u državnim šumama akumulacijom 30% godišnjeg prirasta povećanje prosječne drvne zalihe sa 225 na 240 m3/ha i u privatnim šumama akumulacijom 50% godišnjeg prirasta sa 88 na 100 m3/ha. Pomenuti ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 1.1. Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela 1.2. Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma 1.3. UreĎivanje i uzgoj privatnih šuma, prilagoĎen sistem doznake 1.4. ObezbjeĎivanje kvalitetnog autohtonog sjemena i sadnica šumskog drveća 1.5. Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa 2. Razvoj drvne industrije Na području drvne industrije ciljevi su Povećanje učešća drvne industrije u BDP prerađivačke industrije sa postojećih 5,3% (2010.) na 10% do 2020. godine kroz povećanje bruto dodate vrijednosti sa 10,2 miliona € (2010.) na 25 miliona € u 2020. godini. Povećanje stepena finalizacije polazne sirovine prelaskom na koncept proizvodnje inženjerskih proizvoda od masivnog drveta sa odnosom valorizacije polazne sirovine 1:4-5 u vrijednosnom smislu. Smanjenje izvoza drvne sirovine u obliku trupaca, rezane građe i drugih proizvoda od drveta niskog stepena finaliizacije i njihova potrošnja u Crnoj Gori. Pomenuti ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 2.1. Definisanje novog srednjoročnog razvojnog koncepta drvne industrije u Crnoj Gori 2.2. Povećati potražnju za biomasom uvoĎenjem grijanja javnih zgrada sječkom i kogeneracijom 2.3. Uključivanje drvnih proizvoda u „zelene javne nabavke“ 2.4. Uspostavljanje izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode 2.5. Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori 2.6. UvoĎenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnih sortimenata 2.7. Investicije u drvnu industriju 3. Uloga šumarstva u ruralnom razvoju Na području ruralnog razvoja, ciljevi su sljedeći: Povećanje broja radnih mjesta u šumarstvu i drvnoj industriji Povećanje prihoda ruralnih domaćinstava Ovi ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 3.1. Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume 3.2. Poboljšanje infrastrukture u ruralnom području (ruralna infrastruktura) 3.3. Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva 3.4. Investicije u mala preduzeća šumarstva i drvne industrije u ruralnim područjima 3.5. Investicije u turizam 3.6. Održivo upravljanje i korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda 4. Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma Na području zaštite prirode ciljevi su Dobro stanje šumskih staništa i vrsta od evropske važnosti ili onih povezanih sa šumom Otpornost šuma na uticaje klimatskih promjena i druga ugrožavanja Valorizacija ekosistemskih usluga šuma Ovi ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 4.1. Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja šumama, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma 4.2. Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode 4.3. Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja 4.4. UnaprijeĎenje upravljanja šumama u nacionalnim parkovima 5.Zaštita of požara Na području zaštite od požara i prilagoĎavanja na klimatske promjene cilj je Smanjenje opsega opožarenih površina i uništene biomase za 70 % Ovi ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 5.1. Održavanje otvorenih površina izmeĎu šuma i podrška za kosidbu livada 5.2. UnaprijeĎenje organizovanosti institucija za borbu protiv šumskih požara 5.3. Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara 5.4. Uključivanje stanovništva u preventivu i borbu protiv požara 5.5. Razvoj i testiranje metoda sanacije opožarenih površina 5.6. Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona Osposobljavanje Uprave za šume Uprava za šume za sada još ne obavlja sve funkcije na način kako je to predviĎeno Zakonom o šumama i prema zahtjevima koji su definisani evropskim zakonodavstom. U narednom periodu, Uprava za šume trebaće da se osposobi pogotovo za implementaciju sljedećih poslova: Savjetodavna služba Efikasniji sistem doznake stabala za sječu Participativno planiranje Razvoj projekata i uključivanje u meĎunarodne projekte i mreže Upravljanje Natura 2000 područjima Uspostavljanje šumarsko informacionog sistema Uspostavljanje jedinice za projektovanje i nadzor izgradnje šumskih puteva i drugih saobraćajnica Finansiranje Država od prodaje drveta u državnom vlasništvu mogla da ostvari prihod u iznosu od 19 miliona Eura (uz pretpostavku da se 70% drvne mase proda preko koncesija, a 30% preko licitatcija), skupljeni PDV od drveta i drvnih proizvoda bi iznosio oko 12 miliona Eura, a bruto dodatna vrijednost u šumarstvu i drvnoj industriji 25 miliona Eura. Ali da bi to postigli, potrebna su ulaganja pogotovo u: Osposobljavanje i funkcionisanje Uprave za šume (uključujudi uređenje svih šuma u Crnoj Gori i ostale zadatke predviđene zakonom) Zaštitu od požara Popunjavanje i njegu mladih sastojina Izgradnju šumske infrastrukture – saobradajnica. Za ulaganja u upravljanje šumama predviĎaju se dva glavna izvora: Budžet Crne Gore – Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Program ruralnog razvoja - EU IPARD. Za osnovno funkcionisanje Uprave za šume do 2014. godine treba da se godišnje osigura oko 5,5 miliona Eura, što uključuje i sredstva za planirano osposobljavanje UŠ, ureĎivanje šuma i vlastito učešće UŠ u meĎunarodnim projektima (do 200.000 EUR godišnje). Od 2015. godine, budžet UŠ će se povećavati u skladu sa rastom BDP (pretpostavka 5% godišnje). Za IPARD se predviĎa postepeno povećavanje korišćenja tih sredstava u zavisnosti od uvoĎenja samog programa u Crnoj Gori, osposobljenosti Uprave za šume za njihovo planiranje i korišćenje, pripremljenost projekata i apsorpcijsku sposobnost učesnika. Za izgradnju saobraćajnica, pretpostavlja se da su sredstva u godinama 2014. i 2015. namjenjena programiranju i projektovanju, a sama izgradnja postepeno kreće od 2016. godine. Sadržaj Predgovor ................................................................................................................................................. 4 Sažetak ..................................................................................................................................................... 5 Sadržaj .................................................................................................................................................... 12 Analiza stanja ......................................................................................................................................... 14 SWOT Analiza ............................................................................................................................ 14 Stanje šuma ............................................................................................................................... 15 Korišdenje drveta ...................................................................................................................... 19 Projekcije bududih sječa ............................................................................................................ 21 Šumski putevi ............................................................................................................................ 22 Prodaja drveta iz šume .............................................................................................................. 24 Drvna industrija ......................................................................................................................... 26 Stepen finalizacije polazne sirovine .......................................................................................... 29 Tržište drvnih proizvoda u Crnoj Gori ....................................................................................... 29 Mogudnost povedanja stepena finalizacije drvne sirovine ....................................................... 31 Biodiverzitet i ekosistemske usluge .......................................................................................... 32 Značaj šuma i šumarstva za ruralni razvoj ................................................................................ 34 Zaštita šuma od požara ............................................................................................................. 34 Upravljanje šumama ................................................................................................................. 35 Vizija 2023. ............................................................................................................................................. 37 Opšti ciljevi ............................................................................................................................................. 37 Strateški pristup ..................................................................................................................................... 37 Mjere po područjima ............................................................................................................................. 39 1. Unaprijeđenje šuma kroz održivo gazdovanje ............................................................................... 39 1.1. Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela ....................................... 39 1.2. Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma ................................. 40 1.3. Uređivanje i uzgoj privatnih šuma, prilagođen sistem doznake ........................................ 41 1.3. Obezbjeđivanje kvalitetnog autohtonog sjemena i sadnica šumskog drveda ................... 44 1.4. Izgradnja šumskih saobradajnica kako bi omogudili održivost sječa .................................. 46 2. Razvoj drvne industrije .................................................................................................................. 47 2.1. Definisanje novog srednjoročnog razvojnog koncepta drvne industrije u Crnoj Gori ...... 48 2.2. Povedati potražnju za biomasom uvođenjem grijanja javnih zgrada sječkom i kogeneracijom 50 2.3. Uključivanje drvnih proizvoda u „zelene javne nabavke“ .................................................. 52 2.4. Uspostavljanje izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode ..................................... 53 2.5. Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori ................................................. 54 2.6. Uvođenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnih sortimenata ............................. 56 2.7. Investicije u drvnu industriju .............................................................................................. 58 3. Uloga šumarstva u ruralnom razvoju ............................................................................................. 60 3.1. Jačanje uloge i učešda lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume ................................................................................................................ 60 3.2. Poboljšanje infrastrukture u ruralnom području (ruralna infrastruktura) ......................... 61 3.3. Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva ....................................................................................................................................... 62 3.4. Investicije u mala preduzeda šumarstva i drvne industrije u ruralnim područjima ........... 64 3.5. Investicije u turizam ........................................................................................................... 65 3.6. Održivo upravljanje i korišdenje nedrvnih šumskih proizvoda .......................................... 66 4. Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma ............................................................. 68 4.1. Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomod integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja šumama, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma ...................................... 68 4.2. Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode ............................................... 69 4.3. Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišdenja ......................... 70 4.4. Unaprijeđenje upravljanja šumama u nacionalnim parkovima ......................................... 72 5. Zaštita of požara............................................................................................................................. 74 5.1. Održavanje otvorenih površina između šuma i podrška za kosidbu livada ....................... 74 5.2. Unaprijeđenje organizovanosti institucija za borbu protiv šumskih požara ...................... 75 5.3. Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara..................................... 76 5.4. Uključivanje stanovništva u preventivu i borbu protiv požara .......................................... 77 5.5. Razvoj i testiranje metoda sanacije opožarenih površina.................................................. 79 5.6. Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona ................................................. 80 Osposobljavanje i finansiranje ............................................................................................................... 82 Osposobljavanje Uprave za šume .......................................................................................................... 82 Savjetodavna služba u šumarstvu .................................................................................................. 82 Efikasniji sistem doznake, prijema i uvjerenja o porijeklu ............................................................. 82 Planiranje u šumarstvu .................................................................................................................. 83 Međunarodni projekti i umreživanje ............................................................................................. 83 Zaštita prirode ................................................................................................................................ 83 Informacioni sistem ....................................................................................................................... 84 Šumske saobračajnice .................................................................................................................... 84 Razvoj kadrova u šumarstvu i drvnoj industriji ...................................................................................... 84 Kadrovi u šumarstvu ...................................................................................................................... 84 Kadrovi u drvnoj industriji .............................................................................................................. 85 Finansiranje ............................................................................................................................................ 85 Analiza stanja SWOT Analiza Analiza prednosti, slabosti, mogućnosti i opasnosti pripremljena je na osnovu primljenih komentara početne radionice 25. januara 2013. Pojedinosti pomenute u SWOT analizi podrobnije su pojašnjene u sledećem dijelu analize stanja. Prednosti Slabosti Veliki dio Crne Gore je pokriven šumama, što daje osnovu za ekološke i ekonomske funkcije šuma Šume su prirodne i vitalne, prirodno se podmlaĎuju, imaju dobru strukturu i visoki stepen biodiverziteta, Veliki dio šuma je takvog kvaliteta, da se može uključiti u mrežu Natura 2000 Upravljanje i gazdovanje šumama ureĎeno je zakonom, nacionalnom šumarskom politikom, planovima i dugoročnim ugovorima o korišćenju Šume se sve više smatraju važnim resursom za održivi razvoj zemlje, a pogotovo ruralnih područja, šumarstva i drvne industrije Potencijal drvne mase za korišćenje je viši nego što se stvarno koristi, drvna masa je kvalitetna Postoji izvozno tržište za drvo i drvne proizvode Šume predstavljaju potencijal za eko turizam, obnovljive izvore energije i druge funkcije Šume u nacionalnim parkovima predstavljaju šume sa očuvanim i raznovrsnim biodiverzitetom Obim proizvodnje i stepen finalizacije u sektoru drvoprerade je vrlo nizak u poreĎenju sa količinama drvne mase na tržištu. Velika količina tehničkog drveta se koristi za ogrjev, a veći dio izvoza se plasira kao sirovina ili rezana graĎa. Zastarela oprema, nedovoljni obim investicija u drvnu industriju, stranih investicija uopšte nema. Malo tržište drveta u Crnoj Gori, slabe pozicije na meĎunarodnom tržištu. Privatne šume su u lošem stanju i nisko produktivne. Nedostatak njege i uzgoja u svim šumama, nepostizanje etata. Nedovoljna mreža šumskih puteva i vlaka, loše stanje i održavanje postojećih puteva. Neregistrovane sječe. Premalo investicija u šume. Koncesioni ugovori se ne poštuju u potpunosti, sistem koncesija treba poboljšati. Nedostatak i niska motivacija kadrova u šumarstvu i drvnoj industriji, neadekvatna edukacija. Nedovoljna aktivnost savjetodavne službe u šumarstvu, edukacija privatnih vlasnika. Nedovoljan nivo saradnje izmeĎu šumarstva i drvne industrije. Šume, šumarstvo i drvna industrija nisu prepoznate od strane javnosti i politike. Nedovoljna usklaĎenost korišćenja opštekorisnih funkcija šuma u nacionalnim parkovima Mogućnosti Opasnosti Dovoljne količine drvne mase za sve potrebe bez ugrožavanja održivosti šuma Veći stepen finalizacije u drvnoj industriji, brendiranje proizvoda od drveta iz Crne Gore i izvoz finalnih proizvoda Korišćenje drvne biomase kao obnovljivog izvora energije za povećanje potražnje za sečkom i peletima Korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda i divljači ukoliko se više posveti pažnja zaštiti, organizaciji i edukaciji. Razvoj eko-turizma zasnovanog na prirodnoj baštini. Diverzifikacija ruralne ekonomije i povećanje zaposlenosti na selu na osnovu šumskih resursa Jačanje i stimulacija stručnog kadra u šumarstvu, sprovoĎenje Analize poslovnih procesa Evropske integracije preko uvoĎenja evropskih standarda, korišćenja EU fondova i pristupa na zajedničko tržište Poboljšanje odnosa javnosti prema šumi i šumarstvu putem jače saradnje sa interesnim grupama Šume u nacionalnim parkovima predstavljaju područja od izuzetnog značaja za razvoj i unaprijeĎenje naučno-istraživačke djelatnosti. Požari, koji se povećavaju zbog klimatskih promjena, a borba protiv šumskih požara ne funkcioniše Bespravna sječa šuma i nedostaci u kaznenoj politici Urbanizacija Nedovoljna konkurencija i nelojalna konkurencija na malom tržištu Nemogućnost prekida ili prilagoĎavanja koncesionih ugovora u slučaju njihovog nesprovoĎenja Neefikasnost Uprave za šume, nedostatak informacionih tehnologija Nedostatak mladog stručnog i motivisanog kadra u Upravi za šume i preduzećima zbog nestimulativnih plata i malog broja studenata šumarstva Nedostatak javne i političke podrške šumarskom sektoru Pitanje preciznosti podataka inventure šuma, koji, ako su pogrešni, mogu da vode do pogrešnih odluka UvoĎenje zahtjeva EU na štetu domaćeg zakonodavstva, velik broj nekoordiniranih planskih dokumenata na nivou države Neuspjeh razvoja drvne industrije Neadekvatna implementacija Nature 2000 Stanje šuma 2010. godine terenskim popisom i mjerenjem izvršena je Nacionalna inventura šuma (NIŠ). Metodom sistematskog uzorkovanja na osnovu 2x2 km mreže klastera premjernih površina zahvaćeni su podaci potrebni za praćenje stanja šuma i planiranje na nacionalnom nivou (3). Rezultati NIŠ predstavljaju glavnu osnovu za pripremu Strategije šumarstva (Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva), a time i ove analize. Prema rezultatima NIŠ, šume 2010. godine zauzimaju 60% teritorije Crna Gore, a neobrasla šumska zemljišta dodatnih 9,7%. Ukupna drvna zaliha svih šuma je 133 miliona kubnih metara drveta od čega 104 miliona je u šumama koje su na raspolaganju za korišćenje jer su pristupačne i van zaštićenih područja ili drugih režima zaštite. Ukupni godišnji prirast u svim šumama iznosi 3,2 miliona kubika, a u privrednim šumama prirast iznosi 2,6 miliona kubika. To je značajno više od dosadašnjih statističkih podataka. Prema Nacionalnoj šumarskoj politici iz 2008. (9), na osnovu tadašnjih podataka procijenjeno je da šume zauzimaju 45 % teritorije Crne Gore, drvna zaliha je bila procijenjena na 72 miliona kubnih metara, a prirast na 1,6 miliona kubnih metara. U posljednjim decenijama površina pod šumama jako se povećava zbog napuštanja tradicionalne poljoprivrede i pošumljavanja, što sad svjedoče i statistički podaci NIŠ sa terena. Slika 1.: Šume i šumska zemljišta u Crnoj Gori. Izvor: NIŠ (3) Slika 1.: indikativno prikazuje prostorno rasporeĎenje šuma i šumskih zemljišta. Svaka ćelija na karti prikazuje stanje na pojedinoj primjernoj površini inventure. Iz karte se može zaključiti da su šume rasporeĎene na gotovo cijeloj teritoriji zemlje, osim visokih planina, poljoprivrednog područja oko Podgorice i u dolini Zete, te Skadarskog jezera. Neobrasla šumska zemljišta se nalaze najviše na području planinskih pašnjaka i na nekadašnjim poljoprivrednim površinama na Primorju. Time je ispunjen tradicionalni cilj povećanja površina pod šumom koji je bio prioritet šumarske politike još od 19. vijeka. Trenutno, za novonastale šume ostaje bitan drugi cilj - da postignu punu zapreminu i produktivnost. Zbog ruralnog razvoja i potrebe za zaštitom nešumskih staništa, dalje finansiranje pošumljavanja i proširivanje šuma više nije svrsishodno, osim na onim planski odreĎenim lokalitetima gdje je šuma neophodna zbog neke od njenih opštekorisnih funkcija. Slika 2.: Rasprostranjenost visokih i izdanačkih šuma, glavni tipovi šuma. Izvor: NIŠ (3) Ali ako je opseg površina pod šumom zadovoljavajući, kod kvaliteta šume postoji veliki potencijal za njihovo unaprjeĎenje. Zaliha i prirast u većini šuma su ispod potencijala staništa, što se pogotovo odnosi na novo zarasle šume (izdanačke šume i žbunje). Slika 3.: Zapremina (V) i godišnji prirast (Z) kubnih metara drveta po hektaru površine. Izvor: NIŠ (3) Oko pol ovi na šum a u Crn oj Gor i je u drža vno m, a pol ovi na u priv atno m vlas ništ vu. Udio privatnog vlasništva u posljednjih deset godina se povećava zbog denacionalizacije i zaraštanja privatnih poljoprivrednih zemljišta šumom. Kvalitet šuma je u jakoj vezi sa vlasništvom. Privatne šume su koncentrisane u regionu krša i primorja, a u najvećem dijelu su mlade, slabo njegovane ili degradirane. Slabiji proizvodni potencijal ovih šuma pokazuju i rezultati NIŠ-a (0). Tabela 1.: Površina, drvna zaliha i prirast u državnim i privatnim šumama koje su na raspolaganju za korišdenje. Izvor: NIŠ (3) Vlasništvo Površina šuma za korišćenje(ha) P % Drvna zaliha (m3) V % Drvna zaliha po hektaru (m3/ha) Godišnji prirast (m3) Prirast po hektaru (m3/ha) Državno 334.781 49,6 75.162.069 73,2 224,5 1.762.223,3 5,3 Privatno 340.608 50,4 29.812.676 26,8 87,5 763.027,7 2,2 Ukupno 675.389 100,0 104.974.746 100 155,4 2.525.251,0 3,7 Prema studiji SNV-a (15) 57% privatnih posjeda nalazi se u kategoriji veličine do 5 hektara, 27% u kategoriji od 6 do 20 hektara i 13% u kategoriji od 21 – 50 hektara veličine. Samo dvije trećine vlasnika šuma koristi svoju šumu (za sječu), od čega je nešto više od polovine drvne mase (53%) za sopstvene potrebe (pretežno ogrijevno drvo). Državnim šumama upravlja Uprava za šume, a na području nacionalnih parkova - JP Nacionalni parkovi Crne Gore. Razgraničenje izmeĎu privatnog i državnog vlasništva i unutar privatnog vlasništva nije završeno na velikim površinama. TakoĎe, značajan dio privatnih šuma je nedovoljno otvoren šumskim putevima. Stoga dolazi do problema kod gazdovanja u privatnim šumama, gdje dolazi i do konfliktnih situacija. U Analizi poslovnih procesa državnih šumarskih institucija (5) predlaže se da se uspostavi Registar šumskih zemljišta. Na taj način bi se, pored problema sa vlasništvom riješio i problem neažurnosti katastra. Prema katastru, na nekim parcelama se pojavljuje više kultura, tako da stanje vlasništva, po katastru, ne iskazuje realnu situaciju. Slika 4.: Vlasništvo šuma. Izvor: NIŠ (3) Korišćenje drveta S obzirom na činjenicu da u Crnoj Gori nisu postojali pouzdani statistički podaci o proizvodnji i potrošnji drveta, a da su brojne studije u kojima je obraĎivana ova problematika bazirane na procjenama eksperata i zvaničnim statističkim i drugim podacima publikovanim od strane pojedinih institucija i organizacija, tokom 2012. godine u okviru MONSTAT-a realizovan poseban projekat sa ciljem utvrĎivanja stvarne potrošnje drveta i drvnih goriva u Crnoj Gori (24). Potreba za sprovoĎenjem ovog projekta proistekla je i iz činjenice da u Crnoj Gori ne postoji izgraĎen jedinstven sistem statističkog praćenja sječe i potrošnje drveta. Preduzeća iz drvne industrije kao koncesionari su nosioci prava na sječu i izradu drvnih sortimenata u državnim šumama i sa malim brojem izuzetaka najveći broj preduzeća ne dostavlja zvaničnoj statistici nikakve podatke o izvršenim sječama i proizvodnji drvnih sortimenata. Ista situacija je i u segmentu privatnih šuma i šumovlasnika. Jedini pravi izvor informacija i podataka o realizovanim sječama i proizvodnji drvnih sortimenata za zvaničnu statistiku predstavlja Uprava za šume. MeĎutim, i njeni podaci kao i sistem prikupljanja tih podataka nisu potpuni zbog čega postoji razlika izmeĎu zvanično evidentiranih i podataka o stvarnoj proizvodnji i potrošnji drveta u Crnoj Gori. Tokom 2012. godine Zavod za statistiku Crne Gore - MONSTAT-a je izradio studiju „Potrošnja drvnih goriva u 2011. godini u Crnoj Gori“ koja navodi da je ukupna potrošnja ogrijevnog drveta za potrebe Crne Gore 2011. godine iznosila 732.911 m 3 , a drvnog ostatka iz šume, voćnjaka 251 m 3 . Kada se tome doda da je ukupna količina industrijske i tehničke oblovine koja je preraĎena u preduzećima za drvopreradu u 2011. godini iznosila 326.649 m 3, dobija se da je ukupna potrošnja drveta i drvnog ostatka iz šuma u Crnoj Gori za energetske, industrijske i tehničke potrebe u 2011. godini iznosila 1.059.811 m 3 (Tabela 2.:). Tabela 2.: Ukupna potrošnja drveta i drvnog ostatka iz šuma u Crnoj Gori za energetske, industrijske i tehničke potrebe u 2011.godini Red. broj Forme drvne biomase Jedinica mjere Količina 1. Ogrijevno drvo m3 732.911 2. Industrijska oblovina m3 326.649 3. Drvni ostatak iz šume, voćnjaka,... m3 251 UKUPNO m 3 1.059.811 Izvor:1, 3. MONSTAT, 2013, 2. SUMBIO7 – Monstat 2013. Ako se navedenoj količini drveta koja je utrošena u Crnoj Gori doda i količina koja je otišla u izvoz u iznosu od 70.683 m 3 industrijske oblovine i 8.693 m 3 ogrijevnog drveta to znači da je ukupna proizvodnja (sječa) drveta iznosila 1.138.936 m 3 neto drvne mase. Posmatrano u odnosu na rezultate sprovedene NIŠ-a koji pokazuju da je godišnji zapreminski prirast u šumama u Crnoj Gori 2,6 miliona m3, može se izvesti zaključak da stvarni godišnji obim sječe drveta ne predstavlja problem sa aspekta održivog gazdovanja šumama u Crnoj Gori. MeĎutim, znatne količine drveta koje se koriste i prodaju neevidentirano predstavljaju problem zbog neplaćanja poreza i upitnog uticaja sječa na uzgoj šuma. Vlada Crne Gore je prepoznala problem neevidentiranih sječa donošenjem Nacionalnog akcionog plana za borbu protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu 2009. godine(11). U okviru NIŠ-a 2010. godine napravljen je popis panjeva posječenih stabala u pet godina prije sprovoĎenja inventure (tj. od 2005 do 2010.). Ovo znači da se rezultati inventure još ne mogu primijeniti za evaluaciju uspjeha Akcionog plana. Pravu procjenu uspjeha smanjivanja bespravnih sječa daće sljedeća inventura šuma. Prema tom popisu, količina posječenog drveta je konzistentna sa podacima MONSTAT-a o potrošnji drveta, a od 2005 do 2008. godine oko trećina drvne mase je posječena sa urednom dokumentacijom i žigom doznake. U godini 2009/2010, a to je prva godina važenja većine koncesionih ugovora, godinu dana nakon donošenja Akcionog plana za borbu protiv bespravnih aktivnosti i u godini donošenja novog Zakona o šumama - obim sječe nedoznačenih stabala se smanjuje, a doznačenih povećava. Detaljnija analiza posječenih stabala i drvne mase ukazuje da se velika većina sječe bez doznake (80 % stabala i 40 % drvne mase) vrši na stablima tanjim od 25 cm. U velikoj mjeri se radi o neprijavljenim sječama za ogrijevno drvo u vlastitim šumama privatnih vlasnika. Jedan razlog za takve sječe je trošak doznake za vlasnika kao i za Upravu za šume. Zbog odsustva struke, takve sječe obično nemaju funkciju njege sastojine, tako da se propušta mogućnost poboljšanja kvaliteta i produktivnosti sastojina sprovoĎenjem odgovarajućih mjera njege šuma. Razlog za sječu stabala većih dimenzija bez doznake je dijelom isti kao za stabla malih dimenzija, a dijelom se radi o tome, da je dobar dio šuma teško dostupan i da koncesionari, umjesto da posjeku sva doznačena stabla, više stabala posjeku u blizini šumskim puteva, dok udaljenija doznačena stabla ostavljaju neposječena. Pored toga, u odreĎenom dijelu sječa, još uvijek se radi i o klasičnoj kraĎi drveta. Prema Izveštaju o napretku realizacije NAP-a koji je uraĎen 2012. godine (2) ostvaren je napredak na području suzbijanja bespravnih sječa. Povećao se nivo svijesti o problemu kao rezultat različitih participatornih procesa, a oformljene strukture upodobljene su za dalju implementaciju direktive EU 995/2010 kad se uspostave konkretni informacioni sistem i procedure procjene rizika. Politike obezbjeĎenja graĎe za siromašne djelove stanovništva ocijenjene su od velikog društvenog uticaja I pozitivnog efekta na ograničavanje bespravnih sječa. Koncesije su stvorile inicijative kod firmi koje se bave sječom da zaštite šume od kraĎe graĎe, pa samim tim i zajednički interes sa Upravom za šume. Uz investiranja u tehnička poboljšanja I komplementarna unaprijeĎenja monitoringa, napredak koji je ostvaren može se smatrati održivim. Projekcije budućih sječa U narednoj deceniji odreĎeno povećanje posječene drvne mase može da se očekuje kod manjih dimenzija stabala, što znači, prije svega, povećanje ponude drveta za ogrijev. Ponuda tehničke oblovine za preradu nema potencijal za povećanje, ali se neće ni smanjivati ako se sprovedu ulaganja u planove razvoja i programe gazdovanja šumama, u popunjavanje i uzgoj mladih i degradiranih šuma, izgradnju šumskih saobraćajnica i transportnu tehnologiju. Na osnovu podataka NIŠ-a, pripremljena su dva scenarija budućih sječa: Scenario 1: na osnovu postojećih programa gazdovanja šumama uz predpostavku da se izvrše potrebne investicije u šumske puteve i da se intenzivira uzgoj i njega mladih šuma kao i prevoĎenje izdanačkih u visoke šume. Po tom scenariju, ukupni obim sječa ostaje na sadašnjem nivou. Scenario 2: na osnovu postepenog povećanja sječa na veće korišćenje godišnjeg prirasta i intenzivnijeg uzgoja svih šuma. Oba scenarija znače povećanje godišnjih realizovanih sječa u odnosu na sadašnje evidentirane sječe, ali obim ovih sječa je manji od sadašnjeg prirasta. U Scenariju 1, u državnim šumama akumulira se 30% prirasta, a u privatnim 50%. prirasta. U Scenariju 2, akumulacija u državnim šumama smanjuje se na 10% a u privatnim na 30%. PredviĎeni ukupni godišnji prinos po ova dva scenarija prikazan je u tabeli 3. Tabela 3.: Modelska procjena mogudeg godišnjeg prinosa neto drvne mase po dva scenarija sa podjelom prema vlasništvu šuma i na glavne tipove drvnih sortimenata Scenario Vlasništvo Ukupno Tehnička oblovina Ogrijev i ostalo Scenario 1 Ukupno 1.224.894 543.831 681.063 Državne šume 912.555 444.935 467.620 Privatne šume 312.340 98.896 213.444 Scenario 2 Ukupno 1.574.623 759.452 815.171 Državne šume 1.195.421 627.640 567.781 Privatne šume 379.202 131.812 247.390 Zbog potrebe za povećanjem drvne zalihe i time produktivnosti šuma, za investicijama u šumske puteve kako bi se omogućilo održivo korišćenje svih proizvodnih šuma i za mjerama njege i prevoĎenja izdanačkih šiuma u visoke šume, za narednih deset godina realan je scenario 1, koji održava godišnji nivo sječa na sadašnjem nivou, uz pretpostavku da one u budućnosti budu planske i evidentirane. Scenario 2 može da se predvidi za period posle 2023. godine, ako se u meĎuvremenu ispune sve pretpostavke za Scenario 1, uradi nova nacionalna inventura šuma 2020. godine i izradi nova generacija programa gazdovanja šumama sa većim intenzitetom korišćenja prirasta. Slika 5.: Dva moguda scenarija povedanja korišdenja ukupne neto drvne mase upoređena sa predviđenim prirastom u šumama. Šumski putevi U planinskom terenu, kakva je većina Crne Gore, mreža šumskih puteva je glavni preduslov za uzgoj šuma i njihovo ekonomski efikasno korišćenje. Glavni problem su velike razlike u otvorenosti šuma izmeĎu državnih i privatnih šuma i izmeĎu pojedinih područja u zavisnosti od zahtjevnosti terena i izgraĎenosti šumskih saobraćajnica (puteva i vlaka). Prema podacima NIŠ a, šume se mogu grubo podjeliti na dve grupe: (1) dobro pristupačne i otvorene šume (niski nagib terena, udaljenost od saobraćajnica manja od 500 m) (2) loše pristupačne i nedovoljno otvorene šume (veći nagib terena, udaljenost od saobraćajnica 1000 m i više) 0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 2011 2023 2033 Miliona m3 Prirast Scenario 2 Scenario 1 Ako u obe grupe šuma uporedimo intenzitet sječa u posljednjih 5 godina prema inventuri šuma (tabela 4), pokazuje se velika razlika. Dobro pristupačne i otvorene šume koriste se puno više nego manje otvorene šume. Ako se dosadašnje sječe uporede sa scenarijima budućih sječa (tabela 3), sječe u dobro otvorenim šumama su na ivici održivosti. Tabela 4.: Sječe u šumama koje su na raspolaganju za korišdenje prema prirastu i grupi otvorenosti šume. Izvor: NIŠ (3) Grupa Površina Udio ukupnih sječa Sječa kao % prirasta Sječa kao % predviđene sječe po scenariju 1 Sječa kao % predviđene sječe po scenariju 2 ha % % % % % Dobro pristupačne i otvorene šume 481.886 71 87,3 62,6 102,0 79,0 Loše pristupačne i nedovoljno otvorene šume 193.503 29 12,7 26,4 38,5 30,0 Ukupno 675.390 100 100,0 53,3 84,3 65,4 Dodatni problem predstavljaju investicije u šumske puteve i vlake i njihovo održavanje. Pošto njihova amortizacija obično traje više decenija, koncesionari nemaju interes za gradnju novih puteva, a i kad ih grade, to rade sa minimalnim troškom. Pored toga, u održavanje puteva ulažu prije samih sječa, a sanaciju posle transporta često preskaču. Time stvaraju i konflikt sa drugim korisnicima šumskih puteva, uključujući seosko stanovništvo koje od njih zavisi i posjetiocima prirode. Da bi osigurali održivost gazdovanja i korišćenja šuma, nužno je osigurati dobru otvorenost i u šumama koje danas nisu dobro pristupačne. Bez tih investicija, može se čak desiti i smanjenje godišnjih sječa na duži rok. Za područja većih nagiba terena u privrednim šumama, trebalo bi da se uvede i tehnologija kranova. U budućnosti bolje bi bilo da, u skladu sa Nacionalnom šumarskom politikom (9) odgovornost za izgradnju šumskih puteva i vlaka, te njihovo održavanje preuzme Uprava za šume u saradnji sa opštinama i da se ta obaveza izuzme iz koncesionih ugovora. Za ispunjavanje te obaveze, Uprava za šume treba da uspostavi adekvatnu ekipu za planiranje, projektovanje i nadzor radova na šumskim saobraćajnicama koje će vršiti kvalifikovani izvoĎači. Investiciona sredstva mogu da se isplaniraju kao podrška za investicije u okviru programa ruralnog razvoja IPARD. Prodaja drveta iz šume Od 2008. godine prodaja drvne mase iz državnih šuma vrši se preko višegodišnjih koncesionih ugovora (ugovori o davanju prava na korišćenje šuma) za cjelokupne gazdinske jedinice. Koncesionari tim ugovorima dobiju na raspolaganje svu doznačenu drvnu masu u gazdinskoj jedinici po jedinstvenoj cijeni, uz obavezu da sami obezbijede ulaganje u šumske saobraćajnice i uzgojne radove. Većina ugovora sklopljena je na 7 ili 15 godina , a jedan ugovor i na 30 godina, što kod koncesionara stvara interes za održivo korišćenje šuma, ulaganja u šumsku infrastrukturu i vlastite kapacitete, te za zaštitu šuma. Prihod od koncesionih ugovora u visini od oko 6 miliona eura godišnje je prihod budžeta države, a 70% istog namijenjeno je za finansiranje lokalnih samouprava (opština). Godišnji izvještaj Uprave za šume za 2011. Godinu (23) pokazuje da je od 271.134 kubnih metara ugovorene drvne mase za tu godinu posječeno 179.480 kubika ili otprilike dvije trećine. Sto posto ili više od plana postigla su dva koncesionara, pola od njih je postiglo izmeĎu 80% i 100% plana, a dva koncesionara u 2011. godini gotovo da nisu posjekli ništa od plana za tu godinu (Slika 6.:). Najveći koncesionar ispunio je 58 % svog plana. Slika 6.: Pregled ispunjavanja količine ugovorene drvne mase od strane koncesionara u 2011. godini . Izvor Izvještaj UŠ za 2011. (23) Ova analiza pokazuje da koncesioni pristup prodaji drvne mase većinom daje očekivane rezultate u smislu osiguravanja prihoda za državu i sirovine za drvnu industriju. MeĎutim, on ukazuje i na neke rizike koji nisu sasvim izbjegnuti. Kod koncesionara koji ispunjuju 80 do 100% plana, glavni problem je nedostupnost sve ugovorene drvne mase zbog nepostojanja šumskih puteva. Iako je koncesionar sam zadužen za njihovu izgradnju, njemu se više isplati da ne posječe tu drvnu masu, nego da investira u put. Pitanje investicija i održavanja puteva i vlaka je jedan od glavnih problema na koji ukazuju i lokalne zajednice. Izgleda da koncesionari generalno ne investiraju dovoljno u nove puteve ili u sanaciju puteva nakon izvlačenja drvne mase. Ova problematika je već opisana i u prethodnom poglavlju analize. Kod koncesionara koji postižu pola plana ili čak i manje, vjerovatno je da se radi o nedostatku kapitala, opreme i stručne osposobljenosti za izvoĎenje radova u šumi. Izgleda da neka preduzeća i uz dugoročne ugovore nisu u stanju da osiguraju te faktore proizvodnje. Zbog toga, neka od njih pribegavaju i sekundarnoj prodaji drvne mase u dubećem stanju (podkoncesioniranje), iako je to koncesionim ugovorima izričito zabranjeno. Generalno gledano, izgleda da ugovaranje drvne mase za korišćenje na dugi rok samo po sebi ne osigurava mobilizaciju kapitala za sprovoĎenje koncesija. To je dijelom posljedica opšteg stanja u crnogorskoj ekonomiji, a dijelom i načina na koji se ugovori sklapaju. Radi se o relativno velikim lotovima drvne mase u dužim vremenskim periodima, a glavni faktor za izbor koncesionara je ponuĎena cijena. Moguće negativne posljedice ovoga koncepta su: ponuĎači nude (možda i previsoke) cijene koje se ne baziraju na realnoj kalkulaciji (pogotovo ako oni još treba da investiraju u potrebnu opremu i ljude), kad posao jednom dobiju, žele da ostvare što veći profit za vrijeme sklopljenog ugovora kako bi smanjili rizik (ne)dobijanja novih ugovora poslije isteka tekućeg ugovora. 0 2 4 6 8 10 12 14 16 0-20 % 20-40 % 40-60 % 60-80 % 80-100 % preko 100 % Stepen ispunjavanja ugovora u 2011 Glavni cilj kod prodaje drveta u narednom periodu treba da bude stabilnost i transparentnost tržišta drveta. To se dijelom već postiže automatski budući da je već prošlo relativno dosta vremena od davanja koncesija, pa je dobijeno odreĎeno iskustvo. Dodatno, ovaj cilj može da se obezbjedi većom diverzifikacijom na način da se u nekim gazdinskim jedinica iskoriste zakonom omogućeni načini prodaje drveta u dubećem stanju ili drvnih sortimenata u manjim lotovima. Na taj način bolje se uspostavljaju i prate realne tržišne cijene, a izvoĎači imaju mogućnost izvoĎenja radova izvan sistema koncesija. Bitan dio tržišta predstavlja i drvna masa iz privatnih šuma i drvna masa iz državnih šuma za potrebe lokalnog stanovništva. Vrijednije sortimente za preradu privatni vlasnici prodaju direktno pilanama ili trgovcima drvetom. Ipak, najviše se radi o ogrijevnom drvetu koje se koristi za vlastite potrebe ili prodaje tradicionalnim kanalima i načinima u selu i gradu. Različiti način funkcionisanja ovog tržišta objašnjava i nemogućnost pilana da plasiraju piljevinu i otpadno drvo kao ogrijev. Taj dio tržišta je regulisan samo preko mehanizma doznake i naplate naknada za doznaku i taksi za ogrijev. MeĎutim, značajna količina ogrijeva ulazi na tržište nekontrolisano. Zbog socio ekonomskih razloga i razloga efikasnosti, strožije mjere kontrole sječe u privatnim šumama nisu ekonomski opravdane niti tehnički izvodljive. Država na tržištu ogrijeva ili biomase najviše može da uradi preko podsticanja i regulacije potražnje. Crna Gora ima dovoljno resursa drvne biomase za podmirivanje svojih energetskih potreba za grijanje, ali se oni trenutno ne koriste u smislu energetske efikasnosti. Najveće količine ogrijevnog drveta troše se u sistemima i ureĎajima za grijanje koji u veoma stari i energetski neefikasni. Buduća politika u oblasti energetike treba osigurati da se raspoložive količine drvne biomase koriste prvenstveno za podmirenje domaćih potreba na energetski efikasniji način. Tako se stvoreni viškovi drvne biomase mogu kroz preradu u ploče, pelete ili ostala biogoriva preusmeriti i u izvoz. Za grijanje javnih objekata koriste se fosilna goriva, domaći ugalj, mazut i lož ulje koji se uvoze uz enormno veliku potrošnju energije. U što kraćem vremenu, fosilna goriva treba zamijeniti sa drvnim biogorivima čime će se dati značajan doprinos kako u spoljnotrgovinskom, tako i u ekološkom smislu. Za grijanje javnih zgrada predlaže se, pored grijanja na pelete koji se djelomično već koriste u Crnoj Gori, uspostavljanje i sistema koji koriste drvnu sječku. Time će se dati ruralnim sredinama mogućnost za njihovu proizvodnju i prodaju u lokalnim okvirima. Drvna industrija U drvnoj industriji sredinom 2012. godine bilo je aktivnih 152 preduzeća (uključujući i preduzeća i preduzetnike koji se bave proizvodnjom namještaja). Najzastupljenija djelatnost preduzeća, posmatrano po njihovom broju, predstavlja pilanska prerada drveta, a slijede pogoni za proizvodnju namještaja (uglavnom pločastog) i opremanje enterijera i proizvodnja drvenih kuća (Slika 7.:). Slika 7.: Zastupljenost preduzeda po pojedinim vidovima proizvodnje u ukupnom broju preduzeda u drvopreradi i proizvodnji namještaja u Crnoj Gori Od ukupno 107 aktivnih pilana najveći broj se nalazi u opštini Rožaje (51 od čega se 9 bavi proizvodnjom rezane graĎe i drvenih kuća), a slijede Berane (14), Bijelo Polje (8) i Pljevlja (7) (Slika 5). Slika 8.: Prostorni raspored preduzeda u oblasti drvne industrije u Crnoj Gori U strukturi preduzeća koja se bave preradom drveta dominantna je zastupljenost malih preduzeća. Postoji šest velikih preduzeća koja su u 2011.godini preradila 97.380 m 3 tehničke oblovine, što je predstavljalo 29,8% od ukupne količine tehničke oblovine koja je preraĎena u Crnoj Gori. Ukupna količina industrijske i tehničke oblovine koja je preraĎena u preduzećima za drvopreradu u 2011.godini iznosila je 326.649 m 3 od čega su 81% ili 264.586 m 3 sačinjavali četinari, a ostatak od 19% su predstavljali lišćari. Najveće količine preraĎene oblovine su poticale iz državnih šuma (72,4%) dok je 86.964 m 3 ili 27,6% predstavljala oblovina iz privatnih šuma. Navedenim količinama potrebno je dodati i količinu industrijske i tehničke oblovine koja je izvezena u 2011.godini i to 60.804 m 3 četinara i 9.879 m 3 lišćara. To znači da je ukupna proizvodnja industrijske i tehničke oblovine u 2011.godini iznosila 397.332 m 3 od čega 325.390 m 3 četinara i 71.942 m 3 lišćara. Učešće izvoza u odnosu na ukupnu količinu proizvedene industrijske i tehničke oblovine u 2011.godini iznosilo je 17,8% što pokazuje da je svaki šesti proizvedeni trupac otišao u izvoz. Najveće količine industrijske i tehničke oblovine koja je preraĎena u preduzećima za primarnu preradu drveta preraĎene su u rezanu graĎu. Ova konstatacija se posebno odnosi na oblovinu četinara, dok je 5.500 m 3 oblovine lišćara preraĎeno u šper ploče, a 6.000 m 3 u ljušteni furnir od čega je odreĎena količina iskorišćena za proizvodnju latoflex letvica, a drugi deo je otišao u izvoz. Ukupna proizvodnja rezane graĎe četinara u 2011.godini iznosila je 169.336 m 3 od čega je izvezeno 125.274 m 3 ili 74%, dok je svega 44.062 m 3 ili 26% utrošeno u Crnoj Gori za potrebe dalje prerade (podovi, lamperija, graĎevinarstvo i drugi proizvodi). Ukupna proizvodnja rezane graĎe lišćara u 2011.godini iznosila je 30.338 m 3 od čega je izvezeno 13.665 m 3 ili 45% u odnosu na ukupnu proizvodnju. Stepen finalizacije polazne sirovine Analiza stepena finalizacije polazne drvne sirovine – industrijske i tehničke oblovine izvršena je na osnovu podataka o ostvarenoj proizvodnji pojedinih drvnih proizvoda, njihovom izvozu i potrošnji na domaćem tržištu. Za tu svrhu izvršeno je svoĎenje kubnih metara pojedinih drvnih proizvoda na ekvivalentne metre kubne oblovine korišćenjem odgovarajućih koeficijanata za svaki proizvod posebno. Sprovedene kalkulacije pokazuju sljedeće: ukupna proizvodnja industrijske i tehničke oblovine u 2011.godini iznosila je 397.332 m 3 ukupan izvoz ekvivalentne oblovine koja je izvezena kroz izvoz drvnih proizvoda (rezana graĎa, furnir, šper ploče, latoflex letvice, daščane ploče, lamelirano drvo i drugi proizvodi od maisvnog drveta) iznosio je 241.746 m 3 ukupan izvoz industrijske i tehničke oblovine u 2011.godini iznosio je 70.683 m 3 potrošnja industrijske i tehničke oblovine na domaćem tržištu u 2011.godini iznosila je 84.903 ekvivalentnih m 3 . Učešće potrošnje drvne sirovine na domaćem tržištu u odnosu na njenu proizvodnju u 2011. godini iznosilo je svega 21,3% što pokazuje da najveće količine drvne sirovine odlaze u izvoz i to najviše u formi oblovine i rezane graĎe (295.973 ekvivalentna m 3 ), a u manjoj mjeri kroz proizvode sa dodatom vrijednošću kakvi su šper ploče, daščane ploče, parket, latoflex letvice, graĎevinska stolarija. I pored činjenice da se 81% od ukupne proizvodnje tehničke oblovine preraĎuje u Crnoj Gori, zbog niskog stepena finalizacije u tom procesu, stanje u ovoj oblasti se može ocjeniti kao nezadovoljavajuće. Ovoj ocjeni potrebno je dodati i nezadovoljavajuće stanje u pogledu korišćenja drvnog ostatka zbog čega su pojedina preduzeća postala crne tačke na mapi Crne Gore u ekološkom smislu. U procesima pilanske prerade drveta u 2011.godini nastalo je ukupno 119.453 m 3 krupnog i sitnog drvnog ostatka (okorci, okrajci, piljevina). Od navedene količine za sopstvene potrebe preduzeća utrošeno je svega 27.983 m 3 ili 23,4%. OdreĎene količine krupnog drvnog ostatka su plasirane na tržište lokalnom stanovništvu, a 40.495 m 3 ili 33,9% je otišao u izvoz. Loše stanje u pogledu korišćenja drvnog ostatka dodatno otežava i činjenica da je na deponije lagerovano 20.394 m 3 (najviše piljevine), što predstavlja i znatan problem zagaĎivanja rijeka. Piljevina koja se sa deponije uz rijeku na bilo koji način naĎe u vodi, ulazi u škrge ribama, što vrlo štetno utiče na njih. Trţište drvnih proizvoda u Crnoj Gori Rezultati sprovedenih istraživanja pokazuju da se najveće količine drvne sirovine (tehničke oblovine) koriste za proizvodnju rezane graĎe i šper ploča. Ova dva proizvoda su dominantno zastupljena u primarnoj preradi drveta u Crnoj Gori. U daljem procesu prerade manje količine rezane graĎe (elemenata) se preraĎuju u daščane ploče koje predstavljaju nešto viši stepen finalizacije. Količine daščanih ploča na godišnjem nivou su relativno male i iznose oko 2.000 m 3 jer se proizvode samo u preduzeću MB TEAM u Nikšiću. Pored daščanih ploča odreĎene količine čamove rezane graĎe se preraĎuju u lamelirane troslojne gredice za prozore i vrata. Za tu svrhu instalirana je nova linija u preduzeću Vektra-Jakić u Pljevljima kapaciteta oko 15.000 m 3 /godišnje. U trenutku obilaska preduzeća (oktobar 2012) linija nije radila iz organizaciono tehničkih razloga. Pored navedenih proizvoda rezana graĎa se preraĎuje i u druge proizvode kao što su brodski pod, lamperija, krovni nosači i drugi, ali i pored toga ti proizvodi predstavljaju proizvode sa niskim stepenom finalizacije. Drugi deo toka drvne sirovine sastoji se u proizvodnji furnira za potrebe proizvodnje šper ploča i latoflex letvica za krevete. Proizvodnja šper ploča se obavlja samo u jednom preduzeću, a proizvodnja latoflex letvica u dva preduzeća. Skoro kompletne količine i šper ploča i latoflex letvica se izvoze. Na osnovu prethodnog može se definisati generalni zaključak da rezana graĎa, šper ploče, daščane ploče, latoflex letvice, lamelirane troslojne gredice, brodski pod i lamperija predstavljaju glavne proizvode primarne prerade drveta. Kao takvi svi zajedno predstavljaju proizvode niskog stepena finalizacije. Druga važna karakteristika kada su u pitanju pojedini proizvodi jesu izuzetno male količine u kojima se proizvode. Ovakav zaključak se može izvesti posmatrano sa šireg aspekta tj. njihovog potencijalnog plasmana na neka od izvoznih tržišta gde količina predstavlja važan elemenat konkurentnosti. Kada je u pitanju struktura izvoza drveta i proizvoda od drveta situacija je takoĎe nezadovoljavajuća. U 2011.godini u strukturi ukupnog izvoza drveta i proizvoda od drveta dominantno je bilo učešće rezane graĎe i trupaca. Ova dva drvna sortimenta sačinjavala su 84% ukupnog izvoza proizvoda od drveta. To znači da u strukturi izvoza proizvoda od drveta dominantno učešće imaju proizvodi sa niskim stepenom finalizacije. To nije slučaj kada je u pitanju uvoz proizvoda od drveta. U strukturi uvoza u 2011.godini dominantno učešće imale su ploče na bazi drveta (iverice i vlaknatice) sa učešćem od 4,9 miliona EUR, a slijede prozori, vrata i podovi sa učešćem od 4,51 milion EUR. Kada je u pitanju pozicija drvnih proizvoda iz Crne Gore na pojedinim tržištima, na bazi tokova trgovine drvetom i proizvodima od drveta pojedinih zemalja i spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore sa zemljama koje predstavljaju njena najznačajnija izvozna tržišta, analiza je pokazala da je Crna Gora veoma mali snabdjevač tih zemalja. To potvrĎuju sljedeći podaci. U odnosu na ukupan uvoz drveta i proizvoda od drveta Srbije uvoz iz Crne Gore predstavljao je 1,5% u 2011.godini. U Italiji 0,05%, Egiptu 0,02% i Albaniji 1,6%. S obzirom da se najveće količine drveta i proizvoda od drveta izvoze u Srbiju, Kosovo, Albaniju i Egipat, to na tržištima ovih zemalja, za sada, ne postoje zahtjevi prema tim proizvodima u pogledu sertifikovanog drveta, a i standardi i kriterijumi kvaliteta su prihvatljivi i mogu se ispuniti od strane najvećeg broja preduzeća koja se bave izvozom. Kada je u pitanju Italija i druge zemlje Evropske unije situacija je drugačija. Iako u pojedinim distributivnim kanalima, za sada, ne postavljaju zahtjeve da proizvodi od drveta koji se uvoze posjeduju sertifikate o održivom gazdovanju (FSC, PEFC i drugi) u bliskoj budućnosti će to biti jedan od opštih uslova, a time i ograničenja za plasman proizvoda od drveta koji ne budu posedovali takve sertifikate. Zbog toga je potrebno nastaviti aktivnosti koje su započete u pogledu sertifikacije šuma i pored činjenice da se izvoze relativno male količine drveta iz Crne Gore na tržište EU. U suprotnom, preduzećima koja se bave izvozom proizvoda od drveta bio bi otežan izvoz do te mjere da bi on postao skoro nemoguć. TakoĎe, važan razlog za sprovoĎenje procesa sertifikacije šuma u Crnoj Gori jeste doprinos sertifikacije smanjenju nelegalne sječe i trgovine drvetom. Sertifikacija šuma predstavlja polaznu osnovu za aktivnosti sertifikovanja proizvoda preduzeća za preradu drveta kroz sertifikate u okviru lanca nadzora (chain of custody). Imajući u vidu da je Savjet Evropske unije 21.januara 2010. godine doneo propis kojim se regulišu obaveze distributera drveta i proizvoda od drveta u EU koji distribuiraju te proizvode na tržište (Direktiva br. 5571/10), posjedovanje ovakvih sertifikata postao je jedan od načina dokazivanja legalnog porekla drveta iz koga su izraĎeni proizvodi koji se distribuiraju. Primjena ove Direktive započela je 1.marta 2013.godine. U pogledu kriterijuma kvaliteta koje proizvodi od drveta moraju da ispune, pred proizvoĎače u Crnoj Gori se u pojedinim slučajevima postavljaju strožiji kriterijumi u odnosu na kriterijume kvaliteta za pojedine proizvode koji su definisani EU standardima. Pri tom, tako zahtjevne kriterijume često ne prati adekvatno visoka cijena proizvoda, što pokazuje da proizvodi od drveta koji se uvoze iz Crne Gore nemaju adekvatnu, prije svega, cjenovnu konkurentnost u odnosu na slične ili iste proizvode koji se na ta tržišta uvoze iz drugih zemalja. To potvrĎuju analize cijena po kojima se izvozi šper ploča iz Crne Gore na tržište Italije. U odnosu na vrstu ploče, dimenzije i klasu kvaliteta, cijene ploča iz Crne Gore su od 8-10% niže u odnosu na cijene npr. šper ploča koje se uvoze iz Slovačke ili iz Poljske. S obzirom na male količine u kojima se proizvode pojedini proizvodi, kao i činjenicu da se oni izvoze u preko 20 zemalja dodatno se slabi njihova pozicija na onim tržištima na koja se izvoze u najvećoj mjeri. Kao posljedica navedenog, proizvodi od drveta iz Crne Gore ne mogu ostvariti adekvatnu cjenovnu konkurentnost u odnosu na proizvode koji se na ta tržišta uvoze iz drugih zemalja. Brojni su razlozi ovakve diverzifikacije izvoza proizvoda od drveta iz Crne Gore. Jedan od značajnih predstavlja činjenica da svako preduzeće predstavlja samostalan izvozni subjekt i da vrlo često postoji njihova meĎusobna konkurencija na inostranim tržištima. Zbog svega navedenog, nijedno preduzeće iz Crne Gore trenutno nema neku značajniju ulogu u regionalnim tokovima trgovine drvetom i proizvodima od drveta, a šire još i manju. Umesto strateški važnog i profitabilnog izvoznog sektora crnogorske privrede, prerada drveta i proizvodnja namještaja se polako pretvaraju u stagnirajuće djelatnosti. Svjetska ekonomska kriza i recesija koja je kuliminirala u 2009.godini je to stanje još više pogoršala. Mogućnost povećanja stepena finalizacije drvne sirovine Jedan od prvih koraka u procesu stvaranja uslova za povećanje stepena finalizacije drvne sirovine predstavlja napuštanje dosadašnjeg koncepta razvoja drvne industrije zasnovanog na pristupu „‟od trupca do finalnog proizvoda‟‟. Osnov novog koncepta mora biti pristup „‟od tržišta i finalnog proizvoda do trupca i ostalih inputa‟‟. Osnov takvog koncepta predstavljaju novi izvozni programi sa proizvodima koji su konkurentni na inostranim tržištima i s tim u vezi povezivanje (grupisanje) preduzeća po srodnim djelatnostima kao nosiocima takvih programa. Ovakav koncept u potpunosti je suprotan postojećim modelima državnih podsticaja, garancija i drugih mjera kojima se podstiče postojeća usitnjenost i neefikasnost preduzeća u sektoru drvoprerade. S obzirom na dominantnu zastupljenost četinara u šumskom fondu i u proizvodnji oblovine jedan od takvih izvoznih programa mogao bi biti ‘’Program izvoza inţenjerskih proizvoda od masivnog četinarskog drveta’’. Uspostavljanjem strateškog partnerstva sa kompanijama iz Austrije i Njemačke, koje su vodeće u Evropi u ovom segmentu, stvorili bi se preduslovi da proizvoĎači iz Crne Gore postanu njihovi pouzdani partneri u snabdijevanju tržišta u Evropi, ali i u izvozu u Japan i Australiju koji postaju sve značajniji potrošači ovih proizvoda u svijetu. Mogućnost povećanja stepena finalizacije polazne sirovine i izvoza proizvoda sa dodatom vrijednošću kroz ovakav program su značajne. MeĎutim, prvi element za uspješnu realizaciju ovakvog izvoznog programa predstavljaju stručni inženjerski kadrovi i uvoĎenje standarda kvaliteta u proizvodnju. Predloženi izvozni program stvorio bi uslove za zapošljavanje stručnih inženjerskih kadrova koji bi svojim znanjem i idejama predstavljali prvi i osnovni preduslov uspjeha njegove realizacije. Biodiverzitet i ekosistemske usluge Više od 99% šumskih sastojina je prirodnog porjekla i time se crnogorske šume svrstavaju meĎu najprirodnije u Evropi. Struktura šuma je vrlo raznolika kao posljedica raznolikosti bioregiona u zemlji, kao i nastanka i razvoja samih sastojina. Visoke šume sjevera Crne Gore imaju visoku proizvodnju većinom četinarskog drveta. Većinom novonastale izdanačke šume i žbunje u primorskom i srednjem dijelu zemlje su od visoke važnosti za biodiverzitet, ali su još daleko od punog potencijala njihovog razvoja, proizvodnje i stabilnosti. Šume Crna Gore nude čitav niz ekosistemskih usluga na nivou lokalnih zajednica, države, regiona, Evrope i planete. To su prije svega: Doprinos borbi sa negativnim efektima klimatskih promjena, njihovim ublažavanjem i mjerama prilagoĎavanja. Šume Crne Gore iz atmosfere akumuliraju oko 4,6 miliona tona CO2 godišnje, što je blizu cjelokupnih godišnjih emisija gasova staklene bašte Crne Gore u 2003. godini od 5,3 miliona tona CO2 ekvivalenta 1 . Njihov biodiverzitet i vitalnost dobra je osnova za prilagoĎavanje na posljedice klimatskih promjena. Održavanje, obnavljanje i poboljšavanje biodiverziteta, uključujući genetske resurse. Na visoki bidiverzitet šuma ukazuje prisutnost više od 67 autohtonih vrsta šumskog drveća, 9 šumskih staništa od evropskog značaja većih površina prikazanih na sljedećoj karti (Slika 9.:, i veliki broj životinjskih i biljnih vrsta od nacionalne i evropske važnosti čije stanište predstavljaju šume. Održavanje i poboljšavanje kvaliteta i kvantiteta voda u jednoj od, po vodnim resursima, najbogatijih zemalja i ublažavanje prirodnih nepogoda kao što su: poplave, suše, lavine, klizišta i erozija zemljišta; Mogućnost za brojne privredne i socijalne aktivnosti (rekreacija i turizam). Stvaranje povoljnijih mikroklimatskih uslova, pogotovo za vrijeme ljetnih vrućina. 1 http://unfccc.int/files/ghg data/ghg data unfccc/ghg profiles/application/pdf/mne ghg profile.pdf Duhovna veza sa prirodom i time povezanom kulturnom baštinom. Slika 9.: Rasprostranjenje potencijalnih šumskih staništa od važnosti za EU Natura 2000. Izvor: NIŠ (3) Oko 5,8 % površine šuma već je uključeno u nacionalne parkove, a i planirani regionalni parkovi uključiće veliki dio šumskih površina. U svim šumama oko 12 % šuma i 8 % šumskih zemljišta je nepristupačno zbog prirodnih prepreka, što znači da su ta područja površine oko 110.000 ha (više od dva i po NP Durmitor) „de facto“ prepuštena prirodnim procesima (Tabela 5). Tabela 5.: Šume i šumska zemljišta u nacionalnim parkovima i nepristupačne šuma I šumska zemljišta van nacionalnih parkova Šuma [ha] % šuma Šumska zemljišta[ha] % šumskog zemljišta Šume i šumsko zemljište [ha] % šuma išumskog zemljišta Ukupno šuma 826.782 100,0 137.480 100,0 964.262 100,0 Šume u Nacionalnim parkovima 42.852 5,2 8.048 5,9 50.900 5,3 Nepristupačne šuma van Nacionalnih parkova 68.170 8,2 7.664 5,6 75.834 7,8 Značaj šuma i šumarstva za ruralni razvoj Prema Nacionalnoj šumarskoj politici, održivo gazdovanje šumama pomaže u održivom razvoju i dobrobiti crnogorskog društva, tako što: predstavlja značajan prirodan resurs za ruralni razvoj kao jedan od izazova razvoja crnogorskog društva u cjelini; daje domaće obnovljive sirovine i izvor energije; Šume predstavljaju osnovu za mreže dodate vrijednosti na području prerade drveta, obnovljivih izvora energije, proizvodnje hrane i turizma. Po gruboj procjeni, udio šumarstva i drvne industrije u BDP iznosi nešto manje od 2 % , što je slično Sloveniji, ali malo kad se uporedi sa oko 3 % u cijeloj Evropskoj uniji ili sa gotovo 6 % u Finskoj. Ovo znači da sektori koji se baziraju na šumskim resursima imaju veliki potencijal za rast. Povećanje ekonomskog doprinosa moguće je preko uključivanja svih tokova drvne mase u formalnu ekonomiju, povećanja obima sječa (uz potrebne investicije i izradu novih generacija planova) ali najviše preko povećanja dodate vrijednosti u lancu drvne industrije. Šume zajedno sa planinama i vodama stvaraju i bitan dio brenda Crne Gore na području održivog ili zelenog turizma. Šume su od vitalne ekonomske važnosti za stanovništvo u ruralnim područjima, gdje je šuma jedan od glavnih izvora prihoda i energije za grijanje. Pored drvne mase, od značaja za ruralnu ekonomiju su i nedrvni šumski proizvodi: pečurke i šumsko voće. Prema grubim procjenama, godišnji prihod od tih proizvoda iznosi oko 5 miliona Eura, a za značajan dio (28% domaćinstava) predstavljaju stalan izvor prihoda(15). Uprava za šume je jedna od rijetkih službi koja je prisutna u ruralnom području i u dnevnom je kontaktu sa ruralnim stanovništvom. Pored toga, šumarstvo je uvijek bilo jedna od osnovnih privrednih grana, koje je zapošljavalo veliki dio ruralnog stanovništva. U slučaju preuzimanja uloge upravljača sa područjima buduće Nature 2000, potreba za saradnju Uprave za šume i lokalnog stanovništva biće još veća i intenzivnija. Zbog svega navedenog, Uprava za šume treba da prepozna svoju ulogu u procesima podsticanja ruralnog razvoja i adekvatno se pripremi na preuzimanje te uloge. Ona treba dugoročno da postane jedan od glavnih informatora lokalnog stanovništva vezano na procese upravljanja sa prostorom, kanal za prenos projektnih ideja od lokalnog stanovništva ka nadležnim službama i promoter održivog ruralnog razvoja. Iz tog razloga, neophodno je da svoj kadar ili jedan dio kadra ojača po pitanju: pripreme, prijave i izrade meĎunarodnih projekata,: načina komuniciranja sa lokalnim stanovništvom, promocije učestvovanja lokalnog stanovništva u različitim programima ruralnog razvoja, prenosa primjera dobre prakse u održivom razvoju na području gazdovanja, uključivanja lokalnog stanovništva u upravljanje sa područjima buduće Nature 2000. Sa druge strane, Uprava za šume treba da se aktivno uključi u pripremu svih strateških dokumenata i operativnih programa vezanih za ruralni razvoj kao jedan od nosioca implementacije takvih programa. Zaštita šuma od poţara Šume trenutno najviše ugrožavaju klimatske promjene sa povećanim rizicima suša, požara i biotskih štetočina, i to će se nastaviti u budućnosti. Požari su u periodu od 2005 do 2010. godine godišnje zahvatili prosječno oko 1% površina šuma u zemlji, a u rekordnoj 2012. godini oni su zahvatili 7% površina šuma. Početkom ovog vijeka u Crnoj Gori bilo je nekoliko rekordnih “požarnih godina”: 2007. opožareno je 19.273 hektara, 2011. - 48.804 hektara, a 2012. - 11.858 hektara šuma. U ostalim posljednjim godinama opožareno je oko 5.000 hektara. Požarima su najviše oštećene izdanačke šume (88 posto svih šumskih požara) ili pogotovo izdanačke šume hrastova u regionu krša, što pokazuje i tabela 6. Ovo su ujedno i šume koje su uglavnom u privatnom vlasništvu. Šumska zemljišta su većinom opožarena u većem procentu nego same šume (pogotovo u istočnom regionu) što ukazuje na mogućnost da se radi i o tradicionalnom paljenju pašnjaka zbog njihove obnove i čišćenja. Požari prouzrokuju materijalne štete, što se itekako odražava na poslovanje privrede i uopšte na ekonomiju društva (umanjeni prihodi šumarstva, drvne industrije, poljoprivrede, turizma…). MeĎutim, požari prouzrokuju i indirektne štete, koje se ogledaju u degradaciji životne sredine, smanjenju otpornosti šuma i njihovog biodiverziteta, uništavanju autentičnog pejzaža, kao i strukture zemljišta, što dovodi do njegove dezertifikacije i erozije. U slučaju očekivanih još ekstremnijih suša, ugroženost od požara može još da se poveća do nivoa koji može nanijeti ozbiljnu štetu stanovništvu i cjelokupnoj ekonomiji. Tabela 6.: Udio opožarenih površina šuma i šumskih zemljišta u periodu 2005 – 2010. godine po regionima Crne Gore Region Šuma Šumsko zemljište Zajedno šume i šumsko zemljište % opožarene površine 2005 - 2010 Istočni region 0,0 11,7 4,8 Sjeverni region 3,3 3,0 3,2 Središnji region 2,6 2,9 2,6 Krš 6,8 14,7 7,9 Primorje 1,1 7,7 2,8 Ukupno 4,2 7,7 4,7 Zbog svega navedenog, ova strategija, planovi razvoja šuma i programi gazdovanja šumama treba da uključe mjere adaptacije na klimatske promjene u smislu povećanja otpornosti šumskih ekosistema i nihove zaštite od šumskih požara i drugih ugrožavanja. Jedna od preventivnih mjera treba da bude i održavanje postojećih otvorenih površina na šumskim područjima. Upravljanje šumama Šumarski sektor u Crnoj Gori sastoji se od vlasnika šuma (država i privatni vlasnici), izvoĎača usluga i radova i državnih institucija. Shodno zakonu, privatni vlasnici šuma su organizovani u udruženje privatnih vlasnika šuma koje treba da daje mišljenje na programe gazdovanja šumama i vrši druge usluge za svoje članove. Udruženje je organizovano na području cijele Crne Gore, ali trenutno nema kapaciteta i izvora finansiranja da bi moglo kvalitetno zastupati interese vlasnika. Iz tog razloga je nužno uspostaviti mehanizme za jačanje kapaciteta udruženja kako bi ona mogla da odigraju svoju ulogu. Preduzeća u sektoru šumarstva i drvne industrije organizovana su u Udruženje unutar Privredne komore Crne Gore. Ovo udruženje zastupa zajedničke interese privrednika iz područja šumarstva i drvne industrije. Uprava za šume u okviru Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja obavlja upravne i sa njima povezane stručne poslove koji se odnose na upravljanje šumama, dok je korištenje šuma prepušteno privatnim vlasnicima šuma i koncesionarima u državnim šumama. Za unaprjeĎenje rada Uprave za šume i drugih šumarskih institucija nedavno je uraĎena Analiza poslovnih procesa i napravljen je nacrt šumarskog informacionog sistema(5). Nalazi ovog dokumenta daju dobru osnovu za dalji razvoj institucija u sektoru šumarstva. Osposobljavanje Uprave za šume u okviru Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja jedan je od glavnih preduslova za implementaciju ove strategije. Nažalost, godišnji budžet Uprave za šume se zbog ekonomske krize smanjuje svake godine počev od 2008. (Slika 10.: Sve ovo vrijeme, budžet Uprave za šume predstavlja manje od polovine svih primanja države koji se ostvaruje prodajom drveta i uplatom PDV-a na drvne proizvode. Najviše su se smanjili kapitalni izdaci, što znači da se smanjuju ulaganja u ureĎivanje šuma, obnovu šuma i šumsku infrastrukturu (putevi). TakoĎe, i operativni budžet javne službe se smanjio na nivo koji više ne osigurava ispunjavanja svih obaveza UŠ (saradnici u 2013. godini ne primaju sredstva za odlazak na teren), a pogotovo ne omogućavaju angažovanje mladih stručnih kadrova i osposobljavanje UŠ za zadatke koje se odnose na pregovarački proces koji Crna Gora vodi sa EU i koje su predviĎene ovom strategijom. Slika 10.: Godišnji budžet Uprave za šume 2008 – 2013. godine. Izvor: Godišnji programi rada Uprave za šume (17)(18)(19)(20)(21)(22) 0 1.000.000 2.000.000 3.000.000 4.000.000 5.000.000 6.000.000 7.000.000 8.000.000 2008 2009 2010 2011 2012 2013 EUR Godina Kapitalni izdaci Javna služba Vizija 2023. Šume Crne Gore svojim kvalitetom, funkcijama i proizvodima predstavljaju prepoznatljiv simbol ekološke države. Šumama se gazduje multifunkcionalno po najsavremenijim standardima, zbog čega su prirodne, zdrave, vitalne i otporne na negativne uticaje i obavljaju svoju ekološku i ostale funkcije. Potencijal usluga i proizvoda, uključujući drvnu masu, nedrvne proizvode, rekreaciju i turizam i ekosistemske usluge su valorizovane za pomoć investicija u šumske saobraćajnce i njegu šuma, čime je povećan udio šumarstva i drvne industrije u BDP. Šume su jedna od osnova za ruralni razvoj i za povećanje zapošljavanja u seoskim područjima. Postignut je visok stepen finalizacije drvnih proizvoda preko razvoja i povezivanja preduzeća u lancu dodatne vrijednosti. Crna Gora je izvoznik kvalitetnih drvnih proizvoda. Ostatak drvne mase se efikasno koristi kao glavni obnovljivi izvor energije za grijanje i kogeneraciju. Preko implementacije zakonodavstva, poboljšanja poslovnih procesa i jačanja kadrovske strukture državnih šumarskih institucija, šumarstvo i drvna industrija su uvaženi od javnosti i imaju jasnu političku podršku u svom razvoju. Država je osposobljena za borbu protiv šumskih požara. Opšti ciljevi Strategija ima dva opšta cilja koji se odnose na šume kao ekosistem i prirodni resurs i na ekonomski sektor šumarstva i drvne industrije. 3. Unaprijeđenje šuma i održivost gazdovanja povećanjem drvne zalihe u šumama na raspolaganju za korišćenje sa 104 na 115 miliona m 3 bruto drvne mase Crna Gora ima dovoljno šuma koje su prirodne i zdrave, ali veliki dio tih šuma, naročito izdanačke šume u privatnom vlasništvu, još ne postižu punu produktivnost. Planskim gazdovanjem, njegom i uzgojem treba povećati kvaliteti produktivnost, a očuvati stabilnost i otpornost šuma, što daje osnovu za dugoročno održivo korišćenje svih funkcija šuma. 4. Povećati BDP sektora šumarstva, drvne industrije i drugih djelatnosti koje zavise od šuma sa 2% na 4% ukupnog BDP Sektori šumarstva i drvne industrije ne dostižu one ekonomske efekte u skladu s njihovim potencijalom. Pomoću ulaganja u šumsku i ruralnu infrastrukturu, razvoja djelatnosti povezanih sa šumom i drvnom industrijom, diverzifikacije tržišta drveta i saradnje unutar sektora, povećaće se broj radnih mjesta, socio-ekonomski status ruralnog stanovništva, obim poslovanja preduzeća, pa i prihodi države od šumarstva i drvne industrije. Strateški pristup Šume Crne Gore obuhvataju 60% teritorije zemlje i prirodne su strukture. MeĎutim, oko polovine tih šuma nastalo je u poslijednjeg pola vijeka zaraštanjem napuštenih poljoprivrednih površina, dok su postojeće šume intenzivno korišćene u drugoj polovini dvadesteog vijeka. Zbog toga, kvalitet i drvna zaliha šuma još nisu na prihatljivom nivou. Strategijom se predviĎa akumulacija prirasta u šumama, investicije u popunjavanje i uzgoj nisko kvalitetnih šuma i investicije u šumske saobraćajnice, što će omogućiti postepeno povećavanje korišćenja drvne mase na osnovu programa gazdovanja šumama. Upravljanje i gazdovanje šumama u Crnoj Gori je integralno, multifunkcionalno i blisko prirodi. To znači da se državnim i privatnim šumama gazduje za ispunjavanje ekoloških, proizvodnih i socijalnih funkcija. Takvo upravljanje i gazdovanje osigurava se jedinstvenim sistemom planiranja od državnog (ova strategija) do nivoa odsjeka ili parcele (plan razvoja šuma na opštinskom nivou, program gazdovanja šumama za gazdinsku jedinicu i plan uzgoja ili izvoĎački projekat na nivou odsjeka i parcele) i saradnjom meĎu svim učesnicima. Postojeće i buduće količine posječenog drveta daju osnovu za razvoj lanaca dodatne vrijednosti drvne industrije i drugih djelatnosti. Količine drveta ne mogu značajno da se povećaju a postoji veliki potencijal za rast BDP preko povećenja stepena finalizacije drvne mase. Država će podstaći razvoj lanaca dodatne vrijednosti po principu »od tržišta ka šumi«, znači sa generisanjem potražnje za biomasom, ogrijevom i ugraĎivanjem drvnih proizvoda u javne zgrade, zelenim javnim nabavkama i većim izvozom konkurentnih finalnih drvnih proizvoda preko klastera proizvoĎača. Prodaja drvne mase vršiće se na načine koji što više osiguravaju stabilnost tržišta i prate cijene na tržištu. Šumarstvo, drvni i nedrvni proizvodi su integralni dio ruralne ekonomije i ruralnog razvoja. Pored poljoprivrede i seoskog turizma, oni predstavljaju jednu od glavnih mogućnosti za socio ekonomsko unaprijeĎenja seoskih područja. Zbog toga u periodu 2014 – 2020. godina dio sredstva EU - IPA za ruralni razvoj i druge namjene, usmjerava se i u razvoj sektora šumarstva. Pogotovo sredstva IPARD koristiće se za razvojni proboj na sljedećim područjima: Pošumljavanje, popunjavanje i njega mladih i degradiranih sastojina Zaštita šuma od požara Ruralna infrastruktura, uključujući seoske i šumske puteve Diversifikacija ruralne ekonomije vezane za šume Investicije u mala preduzeća šumarstva, drvne industrije i turizma u ruralnim područjima. Pored toga, šumarstvo se aktivno uključuje u implementaciju zaštićenih područja EU Natura 2000. Javni interes u svim šumama prema Zakonu o šumama osigurava Uprava za šume u okviru Ministarstva poljoprivrade i ruralnog razvoja u partnerstvu sa vlasnicima privatnih šuma, korisnicima državnih šuma i zemljišta, preduzećima u sektoru šumarstva, lokalnim stanovništvom, drugim državnim organima i institucijama i nevladinim organizacijama. Kako bi osigurala javni interes i podstakla ekonomski razvoj, Uprava za šume treba da razvije nove funkcije uključujući savjetodavnu službu za privatne vlasnike šuma, koordinaciju projekata ruralnog razvoja, planiranje, projektovanje i nadzor šumskih puteva, upravljanje lovištima posebne namjene, uključivanje u upravljanje regionalnih parkova i parkova prirode, preventivu i borbu protiv šumskih požara itd. Do nekog nivoa, ona nove funkcije može da razvije na račun smanjenja troškova zadataka koji mogu da se racionaliziraju (doznaka, otprema sortimenata iz šume), ali za ispunjavanje svih zahtjeva potrebno je njeno stabilno budžetsko finansiranje i postepeno pomlaĎivanje kadra. Kao podršku vlasnicima koji javnosti nude ekosistemske usluge svojih šuma, država će da ponuditi stručne usluge Uprave za šume (ureĎivanje, doznaka) u šumama u privatnom vlasništvu besplatno za vlasnike. Dio sadašnjih kontrolnih funkcija Uprave za šume treba da se prenese na vlasnike šuma, izvoĎaće radova i druge institucije preko uspostavljanja lanca odgovornosti u okviru FSC sertifikacije. Mjere po područjima 1. UnaprijeĎenje šuma kroz odrţivo gazdovanje Na području održivog gazdovanja šumama ciljevi su Unaprijediti šume u smislu proizvodnje drvne mase i nedrvnih proizvoda, ispunjavanja funkcija i ekosistemskih usluga Povećanje drvne zalihe u u državnim šumama akumulacijom 30% godišnjeg prirasta povećanje prosječne drvne zalihe sa 225 na 240 m3/ha i u privatnim šumama akumulacijom 50% godišnjeg prirasta sa 88 na 100 m3/ha. Pomenuti ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 1.1. Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela Ciljevi: - Povećati produktivnost, stabilnost i otpornost šuma na ugrožavanja i prilagođavanje šuma na klimatske promjene Obrazloženj e: Kvalitet i drvna zaliha crnogorskih šuma još nisu na prihatljivom nivou sa gledišta produktivnosti, stabilnosti i otpornosti. Pozitivan uticaj na stabilnost i otpornost crnogorskih šuma na požare i druga ugrožavanju predstavlja prirodni sastav šumskih sastojina, a negativan uticaj ima činjenica da je 47% površine pokriveno mladim, izdanačkim šumama koje su zbog niske pokrivenosti, povezane vertikalne strukture i velikih količina suve biljne i drvne biomase na tlu, vrlo podložne vatri. Istovremeno, ove šume su i nisko produktivne u smislu proizvodnje drvne mase. Zbog toga se predviĎa akumulacija prirasta u visini od 30% prirasta u državnim šumama i 50% u privatnim šumama. Uz akumulaciju zalihe, potrebne su investicije u popunjavanje i uzgoj nisko kvalitetnih šuma i investicije u šumske saobraćajnice, što će omogućiti postepeno povećavanje korišćenja drvne mase na osnovu programa gazdovanja šumama. Glavno ugrožavanje šuma u Crnoj Gori predstavljaju šumski požari koji se pojavljaju u sušnim ljetima na cijeloj teritoriji zemlje. Zbog predviĎenih uticaja klimatskih promjena na još veće suše, to ugrožavanje će se u budućnosti još povećavati. U visokim šumama prioritet treba dati uzgoju mješovitih i kvalitetnih lišćarski sastojina autohtonih vrsta (bukva, jela, smrča, plemeniti lišćari). U niskim (izdanačkim) šumama, mjerama uzgoja i njege treba da se teži ka zatvaranju sklopa sastojine i razdvajanju vertikalne strukture, odnosno prevoĎenju izdanačke šume u visoku šumu. Na duži rok, praćenjem ponašanja pojedinih vrsta drveća u promjenjenoj klimi, treba osigurati da se i struktura sastojina prilagoĎava klimatskim promjenama. Pri tome treba izbjegavati egzotične/alohtone vrste, a pogotovo vrste koje su podložne vatri. Zbog ograničavanja štete od potencijalnih šumskih požara, cjelokupni predjeo treba da se formira u vidu mozaika šumskih i nešumskih zemljišta, uključujući otvorene površine oko naselja i važne infrastrukture. Time se istovremeno podržava i poljoprivreda i održava biodiverzitet područja. Ciljne grupe: Uprava za šume, privatni vlasnici šuma Očekivani rezultati: Povećanje drvne zalihe u šumama Povećanje prirasta i mogućnosti za korišćenje Smanjenje šteta od požara i drugih efekata klimatskih promjena Veća sigurnost infrastrukture, naselja i stanovništva Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je povezana sa mjerama: Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma; PrilagoĎen sistem doznake u privatnim šumama; UvoĎenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnim sortimentima; Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Izrada planova razvoja šuma koji uključuju i mjere povećanja stabilnosti i otpornosti i mjere preventive od požara Postepena obnova i izrada programa gazdovanja za sve šume PrilagoĎavanje uzgoja i njege šuma zaštiti od požara na ugroženim područjima Praćenje reakcije pojedinih vrsta na klimatske promjene i shodno prilagoĎavanje njihove uloge u strukturi i uzgoju sastojina Vremenski okvir Izrada planova razvoja šuma koji uključuju i mjere povećanja stabilnosti i otpornosti i mjere preventive od požara: do 2020. godine Obnova ili izrada programa gazdovanja za sve gazdinske jedinice do 2023. godine Održavanje ili osnivanje otvorenih površina: 2014 – 2020. godine Početak dugoročnog monitoring šumskih vrsta: od 2014.godine. Učinci (ekonomske koristi) Dugoročno ponude drvne mase zbog povećanja prirasta Smanjenje negativnih uticaja i šteta od požara Smanjenje negativnih uticaja klimatskih promjena Izvori finansiranja Uzgoj šuma u okviru drugih mjera Izrada planova razvoja i programa gazdovanja šuma Stvaranje otvorenih površina: IPARD Istraživanja: Ministarstvo obrazovanja i nauke, projekti EU Preduslovi za izvršenje Priprema planova razvoja šuma Uključenje borbe protiv šumskih požara u IPARD 1.2. Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma Ciljevi: - Prevođenje šuma na zaraslim površinama, izdanačkih i degradiranih šuma u visoke na 15.000 ha do 2023. godine. Obrazloženj e: Ukupna površina izdanačkih šuma na teritoriji Crne Gore iznosi 360.000 ha odnosno 49% ukupne površine šuma. U privatnim šumama najveći dio šuma je izdanačkog porijekla. Veliki dio tih šuma nastao je zaraštanjem poljoprivrednih površina, a udeo kvalitetnih stabala nije veliki. Zbog toga izdanačke šume ne koriste proizvodne potencijale staništa na adekvatan način i prevoĎenjem ovih kategorija šuma u visoki uzgojni oblik, gdje je to moguće, povećala bi se ukupna zapremina i kvalitet šuma na području Crne Gore. To se može postići popunjavanjem šuma kvalitetnim sadnicama autohtonih vrsta visoke vrijednosti (plemeniti lišćari i voćkarice) i vrsta otpornih na požare, i njegom sastojina koje uključuje čišćenje nepoželjnih vrsta, selektivnu prorjedu i uspostavljanje strukture visoke šume, koja je otpornija na šumske požare. Ciljne grupe: Uprava za šume Privatni vlasnici šuma Očekivani rezultati: Početak prevoĎenja izdanačkih šuma u visoke šume na površini na 15.000 ha u do 2023. godine Povećana ponuda ogrijevnog drveta i biomase iz uzgojnih radova u tim šumama, Veza sa drugim mjerama: Povećanje potražnje za biomasom; Planiranje u privatnim šumama; Investicije u preduzeća šumarstva i drvne industrije Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Identifikacija izdanačkih šuma sa velikim proizvodnim potencijalima i pogodnom strukturom sjemenskih stabala. Izrada uzgojnih planova za ove šume IzvoĎenje mjera njege Vremenski okvir Identifikacija izdanačkih šuma sa velikim proizvodnim potencijalima i pogodnom strukturom sjemenskih stabala – 2014. godina Sukcesivno prevoĎenje izdanačkih šuma - najmanje 1.500 ha godišnje Učinci (ekonomske koristi) Dugoročno, povećanje zapremine i kvaliteta šuma Povećanje ponude ogrijevnog drveta i biomase Povećanje otpornosti na šumske požare Izvorima finansiranja U državnim šumama može se koristiti instrument obezbjeĎivanja lokalnog stanovništva drvetom uz povoljnije nadoknade – nema dodatnog troška PrevoĎenje izdanačkih šuma u šumama pod koncesijom mjerama njege – nema dodatnog troška, ukoliko je to ugraĎeno u koncesione ugovore U privatnim šumama preko programa IPARD Preduslovi za izvršenje Uključenje ove mjere u IPARD 1.3. Uređivanje i uzgoj privatnih šuma, prilagođen sistem doznake Ciljevi: - Uspostaviti stručni okvir za održivo gazdovanje i unaprijeđenje šuma u privatnom vlasništvu Do 2020. godine sukcesivno pojednostaviti postupke za doznaku stabala za sječu u privatnim šumama Omogućiti vlasnicima šuma da koriste subvencije IPARD na području šumarstva Postepeno povećanje ponude drvne mase iz privatnih šuma Obrazloženj e: Do sada se za privatne šume nisu radili programi gazdovanja u skladu sa Zakonom o šumama. Razlog za to je, da su te šume niskog kvaliteta, da su moguće sječe u njima relativno male i da je zbog toga teško opravdati trošak izrade planskih dokumenata. Činjenica da integralni programi gazdovanja nisu uraĎeni ima za posljedicu niz poteškoća kod odreĎivanja sječivog etata u privatnim šumama i doznake. Nepostojanje planskih dokumenata je i jedan od razloga za neevidentirane sječe u privatnim šumama. Pored odsutnosti planskih dokumentata, procedure rješenja za sječu i kasnije prijema i uvjerenja o porijeklu su veoma komplicirane i traže dosta finansijskih izvora od strane vlasnika šume i opterećuju zaposlene u Upravi za šume. U narednom periodu, odsustvo planskih dokumenata zajedno može i da spriječi vlasnike šume kod dobijanja subvencija za ruralni razvoj iz sredstava EU (IPARD instrument). Kako u kratko vrijeme nije moguće da se kvalitetno izrade programi gazdovanja za privatne šume, u periodu 2014 – 2017. godine prioritetno će se pripremiti i donijeti planovi razvoja šuma u kojima se na nivou opštine/više opština odreĎuju prostorni raspored i funkcije svih šuma, kao i smjernice njihovog upravljanja i gazdovanja. Do 2023. godine, cjelokupno područje Crne Gore biće pokriveno važećim programima gazdovanja šumama. U pripremi planova i programa, veću ulogu uzeće jedinica UŠ za ureĎivanje šuma, kao i područne jedinice UŠ. Istovremeno, na nivou privatnog posjeda ili parcele područne jedinice UŠ će na zahtjev i u saradnji sa vlasnikom izraditi plan uzgoja šuma, kojim će se na osnovu potreba njege i uzgoja pojedine sastojine odrediti i sječivi etat kao osnova za doznaku drveta. Doznaka će se uraditi prema karakteristikama sastojina ujedno sa planom uzgoja i važiće za sve vrijeme važenja plan. U slučaju visokih šuma, doznaka će biti pojedinačna, a u slučaju niskih šuma može biti i površinska. Pored toga, izrada uzgojnih planova i doznaka za vlasnika će biti besplatna. U slučaju mjere pošumljavanja, popunjavanja i njege mladih sastojina, ona će biti finansirana iz sredstava IPARD. Izrada uzgojnih planova biće koordinisana i sa razvojem baze stvarnog korišćenja zemljišta prema vlasništvu u GIS-u. To će vlasnicima šuma smanjiti troškove gazdovanja šumama, a Upravi za šume i inspekciji omogućiti bolju kontrolu nad gazdovanjem u privatnim šumama. Ciljne grupe: Privatni vlasnici šuma Uprava za šume Opštine Uprava za inspekcijske poslove - šumarska inspekcija Očekivani rezultati: Ubrzanim planiranjem na području privatnih šuma smanjiće se nivo neevidentiranih sječa, poboljšati njega i uzgoj privatnih šuma, a time i njihova stabilnost i produktivnost. Vlasnicima će se smanjiti troškovi i omogućiti primanje podrške EU IPARD za pošumljavanje, popunjavanje i njegu mladih ili degradiranih sastojina. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je povezana sam mjerama Podsticanja pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma; UvoĎenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnim sortimentima; Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode, Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Na osnovu iskustva sa pilot projektima izrade plana razvoja šuma u Mojkovcu i Pljevljima priprema i donošenje pravilnika o izradi plana razvoja šuma Priprema i donošenje pravilnika o planu uzgoja šuma Osposobljavanje Uprave za šume i vlasnika na području planiranja i uzgoja šuma Uključenje šumskih posjeda u registar seoskih domaćinstava Priprema planskih podloga za privatne posjede Priprema baze stvarnog korišćenja zemljišta prema vlasništvu u GIS-u Pojednostavljanje procedura izdavanja rješenja, doznake, prijema i uvjerenja o porijeklu Kontrola na terenu Vremenski okvir Priprema pravilnika, pilot projekti 2013 – 2014. godine Osposobljavanje 2013-2015. godine Priprema planova razvoja šuma 2013 – 2017. godine Priprema programa gazdovanja šumama 2013 – 2023. godine Priprema uzgojnih planova u privatnim šumama 2014 – 2020. godine Priprema baze stvarnog korišćenja zemljišta prema vlasništvu u GIS-u – 2018. godina Pojednostavljenje procedura izrade rješenja, doznake, prijema i uvjerenja o porijeklu – 2018. godina Kontrola na terenu - stalno Učinci (ekonomske koristi) Niži trošak ureĎivanja šuma, niži trošak za privatne vlasnike Veći stepen evidentiranih sječa, veći poreski prihodi Izvori finansiranja Pilot projekti izrade planova razvoja šuma (FODEMO projekat) Priprema pravilnika: MPRR Izrada planova razvoja i uzgojnih planova: Uprava za šume Manji troškovi za vlasnike šuma Manji troškovi Uprave za šume zbog pojednostavljenja procedura Digitalna baza podataka privatnog vlasništva u GIS-u Preduslovi za izvršenje Uspešan završetak pilot projekata izrade planova razvoja šuma. Spremnost vlasnika šuma za učešće u uzgojnom planiranju PrilagoĎenje Zakona o šumama i pravilnika koji se odnose na planiranje, informacioni sistem i doznaku Angažovanje stručnih kadrova u UŠ 1.3. Obezbjeđivanje kvalitetnog autohtonog sjemena i sadnica šumskog drveća Ciljevi: - Obezbjeđenje kvalitetnog šumskog sjemenskog i sadnog materijala Zaštita najvrednijih šumskih genetskih potencijala u skladu sa ključnim EU regulativama iz oblasti sjemenarsko rasadničarske proizvodnje Obrazloženj e: U proteklih nekoliko godina Crna Gora je unaprijedila oblast sjemenarsko rasadničarske proizvodnje šumskog drveća. Šumski rasadnik Uprave za šume u Kolašinu je opremljen za kvalitetnu proizvodnju sadnica. Registrovano je 16 sjemenskih objekata u skladu sa Zakonom o reproduktivnom materijalu šumskog drveća. IzraĎeni su Registar sjemenskih objekata i Priručnik za izdvajanje sjemenskih objekata i sakupljanje sjemena šumskog drveća. Organizovana obuka menadžera za sjemensku proizvodnju iz Uprave za šume i penjača za sakupljanje šumskog sjemena i finansirana je i nabavka opreme za sakupljanje sjemena. Kako se većina šuma u Crnoj Gori obnavlja prirodno, u budućnosti prioritet je osigurati kvalitetan sjemenski materijal i sadnice visokovrijednih autohtonih vrsta za potrebe popunjavanje mladih i degradiranih šuma (bukva, plemeniti lišćari, orah, trešnja...). Drugi prioritet je osigurati sjeme endemitskih šumskih vrsta, kao što su munika i molika. Kad je sadnja potrebna u ostalim šumama zbog prilagoĎavanja na klimatske promjene i povećavanja otpornosti šuma, lišćari će imati prednost nad četinarima. Uprava za šume će i dalje upravljati sjemenskim sastojinama i podizati sjemenske plantaže, dok će se rasadnička proizvodnja prepustiti komercijalnim ponuĎaćima preko otkupa sadnica za potrebe pošumljavanja i davanja državnih rasadnika u zakup. Održavanjem i korišćenjem sjemenskih plantaža će se obezbjediti proizvodnja kvalitetnijeg sjemena, što je osnova za proizvodnju namjenskog sadnog materijala i time podizanja i njegovanja kvalitetnijih šuma. Pored toga, sjeme proizvedeno u sjemenskim plantažama je višestruko skuplje od onog koje je proizvedeno u sjemenskim sastojinama, obezbjeĎujući veće prihode. Podizanjem sjemenskih plantaža korišćenjem reproduktivnog materijala svih ili najznačajnijih populacija ili jedinki neke vrste, omogućila bi se njena konzervacija (ex-situ), kao i usmjereno korišćenje njenog genetskog potencijala. Podizanjem sjemenskih plantaža stvoriće se uslovi za konkuretno istupanje šumskog sjemenarstva Crne Gore na meĎunarodno tržište i istovremeno bi predstavljalo doprinos opštem evropskom trendu očuvanja genetskog bogatstva vrsta drveća ex-situ. Analizirajući najznačajnije šumske vrste u Crnoj Gori i potencijalne koristi od podizanja sjemenskih plantaža pojedinih vrsta, zaključeno je da je neophodno podići sjemensku plantažu munike čije su aktivnosti uspješno započete 2012. godine, a kasnije kroz pripremu i realizaciju drugih projekata, nastaviti sa podizanjem sjemeskih plantaža molike, plemenitih lišćara i divljih voćkarica. Kako bi uspostavili održivu proizvodnju genetski vrijednog sjemena i sadnog materijala za potrebe podizanje novih šuma, obnovu i konverziju šuma i dugoročno za izvoz na druga tržišta u regionu i EU, uspostaviće se odgovarajući institucionalni okvir unutar UŠ koji će se baviti sjemenskom proizvodnjom i nadzorom kvaliteta šumskih rasadnika. Iz tog razloga, potrebno je uraditi Program razvoja sjemenarsko rasadničarske proizvodnje i očuvanja genofonda šumskog drveća koji će sadržati posebno: Smjernice za obezbjeĎivanje i razvoj proizvodnje i čuvanja kvalitetnog šumskog sjemena i sadnog materijala; Koncept reorganizacije (državnog) sjemenarstva i rasadničarstva; Kriterijume i uputstva za izdvajanje, reviziju i njegu sjemenskih sastojina zajedno sa planom njihovog osnivanja i održavanja; Plan osnivanja sjemenskih plantaža. Program će da sadrži orijentaciona finansijska sredstva potrebna za njegovo sprovoĎenje, a u njegovoj izradi bi pored državnih institucija iz sektora šumarstva učestvovale i druge naučno – stručne institucije. Ciljne grupe: Uprava za šume Naučno istraživačke institucije u Crnoj Gori Komercijalni ponuĎači rasadničke proizvodnje Očekivani rezultati: Potrebe po sjemenu I sadnicama u Crnoj Gori su pokrivene kvalitetnim autohtonim genetskim materialom. Pošumljavanjem i popunjavanjme šuma sa genetski vrijednim sjemenom i sadnim materijalom povećaće se njihova stabilnost i produktivnost. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je povezana sa mjerama Podsticanja pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma kao i sa svim mjerama koje su definisane u okviru poglavlja „Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma” Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Priprema smjernica za obezbjeĎivanje i razvoj proizvodnje i čuvanja kvalitetnog šumskog sjemena i sadnog materijala; Definisanje koncepta reorganizacije (državnog) sjemenarstva i rasadničarstva; Davanje državnih rasadnika u zakup Uspostavljanje kriterijuma i uputstava za izdvajanje, reviziju i njegu sjemenskih sastojina zajedno sa planom njihovog osnivanja i održavanja; Priprema plana osnivanja sjemenskih plantaža; Izrada Programa razvoja sjemenarsko rasadničarske proizvodnje i očuvanja genofonda šumskog drveća Vremenski okvir Program razvoja sjemenarsko rasadničarske proizvodnje i očuvanja genofonda šumskog drveća – 2014. godina Osnivanje sjemenskih plantaža – sukcesivno 2014 – 2023. godine Izdavanje rasadnika privatnim ponuĎaćima – 2015 – 2016. godine Većina sadnica proizvedenih su lišćari – 2016. godina Sukcesivno prevoĎenje izdanačkih šuma popunjavanjem autohtonim visokovrijednim vrstama Učinci (ekonomske koristi) Dugoročno, povećanje zapremine i kvaliteta šuma Dugoročno, izvoz genetski vrijednog sjemena i sadnog materijala u zemlje regiona i EU Povećanje otpornosti na šumske požare Izvori finansiranja Budžet Uprave za šume za područje sjemenarstva Privatna ulaganja u rasadnike IPARD za obezbjeĎivanje sadnica za popunjavanje šuma autohtonim visokovrijednim vrstama Preduslovi za izvršenje Odgovorajuća organizaciona struktura državnih šumarskih institucija za sprovoĎenje Programa razvoja sjemenarsko rasadničarske proizvodnje i očuvanja genofonda šumskog drveća 1.4. Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa Ciljevi: - Izgradnja 125 km šumskih puteva i 500 km vlaka do 2023. godine Obrazloženj e: Zbog zahtjevnog terena (planine, krš) efektivno gazdovanje šumama u Crnoj Gori moguće je samo uz kvalitetnu otvorenost šuma šumskim putevima i vlakama. Oni pored efikasnog korišćenja omogućavaju uzgoj i njegu šuma, te efikasniju borbu protiv šumskih požara. Pored toga, šumski putevi imaju značajnu ulogu za ruralni razvoj, turizam i rekreaciju u šumskim područjima. Otvorenost šuma u Crnoj Gori je preniska za punu realizaciju svih potrebnih radova u šumama, uključujući iskorišćavanje drvne mase. Nepostojanje optimalne mreže šumskih puteva je jedan od bitnih razloga za neispunjavanje koncesionih ugovora u udaljenijim šumama, kao i za izostanak aktivnosti na uzgoju izdanačkih šuma koje su u privatnom vlasništvu. Nacionalna inventura šuma pokazula je povećanu koncentraciju sječa u blizini saobraćajnica, što znači da, ako se ne izgrade putevi i ne „otvore“ sve privredne šume, održivost gazdovanja i prinosa može da bude ugrožena u narednom periodu. Treba naglasiti da se dosadašnje rješenje, da koncesionari budu odgovorni za izgradnju i održavanje puteva pokazalo veoma neuspješno. Kako bi osigurali održivost gazdovanja šumama i njihovu zaštitu od požara, treba sistematski da se izgraĎuje mreža šumskih puteva i vlaka povezanih sa seoskim i drugim putevima. Uprava za šume će formirati ekipu za projektovanje, izgradnju i nadzor šumskih saobraćajnica koja će da izradi Program izgradnje mreže šumskih saobraćajnica u zemlji. Na osnovu tog programa, pristupiće se projektovanju, ugovaranju izgradnje, kontroli izgradnje i nadzoru nad održavanjem šumskih saobraćajnica. Pri tome je neophodna saradnja sa područnim jedinicama Uprave za šume, koncesionarima, vlasnicima šuma i opštinama. Projektovanje, izgradnju i održavanje šumskih saobraćajnica vršiće samo osposobljeni i sertifikovani projektanti i izvoĎači. Ciljne grupe: Uprava za šuma Koncesionari Vlasnici šuma Opštine Očekivani rezultati: Izgradnjom mreže šumskih puteva dugoročno se održava nivo sječa, a poboljšava se stanje njege šuma. Poboljšana je zaštita od šumskih požara i poboljšane su mogućnosti za ruralni razvoj, turizam i rekreaciju. Kvalitetnom gradnjom i održavanjem dugoročno se smanjuju troškovi transporta i sanacije oštećenja. Veza sa drugim mjerama: Izgradnja ruralne infrastrukture; Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta; Borba protiv šumskih požara; Uzgoj privatnih šuma. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Izrada Programa mreže izgradnje šumskih saobraćajnica u Crnoj Gori Uključenje finansiranja šumskih puteva u IPARD (infrastruktura za borbu protiv požara, ruralna infrastruktura) Projektovanje objekata prema prioritetima Programa mreže šumskih saobraćajnica Informacioni sistem o šumskim saobraćajnicama kao dio šumarskog informacionog sistema Pravilnik o projektiranju, izgradnji i održavanju šumskih saobraćajnica Sertifikacija kvalifikovanih izvoĎača Ugovaranje izgradnje Nadzor i održavanje Vremenski okvir Program mreže izgradnje šumskih saobraćajnica – 2014. godina Finansiranje IPARD: 2014- 2015. godina Informacioni sistem - do 2017 godine Učinci (ekonomske koristi) Smanjenje troškova korišćenja, uzgoja i zaštite šuma Sigurnost obezbjeĎivanja drvetom Podsticanje ekonomske aktivnosti u ruralnim područjima i u zemlji preko izvoĎenja radova Izvori finansiranja Uprava za šume (za kadrove, planiranje i nadzor) IPARD u periodu 2014 – 2020. godine (za investicije i tehničku podršku) Preduslovi za izvršenje Formiranje tima u Upravi za šume Spremnost lokalnih zajednica i vlasnika šuma za izgradnju puteva 2. Razvoj drvne industrije Na području drvne industrije ciljevi su Povećanje učešća drvne industrije u BDP prerađivačke industrije sa postojećih 5,3% (2010.) na 10% do 2020. godine kroz povećanje bruto dodate vrijednosti sa 10,2 miliona € (2010.) na 25 miliona € u 2020.godini. Povećanje stepena finalizacije polazne sirovine prelaskom na koncept proizvodnje inženjerskih proizvoda od masivnog drveta sa odnosom valorizacije polazne sirovine 1:4-5 u vrijednosnom smislu. Smanjenje izvoza drvne sirovine u obliku trupaca, rezane građe i drugih proizvoda od drveta niskog stepena finaliizacije i njihova potrošnja u Crnoj Gori. Pomenuti ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 2.1. Definisanje novog srednjoročnog razvojnog koncepta drvne industrije u Crnoj Gori Ciljevi: - Mobilizacija privatnih investicija u drvnu industriju u iznosu najmanje 20 miliona EUR Obrazloženj e: Novi srednjoročni razvojni koncept drvne industrije u periodu 2014 -2020. godine bazira na postepenom napuštanju postojećeg koncepta ''od trupca ka proizvodu'' i prihvatanjem novog razvojnog koncepta ''od proizvoda ka trupcu'' i njegovoj implementaciji u praksi. Definisanjem, razvojem i implementacijom novog razvojnog koncepta stvoriće se uslovi za programsko prestrukturiranje drvne industrije u Crnoj Gori koje će direktno uticati na prevazilaženje postojećeg modela svaštarenja i proizvodne usitnjenosti uslijed kojih je nivo konkurentnosti crnogorske drvne industrije izuzetno nizak, ne samo na izvoznom, već i na domaćem tržištu (sa izuzetkom trupaca i rezane graĎe). Izbor odgovarajućegrupe proizvoda u okviru novog koncepta treba izvršiti u okviru marketing strategije drvne industrije Crne Gore koja je u fazi izrade, u saradnji sa liderskim preduzećima kao glavnim nosiocima razvoja drvne industrije i drugim donosiocima odluka, a nakon detaljnog istraživanja potencijalno glavnih izvoznih tržišta i sprovoĎenja procesa proizvodno-tehnološkog restrukturiranja domaćih preduzeća. Kroz procese programskog i tehnološkog restrukturiranja domaćih preduzeća biće sprovedeno i jačanje kapaciteta stručnih kadrova kroz njihovu obuku u cilju dostizanja potrebnog nivoa spoljnotrgovinske pismenosti kao preduslova za ozbiljniji nastup domaćih preduzeća na inostranim tržištima. Uspostaviće se partnerski odnosi sa vodećim kompanijama za proizvodnju inženjerskih proizvoda od masivnog drveta u Austriji i Njemačkoj sa ciljem ulaska liderskih preduzeća iz Crne Gore u postojeće distributivne kanale ovih proizvoda na pojedinim tržištima. Na osnovu toga, povećaće se izvoz proizvoda sa dodatom vrijednošću koji će doprinijeti smanjenju postojećeg spoljnotrgovinskog deficita, i u što kraćem roku dostizanju suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni namještaja i proizvoda od drveta. Ciljne grupe: Liderska i druga preduzeća u oblasti drvne industrije, klaster drvopreraĎivača Ministarstvo ekonomije i Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Privredna komora Crne Gore Ministarstva, agencije, kontrolne organizacije (laboratorije i zavodi za ispitivanje kvaliteta) u izabranim zemljama EU Regionalne Privredne komore u izabranim zemljama EU Kompanije iz oblasti drvne industrije u izabranim zemljama EU Očekivani rezultati: Programsko prestrukturiranje i tehnološka modernizacija domaćih preduzeća, Čvrsta proizvodno tehnološka povezanost liderskih i ostalih preduzeća u lancu proizvodnje proizvoda sa visokom dodatom vrijednošću, zasnovana na tržišnim principima i partnerskim odnosima, Uspostavljeni partnerski odnosi sa kompanijama za proizvodnju i distribuciju izabranih proizvoda u zemljama EU kao glavnim izvoznim tržištima, Ostvaren suficit u spoljnotrgovinskoj razmjeni proizvoda od drveta, Povećano učešće drvne industrije u BDP preraĎivačke industrije na 10% u 2020.godini Otklonjeni glavni problemi u postojećem modelu koncesija kao obliku prodaje drveta. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera predstavlja glavni element strategije razvoja drvne industrije i kao takva tesno je povezana sa aktivnostima na izradi Strategije razvoja preraĎivačke industrije Crne Gore, kao i ovim dokumentom. Pored toga, brojne druge mjere su direktno ili indirektno povezane sa ovom mjerom po modelu uzročno posledičnih odnosa, uključujući pogotovo poboljšanje postojećeg sistema prodaje drveta. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Radna grupa formirana pri Ministarstvu ekonomije proširena sa predstavncima ''liderskih'' preduzeća i drugim zainteresovanim stranama uz podršku domaćih i meĎunarodnih konsultanata izradiće predlog novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori sa operativnim planom njegove realizacije u kojem će biti definisane mjere, podsticaji, nosioci, odgovornost i rokovi. Nakon toga, biće sprovedena javna rasprava i usaglašavanje sa svim relevantnim faktorima i donosiocima odluka, a zatim će isti proći proceduru usvajanja od strane Vlade Crne Gore.Implementacija usvojenog započinje odmah i po ubrzanom postupku. Vremenski okvir Novi srednjoročni razvojni koncept sa operativnim planom će biti razvijen i usvojen u periodu maj-decembar 2013.godine, tako da se njegova implementacija može planirati početkom 2014.godine. Učinci (ekonomske koristi) Novi razvojni koncept omogućiće povećanje BDP drvopreraĎivačke industrije sa sadašnjih 29,2 miliona € (2010) na oko 50 miliona € (BDP) kao i povećanje bruto dodate sa 10,2 miliona € (2010.) na 25 miliona € u 2020.godini. Izvori Novi razvojni koncept zahtjeva i nove investicije u sektor drvne industrije u finansiranja minimalnom iznosu od 20 miliona €, prije svega za tehnološku modernizaciju liderskih preduzeća kao i razvoj inovativnih (inženjerskih) proizvoda i tržišta za njihov plasman. Dio sredstava je potrebno obezbjediti kroz povoljne razvojne kredite, dio iz budžeta, manji dio bi finansirala domaća preduzeća, a dio bi predstavljale zajedničke investicije domaćih i preduzeća/strateških partnera iz inostranstva. Preduslovi za izvršenje Sveobuhvatna analiza aktuelnog stanja domaćih preduzeća u sektoru drvne industrije, domaćeg tržišta i projekcije njegovih potreba u narednih sedam godina, podrška Ministarstva ekonomije i Privredne komore Crne Gore uspostavljanju strateškog partnerstva domaćih preduzeća sa izabranim inostranim kompanijama i detaljno istraživanje tržišta onih zemalja koje su od značaja za izvoz novih proizvoda od drveta iz Crne Gore. 2.2. Povećati potražnju za biomasom uvođenjem grijanja javnih zgrada sječkom i kogeneracijom Ciljevi: - Povećati potrošnju drvne biomase za grijanje objekata od javnog značaja sa trenutnih 5.357 m 3 (2011.) na 35.000 m 3 do 2020.godine. Obrazloženj e: Ukupna potrošnja energije iz naftnih derivata (mazut i lož ulje) za grijanje objekata od javnog značaja u Crnoj Gori (škole, bolnice, dječja obdaništa, domovi zdravlja i i objekti administracije) u 2011. godini iznosila je oko 71 milion kWh. Ukupni troškovi grijanja tih objekata na mazut i lož ulje iznosili su oko 7,5 miliona €, od čega samo za školske objekte 3,5 miliona €. Zamjena lož ulja i mazuta u postojećim sistemima grijanja objekata od javnog značaja sa drvnom biomasom zahtjevala bi količinu od oko 30.000 m 3 na godišnjem nivou, što sa aspekta njene raspoloživosti i dostupnosti na domaćem tržištu ne predstavlja nikakav problem. Ovo tim prije što je u 2011. godini iz Crne Gore izvezeno 40.495 m 3 , a na deponije lagerovano 20.394 m 3 samo iz industrijske prerade drveta (bez drvnog ostatka iz šumarstva). Ciljne grupe: Ministarstva koja upravljaju ili finansiraju javne zgrade Preduzeća u drvnoj industriji Menadžment objekata od javnog značaja Privatni vlasnici šuma i njihova udruženja kao učesnici u lancu snabdijevanja Očekivani rezultati: UvoĎenjem drvne biomase u sistem grijanja objekata od javnog značaja otvoriće se novo polje rada u sektoru šumarstva koje se odnosi na proizvodnju drvne biomase za energetske potrebe u Crnoj Gori. Ovo znači dodatnu direktnu i indirektnu zaposlenost u lancu proizvodnje i snabdijevanja drvnim biogorivima, što je sa aspekta socio-ekonomskog značaja za ruralna područja od izuzetne važnosti. Drugi važan rezultat predstavljaće supstitucija uvoza naftnih derivata i s tim u vezi smanjenje energetske zavisnosti zemlje. Važan rezultat predstavlja doprinos javnog sektora dostizanju nacionalnog cilja o učešću energije iz obnovljivih izvora u ukupnoj finalnoj potrošnji energije do 2020. godine koji za Crnu Goru iznosi 33%. Veza sa drugim mjerama: Mjera je u direktnoj vezi sa predloženim mjerama u okviru ciljeva za povećanje valorizacije šuma kroz šumsku biomasu, kao i povećanja zaposlenosti posebno u ruralnim područjima. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Popis objekata predškolskih ustanova sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Popis objekata u zdravstvu sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Popis objekata lokalne i državne administracije sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Analiza energetskih potreba za grijanje objekata vojske i policije Vremenski okvir Zamjena fosilnih goriva sa drvnom biomasom u sistemima grijanja objekata od javnog značaja zahtjeva realizaciju niza aktivnosti koje se odnose na donosioce odluka i izradu potrebnih planova, njihovog usvajanja i primjene u praksi. Realan rok za implementaciju predložene mjere u cjelosti u svim objektima od javnog značaja je minimum pet godina uz fazno odvijanje i obezbjeĎena sredstva za nabavku novih sistema grijanja baziranih na drvnoj biomasi. Učinci (ekonomske koristi) Prelaskom na grijanje na drvnu biomasu u formi drvne sječke, drvnih peleta i briketa postojećih objekata koji koriste lož ulje i mazut, uštede u troškovima grijanja iznosile bi oko 5 miliona € na godišnjem nivou sa napomenom da se sve tri forme drvne biomase već proizvode u Crnoj Gori. Iz ovih sredstava, samo u prvoj godini zamjene lož ulja i mazuta, mogu se pokriti troškovi rekonstrukcije postojećih sistema grijanja i nabavke novih ureĎaja na drvnu biomsu u svih 102 školska objekata koji koriste mazut i lož ulje, tako da bi u narednim godinama po istom principu mogli biti rekonstruisani ostali objekti od javnog značaja u Crnoj Gori. Dodatni rezultat koji će se postići zamjenom mazuta i lož ulja sa drvnom biomasom predstavljao bi smanjenje emisije CO2 sa postojećih 19.099 tona/godišnje na 1.562 tone/godišnje što predstavlja smanjenje za 12 puta. Izvori finansiranja Predlog je da se sredstva koja predstavljaju uštedu u zamjeni mazuta i lož ulja sa drvnom biomasom u iznosu od 5 miliona € na godišnjem nivou usmjeravaju u rekonstrukciju sistema, prvo u školskim objektima, a zatim i u ostalim objektima od javnog značaja, čiji se troškovi grijanja pokrivaju sredstvima iz budžeta. Na taj način, za nekoliko godina bi se mogla izvršiti kompletna rekonstrukcija sistema za grijanje objekata od javnog značaja nakon čega bi troškovi njihovog grijanja na drvnu biomasu bili redukovani za oko četiri puta u poreĎenju sa trenutnim troškovima. Preduslovi za izvršenje Dostizanje potrebne svijesti kod donosilaca odluka o potrebi uvoĎenja obnovljivih izvora energije, kakva je drvna biomasa u sisteme objekata od javnog značaja. Nakon toga, preduzimanje aktivnosti za izradu planova rekonstrukcije sistema grijanja, definisanje procedura i pravila za tendersku nabavku drvnih biogoriva i realizacija ostalih tehničko-administrativnih ativnosti. 2.3. Uključivanje drvnih proizvoda u „zelene javne nabavke“ Ciljevi: - Uključiti u sistem javnih nabavki proizvode od drveta kao proizvode sa posebnim statusom s obzirom na ekološki karakter materijala i komponenti od kojih su izrađeni. Obrazloženj e: S obzirom da je Crna Gora otpočela pregovore o pridruživanju EU, to je prihvatanje i sprovoĎenje EU regulativa postao sastavni dio svakodnevne prakse i u Crnoj Gori. EU preko Direktiva o zelenim javnim nabavkama (2004/17/EC i 2004/18/EC, http://ec.europa.eu/environment/gpp/index en.htm) i uputstava o njihovom pravnom osnovu omogućava zemljama članicama da u javne nabavke uvedu kriterijume koji promovišu ekološki prihvatljivije materijale i izvore energije, čak i u slučaju da su oni skuplji od ponude alternativnih proizvoda. Polazeći od navedenih EU direktiva, jasno je da postoje svi pravno-formalni preduslovi za uključivanje proizvoda od drveta u sistem javnih nabavki Crne Gore kao proizvoda koji će imati prednost u nabavkama u odnosu na konkurentske proizvode od drugih materijala, čak i u uslovima nešto veće cijene. Najznačajnije kategorije proizvoda od drveta koje treba uključiti u sistem javnih nabavki u Crnoj Gori su podovi o drveta, prozori i vrata od drveta i kancelarijski namještaj od drveta. Proizvodnja ovih proizvoda u Crnoj Gori u preduzećima drvne industrije je više nego simbolična, tako da ona trenutno izdvaja na uvoz prozora, vrata i podova od drveta oko 5 miliona €/godišnje (4,9 miliona € prosjek za posljednje tri godine), a na drveni kancelarijski namještaj 1,1 milion € (prosjek za posljednje tri godine). Usvajanjem i implementacijom novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori, jedan segment će obuhvatiti i razvoj proizvodnje proizvoda iz grupe graĎevinske stolarije i drvenog namještaja sa ciljem da se oživi proizvodnja ovih proizvoda na bazi sopstvene drvne sirovine. Uključivanjem proizvoda od drveta u sistem javnih nabavki na već opisani način, stvorila bi se dobra polazna osnova za razvoj proizvodnje proizvoda iz grupe graĎevinske stolarije i drvenog namještaja, čime bi se domaćim preduzećima dao snažan podstrijek za jačanje njihove pozicije na domaćem tržištu. Ciljne grupe: Sve Vladine institucije (ministarstva, agencije, direkcija za javne nabavke...) kao i javna preduzeća i ustanove od javnog značaja. Očekivani rezultati: Glavni rezultat je stvaranje uslova za rast tražnje predloženih proizvoda od drveta na domaćem tržištu i na taj način indirektna podrška razvoju domaćih preduzeća koja se bave njihovom proizvodnjom. Pored toga, ova mjera će uticati i na smanjenje uvoza i spoljnotrgovinskog deficita drvne industrije u Crnoj Gori. Veza sa drugim mjerama: Predložena mjera je u direktnoj korelaciji sa novim konceptom srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori za period 2014-2020. godina kao i mjerama povećanja valorizacije polazne sirovine kroz povećanje stepena njene finalizacije. Koraci za izvođenje, uključujući Inicijativu za uvoĎenje drvnih proizvoda u sistem javnih nabavki treba da pokrene Ministastvo finansija, Direkcija za javne nabavke Crne Gore u saradnji sa Privrednom komorom Crne Gore - Odbor udruženja šumarstva, drvne i osposobljav anje papirne industrije, grafičke i izdavačke djelatnosti. U saradnji izmeĎu navedenih institucija, potrebno je usaglasiti tekst izmjena i dopuna postojeće regulative i iste usvojiti po proceduri definisanoj Zakonom o javnim nabavkama. Vremenski okvir Vremenski period za sprovoĎenje ove mjere je period jun-decembar 2013.godine. Učinci (ekonomske koristi) Umjesto u izvoz minimum 10.000 m 3 rezane graĎe na godišnjem nivou u početnim godinama planiranog perioda, a kasnije i više, inicijative bi se mogle usmjeriti u finalizaciju i proizvodnju drvenih prozora, vrata, podova, lamperije i drvenog namještaja. Finansijski efekat valorizacije polazne sirovine kroz navedene finalne proizvode bio bi u rasponu 1:3-5. Izvori finansiranja Ova mjera ne iziskuje posebne troškove. Zamisao je da se u redovnim poslovima javnih nabavki prioritet da navedenim kategorijama proizvoda od drveta, čime bi se već planirana sredstva usmjeravala umjesto na njihov uvoz, u domaća preduzeća koja se bave njihovom proizvodnjom. Preduslovi za izvršenje Razumjevanje značaja predložene mjere od strane ključnih donosilaca odluka u sferi javnih nabavki, kao i upornost i istrajnost predlagača mjere u obezbjeĎivanju uslova i otklanjanju barijera za njenu implementaciju. 2.4. Uspostavljanje izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode Ciljevi: Uspostavljanje jakog izvoznog klastera proizvođača inženjerskih proizvoda od drveta sa ciljem dobrog pozicioniranja na glavnim izvoznim tržištima. Obrazloženj e: Usvajanjem i implementacijom novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori stvoriće se uslovi za programsku specijalizaciju liderskih kompanija u oblasti inženjerskih proizvoda od drveta po kojima će Crna Gora postati prepoznatljiva u regionu i šire. Održivost predloženog koncepta i ova mjera unutar istog u velikoj mjeri zavise od uspostavljanja strateškog partnerstva sa inostranim kompanijama u ovoj oblasti i pozicioniranja crnogorskih kompanija na glavnim izvoznim tržištima. U tom procesu, jedan od važnih koraka predstavlja formiranje jakog klastera proizvoĎača inženjerskih proizvoda od drveta, koji bi pored preduzeća sačinjavali i predstavnici Vladinih institucija (ministarstva, agencije, ustanove), Privredne komore, kontrolnih organizacija (akreditovanih laboratorija), banaka i konsultantskih kuća. Svaki od navedenih članova klastera imao bi ulogu da u domenu svoje djelatnosti radi na pozicioniranju domaćih preduzeća na izabranim ciljnim tržištima, uspostavljanju i jačanju partnerstava na tim tržištima, identifikovanju i otklanjanju barijera u izvozu navedenih kategorija drvnih proizvoda i jačanju cjenovne i necjenovne konkurentnosti domaćih proizvoda na izvoznim tržištima. Bez ovakvog klastera biće znatno otežan plasman drvnih proizvoda na projektovana izvozna tržišta, a pozicije domaćih preduzeća neizvesne, čak i u nekom kratkoročnom vremenskom periodu. Ovu konstataciju potvrĎuje upravo trenutna situacija i pozicije malobrojnih preduzeća iz drvne industrije u Crnoj Gori koja izvoze pojedine proizvode od drveta u malom obimu, cjenovno ispod optimalnog nivoa konkurentnosti, i bez bilo kakve značajnije pozicije na tržištima tih zemalja. S druge strane, iskustva iz drugih zemalja (prije svega iz Italije) u formiranju ovakvih klastera i zajedničkom djelovanju dala su odlične rezultate u osvajanju i pozicioniranju italijanskih kompanija iz oblasti namještaja na tržištima u Rusiji, SAD i Indiji. Ciljne grupe: Liderska preduzeća iz drvne industrije, ministarstva, agencije, institucije i ustanove, banke, konsultantske kuće, Privredna komora, inostrani partneri. Očekivani rezultati: Uspostavljeni partnerski odnosi sa vodećim proizvoĎačima i izvoznicima izabranih drvnih proizvoda u Evropi, uspostavljen sistem komunikacije, interesa i koristi unutar članica klastera i jaka pozicija crnogorskih preduzeća na izabranim izvoznim tržištima. Veza sa drugim mjerama: Direktna zavisnost od novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori s jedne strane, i direktan doprinos mjerama povećanja stepena finalizacije drvne sirovine, izvoza finalnih proizvoda od drveta i smanjenja spoljnotrgovinskog deficita s druge strane. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Inicijativu za formiranje jakog izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode od drveta treba da pokrenu liderske kompanije iz drvne industrije preko Privredne komore Crne Gore - Odbor udruženja šumarstva, drvne i papirne industrije, grafičke i izdavačke djelatnosti, a u saradnji sa Ministarstvom ekonomije (sektor industrije). Vremenski okvir Prva polovina 2014.godine, tj. nakon stvaranja potrebnih preduslova kroz definisanje i početak implementacije novog koncepta srednjkoročnog razvoja i drugih predloženih mjera. Učinci (ekonomske koristi) Postignut stepen valorizacije polazne drvne sirovine u odnosu 1:5 sa očekivanim izvozom od 5 miliona € na godišnjem nivou u prvim godinama izvoza, a kasnije povećanje izvoza na 10 miliona € i više. Izvori finansiranja Inicijalni troškovi formiranja klastera i uspostavljanja partnerskih odnosa izmeĎu članova klastera i sa inostranim kompanijama biće pokriveni od strane Ministarstva ekonomije, kroz programe za meĎunarodnim organizacijama koje podržavaju ovakve inicijative (USAID i druge). Preduslovi za izvršenje Pokretanje inicijative i jasna vizija svrhe, ciljeva i koristi koje donosi jedan ovakav klaster od strane Privredne komore Crne Gore, liderskih preduzeća u drvnoj industriji i Ministarstva ekonomije, prvi su i osnovni preduslov za izvršenje ove mjere. 2.5. Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori Ciljevi: - Uključivanje efekata ponude i tražnje na cijene drvne sirovine u okviru koncesionog modela prodaje drveta u Crnoj Gori. Obrazloženj e: Koncesioni model prodaje drveta koji funkcioniše u Crnoj Gori pokazao je svoje dobre strane, ali i odreĎene nedostatke u proteklih pet godina. U tom smislu, najveći nedostaci postojećeg koncesioniog modela, posmatrano sa stanovišta davaoca koncesije, predstavljaju problemi neispunjavanja planovima predviĎenih sječa, nesprovoĎenje svih potrebnih mjera u sistemu gazdovanja šumama (njega šuma, izgradnja i održavanje šumskih puteva, borba protiv požara) i neispunjavanje obaveza plaćanja koncesionih naknada definisanih ugovorima od strane koncesionara. S druge strane, posmatrano sa stanovišta koncesionara, nepostojanje fleksibilnijeg mehanizma za odreĎivanje cijena drvne sirovine u skladu sa kretanjima cijena na tržištu oblovine i rezane graĎe umnogome otežava poslovanje preraĎivačima drveta, posebno u periodima izražene ekonomske krize. U ovom trenutku postoji jasna slika Uprave za šume u smislu šta može da ponudi drvnoj industriji u pogledu količina i sortimentne strukture. Pri tome planovi i pristup Uprave za šume su vrlo fleksibilni po pitanjima sortimentne strukture i mijenjanja uočenih nedostataka u postojećem sistemu prodaje. U tom smislu, cijene drvne sirovine prema postojećim koncesionarima se nisu mijenjale počev od njihovog formiranja 2008. godine do danas. U godišnjim ugovorima koji se zaključuju sa koncesionarima unosi se klauzula da postoji mogućnost korekcije cijene drvne sirovine u skladu sa rastom cijena proizvoda u šumarstvu i drvnoj industriji koje objavi MONSTAT. MeĎutim, do 2013.godine takva mogućnost nije korišćenja od strane davaoca koncesije. Kako bi postigli veću fleksibilnost tržišta za sve učesnike, Uprava za šume će na malom broju područja, gdje koncesioni ugovori treba da se prekinu zbog neispunjavanja obaveza, umjesto novih tendera za dugoročne koncesije početi da vrši druge oblike prodaje drveta predviĎene Zakonom o šumama. Prodaja putem licitacija drveta po sječištima u dubećem stanju, na šumskom putu i na skladištu daće bolju sliku tržišne cijene drveta u odreĎeno vrijeme i omogućiće preduzećima drvne industrije da doĎu do sirovine prema kratkoročnim potrebama van sistema koncesija. Postojanje tržišnih cijena omogućiće i prilagoĎavanje cijena prema koncesionim ugovorima. S druge strane, kroz prodaju drveta licitacijama mogli bi se ostvariti znatno bolji prihodi za državu u odnosu na cijene i prihode koji se ostvaruju kroz postojeći koncesioni sistem. Kao potvrda navedene konstatacije su iskustva iz pojedinih zemalja iz okruženja (Hrvatska) u kojima se za kvalitetne trupce postiže izuzetno visoka cijena na dobro organizovanim licitacijama sa meĎunarodnim učešćem. UvoĎenjem sistema djelimične prodaje drveta putem licitacija ne bi se oštetila domaća preduzeća iz drvne industrije, a uspostavio bi se tržišni model prodaje za ograničene količine industrijskog drveta. Godišnje količine drveta koje bi mogle biti prodavane putem licitacija kretale bi se oko 100.000 m 3 neto drvne mase. Ciljne grupe: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, preduzeća iz drvne industrije, Poreska uprava, Privredna komora Crne Gore Očekivani rezultati: Stabilnije obezbjeĎenje drvnom masom za sve korisnike, bez obzira da li imaju koncesije ili ne Povećanje prihoda države od prodaje drveta zbog smanjenja gubitaka kod neuspešnih koncesija i viših cijena dobijenih drugim oblicima prodaje Podsticanje razvoja izvoĎača radova u šumama preko ugovaranja sječe i transporta od strane Uprave za šume Veza sa drugim mjerama: Definisanje novog srednjoročnog razvojnog koncepta drvne industrije u Crnoi Gori Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Raskid koncesionih ugovora na područjima gdje koncesionari nisu u stanju da ispune ugovorene obaveza Osposobljavanje Uprave za šuma za druge oblike prodaje drveta (prije svega licitacijama) Prodaja drveta po različitim metodima predviĎenim Zakonom o šumama Objavljivanje podataka o postignutim cijenama Vremenski okvir OdreĎivanje područja – 2013. godina Obuka - 2013 – 2014. godine Pilot projekti prodaje – 2014. godina Učinci (ekonomske koristi) Zbog diverzifikacije načina prodaje stabilnije cijene i obezbjeĎenje drvnom masom Transparentnost tržišta drvne mase Smanjeni rizici svih uključenih strana Izvori finansiranja Predložena mjera ne zahtjeva nikakve posebne troškove za njenu implementaciju. MeĎutim, njenom implementacijom mogu nastati dodatni troškovi za davaoca koncesije ili koncesionare u zavisnosti od stanja i kretanja na tržištu drvnih proizvoda i predloženog mehanizma usaglašavanja cijena drvne sirovine sa tim stanjem. Preduslovi za izvršenje Uspostavljanje institucionalne koordinacije izmeĎu Uprave za šume i preduzeća iz drvne industrije. 2.6. Uvođenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnih sortimenata Ciljevi: - Ispunjavanje zahtjeva EU FLEGT Pristup svim tržištima drveta primjenom FSC standarda Efikasnija kontrola nad drvnim sortimentima u prometu unutar zemlje i kod izvoza Obrazloženj e: Zakon o šumama propisuje da će po ulasku Crne Gore u EU uvjerenje o izvoru drveta izdavati vlasnici šuma. Trenutno ovaj posao za sve šume obavlja Uprava za šume, što je jedan od njenih najobimnijih i najskupljih zadataka. MeĎutim, postojeći način prijema i otpreme drveta na šumskim putevima u praksi pokazao se kao nedovoljan da osigura punu slijedljivost drvnih sortimenata. Odgovornost za otpremu drveta iz šume treba prenijeti na vlasnike šuma u slučaju privatnih šuma i na koncesionare ili izvoĎače radova u slučaju državnih šuma u skladu sa lancem odgovornosti po standardu FSC i primjenom bar-koda. Time bi se oslobodili kapaciteti Uprave za šume, koji bi mogli da ispunjavaju prioritetne zadatke Uprave prema ostalim mjerama definisanim u ovoj Strategiji. Ove godine pripremljen je nacrt Akcionog plana za FSC sertifikaciju gazdovanja šumama (16), koji definiše korake praktičnog uvoĎenaj FSC sertfikata u crnogorske šume. On ukazuje na činjenicu da je zakonodavni okvir za sertifikaciju održivog gazdovanja šumama već uspostavljen, ali da zahtjeve standarda još treba sprovesti u praksi. Da bi se to ostvarilo, potrebnio je uključiti sve učesnike u lancu odgovornosti od šume do proizvoda. Samim ispunjavanjem FSC standarda, biće ispunjeni i zahtjevi EU direktiva kojke se bave borbom protiv bespravnih aktivnosti u šumama. Prema iskustvima drugih zemalja bogatih šumama, od otpreme drveta efikasniji metod kontrole je kontrola na ključnim putnim pravcima uz pomoć vage i/ili skeniranja svih sortimenata na kamionima. Takvi kontrolni punktovi mogu da budu postavljeni na graničnim prelazima, na ulazu u veće gradove i na prijemu drvne mase na pilanama. Podaci o količinama drveta koje prolaze mogu da budu javni preko interneta, čime se osigurava potpuna transparentnost sistema i lanca odgovornosti. Kako bi izbjegli moguće konflikte interesa, predlaže se da kontrolnim punktovima upravlja Poreska uprava, koja će imati i najviše koristi od same kontrole u vidu plaćanja poreza. Ciljne grupe: Uprava za šume, Poreska uprava, Privatni vlasnici šuma, Koncesionari, IzvoĎači radova i prevoznici Drvna industrija Očekivani rezultati: Smanjenje troškova Uprave za šume koje može da se upotrebi za finansiranje drugih prioritetnijih zadataka Povećanje prihoda Poreske uprave Smanjenje neevidentiranih sječa Ispunjavanje zahtjeva standarda FSC za sve sortimente u zemlji Veza sa drugim mjerama: Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori. Izgradnja šumskih saobraćajnica Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Prihvatanje Akcionog plana za FSC sertifikaciju gazdovanja šumama Evaluacija i ažuriranje Nacionalnog akcionog plana za borbu protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu (11) Priprema IPA projekta za sertifikaciju šuma i uvoĎenje bar-koda i kontrole preko kontrolnih punktova na putevima Priprema i izvoĎenje IPA projekta bar-koda i kontrole na putevima Promjene Zakona o šumama i drugih relevantnih zakona UvoĎenje sistema na cjelom području Vremenski okvir Akcioni planovi i studija izvodljivosti- 2014. godina IPA projekat (kandidatura) - 2013 – 2014. godine IPA projekat (implementacija) - 2015 – 2017. godine Usaglašen zakonski okvir- do 2016. godine UvoĎenje sistema- do 2020. godine Učinci (ekonomske koristi) Smanjenje troškova za Upravu za šume, privatne vlasnike šuma i izvoĎače radova Povećanje količine evidentiranih sječa i drvne mase Povećanje fiskalnih prihoda od PDV-a Bolje cijene i pristup tržištima zbog uvoĎenja FSC standarda Izvori finansiranja Početni troškovi mogu da se finansiraju u okviru IPA sredstava EU. Ušteda troškova Uprave za šume Preduslovi za izvršenje Dogovor sa Poreskom upravom i Direkcijom za saobraćaj 2.7. Investicije u drvnu industriju Ciljevi: Sprovesti tehnološku modernizacija preduzeća, jačanje njihovih kadrova i razvoj novih proizvoda u funkciji povećanja konkurentnosti domaćih preduzeća koji će omogućiti brz i dinamičan rast izvoza finalnih proizvoda od drveta i dostizanje nivoa od više desetina miliona € do 2023.godine. Obrazloženj e: Sa izuzetkom nekoliko preduzeća koja su tehnološki korektno opremljena za konkretni program proizvodnje, tehnološka opremljenost najvećeg broja preduzeća je ispod svakog minimuma. Rezultat takvog stanja je činjenica da proizvodi koji se proizvode sa takvom tehnologijom jedino mogu naći plasman na tržištima u okruženju (Albanija, Srbija, Kosovo) koja nemaju visoke zahtjeve u pogledu kvaliteta i tačnosti izrade, tolerancija, nadmera i drugih kriterijuma koji se odnose na proces obrade drveta. Sa takvom tehnologijom nije moguć bilo kakav ozbiljniji napredak tih preduzeća niti proizvodnja proizvoda višeg stepena finalizacije namjenjenih izvozu na tržišta razvijenih zemalja koja upravo u tom segmentu kvaliteta obrade drveta imaju izuzetno visoke zahteve i standarde. Kao prva aktivnost, u okviru predložene mjere predlažu se investicije u nabavku sušara za drvo zbog činjenice da bez sušenja drveta nije moguća bilo kakva ozbiljnija proizvodnja. U ovom trenutku svega 18 preduzeća raspolaže sa sušarama za vještačko sušenje kao preduslov za dalju preradu polazne sirovine u proizvode višeg stepena finalizacije. Kakvi problemi postoje u tom segmentu potvrĎuju i sve češće reklamacije i gubitak kupaca zbog problema koji nastaju kada se proizvodi višeg stepena finalizacije izrade od vlažne (prirodno prosušene) graĎe i kao takve isporuče kupcima. Jedan od takvih primjera su kuće od drveta. Pored niskog stepena tehnološke opremljenosti preduzeća drugi veliki problem drvne industrije u Crnoj Gori nalazi se u sferi programske nekonkurentnosti. Naime, sa izuzetkom nekoliko preduzeća koja imaju tržišno atraktivne proizvode kod svih ostalih preduzeća zastupljeni su najprostiji proizvodi (rezana graĎa i elementi) koji su po svojim karakteristikama polazna sirovina preduzećima za finalnu preradu drveta. MeĎutim, većina proizvoda koji su ''tržišno atraktivni'' uglavnom predstavljaju modele (kopije) proizvoda koji se proizvode od strane odreĎenih kompanija (najčešće iz zemalja EU) što ukazuje na potrebu neodložnog investiranja u razvoj novih proizvoda po kojima bi Crna Gora mogla postati regionalno i šire prepoznatljiva zemlja. Na taj način stvorile bi se polazne osnove za razvoj brendiranja finalnih proizvoda od drveta iz Crne Gore. Važan segment hitnih investicija u drvnu industriju Crne Gore predstavlja obrazovanje kadrova. Vjerovatno bi ovaj segment predložene mjere mogao biti na prvom mjestu imajući u vidu činjenicu da u drvnoj industriji Crne Gore radi svega 14 inženjera drvne industrije, a bez kvalitetnih kadrova promjene i brz napredak nisu mogući. Postojeći problemi koji se odnose na obradu drveta, stepen tačnosti, nadmjere, tolerancije, nepoznavanje standarda i drugo, rezultat su u najvećoj mjeri neadekvatnog obrazovanja (stručnosti) osoblja koje vodi procese proizvodnje u najvećem broju preduzeća. Imajući u vidu ozbiljnost situacije u ovoj oblasti ovaj segment predložene mjere mora dobiti na značaju i njemu se mora posvetiti potrebna pažnja. Ciljne - Ministarstvo ekonomije grupe: - Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Ministarstvo prosvjete Univerzitet Crne Gore Institut za standardizaciju Preduzeća u drvnoj industriji i šumarstvu Projektni biroi i konsultantske agencije Očekivani rezultati: Značajno povećan nivo konkurentnosti proizvoda od drveta koji kroz procese inovacije, svojim konstruktivnim rješenjima i kvalitetom izrade postaju cjenovno i necjenovno konkurentni čak i na vrlo zahtjevnim tržištima razvijenih zemalja (prije svega u EU). Veza sa drugim mjerama: Mjera je u direktnoj povezanosti sa novim srednjoročnim konceptom razvoja drvne industroije u Crnoj Gori kao i mjerama kojima se stvaraju preduslovi za povećnje stepena finalizacije drvne sirovine, zapošljavanje, povećanje vrijednosti izvoza i društvenog proizvoda. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Kroz novu strategiju razvoja preraĎivačke industrije u Crnoj Gori definisati obim, izvore i način realizacije neophodnih investicija u tehnološku modernizaciju, jačanje kadrova i razvoja novih proizvoda u segmentu drvne industrije. Nakon toga, formirati radnu grupu za njenu implementaciju koja će kroz operativni plan realizacije Strategije i novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije usmjeravati i koordinirati sredstvima za pojedine elemente, definisati uslove i načine njihovog korišćenja, dinamiku, nosioce i mehanizme kontrole. Vremenski okvir SprovoĎenje predložene mjere zahtjeva višegodišnji rad uz realizaciju paralelnih aktivnosti u svih pomenutihsegmenta. Koliko dugo će taj vremenski period trajati zavisi od više faktora od kojih su najvažniji dinamika obezbjeĎivanja potrebnih sredstava i efikasnost i koordinacija radne grupe koja će biti zadužena za implementaciju predloženih mjere. Učinci (ekonomske koristi) Brz i dinamičan rast izvoza finalnih proizvoda od drveta i dostizanje nivoa od više desetina miliona € do 2023. godine, kao i povećanje učešća u društvenom proizvodu preraĎivačke industrije na minimum 10%. Drvna industrija postaje jedna od glavnih industrijskih grana u okviru preraĎivačke industrije u Crnoj Gori. Izvori finansiranja Za realizaciju predložene mjere potrebno je obezbjediti minimum 100 miliona € od čega bi se najveći dio koristio za tehnološku modernizaciju preduzeća, a dio za razvoj novih proizvoda i osposobljavanje kadrova. Preduslovi za izvršenje Drvna industrija Crne Gore ima potencijala i šanse za uspjeh u neophodnim reformama. Prvi preduslov je da glavni donosioci odluka te potencijale i mogućnosti prepoznaju. 3. Uloga šumarstva u ruralnom razvoju Na području ruralnog razvoja, ciljevi su sljedeći: Povećanje broja radnih mjesta u šumarstvu i drvnoj industriji Povećanje prihoda ruralnih domaćinstava Ovi ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 3.1. Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume Ciljevi: - Uspostavljanje Lokalnih akcionih grupa (LAG) do 2017. godine u svim opštinama u Crnoj Gori i pripremiti njihove razvojne strategije i akcione planove za njihovo sprovođenje. Obrazloženj e: Lokalne akcione grupe su multifunkcionalna udruženja formirana od strane lokalnog stanovništva. Cilj njihovog postojanja je organizovano jačanje uloge lokalnog stanovništva u ruralnom razvoju kroz: Informisanje lokalnog stanovništva o aktivnostima i mogućnostima za njihovo aktivno uključenje u izvoĎenje tih aktivnosti, Osposobljavanje lokalnog stanovništva za izvoĎenje aktivnosti, kreiranje novih razvojnih ideja i njihovo sprovoĎenje u praksu, Povezivanje na lokalnom, regionalnom, nacionalnom i meĎunarodnom nivou, Podsticanje meĎunarodne saradnje. Uspostavljanje takvih samo-formiranih i samo-organiziranih grupa je proces kojeg treba podsticati i nadzirati, kako bi se uspostavili principi njihovog funkcionisanja i upravljanja. Zbog toga je potrebno uključiti i adekvatno obučen kadar, a radi stalne prisutnosti na terenu, poznavanja lokalnih zajednica i lokalnih problema, Uprava za šume može da odigra ključnu ulogu u tom procesu. Ciljne grupe: Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeća udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj. Zainteresirano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeća. Očekivani rezultati: Osnivano najmanje 10 lokalnih akcionih grupa (neke mogu pokrivati područja više opština). Pripremljeno najmanje 10 razvojnih strategija i akcionih planova lokalnih akcionih grupa. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera se može povezati sa većinom svih ostalih mjera ove Strategije, jer pruža mogućnost formiranja projekata od strane lokalnog stanovništva i lokalnih preduzeća koji su u skladu sa stvarnim potrebama i usmjereni ka rješavanju aktualnih problema. Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva; Investicije u mala šumarska preduzeća u ruralnim područjima; Investicije u drvopreradu; Investicije u turizam; Održivo upravljanje korišćenjem nedrvnih šumskih proizvoda; Edukacija stanovništva. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe trebaju uz pomoć odjeljenja lokalne samouprave zaduženih za lokalni razvoj i Ministarstva za poljoprivredu i ruralni razvoj pokrenuti inicijativu ili podržati već postojeća udruženja na lokalnom nivou i usmjeriti ih ka formiranju LAG-ova. U prvoj fazi, potrebno je krenuti sa informisanjem i osposobljavanjem kritične mase lokalnog stanovništva i zainteresiranih lokalnih preduzeća o tome što je LAG, kako funkcioniše i koje su prednosti koje donosi. Unutar savjetodavne službe šumarstva treba pripremiti modul za adekvatno savjetovanje koji će prvih nekoliko godina voditi proces formiranja LAG ova i pripreme prve strategije sa akcionim planom izvoĎenja prioritetnih projekata. Formiranje LAG-ova. Osiguranje finansiranja. Priprema razvojnih strategija i akcionih planova. IzvoĎenje projekata. Vremenski okvir U razdoblju do 2015. godine osnivati mrežu LAG, a do 2017. godine pripremiti razvojne strategije i akcione planove, te do 2020. godine sprovesti prve projekte. Učinci (ekonomske koristi) LAG-ovi će biti, kada njihov rad u potpunosti profunkcioniše, u punoj mjeri u stanju da sprovedu do 1.500.000 € vrijednosti projekta godišnje, koji su vezanih za ruralni razvoj. Izvori finansiranja Finansiranje formiranja i rada LAG-ova je moguće kroz IPARD fond. Preduslovi za izvršenje Postojanje, odnosno kreiranje interesa u lokalnim zajednicama na ruralnom području. Aktivan pristup područnih jedinica Uprave za šume, savjetodavne službe, odjeljenja lokalne samouprave zaduženih za lokalni razvoj i Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja za formiranje LAG-ova i voĎenje višegodišnjeg procesa njihovog osposobljavanja za samostalan rad. 3.2. Poboljšanje infrastrukture u ruralnom području (ruralna infrastruktura) Ciljevi: Rekonstrukcija 100 km lokalnih puteva koji otvaraju šume i služe razvoju ruralnih područja i izgradnja 70 vodozahvata koji služe za obezbjeđivanje vode za lokalno stanovništvo, a ujedno i kao voda za gašenje šumskih požara, do 2025 godine. Obrazloženj e: Cilj je poboljšati infrastrukturu koja je povezana sa ruralnim razvojem, a ujedno služi i za potrebe šumarstva. To su lokalni putevi i vodosnabdijevanje, pogotovo zahvati vode, koji se mogu koristiti u slučaju požara. Ciljne grupe: Uprava za šume Lokalna samouprava Mjesne zajednice LAG-ovi, Nevladine organizacije u ruralnim područjima Očekivani rezultati: Rekonstruisani lokalni putevi (500 km) 70 vodozahvata koji služe i za obezbjeĎivanje vode i za potrebe protivpožarne zaštite Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je povezana sa svim mjerama koje su vezane za razvoj ruralnih područja i sa mjerama za povećanje mogućnosti korišćenja šuma kao i za zaštitu od požara Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Izrada dokumentacije za rekonstrukciju puteva Izrada dokumentacije za vodozahvate Rekonstrukcija puteva Izgradnja vodozahvata Vremenski okvir Izrada dokumentacije za rekonstrukciju puteva – do 2018. godina Izrada dokumentacije za vodozahvate – do 2017. godine Rekonstrukcija puteva – do 2023. godine Izgradnja vodozahvata – do 2023. godine Učinci (ekonomske koristi) Bolji pristup selima će održati stanovništvo na selu i omogućiti lakši prijevoz drvnih sortimenata. Poboljšanje vodosnabdijevanja će povećati standard života na selu i ujedno poboljšati protivpožarnu sigurnost. Izvori finansiranja Rekonstrukcija seoskih saobraćajnica – IPARD 2014 -2020. godine Izgradnja vodozahvata – IPARD 2014 -2020. godine Preduslovi za izvršenje Pripremljena dokumentacija za rekonstrukciju puteva i izgradnju vodozahvata 3.3. Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva Ciljevi: Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruženja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva. Domaćinstva i lokalna udruženja mogu diversifikovaati svoje postojeće ekonomske aktivnosti, smanjiti finansijsku zavisnost od postojećih ekonomskih aktivnosti, poboljšati svoj ekonomski standard i na taj način aktivno participirati u razvoju ruralnih područja. Aktiviranje 500 domaćinstava i 25 lokalnih udruženja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva. Obrazloženj e: Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima koje se odnose na valorizaciju uloge šuma i šumarstva uključuje aktivnosti kao što su: IzvoĎenje šumskih radova, Prerada drveta u drvne poluproizvode i finalne proizvode, skupljanje, prerada i prodaja nedrvnih šumskih proizvoda, ruralni turizam povezan sa šumskim prirodnim vrijednostima i obrazovanjem mladih o ulozi šuma. Ovdje se radi se o izvoĎenju takvih aktivnosti kao dopunskih aktivnosti pored nastavljanja bavljenja osnovnom djelatnošću (npr. poljoprivreda, stočarstvo…). Na takav način, lokalno stanovništvo smanjuje finansijsku zavisnost od postojećih ekonomskih aktivnosti, poboljšava svoj ekonomski standard i aktivno učestvuje u razvoju ruralnih područja. UvoĎenje takvih dopunskih aktivnosti često vodi i u preuzimanju novog posla od strane mlade generacije, što znači smanjenje depopoluacije ruralnih područja. Ciljne grupe: Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeća različita udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj. Zainteresovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeća. Očekivani rezultati: 500 domaćinstava uključenih u diversifikaciju već postojećih ekonomskih aktivnosti. 25 postojećih preduzeća i lokalnih udruženja uključenih u diversifikaciju već postojećih ekonomskih aktivnosti. 15 novih preduzeća. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa; Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume; Investicije u mala šumarska preduzeća u ruralnim područjima; Investicije u drvnu industriju; Investicije u turizam; Održivo upravljanje korišćenjem nedrvnih šumskih proizvoda; Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja; Održavanje otvorenih površina izmeĎu šuma, podrška za kosidbu livada; Edukacija stanovništva. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Informisanje zainteresovanog lokalnog stanovništva i osposobljavanje kritične mase pojedinaca ili postojećih preduzeća za dopunske aktivnosti. Nadgradnja savjetodavne službe za podršku diversifikacije ekonomskih aktivnosti u ruralnom području. ObezbjeĎenje finansiranja ili povoljnog kreditiranja nabavke opreme ili početne investicije. SprovoĎenje tendera. Praćenje rezultata finansiranja Vremenski okvir Do 2023. godine aktivirati 500 domaćinstava, 25 lokalnih udruženja i 15 lokalnih preduzeća u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva. Učinci (ekonomske koristi) Izvori finansiranja Finansiranje je moguće kroz IPARD fond kroz stavke koje se odnose na diversifikaciju ruralne ekonomije Preduslovi za izvršenje Interes lokalnog stanovništva ili već postojećih preduzeća za diversifikaciju njihovih aktivnosti. Finansiranje ili povoljno kreditiranje nabavke opreme za izvoĎenje dopunskih djelatnosti. 3.4. Investicije u mala preduzeća šumarstva i drvne industrije u ruralnim područjima Ciljevi: Formiranje malih šumarskih preduzeća koja će biti sposobna izvoditi šumske radove i/ili neke segmente drvne industrije (pilane, sječka, zanatski proizvodi) u ruralnim područjima poboljšava status lokalnog stanovništva i vraća im aktivnu ulogu u šumarstvu. U narednom periodu od 10 godina osnivati 15 malih šumarskih preduzeća. Obrazloženj e: U Crnoj Gori je u dužem periodu propao veliki broj malih lokalnih šumarskih preduzeća i pojedinaca koji su se pored poljoprivrede bavili i radovima u šumi ili drvopreradom kao dopunskom djelatnošću. Danas se veliki dio radova u šumama vrši od strane podizvoĎača. Dobar dio njih nema adekvatnu opremu i osposobljenost, niti su osigurani u skadu sa zakonom. Zbog bolje osposobljenosti i opreme, sve veći dio izvoĎača dolazi i iz susjednih zemalja. Ponovnim uspostavljanjem takvih preduzeća u ruralnim područjima direktno će se podsticati diversifikacija ekonomskih aktivnosti, vratiti lokalnom stanovništvu aktivna uloga u šumarstvu i omogućiti dopunska zarada za podizanje njihovog standarda. Formalizacija izvoĎenja radova preko preduzeća doprinosi i boljem plaćanju poreza, a naročito socijalnoj sigurnosti vlasnika i zaposlenih preko plaćanja doprinosa za penzijsko i zdravstveno osiguranje. Ciljne grupe: Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeća udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresirana postojeća lokalna preduzeća. Očekivani rezultati: Osnivanih 15 malih preduzeća šumarstva i drvoprerade. Osposobljenih 500 privatnih vlasnika šuma i radnika za izvoĎenje šumskih radova. Povećanje prihoda Poreske uprave i plaćanja doprinosa za zdravstveno i penzijsko osiguranje Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa; Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume; Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva; Edukacija stanovništva Koraci za izvođenje, uključujući Informisanje zainteresovanog lokalnog stanovništva i osposobljavanje kritične mase pojedinaca ili postojećih preduzeća za izvoĎenje šumskih osposobljav anje radova. Formiranje malih šumarskih preduzeća i njihovo profilisanje prema postojećim potrebama u različitim dijelovima Crne Gore. Uključivanje malih šumarskih preduzeća u postojeći sistem izvoĎenja šumskih radova kako bi se im omogućilo da započnu biznis. Vremenski okvir Do 2023. godine osnovati 15 malih šumarskih preduzeća i osposobiti 500 vlasnika šuma za izvoĎenje radova u šumi. Učinci (ekonomske koristi) Lokalna radna snaga umjesto radne snage iz okruženja, bolji socio-ekonomski položaj sela. Izvori finansiranja Finansiranje formiranja malih šumskih preduzeća je moguće kroz IPARD fond, kroz stavke koje se odnose na diversifikaciju ruralne ekonomije . Preduslovi za izvršenje Interes lokalnog stanovništva ili već postojećih preduzeća za diversifikaciju njihovih aktivnosti. Finansiranje ili povoljno kreditiranje nabavke opreme za izvoĎenje šumskih radova za mala šumska preduzeća. Mogućnost njihovog uključivanja u postojeći sistem izvoĎenja šumskih radova (šta i gdje smeju da rade, kako ne bi došlo do sukoba sa koncesionarima itd.) 3.5. Investicije u turizam Ciljevi: Aktiviranje 100 domaćinstva, lokalnih udruženja i preduzeća uključenih u razvoj turizma kao dopunske ili glavne djelatnosti. Obrazloženj e: Ruralni turizam i eko-turizam su jedan od najbrže rastućih vrsta turizma koja može da predstavlja bitnu dopunsku djelatnost u ruralnim područjima. Preko razvoja ovog tipa turizma osigurava se očuvanje tradicionalnih djelatnosti u prostoru, gradi tržište za prodaju lokalnih proizvoda i promoviše lokalna prirodna i kulturna baština. Na takav način, lokalno stanovništvo može smanjiti finansijsku zavisnost od postojećih ekonomskih aktivnosti, poboljšati svoj ekonomski standard i aktivno učestvovati u razvoju ruralnih područja. Ciljne grupe: Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeća različita udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj. Zainteresovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeća. Očekivani rezultati: 100 domaćinstava uključenih u investicije u turizam. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume; Održivo upravljanje korišćenjem nedrvnih šumskih proizvoda; Održavanje otvorenih površina izmeĎu šuma, podrška za kosidbu livada; Edukacija stanovništva. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Informisanje zainteresovanog lokalnog stanovništva i osposobljavanje kritične mase pojedinaca ili postojećih preduzeća za investicije u turizam. Nadgradnja savjetodavne službe za podršku diversifikacije ekonomskih aktivnosti u ruralnom području. Priprema strateškog dokumenta sa smjernicama za prioritetne vrste investicija u različitim dijelovima Crne Gore i akcionim planom izvoĎenja prioritetnih projekata. ObezbjeĎenje finansiranja ili povoljnog kreditiranja nabavke opreme ili početne investicije. SprovoĎenje tendera. Vremenski okvir Do 2023. godine aktivirati 100 domaćinstava u investicije u turizmu. Učinci (ekonomske koristi) Poboljšan socio-ekonomski položaj sela, smanjena depopulacija sela, veći prihod od turizma,bolja i raznovrsnija turistička ponuda Izvori finansiranja Finansiranje je moguće kroz IPARD fond, kroz stavke koje se odnose na diversifikaciju ruralne ekonomije Preduslovi za izvršenje Interes lokalnog stanovništva. Finansiranje ili povoljno kreditiranje nabavke opreme, odnosno početne investicije. 3.6. Održivo upravljanje i korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda Ciljevi: Formiranje održivog sistema upravljanja korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda putem organizacije postojećih i novih preduzeća ili pojedinaca i njihove integracije u ovaj sistem. Obrazloženj e: Danas na području Crne Gore sistem upravljanja i korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda ne osigurava ekološku i ekonomsku održivost njihove proizvodnje. Ova ekonomska djelatnost nije iskorišćena koliko bi mogla da bude, a sa druge strane nepravilno branje i sakupljanje donosi štetu i ugrožava održivost prinosa ovih šumskih proizvoda. Zato je neophodno formirati održiv sistem upravljanja i korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda i u njega uključiti zainteresovano lokalno stanovništvo i preduzeća. Kod uspostavljanja sistema je potrebno obratiti pažnju na osiguranje cjelovitog lanca od berača preko otkupljivača/preraĎivača do krajnjeg kupca. Neophodni dio sistema je uspostavljanje minimalnih standarda i operativnih postupaka. Ciljne - Područne jedinice Uprave za šume. grupe: - Agencija za zaštitu životne sredine. Postojeća udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresovana postojeća lokalna preduzeća. Zaštićena područja Očekivani rezultati: Dugoročna održivost nedrvnih šumskih proizvoda Dugoročna održivost prihoda učesnika u lancu dodatne vrijednosti Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume; Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva; Investicije u turizam; Ekonomska valorizacija biodiverziteta za njegovo očuvanje preko integralnog pristupa i saradnje; Sistemsko ureĎenje upravljanja/gazdovanja šumama u nacionalnim parkovima; Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela; Edukacija stanovništva. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Kritični pregled postojećeg sistema od strane svih relevantnih institucija sa definisanjem glavnih nedostataka. Priprema novog sistema, njegova promocija i prezentacija svim zainteresovanim stranama. Osposobljavanje (način pravilnog branja, minimalni standardi i operativni postupci u fazi transporta/skladištenja/prerade) svih zainteresovanih. SprovoĎenje sistema u praksu. UvoĎenje sistema kontrole u praksu. Vremenski okvir Do 2016. godine sprovesti reformu sistema održivog upravljanja i korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda na nacionalnom nivou. Učinci (ekonomske koristi) Veći prihod lokalnog stanovništva i lokalnih preduzeća Veći izvoz Smanjenje rizika pada proizvodnje ili ograničavanja pristupa na tržište Izvori finansiranja Finansiranje je moguće kroz IPARD fond - kroz stavke koje se odnose na diversifikaciju ruralne ekonomije Preduslovi za izvršenje Interes lokalnog stanovništva ili već postojećih preduzeća za diversifikaciju njihovih aktivnosti. Finansiranje ili povoljno kreditiranje nabavke opreme ili sprovoĎenje početne investicije. 4. Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma Na području zaštite prirode ciljevi su Dobro stanje šumskih staništa i vrsta od evropske važnosti ili onih povezanih sa šumom Otpornost šuma na uticaje klimatskih promjena i druga ugrožavanja Valorizacija ekosistemskih usluga šuma Ovi ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 4.1. Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja šumama, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma Ciljevi: - Do 2016. godine integrisati ciljeve zaštite vrsta i staništa u planove razvoja šuma, a do 2025. godine sukcesivno integrisati ciljeve zaštite vrsta i staništa u programe gazdovanja šumama Obrazloženj e: Ulaskom u EU, Crna Gora treba da obezbijedi i upravljanje područjima Nature 2000 na svojoj teritoriji. Područjima Natura 2000 u šumama upravljaće se preko planova razvoja šuma i programa gazdovanja šumama. Ciljeve zaštite treba ugraditi u planove i programe i nakon toga upravljati područjima na način da se obezbijedi povoljan status vrsta i staništa. Pri tome, pored zaštite staništa posebnu pažnju treba posvetiti zaštiti životinjskih i biljnih vrsta od evropske važnosti. S tim u vezi, bitan prioritet predstavlja upravljanje lovištima posebne namjene za koje je nadležna Uprava za šume. Ova lovišta treba da budu centri populacija životinjskih vrsta za Crnu Goru i širi region. MeĎutim, i u ostalim lovištima treba da se dosledno ispunjuju zahtjevi propisani Zakonom o divljači i lovstvu. Zbog odredaba Direktive o staništima EU, biće potrebne i promjene zakodavstva u pogledu pojedinih vrsta, pogotovo velikih zvijeri (medvjed, vuk i ris) u smislu njihove strožije zaštite. Ciljne grupe: Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore Očekivani rezultati: Integracija ciljeva zaštite životne sredine u planove razvoja šuma i programe gazdovanje šumama i upravljanje područjima Natura 2000 u šumama Veza sa drugim mjerama: Ekosistemski pristup gazdovanju šumama Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav Osposobljavanje zaposlenih u Upravi za šume Osposobljavanje zaposlenih u Agenciji za zaštitu životne sredine Osposobljavanje preduzeća koja pripremaju programe gazdovanja šumama anje - PrilogoĎavanje Zakona o šumama i Zakona o divljači i lovstvu zahtjevima EU direktiva o pticama i staništima Uspostavljanje efektivnog upravljanja lovištima posebne namjene Implementacija Zakona o divljači i lovstvu na cijeloj teritoriji Crne Gore Vremenski okvir Osposobljavanje zaposlenih u Upravi za šume – u okviru postojećeg FODEMO projekta Osposobljavanje zaposlenih u Agenciji za zaštitu životne sredine– u okviru postojećeg FODEMO projekta Osposobljavanje preduzeća koja pripremaju programe gazdovanja šumama – u okviru postojećeg FODEMO projekta Priprema planova razvoja šuma u skladu sa zahtjevima upravljanja za Natura 2000 područja – do 2016. godine Priprema programa gazdovanja šumama u skladu sa zahtjevima upravljanja Natura 2000 područjima – do 2025. godine Učinci (ekonomske koristi) Ekosistemska usluga zaštite biodiverziteta Efikasno upravljanje šuma i lovišta u skladu sa zahtjevima Natura 2000 u okviru postojećih troškova Izvori finansiranja Osposobljavanje – inicijalno u okviru FODEMO projekta Dodatno osposobljavanje – u okviru pretpistupnih fondova EU Dodatni zaposleni u Upravi za šume za upravljanje Naturom 2000 Izrada planova razvoja šuma, programa gazdovanja šumama i lovnih osnova za lovišta posebne namjene – redovna aktivnost Uprave za šume Preduslovi za izvršenje Definisana potencijalna Natura 2000 područja 4.2. Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode Ciljevi: - Saradnja između državnih i lokalnih institucija, privatnih vlasnika šuma, preduzeća i nevladinih organizacija u gazdovanju šumama i zaštiti prirode Obrazloženj e: Kao i u drugim zemljama, u Crnoj Gori nadležnosti i odgovornost za gazdovanje i zaštitu šuma, prirode i prirodnih resursa su podjeljene izmeĎu različitih državnih (MPRR, MORT, MUP) i lokalnih institucija (opštine), privatnih vlasnika i korisnika šuma i šumskih zemljišta, izvoĎača različitih radova i nevladinih organizacija kao što su lovačka i ribolovna društva, organizacije za zaštitu prirode, sportska društva itd. Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode podrazumijeva uključivanje svih relevantnih partnera u odlučivanje o šumama, participativno planiranje i saradnju kod izvoĎenja pojedinih aktivnosti u okviru relevantnih zakonskih odredbi. Zakon o šumama propisuje uključivanje zainteresovane javnosti u pripremu planova razvoja i programa gazdovanja, kao i formiranje Savjeta za šuma. Uprava za šume treba da se osposobi za uključivanje partnera u donošenje pojedinih planova, kao i za saradnju sa udruženjima vlasnika i drugim partnerima na terenu. Poseban prioritet za saradnju predstavljaju budući regionalni parkovi (koje shodno zakonu treba da proglašavaju opštine) a oni uključuju i šume koje imaju ekonomsku vrijednost. U okviru planiranja i upravljanja tih parkova, Uprava za šume sa svojim znanjem, kadrovima i aktivnostim može da odigra značajnu pozitivnu ulogu u smislu postizanja ciljeva zaštite, razvoja i posjete tih područja. Većina planiranih regionalnih parkova poklapa se i sa lovištima posebne namjene, što daje dodatne mogućnosti za saradnju u okviru upravljanja parkova. Ciljne grupe: Uprava za šume, druge državne i lokalne institucije, privatni vlasnici šuma, preduzeća, NVO Očekivani rezultati: Smanjenje institucionalnih konflikata i time troškova javne uprave, bolji efekti upravljanja i gazdovanje šumama Veza sa drugim mjerama: Stabilni i kvalitetni ekosistemi; Ruralni razvoj Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Uspostavljanje Nacionalnog savjeta za šume Uključivanje Uprave za šume u proces planiranja i strukturu upravljanja regionalnih parkova Učešće javnosti u svim procesima planiranja u šumarstvu Saradnja sa nevladinim organizacijama (LAG-ovi, dobrovoljna vatrogasna društva, planinarska društva, lovačka društva…) Vremenski okvir Nacionalni savjet za šume- do 2013. godine Uspostavljanje regionalnih parkova- 2013 – 2017. godine Učinci (ekonomske koristi) Veći efekat uloženih javnih sredstava Izvori finansiranja Ova aktivnost može da se izvrši u okviru postojećih aktivnosti pojedinih institucija Preduslovi za izvršenje Spremnost za saradnju kod svih učesnika 4.3. Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja Ciljevi: - Priprema baze stvarnog korišćenja zemljišta po vlasništvu u GIS-u do 2018. godine i regulacija prava korišćenja do 2020. Obrazloženj e: U Crnoj Gori postoji nekoliko problema sa upravljanjem zemljišta u državnoj svojini kao i razgraničenja izmeĎu privatnog i državnog zemljišta: Katastar je nepotpun i neažuran, pogotovo u šumskim i planinskim područjima, Vlasništvo i prava korišćenja u mnogo slučajeva baziraju na starim tapijama i ugovorima koji nisu zavedeni i ažurirani, Uprava za šume vodi pašnjake u državnom vlasništvu kao neobraslo šumsko zemljište, ali s njima ne upravlja aktivno, Posljedica svega toga su skupe i komplikovane procedure utvrĎivanja stanja kultura i vlasništva, što će stvarati prepreku za održivo gazdovanje šumama i drugim državnim zemljištima, kao i za korišćenje fondova IPARD. Zbog toga treba pripremiti bazu stvarnog korišćenja zemljišta po vlasništvu u GIS-u koja će omogućiti regulaciju prava korišćenja šuma, šumskog zemljišta i pašnjaka u državnoj svojini. Na osnovu toga, Uprava za šume treba da ustanovi i ugovorno reguliše postojeća prava korišćenja državnih zemljišta kao što je ispaša, korišćenje drveta za ogrijev i vlastite potrebe seoskih domaćinstava itd. U smislu podsticanja ruralnog razvoja za ta prava ne treba da se traži naknada, ali je bitno da se uspostave uslovi korišćenja u smislu zaštite resursa, zaštite prirode i životne sredine. Ciljne grupe: Vlasnici Uprava za šume i regionalni parkovi Očekivani rezultati: Baza podataka o vlasnicima Baza podataka o stvarnom korišćenju zemljišta Ugovori o korišćenju šuma, šumskog zemljišta i pašnjaka u državnoj svojini Veća ekonomska sigurnost vlasnika i korisnika zemljišta Mogućnost korišćenja IPARD fondova od strane vlasnika i korisnika Veza sa drugim mjerama: Pojednostavljenje procedura za dobijanje drvne mase radi zadovoljenja sopstvenih potreba, diverzifikacija Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Digitalna baza podataka o kulturama u GIS-u UtvrĎivanje vlasništva u GIS-u Osposobljavanje zaposlenih u Upravi za šume za upotrebu i održavanje baze podataka Ugovaranje korišćenja šuma, šumskih zemljišta i pašnjaka Vremenski okvir Priprema baze do 2018. godine, ugovaranje korišćenja do 2020. godine Učinci (ekonomske koristi) Izvjesnost za korisnike državnih zemljišta Informacija o državnoj imovini Mogućnost usmjeravanja fondova IPARD Upravljanje nešumskim zemljištem u državnoj svojini – u početku besplatno ili sa malom naknadom, kasnije u zavisnosti od prihoda korisnika Izvori finansiranja Digitalna baza stvarnog korišćenja zemljišta po vlasništvu u GIS-u Korišćenje šuma na osnovu koncesionih ugovora Besplatno korišćenje nešumskog zemljišta, ali pod jasnim uslovima Preduslovi za izvršenje Digitalizacija katastra zemljišta Uspostavljanje jedinstvenog registra poljoprivrednih i šumskih posjeda 4.4. Unaprijeđenje upravljanja šumama u nacionalnim parkovima Ciljevi: - Upravljanje šumama u nacionalnim parkovima u skladu sa ciljevima zaštite prirode i održivog razvoja Obrazloženj e: Šumama u nacionalnim parkovima se upravlja u skladu sa Zakonu o nacionalnim parkovima. MeĎutim, prostornim planovima i planovima upravljanja nacionalnih parkova dozvoljene su samo sanitarne sječe stabala. Zbog toga u se NP ne vrši planiranje u smislu održivosti šuma, njihovog uzgoja i korišćenja u smislu Zakona o šumama. Pošto termin „sanitarne sječe“ nije kvalifikovan, pod tom kategorijom pored sječa oboljelih stabala izvodi se i obezbjeĎivanje lokalnog stanovništva drvetom i sječa u privatnim šumama. U budućnosti, planovi upravljanja nacionalnih parkova treba da sadrže relevantne elemente programa gazdovanja šumama, uz dominantnu ulogu ciljeva zaštite za šume u drugoj i trećoj zoni zaštite. Time će se omogućiti plansko korišćenje privatnih i državnih šuma, gdje je to prihvatljivo sa gledišta zaštite prirode i prihod za vlasnike zemljišta i JP NP u slučaju da je zemljište u državnom vlasništvu. U strogo zaštićenim zonama ne dozvoljavaju se nikakve sječe, osim za potrebe istraživanja i infrastrukture parka. UvoĎenje tog pristupa treba da se izvrši u toku nove generacije planova upravljanja pojedinih NP. Kao prvi primjer, program gazdovanja šumama treba da se uključi u plan upravljanja NP Prokletije koji je još u pripremi i za koji su već prikupljeni podaci inventure šuma. Ciljne grupe: Nacionalni parkovi, vlasnici zemljišta i korisnici u NP Očekivani rezultati: UnaprijeĎenja šumskih sastojina u drugoj i trećoj zoni parkova mjerama uzgoja i njege. Stvaranje prihoda za JP NP i vlasnike šuma u NP. Veza sa drugim mjerama: Integracija ciljeva Nature 2000 u gazdovanje šumama; Ekosistemski pristup Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Pilot projekat - uključenje relevantnih elemenata programa gazdovanja šumama u plan upravljanja NP Prokletije. PrilagoĎenje pravilnika o sadržaju planova upravljanja Postepeno uključivanje gazdovanja šumama u ostale planove upravljanja i prostorne planove parkova. Vremenski okvir Plan upravljanja NP Prokletije- 2015-2016. godine Planovi upravljanja ostalim NP- do 2020. godine Učinci (ekonomske koristi) Bolja ekonomska i finansijska održivost nacionalnih parkova i stanovništva u parkovima Izvori finansiranja Budžet JP NP po planu upravljanja, što se pokriva povećanim prihodima Preduslovi za izvršenje 5. Zaštita of poţara Na području zaštite od požara i prilagoĎavanja na klimatske promjene cilj je Smanjenje opsega novih opožarenih površina i uništene biomase za 70 % Ovi ciljevi će se postići sljedećim mjerama: 5.1. Održavanje otvorenih površina između šuma i podrška za kosidbu livada Ciljevi: Održavanje postojećih otvorenih površina u šumama Obrazloženj e: Crna Gora ima udio šuma koji je na samom vrhu u Europi. Stoga dalje pošumljavanje poljoprivrednih površina nije poželjno iz više razloga: zbog očuvanja poljoprivredne proizvodnje, zbog očuvanja pejzaža i ruralnih područja, zbog očuvanja biodiverziteta koji je vezan na nešumske ekosisteme i zbog zaštite od požara. Ove površine treba očuvati i podsticati njihovo korišćenje. Ciljne grupe: Vlasnici zemljišta Uprava za šume Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Agencija za zaštitu životne sredine Očekivani rezultati: Očuvane poljoprivredne površine i livadska staništa unutar šumskih kompleksa i iznad gornje granice šume. Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Izgradnja šumskih saobraćajnica, izgradnja infrastrukture u seoskim područjima; Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume; Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva; Edukacija stanovništva; Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja;Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Definisanje površina koje treba održavati Definisanje korisnika tamo gdje su zemljišta u državnom vlasništvu Podsticanje održavanja površina Vremenski okvir Definisanje površina, koje treba održavati – do 2017. godine Definisanje korisnika tamo gdje su zemljišta u državnom vlasništvu - do 2018 godine Podsticanje održavanja površina -permanentno Učinci (ekonomske koristi) Bolji socio-ekonomski položaj sela Veća poljoprivredna proizvodnja Očuvan biodiverzitet Bolja zaštita od požara Izvori finansiranja Mjera IPARD-a za kosidbu livada (godišnje) Preduslovi za izvršenje Zainteresovanost stanovništva za održavanje površina 5.2. Unaprijeđenje organizovanosti institucija za borbu protiv šumskih požara Ciljevi: Djelujuće preduzetne vatrogasne jedinice u okviru Uprave za šume, korisnika šuma i preduzeća registrovanih za izvođenje radova u šumama u svim opštinama do 2016. godine Osposobljenih 500 zaposlenih u odgovornim institucijama za borbu protiv šumskih požara Obrazloženje: Iskustvo iz prošlih godina pokazuje da treba poboljšati preventivu i borbu protiv šumskih požara. Odgovornost za preventivu od požara i borbu protiv njih podeljena je izmeĎu vlasnika zemljišta, koncesionara u šumama, Uprave za šume, opštinskih službi za zaštitu i spašavanje i Sektora za vanredne situacije i civilnu bezbjednost koji se nalazi u okviru Ministarstva unutrašnjih poslova. Planiranje za borbu protiv požara je nadležnost opština, koje spremaju opštinske planove zaštite i spašavanja u kojima se prediviĎa i uspostavljanje preduzetnih vatrogasnih jedinica u organizacijama koje su požarno ugrožene. U sektoru šumarstva uspostaviće se takozvane preduzetne jedinice na području svake područne jedinice Uprave za šume, koje će se obučiti i opremiti za borbu protiv požara, a mobiliziraće se u slučaju šumskih požara. One će da uključuju radnike Uprave za šume, koncesionare i druga preduzeća koja obavljaju radove u šumi. Rukovodstvo tih jedinica biće kod Uprave za šume. Te jedinice biće odgovorne za reakciju na šumske požare zajedno sa dobrovoljnim vatrogasnim društvima i za koordinaciju intervencije u slučaju uključivanja dodatnih jedinica u intervenciju. Na nivou države može da se organizuje i specijalna jedinica koju sastavljaju radnici Uprave za šume, koja će u vrijeme sezone požare biti u pripremnosti za brze intervencije u slučaju dojave požara. Ciljne grupe: Uprava za šume, preduzeća u sektoru šumarstva, opštinske službe za zaštitu i spašavanje Očekivani rezultati: Zbog bržih i boljih intervencija smanjenje opožarenih površina Veza sa drugim mjerama: Ova mjera je u jakoj vezi naročito sa mjerama: Postavljanje prioriteta u ureĎivanju područja privatnih šuma na planove razvoja šuma i uzgojno planiranje; Povećati potražnju za biomasom uvoĎenjem grijanja javnih zgrada sječkom i kogeneracijom; Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa; Diverzifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva; Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma; Ekonomska valorizacija biodiverziteta za njegovo očuvanje preko integralnog pristupa i saradnje; Sistemsko ureĎenje upravljanja/gazdovanja šumama u nacionalnim parkovima; Očuvanje prirodnih, mješovitih sastojina koje su više otporne na klimatske promjene; Investicije u opremu i preventivne mjere; Razvoj i testiranje optimalnih metoda sanacije opožarenih površina; Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljavanje Kritični pregled postojećeg sistema od strane svih nadležnih institucija. UsklaĎivanje opštinskih planova zaštite i spašavanja Uspostavljanje preduzetnih jedinica. Obuka članova jedinica. Praćenje uspješnosti intervencija protiv požara. Eventuelno uspostavljanje specijalne jedinice Vremenski okvir 2014 – 2020. godine Učinci (ekonomske koristi) Smanjenje šteta od požara na šumama i poljoprivrednim zemljištima Bolja povezanost ruralnih zajednica i osposobljenost za sve oblike vanrednih situacija Izvori finansiranja Uprava za šume (godišnje) Preduzeća u sektoru šumarstva Preduslovi za izvršenje Spremnost ljudi u šumarstvu za uključenje u vatrogasne jedinice 5.3. Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara Ciljevi: - Omogućavanje brze i efektivne intervencije protiv šumskih požara Obrazloženj e: Za borbu protiv šumskih požara potreban je specializovana oprema i prisutnost infrastrukture preventivnih mjera, kao što su putevi, cisterne s vodom i održavane otvorene površine. EU omogućava uključivanje opreme i preventivnih mjera protiv šumskih požara u program ruralnog razvoja IPARD 2014 – 2020. godine. Prioriteti za te investicije su: Izgradnja sistema brzog izvještavanja o požarima preko infracrvenih video kamera Izgradnja puteva na požarno ugroženim područjima Izgradnja cisterni s vodom u požarno ugroženim šumama Uspostavljanje otvorenih površina meĎu šumama, oko infrastrukture i naselja Vozila i druga zajednička za intervencije u šumskim požarima Lična zaštitna i vatrogasna oprema za borbu protiv šumskih požara Obuka i osposobljavanje Sistem video nadzora može da se uspostavi koristeći postojeće bazne stanice GSM, a treba da bude povezan u centre obavještavanja. Za izgradnju puteva i cisterni u državnim šumama korisnik je Uprava za šume, a u privatnim šumama njihovi vlasnici zajedno s opštinom, Upravom za šume i dobrovoljnim vatrogasnim društvima. Vozila, druga sredstva i lična oprema kao i obuka i osposobljavanje treba da se finansiraju vatrogasnim jedinicama, pogotovo poduzetnim jedinicama sektora šumarstva, dobrovoljnim vatrogasnim društvima i eventuelno specialnoj jedinici. Ciljne grupe: Preduzetne i dobrovoljne vatrogasne jedinice Uprava za šume, opštinske službe za spašavanje, MUP - Sektor za zaštitu i spašavanje, vlasnici šuma Očekivani rezultati: Smanjenje šteta od šumskih požara, smanjenje vremena i troškova pojedinih intervencija zbog bolje opreme i obučenosti Veza sa drugim mjerama: UnaprijeĎenje organiziranosti institucija za borbu protiv požara, uključivanje stanovništva u preventivu i borbu protiv požara, očuvanje prirodnih, mješovitih sastojina koje su više otporne na klimatske promjene, razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona. Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Uključenje mjera zaštita od požara u IPARD Definicija potreba za opremom na osnovu opštinskih planova zaštite i spašavanja Tenderi za investicije u preventivne mjere i opremu: korisnici vatrogasne jedinice, opštine, udruženja vlasnika šuma Studija izgradnje sistema video nadzora Nabavka i uspostavljanje sistema video nadzora Program obuke i osposobljavanja Vremenski okvir 2014 – 2020. godine Učinci (ekonomske koristi) Smanjenje direktnih i indirektnih šteta od šumskih požara Izvori finansiranja IPARD u periodu 2014-2020. godine Preduslovi za izvršenje Uključenje u program IPARD Formiranje preduzetnih i dobrovoljnih vatrogasnih jedinica 5.4. Uključivanje stanovništva u preventivu i borbu protiv požara Ciljevi: Formiranje, opremanje i osposobljavanje najmanje po jednog dobrovoljnog vatrogasnog društva na šumskom području u svakoj opštini do 2023. godine Obrazloženje: Za preventivu od požara kao i za efektivnu borbu protiv njih bitna je motivacija i uključenost stanovništva, pogotovo u manje pristupačnim seoskim i planinskim područjima. U mnogim djelovima Evrope kao najbolji način edukacije, motivacije i uključenja lokalnog stanovništva pokazala su se dobrovoljna vatrogasna društva. Crna Gora ima iskustvo sa dobrovoljnim vatrogasnim društvima na Primorju, dok ona ne postoje u kontinentalnom dijelu zemlje. U okviru komponente zaštite šuma od požara u okviru IPARD, namjeniće se sredstva za opremanje i osposobljavanje dobrovoljnih vatrogasnih društava u šumskim područjima. Ta društva biće specijalizovana za borbu protiv šumskih požara. Područna jedinica Uprave za šume i opštinska služba za zaštitu i spašavanje podstaći će uspostavljanje barem jednog takvog društva u svakoj opštini. Kada se ova društva formiraju, moći će da se prijavljuju na godišnje tendere za finansiranje njihovog opremanja, vlastitog osposobljavanja i aktivnosti edukacije stanovništva u okviru IPARD-a. Njihova uloga biće vežna za implemetaciju opštinskih planova zaštite od požara. Pored uključivanja stanovništva, treba da se uspostavi i zakonska regulativa u vezi namjernog paljenja zemljišta ili biljnih ostataka. Veliki dio evropskih zemalja zabranjuje svako paljenje na otvorenim područjima zbog zaštite od požara i zaštite kvaliteta vazduha. MeĎutim, postoji i mogućnost da se dozvoli planirano paljenje, ako je to pod nadzorom i ako predstavllja najefikasniji i najbezbjedniji način upravljanja odreĎenim područjem (čišćenje pašnjaka, smanjenje količine suve zapaljive biomase u šumama). U takvim slučajevima, treba da se propiše kaznena odredba za svaki slučaj namjernog prouzrokovanja požara. Ciljne grupe: Stanovništvo na ruralnim područjima uključujući vlasnike šuma Očekivani rezultati: Smanjenje broja antropogenih požara Zbog bržih i boljih intervencija smanjenje opožarenih površina Veza sa drugim mjerama: Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona Koraci za izvođenje, uključujući osposobljavanje Uključenje mjere u IPARD 2014-2020. godine Obuka savjetodavne službe u Upravi za šume i opštinskih službi za zaštitu i spašavanje Zakonska regulativa (kaznena odredba) u vezi namjernog paljenja Promocija ideje dobrovoljnih vatrogasnih društava na ciljnim područjima Uspostavljanje društava Tenderi za finansiranje rada i opreme društava Nabavka opreme Osposobljavanje članova društava Edukacija stanovništva Vremenski okvir 2014 – 2020. godine Učinci (ekonomske koristi) Smanjenje šteta od šumskih požara i na poljoprivrednim zemljištima Bolja povezanost ruralnih zajednica i osposobljenost za sve oblike vanrednih situacija Izvori finansiranja Državni ili EU fondovi za podršku nevladinim organizacijama Preduslovi za izvršenje Spremnost ljudi u ruralnim područjima za uključenje u dobrovoljna vatrogasna društva 5.5. Razvoj i testiranje metoda sanacije opožarenih površina Ciljevi: - Definicija ekoloških i finansijskih optimalnih metoda sanacije opožarenih površina Obrazloženj e: Izgorjele šume i druge opožarene površine treba da se saniraju na način, da se: Što više smanji ekonomska šteta zbog požara, Da se ponovo uspostave funkcije šumskog ekosistema uključujući produktivnost, Da se, ako moguće, smanji buduća ugroženost od požara Prema situaciji na terenu, ovo se može postići sječom izgorelih stabala ili njihovim ostavljanjem, saĎenjem novih stabala ili drugim mjerama kojima se podstiče obnova šume itd. Zbog relativno velikog obima opožarenih površina, ovi metodi treba da budu i ekonomski efikasni, inače se neće sprovoditi. To znači, da u slučaju da je opožarena drvna masa još iskoristiva, doznaka i sječa mora da se izvrši u najkraćem mogućem roku. Drvna masa može da se proda preko licitacije ili da se sa novim količinama prilagodi koncesioni ugovor za to područje. U okviru Uprave za šume i naučnih institucija pokrenuće se Studija iskustava o sprovedenim sanacijama opožarenaih površina, koja će uraditi evaluaciju efikasnosti različitih metoda u različitim uslovima i situacijama. Prema tim rezultatima pripremiće se stručna uputstva za sanaciju požarišta, koje će uključiti: Način izbora metoda sanacije ili odsutnosti intervencije, Način doznake i prodaje opožarenih stabala Način izvoĎenja ostalih mjera sanacije (saĎenje, koje vrste itd.) Ciljne grupe: Uprava za šume, naučne institucije i udruženje vlasnika šuma Očekivani rezultati: Kratkoročno efikasna sanacija sa najnižim troškovima Dugoročno smanjena šteta zbog požara Veza sa drugim mjerama: UreĎivanje i uzgoj privatnih šuma; Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma; Jačanje stabilnosti i otpornosti šuma i predjela; Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Studija iskustava o sprovedenim sanacijama opožarenaih površina Stručna uputstva za sanaciju opožarenih površina PrilagoĎavanje pravilnika o ureĎivanju šuma i doznaci Praćenje efikasnosti budućih sanacija Vremenski okvir Studija iskustava o sprovedenim sanacijama opožarenaih površina - 2014 2015. godine Stručna uputstva za sanaciju opožarenih površina i ažuriranje pravilnika o ureĎivanju šuma i doznaci – 2015. godina Praćenje efikasnosti budućih sanacija- od 2015. godine Učinci (ekonomske koristi) Minimizacija troškova sanacije, dugoročno veća produktivnost šuma Izvori finansiranja Budžet MPRR za studiju i uputstva Preduslovi za izvršenje 5.6. Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona Ciljevi: - Poboljšanja osposobljenosti Crne Gore za borbu protiv šumskih požara kroz saradnju sa ostalim Mediteranskim zemljama Obrazloženj e: U Mediteranu i unutar EU postoji dobra saradnja meĎu zemljama na području borbe protiv požara. Ta saradnja se vrši razmjenom informacija i iskustava i meĎusobnom podrškom u slučaju pojedinih većih požara. Crna Gora već je uspešno uključena u tu saradnju, a u narednim godinama uključiće se i u projekat „Fearless Adria“ u okviru porgrama EU IPA Adriatic. Vodeći partner projekta je Zavod za šume Slovenije, a partneri u njemu su Albanija, BiH, Hrvatska, Grčka, Italija, Crna Gora i Srbija. Cilj projekta je razvoj zajedničkih politika i strategija na području borbe protiv šumskih požara, promocija i implementacija informacionih i komunikacionih tehnologija u upravljanju požarnih rizika (video nadzor) i poboljšanje dostupnosti prostornih podataka povezanih sa borbom protiv požara. Ciljne grupe: Uprava za šume, MUP - Sektor za zaštitu i spašavanje, Službe za zaštitu i spašavanje u opštinama Očekivani rezultati: Bolja osposobljenost svih službi za borbu protiv šumskih požara Uspostavljen sistem video nadzora u crnogorskim šumama Veza sa drugim mjerama: UnaprijeĎenje organizovanosti institucija za borbu protiv požara; Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara Koraci za izvođenje, uključujući osposobljav anje Podnošenje projektna aplikacije: 2013. godina IzvoĎenje projekta Vremenski okvir 2013 – 2015. godina Učinci (ekonomske koristi) Brža implementacija osposobljavanja za borbu protiv šumskih požara Finansiranje aktivnosti od strane EU Izvori finansiranja EU 595.000 EUR Budžet MPRR 105.000 EUR vlastito učešće, 490.000 prefinansiranje EU 490.000 Preduslovi za izvršenje Uspjeh projekta »Fearless Adria« na natječaju EK Osposobljavanje i finansiranje Osposobljavanje Uprave za šume Uprava za šume za sada još ne obavlja sve funkcije na način kako je to predviĎeno Zakonom o šumama i prema zahtjevima koji su definisani evropskim zakonodavstom. U narednom periodu, Uprava za šume trebaće da se osposobi pogotovo za implementaciju sljedećih poslova: Savjetodavna služba Efikasniji sistem doznake stabala za sječu Participativno planiranje Razvoj projekata i uključivanje u meĎunarodne projekte i mreže Upravljanje Natura 2000 područjima Uspostavljanje šumarsko informacionog sistema Uspostavljanje jedinice za projektovanje i nadzor izgradnje šumskih puteva i drugih saobraćajnica Za izvoĎenje tih funkcija treba da se naĎe optimalni model organizacije i finansiranja javne službe u sektoru šumarstva. Savjetodavna služba u šumarstvu Savjetodavna služba je neformalno već uspostavljena, treneri savjetodavne službe su pohaĎali kurseve, ali je potrebno raditi na razvoju savjetodavnih aktivnosti na terenu. Da bi se to postiglo, neophodna je efikasna koordinacija i odreĎena finansijska sredstva. Što prije treba imenovati koordinatora savjetodavne službe u Upravi za šume i početi sa pripremom programa savjetodavnih aktivnosti i razvojem novih savjetodavnih modula. U tom okviru treba da se pojednostavi i sistem planiranja i doznake u privatnim šumama, u smislu Mjere 1.3, a u svim šumama u smislu Mjere 2.6. U okviru centralne jedinice Uprave za šume predviĎeno je novo radno mjesto za koordinatora savjetodavne službe ali to mjesto još nije popunjeno. U okviru IPA šumarskog projekta „Podrška za izgradnju kapaciteta u sektoru šumarstva“ izvedene su aktivnosti na obuci trenera za savjetovanje privatnim vlasnicima šuma, i obuke za zaposlenih unutar Uprave za šume. U okviru projekta edukovano je preko 20 trenera savjetodavne službe iz Uprave za šume i 97 zaposlenih iz Uprave za šume i privatnih organizacija iz sektora šumarstva vezano za izvoĎenje savjetodavnih aktivnosti. Uprava za šume treba da prepozna značaj kvalitetne komunikacije sa vlasnicima šuma i to unese u svakodnevni rad/komunikaciju sa vlasnicima šuma. Da bi to postigla, Uprava za šume treba pripremiti godišnji program savjetovanja i onda ga implementirati. Efikasniji sistem doznake, prijema i uvjerenja o porijeklu Zakonom su predviĎeni postupci za doznaku, prijem i izdavanje uvjerenja o porijeklu. Podzakonskim aktima treba ostvariti mogućnosti da se ovi sistemi pojednostave, jer trenutno predstavljaju veliko opterećenje Uprave za šume, pogotovo u izdanačkim šumama, šumama predviĎenim za sanaciju (požari, izvale,..) i u šumama koje su predviĎene za promjenu namjene u druga zemljišta. Uprava za šume je značajno opterećena doznakom u privatnim šumama. Posebno u privatnim šumama treba intenzivirati komunikaciju sa vlasnicima šuma. Iz razloga što će se po prvi put ureĎivati i privatne šume, vlasnicima treba obrazložiti značaj planiranja u šumarstvu i uključiti njih i njihova udruženja u pripremu planova Zakon o šumama predviĎa da u privatnim šumama doznaku mogu vršiti i pravna lica i preduzetnici koji u pogledu stručne spreme ispunjavaju uslove iz člana 67 ovog zakona. Predlaže se da Udruženje privatnih vlasnika šuma pokrene inicijative za uspostavljanje i organizovanje takvih organizacija ili u vlastitoj režiji ili izvan udruženja. Država bi mogla podržati njihove inicijative kroz subvencije za udruživanje koje su predviĎene u IPARD programu. Planiranje u šumarstvu Prema zakonu predviĎena je izrada planova razvoja šuma i programa gazdovanja šumama nezavisno od vlasništva. Trenutno, za veliki dio šuma u Crnoj Gori nema važećih programa gazdovanja šumama, a pripremaju se prvi pilotni planovi razvoja šuma. Crna Gora nema tradicije planiranog gazdovanja u privatnim šumama. Stoga se Upravi za šume obraća manji broj privatnih vlasnika šuma, dok veliki broj još uvijek, iako to nije u skladu sa zakonom, sa svojim šumama gazduje bez saradnje sa Upravom za šume. Zato je neophodno pojačati komunikaciju sa vlasnicima šuma i pomoći im kod njihovog udruživanja. Preko primjera dobrih praksi treba pokazati kako mogu planiranim gazdovanjem šumama vlasnici imati veći prihod od sadašnjeg. Vlasnike šuma treba podsticati da unaprijede svoje šume. . U okviru UŠ već neformalno postoji jedinica za ureĎivanje šuma koja treba da preuzme jaču ulogu u izradi planova razvoja i programa gazdovanja šumama, a naročito u rukovoĎenju participativnim procesima planiranja. U procesu planiranja, Uprava za šume mora biti aktivnija u procesu pripreme programa gazdovanja šumama, pogotovo u definisanju ciljeva, mjera i aktivnosti. Strateške dijelove programa gazdovanja šumama treba pripremati Uprava za šume, dok se tehnički dio (inventura) još uvijek može davati na tendere. Zbog ograničenja ljudskih resursa u planiranju, predlažemo da Uprava za šume postepeno preuzima strateške dijelove programa gazdovanja šumama. Što se tiče planove razvoja šuma, Uprava za šume bi ih trebala sama pripremati. Međunarodni projekti i umreživanje Uprava za šume se trenutno nedovoljno uključuje u meĎunarodne projekte iz područja kojeg pokriva i nema ljudskih resursa za uključivanje u projekte. U Analizi poslovnih procesa predviĎeno je radno mjesto koordinatora projekata u centralnoj jedinici Uprave za šume koji će se brinuti o pripremi projekata, uključivanju Uprave za šume u meĎunarodne projekte i mreže i koordinaciju projekta u koje se Uprava za šume uključuje. U centralnoj jedinici Uprave za šume treba formirati radno mjesto koordinatora projekta. Zaštita prirode Uprava za šume trenutno polaže nedovoljnu pažnju na zaštićene vrste i zaštićena područja, tj. u segmentu zaštite prirode je nedovoljno aktivna. Veliki dio šuma je veoma značajan za očuvanje biodiverziteta, a Uprava za šume ima znanja na kakav način treba gazdovati sa šumama da bi se taj biodiverzitet očuvao. Uprava za šume je već odgovorna za upravljanje uzgojnih lovišta ali premalo pažnje polaže na promociju svoga rada na području očuvanja biodiverziteta i zaštite prirode. U okviru novopredloženog sektora za zaštitu prirode i lov treba početi sa aktivnostima na pripremanju stručnih podloga za osnivanje Natura 2000 područja. U okviru IPA projekata se odvija priprema metodologije i edukacija vezana za uključivanje zahtjeva Nature 2000 u planiranje u šumarstvu. U narednom periodu, potrebno je ove aktivnosti sprovesti i na terenu u saradnji sa Agencijom za zaštitu životne sredine. Dugoročno, Uprava za šume treba uključiti mjere za gazdovanje šumama u programe gazdovanja šumama i preuzeti upravljanje područjima buduće Nature 2000 u šumama. Preko upravljanja šuma i uzgojnih lovišta, Uprava za šume treba aktivno da se ukljući i u upravljanje pleniranih regionalnih parkova kao što su Komovi, Piva i Ljubišnje. Informacioni sistem Uprava za šume i Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja još nemaju informacioni sistem, pomoću kojeg bi se razmjenjivale informacije, a sa druge strane i informatička oprema Uprave za šume nije na visokom nivou. Time se troši dosta vremena za obavljanje pojedinih aktivnosti i stavaraju se dodatni troškovi vlasnicima šuma. Za efikasan rad Uprave za šume treba uspostaviti informacioni sistem u skladu s prijedlogom za uspostavljanje ovog sistema i povezati Upravu za šume (centralnu i područne jedinice), te Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja u centralni informacioni sistem. U procesu je nabavka prvog dijela opreme za šumarsko informacioni sistem – ovaj informacioni sistem će se morati nadograĎivati, pa stoga treba osposobiti Upravu za šume za njegovu upotrebu. Šumske saobračajnice Unutar UŠ treba da se uspostavi jedinica za za projektovanje i nadzor izgradnje šumskih puteva i drugih saobraćajnica. Prema mjeri 1.5 on treba da izrada program izgradnje puteva, priprema dokumentacije za javne nabavke za gradnju, vrši nadzor izgradnje, praćenje stanja postojećih puteva, planira njihovo održavanje i kontrolira održavanja. Jedinica treba da saraĎuje sa opštinama po pitanju upravljanja seoskih puteva sa više namjena i do godine 2015 treba pripremi prve investicije za implementaciju. Razvoj kadrova u šumarstvu i drvnoj industriji Kadrovi u šumarstvu Šumarski sektor ima veliki nedostatak formalno edukovanih kadrova iz područja šumarstva. To se odnosi i na Upravu za šume, kao i na vlasnike šuma i izvoĎače usluga i radova. Stanje kadrova u Upravi za šume je kritično. Prosječna starost zaposlenih unutar Uprave za šume je preko 50 godina, a sa druge strane ima veoma malo interesovanje za školovanje iz oblasti šumarstva U narednom periodu će zbog manjka šumarskih inženjera Uprava za šume imati velikih problema sa popunjavanjem radnih mjesta. Sa aspekta funkcionalnog znanja u svim institucijama najviše nedostaje znanje sa područja informatike i komuniciranja sa javnošću. Pošto Crna Gora nema šumarski fakultet, za kadrove visoke stručne spreme postoje dve mogućnosti: Stipendiranje dovoljnog broja studenata za šumarske studije u regionu (Beograd, Sarajevo, Zagreb, Skoplje); UvoĎenje šumarskog sadržaja u programe studija u Crnoj Gori koji se odnose na upravljanje prirodnim resursima, biologijom i zaštitom prirode. Na kratki rok, nužno je osigurati barem 5 studenata šumarstva svake godine, a na duži rok bitan je i razvoj šumarske struke u naučnim i obrazovnim institucijama u zemlji. U prelaznom razdoblju, trebalo bi i razmisliti o zapošljavanju šumarskih inženjera iz regiona (pogotovo iz Srbije), koji u svojim zemljama ne mogu pronaći posao. Ovo za sada nije moguće zbog ograničavanja zapošljavanja stranih lica u državnoj upravi. Srednja škola u Beranama nema dovoljno Ďaka, a studije šumarstva se izvode u inostranstvu, pa je to povezano sa dodatnim troškovima. Za postojeći kadar treba osigurati formalnu i neformalnu edukaciju da bi mogao obavljati zadatke koji su predviĎeni za njihova radna mjesta. Edukaciju treba planirati dugoročno, na osnovu Programa kojeg priprema Uprava za šume, zajedno s Ministarstvom poljoprivrede i ruralnog razvoja i Upravom za kadrove. U ovaj proces treba uključiti i Centar za stručno obrazovanje i srednješkolski centar u Beranama, koji na osnovu programa priprema edukacionu šemu za formalno i neformalno školovanje u šumarstvu. Na toj osnovi, unutar kabineta direktora Uprave za šume u saradnji sa Upravom za kadrove pripremali bi se godišnji programi obrazovanja. Kadrovi u drvnoj industriji Iako u Crnoj Gori ima takvih kadrova, u drvnoj industriji nedostaje kvalifikovanih stručnjaka i radnika iz područja drvoprerade, područja finalizacije proizvoda i dizajna, kao i prodaje. U ovom trenutku u preduzećima drvne industrije u Crnoj Gori radi 22 inženjera od čega je 14 inženjera drvne industrije, a ostali su inženjeri šumarstva, elektrotehnike, mašinstva i iz ostalih struka. Najveći broj vlasnika postojećih privatnih preduzeća je bez ikakvog stručnog obrazovanja i kao takvi, nisu u stanju da prepoznaju stvarne probleme zaostajanja razvoja svojih preduzeća. Sa ovakvim postojećim stanjem u sferi kadrova nije moguć adekvatan napredak drvne industrije u Crnoj Gori. U okviru Mašinskog fakulteta u Pljevljima otvoren je smjer prerade drveta, ali polaznici tog smjera imaju vrlo male šanse za posao u drvnoj industriji kakva je danas. Zbog gore navedenog, dugoročno je potrebno pripremiti program stručnog obrazovanja i razvoja kadrova u šumarstvu i drvnoj industriji. Program treba uključivati i formalno i neformalno obrazovanje, koje uključuje i neformalno obrazovanje unutar institucije (npr. obuke od strane trenera savjetodavne službe zaposlenim u Upravi za šume). U pripremu programa trebaju biti uključene sljedeće institucije: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Ministarstvo ekonomije, Uprava za šume, Uprava za kadrove, Srednja stručna škola „V. Vukadinović“, Berane, visoke škole i univerziteti kao i Centar za stručno obrazovanje. Finansiranje Holandska razvojna organizacija SNV je u 2012. godini pripremila Studiju finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore (4). U njoj su analizirani prošli i prihodi i troškovi gazdovanja i upravljanja šumama i razrađeni scenariji bududih prihoda i ulaganja u šume. U donjoj tabeli prikazana su dva moguda scenarija bududih prihoda i rashoda po sektorima vlasništva (Tabela 7). Tabela 7.: Pregled ključnih elemenata scenarija za finansiranje gazdovanja šumama po sektorima vlasništva šuma. Izvor: Studija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore (4) Ključni elementi scenaria Polazni scenario – prethodno stanje (u 1000 € god.) Optimalni planski scenario – osnovni (u 1000 € god.) Državne Privatne Ukupno Državne Privatne Ukupno Vrijednost sortimenata na kamion. putu 14.648 4.178 18.826 21.440 5.106 26.546 Vrijednost drveta na panju 9.096 2.200 11.296 13.254 2.929 16.183 Troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume – za korisnike/VPŠ 2.828 160 2.988 5.353 722 6.075 Troškovidoznačenihnaknada - za korisnike/VPŠ 5.274 395 5.669 6.610 401 7.011 Prihodi od gazdovanja šumama – za korisnike, UŠ kao korisnika i VPŠ 994 1.645 2.639 1.290 1.806 3.096 Vrijednost investicija u šume – za budžet UŠ 891 45 936 2.102 649 2.751 Troškovi šumske uprave / službe – za budžet UŠ 4.095 1.306 5.401 3.727 1.403 5.130 Prihodi od gazdovanja šumama – na nivou podsektora vlasništva 1.283 689 1.972 2.072 155 2.227 Prihodi budžeta UŠ iz šuma (naknade i ostali) 6.591 8.072 Prema ovoj studiji, i bez povećanja godišnjih sječa, prihodi na nivou vlasnika šuma (države i privatnih vlasnika) i prihodi javne službe Uprave za šume će se povećavati. U optimalnom scenariju, najviše treba da se povećaju investicije u šume – ukupno sa tri na šest miliona eura godišnje, dok se sami troškovi javne službe ne povećavaju ili se čak smanjuju. Ova tabela ne uzima u obzir prihoda države dobijenih pladanjem PDV-a niti ostalih ekonomskih koristi od šuma i šumskih proizvoda. Takođe, ova studija ne uzima u obzir godišnje potrošnje drveta ustanovljene studijom MONSTAT+a (24). Na osnovu Scenarija 1 (Tabela 3.:), napravljena je simulacija mogudih glavnih prihoda od šuma. Ona pokazuje da bi, uz ispunjenje preduslova za postizanje Scenarija 1 u 2023. godini, država od prodaje drveta u državnom vlasništvu mogla da ostvari prihod u iznosu od 19 miliona Eura (uz pretpostavku da se 70% drvne mase proda preko koncesija, a 30% preko licitatcija), skupljeni PDV od drveta i drvnih proizvoda bi iznosio oko 12 miliona Eura, a bruto dodatna vrijednost u šumarstvu i drvnoj industriji 25 miliona Eura. Ali da bi to postigli, potrebna su ulaganja pogotovo u: Osposobljavanje i funkcionisanje Uprave za šume uključujudi uređenje svih šuma u Crnoj Gori i ostale zadatke predviđene zakonom Zaštitu od požara Popunjavanje i njegu mladih sastojina Izgradnju šumske infrastrukture – saobradajnica. Slika 11.: prikazuje razvoj očekivanih glavnih ekonomskih koristi od šuma i potrebnih ulaganja u do završetka ove strategije (period od 2011 – 2023. godine). Ona pokazuje da je iznos planiranih ulaganja sve vrijeme manji od polovine prihoda države iz šuma i manji od četvrtine svih ekonomskih koristi. Slika 11.: Glavne ekonomske koristi od šuma i potrebna ulaganja u periodu 2018 – 2023. Za ulaganja u upravljanje šumama predviĎaju se dva glavna izvora: Budžet Crne Gore – Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Program ruralnog razvoja - EU IPARD. Indikativne vrijednosti korišćenja tih izvora su predstavljene u tabeli Tabela 8.: Za osnovno funkcionisanje Uprave za šume do 2014. godine treba da se godišnje osigura oko 5,5 miliona Eura, što ukljućuje i sredstva za planirano osposobljavanje UŠ, ureĎivanje šuma i vlastito učešće UŠ u meĎunarodnim projektima (do 200.000 EUR godišnje). Od 2015. godine, budžet UŠ će se povećavati u skladu sa rastom BDP ( pretpostavka 5% godišnje). Za IPARD se predviĎa postepeno povećavanje korišćenja tih sredstava u zavisnosti od uvoĎenja samog programa u Crnoj Gori, osposobljenosti Uprave za šume za njihovo planiranje i korišćenje, pripremljenost projekata i apsorpcijsku sposobnost učesnika. Za Izgradnju saobraćajnica, pretpostavlja se da su sredstva u godinama 2014. i 2015. namjenjena programiranju i projektovanju, a sama izgradnja postepeno kreće od 2016. godine. 10.000.000 20.000.000 30.000.000 40.000.000 50.000.000 60.000.000 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 EUR Prihodi UŠ (prodaja drveta) PDV Dodatna vrijednost u drvnoj industriji Javna služba Zaštita od požara Uzgojni radovi Izgradnja saobradajnica Tabela 8.: Indikativne vrijednosti ulaganja u upravljanje šumama. Za vrijednosti 2011 – 2013. godine izvor su Godišnji programi rada Uprave za šume (20)(21)(22) Izvor Budžet MPRR IPARD Namjena Javna služba Zaštita od požara Uzgojni radovi Izgradnja saobraćajnica 2011 4.664.715 240.000 20.000 2012 4.651.083 220.000 20.000 2013 4.876.941 215.000 20.000 2014 5.500.000 300.000 200.000 300.000 2015 5.775.000 400.000 300.000 400.000 2016 6.063.750 500.000 400.000 500.000 2017 6.366.938 500.000 600.000 750.000 2018 6.685.284 500.000 800.000 1.000.000 2019 7.019.549 500.000 800.000 1.250.000 2020 7.370.526 500.000 800.000 1.500.000 2021 7.739.052 500.000 800.000 1.750.000 2022 8.126.005 500.000 800.000 2.000.000 2023 8.532.305 500.000 800.000 2.250.000 U sljedećoj tabeli, pored budžeta Uprave za šume i šumarskih mjera IPARD, indikativno su predstavljeni mogući izvori za pojedine mjere Strategije, uključujući nadležna ministarstva, Izvore EU, lokalne zajednice, privatna ulaganja i meĎunarodne finansijske institucije. Na osnovu ove Strategije, predložene mjere će se ukljućivati u programe i budžete navedenih institucija prema njihovim prioritetima i mogućnostima. Tabela 9.: Mogudi izvori finansiranja za pojedine mjere Strategije. Mjera Izvori finansiranja 1. Unaprijeđenje šuma kroz održivo gazdovanje 1.1. Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela Uprava za šume i MPRR 1.2. Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma Uprava za šume i MPRR IPARD 1.3. UreĎivanje i uzgoj privatnih šuma, prilagoĎen sistem doznake Uprava za šume i MPRR 1.4. ObezbjeĎivanje kvalitetnog autohtonog sjemena i sadnica šumskog drveća Uprava za šume i MPRR Privatne investicije 1.5. Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa Uprava za šume i MPRR IPARD Opštine 2. Razvoj drvne industrije 2.1. Definisanje novog srednjoročnog razvojnog koncepta drvne industrije u Crnoj Gori Ministarstvo ekonomije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Privredna komora Preduzeća 2.2. Povećati potražnju za biomasom uvoĎenjem grijanja javnih zgrada sječkom i kogeneracijom Opštine i ministarstva koja su vlasnici objekata Svetska banka, EBRD 2.3. Uključivanje drvnih proizvoda u „zelene javne nabavke“ Ministarstvo ekonomije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Privredna komora 2.4. Uspostavljanje izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode Ministarstvo ekonomije Ministarstvo vanjskih poslova Privredna komora Preduzeća 2.5. Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori Uprava za šume i MPRR 2.6. UvoĎenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnih sortimenata Uprava za šume i MPRR EU IPA Udruženja vlasnika šuma Preduzeća 2.7. Investicije u drvnu industriju Preduzeća Privredna komora Ministarstvo ekonomije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja 3. Uloga šumarstva u ruralnom razvoju 3.1. Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume IPARD Uprava za šume i MPRR 3.2. Poboljšanje infrastrukture u ruralnom području (ruralna infrastruktura) IPARD Opštine 3.3. Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva IPARD Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja 3.4. Investicije u mala preduzeća šumarstva i drvne industrije u ruralnim područjima IPARD Ministarstvo ekonomije 3.5. Investicije u turizam IPARD Ministarstvo održivog razvoja i turizma 3.6. Održivo upravljanje i korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda Uprava za šume i MPRR 4. Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma 4.1. Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja šumama, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma Uprava za šume i MPRR EU LIFE 4.2. Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode Uprava za šume MPRR JP Nacionalni parkovi Zaštićena područja EU LIFE 4.3. Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja Uprava za šume Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Uprava za nekretnine IPARD 4.4. UnaprijeĎenje upravljanja šumama u nacionalnim parkovima JP Nacionalni parkovi 5. Zaštita of požara 5.1. Održavanje otvorenih površina izmeĎu šuma i podrška za kosidbu livada IPARD 5.2. UnaprijeĎenje organizovanosti institucija za borbu protiv šumskih požara Ministarstvu unutrašnjih poslova Uprava za šume i MPRR 5.3. Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara IPARD 5.4. Uključivanje stanovništva u preventivu i borbu protiv požara IPARD 5.5. Razvoj i testiranje metoda sanacije opožarenih površina Uprava za šume i MPRR 5.6. Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona EU Interreg Uprava za šume i MPRR Literatura: (1) Andjelić M., Ferlin F.: Kriterijumi i indikatori održivog gazdovanja šumama u Crnoj Gori,Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2011. (2) Bouriaud, L., Čurović, M.: Izvještaj o napretku realizacije NAP-a (Obuka o sistemima/tehnikama borbe protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu), FODEMO/ÖsterreichischeBundesforsteÖBf AG, Podgorica 2012. (3) Dees, M., Andjelic, M. et al.: Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010. Interni nacrt konačnog izveštaja. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012. (4) Ferlin, F. et. al.: studija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore. SNV - Holandska razvojna organizacija Crna Gora, Podgorica 2012. (5) Harmel, M. et al.: Analiza poslovnih procesa i nacrt šumarskog informacionog sistema, FODEMO/Oikos d.o.o., Podgorica 2011. (6) Ministarstvo ekonomije: Strategija za održivi ekonomski rast Crne Gore kroz uvoĎenje klastera 2012-2016. Vlada Crne Gore, Podgorica 2012. (7) Ministarstvo ekonomije: Strategija razvoja preraĎivačke industrije Crne Gore2012 – 2017, Radni nacrt, Podgorica 2012. (8) Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede: Crnogorska poljoprivreda i Evropska Unija – Strategija razvoja proizvodnje hrane i ruralnih područja. Vlada Crne Gore, Podgorica 2006. (9) Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede: Šume za budućnost Crne Gore Nacionalna politika upravljanja šumama i šumskim zemljištima. Vlada Crne Gore, Podgorica 2008. (10) Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede: Nacionalni program proizvodnje hrane i razvoja ruralnih područja 2009-2013 - NACRT, Podgorica 2008. (11) Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede: Nacionalni akcioni plan za borbu protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu. Vlada Crne Gore, Podgorica 2009. (12) Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja: Program for Agriculturea nd Rural Development of Montenegro under IPARD 2007-2013, FINAL PROPOSAL,Podgorica 2012. (13) Ministarstvo prostornog ureĎenja i životne sredine: The Initial National Communication Climate Change of Montenegro to the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), Podgorica 2010 (14) Mrdak D. et al.: Izvještaj stanja životne sredine – monitoringbiodiverziteta za 2011. godinu. Univerzitet Crne Gore, Prirodno – matematički fakultet, Podgorica 2012. (15) Nuhodžić, M., Ferlin F.: Iskustva u formiranju udruženja vlasnika privatnih šuma Crne Gore i njihov uticaj na razvoj šumarske politike i zakonodavstva Crne Gore. Konferencija IUFRO RG-e »Šumarstvo malih posjeda«, Bled/Slovenija, jun 7 – 9. Jun 2010. (16) Orbicon A/S: Action Plan for achieving FSC FM certification, Podgorica 2013 (17) Uprava za šume: Program upotrebe sredstava za 2008. godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2008. (18) Uprava za šume: Program upotrebe sredstava za 2009. godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2009. (19) Uprava za šume: Program upotrebe sredstava za 2010. godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2010. (20) Uprava za šume: Program upotrebe sredstava za 2011. godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2011. (21) Uprava za šume: Program upotrebe sredstava za 2012. godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2012. (22) Uprava za šume: Program upotrebe sredstava za 2013. godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2013. (23) Uprava za šume: Izvještaj o radu za 2011 godinu, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Uprava za šume, Pljevlja 2012. (24) Zavod za statistiku (Monstat): Potrošnja drvnih goriva u 2011. godini u Crnoj Gori – Novi energetski bilansi za drvna goriva, Podgorica 2013. Vlada Crne Gore Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Podgorica A K C I O N I P L A N 2014-2016 za realizaciju Nacionalne šumarske strategije i razvoja sektora drvoprerade (u okviru Strategije razvoja prerađivačke industrije Crne Gore) Podgorica, Mart 2014. UVOD Opšti ciljevi „Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalna šumarska strategija” ima dva opšta cilja koji se odnose na šume kao ekosistem i prirodni resurs i na ekonomski sektor šumarstva i drvne industrije. Ciljevi obuhvataju: 5. Unaprijeđenje šuma i održivost gazdovanja povećanjem drvne zalihe u šumama na raspolaganju za korišćenje sa 104 na 115 miliona m 3 bruto drvne mase 6. Povećati BDP sektora šumarstva, drvne industrije i drugih djelatnosti koje zavise od šuma sa 2% na 4% ukupnog BDP Detaljnom analizom strategije, identifikovano je pet prioritetnih područija, i to: 6. Unaprijeđenje šuma kroz održivo gazdovanje; 7. Razvoj drvne industrije; 8. Uloga šumarstva u ruralnom razvoju; 9. Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma; 10. Zaštita of požara; Kako bi se ostvarili navedeni ciljevi, za svako od pet navedenih područija identifikovan je niz mjera koje je potrebno preduzeti. Pomenute mjere navedene su u nastavku. Svaka od njih sadrži konkretne aktivnosti koje je potrebno preduzetni, nosioca aktivnosti, učesnike kao i rok i mjerljive indikatore napretka. Navedeno je u formi akcionog plana dato u nastavku. 1. UnaprijeĎenje šuma kroz održivo gazdovanje Red. Br. Mjere Aktivnosti Nosilac Učesnici Rok Mjerljivi indikator za izvršenje Izvori verifikacije 1.1 Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela Izrada planova razvoja šuma koji uključuju i mjere povećanja stabilnosti i otpornosti i mjere preventive od požara MPRR MPRR-Uprava za šume, privatni vlasnici šuma, MUP 2014-2016. godine Izradjena 3 plana razvoja šuma koje uključuju mjere povećanja stabilnosti i otpornosti i mjere preventive od požara http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Praćenje uticaja klimatskih promjena na pojedine vrste šumskog drveća i prilagodljivosti šumskog ekosistema na isto MPRR Uprava za šume MPRR-Uprava za šume, privatni vlasnici šuma 2014 2016.godine Izvještaj o praćenju reakcije pojedinih vrsta na klimatske promjene i o shodnom prilagoĎavanju njihove uloge u strukturi i uzgoju sastojina http://www.upravazasume.me/prva .php 1.2 Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma Identifikacija izdanačkih šuma sa velikim proizvodnim potencijalima i pogodnom strukturom sjemenskih stabala. MPRR Uprava za šume Privatni vlasnici šuma 2014-2016. godina Izvještaj o identifikaciji izdaničkih šuma sa velikim proizvodnim potencijalima i pogodnom strukturom sjemenskih stabala. http://www.upravazasume.m e/prva.php Sukcesivno prevoĎenje izdanačkih šuma u visoke šume MPRR Uprava za šume Privatni vlasnici šuma 2014-2016 Izvršeni radovi na površini od najmanje 1500 hektara http://www.upravazasume.me/prva .php 1.3 Uređivanje i uzgoj privatnih šuma, prilagođen sistem doznake Osposobljavanje Uprave za šume i vlasnika na području planiranja i uzgoja šuma MPRR MPRR Uprava za šume. Vlasnici šuma. 2014-2016. godine Izvještaj o osposobljavanju Uprave za šume i vlasnika na području planiranja i uzgoja šuma. http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Uključenje šumskih posjeda u registar poljoprivrednih gazdinstava MPRR Privatni vlasnici šuma MPRR Uprava za šume Opštine 2014.- 2016. godine Izvod iz registra poljoprivrednih gazdinstava http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Priprema stručnih podloga za planiranje privatnih šuma MPRR Privatni vlasnici šuma MPRR Uprava za šume Opštine 2014 – 2016. godine Izvještaj o izradjenim stručnim podlogama http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Pojednostavljanje procedura izdavanja rješenja, doznake, prijema i uvjerenja o porijeklu MPRR Privatni vlasnici šuma MPRR Uprava za šume Opštine 2014-2016. godina Izvještaj o pojednostavljenim procedurama izdavanja rješenja, doznaka, prijema i uvjerenja o porijeklu. http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo 1.4 Obezbjeđivanje kvalitetnog autohtonog sjemena i sadnica šumskog drveća. Priprema smjernica za obezbjeĎivanje i razvoj proizvodnje i čuvanja kvalitetnog šumskog sjemena i sadnog materijala MPRR MPRR-Uprava za šume Naučno istraživačke institucije u Crnoj Gori Komercijalni ponuĎači rasadničke proizvodnje 2014-2016. godina Priručnik sa smjernicama za obezbjeĎivanje I razvoj proizvodnje I čuvanja kvalitetnog šumskog sjemena I sadnog materijala. http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Davanje sjemenskih objekata i šumskih rasadnika u državnom vlasništvu u zakup MPRR MPRR-Uprava za šume Naučno istraživačke institucije u Crnoj Gori Komercijalni ponuĎači rasadničke proizvodnje 2014.-2016. godine Izvještaj o davanju sjemenskih objekata i šumskih rasadnika u državnom vlasništvu u zakupdržavnih http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Priprema plana osnivanja sjemenskih plantaža MPRR MPRR-Uprava za šume Naučno istraživačke institucije u Crnoj Gori Komercijalni ponuĎači rasadničke proizvodnje 2014. – 2016. godine Plan osnivanja sjemenskih plantaža Izvještaj o procesu osnivanja sjemenskih plantaža. http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo 1.5 Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili održivost sječa Uključenje finansiranja šumskih puteva u IPARD (infrastruktura za borbu protiv požara, ruralna infrastruktura) MPRR Uprava za šuma Koncesio nari Vlasnici šuma Opštine 2014- 2016. godina Izvještaj o uključenju finansiranja šumskih puteva u IPARD (infrastruktura za borbu protiv požara, ruralna infrastruktura) http://www.minpolj.gov.me/minist arstvo Informacioni sistem o šumskim saobraćajnicama kao dio šumarskog informacionog sistema Ministars tvo za informaci ono drustvo i telekomu nikacije Uprava za šuma Koncesio nari Vlasnici šuma Opštine 2014.2016. godine Informacioni sistem o šumskim saobraćajnicama kao dio šumarskog informacionog sistema http://www.mid.gov.me/ministarst vo 2. Razvoj drvne industrije Re d. Br. Mjer e Aktivnosti Nosila c Učesnici Rok Mjerljivi indikator za izvršenje 2.1 Definisanje novog srednjoročnog razvojnog koncepta drvne industrije u Crnoj Gori Izrada predloga novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori sa operativnim planom njegove realizacije MPRR Liderska i druga preduzeća u oblasti drvne industrije, klaster drvopreraĎivača Ministarstvo ekonomije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Privredna komora Crne Gore Ministarstva, agencije, kontrolne organizacije (laboratorije i zavodi za ispitivanje kvaliteta) u izabranim zemljama EU Regionalne Privredne komore u izabranim zemljama EU Kompanije iz oblasti drvne industrije u izabranim zemljama EU 2014.godine Predlog novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori sa operativnim planom njegove realizacije i izvještaj o radu radne grupe Izvještaj o srednjeročnom razvoju drvne industrije u Crnoj Gori, uključujući izvještaj o radu radne grupe. http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo Implementacija predloga novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori MPRR Liderska i druga preduzeća u oblasti drvne industrije, klaster drvopreraĎivača Ministarstvo ekonomije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Privredna komora Crne Gore Ministarstva, agencije, kontrolne organizacije (laboratorije i zavodi za ispitivanje kvaliteta) u izabranim zemljama EU Regionalne Privredne komore u izabranim zemljama EU Kompanije iz oblasti drvne industrije u izabranim zemljama EU 2014 2016.godine. Izvještaj o implementaciji predloga novog koncepta srednjoročnog razvoja drvne industrije u Crnoj Gori http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo 2.2 Povećati potražnju za biomasom uvođenjem grijanja javnih zgrada sječom i kogeneracijom Popis objekata predškolskih ustanova sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Ministarstv o prosvjete Ministarstva koja upravljaju ili finansiraju javne zgrade Preduzeća u drvnoj industriji Menadžment objekata od javnog značaja Privatni vlasnici šuma i njihova udruženja kao učesnici u lancu snabdijevanja 2014. godina Izvještaj o broju objekata predškolskih ustanova sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima http://www.mps.gov.me/ministar stvo Popis objekata u zdravstvu sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Ministarstv o zdravlja Ministarstva koja upravljaju ili finansiraju javne zgrade Preduzeća u drvnoj industriji Menadžment objekata od javnog značaja Privatni vlasnici šuma i njihova udruženja kao učesnici u lancu snabdijevanja 2014. godina Izvještaj o broju objekata u zdravstvu sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima http://www.mzdravlja.gov.me/mi nistarstvo Popis objekata lokalne i državne administracije sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Ministarstv a koja upravljaju ili finansiraju javne zgrade Preduzeća u drvnoj industriji Menadžment objekata od javnog značaja Privatni vlasnici šuma i njihova udruženja kao učesnici u lancu snabdijevanja 2014-2016. godine Broja objekata lokalne i državne administracije sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Izvještaj sa popisom objekata lokalne i državne administracije sa potrošnjom pojedinih vrsta energenata i njihovim troškovima Analiza energetskih potreba za grijanje objekata vojske i policije MUP Ministarstva koja upravljaju ili finansiraju javne zgrade Preduzeća u drvnoj industriji Menadžment objekata od javnog značaja Privatni vlasnici šuma i njihova udruženja kao učesnici u lancu snabdijevanja 2014-2016. godina Izvještaj o energetskim potrebama za grijanje objekata vojske i policije http://www.mup.gov.me/ministar stvo 2.3 Uključivanje drvnih proizvoda u „zelene javne nabavke“ Usaglašavanje teksta izmjena i dopuna postojedih regulativa o uvođenju drvnih proizvoda u sistem javnih nabavki i iste usvojiti po proceduri definisanoj Zakonom o javnim nabavkama. Uprava za javne nabavke Sve Vladine institucije (ministarstva, agencije, direkcija za javne nabavke...) kao i javna preduzeća i ustanove od javnog značaja. 2014-.godine. Tekst izmjena I dopuna postojećih regulative I izvještaj o usvajanju procedure definisanoj Zakonom o javnim nabavkama Izvještaj o izmjenama i dopunama postojećih regulativa, kao i primjeni procedure definisanoj Zakonom o javnim nabavkama. http://www.ujn.gov.me/en/ 2.4 Uspostavljanje izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode Formiranje jakog izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode od drveta Ministarstv o ekonomije Liderska preduzeća iz drvne industrije, ministarstva, agencije, institucije i ustanove, banke, konsultantske kuće, Privredna komora, inostrani partneri. 2014.godine Izvještaj o fprmiranju jakog izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode od drveta http://www.mek.gov.me/ministar stvo 2.5 Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori Raskid koncesionih ugovora na područjima gdje koncesionari nisu u stanju da ispune ugovorene obaveza MPRR Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja MPRR-Uprava za šume preduzeća iz drvne industrije Poreska uprava, Privredna komora Crne Gore 2014. godina Izvještaj o raskidu koncesionih ugovora na područjima gdje koncesionari nisu u stanju da ispune ugovorene obaveza http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo Osposobljavanj e Uprave za šume za druge oblike prodaje drveta (prije svega licitacijama) MPRR Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja MPRR-Uprava za šume preduzeća iz drvne industrije Poreska uprava, Privredna komora Crne Gore 2014. - 2016. godina Izvještaj o osposobljavanju Uprave za šume za druge oblike prodaje drveta (prije svega licitacijama) http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo Objavljivanje podataka o postignutim cijenama MPRR Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja MPRR-Uprava za šume preduzeća iz drvne industrije Poreska uprava, Privredna komora Crne Gore 2014-2016. godina Izvještaj o postignutim cijenama. http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo 2.6 Uvođenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnih sortimenata Prihvatanje Akcionog plana za FSC sertifikaciju gazdovanja šumama MPRR MPRR-Uprava za šume Poreska uprava Privatni vlasnici šuma Koncesionari Izvođači radova i prevoznici Drvna industrija 2014. godina Izvještaj o prihvatanju Akcionog plana za FSC sertifikaciju gazdovanja šumama http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo Evaluacija i ažuriranje Nacionalnog akcionog plana za borbu protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu MPRR MPRR-Uprava za šume Poreska uprava Privatni vlasnici šuma Koncesionari Izvođači radova i prevoznici Drvna industrija 2014. godina Izvještaj o evaluacijii ažuriranju Nacionalnog akcionog plana za borbu protiv bespravnih aktivnosti u šumarstvu http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo Priprema i kandidovanje projekta za sertifikaciju šuma i uvođenje bar koda i kontrole preko kontrolnih punktova na putevima MPRR MPRR-Uprava za šume Poreska uprava Privatni vlasnici šuma Koncesionari Izvođači radova i prevoznici Drvna industrija 2014 – 2016. godine Izvještaj o pripremi projekta za sertifikaciju šuma i uvoĎenje bar-koda i kontrole preko kontrolnih punktova na putevima http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo Promjene Zakona o šumama i drugih relevantnih zakona MPRR MPRR-Uprava za šume Poreska uprava Privatni vlasnici šuma Koncesionari Izvođači radova i prevoznici Drvna industrija 2014-2016. godine Izvještaj o promjenama Zakona o šumama i drugih relevantnih zakona http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo 2.7 Investicije u drvnu industriju Definisanje obima, izvora i načina realizacije neophodnih investicija u tehnološku modernizaciju, jačanje kadrova i razvoja novih proizvoda u segmentu drvne industrije, i formiranje radne grupe za njenu implementaciju. MPRR Ministarstvo ekonomije Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Ministarstvo prosvjete Univerzitet Crne Gore Institut za standardizaciju Preduzeda u drvnoj industriji i šumarstvu Projektni biroi i konsultantske agencije 2014.2016. godine Dokument koji definiše obim, izvore i načine realizacije investicija u tehnološku modernizaciju, jačanje kadrova i razvoja novih proizvoda u segmentu drvne industrije i izvještaj o radu radne grupe na implementaciji istog. Izvještaj o sprovedenoj modernizaciji, jačanju kadrova, i razvoju novih proizvoda u segmentu drvne industrije. http://www.minpolj.gov.me/mini starstvo 3. Uloga šumarstva u ruralnom razvoju Re d. Br . Mjere Aktivnosti Nosila c Učesnici Rok Mjerljivi indikator za izvršenje 3.1 Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume Pokretanje inicijative ili podržavanje ved postojedih udruženja na lokalnom nivou i usmjeriti ih ka formiranju LAG-ova. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samoupra ve zadužena za lokalni razvoj. Zainteresi rano lokalno stanovništ vo i lokalna preduzeda . 2014-2016 Izvještaji o pokretanju inicijative ili podržavanju već postojećih udruženja na lokalnom nivou i njihovog usmjeravanja ka formiranju LAG-ova. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo Informisanje i osposobljava nje kritične mase lokalnog stanovništva i zainteresirani h lokalnih preduzeda o tome što je LAG, kako funkcioniše i koje su prednosti koje donosi. Unutar savjetodavne službe šumarstva priprema modula za adekvatno savjetovanje koji de prvih nekoliko godina voditi proces formiranja LAG-ova i priprema prve strategije sa akcionim planom izvođenja prioritetnih projekata. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samoupra ve zadužena za lokalni razvoj. Zainteresi rano lokalno stanovništ vo i lokalna preduzeda . 2014-2016 Izvještaj o informisanju i osposobljavanju kritične mase lokalnog stanovništva i zainteresiranih lokalnih preduzeća o tome što je LAG, kako funkcioniše i koje su prednosti koje donosi. Izvještaj o pripremi modula za adekvatno savjetovanje unutar savjetodavne službe šumarstva. Izvještaj o pripremi prve strategije sa akcionim planom izvoĎenja prioritetnih projekata. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo Formiranje LAG-ova. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samoupra ve zadužena za lokalni razvoj. Zainteresi rano lokalno stanovništ vo i lokalna preduzeda . 2014-2016. Godine Izvještaj o formiranju LAG-ova. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo Osiguranje finansiranja. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samoupra ve zadužena za lokalni razvoj. Zainteresi rano 2014-2016. Godine Izvještaj o finansiranju. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo Izvođenje projekata. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samoupra ve zadužena za lokalni razvoj. Zainteresir ano lokalno stanovništv o i lokalna preduzeda. 2014-2016. godine Izvještaji o izvoĎenju projekata. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo 3.2 Diversifikacija ekonomskih aktivnosti u ruralnim područjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva Informisanje zainteresovanog lokalnog stanovništva i osposobljavanje kritične mase pojedinaca ili postojedih preduzeda za dopunske aktivnosti. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe.Postoje da različita udruženja na lokalnom nivou.Odjeljenj a lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj.Zaintere sovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeda. 2014-2016 Izvještaj o informisanje zainteresovanog lokalnog stanovništva i osposobljavanje kritične mase pojedinaca ili postojedih preduzeda za dopunske aktivnosti. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. Nadgradnja savjetodavne službe za podršku diversifikacije ekonomskih aktivnosti u ruralnom području. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeda različita udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj.Zaintere sovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeda. 2014-2016 Izvještaj o nadgradnja savjetodavne službe za podršku diversifikacije ekonomskih aktivnosti u ruralnom području. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. Obezbjeđenje finansiranja ili povoljnog kreditiranja nabavke opreme ili početne investicije. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeda različita udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj.Zaintere sovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeda. 2014-2016 Izvještaj o obezbjeđenju finansiranja ili povoljnog kreditiranja nabavke opreme ili početne investicije. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. Sprovođenje tendera. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe. Postojeda različita udruženja na lokalnom nivou. Odjeljenja lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj.Zaintere sovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeda. 2014-2016 Izvještaj o sprovođenju tendera. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. Pradenje rezultata finansiranja MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetodavne službe.Postoje da različita udruženja na lokalnom nivou.Odjeljenj a lokalne samouprave zadužena za lokalni razvoj.Zaintere sovano lokalno stanovništvo i lokalna preduzeda. 2014-2016 Izvještaj o rezultatima finansiranja http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. 3.3 Investicije u mala preduzeća šumarstva i drvne industrije u ruralnim područjima Osnivanje 5 malih preduzeda šumarstva i drvoprerade. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresi rana postojeda lokalna preduzeda . 2014-2016. godine Izvještaj o osnivanju 15 malih preduzeda šumarstva i drvoprerade. http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. Osposobljavanje 50 privatnih vlasnika šuma i radnika za izvođenje šumskih radova. MPRR Područne jedinice Uprave za šume i savjetoda vne službe. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresi rana postojeda lokalna preduzeda . 2014-2016. godine 500 privatnih vlasnika šuma i radnika osposobljeno za izvođenje šumskih radova. Izvještaj o osposobljavanju 500 privatnih vlasnika šuma i radnika za izvođenje šumskih radova http://www.minpolj.gov.me/minis tarstvo. 3.4 Održivo upravljanje i korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda Kritični pregled postojedeg sistema od strane svih relevantnih institucija sa definisanjem glavnih nedostataka. MPRR Područne jedinice Uprave za šume. Agencija za zaštitu životne sredine. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresovan a postojeda lokalna preduzeda. Zaštidena područja 2014 Izvještaj o stanju postojedeg sistema od strane svih relevantnih institucija sa definisanjem glavnih nedostataka. http://www.minpolj.gov.m e/ministarstvo Priprema novog sistema, njegova promocija i prezentacija svim zainteresovanim stranama. MPRR Područne jedinice Uprave za šume. Agencija za zaštitu životne sredine. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresovan a postojeda lokalna preduzeda. Zaštidena područja 2014-2016 Izvještaj o pripremi novog sistema, njegova promocija i prezentacija svim zainteresovanim stranama. http://www.minpolj.gov.m e/ministarstvo Osposobljavanje (način pravilnog branja, minimalni standardi i operativni postupci u fazi transporta/skladi štenja/prerade) svih zainteresovanih. MPRR Područne jedinice Uprave za šume. Agencija za zaštitu životne sredine. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresovan a postojeda lokalna preduzeda. Zaštidena područja 2014-2016 Izvještaj o osposobljavanju (način pravilnog branja, minimalni standardi i operativni postupci u fazi transporta/skladištenja/prerade) svih zainteresovanih. http://www.minpolj.gov.m e/ministarstvo Sprovođenje sistema u praksi MPRR Područne jedinice Uprave za šume. Agencija za zaštitu životne sredine. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresovan a postojeda lokalna preduzeda. Zaštidena područja 2014-2016 Izvještaj o sprovođenju sistema u praksi http://www.minpolj.gov.m e/ministarstvo Uvođenje sistema kontrole u praksu. MPRR Područne jedinice Uprave za šume. Agencija za zaštitu životne sredine. Postojeda udruženja vlasnika šuma i vlasnici šuma. Zainteresovan a postojeda lokalna preduzeda. Zaštidena područja 2014-2016 Izvještaji o implementaciji sistema kontrole, http://www.minpolj.gov.m e/ministarstvo 4. Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma Red. Br. Mjere Aktivnosti Nosila c Učesnici Rok Mjerljiviindikatorzaizvršenje 4.1 Stabilni i kvalitetni šumski ekosistemi: uz pomoć integracije zahtjeva Nature 2000 u planove gazdovanja šumama, štite se staništa i vrste na cijelom području šuma Osposobljavanje zaposlenih u Upravi za šume MPRR MPRR-Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore 2014-2016 Izvještaj o osposobljavanju zaposlenih u Upravi za šume Certifikati zaposlenima u Upravi za šume koji su prošli obuku. http://www.upravazasum e.me/prva.php Osposobljavanje zaposlenih u Agenciji za zaštitu životne sredine Ministarst vo održivog razvoja i turizma MPRR-Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore 2014-2016 Izvještaj o osposobljavanju zaposlenih u Agenciji za zaštitu životne sredine Certifikati zaposlenima u Agenciji za zaštitu životne sredine. http://www.epa.org.me/ Osposobljavanje preduzeda koja pripremaju programe gazdovanja šumama MPRR MPRR-Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore 2014-2016 Izvještaj o osposobljavanju preduzeda koja pripremaju programe gazdovanja šumama http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo Prilogođavanje Zakona o šumama i Zakona o divljači i lovstvu zahtjevima EU direktiva o pticama i staništima MPRR MPRR-Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore 2014-2016 Izvještaj o prilogođavanju Zakona o šumama i Zakona o divljači i lovstvu zahtjevima EU direktiva o pticama i staništima http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo Uspostavljanje efektivnog upravljanja lovištima posebne namjene MPRR MPRR-Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore 2014-2016 Izvještaj o efektivnom upravljanju lovištima posebne namjene http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo Implementacija Zakona o divljači i lovstvu na cijeloj teritoriji Crne Gore MPRR MPRR-Uprava za šume Agencija za zaštitu životne sredine Institucije koje upravljaju pojedinim zaštićenim područjima Lovački savez Crne Gore 2014-2016 Izvještaj o iImplementaciji Zakona o divljači i lovstvu na cijeloj teritoriji Crne Gore http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo 4.2 Ekosistemski pristup gazdovanju šumama i zaštiti prirode Uključivanje Uprave za šume u proces planiranja i strukturu upravljanja regionalnih parkova MPRR MPRR-Uprava za šume, druge državne i lokalne institucije, privatni vlasnici šuma, preduzeća, NVO 2014 – 2016. godine Izvještaj o uključivanju Uprave za šume u proces planiranja i strukturu upravljanja regionalnih parkova http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo Učešde javnosti u svim procesima planiranja u šumarstvu MPRR MPRR-Uprava za šume, druge državne i lokalne institucije, privatni vlasnici šuma, preduzeća, NVO 2014-2016. godine Izvještaj o učešdu javnosti u svim procesima planiranja u šumarstvu http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo Saradnja sa nevladinim organizacijama (LAG-ovi, dobrovoljna vatrogasna društva, planinarska društva, lovačka društva…) MPRR Upravazašume, drugedržavneiloka lneinstitucije, privatnivlasnicišu ma, preduzeća, NVO 2014-2016. godine Izvještaj o saradnji sa nevladinim organizacijama http://www.minpolj.gov. me/ministarstvo 4.3 Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja Digitalna baza podataka o šumskoj vegetaciji u GIS-u Ministarst vo za informaci ono društvo i telekomun ikacije Vlasnici MPRR Uprava za šume regionalni parkovi do 2014-2016. godine baza podataka o šumskoj vegetaciji u GIS-u Izvještaj o uspostavljanju baze podataka o kulturama u GIS-u. http://www.mid.gov.me/minista rstvo Osposobljavanje zaposlenih u Upravi za šume za upotrebu i održavanje baze podataka Ministarst vo za informaci ono društvo i telekomun ikacije Vlasnici MPRR Uprava za šume regionalni parkovi 2014-2016. godine Izvještaj o osposobljavanju zaposlenih u Upravi za šume za upotrebu i održavanje baze podataka http://www.mid.gov.me/ ministarstvo 4.4 Unaprijeđenje upravljanja šumama u nacionalnim parkovima Pilot projekat uključenje relevantnih elemenata programa gazdovanja šumama u plan upravljanja NP Prokletije. MPRR Nacion alni parkovi vlasnici zemljišt a korisnic i u NP 2014-2016. godine Izvještaj o rezultatima implementacije pilot projekta Smjernice i preporuke za uključenje relevantnih elemenata programa gazdovanja šumama u plan upravljanja NP Prokletije. http://www.minpolj.gov.me/mi nistarstvo Postepeno uključivanje gazdovanja šumama u ostale planove upravljanja i prostorne planove parkova. MPRR Nacion alni parkovi vlasnici zemljišt a korisnici u NP 2014-2016. godine Izvještaj o postepenom uključivanju gazdovanja šumama u ostale planove upravljanja i prostorne planove parkova. http://www.minpolj.gov.me/mi nistarstvo 5. Zaštita of požara Red. Br. Mjere Aktivnosti Nosilac Učesnici Rok Mjerljiviindi katorzaizvrše nje 5.1 Održavanje otvorenih površina između šuma i podrška za kosidbu livada Definisanje površina koje treba održavati Ministarstvo unitrašnjih poslova Vlasnici zemljišta MPRR Uprava za šume Ministarst vo poljoprivr ede i ruralnog razvoja Agencija za zaštitu životne sredine 2014-2016. godine Izvještaj o definisanju površina koje treba održavati http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Definisanje korisnika tamo gdje su zemljišta u državnom vlasništvu Ministarstvo unutrašnjih poslova Vlasnici zemljišta MPRR Uprava za šume Ministarst vo poljoprivr ede i ruralnog razvoja Agencija za zaštitu životne sredine 2014-2016. godine Izvještaj o definiciji korisnika tamo gdje su zemljišta u državnom vlasništvu http://www.mup.gov.me/m inistarstvo 5.2 Unaprijeđenje organizovanosti institucija za borbu protiv šumskih požara Kritični pregled postojedeg sistema od strane svih nadležnih institucija Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, preduzeda u sektoru 2014 – 2016. godine Ivještaj o stanju postojedeg sistema od strane svih nadležnih institucija http://www.mup.gov.me/m inistarstvo šumarstva, opštinske službe za zaštitu i spašavanje Usklađivanje opštinskih planova zaštite i spašavanja Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, preduzeda u sektoru šumarstva, opštinske službe za zaštitu i spašavanje 2014 – 2016. godine Izvještaj o usklađivanju opštinskih planova zaštite i spašavanja http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Uspostavljanje preduzetnih jedinica Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, preduzeda u sektoru šumarstva, opštinske službe za zaštitu i spašavanje 2014 – 2016. godine Izvještaj o uspostavljanju preduzetnih jedinica http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Obuka članova jedinica Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, preduzeda u sektoru šumarstva, opštinske službe za zaštitu i spašavanje 2014 – 2016. godine Sertifikati članovima jedinica koji su pohađali obuku Izvještaj o obuci članova jedinica . http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Eventuelno uspostavljanje specijalne jedinice Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, preduzeda u sektoru šumarstva, 2014 – 2016. godine Izvještaj o uspostavljanju specijalne jedinice http://www.mup.gov.me/m inistarstvo opštinske službe za zaštitu i spašavanje 5.3 Investicije u opremu i preventivne mjere za borbu protiv požara Definicija potreba za opremom na osnovu opštinskih planova zaštite i spašavanja Ministarstvo unutrašnjih poslova Preduzetne i dobrovoljne vatrogasne jedinice, MPRR Uprava za šume, opštinske službe za spašavanje, MUP - Sektor za zaštitu i spašavanje, vlasnici šuma 2014 – 2016. godine Izvještaj o definiciji potreba za opremom na osnovu opštinskih planova zaštite i spašavanja http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Tenderi za investicije u preventivne mjere i opremu: korisnici vatrogasne jedinice, opštine, udruženja vlasnika šuma Ministarstvo unutrašnjih poslova Preduzetne i dobrovoljne vatrogasne jedinice, MPRR Uprava za šume, opštinske službe za spašavanje, MUP - Sektor za zaštitu i spašavanje, vlasnici šuma 2014 – 2016. godine Izvještaj o realizaciji tendera za investicije u preventivne mjere i opremu: korisnici vatrogasne jedinice, opštine, udruženja vlasnika šuma http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Studija izgradnje sistema video nadzora Ministarstvo unutrašnjih poslova Preduzetne i dobrovoljne vatrogasne jedinice, MPRR Uprava za 2014 – 2016. godine Izvještaj o studiji izgradnje sistema video nadzora http://www.mup.gov.me/m inistarstvo šume, opštinske službe za spašavanje, MUP - Sektor za zaštitu i spašavanje, vlasnici šuma Program obuke i osposobljavanja Ministarstvo unutrašnjih poslova Preduzetne i dobrovoljne vatrogasne jedinice, MPRR Uprava za šume, opštinske službe za spašavanje, MUP - Sektor za zaštitu i spašavanje, vlasnici šuma 2014 – 2016. godine Certifikati polaznicima obuke. Izvještaj o realizaciji programa obuke i osposobljavanja http://www.mup.gov.me/m inistarstvo 5.5 Razvoj i testiranje metoda sanacije opožarenih površina Studija iskustava o sprovedenim sanacijama opožarenaih površina Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, naučne institucije i udruženje vlasnika šuma 2014-2016. godine Izvještaj studije iskustava o sprovedenim sanacijama opožarenaih površina http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Stručna uputstva za sanaciju opožarenih površina Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, naučne institucije i udruženje vlasnika šuma 2014-2016. godina Dokument stručnih uputstava za sanaciju opožarenih površina http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Pradenje efikasnosti bududih sanacija Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, naučne institucije i udruženje vlasnika šuma od 2014 2016. godine Izvještaji o pradenju efikasnosti bududih sanacija http://www.mup.gov.me/m inistarstvo 5.6 Razmjena iskustava i saradnja sa institucijama iz regiona Podnošenje projektne aplikacije MPRR Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, MUP Sektor za zaštitu i spašavanje, Službe za zaštitu i spašavanje u opštinama 2014. godina Izvještaj o podnošenju projektne aplikacije http://www.minpolj.gov.me/mi nistarstvo http://www.mup.gov.me/m inistarstvo Izvođenje projekta MPRR Ministarstvo unutrašnjih poslova MPRR-Uprava za šume, MUP Sektor za zaštitu i spašavanje, Službe za zaštitu i spašavanje u opštinama 2014 – 2016. godina Izvještaj o realizaciji projekta http://www.minpolj.gov.me/mi nistarstvo http://www.mup.gov.me/m inistarstvo STRATEŠKA PROCJENA UTICAJA NA ŢIVOTNU SREDINU za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija) Izvještaj o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu NACRT Jun 2013. Strateška procjena uticaja na ţivotnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija) Izvještaj o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu - NACRT Nosilac pripreme strategije: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore Izvođač Strategije: Unique, forestry and land use Gmb Oikos, svetovanje za razvoj d.o.o. Izvođač Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu: Stručni tim: Koordinacija timova za pripremu Nacionalne šumarske strategije i SPUŢS Zavita, svetovanje, d.o.o. Lovkova 5 1380 Cerknica Slovenija Urša Šolc, univ. dipl. geograf Mag. Martin Smutny, univ. dipl. biolog Spec. Jurij Beguš, univ dipl ing. šumarstva Klemen Strmšnik, univ. dipl. geograf Matjaž Harmel, univ. dipl. ing. šumarstva Projekat: Strateška procjena uticaja na ţivotnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju Datum dokumenta: Jun 2013. Broj projekta: 022/12 Ključne riječi: Nacionalna šumarska strategija, šumarstvo, Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva, Crna Gora, strateška procjena uticaja na ţivotnu sredinu, ruralni razvoj, odrţivo upravljanje i korišćenje, drvna industrija, drvna masa, drvni proizvodi, nedrvni proizvodi, rekreacija i turizam, ekosistemske usluge, njega šuma, šumske saobraćajnice… Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 133 od 229 OPŠTI SAŢETAK ZA JAVNOST Zakonom o šumama definisan je i sistem planiranja u šumarstvu. Krovni dokument je Nacionalna šumarska politika koju je Vlada Crne Gore usvojila 2008. godine. Sljedeći vaţan planski dokument je Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva. Strategijom se utvrĊuju ciljevi i smjernice za razvoj šuma i šumarstva,u skladu sa nacionalnom šumarskom politikom, mjere za unaprjeĊenje šuma, kao i orjentaciona finansijska sredstva za sprovoĊenje strategije i naĉin njihovog obezbjeĊivanja. Strategiju donosi Vlada, na period do 10 godina. Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalnu šumarsku strategiju pripremilo je Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja (MPRR), odnosno Radna grupa za izradu Nacionalne šumarske strategije, uz pomoć konsultantskog tima angaţovanog u okviru FODEMO projekta (projekat »Razvoj šumarstva u Crnoj Gori«). Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (dalje Strategija) se svrstava meĊu planove i programe za koje je prema vaţećem zakonodavstvu predviĊeno sprovoĊenje Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu (SPUŢS) u toku njene izrade. Iz tog razloga, na radionici odrţanoj 25. januara 2013. U Podgorici, sprovedena je i jedna od prvih faza u procesu SPUŢS – tzv. „Scoping proces“ ili proces odreĊivanja obima i sadrţaja SPUŢS. Cilj ove faze je bio identifikovanje mogućih uticaja Strategije na ciljeve zaštite ţivotne sredine na prostoru Crne Gore i definisanje glavnih tema koje SPUŢS treba da obradi. Kako bi sa „Scoping procesom“ postigli što bolje rezultate, projektni tim je izvršio pregled vaţećeg relevantnog zakonodavstva i strateških dokumenata. Na osnovu pregleda, izdvojeni su svi ciljevi koji se odnose na zaštitu ţivotne sredine, prirode, kulturne baštine i zdravlja ljudi. U donjoj tabeli prikazani su ciljevi SPUŢS sa indikatorima. Neki indikatori ukazuju na postizanje više ciljeva istodobno. Tabela 1: Ciljevi i indikatori SPUŢS Cilj SPUŢS Indikator Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa  Godišnji obim sjeĉe u odnosu na godišnji prirast.  Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka.  Površina poljoprivrednih zemljišta.  Koliĉina zahvaćene pitke vode.  Broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti.  Prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti. Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva  Godišnji obim sjeĉe.  Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka.  Broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti. Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda  Indeks WQI.  Kvalitet podzemnih voda.  Ispravnost vode za piće. Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta  Duţina novo izgraĊene mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama.  Površina poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama.  Mreţa protivpoţarne infrastrukture. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 134 od 229 U daljem radu na ovom dokumentu, napravljena je analiza trendova za postavljene indikatore, gdje se procjenjivao razvoj indikatora u sluĉaju da se strategija primijeni. Rezultati su prikazani u tabeli 2. Tabela 2: Analiza postojećeg stanja i pravca kretanja indikatora Indikator Postojeće stanje indikatora Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora u slučaju implementacije Nacionalne šumarske strategije Godišnji obim sjeĉe u odnosu na godišnji prirast Godišnji obim sjeĉe 2011. godine 1.139.000 m3 Godišnji prirast - 2.525.000 m3 Iz navedenog sleduje, da je obim sjeĉe 2011. godine dostigao 45% godišnjeg prirasta.  povećanje vrijednosti Modelska procjena mogućeg godišnjeg prinosa neto drvne mase 1.575.000 m3 Godišnji prirast - 2.525.000 m3 Iz navedenog sleduje, da bi implementacijom Nacionalne šumarske strategije došlo do povećanja obima sjeĉe, koje bi dostiglo 62% godišnjeg prirasta. Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka. 2.626,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.436,2 km vlaka.  povećanje vrijednosti 2.751,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.936,2 km vlaka. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa izgradnju 125 km šumskih puteva i 500 km vlaka sa ciljem poboljšanja dostupnosti do sada manje pristupaĉnim šumama. Površina poljoprivrednih zemljišta. 1.740,3 km2  vrijednost se neće promijeniti 1.740,3 km2 Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa nekoliko mjera za sprjeĉavanje zarastanja poljoprivrednih zemljišta kao što su Razgraniĉenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja i Odrţavanje otvorenih površina izmeĊu šuma, podrška za kosidbu livada. Koliĉina zahvaćene pitke vode. Zahvaćene koliĉine vode za javni vodovod 109.449,0 m3  povećanje vrijednosti Povećanje u skladu sa postojećim trendom -1.500 m3 godišnje. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa ureĊenje 70 vodozahvata koji će se koristiti za snabdijevanje stanovništva na teško pristupaĉnim terenima sa pitkom vodom i za potrebe borbe protiv šumskih poţara. MeĊutim, treba naglasiti da će tih 70 vodozahvata biti napravljeno na već postojećim izvorima pitke vode, koje to isto stanovništvo već koristi za vodosnabdijevanje, pa se iz tog razloga ne oĉekuje povećano korišćenje pitke vode. Sa druge strane, Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti), koja će sigurno doprineti povećanoj potrošnji pitke vode. Na osnovu dostupnih podataka nemoguće je precizno modelirati/procijeniti obim povećanja potrošene pitke vode. U ovom sluĉaju, radi se o manjim kapacitetima (seoski turizam, mala preduzeća) u ruralnom podruĉju koje je već godinama podloţno depopulaciji, pa procjenjujemo da se neće mijenjati trend povećanja zahvaćene pitke vode (1.500 m3 godišnje). Broj domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti. Broj diversifiikovanih domaćinstava po glavnim djelatnostima:  turizam i smještaj – 203 domaćinstva,  domaća radinost – 687 domaćinstava,  sakupljanje šumskih plodova, aromatiĉnog bilja i peĉuraka – 3.131 domaćinstava,  povećanje vrijednosti Povećanje – u skladu sa uspjehom izvoĊenja mjera za podsticanje diversifikacije ruralnih domaćinstava. Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem podsticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 135 od 229  sjeĉa šume – 8.381 domaćinstava,  prerada proizvoda biljnog porijekla – 4.305 domaćinstava,  prerada proizvoda ţivotinjskog porijekla – 7.130 domaćinstava,  uzgoj vodenih kultura – 28 domaćinstava. Ukupno 23.865 domaćinstava, odnosno 24,12% je već ukljuĉenih u diversifikaciju. Prihodi domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti. Ovi podaci se na nivou Crne Gore ne prikupljaju.  povećanje vrijednosti Povećanje – u skladu sa uspjehom izvoĊenja mjera za podsticanje diversifikacije ruralnih domaćinstava. Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem podsticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Na osnovu pripremljene metodologije procjenjivanja, izvršena je procjenja dvije variante koje je predloţila strategija. Kao optimalna predloţena je bila kombinacija dvije variante koja u narednom 10 godišnjem periodu ne predviĊa povećanje sjeĉa, ali predviĊa izgradnju šumske infrastrukture i aktivnosti na uzgoju i konverziji izdanaĉkih šuma u visoke. Kada šume budu bolje otvorene (nakon 10 godina) predviĊeno je povećanje sjeĉe koja bi dostigla 56% prirasta. U nastavku je prikazana rekapitulacija zakljuĉka procjene uticaja na definisane ciljeve. Strategija je mjere, koje su sugerisane strateškom procjenom već ukljuĉila u samu strategiju, tako da su dokumenti usklaĊeni. Implementacija Nacionalne šumarske strategije vodi u odrţivo korišćenje resursa i veću ravnoteţu korišćenje prirodnih resursa. Zbog navedenog procjenjuje se, da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa“ imati karakteristike zanemarivog uticaja zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja (C). Obrazloţenje: Strategija jasno predviĊa da će sjeĉe prvih 10 godina ostati na sadašnjem nivou dok će posle 2023. godine porasti i polako poĉeti smanjivati razliku do godišnjeg prirasta (povećanje sa 45% na 62% godišnjeg prirasta). MeĊutim, treba naglasiti da se isto tako predviĊa proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka sa namjerom da se poboljša otvorenost sada teško pristupaĉnim šumama. Sa gledišta odrţivog korišćenja prirodnih resursa to znaĉi povećanje obima sjeĉe u do sada teško pristupaĉnim šumama i smanjenje obima sjeĉe u do sada lako pristupaĉnim šumama i posljediĉno uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa. TakoĊe, treba naglasiti da je jedan od glavnih ciljeva Strategije povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore. Sa jedne strane, ovo znaĉi pozitivan uticaj jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma. Treba imati u vidu dugoroĉnu stabilnost šuma, pa ih ne dovoditi u poloţaj da bi ih, zbog prevelike akumulacije prirasta doveli u situaciju da bi postale prestarjele, jer bi onda moglo doći do pomlaĊivanja šuma na velikim površinama. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa ureĊenje 70 vodozahvata koji će se koristiti za snabdijevanje stanovništva na teško pristupaĉnim terenima sa pitkom vodom i za potrebe borbe protiv šumskih poţara. U tom sluĉaju, ne radi se o otvaranju 70 novih izvorišta pitke vode, nego o ureĊenju infrastrukture na već postojećim sistemima za snabdijevanje pitkom vodom, koja će imati pozitivan uticaj na kvalitet snabdijevanja stanovništva u teško pristupaĉnim podruĉjima sa pitkom vodom i na raspoloţivu infrastrukturu za borbu protiv šumskih poţara. Iz razloga odrţivog korišćenja prirodnih resursa navedeno ne predstavlja povećanje korisnika pitke vode. No, treba uzeti u obzir i druge mjere Nacionalne šumarske strategije, naroĉito one koje podrţavaju ruralni razvoj i diversifikaciju domaćinstava. Sa uvoĊenjem novih djelatnosti i povećanjem turistiĉke posjete sigurno će doći Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 136 od 229 do povećanog pritiska na korišćenje pitke vode. Na osnovu podataka Nacionalne šumarske strategije moţemo ipak zakljuĉiti, da se radi o manjim kapacitetima (seoski turizam, mala preduzeća) u ruralnom podruĉju, koje je već godinama podloţno depopulaciji. Zbog navedenog procjenjuje se, da neće doći do znaĉajnijeg uticaja na postojeći trend povećanja zahvaćene pitke vode. Iz razloga odrţivog upravljanja prostorom, implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa nekoliko mjera za sprjeĉavanje zarastanja poljoprivrednih zemljišta, kao što su - Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja i Održavanje otvorenih površina između šuma, podrška za kosidbu livada. Svakako, izvoĊenje ovih mjera će doprinijeti smanjenju/zaustavljanju zarastanja poljoprivrednih zemljišta, a podrţaće i sve ostale mjere koje se nadovezuju na ruralni razvoj – ovo će voditi u zadrţavanje ljudi u ruralnim podruĉjima (smanjivanje depopulacije), i na taj naĉin i u aktivniju obradu poljoprivrednih zemljišta. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem podsticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Strategija predviĊa da će do toga doći sa ponovnim ukljuĉivanjem lokalnog stanovništva u proces upravljanja šuma i izvoĊenja šumskih radova, diversifikacijom domaćinstava vezanih za drvne i nedrvne šumske proizvode i podsticanjem ruralnog turizma sa fokusom na turizam u prirodi. Pored toga, Strategija jasno prepoznaje i potrebu za prilagoĊenim upravljanjem šumama na prostoru zaštićenih podruĉja prirode i upozorava, da je taj segment potrebno ukljuĉiti ne samo u fazi upravljanja, nego i u fazi planiranja kod pripreme planova upravljanja zaštiĉenih podruĉja. Na taj naĉin, direktno se podrţava razvoj ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. Sa druge strane, ruralni razvoj vodi u povećanje pritisaka na prostor (kao prirodni resurs) jer se poveća potraţnja stambenog zemljišta. To je predmet prostornih planova lokalnih zajednica na kojeg treba Strategija adekvatno da upozori. Implementacija Nacionalne šumarske strategije vodi u poboljšanje dostupnosti stanovništva i drvne industrije do šumskih resursa. Procjenjuje se da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori“ imati karakteristike pozitivnog uticaja (A). Obrazloţenje: Zbog povećanja obima sjeĉe, stanovništvo će lakše doći do šumskih resursa (naroĉito do ogrijevnog drveta u smislu lokalne samoopskrbe – poveĉanje obima sjeće će povećati raspoloţivost ogrijevnog drveta bliţe naselja), nego ako obim sjeĉe ostane u današnjim okvirima. MeĊutim, još bitniji uticaj na poboljšanje dostupnosti šuma dolazi od strane implementacije mjera koje predviĊaju olakšan pristup do sada teško pristupaĉnim šumama, ureĊenje naĉina korišćenja drvnih i nedrvnih šumskih proizvoda i podsticanje ruralnog razvoja. Na taj naĉin, stanovništvo i drvna industrija će lakše dolaziti do svih navedenih resursa, tako i koristiti šumu i njene kvalitete kroz turistiĉku ponudu. Procjenjuje se, da će implementacija Nacionalne šumarske strategije imati karakteristike zanemarivog uticaja zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja (C) na postavljeni cilj SUŢS „Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda“ Obrazloţenje: Implementacija Nacionalne šumarske strategije predstavlja uvoĊenje mjera sa razliĉitim ciljevima (poboljšanje dostupnosti, povećanje kvaliteta šuma, podsticanje ruralnog razvoja, itd.), koji svi mogu imati negativni i pozitivni uticaj na postavljeni cilj SPUŢS. Proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka vodi u povećanje mogućnosti da doĊe do kvara ili radne nesreće vozila ili mehanizacije za vrijeme transporta ili izvoĊenja radova u šumi. To naravno znaĉi povećanje mogućnosti za zagaĊenje površinskih i podzemnih voda sa gorivom/mehaniĉkim uljem. Do uticaja će vrlo vjerojatno doći, jer se kvarovi i nesreće dešavaju, ali su incidentnog znaĉaja i treba im posvetiti paţnju kod organizacije radova u šumarstvu i transporta po šumskim putevima. Ovdje treba naglasiti, da u datim primjerima nisu bila predviĊena zagaĊenja u obimu koji bi mogao voditi promjeni kvaliteta stanja vodnih slivova površinskih i podzemnih voda. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 137 od 229 Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruţenja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim podruĉjima se odnosi na uvoĊenje ili ojaĉanje sporednih djelatnosti kao što je rad u šumi, prerada drveta u poluproizvode ili konaĉne proizvode, seoski turizam, prodaja lokalnih proizvoda itd. Sve ovo sa sobom donosi i povećano opterećenje za prirodne resurse – naroĉito vodu. Zbog uvoĊenja novih djelatnosti i povećane posjete od strane turista, moglo bi doći, ne samo do problema u snabdijevanju stanovništva sa pitkom vodom, nego i do povećanja zagaĊenja vodnih slivova površinskih i podzemnih voda sa otpadnim vodama iz industrije i fekalijama. To je predmet prostornih planova i planova komunalnog ureĊenja lokalnih zajednica na koji treba Strategija adekvatno da upozori. Sa druge strane, jedan od glavnih ciljeva Strategije je povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore, koji predstavlja pozitivan uticaj jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma i posljediĉno doprinosi kreiranju kvalitetnog vegetacionog pokrivaĉa koji štiti sve vodne slivove. Istovremeno, Strategija uvodi mjere koje smanjuju neevidentirane sjeĉe, povećavaju otpornost šuma na poţare i uvode aktivni pristup sanacije poţarišta, podruĉja pogoĊena od strane prirodnih nepogoda (vjetrolom, snjegolom) i podruĉja ĉistih sjeĉa. TakoĊe, Strategija doprinosi poboljšanju kvaliteta pitke vode. Na taj naĉin, Strategija aktivno doprinosi ne samo oĉuvanju, nego i poboljšanju stanja svih vodnih slivova. Procjenjuje se, da će implementacija Strategije imati pozitivan uticaj na cilj „Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta“ (A). Obrazloţenje: Ciljevi strategije će imati pozitivne uticaje na biodiverzitet u Crnoj Gori. Naime, iako je predviĊeno postepeno povećavanje sjeĉe, ona je još uvijek ispod prirasta i šume na taj naĉin neće biti ugroţene. Pored toga, predviĊena je promjena šuma iz izdanaĉkih u visoke, koje imaju veći biodiverzitet, predviĊen je i sistem gazdovanja šumama koji je blizak prirodi i koji ne predviĊa osnivanje velikopovršinskih monokultura još i sa alohtonim vrstama. Od aktivnosti koje bi mogle imati negativne uticaje na biodiverzitet pored same sjeĉe u osetljivim podruĉjima negativne uticaje bi mogla imati i izgradnja šumske infrastrukture i vodozahvata, koja je predviĊena Strategijom. Izgradnja šumske infrastrukture u zaštićenim podruĉjima, Emerald zonama i staništima rijetkih ekosistema bi mogla narušiti stanje biodiverziteta tih podruĉja, pogotovo ako se gradi na neprikladan naĉin. Iz tog razloga, prije planiranja izgradnje u osjetljivim podruĉjima, potrebno je dobro poznavanje stanja biodiverziteta podruĉju, kako bi mogli infrastrukturu postaviti u prostor na naĉin, kako bi tim vrstama nanijeli što manju štetu ili, sa druge strane, kako bi omogućili aktivnosti koje će doprinijeti razvoju pojedinih vrsta. Treba naglasiti da su šumski putevi od velikog znaĉaja i za razvoj ruralnih sredina i za opstanak ljudi na selu. Naime, vrijedni ekosistemi koji najbrţe nestaju i na podruĉju Crne Gore su ekosistemi koji su vezani za ekstenzivnu poljoprivredu i nestaju zbog zapuštanja poljoprivrednih aktivnosti, koje je povezano i sa demografskom situacijom na selu. Infrastruktura (putevi i vodozahvati) mogu doprinijeti da se pojedina podruĉja oĉuvaju. Kao najveći pritisak na biodiverzitet u šumama u Informaciji o stanju ţivotne sredine za 2011 godinu, prepoznat i su poţari. Izgradnja šumske infrastrukture i vodozahvata će omogućiti lakše i brţe intervencije u sluĉajevima poţara, što će smanjiti površinu šuma uništenih od poţara. Naravno, i kod planiranja i izgradnji vodozahvata trebamo voditi raĉuna o tome da sam zahvat planiramo na podruĉju gdje ćemo što manje uticati na biodiverzitet, i to ne samo na podruĉju zahvata nego i niţe od njega. Za smanjivanje mogućih uticaja Strategije na ţivotnu sredinu definisane su sljedeće mjere ublaţavanja: Tabela 3: Mjere ublaţavanja Postavljeni cilj SPUŢS Mjera Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa Obim sjeĉe neka se povećava samo u sluĉaju ako se otvaraju do sada slabije pristupaĉne šume. Mreţa šumskih puteva i vlaka neka se prvo širi u šumama van zaštićenih podruĉja prirode, koje imaju veći proizvodni potencijal. Kod pripreme šumarskih osnova treba paziti na uravnoteţenu starosnu strukturu šuma. Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Edukacija ljudi koje rade u šumi o mjerama za smanjenje rizika od zagaĊenja vode i o mjerama u sluĉaju da doĊe do izlivanja goriva ili ulja prilikom korišćenja šuma Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 138 od 229 Izgradnja šumske infrastrukture mora biti dobro planirana i izgraĊena prema odreĊenim standardima. U planovima razvoja šuma treba pripremiti detajlna usmjerenja za izgradnju nove šumske infrastrukture kako ne bi došlo do negativnih uticaja na vode Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i životinjskog svijeta Ukljuĉivanje zahtjeva za oĉuvanje biodiverziteta u smjernice za gazdovanje funkcijama šuma u planovima razvoja šuma Izgradnja šumske infrastrukture mora biti dobro planirana i izgraĊena prema odreĊenim standardima. U planovima razvoja šuma treba pripremiti detajlne smjernice za izgradnju nove šumske infrastrukture u podruĉjima znaĉajnim za oĉuvanje biodiverziteta Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 139 od 229 SADRŢAJ Opšti sažetak za javnost ...................................................................................................................... 133 Sadržaj 139 1. Uvod ................................................................................................................................... 141 1.1. Pozadina pripreme SPUŽS .................................................................................................. 141 1.2. Razumijevanje šireg okvira projekta .................................................................................. 141 2. Upotrebljeni metodološki pristup ...................................................................................... 142 2.1. Metodološki pristup za izradu SPUŽS ................................................................................. 142 3. Opis programa .................................................................................................................... 144 3.1. Naziv programa .................................................................................................................. 144 3.2. Pregled sadržaja programa ................................................................................................ 144 3.3. Ciljevi programa ................................................................................................................ 144 3.4. Područje izvođenja programa ............................................................................................ 145 3.5. Procjena usklađenosti sa nadređenim dokumentima i drugim programima .................... 145 3.6. Procjena usklađenosti sa zaključcima relevantnih stručnih podloga ................................. 145 4. Scoping - proces određivanja obima i sadržaja SPUŽS ....................................................... 147 4.1. Izvještaj o izvedenom Scoping-u ........................................................................................ 147 4.2. Odluka o izradi strateške procjene uticaja na životnu sredinu .......................................... 147 4.3. Zaključci Scoping-a ............................................................................................................. 147 5. Smjernice nadležnih institucija .......................................................................................... 149 6. Opis postojedeg stanja životne sredine.............................................................................. 150 6.1. Opis postojedeg stanja životne sredine.............................................................................. 150 6.1.1. Vode ................................................................................................................................... 150 6.1.1.1. Nadzemne vode ................................................................................................................. 150 6.1.1.2. Podzemne vode .................................................................................................................. 152 6.1.1.3. More ................................................................................................................................... 152 6.1.1.4. Kvalitet vode za pide........................................................................................................... 152 6.1.2. Ostali prirodni resursi (sa fokusom na prostor i šumske resurse) ..................................... 152 6.1.2.1. Prostor ................................................................................................................................ 152 6.1.2.2. Šumski resursi .................................................................................................................... 153 6.1.3. Priroda ................................................................................................................................ 155 6.1.3.1. Staništa i biodiverzitet ........................................................................................................ 155 6.1.3.2. Šume................................................................................................................................... 156 6.1.3.3. Zaštidena prirodna dobra ................................................................................................... 157 6.1.4. Infrastruktura ..................................................................................................................... 157 6.2. Opis identificikovanih postojedih problema u pogledu životne sredine u vezi sa programom158 6.3. Opis mogudeg razvoja stanja životne sredine, ukoliko se program ne realizuje ............... 159 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 140 od 229 7. Potencijalni uticaji programa ............................................................................................. 160 8. Alternative .......................................................................................................................... 169 9. Ciljevi SPUŽS i kriterijumi za procjenu uticaja .................................................................... 173 10. Procjena uticaja na postavljene ciljeve SPUŽS ................................................................... 175 10.1. Kriterijumi sa izabranom metodologijom za procjenu uticaja ........................................... 175 10.2. Procjena uticaja na postavljene ciljeve SPUŽS ................................................................... 179 10.2.1. Održivo i uravnoteženo korišdenje prirodnih resursa ........................................................ 179 10.2.2. Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori 182 10.2.3. Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda .................................. 183 10.2.4. Očuvanje integriteta zaštidenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i životinjskog svijeta 185 11. Mjere za smanjenje negativnih uticaja i poboljšanje pozitivnih uticaja ..................................... 187 12. Opis program pradenja stanja životne sredine, uključujudi i zdravlje ljudi u toku i nakon realizacije strategije 189 13. Zaključna procjena ...................................................................................................................... 190 14. Literatura .................................................................................................................................... 193 15. Stručni tim koji je izradio Stratešku procjenu uticaja ................................................................. 194 16. Aneksi .......................................................................................................................................... 195 Tabele: Tabela 1: Ciljevi i indikatori SPUŢS .............................................................................................................................................. 133 Tabela 2: Analiza postojećeg stanja i pravca kretanja indikatora .............................................................................................. 134 Tabela 3: Mjere ublaţavanja ............................................................................................................................................................ 137 Tabela 4: Polazišta za dalju izradu SPUŢS ................................................................................................................................... 147 Tabela 5: Usvojene vrijednosti za opisni indikator kvaliteta WQI ........................................................................................... 151 Tabela 6: Usvojene vrijednosti za opisni indikator kvaliteta WQI ........................................................................................... 151 Tabela 7: Površina, drvna zaliha i prirast u drţavnim i privatnim šumama na raspolaganju za korišćenje. ....................... 154 Tabela 8: Sječe u proizvodnim šumama prema prirastu i grupi otvorenosti šume ................................................................ 154 Tabela 9: Šume i šumska zemljišta u nacionalnim parkovima i nepristupačne šuma i šumska zemljišta van nacionalnih parkova ............................................................................................................................................................................................... 157 Tabela 10: Opis alternative 1 .......................................................................................................................................................... 169 Tabela 11: Opis alternative 2 .......................................................................................................................................................... 170 Tabela 12: Objašnjenje izbora ciljeva SPUŢS i indikatora......................................................................................................... 173 Tabela 13: Indikatori metode za definisanje i procjenu uticaja na postavljene ciljeve SPUŢS ............................................ 175 Tabela 14: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Odrţivo korišćenje prirodnih resursa“ ...... 179 Tabela 15: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori“ ............................................................................................................ 182 Tabela 16: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda“ ..................................................................................................................................................... 183 Tabela 17: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta“ ........................................................................................................... 185 Tabela 18: Mjere ............................................................................................................................................................................... 187 Slike: Slika 1: Rasprostranjenost potencijalnih šumskih staništa od vaţnosti za EU Natura 2000. ............................................... 153 Slika 2: Rasprostranjenje potencialnih šumskih staništa od vaţnosti za EU Natura 2000. .................................................. 156 Slika 3: Mogući scenariji povećanja korišćenja ukupne neto drvne mase upoređeno sa predviđenim prirastom u šumama. ............................................................................................................................................................................................. 170 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 141 od 229 1. UVOD 1.1. Pozadina pripreme SPUŢS Radna grupa za izradu Nacionalne šumarske strategije je na svojoj prvoj sjednici odrţanoj 13. septembra 2012. godine, na kojoj je prisustvovao i konsultanski tim FODEMO projekta (projekat »Razvoj šumarstva u Crnoj Gori«) zakljuĉila da je potrebno da se Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja (MPRR) obrati Agenciji za zaštitu ţivotne sredine sa zahtjevom za propisivanje mjera i uslova zaštite prirode koji su potrebni radi izrade strategije, shodno odredbama Zakona o zaštiti prirode. Nakon dobijanja odgovora od strane Agencije, gdje je konstatovano koje mjere i uslove obraĊivaĉ duţan da ukljuĉi u sadrţaj Strategije, naglašena je i obaveza da je neophodno procjeniti da li se radnje, aktivnosti i djelatnosti planirane ovim dokumentom mogu realizovati u skladu sa ciljevima zaštite prirode. S tim u vezi, Agencija za zaštitu ţivotne sredine je kao jedan od uslova za realizaciju predmentne Strategije, predvidjela i izradu strateške procjene uticaja, koja se vrši za planove i programe, kad postoji mogućnost da njihova realizacija izazove znatne posljedice na ţivotnu sredinu. Shodno ĉlanu 5 Zakona o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu, izrada strateške procjene uticaja je obavezna za planove i programe iz oblasti poljoprivrede, šumarstva, ribarstva, vodoprivrede, kao i druge, ukoliko isti daju okvir za budući razvoj projekata koji podlijeţu izradi procjene uticaja na ţivotnu sredinu u skladu sa posebnim zakonom. Nakon toga, MPRR je donijelo Odluku o izradi strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu za Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva br: 322-24/13-11 od 07.06.2013. Predloţeni sadrţaj Izvještaja o SPUŢS prezentovan je na radionicama koje su se odrţale prilikom formulacije radnog nacrta Nacionalne šumarske strategije, a sam nacrt Izvještaja je usaglašen na sastanku Radne grupe za izradu Nacionalne šumarske strategije dana 13. juna 2013. godine. Nacrt izvještaja o SPUŢS pripremio je multidisciplinarni tim koji je angaţovan od strane FODEMO projekta (vidi poglavlje 15. ovog izvještaja) 1.2. Razumijevanje šireg okvira projekta Projektni zadatak za izradu Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalne šumarske strategije) je usvojila Vlada Crne Gore na sjednici od 29. septembra 2011. godine. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja se obratilo FODEMO projektu koji finanisira Vlada Velikog Vojvodstva Luksemburga za struĉni pomoć u pripreme Strategije, naglašavajući vaţnost ovog dokumenta u realizaciji koncepta Nacionalnog šumarskog programa u Crnoj Gori. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja je 2012. godine formiralo Radnu grupu za izradu Nacionalne šumarske strategije, sa ciljem da izradi Strategiju koja je definisana kao jedan od osnovnih planskih dokumenta u šumarstvu, shodno ĉlanu 10 i ĉlanu 12 Zakona o šumama (“Sl. list CG”, br. 74/10). Ĉlan 12 Zakona o šumama propisuje da se Strategijom sa planom razvoja šuma i šumarstva, utvrĊuju ciljevi i smjernice za razvoj šuma i šumarstva, u skladu sa nacionalnom šumarskom politikom, mjere za unaprjeĊenje šuma, kao i orjentaciona finansijska sredstva za sprovodenje strategije i naĉin njihovog obezbjedivanja. TakoĊe, utvrĊeno je da Strategiju donosi Vlada, na period do 10 godina. S tim u vezi, podrška u izradi Strategije angaţovanjem regionalnih i meĊunarodnih konsultanata obezbjeĊena se iz sredstava FODEMO projekta, a Radna grupa za izradu Strategije je uspostavila blisku saradnju sa konsultanskim timom. Tokom nekoliko radnih sastanaka odrţanih u periodu septembra 2012. godine – jun 2013. godine, te 5 radionica odrţanih u Podgorici (januar i jun 2013.), Pljevljima, Roţajama i Cetinju (maj 2013.), formulisan je nacrt Nacionalne šumarske strategije. Paralelno sa izradom teksta ove Strategije, multidisciplinarni tim angaţovan od strane FODEMO projekta je radio na izradi nacrta Izvještaja o SPUŢS. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 142 od 229 2. UPOTREBLJENI METODOLOŠKI PRISTUP 2.1. Metodološki pristup za izradu SPUŢS Izvođač pripreme SPUŽS je kod njene pripreme koristio sljedede činjenice, odnosno dokumenata:  javno dostupne podatke o stanju životne sredine,  dokumentaciju proslijeđenu sa strane naručioca i izvođača Nacionalne šumarske strategije,  smjernice nadležnih institucija. Na osnovi javno dostupnih podataka, proslijeđene dokumentacije i nekoliko sastanaka sa svim relevantnim institucijama, izrađen je pregled stanja životne sredine, definisane karakteristike prostora i definisani najbitniji postojedi problemi. Urađen je pregled nadležne legislative i strateških dokumenata, kao i pregled datih usmjerenja nadležnih institucija i njihovog uvažavanja u procesu pripreme Nacionalne šumarske strategije. Opis strategije je napravljen na osnovu proslijeđenog nacrta Nacionalne šumarske strategije, koji je definisao glavne karakteristike predviđene strategije. Istovremeno, napravljena je i analiza usklađenosti sa nadležnim strategijama/politikama i upoređenje sa sličnim strategijama. Na osnovu pregleda stanja životne sredine, definisani su potencijalni uticaji implementacije Nacionalne šumarske strategije na pojedinačne relevantne segmente životne sredine, dati opisi scenarija koji mogu uzrokovati uticaje, kakve bi mogle biti posljedice, i kakvi su uticaji vezani za područje na koje se strategija odnosi. Definisani uticaji su preciznije objašnjeni na način koji je ukazao na dole opisane karakteristike uticaja. Vrsta, odnosno karakteristike uticaja na ţivotnu sredinu Vrsta, odnosno karakteristike uticaja Opis Direktan uticaj Je uticaj koji utiče direktno na izabrane indikatore, odnosno utiče direktno na segment životne sredine u vremenu i prostoru. Daljinski uticaj Je uticaj čiji se uticaj osjeti i udaljeno od lokacije nastanka uticaja. Kumulativni uticaj Je uticaj koji u kombinaciji sa ved postojedim problemima ili drugim uticajima kumulativno prevazilazi prag prihvatljivog uticaja. Sinergijski uticaj Je uticaj koji u kombinaciji sa ved postojedim problemima ili drugim uticajima pravi sinergiju čije posljedice su vede od zbira vrijednosti pojedinačnih uticaja. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju - NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 143 od 229 Vrsta, odnosno karakteristike uticaja Opis Vrijeme trajanja uticaja Privremeni uticaj – pojavljuje se samo privremeno. Kratkoročni uticaj – traje krade vrijeme (ispod 5 godina). Srednjoročni uticaj – traje između 5 i 10 godina. Dugoročni uticaj – traje više od 10 godina. Trajni uticaj – uticaj koji ostavlja trajne tragove. Uticaji su procijenjeni na osnovu obima promjene pojedinačnih indikatora i njihovog značaja, stepena uvažavanja ciljeva zaštite životne sredine, odnosno ostalih indikatora za procjenu u odnosu na:  stanje životne sredine,  zaštitu prirodnih resursa,  zaštitu zaštidenih područja,  zaštitu biodiverziteta,  zaštitu kulturne baštine,  zaštitu zdravlja ljudi. Za metodologiju procjene je izabrana opšte priznata metodologija koja se koristi najčešde u EU, , koja uticaje razvrstava u 6 razreda sa oznakama od A do E i razredom X u slučaju, kada nivo uticaja nije mogude procjeniti. Razredi uticaja implementacije Nacionalne šumarske strategije na postavljene ciljeve SPUŢS Razred uticaja Definicija razreda uticaja A Nema uticaja, odnosno uticaj je pozitivan B Zanemariv uticaj C Zanemariv uticaj zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja D Vaţan uticaj E Razorni uticaj X Procjena uticaja nije moguća Ako se uticaj svrstava u razred A ili B, ovaj uticaj se smatra prihvatljiv, ako se svrstava u razred C, on se smatra za prihvatljiv u sluĉaju implementacije mjera za smanjenje uticaja, a ako se uticaj svrstava u razred D ili E, ovaj uticaj se smatra neprihvatljiv. U nastavku je definisan naĉin praćenja uticaja implementacije Nacionalne šumarske strategije na ţivotnu sredinu na osnovu predloţenih indikatora, za koje je definisan nosilac izvoĊenja mjerenja, naĉin praćenja, vrijeme praćenja i izvor podataka. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 144 od 229 3. OPIS PROGRAMA 3.1. Naziv programa Naziv programa: Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalna šumarska strategija Nosilac pripreme programa: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja IzvoĊaĉ programa: Unique, forestry and land use Gmb i Oikos, svetovanje za razvoj d.o.o. Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalnu šumarsku strategiju pripremilo je MPRR, odnosno Radna grupa za izradu Nacionalne šumarske strategije, uz pomoć konsultantskog tima angaţovanog u okviru FODEMO projekta (projekat »Razvoj šumarstva u Crnoj Gori«) na osnovu: rezultata poĉetne radionice odrţane 25. januara 2013. godine u Podgorici i predloţene strukture mjera Strategije koja su potvrĊeni od strane Radne grupe; rezultata sa niza radionica koje će se odrţati u periodu od 14 - 17. 5. 2013. u Pljevljima, Roţajama i Cetinju, na kojima je predstavljen prvi radni nacrt Strategije; Rezultata sa finalne radionice odrţane 4.juna 2013. Godine u Privrednoj komori Crne Gore, gdje je predstavljen inovirani radni nacrt Strategije, kao i osnovni nalazi Izvještaja o SPUŢS Komentara dobijenih elektonskim putem Završnih komentara ĉlanova Radne grupe i konsultanskog tima, na sastanku odrţanom 14. juna 2013. godine, na kome je i usaglašen tekst nacrta Strategije, kao i nacrt Izvještaja o SPUŢS. 3.2. Pregled sadrţaja programa Sadrţaj Nacionalne šumarske strategije sadrţi:  Analitiĉki dio – u ovom dijelu je izraĊena opšta SWOT analiza na temu stanja u šumarstvu na teritoriju Crne Gore i opisano stanje šuma, trenutno korišćenje drveta, izraĊene projekcije budućih sjeĉa, opisano stanje šumskih puteva, prodaje drveta iz šume, stanje u drvnoj industriji, stepen finalizacije polazne sirovine, trţište drvnih proizvoda u Crnoj Gori, mogućnost povećanja stepena finalizacije drvne sirovine, biodiverzitet i ekosistemske usluge, znaĉaj šuma za ruralni razvoj, zaštita šuma od poţara, upravljanje šumama, finansiranje javnih funkcija, planiranje u šumarstvu, savjetodavna sluţba u šumarstvu, sistem doznake, prijema i uvjerenja o porijeklu, problem doznake u privatnim šumama, udruţenje privatnih vlasnika šuma, zaštita prirode, meĊunarodni projekti i umreţavanje, kadrovi u šumarstvu, i informacioni sistem.  Programski dio – u ovom dijelu je predstavljena vizija šumarstva, definisani su opšti ciljevi, strateški pristup i mjere po sljedećim podruĉjima - unaprijeĊenje šuma kroz odrţivo gazdovanje, razvoj drvne industrije, uloga šumarstva u ruralnom razvoju, zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma, zaštita od poţara, osposobljavanje i finansiranje. 3.3. Ciljevi programa Strategija ima dva opšta cilja koji se odnose na šume kao ekosistem i prirodni resurs i na ekonomski sektor šumarstva i drvne industrije.  Unapređenje šuma i odrţivost gazdovanja - Crna Gora ima dovoljno šuma koje su prirodne i zdrave, ali veliki dio tih šuma, pogotovo izdanaĉke šume u privatnom vlasništvu, još ne postiţe punu produktivnost. Planskim gazdovanjem, njegom i uzgojem treba povećati kvalitet, stabilnost, otpornost i produktivnost šuma, što daje osnovu za dugoroĉno odrţivo korišćenje svih funkcija šuma.  Povećati BDP sektora šumarstva, drvne industrije i drugih djelatnosti koje zavise od šuma - Sektori šumarstva i drvne industrije ne dostiţu one ekonomske efekte u skladu s njihovim potencijalom. Pomoću ulaganja u šumsku i ruralnu infrastrukturu, razvoja djelatnosti povezanih sa šumom i drvnom industrijom, diverzifikacije trţišta drveta i saradnje unutar sektora povećat će se broj radnih mjesta, socio-ekonomski status ruralnog stanovništva, obim poslovanja preduzeća, pa i prihodi drţave od šumarstva i drvne industrije. Strategija u okviru podruĉja definiše i specifiĉne ciljeve:  UnaprijeĊenje šuma kroz odrţivo gazdovanje: Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 145 od 229 o Unaprijediti šume u smislu proizvodnje drvne mase i nedrvnih proizvoda, ispunjavanja funkcija i ekosistemskih usluga o Povećanje drvne zalihe u proizvodnim šumama sa 104 miliona m3 na 115 miliona m3 bruto drvne mase, u drţavnim šumama akumulacijom 30% godišnjeg prirasta povećanje prosjeĉne drvne zalihe sa 225 na 240 m3/ha i u privatnim šumama akumulacijom 50% godišnjeg prirasta sa 88 na 100 m3/ha.  Razvoj drvne industrije: o Postići visok stepen finalizacije drvnih proizvoda.  Uloga šumarstva u ruralnom razvoju: o Povećanje broja radnih mjesta u šumarstvu. o Povećanje broja radnih mjesta u drvnoj industriji. o Povećanje prihoda ruralnih domaćinstava.  Zaštita biodiverziteta i druge ekosistemske usluge šuma: o Dobro stanje šumskih staništa i vrsta od evropske vaţnosti ili onih povezanih sa šumom. o Otpornost šuma na uticaje klimatskih promjena i druga ugroţavanja. o Valorizacija ekosistemskih usluga šuma.  Zaštita od poţara: o Smanjenje opsega opoţarenih površina i uništene biomase za 70 %. 3.4. Područje izvođenja programa Nacionalna šumarska strategija je jedan od osnovnih planskih dokumenta u šumarstvu i odnosi se na cijelu teritoriju Crne Gore. MeĊutim, ovaj dokument posebno obraĊuje teritoriju obraslu šumom (oko 60% teritorije Crna Gore) i neobraslo šumsko zemljište (oko 9,7% teritorije Crne Gore), izvor Nacionalna inventura šuma (NIŠ) 2010. 3.5. Procjena usklađenosti sa nadređenim dokumentima i drugim programima O okviru pripreme SPUŢS organizovana je radionica o pripremi Nacionalne šumarske strategije sa otvorenim Scoping-om za potrebe SPUŢS na kojoj je uĉestvovalo 48 predstavnika MPRR, MORT, Uprave za šume, Privredne komore, nevladinih organizacija i drugih interesnih grupa. Za ovu radionicu, projektni tim je izvršio pregled vaţećeg relevantnog zakonodavstva i strateških dokumenata. Na osnovu pregleda, izdvojeni su svi ciljevi koji se odnose na zaštitu ţivotne sredine, prirode, kulturne baštine i zdravlja ljudi, dok su ciljevi podijeljeni na teme. Na osnovu toga, uĉesnici su odgovarali na postavljena pitanja. Rezultati su predstavljeni u aneksu br. 1. Uĉesnici na radionici su kroz upitnik utvrdili da će Strategija doprinijeti većini postavljenih ciljeva vaţećeg relevantnog zakonodavstva i strateških dokumenata ili na te ciljeve neće uticati. Uĉesnici su ispostavili samo tri cilja na koja treba obratiti paţnju, jer bi Strategija mogla imati na njih negativan uticaj. Radi se o ciljevima sljedećih strateških dokumenata:  PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (Ministarstvo za ekonomski razvoj, Podgorica, mart 2008. godine) – cilj Razvoj urbanih i ruralnih područja u skladu sa njihovim potencijalima i ograničenjima.  STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, jun 2006) – cilj Obezbjeđivanje protoka resursa za potrebe stanovništva Crne Gore.  ZAKON O VODAMA (Sluţbeni list Crne Gore, broj 32/2011) – cilj Prevencija ili ograniĉenje unošenja zagaĊenja u podzemne vode i sprjeĉavanje pogoršanja statusa svih vodnih slivova podzemnih voda. Na osnovu navedenog moţe se zakljuĉiti da je Nacionalna šumarska strategija usklaĊena sa velikom većinom vaţećeg relevantnog zakonodavstva i strateških dokumenata Crne Gore. 3.6. Procjena usklađenosti sa zaključcima relevantnih stručnih podloga Nacionalna šumarska strategija je koristila podatke koje su dobijeni u okviru rada na Nacionalnoj inventuri šuma Crne Gore 2010., odnosno podataka koji izlaze iz te struĉne podloge. Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 je Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 146 od 229 prva struĉna podloga koja pruţa podatke o šumarstvu na prostoru Crne Gore. Osnovu za njenu izradu predstavljaju Nacionalna šumarska politika Crne Gore (2008), Prostorni plan Crne Gore do 2020. godine (2008) i Zakon o šumama (2010), koji naglašavaju vaţnost izrade takvog dokumenta. Izradu Nacionalne inventure šuma Crne Gore 2010. je uradilo Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja i Uprava za šume uz podršku FODEMO projekta. Nacionalne inventure šuma Crne Gore 2010. je napravljena u skladu sa svim standardima zemalja sa dugom tradicijom gazdovanja šumama. Metodološki pristup se bazirao na sistematiĉnim uzorcima na mreţi 2x2 km koja je pokrivala cjelokupnu teritoriju Crne Gore i preko koje su sakupljeni, obraĊeni i analizirani kvantitativni i kvalitativni podaci. Rezultat je detaljan kvantitativni i kvalitativni opis stanja šuma na teritoriji Crne Gore. Nacionalna šumarska strategija predstavlja konkretizaciju usmjerenja Nacionalne šumarske politike Crne Gore (2008) i bazira se na Nacionalni inventuri šuma Crne Gore 2010, zbog ĉega zakljuĉujemo da je sa njom, odnosno njenim zakljuĉcima usklaĊena. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 147 od 229 4. SCOPING - PROCES ODREĐIVANJA OBIMA I SADRŢAJA SPUŢS 4.1. Izvještaj o izvedenom Scoping-u Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (dalje Strategija) se svrstava meĊu planove i programe za koje je prema vaţećem zakonodavstvu predviĊeno sprovoĊenje SPUŢS u toku njene izrade. Iz tog razloga je na radionici odrţanoj 25. januara 2013. sprovedena i jedna od prvih faza u procesu SPUŢS – tzv. „Scoping proces“ ili proces odreĊivanja obima i sadrţaja SPUŢS. Cilj ove faze je identifikovanje mogućih uticaja Strategije na ciljeve zaštite ţivotne sredine na prostoru Crne Gore i definisanje glavnih tema koje SPUŢS treba da obradi. Kako bi sa „Scoping procesom“ postigli što bolje rezultate, projektni tim je izvršio pregled vaţećeg relevantnog zakonodavstva i strateških dokumenata. Na osnovu pregleda, izdvojeni su svi ciljevi koji se odnose na zaštitu ţivotne sredine, prirode, kulturne baštine i zdravlja ljudi. Pomenuti ciljevi su bili podijeljeni na teme. Na osnovu toga, pripremljen je upitnik za uĉesnike radionice u kojem se od uĉesnika traţilo da iznesu svoje mišljenje o potencijalnim uticajima Strategije na te ciljeve. Upitnik sa datim odgovorima od strane 4 grupe uĉesnika je priloţen ovom dokumentu u aneksu br. 1. Na radionica na koji je bio izveden i Scoping u Podgorici. uĉestvovalo je 48 uĉesnika: predstavnici MPRR, MORT, Uprave za šume, Privredne komore, nevladinih organizacija i drugih interesnih grupa. Na osnovu ostalih rezultata moţemo zakljuĉiti da uĉesnici smatraju da će Strategija doprinijeti većini postavljenih ciljeva ili na ciljeve neće uticati. Kao ciljevi gdje bi Strategija mogla imati negativan uticaj, definisani su:  Razvoj urbanih i ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima.  ObezbjeĊivanje protoka resursa za potrebe stanovništva Crne Gore.  Prevencija ili ograniĉenje unošenja zagaĊenja u podzemne vode i sprjeĉavanje pogoršanja statusa svih vodnih slivova podzemnih voda. 4.2. Odluka o izradi strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu Rezultati Scoping-a su bili jedna od podloga za izradu Odluke o izradi strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu za Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva Crne Gore. Odluka se nadovezuje na rezultate Scoping radionice i nadgraĊuje ih, kada u ĉlanu 5. utvrĊuje: „Strategija će doprinijeti većini postavljenih ciljeva ţivotna sredine ili na ciljeve neće uticati. Na osnovu toga, kod izrade Strategije i izrade Izvještaja o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu, treba obraditi posebno pitanja vezano za:  odrţivo i uravnoteţeno korišćenje šumskih resursa i prostora;  poboljšanu dostupnost šumskih resursa za potrebe stanovništva Crne Gore;  oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda;  razvoj ruralnih i urbanih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima;  oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta. 4.3. Zaključci Scoping-a Na osnovu svega navedenog, moţemo donijeti sljedeće zakljuĉke Scoping-a:  Strategija će doprinijeti većini postavljenih ciljeva ţivotna sredine, vaţećeg relevantnog zakonodavstva i strateških dokumenata ili na ciljeve neće uticati.  SPUŢS treba da se fokusira na ciljeve predstavljene na radionici i na pitanja definisana u Odluci o izradi strateškoj procjene uticaja na ţivotnu sredinu za Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva Crne Gore. Tabela 4: Polazišta za dalju izradu SPUŢS Glavna pitanja potrebna za dalju obradu u SPUŢS Postavljeni cilj SPUŢS u okviru kojeg će se pitanje obraditi Objašnjenje Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 148 od 229 Glavna pitanja potrebna za dalju obradu u SPUŢS Postavljeni cilj SPUŢS u okviru kojeg će se pitanje obraditi Objašnjenje Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje šumskih resursa i prostora Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa Pitanje je bilo pretvoreno u postavljeni cilj zaštite ţivotne sredine koji će biti detaljno obraĊeno u SPUŢS. Poboljšana dostupnost šumskih resursa za potrebe stanovništva Crne Gore Poboljšana dostupnost šumskom resursu od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori Pitanje je bilo pretvoreno u postavljeni cilj zaštite ţivotne sredine koji će biti detaljno obraĊeno u SPUŢS. Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Pitanje je bilo pretvoreno u postavljeni cilj zaštite ţivotne sredine koji će biti detaljno obraĊeno u SPUŢS. Razvoj ruralnih i urbanih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa Pitanje se sa vidika SPUŢS sadrţajno nadovezuje na pitanje odrţivog i uravnoteţenog korišćenja šumskih resursa i prostora, odnosno predstavlja jedan od detaljnijih pogleda na istu tematiku. Zbog navedenog, ovo pitanje će se u SPUŢS obraditi u okviru navedenog cilja zaštite ţivotne sredine. Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta Pitanje je bilo pretvoreno u postavljeni cilj zaštite ţivotne sredine koji će biti detaljno obraĊeno u SPUŢS. Mogućnost prekograniĉnog uticaja U okviru svih već gore navedenih ciljeva. Prekograniĉni uticaj je jedan od mogućih uticaja ĉija će mogućnost nastank abiti procjenjena za sve definisane uticaje u okviru postavljenih ciljeva SPUŢS. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 149 od 229 5. SMJERNICE NADLEŢNIH INSTITUCIJA U proces izrade Nacionalne šumarske strategije i SPUŢS bile su ukljuĉene i sve nadleţne institucije za davanje smjernica za pripremu oba dokumenta. Za vrijeme pripreme, struĉni timovi su pripremili sljedeće smjernice: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja - Odluka o izradi Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu za Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva Crne Gore: Odluka je pripremljena po prethodno pribavljenom mišljenju od strane Ministarstva odrţivog razvoja i turizma, Agencije za zaštitu ţivotne sredine i Ministarstva zdravlja.. Odluka u ĉlanu 4. utvrĊuje, da je zbog znaĉaja šuma kao ekosistema, Strategija od posebne vaţnosti za zaštitu ţivotne sredine i odrţivi razvoj. Realizacija aktivnosti utvrĊenih Strategijom moţe imati uticaja na: vazduh, vode i more, zemljište, klimu, biljni i ţivotinjski svijet, staništa i biodiverzitet, zaštićena prirodna dobra, stanovništvo i zdravlje ljudi, kulturno-istorijsku baštinu, infrastrukturne, industrijske i druge objekte. Strategija shodno Zakonu o šumama utiĉe na predviĊene planove razvoja šuma na nivou opština, programe gazdovanja šumama na nivou gazdinskih jedinica, na prostorne planove i programska dokumenta iz oblasti industrije i ruralnog razvoja. Strategijom se uspostavlja okvir za definisanje i realizaciju projekata u sektoru šumarstva i drvoprerade u pogledu prirode, obima i uslova funkcionisanja i u vezi sa lokacijom šumskih resursa. Strateška procjena se vrši u postupku pripreme plana ili programa koji moţe imati znaĉajne uticaje na ţivotnu sredinu, prije njegovog donošenja ili podnošenja nadleţnom organu na usvajanje. Za Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva Crne Gore radiće se strateška procjena uticaja na ţivotnu sredinu, u skladu sa navedenim zakonom. Odluka u Ĉlanu 5. na osnovu zakljuĉaka otvorenog Scoping-a propisuje, da će Strategija doprinijeti većini postavljenih ciljeva ţivotna sredine nadleţnog zakonodavstva ili relevantnih strateških dokumenta ili na ciljeve neće uticati. Na osnovu toga definisa sadrţaj SPUŢS: „Na osnovu toga, kod izrade Strategije i izrade Izvještaja o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu, treba obraditi posebno pitanja vezano za:  odrţivo i uravnoteţeno korišćenje šumskih resursa i prostora;  poboljšanu dostupnost šumskih resursa za potrebe stanovništva Crne Gore;  Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda;  razvoj ruralnih i urbanih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima;  oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta; i Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 150 od 229 6. OPIS POSTOJEĆEG STANJA ŢIVOTNE SREDINE 6.1. Opis postojećeg stanja ţivotne sredine Na osnovu zakljuĉka Scoping-a, analiza postojećega stanja ţivotne sredine je izraĊena samo za one elemente ţivotne sredine koji su bitni za izradu SPUŢS, odnosno za one elemente koji se direktno nadovezuju na postavljene ciljeve SPUŢS. 6.1.1. Vode Stalna kontrola kvaliteta površinskih voda u Crnoj Gori obavlja se od strane Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju radi procjene kvaliteta vode vodotoka, praćenja trenda zagaĊenja i oĉuvanja kvaliteta vodnih resursa. Ispitivanja kvaliteta vode na izvorištima sluţe za ocjenu ispravnosti voda za potrebe vodosnabdijevanja i rekreacije stanovništva u cilju zaštite izvorišta i zdravlja stanovništva. Mreţa stanica za kvalitet površinskih voda u 2012. godini obuhvatila je 13 vodotoka sa 36 mjernih profila, tri prirodna jezera sa 11 mjernih profila i obalno more sa 16 mjernih profila. Kada su podzemne vode u pitanju, mreţom stanica i programom rada obuhvaćene su podzemne vode prve izdani Zetske ravnice. Mreţu ĉini devet mjernih profila, koji pokrivaju prostor ĉitave Zetske ravnice. OdreĊivanje klase kvaliteta vode vršeno je poreĊenjem mjerodavnih vrijednosti parametara kvaliteta vode, sa graniĉnim vrijednostima iz Uredbe o klasifikaciji i kategorizaciji voda (Sl. l. CG 2/07). U Uredbi je voda razvrstana u klase prema dozvoljenim graniĉnim vrijednostima pojedinih grupa parametara, u zavisnosti od namjene vode:  Vode koje se mogu koristiti za piće i prehrambenu industriju razvrstane su u 4 klase: A, A1, A2 i A3.  Vode za uzgoj riba i školjki razvrstane su u 3 klase: S, Š i C.  Vode za kupanje razvrstane su u 2 klase: K1 i K2. U Uredbi je precizirana kategorizacija voda, kojom su vode razvrstane u 3 kategorije:  I (Klase A1, S, K1, a za slane vode i Š);  II (Klase A2, C i K2) i  III (Klasa A3). U nastavku predstavljeno stanje voda na prostoru Crne Gore je preuzeto po:  Informaciji o stanju ţivotne sredine u Crnoj Gori za 2011. godinu (Agencija za zaštitu ţivotne sredine Crne Gore, URL: http://www.epa.org.me/index.php/dokumenti/izvjestaji, citirano 20. 5. 2013),  Ekološki godišnjak III-12-2 (Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, URL: http://www.meteo.co.me/misc.php?text=57&sektor=3, citirano 20. 5. 2013). 6.1.1.1. Nadzemne vode Najveći izvori zagaĊenja površinskih i podzemnih voda u nizu posljednjih godina su komunalne otpadne vode. One se najĉešće u nepreĉišćenom obliku, ispuštaju u recipijent, na koncentrisan ili difuzan naĉin. Uoĉljiv je trend rasta uticaja industrije, prije svega prehrambene, kao i malih i srednjih preduzeća. Treba pomenuti i uticaj saobraćajne infrastrukture i distribucije goriva. NajzagaĊeniji vodotoci su, kao i prethodnih godina, bili Vezišnica, Ćehotina na podruĉju Pljevalja, Moraĉa na podruĉju Podgorice, Ibar kod Baća, Lim kod Bijelog Polja. Raste stepen zagaĊenja vodotoka sa najmanjim antropogenim pritiskom (osobito Cijevna, Grnĉar, Tara, Moraĉa u gornjem toku). Rezultati mjerenja indiciraju na veliku osjetljivost ovih akvaekosistema, prije svega u malovodnom reţimu, kao i porast ljudskih aktivnosti na njihovim obalama. Na kratkoroĉnu (sezonsku), ali i dugoroĉnu (vremenski trend) promjenu prirodnog sastava vodotoka ukazuje poremećeni prirodni odnos jona Ca/Mg, koji je ĉesto bio van propisanih granica. Kod ove grupe vodnih tijela povećane vrijednosti su ĉesto imali amonijum, fosfati i nitriti, zatim parametri kiseoniĉkog reţima. U ne-zagaĊenim dijelovima vodotoka, povećanje saturacije je uslovljeno prirodnim faktorima, niskim vodostajem i visokom temperaturom vazduha, tj. vode. U donjim dijelovima nekih vodotoka povećanje zagaĊenja, izraţeno povećanjem sadrţaja opasnih materija, posljedica je antropogenog pritiska. Analize pokazuju da su klase saprobioloških boniteta bile uglavnom sliĉne onima iz proteklih godina. Većina vodotoka u svojim gornjim tokovima, ima vrijednost prve saprobne klase, dok u donjim tokovima, zbog uticaja emitovanog zagaĊenja, raste klasa boniteta. Preteţno rijeke pripadaju prvoj ili drugoj klasi boniteta. Indeks saprobnosti raste u toku ljetnjih mjeseci. Na osnovu dobijenih parametara saprobnog kvaliteta, moţe se zakljuĉiti da je stanje vodotoka uopšteno govoreći, zadovoljavajuće. Veći problemi su evidentirani samo na pojedinim profilima: Ćehotina – na podruĉju Pljevalja, Lim – kod Bijelog Polja i Dobrakova, Ibar – nizvodno od Roţaja i Moraĉa - kod Kolektora. Na ovim lokacijama saprobna klasa pripada β-mezosaprobnoj zoni. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 151 od 229 Mjerodavne vrijednosti parametara kvaliteta vode jezera i akumulacija bile su uglavnom u propisanim granicama. Kod akumulacija, prije svega Skadarskog jezera, temperatura, amonijum, fosfati su najĉešće bila van propisanih granica, a u litoralu i nitriti i deterdţenti. Voda za kupanje je svuda bila u propisanim granicama, osim kod Virpazara (prema kolibakterijama). U Agenciji za zaštitu ţivotne sredine razvijen je indikator WQI (Water Quality Index) koji je namijenjen praćenju stanja voda i izvještavanju javnosti. Indikator se zasniva na metodi Water Quality Index prema kojoj se deset parametara fiziĉko-hemijskog i mikrobiološkog kvaliteta (zasićenost kiseonikom, BPK5, amonijum jon, pH vrijednost, ukupni oksidi azota, ortofosfati, suspendovane materije, temperatura, elektroprovodljivost i koliformne bakterije) agregiraju u kompozitni indikator kvaliteta površinskih voda. Usvojene su vrijednosti za opisni indikator kvaliteta WQI = 0-38 veoma loš, WQI = 39-71 loš, WQI = 72-83 dobar, WQI = 84-89 veoma dobar, WQI = 90-100 odliĉan. Tabela 5: Usvojene vrijednosti za opisni indikator kvaliteta WQI Izvor podataka: Informaciji o stanju ţivotne sredine u Crnoj Gori za 2011. godinu (Agencija za zaštitu ţivotne sredine Crne Gore, URL: http://www.epa.org.me/index.php/dokumenti/izvjestaji, citirano 20. 5. 2013) Tabela 6: Usvojene vrijednosti za opisni indikator kvaliteta WQI Izvor podataka: Informaciji o stanju ţivotne sredine u Crnoj Gori za 2011. godinu (Agencija za zaštitu ţivotne sredine Crne Gore, URL: http://www.epa.org.me/index.php/dokumenti/izvjestaji, citirano 20. 5. 2013) Boja Boja Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 152 od 229 6.1.1.2. Podzemne vode Voda i izdani Zetske ravnice svrstana je u najbolju A klasu. Voda je mjestimiĉno bila van propisanih normi. Kod Vranja su nitrati i fosfati bili »van klase«, a kod Drešaja i Gostilja fosfati. Povećani su bili i nitrati i nitriti kod Gostilja, kao i nitrata kod Drešaja. Bakteriološki parametri nijesu prelazili A1 klasu. 6.1.1.3. More U priobalnoj morskoj vodi isticao se povećani sadrţaj suspendovanih materija, saturacije vode kiseonikom, pa onda deterdţenata i fosfata. Voda je bila sanitarno ispravna za kupanje. U odnosu na 2010. godinu povremeno su povećane koncentracije fosfatnih soli u dubljim ograncima Kotorskog i Risanskog zaliva posebno ljeti kada se broj stanovnika poveća pa samim tim i koliĉina otpadnih voda. Sve vrijednosti hranljivih soli ukljuĉujući koncentraciju hlorofila su oĉekivano povećane u Kotorskom i Risanskom zalivu. Ispitivana podruĉja koja su najviše podloţna eutrofikaciji su Kotorski (Kotor, Dobrota) i Risanski zaliv kao dio morske obale koji je pod snaţnim uticajem rijeke Bojane. Ovakvom stanju, u priobalnom dijelu Crne Gore, najviše doprinosi kombinovani uticaj donosa slatke vode i antropogene djelatnosti. Pravilan tretman otpadnih voda, posebno tokom turistiĉke sezone, umnogome bi uticao na smanjenje stepena eutrofikacije, pogotovo u sistemima kao što je Bokokorski zaliv gdje je slaba dinamika strujanja vode. Rezultati fiziĉko - hemijske analize sedimenta uzorkovanog kao referentni na lokaciji Luštica pokazuju da je sadrţaj većine neorganskih (izuzev bakra) i organskih toksikanata prihvatljiv za odlaganje u ţivotnu sredinu. Dok su rezultati fiziĉko - hemijskih analiza sedimenata uzorkovanih na lokacijama Luka Bar, Marina Porto Montenegro, Brodogradilište Bijela i Dobrota IBM u julu i novembru mjesecu pokazuju da sedimenti sadrţe zagaĊujuće materije na nivou iznad 1 te se ne mogu smatrati sigurnim za odlaganje bez daljeg tretmana. Rezultati analize organskih i neorganskih polutanata nisu prevazilazili signalizirajući nivo koji bi ukazivao na hitnu remedijaciju odnosno da su i sedimenti visoko zagaĊeni. Rezultati ukazuju na znaĉajne mjere opreza koje je neophodno preduzeti kao i na neophodnost kontinualnog praćenja sadrţaja navedenih polutanata. 6.1.1.4. Kvalitet vode za piće U 2011. godini na teritoriji Crne Gore ukupno je analizirano 14 503 uzoraka voda za piće sa gradskih vodovoda i drugih javnih objekata vodosnadbijevanja. Prema rezultatima mikrobioloških ispitivanja 14.6% ispitanih uzoraka hlorisanih voda ne zadovoljava propisane norme higijenske ispravnosti, najĉešće zbog povećanog ukupnog broja bakterija i identifikovanja fekalnih indikatora. Najlošije je stanje na podruĉju opštine Ulcinj (ĉak više od 50 % nezadovoljavajućih uzoraka), a više od 20 % nezadovoljavajućih uzoraka je bilo detektirano i u opštinama Mojkovac, Tivat i Roţaje. Na osnovu rezultata fiziĉko-hemijskih ispitivanja 11.3% ispitanih uzoraka hlorisanih voda nije odgovaralo propisanim kriterijumima. Najlošije je stanje na podruĉju opštine Ulcinj (40 % nezadovoljavajućih uzoraka), a više od 20 % nezadovoljavajućih uzoraka je bilo detektirano i u opštinama Bar, Tivat, Budva, Andrijevica i Kotor. Pregledom sanitarno-higijenskog stanja konstatovano je da nijesu uspostavljene sve zakonom propisane zone sanitarne zaštite, jer:  Većina vodozahvata posjeduje samo neposrednu zonu zaštite.  Rezervoari koji postoje na nekoliko gradskih vodovoda nijesu na adekvatan naĉin sanitarno zaštićeni.  Razvodna mreţa većine gradskih vodovoda je dosta stara i iz tog razloga su ĉesti kvarovi, kao i znaĉajni gubici na mreţi što, pored ostalog, predstavlja i epidemiološki rizik.  Dezinfekcija vode se ne sprovodi kontinuirano na svim gradskim vodovodima (posebno oni koji imaju manji broj ekvivalent stanovnika). Sa izuzetkom nekoliko velikih gradskih vodovoda, ne postoji automatsko doziranje i registracija nivoa rezidualnog hlora. 6.1.2. Ostali prirodni resursi (sa fokusom na prostor i šumske resurse) 6.1.2.1. Prostor Prema rezultatima NIŠ, šume su 2010. godine zauzimale 60% teritorije Crne Gore (13.812 km²) ili 8.287,2 km2. Kako nije uspostavljen katastar poljoprivrednog i šumskog zemljišta i kako nijesu usaglašeni standardi njihovog evidentiranja, jedan dio teritorije se vodi i kao šumsko (neobraslo šumsko) i kao poljoprivredno zemljište (livade). Prema rezultatima NIŠ takva zemljišta zauzimaju 9,7% ili 1.339,8 km2 teritorija Crne Gore. Prema podacima Prostornog plana Crne Gore do 2020 godine (Ministarstvo za ekonomski razvoj, 2008) oko 17,7% % teritorije Crna Gore ili 2.442,0 km2 zauzimaju naselja, putevi, vode, kamenjar i druge Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 153 od 229 kategorije. Iz navedenog moţemo zakljuĉiti, da 12,6 % teritorije Crne Gore ili 1.740,3 km2 predstavljaju ĉista poljoprivredna zemljišta. Takvo stanje prostora je osobito posljedica napuštanja tradicionalne poljoprivrede, te konsekventnog zarastanja nekada aktivnih poljoprivrednih zemljišta u posljednjim decenijama 6.1.2.2. Šumski resursi Više od 99% šumskih sastojina je prirodnog porekla i time se crnogorske šume svrstavaju meĊu najprirodnije u Evropi. Struktura šuma je vrlo raznolika kao posljedica raznolikosti bio-regiona u zemlji kao i nastanka i razvoja samih sastojina. Visoke šume sjevera Crne Gore imaju visoku proizvodnju većinom ĉetinarskog drveta. Većinom zbog ljudskih aktivnosti nastale izdanaĉke šume i ţbunje u primorskom i srednjem dijelu zemlje su od visoke vaţnosti za biodiverzitet, ali još su daleko od punog potencijala njihovog razvoja. Slika 1: Rasprostranjenost potencijalnih šumskih staništa od vaţnosti za EU Natura 2000. Izvor podataka: Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 - Interni nacrt konačnog izvještaja; Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012. Gornja slika indikativno prikazuje prostorni raspored šuma i šumskih zemljišta, kako ga je po kvadrantima (2x2 km) snimila NIŠ. Iz karte se moţe zakljuĉiti da su šume rasporeĊene po gotovo cijeloj teritoriji zemlje, osim visokih planina i poljoprivrednog podruĉja oko Podgorice i drugih gradova, te Skadarskog jezera. Neobrasla šumska zemljišta se nalaze najviše na podruĉju planinskih pašnjaka i na nekadašnjim poljoprivrednim površinama u Primorju. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 154 od 229 MeĊutim, iako je opseg površina pod šumom zadovoljavajući, kod kvaliteta šume postoji veliki potencijal za njihovo unaprijeĊenje. Zaliha i prirast u većini šuma su ispod potencijala staništa, što se pogotovo odnosi na novo zarasle šume (izdanaĉke šume i ţbunje). Tabela 7: Površina, drvna zaliha i prirast u drţavnim i privatnim šumama na raspolaganju za korišćenje. Vlasništvo Površina šuma za korišćenje (ha) % Drvna zaliha (m3) % Drvna zaliha po hektaru (m3/ha) Godišnji prirast (m3) Prirast po hektaru (m3/ha) Drţavno 334.781 49,6 75.162.069 73,2 224,5 1.762.223,3 5,3 Privatno 340.608 50,4 29.812.676 26,8 87,5 763.027,7 2,2 Ukupno 675.389 100,0 104.974.746 100 155,4 2.525.251,0 3,7 Izvor podataka: Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 - Interni nacrt konačnog izvještaja; Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012. Tokom 2012. godine Zavod za statistiku Crne Gore - MONSTAT-a je izradio studiju „Potrošnja drvnih goriva u 2011. godini u Crnoj Gori“ koja navodi da je ukupna potrošnja ogrijevnog drveta za potrebe Crne Gore 2011. godine iznosila 732.911 m3, a drvnog ostatka iz šume, voćnjaka 251 m3. Kada se tome doda da je ukupna koliĉina industrijske i tehniĉke oblovine koja je preraĊena u preduzećima za drvopreradu u 2011.godini iznosila 326.649 m3, dobija se da je ukupna potrošnja drveta i drvnog ostatka iz šuma u Crnoj Gori za energetske, industrijske i tehniĉke potrebe u 2011.godini iznosila 1.059.811 m3 (tabela 5.). Tabela 5: Ukupna potrošnja drveta i drvnog ostatka iz šuma u Crnoj Gori za energetske, industrijske i tehničke potrebe u 2011.godini Red. broj Forme drvne biomase Jedinica mjere Koliĉina 1. Ogrijevno drvo m3 732.911 2. Industrijska oblovina m3 326.649 3. Drvni ostatak iz šume, voćnjaka,... m3 251 UKUPNO m3 1.059.811 Izvor: 1, 3. MONSTAT, 2013, 2. SUMBIO7 – Monstat 2013. Ako se navedenoj koliĉini drveta koja je utrošena u Crnoj Gori doda i koliĉina koja je otišla u izvoz u iznosu od 70.683 m3 industrijske oblovine i 8.693 m3 ogrijevnog drveta ,to znaĉi da je ukupna proizvodnja (sjeĉa) drveta iznosila 1.138.936 m3 neto drvne mase. U odnosu na rezultate NIŠ koji pokazuju da je godišnji zapreminski prirast u šumama na teritoriju Crne Gore oko 2,6 miliona m3, moţe se zakljuĉiti, da stvarni godišnji obim sjeĉe drveta ne predstavlja problem sa aspekta odrţivog gazdovanja šumama u Crnoj Gori. Poseban problem koji djelomiĉno utiĉe na ovaj zakljuĉak su velike razlike u otvorenosti šuma izmeĊu drţavnih i privatnih šuma i izmeĊu pojedinih podruĉja u zavisnosti od terena i postojeće mreţe šumskih saobraćajnica (puteva i vlaka). Na osnovu toga se mogu prema podacima NIŠ šume podijeliti na dve grupe:  dobro pristupaĉne i otvorene šume (niski nagib terena, udaljenost od saobraćajnica manje od 500 m) i  loše pristupaĉne i nedovoljno otvorene šume (veći nagib terena, udaljenost od saobraćajnica 1.000 m i više). UporeĊenje intenziteta sjeĉa u posljednjih 5 godina u obe grupe šuma prema NIŠ pokazuje veliku razliku. Dobro pristupaĉne i otvorene šume koriste se puno jaĉe nego manje otvorene šume. Pošto se u drţavnim šumama koriste preteţno šume, koje su dobro pristupaĉne i otvorene, izgradnja infrastrukture smanjiće pritisak na sada dobro otvorene šume. Tabela 8: Sječe u proizvodnim šumama prema prirastu i grupi otvorenosti šume Grupa Površina Udio ukupnih sječa Sječa kao % prirasta ha % % % Dobro pristupačne i otvorene šume 481.886 71,0 87,3 62,6 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 155 od 229 Loše pristupačne i nedovoljno otvorene šume 193.503 29,0 12,7 26,4 Ukupno 675.390 100,0 100,0 53,3 Izvor podataka: Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 - Interni nacrt konačnog izvještaja; Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012. Pored drvne mase, od znaĉaja za ruralnu ekonomiju su i nedrvni šumski proizvodi: peĉurke i šumsko voće. Prema grubim procjenama godišnji prihod od tih proizvoda iznosi oko 5 miliona €, a za znaĉajan dio (28% domaćinstava) predstavljaju stalan izvor prihoda (Nuhodžić, M., Ferlin F.: Iskustva u formiranju udruženja vlasnika privatnih šuma Crne Gore i njihov uticaj na razvoj šumarske politike i zakonodavstva Crne Gore. Konferencija IUFRO RG-e »Šumarstvo malih posjeda«, Bled/Slovenija, jun 7 – 9. 2010.) 6.1.3. Priroda 6.1.3.1. Staništa i biodiverzitet Raznovrsnost geološke podloge, predjela, klime i zemljišta, kao i sama pozicija Crne Gore na Balkanskom poluostrvu i Jadranu, stvorili su idealne uslove za nastanak biodiverziteta sa veoma visokim vrijednostima, što Crnu Goru svrstava u „vruće taĉke“ diverziteta tzv. „hot-spot“ podruĉja od evropskog i svjetskog znaĉaja. Indeks broja vrsta po jedinici površine u Crnoj Gori iznosi 0.837, što je najveći indeks zabiljeţen u svim evropskim zemljama. MeĊu vrstama je jako izraţen endemizam sa dominantnim srednjoevropskim, ilirskim, alpskim i sredozemnim flornim elementima. Pribliţno 20% ukupne flore pripada endemiĉnim i sub-endemiĉnim biljkama, ĉijih rasprostranjenost je ograniĉena samo na teritoriju Crne Gore, a za neke vrste i na teritorije susjednih drţava. Zbog rijetkosti i ugroţenosti, zaštićeno je 415 biljnih i 430 ţivotinjskih vrsta i cijeli red slijepih miševa (Rješenje o stavljanju pod zaštitu određenih biljnih i životinjskih vrsta „Sl. List RCG“ br 76/06). Na teritoriji Crne Gore je znaĉajno zastupljen i ekosistemski diverzitet, u okviru kojeg su identifikovana podruĉja sa izuzetno velikom koncentracijom vrsta - „vruće taĉke“ diverziteta. U njima su zastupljeni razliĉiti elementi flore i faune - od mediteranske, submediteranske termofilne vegetacije, preko mezofilnih, kserofilnih ili frigorifilnih listopadnih šuma, do ĉetinarskih šuma evro sjevernoameriĉkog regiona sa razliĉitim biološkim vrstama. Od velike vaţnosti je i prisustvo velikog broja migratornih vrsta ptica, meĊu kojima su mnoge vrste od meĊunarodnog znaĉaja. Znaĉajan je i biodiverzitet gajenih – kultivisanih autohtonih sorti (agrobiodiverzitet). Kao i svi prirodni resursi, biodiverzitet se već iskorišćava u privredne svrhe (turizam, ribolov, lov, šumarstvo, sakupljanje jestivog i ljekovitog bilja…). Pitanje odrţivog upravljanja ovim prirodnim bogatstvom je od velike vaţnosti, kako bi se mogao oĉuvati i koristiti i u budućnosti. Programom praćenja stanja biodiverziteta za 2011. godinu obuhvaćene su sljedeće lokacije:  Nacionalni parkovi (Skadarsko jezero, Lovćen, Durmitor, Biogradska gora i Prokletije),  Spomenici prirode (kanjon rijeke Pive, kanjon rijeke Komarnice, zajednice bora krivulja na Ljubišnji, Durmitoru i Bjelasici, zajednice bora Munike na Orijenu, Lovćenu i Rumiji, Velika ulcinjska plaţa, Mala ulcinjska plaţa, plaţa Jaz i Savinska Dubrava),  Posebni prirodni predjeli (brdo Spas iznad Budve, poluostrvo Ratac sa Ţukotrlicom, ostrvo Stari Ulcinj, brdo Trebjesa),  Ostala područja (Kotorsko –Risanski zaliv),  Rezervati prirode (Tivatska solila, Crna Poda u okviru NP „Durmitor“, Manastirska tapija, Panĉeva Oka, Crni Ţar, Grmoţur i Omerova Gorica u okviru NP „Skadarsko jezero“),  Područja od posebnog značaja koja nijesu pod zaštitom (ostrvo Sveti Nikola, Ada Bojana, Buljarica, Moţura, Krnovo, kanjon rijeke Cijevne, vodotoci sliva rijeke Moraĉe: Poţnja, Ratnja, Vrela i Ibrištica, vodotoci sliva rijeke Tare: Štitarica, Bukovica, Bjelojevićka rijeka i Crnja, vodotoci sliva rijeke Lima: Lješnica, Dapsićka, Kaludarska, Vinićka, Zloreĉica, LjuboviĊa, Trepaĉka, Kraštica, Murinska, Veliĉka, Komaraĉa, Đuriĉka, Babinpoljska, Grlja, Šekularska i rijeka Bistrica, vodotoci sliva rijeke Komarnice: Bukovica, Tušinja i Bijela, Vrbnica, rijeka Zaslapnica, Komovi i Ljubišnja). Do sada, monitoring stanja biodiverziteta u Crnoj Gori nije bio sistematski raĊen na cjelokupnoj teritoriji. Zbog toga i nema podataka o stanju i statusu populacija vrsta i staništima za podruĉje cijele Crne Gore. Podaci nacionalne inventure šuma sistematsko pokrivaju podruĉje Crne Gore i mogu koristiti za detekciju potencijalnih staništa. Ti podaci će se sa godinama, u skladu sa dinamikom izrade programa gazdovanja šumama još poboljšavati. . Predlaţe se, da Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 156 od 229 se zajedno sa Agencijom za ţivotnu sredinu doradi sistem inventarizacije kod izrade programa gazdovanja šumama, kako bi prikupljene podatke mogli u najvećoj mogućoj mjeri koristiti za monitoring biodiverziteta u šumama. Inventura je za neka podruĉja dala prvi pregled stanja biodiverziteta, koji nije još potpun. ali je pored toga definisala i pritiske vezane za oĉuvanje biodiverziteta. Kao glavni ugroţavajući faktori su istaknuti šumski poţari, a takoĊe je na nekim podruĉjima bilo istaknuto krĉenje šuma i sjeĉa šuma (NP Durmitor, Komovi), sjeĉa velikih površina šuma (Ljubišnja) i izgradnja šumskih puteva. 6.1.3.2. Šume Više od 99% šumskih sastojina je prirodnog porekla i time se crnogorske šume svrstavaju meĊu najprirodnije u Evropi. Struktura šuma je vrlo raznolika kao posljedica raznolikosti bio-regiona u zemlji kao i nastanka i razvoja samih sastojina. Visoke šume sjevera Crne Gore imaju visoku proizvodnju većinom ĉetinarskog drveta. Većinom novonastale izdanaĉke šume i ţbunje u primorskom i srednjem dijelu zemlje su od visoke vaţnosti za biodiverzitet, ali još su daleko od punog potencijala njihovog razvoja. Slika 2: Rasprostranjenje potencialnih šumskih staništa od vaţnosti za EU Natura 2000. Izvor podataka: Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 - Interni nacrt konačnog izvještaja; Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012. Oko 5 % šuma i šumskog zemljišta već je u nacionalnim parkovima, a još oko 8 %o šuma i 6 % šumskih zemljišta van parkova je nepristupaĉnih, što znaĉi da su već prepuštene prirodnom razvoju ekositema i predstavljaju dobru osnovu za zaštitu biodiverziteta u budućnosti. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 157 od 229 Tabela 9: Šume i šumska zemljišta u nacionalnim parkovima i nepristupačne šuma i šumska zemljišta van nacionalnih parkova Šuma [ha] % šuma Šumska zemljišta [ha] % šumskog zemljišta Šume i šumsko zemljište [ha] % šuma i šumskog zemljišta Ukupno šuma 826.782 100,0 137.480 100,0 964.262 100,0 Šume u Nacionalnim parkovima 42.852 5,2 8.048 5,9 50.900 5,3 Nepristupaĉne šuma van Nacionalnih parkova 68.170 8,2 7.664 5,6 75.834 7,8 Izvor podataka: Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 - Interni nacrt konačnog izvještaja; Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012. Šume Crna Gore nude ĉitav niz ekosistemskih usluga na nivou lokalnih zajednica, drţave, regiona, Evrope i planete. To su prije svega:  Doprinos borbi sa negativnim efektima klimatskih promjena, njihovim ublaţavanjem i mjerama prilagoĊavanja. Njihov biodiverzitet i vitalnost dobra je osnova za prilagoĊavanje na posljedice klimatskih promjena.  Odrţavanje, obnavljanje i poboljšavanje biodiverziteta, ukljuĉujući genetske resurse.  Odrţavanje i poboljšavanje kvaliteta i kvantiteta voda u jednoj od, po vodnim resursima, najbogatijih zemalja i ublaţavanje prirodnih nepogoda kao što su: poplave, suše, lavine, klizišta i erozija zemljišta.  Mogućnost za brojne privredne i socijalne aktivnosti (rekreacija i turizam).  Stvaranje povoljnijih mikroklimatskih uslova, pogotovo za vrijeme ljetnih vrućina.  Duhovna veza sa prirodom i povezanom kulturnom baštinom. 6.1.3.3. Zaštićena prirodna dobra Zaštićena prirodna dobra u Crnoj Gori pokrivaju 124.964,24 ha, odnosno 9.047% njene teritorije, od ĉega najveći dio (101.733 ha ili 7,77%) ĉine nacionalni parkovi: „Durmitor”, „Skadarsko jezero”, „Lovćen”, „Biogradska gora” i „Prokletije”. Preostali dio ĉini 47 zaštićenih prirodnih dobara u okviru sljedećih kategorija: opšti i posebni rezervati prirode, spomenici prirode, podruĉja posebnih prirodnih karakteristika in podruĉja zaštićena opštinskim odlukama. Pored nacionalne zaštite, neki su predjeli pod zaštitom UNESCO (Durmitor i slivno podruĉje kanjona Tare, Kotorsko-Risanski zaliv), RAMSAR (Skadarsko jezero, Tivatska solila), a neki su proglašeni Emerald staništima Bernske konvencije, podruĉjima od meĊunarodnog znaĉaja za boravak ptica (IBA) i staništima od znaĉaja za opstanak biljaka (IPA). Jedan od glavnih elemenata koncepta zaštite prirodnog bogatstva, zaštite biodiverziteta u šumama Crne Gore je zaštita oblasti od velike vrijednosti u nacionalnim parkovima i Emerald zonama. Emerald Zone će ĉiniti osnovu za mreţu Natura 2000, obaveznu mreţu za zaštitu prirode u Evropskoj Uniji. Odabir podruĉja koja ispunjavaju kriterijume za povezivanje u Emerasld mreţu u Crnoj Gori zapoĉeo je 2005. godine. Projekat je završen 2008. godine i kao rezultat projekta Sekretarijatu Bernske konvencije predloţeno je da se Emerald mreţa u Crnoj Gori sastoji od 32 lokaliteta - podruĉja od posebnog interesa za zaštitu (ASCI). Ta podruĉja su 2011. godine zvaniĉno nominovana za Emerald podruĉja i za njih je potrebno preduzeti neophodne mjere zaštite i oĉuvanja pomenutih lokaliteta u cilju zadrţavanja ekoloških karakteristika podruĉja koje su ih i kandidovale za Emerald podruĉja. U Crnoj Gori je oznaĉenih i 5 meĊunarodno znaĉajnih podruĉja za ptice (Important Bird Areas - IBA), a dodatnih 22 lokacija je na listi identifikovanih i potencijalnih meĊunarodno znaĉajnih podruĉja za ptice. Pored toga,u znaĉajna podruĉja za biljke (Important Plant Araes - IPA) svrstane su 22 lokacije u Crnoj Gori. 6.1.4. Infrastruktura Nacionalna šumarska strategija naroĉito utiĉe na putnu infrastrukturu u dijelu koji se odnosi na lokalne i šumske puteve. Na planinskom terenu, kakva je većina Crne Gore, mreţa šumskih puteva sa jedne strane predstavlja glavni preduslov za uzgoj šuma i njihovo ekonomski efikasno korišćenje, a sa druge strane i bitnu saobraćajnu infrastrukturu za stanovništvo u slabije preistupaĉnim predjelima, odnosno bitnu rekreacionu/turistiĉku infrastrukturu za posjetioce ovog prostora. TakoĊe, ne smije se zaboraviti da su u sluĉaju šumskih poţara, šumski putevi i vlake jedini mogući pristup za gašenje šumskih poţara, a vodozahvati/cisterne sa vodom bitan izvor vode za njihovo gašenje. Na taj naĉin, Strategija neposredno utiĉe i na razvoj ruralnih sredina Crne Gore. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 158 od 229 Mreţa šumskih saobraćajnica na teritoriji Crne Gore danas obuhvata 2.626,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.436,2 km vlaka. Prema podacima Monstat-a iz 2011. Godine, na teritoriji Crne Gore uspostavljena je mreţa javnog vodovoda ukupne duţine 4.272 km. O mreţi infrastrukture koja se koristi i u svrhu gašenja poţara za vrijeme pripreme projekta podaci nisu bili na raspolaganju. Sama Strategija utvrĊuje/prepoznaje, da:  je mreţa šumskih puteva i vlaka nedovoljna,  da su postojeći putevi u lošem stanju, što je posljedica lošeg odrţavanja,  da je vodosnabdijevanje sela na teško pristupaĉnim predjelima još uvijek problematiĉno,  da je uspostavljanje infrastrukture za zaštitu od šumskih poţara nuţno za uspješno voĊenje borbe protiv ove opasnosti. 6.2. Opis identificikovanih postojećih problema u pogledu ţivotne sredine u vezi sa programom Na osnovu izraĊene analize stanja ţivotne sredine i zakljuĉaka Nacionalne šumarske strategije prepoznaju se sljedeći problemi u pogledu ţivotne sredine u vezi sa programom: Glavna pitanja potrebna za dalju obradu u SPUŢS Postavljeni cilj SPUŢS u okviru kojeg će se pitanje obraditi Opis identificikovnih postojećih problema u pogledu ţivotne sredine u vezi sa programom Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje šumskih resursa i prostora Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa  Zaliha i prirast u većini šuma su ispod potencijala staništa, što se pogotovo odnosi na novo zarasle šume (izdanaĉke šume i ţbunje).  Velike razlike u otvorenosti šuma, koja se pokazuje preko korišćenja dobro pristupaĉne i otvorene šume koriste se puno više, nego manje otvorene šume.  Problematika bespravnih sjeĉa.  Šumski poţari. Poboljšana dostupnost šumskih resursa za potrebe stanovništva Crne Gore Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori  Mreţa šumskih puteva i vlaka je nedovoljna, a postojeći putevi u lošem su stanju.  Crna Gora ima dovoljno resursa drvne biomase za podmirenje svojih energetskih potreba za grijanje, ali se najveće koliĉine ogrijevnog drveta troše u sistemima i ureĊajima za grijanje koji u veoma stari i energetski neefikasni.  Za grijanje javnih objekata koriste se fosilna goriva, domaći ugalj, mazut i loţ ulje koji se uvoze uz enormno veliku potrošnju energije. Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda  Najveći izvori zagaĊenja površinskih i podzemnih voda poslednjih godina su komunalne otpadne vode.  Uoĉljiv je trend rasta uticaja industrije, prije svega prehrambene, kao i malih i srednjih preduzeća, a treba pomenuti i uticaj saobraćajne infrastrukture i distribucije goriva.  Od 14 praćenih vodotoka i jezera se po indikatoru WQI dva (Ibar i Ĉehotina) svrstaju meĊu vodotoke sa lošim stanjem.  Mjestimiĉno zagaĊenje podzemne vode sa nitratima, nitritima i fosfatima.  U priobalnoj morskoj vodi isticao se povećani sadrţaj suspendovanih materija, saturacije vode kiseonikom, pa onda deterdţenata i fosfata.  Prema rezultatima mikrobioloških ispitivanja 14.6% ispitanih uzoraka hlorisanih voda ne zadovoljava propisane norme higijenske ispravnosti (fekalije, bakterije).  Vodosnabdijevanje sela na teško pristupaĉnim predjelima još uvijek problematiĉno. Razvoj ruralnih i urbanih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa  Povećanje šumskih zemljišta u odnosu na poljoprivredna zemljišta je posljedica napuštanja tradicionalne poljoprivrede te konsekventnog zarastanja nekada aktivnih poljoprivrednih zemljišta.  Loša informisanost i ukljuĉenost lokalnog stanovništva u upravljanje ruralnim prostorima. Oĉuvanje integriteta Oĉuvanje integriteta  Zaštita prirode se vrši preko konzervacije, ne postoji aktivno upravljanje Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 159 od 229 Glavna pitanja potrebna za dalju obradu u SPUŢS Postavljeni cilj SPUŢS u okviru kojeg će se pitanje obraditi Opis identificikovnih postojećih problema u pogledu ţivotne sredine u vezi sa programom zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta staništima i vrstama.  Zarastanje poljoprivrednih površina sa velikom stepenom biodiverziteta.  Loša baza podataka o staništima i vrstama. 6.3. Opis mogućeg razvoja stanja ţivotne sredine, ukoliko se program ne realizuje U nastavku je razraĊen opis mogućeg razvoja stanja ţivotne sredine, ukoliko se Nacionalna šumarska strategija ne realizuje. Segment ţivotne sredine Opis mogućeg razvoja stanja pojedinačnog segmenta ţivotne sredine, ukoliko se Nacionalna šumarska strategija ne realizuje Vode Pošto je gazdovanje šumama u Crnoj Gori odrţivo, ne oĉekuju se neke drastiĉne promjene u vodnom reţimu. Šume bi i dalje vršile ulogu regulisanja vodnog reţima. Jedina opasnost su bespravne sjeĉe i poţari na velikim površinama, koji bi mjestimiĉno mogli uzrokovati eroziju i time privremeno mijenjati i vodni reţim na tom podruĉju. Prostor I dalje bi postojala tendencija zarastanja poljoprivrednih zemljišta šumama. Šumski resursi Povećavanje drvne zalihe u šumama. Nastavila bi se dalje akumulacija prirasta na manje kvalitetnim stablima i time manja ekonomska korist od gazdovanja šumama. Priroda U šumama bi biodiverzitet bio dosta oĉuvan, problematiĉno bi bilo zarastanje poljoprivrednih površina sa visokim stepenom biodiverziteta. Infrastruktura Šumska infrastruktura bi se i dalje sporo gradila i loše odrţavala. Iz tog razloga, povećavao bi se pritisak na otvorene šume, kako bi se dobile potrebne koliĉine drveta. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 160 od 229 7. POTENCIJALNI UTICAJI PROGRAMA U ovom poglavlju su, na osnovu zakljuĉaka analize stanja ţivotne sredine, predviĊenih mjera Nacionalne šumarske strategije i projekcija postavljenih indikatora, predstavljeni oĉekivani potencijalni uticaji implementacije Nacionalne šumarske strategije. Uticaji su definisani u odnosu na moguće posljedice, karakteristike uticaja i vjerovatnoću da će do uticaja stvarno i doći. OČEKIVANI POTENCIJALNI UTICAJ IMPLEMENTACIJE STRATEGIJE ZNAČAJ UTICAJA NA POSTAVLJENI CILJ SPUŢS (Pozitivan uticaj (+) / Neutralan uticaj (O) / Negativan uticaj (-)) ODLUKA O DALJI OBRADI UTICAJA NA POSTAVLJENE CILJEVE SPUŢDS Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta UvoĊenje organizovanog sistema upravljanja šumama na osnovu sakupljanja aktualnih podataka i planiranja. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Povećan obim sjeĉe u trenutno teško dostupnim šumama i smanjen obim sjeĉe u lako dostupnim šumama zbog proširenja mreţe šumskih puteva i vlaka i konsekventnog otvaranja sada teško dostupnih šuma. Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. UnaprijeĊenje šuma kroz planiranje i odrţivo gazdovanje šumama. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Povećanje otpornosti šuma i smanjenje ugroţenosti šuma od šumskih poţara. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. PrilagoĊavanje strukture sastojina šume klimatskim promjenama uz izbjegavanje korišćenja egzotiĉnih vrsta. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 161 od 229 Formiranje mozaika šumskih i nešumskih zemljišta - ukljuĉujući otvorene površine oko naselja i vaţne infrastrukture. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Smanjenje negativnih uticaja i šteta od poţara zbog formiranja, opremanja i osposobljavanja dobrovoljnih vatrogasnih društava i posljediĉno brţih i boljih intervencija. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Smanjenje negativnih uticaja klimatskih promjena. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. Povećanje ponude ogrijevnog drveta i biomase i poboljšanje stabilnosti nabavke drvne mase za sve korisnike. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. Proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. UvoĊenje planiranja u privatnim šumama, koje će rezultirati u smanjenju neevidentiranih sjeĉa, poboljšanju njege i uzgoja šuma a time i njihove stabilnosti i produktivnosti. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. UvoĊenje planiranja u privatnim šumama, koje će rezultirati u smanjenju troškova za vlasnike privatnih šuma i omogućavanje primanja podrške EU IPARD sredstava za pošumljavanje, Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 162 od 229 popunjavanje i njegu mladih i degradiranih sastojina. Poboljšanje njege šuma, zaštite od poţara i mogućnosti za ruralni razvoj, turizam i rekreaciju zbog proširenja mreţe šumskih puteva i vlaka. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. Supstitucija uvoza naftnih derivata sa drvnom biomasom kao glavnog goriva za grejanje objekata, s tim u vezi smanjenje energetske zavisnosti Crne Gore i doprinos dostizanju nacionalnog cilja o uĉešću energije iz obnovljivih izvora u ukupnoj finalnoj potrošnji energije do 2020. godine (33%). Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Rast potraţnje predloţenih proizvoda od drveta - indirektna podrška razvoju domaćih preduzeća. Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Dugoroĉna odrţivost nedrvnih šumskih proizvoda. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan ioli neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Dugoroĉna odrţivost prihoda uĉesnika u lancu dodante vrijednosti. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Integracija ciljeva zaštite ţivotne sredine u planove razvoja šuma i programe gazdovanje šumama i upravljanje podruĉjima Natura 2000 u šumama. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Upravljanje šumama u nacionalnim Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj Pozitivan uticaj Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 163 od 229 parkovima u skladu sa ciljevima zaštite prirode i odrţivog razvoja. (+) (+) prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. Odrţavanje postojećih otvorenih površina u šumama. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu.. Definicija ekoloških i finansijskih optimalnih metoda sanacije opoţarenih površina. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Povećanje pritiska na šume zbog povećanog korišćenja šumskih resursa. Negativan uticaj (-) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. Poboljšanje i proširenje ponude ruralnog prostora i povećanje kvaliteta domaćih drvnih proizvoda. Neutralan uticaj (O) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. Podsticanje razvoja izvoĊaĉa radova u šumama preko ugovaranja sjeĉe i transporta od strane Uprave za šume. Neutralan uticaj (O) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Potencijalno zagaĊenje površinskih i podzemnih voda gorivom/mehaniĉkim uljem u sluĉaju kvara ili radne nesreće vozila i mehanizacije za vrijeme izvoĊenja radova u šumi i širenja mreţe šumskih puteva i vlaka – osobito na kršu. Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Negativan uticaj (-) Negativan uticaj (-) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. Poboljšano snabdiijevanje stanovništva na teško dostupnim terenima sa pitkom vodom i poboljšana infrastruktura za borbu Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Pozitivan uticaj (+) Uticaj treba detaljnije obraditi vezano za ciljeve gdje je bio prepoznat kao negativan. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 164 od 229 protiv šumskih poţara. Programsko prestrukturiranje i tehnološka modernizacija domaćih preduzeća. Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Povećano uĉešće drvne industrije u BDP preraĊivaĉke industrije na 10% u 2020. godini. Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. UvoĊenje drvne biomase u sistem grijanja objekata od javnog znaĉaja, koje znaĉi direktnu i indirektnu zaposlenost u lancu proizvodnje i snabdijevanja drvnim biogorivima. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. . Jaĉanje pozicija crnogorskih preduzeća na izabranim izvoznim trţištima. Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Znaĉajno povećan nivo konkurentnosti proizvoda od drveta. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Osnivano lokalnih akcionih grupa sa pripremom strategija i akcionih planova za njihov rad. Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruţenja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Negativan uticaj (-) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 165 od 229 podruĉjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva. ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Formiranje malih šumarskih preduzeća koja će biti sposobna izvoditi šumske radove i/ili neke segmente drvoprerade (pilane, sjeĉa, zanatski proizvodi) u ruralnim podruĉjima. Neutralan uticaj (O) Pozitivan uticaj (+) Neutralan uticaj (O) Neutralan uticaj (O) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. Zbog efikasnijeg korišćenja biomase smanjivanje broja nelegalnih deponija otpada sa pilana, pogotovo uz vodotoke i u podruĉjima vaţnih za oĉuvanje biodiverziteta Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan uticaj (+) Pozitivan ili neutralan uticaj je prepoznat od strane svih postavljenih ciljeva SPUŢS, zbog ĉega nema potrebe za dalju obradu. NEGATIVNI UTICAJ DEFINISANJE NEGATIVNOG UTICAJA Povećan obim sjeĉe u danas teško dostupnim šumama i smanjen obim sjeĉe u lako dostupnim šumama zbog proširenja mreţe šumskih puteva i vlaka i konsekventnog otvaranja sada teško dostupnih šuma. Moguće posljedice uticaja: Sa jedne strane povećan obim sjeĉe u do sada relativno teško dostupnim šumama znaĉi negativan uticaj na te ekosisteme, osobito ako su ti ekosistemi dio Emerald zona. Do negativnog uticaja na nacionalne parkove ne moţe doći, jer Strategija jasno odreĊuje da sa povećanim obimom sjeĉe ne ulazi na teritorije nacionalnih parkova. Sa druge strane, to znaĉi da će se opterećenje do danas lako dostupnih šuma smanjiti, što predstavlja pozitivan uticaj. Generalno gledano, implementacija Strategije će smanjiti neuravnoteţeno korišćenje šuma. Strategija jasno predviĊa da će se obim sjeĉe prvih 10 godina povećavati u skladu sa dosadašnjim trendom, dok će posle 2023. godine porasti i polako poĉeti smanjivati razliku do nivoa godišnjeg prirasta, ali ga neće prevazići. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan zbog uravnoteţenja obima sjeĉe u razliĉitim dijelovima šuma. Uticaj neće imati znaĉaj daljinskog uticaja. Do kumulativnog uticaja će doći zbog povećanja obima sjeća. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan, jer će proširenje mreţe šumskih puteva trajno otvoriti do sada teško dostupne dijelove šuma. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će vrlo verovatno doći, jer je odrţivo korišćenje prirodnih resursa u interesu Crne Gore. PrilagoĊavanje strukture sastojina šume klimatskim promjenama uz izbjegavanje korišćenja egzotiĉnih vrsta. Moguće posljedice uticaja: PrilagoĊavanje strukture sastojina šume klimatskim promjenama sa jadne strane znaĉi pozitivan uticaj, jer će se podići vitalnost i kvalitet šuma, a i otpornost šuma na klimatske promjene i poţare. Iako Strategija upozorava da treba izbjegavati korišćenje egzotiĉnih vrsta, moglo bi doći do negativnog uticaja zbog preferiranja odreĊenih vrsta drveća, što moţe da vodi u osiromašenje biodiverziteta i mjenjanje staništa. Znaĉaj uticaja: Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 166 od 229 Uticaj će biti direktan zbog prilagoĊavanja struktura odreĊenih sastojina šume. Uticaj bi mogao da ima ĉak znaĉaj daljinskog uticaja u sluĉaju mijenjanja staništa, odnosno ţivotnih uslova za ţivotinje (osobito ptice) koje su vezane na odreĊeno stanište ili ţivotne uslove. Uticaj neće imati znaĉaj kumulativnog uticaja. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan, jer će prilagoĊavanje strukture sastojina šume trajno promijeniti šumu. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja bi moglo moţda doći samo u sluĉaju velikih površinskih konverzija šuma, gdje bi se koristile alohtone vrste. Strategija takve promjena ne planira. Povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore. Moguće posljedice uticaja: Povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma sa jedne strane znaĉi pozitivan uticaj, jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma. Treba imati u vidu dugoroĉnu stabilnost šuma pa ih ne dovoditi u poloţaj da zbog prevelike akumulacije prirasta doĊu u prezrelo stanje, jer bi onda moglo doći do podmlaĊivanja na velikim površinama. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan zbog povećanja ukupne zapreminine i kvaliteta odreĊenih vrsta šume. Uticaj neće imati znaĉaj daljinskog uticaja. Uticaj će imati znaĉaj kumulativnog uticaja zbog sadašnjeg obima degradiranih i mladih šuma. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan, jer će se mlade i degradirane šume trajno promijeniti u visoke šume i jer bi promjena staništa bila trajna. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će doći zbog akumulacije prirasta. Proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka. Moguće posljedice uticaja: Proširenje mreţe šumskih puteva u smislu odrţivog upravljanja prirodnim resursima i dostupnosti šumskim resursima predstavlja pozitivan uticaj, dok u smislu zaštite biodiverziteta znaĉi gubitak prostora koji će se namjeniti infrastrukturi i ugroţavanje biodiverziteta, ako se infrastuktura ne planira i gradi na odgovarajući naĉin. Izgradnja šumske infrastrukture će povećati pritisak na, do sada, teško dostupne šume, pogotovoiako se one nalaze u zaštićenim podruĉjima ili Emerald zonama. TakoĊe,neadekvatno planiranje i izgradnja šumskih puteva moţe imati negativan uticaj na vode, pogotovo u vodozaštitnim zonama i erozijsko ugroţenim podruĉjima. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan zbog fiziĉkog proširenja mreţe šumskih puteva i vlaka. Uticaj će imati znaĉaj daljinskog uticaja u vidu povećanja obima sjeĉe u koridorima pored novih šumskih puteva i vlaka. Do kumulativnog uticaja će doći zbog nadogradnje mreţe šumskih puteva i vlaka i povećanja obima sjeća. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan, jer će mreţa šumskih puteva biti izgraĊena i jer će trajno otvoriti do sada teško dostupne dijelove šuma. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će vrlo vjerovatno doći, jer je odrţivo korišćenje prirodnih resursa (i za to potrebno proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka) u interesu Crne Gore. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 167 od 229 Povećanje pritiska na šume zbog povećanog korišćenja šumskih resursa. Moguće posljedice uticaja: Strategija predviĊa da će se obim sjeĉe prvih 10 godina povećavati u skladu sa dosadašnjim trendom, dok će posle 2023. godine porasti i polako poĉeti smanjivati razliku do nivoa godišnjeg prirasta, ali ga neće prevazići. Navedeno znaĉi, da će vremenom doći do povećanog korišćenja prirodnih resursa, ali u granicama odrţivog korišćenja. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan zbog uravnoteţenja obima sjeĉe u razliĉitim dijelovima šuma. Uticaj neće imati znaĉaj daljinskog uticaja. Do kumulativnog uticaja će doći zbog povećanja obima sjeća. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan, jer će proširenje mreţe šumskih puteva trajno otvoriti do sada teško dostupne dijelove šuma. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će vrlo verovatno doći, jer je odrţivo korišćenje prirodnih resursa u interesu Crne Gore. Poboljšanje i proširenje ponude ruralnog prostora i povećanje kvaliteta domaćih drvnih proizvoda. Moguće posljedice uticaja: Poboljšanje i proširenje ponude ruralnog prostora se odnosi na uvoĊenje ili ojaĉanje sporednih djelatnosti, kao što je seoski turizam, prodaja lokalnih proizvoda itd. Sve to sa sobom donosi i povećano opterećenje na prirodne resurse – naroĉito vode i prostor. Zbog povećane posjete od turista i razvoja novih djelatnosti, moglo bi doći do problema u obezbjeĊenju sa pitkom vodom i povećane potraţnje stambenog zemljišta. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan zbog povećane posjete turista i razvoja novih djelatnosti. Uticaj će imati znaĉaj daljinskog uticaja samo u sluĉaju, ako bi došlo do preopterećenja izvora pitke vode, koji sa pitkom vodom obezbjeĊuje više meĊusobno udaljenih naselja. Do kumulativnog uticaja će doći zbog povećanja pritisaka na već korišćene prirodne resurse. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan (u nekim sluĉajevima moţda i sezonski), jer će ruralni razvoj doprineti stalnom povećanju pritiska na prirodne resurse. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će vrlo vjerovatno doći, jer je ruralni razvoj u interesu Crne Gore i ruralnog stanovništva. Potencijalno zagaĊenje površinskih i podzemnih voda gorivom/mehaniĉkim uljem u sluĉaju kvara ili radne nesreće vozila i mehanizacije za vrijeme izvoĊenja radova u šumi i širenja mreţe šumskih puteva i vlaka – naroĉito na kršu. Moguće po uticaja: Proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka znaĉi i povećanje mogućnosti da doĊe do kvara ili radne nesreće vozila ili mehanizacije za vrijeme transporta ili izvoĊenja radova u šumi. To naravno znaĉi povećanje mogućnosti za zagaĊenje površinskih i podzemnih voda sa gorivom/mehaniĉkim uljem. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan na mjestu zagaĊenja. Uticaj će imati znaĉaj daljinskog uticaja samo u sluĉaju ako bi došlo do veće nesreće i zagaĊenja sliva površinske ili podzemne vode. Do kumulativnog uticaja će doći zbog povećanja mogućnosti za kvar ili nesreću. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. U sluĉaju da do uticaja doĊe, on će biti trajan u sluĉaju zagaĊenja sliva podzemne vode, jer je vrijeme proĉišćavanja takvog sliva dugotrajno. Vjerovatnoća uticaja: Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 168 od 229 Do uticaja će vrlo vjerovatno doći, jer se kvarovi i nesreće dešavaju, ali su incidentnog znaĉaja i treba im posvetiti paţnju kod organizacije radova u šumarstvu. Poboljšano snabdijevanje stanovništva na teško dostupnim terenima sa pitkom vodom i poboljšana infrastruktura za borbu protiv šumskih poţara. Moguće posljedice uticaja: Strategija predviĊa izgradnju 70 vodozahvata za potrebe obezbjeĊivanja stanovništva na teško dostupnim terenima sa pitkom vodom, koja će u isto vrijeme biti i na raspolaganju u sluĉaju izbijanja šumskih poţara. Sa druge strane, izgradnja vodozahvata znaĉi povećanje pritisaka na izvorišta pitke vode, naroĉito ako se radi o izvorištima koja se već koriste za snabdijevanje stanovništva na pristupaĉnim terenima. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan na izvorišta pitke vode. Uticaj će imati znaĉaj daljinskog uticaja samo u sluĉaju kada bi došlo preopterećenja već postojećeg izvorišta. Do kumulativnog uticaja će doći u sluĉaju dodatnog opterećenja već postojećih izvorišta. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. U sluĉaju da do uticaja doĊe, on će biti trajan, jer će doći do trajnog opterećenja. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će vrlo vjerovatno doći, jer je rješavanje pitanja vodosnabdijevanja na teško pristupaĉnim terenima od ţivotnog znaĉaja za stanovništvo. Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruţenja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim podruĉjima kroz promociju uloge šuma i šumarstva. Moguće posljedice uticaja: Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruţenja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim podruĉjima se odnosi na uvoĊenje ili ojaĉanje sporednih djelatnosti, kao što je rad u šumi, prerada drveta u poluproizvode ili konaĉne proizvode, seoski turizam, prodaja lokalnih proizvoda itd. Sve to sa sobom donosi i povećano opterećenje za prirodne resurse – naroĉito vode i prostor. Zbog povećane turistiĉke posjete i razvoja novih djelatnosti, moglo bi doći do problema u snabdijevanju sa pitkom vodom i povećane potraţnje graĊevinskog zemljišta. Znaĉaj uticaja: Uticaj će biti direktan zbog povećane turistiĉke posjete i razvoja novih djelatnosti. Uticaj će imati znaĉaj daljinskog uticaja samo u sluĉaju, koda bi došlo do preopterećenja izvora pitke vode, koji sa pitkom vodom snabdijevaju više meĊusobno udaljenih naselja. Do kumulativnog uticaja će doći zbog povećanja pritisaka na već korišćene prirodne resurse. Uticaj neće imati znaĉaj sinergijskog uticaja. Uticaj će biti trajan (u nekim sluĉajevima moţda i sezonski), jer će ruralni razvoj doprineti stalnom povećanju pritiska na prirodne resurse. Vjerovatnoća uticaja: Do uticaja će vrlo vjerovatno doći, jer je ruralni razvoj u interesu Crne Gore i ruralnog stanovništva. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 169 od 229 8. ALTERNATIVE Ĉlan 15 Zakona o Strateškoj procijeni uticaja na životnu sredinu (Sl. List RCG, br. 80/2005) navodi, da izvještaj o strateškoj procjeni sadrţi podatke kojima se opisuju i procjenjuju mogući znaĉajni uticaji na ţivotnu sredinu do kojih moţe doći realizacijom plana ili programa, kao i razmatranih varijantnih rješenja, uz voĊenje raĉuna o ciljevima i geografskom obuhvatu plana ili programa. U nastavku nalaţe sadrţaj izvještaja o strateškoj procjeni. U stavu 8 je predviĊeno, da izvještaj treba da sadrţi i pregled razloga koji su posluţili kao osnova za izbor varijantnih rješenja koje su uzete u obzir. Nacionalnom šumarskom strategijom se utvrĊuju ciljevi i smjernice za razvoj šuma i šumarstva u skladu sa nacionalnom šumarskom politikom, mjere za unaprijeĊenje šuma, kao i orijentaciona finansijska sredstva za sprovoĊenje strategije i naĉin njihovog obezbjeĊivanja. Strategija je nacionalni planski dokument koji se izraĊuje za podruĉje Crne Gore. Zbog znaĉaja šuma kao ekosistema, Strategija je od posebne vaţnosti za zaštitu ţivotne sredine i odrţivi razvoj. Realizacija aktivnosti utvrĊenih Strategijom moţe imati uticaja na: vazduh, vode i more, zemljište, klimu, biljni i ţivotinjski svijet, staništa i biodiverzitet, zaštićena prirodna dobra, stanovništvo i zdravlje ljudi, kulturno-istorijsku baštinu, infrastrukturne, industrijske i druge objekte. Strategija shodno Zakonu o šumama utiĉe na predviĊene planove razvoja šuma na nivou opština, programe gazdovanja šumama na nivou gazdinskih jedinica, na prostorne planove i programska dokumenta iz oblasti industrije i ruralnog razvoja. Strategijom se uspostavlja okvir za definisanje i realizaciju projekata u sektoru šumarstva i drvne industrije u pogledu prirode, obima i uslova funkcionisanja i u vezi sa lokacijom šumskih resursa. Nacionalna šumarska strategija je kao većina strateških dokumenta opredjelila dva scenarija mogućeg razvoja šumarstva vezano za:  Buduću sjeĉu: o scenario 1 - sjeĉa ostaje na današnjem nivou, o scenario 2 - postepeno povećanje sjeĉa na potpuno korišćenje godišnjeg prirasta i intenzivniji uzgoj svih šuma.  Finansiranje šuma i šumarstva - buduće prihode i rashode po sektorima vlasništva: o scenario 1 – polazni scenario (prethodno stanje), o scenario 2 - optimalni planski scenario. Kako scenario vezan za finansiranje šuma i šumarstva nema uticaje na zaštitu ţivotne sredine nije bio ukljuĉen u dalju analizu alternativa. Zbog toga se analiza alternativa u ovom dokumentu fokusirala posebno na scenarije vezane za buduću sjeĉu. Opis obraĊenih alternativa: Strategija u analitiĉkom dijelu konstatuje, da je na duţi rok moguće povećanje godišnjih sjeĉa – najviše na raĉun njege šume i proreda. MeĊutim, za povećanje sjeĉa nuţne su investicije u izgradnju šumskih saobraćajnica i transportnu tehnologiju. U narednim decenijama povećanje posjeĉene drvne mase moţe da se oĉekuje kod manjih dimenzija stabala, što znaĉi, prije svega, povećanje ponude drveta za ogrijev. Ponuda drvne mase za preradu nema potencijal za povećanje, ali se neće ni smanjivati ako se naprave gore pomenuta ulaganja. Tabela 10: Opis alternative 1 Alternativa 1 – sjeća ostaje na današnjem nivou Opis alternative Alternativa 1 je napravljena na osnovu postojećih programa gazdovanja šumama uz pretpostavke: o da se izvrše potrebne investicije u šumske puteve, o da se intenzivira uzgoj i njega mladih šuma i o da se intenzivira prevoĊenje izdanaĉkih u visoke šume. U skladu sa alternativom 1, obim sjeĉa ostaje na sadašnjem nivou. Zbog navedenog se alternativa 1 u okviru SPUŢS smatra za nultu alternativu, odnosno alternativu koja predviĊa razvoj u skladu sa postojećim trendovima. Modelska procjena mogućeg godišnjeg prinosa neto drvne mase sa podjelom prema vlasništvu šume i na glavne tipove drvnih sortimenata (u m3) Vlasništvo Ukupno Furnir Trupci Drugi sortimenti Ogrijev Ukupno 1.224.894 21.741 522.090 99.889 581.174 Drţavne šume 912.555 18.626 426.309 80.854 386.766 Privatne šume 312.340 3.115 95.781 19.035 194.409 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 170 od 229 Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore; Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalna šumarska strategija, verzija 10. 5. 2013. Tabela 11: Opis alternative 2 Alternativa 2 – postepeno povećanje sjeĉa na potpuno korišćenje godišnjeg prirasta i intenzivniji uzgoja svih šuma Opis alternative Alternativa 2 je napravljena na osnovu na osnovu postepenog povećanja sjeĉa i intenzivnijeg uzgoja svih šuma. Modelska procjena mogućeg godišnjeg prinosa neto drvne mase sa podjelom prema vlasništvu šume i na glavne tipove drvnih sortimenata (u m3) Vlasništvo Ukupno Furnir Trupci Drugi sortimenti Ogrijev Ukupno 1.574.623 28.159 731.293 123.865 691.306 Drţavne šume 379.202 3.864 127.948 21.569 225.821 Privatne šume 1.195.421 24.295 603.345 102.296 465.485 Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore; Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalna šumarska strategija, verzija 10. 5. 2013. Obe alternative znaĉe povećanje godišnjih realizovanih sjeĉa, ali ostaju ispod sadašnjeg prirasta za kojeg je predviĊena konstantna rast. Shodno Alternati1 u drţavnim šumama akumulira se 30% prirasta, a u privatnim 50%. prirasta, dok se akumulacija u drţavnim šumama smanjuje na 10%, a u privatnim na 30%. Već se je sama Strategija opredijelila, da je zbog potrebe :  povećanja drvne zalihe (i time produktivnosti šuma),  investicija u šumske puteve (kako bi se omogućilo odrţivo korišćenje svih proizvodnih šuma),  njege šuma,  prevoĊenja izdanaĉkih šuma u visoke šume, za narednih deset godina realna samo alternativa 1, koja odrţava godišnji nivo sjeĉa na sadašnjem nivou, naravno uz pretpostavku, da budu sjeĉe u budućnosti planske i evidentirane. Alternativa 2 moţe se predvidjeti tek za period poslije 2023.godine, ako se u meĊuvremenu ispune sve pretpostavke za alternativu 1 i uradi se nova generacija programa gazdovanja šumama sa većim intenzitetom korišćenja prirasta. Obe alternative su prikazane na donjoj slici. Slika 3: Mogući scenariji povećanja korišćenja ukupne neto drvne mase upoređeno sa predviđenim prirastom u šumama. Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore; Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalna šumarska strategija, verzija 10. 5. 2013. UporeĊenje uticaja implementacije alternativa na ţivotnu sredinu: Procjena uticaja implementacije alternativa na ţivotni sredinu odnosno postavljene ciljeve SPUŢS, koja je izloţena u nastavku, je bila napravljena na osnovu zakljuĉaka analize stanja i gore opisanih alternativa. 0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 2011 2023 2033 Miliona m3 Prirast Scenarij 2 Scenarij 1 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 171 od 229 Cilj 1 – Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa: U smislu odrţivog i uravnoteţenog korišćenja prirodnih resursa najbitniji je podatak o godišnjem prirastu, odnosno o odnosu izmeĊu godišnjeg prirasta i obima godišnje sjeĉe. Iz analize stanja proizlazi zakljuĉak da je trenutno godišnji prirast znatno veći od obima godišnje sjeĉe i da će trend rasta godišnjeg prirasta prevazići trend rasta obima godišnje sjeĉe. U skladu sa alternativom 1, predviĊen je konstantan rast obima sjeĉe u okviru dosadašnjih trendova, koji su zaostajali za godišnjim prirastom. Takav scenario vodi u povećanje zaliha, te predviĊa odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnog resursa drveta iz šuma. U smislu odrţivog i uravnoteţenog korišćenja prirodnih resursa alternativa 2 vodi u povećanje obima sjeĉa uz konstataciju da će se obim sjeĉe povećati, ali neće dostići obim godišnjeg prirasta. Na taj naĉin, i ova alternativa omogućava odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa. Cilj 2 – Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori: Samo povećanje obima sjeĉe naravno ne podrazumijeva automatsko poboljšanja dostupnosti stanovništva Crne Gore šumskim resursima. Zbog povećanja obima sjeĉe stanovništvo će lakše doći do šumskih resursa (osobito do ogrijevnog drveta), nego ako obim sjeĉe ostane u današnjim okvirima. Sa druge strane, potrebno je naglasiti da druga alternativa nudi veće prihode sektora šumarstva, zbog ĉega je vjerovatnije da će se sprovesti i sve ostale mjere usmjerene u ruralni razvoj koje direktno poboljšavaju dostupnost ruralnog stanovništva šumskim resursima i korišćenja šuma u druge svrhe (turizam, branje ljekovitog bilja i ostalih nedrvnih šumskih proizvoda, prodaja domaćih proizvoda itd.). Cilj 3 – Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda: Osnovna namjera Nacionalne šumarske strategije je poboljšanje upravljanja šumama i podizanje kvaliteta šuma. Strategija takoĊe predviĊa poboljšanje kvaliteta snabdijevanja stanovništva na teško pristupaĉnim terenima sa pitkom vodom, koja će u isto vrijeme sluţiti kao protivpoţarna infrastruktura. Poboljšano upravljanje šuma će smanjiti obim neevidentiranih sjeĉa i smanjiti ugroţenost od poţara, i na taj naĉin sprijeĉiti devastaciju šuma koja štiti slivove nadzemne i podzemne vode. Na taj naĉin, obe alternative podrţavaju postavljeni cilj SPUŢS, bez obzira na obim sjeĉe. Cilj 4 – Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta: Nacionalna šumarska strategija se odnosi na sve šume na teritoriji Crne Gore od kojih se 5,2% svrstava u nacionalne parkove. Nacionalni parkovi imaju uraĊenu unutrašnju zonaciju koja odreĊuje i dozvoljene aktivnosti po pojedinim zonama. U nacionalnim parkovima trenutno se izvodi pasivno gazdovanje šumama – tj. sanitarna sjeĉa. Zbog toga za nacionalne parkove nisu ni pripremljeni programi gazdovanja šumama. U budućnosti bi trebalo pripremiti programe gazdovanja šumama i za nacionalne parkove, te u skladu sa zonacijom odrediti podruĉja od potpune zaštite, gdje se ne bi vršila ni sanitarna sjeĉa i odvojiti ih od površina na kojim bi se aktivno gazdovalo šumama kao ekosistemima, kako bi se zadovoljile sve funkcije šuma sa fokusom na zaštitu biodiverziteta. U tom pogledu, sliĉno vaţi i za Emerald zone koje ukljuĉuju šumske ekosisteme. Na taj naĉin će se zadovoljiti potrebe za drvetom za lokalno stanovništvo i aktivno upravljati staništima u smislu biodiverziteta, što će doprinijeti oĉuvanju biodiverziteta Izbor najbolje alternative za dalju obradu u SPUŢS: Za lakši izbor najbolje alternative, u donjoj tabeli je izvedeno rangiranje alternativa u smislu usklaĊenosti sa postavljenim ciljevima SPUŢS: Cilj SPUŢS Rangiranje alternativa Alternativa 1 Alternativa 2 Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa   Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori   Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda   Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta   U smislu postavljenih ciljeva SPUŢS, obe alternative imaju pozitivni uticaj na postavljene ciljeve. Bez obzira na to, svaka od njih ima svojih prednosti. Na osnovu navedenog, kao najrealnija alternativa za implementaciju nove Nacionalne šumarske Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 172 od 229 strategije izabrana je kombinacija alternative 1 i alternative 2, po kojoj će se obim sjeĉe narednih 10 godina (do 2023.) vršiti u skladu sa alternativom 1. Do tada se oĉekuje da će se ispuniti sve pretpostavke za alternativu 2, po kojoj bi se narednih 10 godina (do 2033.) obim sjeĉe postepeno povećavao do nivoa potpunog korišćenja godišnjeg prirasta uz intenzivniji uzgoj svih šuma. Takva pretpostavka je osnovana na:  ĉinjenici da šume predstavljaju jedan najvećih prirodnih resursa na teritoriji Crne Gore i da će privatni sektor u šumarstvu biti zainteresovan za optimalno, uravnoteţeno i odrţivo korišćenje tog resursa,  konstantnom povećanju godišnjeg prirasta koji je u sluĉaju realizacije bilo koje od navedenih alternativa veći od godišnje sjeĉe i  realnoj procjeni struĉnog tima koji je izradio Strategiju i koji je procijenio, da do implementacije alternative 2 ne moţe doći dok nisu ispunjene navedene pretpostavke. U sluĉaju da pretpostavke za alternativu 2 u prvih 10 godina (do 2023.) izvoĊenja Strategije ne bi bile ispunjene i da ne bi došlo do postepenog povećanja sjeĉa do nivoa potpunog korišćenja godišnjeg prirasta uz intenzivniji uzgoja svih šuma poslije 2023. godine, najvjerovatnije je da bi se implementacija alternative 1 produţila i do 2033. godine. U tom sluĉaju, i uticaji na ţivotnu sredinu bi bili manji od onih opisanih u nastavku SPUŢS. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 173 od 229 9. CILJEVI SPUŢS I KRITERIJUMI ZA PROCJENU UTICAJA Ciljevi SPUŢS su definisani na osnovu postojećih strateških dokumenta, odnose se na Nacionalnu šumarsku strategiju i odgovaraju zakljuĉcima analize stanja ţivotne sredine. Ciljevi SPUŢS i njihovo obrazloţenje je predstavljeno u donjoj tabeli. Tabela 12: Objašnjenje izbora ciljeva SPUŢS i indikatora Cilj SPUŢS Strateški dokument na osnovu kojeg je bio cilj SPUŢS definisan Objašnjenje za izbor cilja SPUŢS Indikatori za procjenu uticaja na cilj SPUŢS Objašnjenje izbora indikatora sa izvorom podataka Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa STRATEGIJA RAZVOJA PROIZVODNJE HRANE I RURALNIH PODRUĈJA CRNE GORE (2006) NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE (2007) PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (2008) NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (2008) Cilj je definisan na osnovu zakljuĉaka analize stanja ţivotne sredine, Scoping-a i dokumenta Nacionalne šumarske politike, koji je sluţio kao podloga za izradu SPUŢS i koji sadrţi mjere koje bi mogle imati uticaj na korišćenje prirodnih resursa. Cilj je osnovan na temeljnim principima zaštite ţivotne sredine i ciljevima navedenih strateških dokumenata Crne Gore Godišnji obim sjeĉe u odnosu na godišnji prirast Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka. Površina novo zaraslih poljoprivrednih zemljišta Koliĉina potrošene pitke vode Broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti. Prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti. Sa uporeĊenjem godišnjeg obima sjeĉe i godišnjeg prirasta šuma i duţine mreţe šumskih puteva i vlaka će biti moguće procijeniti odrţivost i uravnoteţenost korišćenja tog prirodnog resursa. Izvor podataka će predstavljati rezultati Nacionalne inventure šuma i projekcije obima sjeĉe šuma predstavljene u Nacionalnoj šumarskoj strategiji. Sa površinom novo zaraslih poljoprivrednih zemljišta će biti moguće procijeniti odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prostora. Izvor podataka će biti rezultati Nacionalne inventure šuma i Monstat-a. Preko promjene koliĉine potrošene pitke vode će biti moguće procijeniti odrţivost i uravnoteţenost korišćenja tog prirodnog resursa. Izvor podataka će predstavljati podaci Monstat-a. Preko promjene broja ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti biće moguće procijeniti promjene u razvoju ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. Izvor podataka će predstavljati podaci Monstat-a ili drugi pouzdani izvori informacija. Preko promjene prihoda ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diverzifikaciju svojih djelatnosti biće moguće procijeniti promjene u razvoju ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. Izvor podataka će predstavljati podaci Monstat-a ili drugi pouzdani izvori informacija. Poboljšana dostupnost šumskim STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE Cilj je definisan na osnovu zakljuĉaka analize stanja ţivotne sredine, Scoping-a i dokumenta Nacionalne šumarske politike, koji je sluţio kao Godišnji obim sjeĉe Duţina mreţe šumskih Preko promjene godišnjeg obima sjeĉe biće moguće procijeniti promjenu u dostupnosti šumskim resursima od strane stanovništva Crne Gore. Izvor podataka će predstavljati rezultati Nacionalne inventure šuma i podaci Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 174 od 229 resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori GORE (2006) podloga za izradu SPUŢS i koji sadrţi mjere koje bi mogle imati uticaj na dostupnost šumskim resursima odstrane stanovništva Crne Gore. Cilj je osnovan na temeljnim principima zaštite ţivotne sredine i ciljevima navedenih strateških dokumenata Crne Gore puteva i vlaka. Broj ruralnih domaćinstava u mogućnosti za diversifikaciju svojih djelatnosti. Nacionalne šumarske strategije. Preko promjene duţine mreţe šumskih puteva i vlaka biće moguće procijeniti promjenu u dostupnosti šumskim resursima od strane stanovništva Crne Gore. Izvor podataka će predstavljati rezultati Nacionalne inventure šuma i podaci Nacionalne šumarske strategije. Preko promjene broja ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diverzifikaciju svojih djelatnosti biće moguće procijeniti promjene u razvoju ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. Izvor podataka će predstavljati podaci Monstat-a ili drugi pouzdani izvori informacija. Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE (2007) ZAKON O VODAMA ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE Cilj je definisan na osnovu zakljuĉaka analize stanja ţivotne sredine, Scoping-a i dokumenta Nacionalne šumarske politike, koji je sluţio kao podloga za izradu SPUŢS i koji sadrţi mjere koje bi mogle imati uticaj na stanje svih tijela površinskih i podzemnih voda. Cilj je osnovan na temeljnim principima zaštite ţivotne sredine i ciljevima navedenih strateških dokumenata Crne Gore Indeks WQI Kvalitet podzemnih voda Ispravnost vode za piće Preko promijene indeksa WQI, kvaliteta podzemnih voda i ispravnosti vode za piće biće moguće procijeniti uticaj na stanje slivova površinskih i podzemnih voda i uticaj na kvalitet snabdijevanja stanovništva sa pitkom vodom. Izvor podataka će predstavljati podaci Monstat-a, Agencije za zaštitu ţivotne sredine Crne Gore odnosno Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju. Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE (2007) PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (2008) NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (2008) ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ZAKON O NACIONALNIM Cilj je definisan na osnovu zakljuĉaka analize stanja ţivotne sredine, Scoping-a i dokumenta Nacionalne šumarske politike, koji je sluţio kao podloga za izradu SPUŢS i koji sadrţi mjere koje bi mogle imati uticaj na oĉuvanje zaštićenih podruĉja prirode i Emerald zona. Cilj je osnovan na temeljnim principima zaštite ţivotne sredine i ciljevima navedenih strateških dokumenata Crne Gore Duţina novo izgraĊene mreţe šumskih puteva i vlaka Površina novo zarasli poljoprivrednih zemljišta Mreţa protivpoţarne infrastrukture. Nakon završetka izgradnje nove mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama bićei moguće procijeniti gubitak površine tih podruĉja zbog uspostavljanja šumske infrastrukture i ostalih posljedica. Izvor podataka će predstavljati podaci Nacionalne inventure šuma i grafiĉki podaci o lokacijama nacionalnih parkova i Emerald zona u GIS-u. Sa površinom novo zaraslih poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama biće moguće procijeniti odrţivo i uravnoteţeno korišćenje i upravljanje tih prostora. Izvor podataka će biti rezultati Nacionalne inventure šuma i Monstat-a. Mreţa protivpoţarne infrastrukture direktno utiĉe na stepen ugroţenosti od poţara i štete nastale sa strana poţara. Izvor podataka biće podaci iz Nacionalne šumarske strategije. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 175 od 229 PARKOVIMA 10. PROCJENA UTICAJA NA POSTAVLJENE CILJEVE SPUŢS 10.1. Kriterijumi sa izabranom metodologijom za procjenu uticaja Kod definisanja i procjene uticaja implementacije Nacionalne šumarske strategije struĉni tim se oslonio na metodološki pristup koji je objašnjen u poglavlju 2.1. U ovom poglavlju se nalaze kriterijumi i metode za procjenu uticaja na pojedinaĉni cilj SPUŢS. Procjena uticaja na ciljeve je zasnovana na analizi stanja ţivotne sredine i oĉekivanih promjena prouzrokovanih implementacijom Nacionalne šumarske strategije. Kao osnova za procjenu uvijek se uzima stanje indikatora prije implementacije, a procjena uticaja zavisi od promjene vrijednosti indikatora koje će implementacija prouzrokovati. Kod procjene stepena uticaja na postavljeni cilj SPUŢS upotrebljeno je rangiranje koje se najĉešće koristi u meĊunarodnoj praksi i koje je detaljnije objašnjeno u poglavlju 2.1. Tabela 13: Indikatori metode za definisanje i procjenu uticaja na postavljene ciljeve SPUŢS Cilj SPUŢS Indikator Metoda definisanja pravca kretanja indikatora Metoda definisanja stepena uticaja Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa  Godišnji obim sjeĉe u odnosu na godišnji prirast  Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka.  Površina poljoprivrednih zemljišta.  Koliĉina zahvaćene pitke vode.  Broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti.  Prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u Godišnji obim sjeĉe u odnosu na godišnji prirast je modeliran u Nacionalnoj šumarskoj strategiji. Promjene ostalih indikatora proizlaze iz mjera definisanih u Nacionalnoj šumarski strategiji. Rang uticaja Kriterijumi za definisanje stepena uticaja A Nema uticaja odnosno uticaj je pozitivan Zbog implementacije Strategije uticaja nema ili je uticaj pozitivan ako:  je godišnji obim sjeĉe manji od godišnjeg prirasta ,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na naĉin koji uravnoteţuje sjeĉu u šumama i omogućava bolje i lakše upravljanje, i ako se oni planiraju i izgraĊuju prema propisanim standardima  ne dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta odnosno, ako se zarasla poljoprivredna zemljišta vraćaju u poljoprivrednu upotrebu,  ako se koliĉina potrošene pitke vode smanjuje odnosno ostaje na istom nivou,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti raste ili ostaje na istom nivou,  ako prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti rastu. B Zanemarljiv uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv ako:  godišnji obim sjeĉe prati godišnji prirast,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na naĉin koji uravnoteţuje sjeĉu u šumama ali ne omogućava bolje i lakše upravljanje. Mreţa mreţe šumskih puteva se planira i izgraĊuje prema propisanim standardima  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u manjem obimu, koji ne narušava ravnoteţu izmeĊu razliĉitih kategorija korišćenja zemljišta, Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 176 od 229 Cilj SPUŢS Indikator Metoda definisanja pravca kretanja indikatora Metoda definisanja stepena uticaja diversifikaciju svojih djelatnosti.  ako se koliĉina potrošene pitke vode povećava ali na naĉin koji ne ugroţava odrţivo snabdijevanje vodom,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnosti za diversifikaciju svojih djelatnosti neznatno opada,  ako prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti neznatno padaju. C Zanemarljiv uticaj zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja ako:  je godišnji obim sjeĉe veći od godišnjeg prirasta, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava u osjetlivim podruĉjima uz uvaţavanje mjera za ublaţavanje uticaja,  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u obimu koji narušava ravnoteţu izmeĊu razliĉitih kategorija korišćenja zemljišta, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  ako se koliĉina potrošene pitke vode povećava na naĉin koji ugroţava odrţivo snabdijevanje, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti pada, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  ako prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti padaju, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja. D Vaţan uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je vaţan ako:  je godišnji obim sjeĉe veći od godišnjeg prirasta, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na naĉin koji ne doprinosi ka uravnoteţenom korišćenju šuma, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive. Mreţa šumskih puteva se gradi mimo planova i standarda  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u obimu koji narušava ravnoteţu izmeĊu razliĉitih kategorija korišćenja zemljišta, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  ako se koliĉina potrošene pitke vode povećava na naĉin koji ugroţava odrţivo snabdijevanje, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti pada, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  ako prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti padaju, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive. E Razorni uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je razoran ako:  godišnji obim sjeĉe vodi u uništavanje prirodnog resursa,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka smanjuje odnosno se produţava na naĉin da uništava prirodni resurs,  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta i napuštanja poljoprivrede kao naĉina korišćenja zemljišta,  ako se koliĉina potrošene pitke vode povećava na naĉin koji vodi u uništavanje prirodnog resursa,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju upada do mjere kada domaćinstava zapuštaju već postignutu diversifikaciju,  ako prihodi ruralnih domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti opadaju do mjere kada ruralna Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 177 od 229 Cilj SPUŢS Indikator Metoda definisanja pravca kretanja indikatora Metoda definisanja stepena uticaja domaćinstava ne mogu više da opstaju. X Procjena uticaja nije moguća Procjena uticaja nije moguća zbog nedostatka podataka o programu ili podataka o postojećem stanju ţivotne sredine. Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva  Godišnji obim sjeĉe.  Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka.  Broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti. Godišnji obim sjeĉe je modeliran u Nacionalnoj šumarskoj strategiji. Promjene ostalih indikatora proizlaze iz mjera definisanih u Nacionalnoj šumarski strategiji. Rang uticaja Kriterijumi za definisanje stepena uticaja A Nema uticaja odnosno uticaj je pozitivan Zbog implementacije Strategije uticaja nema ili je uticaj pozitivan ako:  godišnji obim sjeĉe raste ili ostaje na istom nivou,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na naĉin koji omogućava povećanu sjeĉu i lakši prilaz korisnicima. Mreţa mreţe šumskih puteva se planira i izgraĊuje prema propisanim standardima,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti raste ili ostaje na istom nivou. B Zanemarljiv uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv ako:  godišnji obim sjeĉe malo opada,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na naĉin koji omogućava povećanu sjeĉu, ali ne i lakši prilaz korisnicima. Mreţa mreţe šumskih puteva se planira i izgraĊuje prema propisanim standardima,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti neznatno opada. C Zanemarljiv uticaj zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja ako:  godišnji obim sjeĉe opada, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na osjetlivim podruĉjima, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja. Mreţa mreţe šumskih puteva se planira i izgraĊuje prema propisanim standardima.  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti pada, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja. D Vaţan uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je vaţan ako:  godišnji obim sjeĉe opada, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka produţava na naĉin koji ne omogućava poboljšanu dostupnost šumskim resursima, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive. Mreţa šumskih puteva se gradi mimo planova i standarda,  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti pada, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive. E Razorni uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je razoran ako:  godišnji obim sjeĉe pada do nivoa kada je ugroţena osnovno snabdijevanje stanovništva drvetom,  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka ne produţava, odnosno smanjuje se dostupnost šumskim resursima. Mreţa šumskih puteva se gradi mimo planova i standarda, Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 178 od 229 Cilj SPUŢS Indikator Metoda definisanja pravca kretanja indikatora Metoda definisanja stepena uticaja  ako broj ruralnih domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju upada do mjere kada domaćinstava zapuštaju već postignutu diversifikaciju. X Procjena uticaja nije moguća Procjena uticaja nije moguća zbog nedostatka podataka o programu ili podataka o postojećem stanju ţivotne sredine. Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda  Indeks WQI  Kvalitet podzemnih voda  Ispravnost vode za piće Promjene indikatora proizlaze iz mjera definisanih u Nacionalnoj šumarski strategiji. Rang uticaja Kriterijumi za definisanje stepena uticaja A Nema uticaja odnosno uticaj je pozitivan Zbog implementacije Strategije uticaja nema ili je uticaj pozitivan ako se indeks WQI/kvalitet podzemnih voda/rezultati ispravnosti vode za piće poboljšaju ili ostaju na istom nivou. B Zanemarljiv uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv ako se indeks WQI/kvalitet podzemnih voda/rezultati ispravnosti vode za piće malo pogoršaju, ali ne do nivoa koji bi doveo do prelaska u slabiji rang kvaliteta. C Zanemarljiv uticaj zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja ako se indeks WQI/kvalitet podzemnih voda/rezultati ispravnosti vode za piće malo pogoršaju, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja. D Vaţan uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja, ako se indeks WQI/kvalitet podzemnih voda/rezultati ispravnosti vode za piće malo pogorša, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive. E Razorni uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je razoran zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja ako se indeks WQI/kvalitet podzemnih voda/rezultati ispravnosti vode za piće pogoršaju na naćĉn koji ugroţava dalje korišćenje tog sliva površinske ili podzemne vode. X Procjena uticaja nije moguća Procjena uticaja nije moguća zbog nedostatka podataka o programu ili podataka o postojećem stanju ţivotne sredine. Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta  Duţina novo izgraĊene mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama.  Površina poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama. Promjene indikatora proizlaze iz mjera definisanih u Nacionalnoj šumarski strategiji. Rang uticaja Kriterijumi za definisanje stepena uticaja A Nema uticaja odnosno uticaj je pozitivan Zbog implementacije Strategije uticaja nema ili je uticaj pozitivan ako:  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama ne produţava ili se produţava na naĉin koji omogućava bolje i lakše upravljanje i dostupnost i ne ugroţava biodiverzitet,  ne dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama odnosno ako se zarasla poljoprivredna zemljišta vraćaju u poljoprivrednu upotrebu,  ako se mreţa protivpoţarne infrastrukture ne mijenja odnosno ako se poboljšava na naĉin koji doprinosi smanjenju ugroţenosti svih šuma od šumskih poţara. B Zanemarljiv uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv ako:  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama produţava na naĉin koji nema Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 179 od 229 Cilj SPUŢS Indikator Metoda definisanja pravca kretanja indikatora Metoda definisanja stepena uticaja  Mreţa protivpoţarne infrastrukture. uticaj na bolje i lakše upravljanje i dostupnost, ali i ne ugroţava biodiverzitet  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama u manjem obimu, koji ne narušava ravnoteţu izmeĊu razliĉitih kategorija korišćenja zemljišta,  ako se mreţa protivpoţarne infrastrukture zanemaruje i tako ne doprinosi poboljšanju ugroţenosti svih šuma od šumskih poţara. C Zanemarljiv uticaj zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja Zbog implementacije Strategije uticaj je zanemarljiv zbog sprovoĊenja mjera ublaţavanja uticaja ako:  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama produţava na naĉin koji negativno utiĉe na njihov integritet, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama u obimu koji narušava ravnoteţu izmeĊu razliĉitih kategorija korišćenja zemljišta, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja,  ako se mreţa protivpoţarne infrastrukture zapušta na naĉin koji doprinosi povećanju ugroţenosti svih šuma od šumskih poţara, ali postoje mjere za ublaţavanje uticaja. D Vaţan uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je vaţan ako:  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama produţava na naĉin koji negativno utiĉe na njihov integritet, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama u obimu koji narušava ravnoteţu izmeĊu razliĉitih kategorija korišćenja zemljišta, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive,  ako se mreţa protivpoţarne infrastrukture zapušta na naĉin koji doprinosi povećanju ugroţenosti svih šuma od šumskih poţara, a mjere za ublaţavanje uticaja ne postoje ili nisu izvodljive. E Razorni uticaj Zbog implementacije Strategije uticaj je razoran ako:  se duţina mreţe šumskih puteva i vlaka u nacionalnim parkovima i Emerald zonama produţava na naĉin koji uništavajuće utiĉe na njihov integritet,  dolazi do zarastanja poljoprivrednih zemljišta u nacionalnim parkovima i Emerald zonama i zapuštanja poljoprivrede kao naĉina korišćenja zemljišta, što vodi do smanjenja biodiverziteta,  ako se mreţa protivpoţarne infrastrukture zapušta na naĉin koji doprinosi spreĉavanju mogućnosti borbe protiv šumskih poţara. X Procjena uticaja nije moguća Procjena uticaja nije moguća zbog nedostatka podataka o programu ili podataka o postojećem stanju ţivotne sredine. 10.2. Procjena uticaja na postavljene ciljeve SPUŢS 10.2.1. Održivo i uravnoteženo korišćenje prirodnih resursa Tabela 14: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Odrţivo korišćenje prirodnih resursa“ Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 180 od 229 Indikator Postojeće stanje indikatora Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora u slučaju implementacije Nacionalne šumarske strategije Godišnji obim sjeĉe u odnosu na godišnji prirast Godišnji obim sjeĉe 2011. godine - 1.139.000 m3 Godišnji prirast - 2.525.000 m3 Iz navedenog sleduje, da je obim sjeĉe 2011. godine dostigao 45% godišnjeg prirasta.  povećanje vrijednosti Modelska procjena mogućeg godišnjeg prinosa neto drvne mase - 1.575.000 m3 Godišnji prirast - 2.525.000 m3 Iz navedenog sleduje, da bi implementacijom Nacionalne šumarske strategije došlo do povećanja obima sjeĉe, koje bi dostiglo 62% godišnjeg prirasta, sa ciljem postepenog pribliţavanju 100% godišnjeg prirasta u dalji budućnosti. Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka. 2.626,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.436,2 km vlaka.  povećanje vrijednosti 2.751,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.936,2 km vlaka. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa izgradnju 125 km šumskih puteva i 500 km vlaka sa ciljem poboljšanja dostupnosti do sada manje pristupaĉnim šumama. Površina poljoprivrednih zemljišta. 1.740,3 km2  vrijednost se neće promijeniti 1.740,3 km2 Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa nekoliko mjera za sprjeĉavanje zarastanja poljoprivrednih zemljišta kao što su - Razgraniĉenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja i Odrţavanje otvorenih površina izmeĊu šuma, podrška za kosidbu livada. Koliĉina zahvaćene pitke vode. Zahvaćene koliĉine vode za javni vodovod - 109.449,0 m3  povećanje vrijednosti Povećanje u skladu sa postojećim trendom -1.500 m3 godišnje. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa ureĊenje 70 vodozahvata koji će se koristiti za snabdijevanje stanovništva na teško dostupnim terenima sa pitkom vodom i za potrebe borbe protiv šumskih poţara. MeĊutim, treba naglasiti, da će tih 70 vodozahvata biti napravljenih na već postojećim izvorima pitke vode, koje to isto stanovništvo već koristi za vodosnabdijevanje, pa se iz tog razloga ne oĉekuje povećano korišćenje pitke vode. Sa druge strane, Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti), koja će sigurno doprinijeti povećanoj potrošnji pitke vode. Na osnovu dostupnih podataka nemoguće je precizno modelirati/procijeniti obim povećanja potrošene pitke vode. U ovom sluĉaju, radi se o manjim kapacitetima (seoski turizam, mala preduzeća) u ruralnom podruĉju koje je već godinama podloţno depopulaciji, pa procjenjujemo da se neće mijenjati trend povećanja zahvaćene pitke vode (1.500 m3 godišnje). Broj domaćinstava koji imaju mogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti. Broj diversifiikovanih domaćinstava po glavnim djelatnostima:  turizam i smještaj – 203 domaćinstva,  domaća radinost – 687 domaćinstava,  povećanje vrijednosti Povećanje – u skladu sa uspjehom izvoĊenja mjera za podsticanje diversifikacije ruralnih domaćinstava. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 181 od 229  sakupljanje šumskih plodova, aromatiĉnog bilja i peĉuraka – 3.131 domaćinstava,  sjeĉa šume – 8.381 domaćinstava,  prerada proizvoda biljnog porijekla – 4.305 domaćinstava,  prerada proizvoda ţivotinjskog porijekla – 7.130 domaćinstava,  uzgoj vodenih kultura – 28 domaćinstava. Ukupno 23.865 domaćinstava, odnosno 24,12% je već ukljuĉenih u diversifikaciju. Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem poticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Prihodi domaćinstava ukljuĉenih u diversifikaciju svojih djelatnosti. Po dobijenim informacijama, ovi podaci se na nivou Crne Gore još ne prikupljaju.  povećanje vrijednosti Povećanje – u skladu sa uspjehom izvoĊenja mjera za podsticanje diversifikacije ruralnih domaćinstava. Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem podsticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Legenda:  povećanje vrijednosti;  smanjenje vrijednosti;  vrijednost se neće promjeniti Strategija jasno predviĊa, da će sjeĉe prvih 10 godina biti na sadašnjem nivou, dok će posle 2023. godine porasti i polako poĉeti smanjivati razliku do godišnjeg prirasta (povećanje sa 45% na 62% godišnjeg prirasta). MeĊutim, treba naglasiti da se isto tako predviĊa proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka sa namjerom da se poboljša otvorenost sada teško pristupaĉnim šumama. Sa gledišta odrţivog korišćenja prirodnih resursa to znaĉi povećanje obima sjeĉe u, do sada teško pristupaĉnim šumama i smanjenje obima sjeĉe u do sada lako pristupaĉnim šumama i posljediĉno uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa. TakoĊe, treba naglasiti da je jedan od glavnih ciljeva Strategije povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore. Sa jedne strane, ovo znaĉi pozitivan uticaj jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma. Treba imati u vidu dugoroĉnu stabilnost šuma pa ih ne dovoditi u poloţaj da bi ih, zbog prevelike akumulacije prirasta doveli u situaciju da bi postale prestarjele, jer bi onda moglo doći do pomlaĊivanja šuma na velikim površinama. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa ureĊenje 70 vodozahvata koji će se koristiti za snabdijevanje stanovništva na teško pristupaĉnim terenima sa pitkom vodom i za potrebe borbe protiv šumskih poţara. U tom sluĉaju, ne radi se o otvaranju 70 novih izvorišta pitke vode, nego o ureĊenju infrastrukture na već postojećim sistemima za snabdijevanje pitkom vodom, koja će imati pozitivan uticaj na kvalitet snabdijevanja stanovništva u teško pristupaĉnim podruĉjima sa pitkom vodom i na raspoloţivu infrastrukturu za borbu protiv šumskih poţara. Iz razloga odrţivog korišćenja prirodnih resursa navedeno ne predstavlja povećanje korisnika pitke vode. No, treba uzeti u obzir i druge mjere Nacionalne šumarske strategije, naroĉito one koje podrţavaju ruralni razvoj i diversifikaciju domaćinstava. UvoĊenjem novih djelatnosti i povećanjem turistiĉke posjete sigurno će doći do povećanog pritiska na korišćenje pitke vode. Na osnovu podataka Nacionalne šumarske strategije moţemo ipak zakljuĉiti, da se radi o manjim kapacitetima (seoski turizam, mala preduzeća) u ruralnom podruĉju, koje je već godinama podloţno depopulaciji. Zbog navedenog procijenjujemo da neće doći do znaĉajnijeg uticaja na postojeći trend povećanja zahvaćene pitke vode. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 182 od 229 Iz razloga odrţivog upravljanja prostorom, implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa nekoliko mjera za sprjeĉavanje zarastanja poljoprivrednih zemljišta, kao što su - Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja i Održavanje otvorenih površina između šuma, podrška za kosidbu livada. Svakako, izvoĊenje ovih mjera će doprinijeti ka smanjenju/zaustavljanju zarastanja poljoprivrednih zemljišta, a podrţaće i sve ostale mjere koje se nadovezuju na ruralni razvoj – sve ovo će voditi zadrţavanje ljudi u ruralnim podruĉjima (smanjivanje depopulacije), i na taj naĉin u aktivniju obradu poljoprivrednih zemljišta. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem podsticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Strategija predviĊa da će do toga doći sa ponovnim ukljuĉivanjem lokalnog stanovništva u proces upravljanja šumama i izvoĊenja šumskih radova, diversifikacijom domaćinstava vezanim za drvne i nedrvne šumske proizvode i podsticanjem ruralnog turizma sa fokusom na turizam u prirodi. Pored toga, Strategija jasno prepoznaje i potrebu za prilagoĊenim upravljanjem šumama na prostoru zaštićenih podruĉja prirode i upozorava da je taj segment potrebno ukljuĉiti ne samo u fazu upravljanja, nego i u fazu planiranja. Na taj naĉin, direktno se podrţava razvoj ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. Sa druge strane, ruralni razvoj vodi u povećanje pritisaka na prostor (kao prirodni resurs) jer se poveća potraţnja stambenog zemljišta. To je predmet prostornih planova lokalnih zajednica na kojeg treba Strategija adekvatno da upozori. Sve navedeno znaĉi, da implementacija Nacionalne šumarske strategije, usprkos povećanju obima sjeĉe na dugi rok vodi u odrţivo korišćenje resursa i veću ravnoteţu korišćenje prirodnih resursa. Zbog navedenog procjenjujemo da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa“ imati karakteristike zanemarivog uticaja zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja (C). 10.2.2. Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori Tabela 15: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori“ Indikator Postojeće stanje indikatora Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora u slučaju implementacije Nacionalne šumarske strategije Godišnji obim sjeĉe Godišnji obim sjeĉe 2011. godine - 1.139.000 m3  povećanje vrijednosti Modelska procjena mogućeg godišnjeg prinosa neto drvne mase - 1.575.000 m3 Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka. 2.626,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.436,2 km vlaka.  povećanje vrednosti 2.751,4 km makadamskih šumskih puteva i 3936,2 km vlaka. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa izgradnju 125 km šumskih puteva i 500 km vlaka sa ciljem poboljšanja dostupnosti, do sada lošije dostupnih šuma. Broj domaćinstava koji imajumogućnost za diversifikaciju svojih djelatnosti. Broj diversifiikovanih domaćinstava po glavnim djelatnostima:  turizam i smještaj – 203 domaćinstva,  domaća radinost – 687 domaćinstava,  sakupljanje šumskih plodova, aromatiĉnog bilja i peĉuraka – 3.131 domaćinstava,  povećanje vrijednosti Povećanje - u skladu sa uspjehom izvoĊenja mjera za poticanje diversifikacije ruralnih domaćinstava. Nacionalna šumarska strategija predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 183 od 229  sjeĉa šume – 8.381 domaćinstava,  prerada proizvoda biljnog porijekla – 4.305 domaćinstava,  prerada proizvoda ţivotinjskog porijekla – 7.130 domaćinstava,  uzgoj vodenih kultura – 28 domaćinstava. Ukupno 23.865 domaćinstava odnosno 24,12% je već ukljuĉenih u diversifikaciju. djelatnosti) sa ciljem poticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Legenda:  povećanje vrijednosti;  smanjenje vrijednosti;  vrijednost se neće promjeniti Zbog povećanja obima sjeĉe stanovništvo će lakše doći do šumskih resursa (naroĉito do ogrijevnog drveta), nego ako obim sjeĉe ostane u današnjim okvirima. MeĊutim, bitniji uticaj na poboljšanje dostupnosti šuma dolazi od strane implementacije mjera koje predviĊaju olakšan pristup do sada teško pristupaĉnim šumama, ureĊenje naĉina korišćenja drvnih i nedrvnih šumskih proizvoda i podsticanje ruralnog razvoja. Na taj naĉin, stanovništvo i drvna industirja će lakše dolaziti do svih navedenih resursa, tako i koristiti šumu i njene kvalitete kroz turistiĉku ponudu. Na osnovu gore navedenog, te predstavljenih indikatora moţemo zakljuĉiti da implementacija Nacionalne šumarske strategije vodi u poboljšanje dostupnosti stanovništva i drvne industrije šumskim resursima. Procijenjujemo da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori“ imati karakteristike pozitivnog uticaja (A). 10.2.3. Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Tabela 16: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda“ Indikator Postojeće stanje indikatora Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora u slučaju implementacije Nacionalne šumarske strategije Indeks WQI Moraĉa – 82; Zeta – 84; Cijevina – 86; Bojana – 79; Rijeka Crnojevića – 80; Lim – 76; Grnĉar – 90; Kutska rijeka – 90; Ibar – 71; Tara – 90; Piva – 90; Ćehotina – 70; Vezišnica – 73; Skadarsko jezero – 85.  vrijednost se neće promijeniti Moraĉa – 82; Zeta – 84; Cijevina – 86; Bojana – 79; Rijeka Crnojevića – 80; Lim – 76; Grnĉar – 90; Kutska rijeka – 90; Ibar – 71; Tara – 90; Piva – 90; Ćehotina – 70; Vezišnica – 73; Skadarsko jezero – 85. Implementacija Nacionalne šumarske strategije će doprineti boljem upravljanju šumama, podizanju kvalitete šuma i time i boljem ĉuvanju svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda. Negativni uticaji su incidentnog znaĉaja i povezani su sa nesrećama koje neće uticati na indeks WQI do te mjere da bi došlo do njegove promjene. Kvalitet podzemnih voda Voda i izdani Zetske ravnice svrstani su u najbolju A klasu.  vrijednost se neće promijeniti Klasa A. Implementacija Nacionalne šumarske strategije će doprineti boljem upravljanju sa šumama, podizanju Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 184 od 229 kvalitete šuma i time i boljem ĉuvanju svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda. Negativni uticaji su incidentnog znaĉaja i povezani sa nesrećama, koje neće uticati na kvalitet podzemnih voda do te mjere, da bi došlo do njegove promjene. Ispravnost vode za piće Mikrobiološka ispitivanja - 14.6% ispitanih uzoraka hlorisanih voda ne zadovoljava propisane norme higijenske ispravnosti. Fiziĉko-hemijska ispitivanja - 11.3% ispitanih uzoraka hlorisanih voda nije odgovaralo propisanim kriterijumima.  smanjenje vrijednosti Smanjenje – u skladu sa uspjehom izvoĊenja mjera za poboljšanje snabdijevanja stanovništva na teško pristupaĉnim terenima sa pitkom vodom. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa izgradnju 70 vodozahvata na postojećim izvorištima pitke vode, što znaĉi nadogradnju postojećih sistema za snabdijevanje sa pitkom vodom, zbog ĉega će doći do pada negativnih ispitanih uzoraka pitke vode. Legenda:  povećanje vrijednosti;  smanjenje vrijednosti;  vrijednost se neće promjeniti Implementacija Nacionalne šumarske strategije predstavlja uvoĊenje mjera sa razliĉitim ciljevima (poboljšanje dostupnosti, povećanje kvaliteta šuma, podsticanje ruralnog razvoja, itd.)., koji svi mogu imati negativni i pozitivni uticaj na postavljeni cilj SPUŢS. Proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka vodi u povećanje mogućnosti da doĊe do kvara ili radne nesreće vozila ili mehanizacije za vrijeme transporta ili izvoĊenja radova u šumi. To naravno znaĉi povećanje mogućnosti za zagaĊenje površinskih i podzemnih voda sa gorivom/mehaniĉkim uljem. Do uticaja će vrlo vjerojatno doći, jer se kvarovi i nesreće dešavaju ali su incidentnog znaĉaja i treba im posvetiti paţnju kod organizacije radova u šumarstvu i transporta po šumskim putevima. Ovdje treba naglasiti, da u datim primjerima nisu bila predviĊena zagaĊenja u obimu koji bi mogao voditi promjeni kvaliteta stanja vodnih slivova površinskih i podzemnih voda. Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruţenja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim podruĉjima se odnosi na uvoĊenje ili ojaĉanje sporednih djelatnosti kao što je rad u šumi, prerada drveta u poluproizvode ili konaĉne proizvode, seoski turizam, prodaju lokalnih proizvoda itd. Sve ovo sa sobom donosi i povećano opterećenje za prirodne resurse – naroĉito vodu. Zbog uvoĊenja novih djelatnosti i povećane posjete od strane turista, moglo bi doći, ne samo do problema u snabdijevanju stanovništva sa pitkom vodom, nego i do povećanja zagaĊenja vodnih slivova površinskih i podzemnih voda sa otpadnim vodama iz industrije i fekalijama. To je predmet prostornih planova i planova komunalnog ureĊenja lokalnih zajednica na koji treba Strategija adekvatno da upozori. Sa druge strane, jedan od glavnih ciljeva Strategijeje povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore koji predstavlja pozitivan uticaj, jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma i posljediĉno doprinosi kreiranju kvalitetnog vegetacionog pokrivaĉa koji štiti sve vodne slivove. Istovremeno, Strategija uvodi mjere koje smanjuju neevidentirane sjeĉe, povećavaju otpornost šuma na poţare i uvode aktivni pristup sanacije poţarišta, podruĉja pogoĊena od strane prirodnih nepogoda (vjetrolom, snjegolom) i podruĉja ĉistih sjeĉa. TakoĊe,Strategija doprinosi poboljšanju kvaliteta pitke vode. Na taj naĉin,Strategija aktivno doprinosi ne samo oĉuvanju, nego i poboljšanju stanja svih vodnih slivova. Zbog gore navedenih razloga, procjenjujemo da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda“ imati karakteristike zanemarivog uticaja zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja (C). Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 185 od 229 10.2.4. Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i životinjskog svijeta Tabela 17: Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora cilja SPUŢS „Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta“ Indikator Postojeće stanje indikatora Procjena vrijednosti i pravaca kretanja indikatora u slučaju implementacije Nacionalne šumarske strategije Duţina mreţe šumskih puteva i vlaka. 2.626,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.436,2 km vlaka.  povećanje vrijednosti 2.751,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.936,2 km vlaka. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa izgradnju 125 km šumskih puteva i 500 km vlaka sa ciljem poboljšanja pristupaĉnosti do sada slabije pristupaĉnim šumama. Postoji velika vjerojatnoća da će se neki od puteva i vlaka izgraditi i na podruĉju nacionalnih parkova i Emerald zona. Površina poljoprivrednih zemljišta. 1.740,3 km2  vrijednost se neće promjeriti 1.740,3 km2 Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa nekoliko mjera za sprjeĉavanje zarastanja poljoprivrednih zemljišta kao što su - Razgraniĉenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja i Odrţavanje otvorenih površina izmeĊu šuma, podrška za kosidbu livada. Mreţa protivpoţarne infrastrukture. Po prikupljenim informacijama, ovi podaci na nivou Crne Gore se još ne prikupljaju. Usprkos tome, moţemo u tu mreţu da ukljuĉimo vodne slivove površinskih voda i postojeću mreţu javnog vodovoda u duţini 4.272 km. TakoĊe, u protivpoţarnu infrastrukturu moţemo ukljuĉiti i mreţu šumskih puteva i vlaka (2.626,4 km makadamskih šumskih puteva i 3.436,2 km vlaka)  povećanje vrijednosti Postojeća mreţa vodozahvata će biti nadgraĊena sa 70 vodozahvata, koji će se namijeniti i borbi protiv poţara. Pored toga, izgradiće se 125 km šumskih puteva i 500 km vlaka sa ciljem poboljšanja dostupnosti do sada slabije pristupaĉnim šumama. To će omogućiti i bolji pristup u sluĉaju borbe protiv poţara. Legenda:  povećanje vrijednosti;  smanjenje vrijednosti;  vrijednost se neće promjeniti Ciljevi strategije će imati pozitivne uticaje na bidiverzitet u Crnoj Gori. Naime, iako je predviĊeno postepeno povećavanje sjeĉe, ona je još uvijek ispod prirasta i šume na taj naĉin neće biti ugroţene. Pored toga, predviĊena je promjena šuma iz izdanaĉkih u visoke koje imaju veći biodiverzitet, predviĊen je i sistem gazdovanja šumama koji je blizak prirodi i koji ne predviĊa osnivanje velikopovršinskih monokultura još i sa alohtonim vrstama. Od aktivnosti koje bi mogle imati negativne uticaje na biodiverzitet pored same sjeĉe u osetljivim podruĉjima negativne uticaje bi mogla imati i izgradnja šumske infrastrukture i vodozahvata, koja je predviĊena Strategijom. Izgradnja šumske infrastrukture u zaštićenim podruĉjima, Emerald zonama i staništima rijetkih ekosistema bi mogla narušiti stanje biodiverziteta tih podruĉja, pogotovo ako se gradi na neprikladan naĉin. Iz tog razloga, prije planiranja izgradnje u osetljivijim podruĉjima, potrebno je dobro poznavanje stanja biodiverziteta podruĉju, kako bi mogli infrastrukturu postaviti u prostor na naĉin, kako bi tim vrstama nanijeli što manju štetu ili sa druge strane kako bi omogućili aktivnosti koje će doprineti razvoju pojedinih vrsta. Treba naglasiti da su šumski putevi od velikog znaĉaja i za razvoj ruralnih sredina i za opstanak ljudi na selu. Naime, vrijedni ekosistemi koji najbrţe nestaju i na podruĉju Crne Gore su ekosistemi koji su vezani za ekstenzivnu poljoprivredu i nestaju zbog zapuštanja poljoprivrednih aktivnosti, koje je povezano i sa demografskom situacijom na selu. Infrastruktura (putevi i vodozahvati) mogu doprinjeti da se pojedina podruĉja oĉuvaju. Kao najveći pritisak na biodiverzitet u šumama u Informaciji o stanju ţivotne sredine za 2011 godinu, prepoznat i su poţari. To potvrĊuju i podaci za 2012 godinu, u kojoj je Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 186 od 229 1% teritorije Crne Gore koja je pod šumom opoţareno. Izgradnja šumske infrastrukture i vodozahvata će omogućiti lakše i brţe intervencije u sluĉajevima poţara, što će smanjiti površinu šuma uništenih od poţara. Naravno, i kod planiranja i izgradnji vodozahvata, trebamo voditi raĉuna o tome da sam zahvat planiramo na podruĉju gdje ćemo što manje uticati na biodiverzitet, i to ne samo na podruĉju zahvata nego i niţe od njega. Iz gore navedenih razloga, procjenjujemo da će implementacija Strategije imati pozitivan uticaj na cilj Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta (A). Iz tog razloga, da bi minimizirali moguće uticaje koje bi mogla donijeti implementacija zahvata, u sljedećem poglavlju o mjerama dajemo odreĊene preporuke koje treba ugraditi u sistem planiranja u šumarstvu. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 187 od 229 11. MJERE ZA SMANJENJE NEGATIVNIH UTICAJA I POBOLJŠANJE POZITIVNIH UTICAJA U ovom poglavlju su predloţene mjere za smanjenje negativnih uticaja i poboljšanje pozitivnih uticaja. Tabela 18: Mjere Postavljeni cilj SPUŢS Mjera Objašnjenje mjere Vremenski okvir Izvodljivost mjere, procjena adekvatnosti mjere i način praćenja uspješnosti izvođenja mjere Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa Obim sjeĉe neka se povećava samo u sluĉaju ako se otvaraju do sada slabije pristupaĉne šume. Mjera osigurava uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa. Mjera će se izvoditi za vrijeme planiranja obima sjeĉe i za vrijeme sjeĉe. Mjera je izvodljiva, jer je treba izvoditi kako za vrijeme planiranja, tako i za vrijeme vršenja sjeĉe. Mjera je adekvatna jer ograniĉava sjeĉu u šumama koje su do sada bile više opterećene. Uspješnost izvoĊenja mjere će se pratiti kroz Nacionalnu inventuru šuma. Mreţa šumskih puteva i vlaka neka se prvo širi u šumama van zaštićenih podruĉja prirode, koje imaju veći proizvodni potencijal. Mjera fokusira izgradnju saobraćanje mreţe šumskih puteva i vlaka na naĉin koji obezbjeĊuje ekonomsku efikasnost i odrţivo korišćenje prirodnih resursa. Mjera će se izvoditi za vrijeme planiranja izgradnje šumskih puteva i vlaka. Mjera je izvodljiva jer je treba izvoditi za vrijeme planiranja šumskih puteva. Mjera je adekvatna jer ograniĉava širenje mreţe šumskih puteva i vlaka na lokacije koje nisu pod raznim oblicima zaštite i imaju veći proizvodni potencijal. Uspješnost izvoĊenja mjere će se pratiti kroz Nacionalnu inventuru šuma. Kod pripreme šumarskih osnova treba paziti na uravnoteţenu starosnu strukturu šuma. Mjera osigurava da ekonomski ili drugi interesi neće preovladati nad kvalitetom šuma i biodiverzitetom. Mjera će se izvoditi za vrijeme pripreme i prihvatanja šumskih osnova. Mjera je izvodljiva jer je treba izvoditi za vrijeme izrade šumskih osnova. Mjera je adekvatna jer osigurava obraćanje paţnje i na taj segment uzgoja šuma i odrţavanja kvaliteta šuma. Uspješnost izvoĊenja mjere će se pratiti kroz Nacionalnu inventuru šuma. Očuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda Edukacija ljudi koje rade u šumi o mjerama za smanjenje rizika od zagaĊenja vode i o mjerama u sluĉaju, da doĊe do izlivanja goriva ili ulja prilikom korišćenja šuma Mjera smanjuje rizik za zagaĊenje pitke vode Mjeru treba izvoditi uvjek kod korišĉenja šuma Mjera je izvodljiva jer se moţe ukljuĉiti u zadatke savjetodavne sluţbe u šumarstvu i u rješenja koja se tiĉu korišĉenje šuma. Izgradnja šumske infrastrukture mora biti dobro planirana i izgraĊena prema odreĊenim standardima. U planovima razvoja šuma treba pripremiti detajlna usmjerenja za izgradnju nove šumske infrastrukture Mjera smanjuje rizik za zagaĊenje pitke vode Mjeru treba planirati u planovima razvoja šuma i implementirati u projektovnju šumske infrastrukture Mjera je izvodljiva jer je treba izvoditi u okviru planova razvoja šuma i detajnom planiranju izgradnje šumske infrastrukture Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za Nacionalnu šumarsku strategiju ZaVita, svetovanje, d.o.o. Stran 188 od 229 kako ne bi došlo do negativnih uticaja na vode Očuvanje integriteta zaštićenih područja prirode i Emerald staništa biljnog i životinjskog svijeta Ukljuĉivanje zahtjeva za oĉuvanje biodiverziteta u smjernice za gazdovanje funkcijama šuma u planovima razvoja šuma Planovi razvoja šuma definišu i funkcije šuma i smjernice za njihovo oĉuvanje ili unaprijeĊenje. To je novi instrument kojeg treba iskoristiti za ciljno gazdovanje šumama, koje je znaĉajno za biodiverzitet. U okviru smjernica za gazdovanje funkcijama treba, pored smjernica za aktivno gazdovanje znaĉajnim ekosistemima, definisati i smjernice za izgradnjiu šumske infrastrukture, kako se ne bi sa izgradnjom ugrozio biodiverzitet Mjeru treba izvoditi u fazi pripreme planova razvoja šuma i dalje sprovoditi kroz programe gazdovanja šumama Mjera je izvodljiva jer se odnosi na sistem planiranja u šumarstvu. U tom pogledu, trenutno se izvodi projekat ukljuĉivanje zahtjeva Natura 2000 u sistem planiranja u šumarstvu koji se sprovodi u okviru FODEMO projekta. Time će se obuĉiti i Uprava za šume i CMU za ukljuĉivanje smjernica za gazdovanje osjetlivim ekosistemima, kao i Agencija za ţivotnu sredinu, koja treba da propiše mjere i uslove zaštite biodiverziteta. Izgradnja šumske infrastrukture mora biti dobro planirana i izgraĊena prema odreĊenim standardima. U planovima razvoja šuma treba pripremiti detajlne smjernice za izgradnju nove šumske infrastrukture u podruĉjima znaĉajnim za oĉuvanje biodiverziteta Mjera smanjuje rizik za ugroţavanje biodiverziteta Mjeru treba planirati u planovima razvoja šuma i implementirati u projektovanju šumske infrastrukture Mjera je izvodljiva jer je treba izvoditi u okviru planova razvoja šuma i detajnom planiranju izgradnje šumske infrastrukture. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 189 od 229 12. OPIS PROGRAM PRAĆENJA STANJA ŢIVOTNE SREDINE, UKLJUĈUJUĆI I ZDRAVLJE LJUDI U TOKU I NAKON REALIZACIJE STRATEGIJE Monitoring će se izvoditi na osnovu Nacionalne inventure šuma koja se prema Zakonu o šumama izvodi na deset godina. U sluĉaju, da bi rezultati sljedeće Nacionalne inventure šuma pokazali na znatnija odstupanja od prognoziranih vrijednosti, treba pristupiti izmjeni mjera definisanih u okviru Nacionalne šumarske strategije. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, odsjek za monitoring šuma treba paratiti nepovoljne situacije, koje se dešavaju u šumama. Te su u najvišoj mjeri povezane sa elementarnim nepogodama, kao što su vjetrolomi, snegolomi, erozijski procesi i šumski poţari. U sluĉajevima elementarnih nepogoda na većim površinama treba se pristupiti k pripremi sanacijskih programa i njihovoj implementaciji. Ako su erozijski procesi povezani sa izgradnjom šumske infrastrukture, treba pronaći uzroke za takva dešavanja i ugraditi mjere u zakonsku regulativu, da do takvih dešavanja u buduće neće dolaziti. Preporuĉuje se, da Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, odsjek za monitoring šuma, Uprava za šume, odsjek za ureĊivanje šuma i Agencija za ţivotnu sredinu zajedno dogovore informacije o vrstama i staništima, koje se mogu skupljati u okviru procesa ureĊivanja šuma na nivoju gazdinskih jedinica. Na taj naĉin moţe se uspostaviti trajno i sistematsko praćenje stanja kljuĉnih šumskih vrsta i staništa, koje su znaĉajne za oĉuvanje biodiverziteta. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 190 od 229 13. ZAKLJUĈNA PROCJENA U nastavku je prikazana rekapitulacija zakljuĉka procjene uticaja na definisane ciljeve. Strategija je mjere, koje su sugerisane strateškom procjenom uticaja na ţivotnu sredinu već ukljuĉila u sam dokument Nacionalne šumarskestrategije, tako da su ovi dokumenti meĊusobno usklaĊeni. Implementacija Nacionalne šumarske strategije vodi u odrţivo korišćenje resursa i veću ravnoteţu korišćenje prirodnih resursa. Zbog navedenog procijenjuje se, da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Odrţivo i uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa“ imati karakteristike zanemarljivog uticaja zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja (C). Obrazloţenje: Strategija jasno predviĊa da će sjeĉe prvih 10 godina ostati na sadašnjem nivou, dok će posle 2023. godine porasti i polako poĉeti smanjivati razliku do godišnjeg prirasta (povećanje sa 45% na 62% godišnjeg prirasta). MeĊutim, treba naglasiti da se isto tako predviĊa proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka sa namjerom da se poboljša otvorenost sada teško pristupaĉnim šumama. Sa gledišta odrţivog korišćenja prirodnih resursa to znaĉi povećanje obima sjeĉe u do sada teško pristupaĉnim šumama i smanjenje obima sjeĉe u do sada lako pristupaĉnim šumama i posljediĉno uravnoteţeno korišćenje prirodnih resursa. TakoĊe, treba naglasiti da je jedan od glavnih ciljeva Strategije povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore. Sa jedne strane, ovo znaĉi pozitivan uticaj jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma. Treba imati u vidu dugoroĉnu stabilnost šuma pa ih ne dovoditi u poloţaj da bi ih, zbog prevelike akumulacije prirasta doveli u situaciju da bi postale prestarjele, jer bi onda moglo doći do pomlaĊivanja šuma na velikim površinama. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa ureĊenje 70 vodozahvata koji će se koristiti za snabdijevanje stanovništva na teško pristupaĉnim terenima sa pitkom vodom i za potrebe borbe protiv šumskih poţara. U tom sluĉaju, ne radi se o otvaranju 70 novih izvorišta pitke vode, nego o ureĊenju infrastrukture na već postojećim sistemima za snabdijevanje pitkom vodom, koja će imati pozitivan uticaj na kvalitet snabdijevanja stanovništva u teško pristupaĉnim podruĉjima sa pitkom vodom i na raspoloţivu infrastrukturu za borbu protiv šumskih poţara. Iz razloga odrţivog korišćenja prirodnih resursa, navedeno ne predstavlja povećanje korisnika pitke vode. No, treba uzeti u obzir i druge mjere Nacionalne šumarske strategije, naroĉito one koje podrţavaju ruralni razvoj i diversifikaciju domaćinstava. UvoĊenjem novih djelatnosti i povećanjem turistiĉke posjete sigurno će doći do povećanog pritiska na korišćenje pitke vode. Na osnovu podataka Nacionalne šumarske strategije moţemo ipak zakljuĉiti, da se radi o manjim kapacitetima (seoski turizam, mala preduzeća) u ruralnom podruĉju, koje je već godinama podloţno depopulaciji. Zbog navedenog procjenjuje se, da neće doći do znaĉajnijeg uticaja na postojeći trend povećanja zahvaćene pitke vode. Iz razloga odrţivog upravljanja prostorom, implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa nekoliko mjera za sprjeĉavanje zarastanja poljoprivrednih zemljišta, kao što su - Razgraničenje pašnjaka i šuma, registracija i regulacija prava korišćenja i Održavanje otvorenih površina između šuma, podrška za kosidbu livada. Svakako, izvoĊenje ovih mjera će doprinijeti smanjenju/zaustavljanju zarastanja poljoprivrednih zemljišta, a podrţaće i sve ostale mjere koje se nadovezuju na ruralni razvoj – sve ovo će voditi u zadrţavanje ljudi u ruralnim podruĉjima (smanjivanje depopulacije), i na taj naĉin i u aktivniju obradu poljoprivrednih zemljišta. Implementacija Nacionalne šumarske strategije predviĊa diversifikaciju djelatnosti ruralnih domaćinstava (turizam i druge djelatnosti) sa ciljem podsticanja ruralnog razvoja, povećanja prihoda ruralnih domaćinstava i sprjeĉavanja depopulacije. Strategija predviĊa da će do toga doći sa ponovnim ukljuĉivanjem lokalnog stanovništva u proces upravljanja šuma i izvoĊenja šumskih radova, diversifikacijom domaćinstava vezanim za drvne i nedrvne šumske proizvode i poticanjem ruralnog turizma sa fokusom na turizam u prirodi. Pored toga, Strategija jasno prepoznaje i potrebu za prilagoĊenim upravljanjem šumama na prostoru zaštićenih podruĉja prirode i upozorava, da je taj segment potrebno ukljuĉiti ne samo u fazi upravljanja, nego i u fazi planiranja. Na taj naĉin, direktno se podrţava Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 191 od 229 razvoj ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. Sa druge strane, ruralni razvoj vodi u povećanje pritisaka na prostor (kao prirodni resurs) jer se poveća potraţnja stambenog zemljišta. To je predmet prostornih planova lokalnih zajednica na kojeg treba Strategija adekvatno da upozori. Implementacija Nacionalne šumarske strategije vodi u poboljšanje dostupnosti stanovništva i drvne industrije do šumskih resursa. Procjenjuje se da će uticaj na postavljeni cilj SUŢS „Poboljšana dostupnost šumskim resursima od strane stanovništva i drvne industrije u Crnoj Gori“ imati karakteristike pozitivnog uticaja (A). Obrazloţenje: Zbog povećanja obima sjeĉe stanovništvo će lakše doći do šumskih resursa (naroĉito do ogrijevnog drveta), nego ako obim sjeĉe ostane u današnjim okvirima. MeĊutim, bitniji uticaj na poboljšanje dostupnosti šuma dolazi od strane implementacije mjera koje predviĊaju olakšan pristup do sada teško pristupaĉnim šumama, ureĊenje naĉina korišćenja drvnih i nedrvnih šumskih proizvoda i podsticanje ruralnog razvoja. Na taj naĉin, stanovništvo i drvna industrija će lakše dolaziti do svih navedenih resursa, tako i koristiti šumu i njene kvalitete kroz turistiĉku ponudu. Procjenjuje se, da će implementacija Nacionalne šumarske strategije imati karakteristike zanemarivog uticaja zbog sprovođenja mjera ublaţavanja uticaja (C) na postavljeni cilj SUŢS „Oĉuvanje stanja svih vodnih slivova površinskih i podzemnih voda“ Obrazloţenje: Implementacija Nacionalne šumarske strategije predstavlja uvoĊenje mjera sa razliĉitim ciljevima (poboljšanje dostupnosti, povećanje kvaliteta šuma, poticanje ruralnog razvoja, itd.), koji svi mogu imati negativni i pozitivni uticaj na postavljeni cilj SPUŢS. Proširenje mreţe šumskih puteva i vlaka vodi u povećanje mogućnosti da doĊe do kvara ili radne nesreće vozila ili mehanizacije za vrijeme transporta ili izvoĊenja radova u šumi. To naravno znaĉi povećanje mogućnosti za zagaĊenje površinskih i podzemnih voda sa gorivom/mehaniĉkim uljem. Do uticaja će vrlo vjerojatno doći, jer se kvarovi i nesreće dešavaju ali su incidentnog znaĉaja i treba im posvetiti paţnju kod organizacije radova u šumarstvu i transporta po šumskim putevima. Ovdje treba naglasiti, da u datim primjerima nisu bila predviĊena zagaĊenja u obimu koji bi mogao voditi promjeni kvaliteta stanja vodnih slivova površinskih i podzemnih voda. Aktiviranje domaćinstava i lokalnih udruţenja u diversifikaciju ekonomskih aktivnosti u ruralnim podruĉjima se odnosi na uvoĊenje ili ojaĉanje sporednih djelatnosti kao što je rad u šumi, prerada drveta u poluproizvode ili konaĉne proizvode, seoski turizam, prodaju lokalnih proizvoda itd. Sve ovo sa sobom donosi i povećano opterećenje za prirodne resurse – naroĉito vodu. Zbog uvoĊenja novih djelatnosti i povećane posjete od strane turista moglo bi doći, ne samo do problema u snabdijevanju stanovništva sa pitkom vodom, nego i do povećanja zagaĊenja vodnih slivova površinskih i podzemnih voda sa otpadnim vodama iz industrije i fekalijama. To je predmet prostornih planova i planova komunalnog ureĊenja lokalnih zajednica na koji treba Strategija adekvatno da upozori. Sa druge strane, jedan od glavnih ciljeva Strategije je povećanje ukupne zapremine i kvaliteta šuma na teritoriji Crne Gore koji predstavlja pozitivan uticaj jer se u velikoj mjeri svodi na sanaciju degradiranih šuma, odnosno uzgoj mladih šuma i posljediĉno doprinosi kreiranju kvalitetnog vegetacionog pokrivaĉa koji štiti sve vodne slivove. Istovremeno, Strategija uvodi mjere koje smanjuju neevidentirane sjeĉe, povećavaju otpornost šuma na poţare i uvode aktivni pristup sanacije poţarišta, podruĉja pogoĊena od strane prirodnih nepogoda (vjetrolom, snjegolom) i podruĉja ĉistih sjeĉa. TakoĊe, Strategija doprinosi poboljšanju kvaliteta pitke vode. Na taj naĉin, Strategija aktivno doprinosi ne samo ka oĉuvanju, nego i ka poboljšanju stanja svih vodnih slivova. Procjenjuje se, da će implementacija Strategije imati pozitivan uticaj na cilj „Oĉuvanje integriteta zaštićenih podruĉja prirode i Emerald staništa biljnog i ţivotinjskog svijeta“ (A). Obrazloţenje: Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 192 od 229 Ciljevi strategije će imati pozitivne uticaje na bidiverzitet u Crnoj Gori. Naime, iako je predviĊeno postepeno povećavanje sjeĉe, ona je još uvijek ispod prirasta i šume na taj naĉin neće biti ugroţene. Pored toga, predviĊena je promjena šuma iz izdanaĉkih u visoke, koje imaju veći biodiverzitet, predviĊen je i sistem gazdovanja šumama koji je blizak prirodi i koji ne predviĊa osnivanje velikopovršinskih monokultura, još i sa alohtonim vrstama. Od aktivnosti koje bi mogle imati negativne uticaje na biodiverzitet pored same sjeĉe u osetljivim podruĉjima negativne uticaje bi mogla imati i izgradnja šumske infrastrukture i vodozahvata, koja je predviĊena Strategijom. Izgradnja šumske infrastrukture u zaštićenim podruĉjima, Emerald zonama i staništima rijetkih ekosistema bi mogla narušiti stanje biodiverziteta tih podruĉja, pogotovo ako se gradi na neprikladan naĉin. Iz tog razloga, prije planiranja izgradnje u osjetljivim podruĉjima, potrebno je dobro poznavanje stanja biodiverziteta podruĉju, kako bi mogli infrastrukturu postaviti u prostor na naĉin, kako bi tim vrstama nanijeli što manju štetu ili sa druge strane kako bi omogućili aktivnosti koje će doprijeti razvoju pojedinih vrsta. Treba naglasiti da su šumski putevi od velikog znaĉaja i za razvoj ruralnih sredina i za opstanak ljudi na selu. Naime, vrijedni ekosistemi koji najbrţe nestaju i na podruĉju Crne Gore su ekosistemi koji su vezani za ekstenzivnu poljoprivredu i nestaju zbog zapuštanja poljoprivrednih aktivnosti, koje je povezano i sa demografskom situacijom na selu. Infrastruktura (putevi i vodozahvati) mogu doprinijeti da se pojedina podruĉja oĉuvaju. Kao najveći pritisak na biodiverzitet u šumama u Informaciji o stanju ţivotne sredine za 2011 godinu, prepoznat i su poţari. Izgradnja šumske infrastrukture i vodozahvata će omogućiti lakše i brţe intervencije u sluĉajevima poţara, što će smanjiti površinu šuma uništenih od poţara. Naravno, i kod planiranja i izgradnji vodozahvata, trebamo voditi raĉuna o tome da sam zahvat planiramo na podruĉju gdje ćemo što manje uticati na biodiverzitet, i to ne samo na podruĉju zahvata nego i niţe od njega. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 193 od 229 14. LITERATURA 1. Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva – Nacionalna šumarska strategija (Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica, maj 2013). 2. Informaciji o stanju ţivotne sredine u Crnoj Gori za 2011. godinu (Agencija za zaštitu ţivotne sredine Crne Gore, URL: http://www.epa.org.me/index.php/dokumenti/izvjestaji, citirano 20. 5. 2013). 3. Ekološki godišnjak III-12-2 (Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, URL: http://www.meteo.co.me/misc.php?text=57&sektor=3, citirano 20. 5. 2013). 4. Nacionalna inventura šuma Crne Gore 2010 - Interni nacrt konaĉnog izvještaja (Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, Podgorica 2012). 5. Potrošnja drvnih goriva u 2011. godini u Crnoj Gori (Zavod za statistiku Crne Gore – MONSTAT, Podgorica, 2013). 6. Statistiĉki podaci MONSTAT (Zavod za statistiku Crne Gore – MONSTAT, URL: http://www.monstat.org/cg/, citirano maj 2013). 7. Prvi izvještaj o implementaciji nacionalne strategije biodiverziteta sa akcionim planom (Ministarstvo odrţivog razvoja i turizma, Podgorica, 2011). 8. Drugi nacionalni izvještaj o implementaciji nacionalne strategije biodiverziteta (2010-2015), za period 2011-2012. Godine(Ministarstvo odrţivog razvoja i turizma, Podgorica, 2013). 9. Prakljaĉić,B., Saveljić,D., Jovićević,M., Perović,A. (2011): Crna Gora i Natura 2000. Monografija CZIP br.4. Centar za zaštitu i prouĉavanje ptica Crne Gore. Podgorica.pp24. 10. Crna Gora u brojkama 2012(Zavod za statistiku Crne Gore – MONSTAT, Podgorica, 2012). 11. Vaţna biljna staništa Crnoj Gori (Plantlife International, 2005). 12. Popis poljoprivrede 2010 (Zavod za statistiku Crne Gore – MONSTAT, Podgorica, 2011). 13. Nacionalna Strategija biodiverziteta sa Akcionim planom za period 2010 – 2015. Godine (Ministarstvo ureĊenja prostora i zaštite ţivotne sredine, Podgorica, 2010). Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 194 od 229 15. STRUĈNI TIM KOJI JE IZRADIO STRATEŠKU PROCJENU UTICAJA Vođa tima: Urša Šolc, univ. dipl. geograf Urša olc je bila u ekipi koja je pripremala prve strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu u Sloveniji. Na strateškim procjenama uticaja na ţivotnu sredinu radi 9 godina, a od ranije ima dosta iskustva i sa procjenama uticaja zahvata na ţivotnu sredinu. Urša je vodila timove ili saraĊivala u njima za više od dvadeset strateških procjena uticaja na ţivotnu sredinu i to za strateške dokumente na nivou drţave (drţavni razvojni program, plan upravljanja vodnim slivovima), operativne programe (operativni program infrastruktura za ţivotnu sredinu), kao i prostorne planove (drţavni planovi autoputeva, dalekovoda, razvoj ţiĉara, prostorni planovi opština). Članovi tima: Spec. Jurij Beguš, univ. dipl. inţ. šumarstva Jurij Beguš ima preko 30 godina iskustva sa radom u šumarstvu i prošao je sve faze u šumarstvu od taksacije i planiranja, doznake i organizacije proizvodnje u šumarstvu. Zadnjih 18 godina u Zavodu za šume u Sloveniji zaduţen je za šumsku tehniku i saobraćajnice i za edukaciju privatnih vlasnika šuma. U zadnjem posljednje vrijeme, pogotovo zbog ekonomske krize i zbog dodatnih zahtjeva zaštite ţivotne sredine i prirode razvija alternativne naĉine otvaranja šuma sa putevima i vlakama na naĉin, koji je sa aspekta zaštite ţivotne sredine i prirode prihvatljiviji. Kurseve oko edukacije privatnih vlasnika šume koji su bili organizovani u okviru njegove sluţbe do sada je završilo preko 30.000 privatnih vlasnika šuma. Mag. Martin Smutny, univ. dipl. bilolog Martin Smutny je biolog sa gugogodišnjim iskustvima s podruĉja procjenjivanja uticaja strategija, programa i planova na ţivotnu sredinu, ukljuĉujući i procjenu uticaja na biodiverzitet. Ima iskustva u radu u drţavama Evropske Unije, kao i na dalekom Istoku, gdje je vodio i uĉestvovao u mnogim strateškim procjenama uticaja na strategije, planove i programe (Vietnam i Indonezija). Klemen Strmšnik, univ. dipl. geograf Klemen ima višegodišnja iskustva sa pripremom strateških procjena uticaja na ţivotnu sredinu. Njegova specijalnost su priprema metodologija za procjenjivanje uticaja i samo procjenjivanje uticaja, pogotovo kada se ova procjenjivanja vezuju za GIS analize. Njegova specijalnost su naroĉitovode, gdje ima bogata iskustva sa odreĊivanjem vodozaštitnih i poplavnih zona, akcidentnim zagaĊenjima i pripremom analize rizika za takva zagaĊenja . Klemen Strmšnik je vodio ili saraĊivao kod brojnih strateških studija vezanih za strateške planove i programe, kao i za prostorne planove. Koordinacija timova: za pripremu Nacionalne šumarske strategije i za pripremu Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu: Matjaţ Harmel, univ. dipl. inţ. šumarstva Matjaţ Harmel ima više od 20 godina iskustva sa projektima iz oblasti zaštite ţivotne sredine, prirode i šumarstva. Matjaţ ima bogata iskustva sa pripremom strateških dokumenata, kao i sa njihovim strateškim procjenjivanjem. U Sloveniji je bio nosi lac izrada strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu još od 1998. godine. Kasnije je bio i nosilac prve strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu u Sloveniji, u skladu sa novim zakonodavstvom, usklaĊenim sa kriterijumima Europske Unije. Njegova iskustva sa procesima pripreme strategija i procjenjivanjem uticaja na ţivotnu strategiju su bila upotrebljena na naĉin da su oba procesa: priprema strategije i procjena uticaja tekli usklaĊeno i efikasno. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 195 od 229 16. ANEKSI Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 196 od 229 Aneks 1: Zaključci Scopinga SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Opšti ciljevi koji se nadovezuju na više ili sve segmente  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  ZAKON O INTEGRISANOM SPREĈAVANJU I KONTROLIZAGAĐIVANJ A ŢIVOTNE SREDINE  ZAKON O STRATEŠKOJ PROCJENI UTICAJA NA ŢIVOTNU SREDINU  ZAKONA O UREĐENJU PROSTORA I IZGRADNJI OBJEKATA  ZAKONO KOMUNALNIM DJELATNOSTIMA  ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA  PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE  STRATEGIJA REGIONALNOG RAZVOJA CRNE GORE  NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE  STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE  STRATEGIJA RAZVOJA PROIZVODNJE HRANE I RURALNIH Zaštita i poboljšanje kvaliteta pojedinih segmenata ţivotne sredine. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + + Spreĉavanje i smanjenje zagaĊenja ţivotne sredine. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + O Uklanjanje posljedica zagaĊenja ţivotne sredine. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) O + - O 3 – malo se u praksi sprovodi Poboljšanja narušene prirodne ravnoteţe i ponovno uspostavljanje njenih regenerativnih sposobnosti. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + + 4 – obnavljanje šuma Ostvarenje odrţive proizvodnje i potrošnje. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + O Odrţivo korišćenje prirodnih dobara, bez većeg oštećenja i ugroţavanja ţivotne sredine. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + + 4 – odrţivo gazdovanje UnapreĊenje stanja ţivotne sredine i obezbeĊivanje zdrave ţivotne sredine. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + O Spreĉavanje i kontrola zagaĊivanja ţivotne sredine. ZAKON O INTEGRISANOM SPREĈAVANJU I KONTROLI ZAGAĐIVANJA ŢIVOTNE SREDINE ("Sl. list RCG", br. 80/05 od 28.12.2005, "Sl. list RCG", br. 54/09 od 10.08.2009) + + + O ObezbeĊivanje da pitanja ţivotne sredine i zdravlje ljudi budu potpuno uzeta u obzir prilikom razvoja planova ili programa. ZAKON O STRATEŠKOJ PROCJENI UTICAJA NA ŢIVOTNU SREDINU ("Sl. list RCG", br. 80/05 od 28.12.2005) + O - + 3 – u praksi to nije tako (zarada) 4 – oĉuvanje šumskih ekosistema ObezbeĊivanje odrţivog razvoja. ZAKON O STRATEŠKOJ PROCJENI UTICAJA NA ŢIVOTNU SREDINU ("Sl. list RCG", br. 80/05 od 28.12.2005) + + + + 4 – odrţivo gazdovanje UnapreĊivanje nivoa zaštite zdravlja ljudi i ţivotne sredine. ZAKON O STRATEŠKOJ PROCJENI UTICAJA NA ŢIVOTNU SREDINU ("Sl. list RCG", br. 80/05 od 28.12.2005) + + - Prazno 3 – u praksi to nije tako (zarada) ObezbeĊenje uslova za efikasan ZAKON O UREĐENJU PROSTORA I + + - + 3 – napravljen kao Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 197 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Opšti ciljevi koji se nadovezuju na više ili sve segmente PODRUĈJA CRNE GORE  STRATEGIJA ODBRANE CRNE GORESTRATEGIJA ZA INTEGRISANO UPRAVLJANJE MIGRACIJAMA U CRNOJ GORI ZA PERIOD 2008. – 2013. GODINE  NACIONALNA STAMBENA STRATEGIJA CRNE GORE  STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA U CRNOJ GORI DO 2020. GODINE  STRATEGIJA RAZVOJA ENERGETIKE CRNE GORE DO 2025. GODINE  ZАKОN О PОLЈОPRIVRЕDI I RURАLNОM RАZVОЈU prostorni razvoj Crne Gore. IZGRADNJI OBJEKATA ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008, 40/10 od 22.07.2010, 34/11 od 12.07.2011) da je CG Švajcarska – u praksi neprimjenljiv. 4 – oĉuvanje prostora od prenamjene Zaštita, unapreĊenje, korišćenje i upravljanje prostora. ZAKON O UREĐENJU PROSTORA I IZGRADNJI OBJEKATA ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008, 40/10 od 22.07.2010, 34/11 od 12.07.2011) + + + + 4 – sprijeĉiti divlji urbanizam Zaštita voda i njihovih obala, zemljišta i šuma, divljih vrsta biljaka, ţivotinja i gljiva, ribljeg fonda, vazduha, pejzaţnih iambijentalnih vrijednosti i radom stvorenih vrijednosti i drugih prirodnih bogatstava. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) Prazno + + + 4 – ilegalno gazdovanje Odrţivo korišćenje prirodnih resursa. PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (Ministarstvo za ekonomski razvoj, Podgorica, mart 2008. godine) + + + + 4 – odrţivo gazdovanje ObezbjeĊenje kvaliteta ţivota u svim djelovima Crne Gore. PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (Ministarstvo za ekonomski razvoj, Podgorica, mart 2008. godine) O + + + 4 – saĉuvati šumske površine Razvoj urbanih i ruralnih podruĉja u skladu sa njihovim potencijalima i ograniĉenjima. PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (Ministarstvo za ekonomski razvoj, Podgorica, mart 2008. godine) O - - + 3 – do sada se malo uradilo na razvoju ruralnog podruĉja 4 – ograniĉenje urbanizacije Razvoj i institucionalizacijaprekograniĉne saradnje sa zemljama u okruţenju kroz vaţne oblasti kao što su: regionalni ekonomski razvoj, infrastruktura, zaštita ţivotne sredine, i drugo. PROSTORNI PLAN CRNE GORE do 2020. GODINE (Ministarstvo za ekonomski razvoj, Podgorica, mart 2008. godine) O O + O Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 198 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Opšti ciljevi koji se nadovezuju na više ili sve segmente Primjena principa odrţivog razvoja i oĉuvanje ekološke ravnoteţe. STRATEGIJA REGIONALNOG RAZVOJA CRNE GORE (Vlada Crne Gore - Sekretarijat za razvoj Podgorica, mart 2005.godine) + + + O Osigurati efikasnu kontrolu i smanjenje zagaĊenja i odrţivo upravljanje prirodnim resursima. NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore - Ministarstvo turizma i zaštite ţivotne sredine, januar 2007) + + + + 4 – odrţivo gazdovanje šumama Zaštita ekonomskih resursa Crne Gore. STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, jun 2006) + O + O ObezbjeĊivanje protoka resursa za potrebe stanovništa Crne Gore. STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, jun 2006) + - + O ObezbjeĊivanje efikasne zaštite ţivotne sredine. STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, jun 2006) + + + O Poštovanje meĊunarodnih konvencija o zaštiti ţivotne sredine. STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, jun 2006) + + + O Usvajanje odgovarajućih meĊunarodnih standarda za zaštitu ţivotne sredine. STRATEGIJA NACIONALNE BEZBJEDNOSTI CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, jun 2006) + + + O Odrţivo gazdovanje resursima STRATEGIJA RAZVOJA PROIZVODNJE HRANE I RURALNIH PODRUĈJA CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, Podgorica, 2006) + + + + 4 – odrţivo gazdovanje Bezbjednost hrane STRATEGIJA RAZVOJA PROIZVODNJE HRANE I RURALNIH PODRUĈJA CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, Podgorica, 2006) O O - O 3 – u praksi se ne sprovodi Primereni ţivotni standardi i ruralni razvoj STRATEGIJA RAZVOJA PROIZVODNJE HRANE I RURALNIH PODRUĈJA CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore, Podgorica, 2006) O + + + 4 – moguĉnostzapošljav nja lokalnog stanovništva Promovisanjeeko-odrţivih NACIONALNA STAMBENA O O + O Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 199 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Opšti ciljevi koji se nadovezuju na više ili sve segmente rješenja u stanogradnji i smišljanje modela za promovisanje projekta koji imaju ovakva rješenja. STRATEGIJA CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore - Ministarstvo odrţivog razvoja i turizma, oktobar 2011) Stvaranje potrebne turistiĉke i prateće infrastrukture STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA U CRNOJ GORI DO 2020. GODINE (Vlada Republike Crne Gore - Ministarstvo turizma i zaštite ţivotne sredine, decembar 2008) O O + + 4 – razvoj turizma u šumskim podruĉjima Upotreba obnovljivih izvora bar u visini 20% ukupne potrošnje primarne energije do 2020-2025. godine. STRATEGIJA RAZVOJA ENERGETIKE CRNE GORE DO 2025. GODINE (Ministarstvo za ekonomski razvoj, Podgorica, decembar 2007. godine) + + - + 3 – moglo se i moralo se mnogo više uraditi do sada, a i u buduĉnosti 4 – supstitucija energetske zavisnosti Gаzdоvаnjе pоlјоprivrеdnim rеsursimа nа dugоrоĉnо оdrţiv nаĉin uz оĉuvаnjе ţivоtnе srеdinе. ZАKОN О PОLЈОPRIVRЕDI I RURАLNОM RАZVОЈU("Sl. list Crnе Gоrе", br. 56/09 оd 14.08.2009) + O + O ObеzbјеĊivаnjе stаbilnе pоnudе bеzbјеdnе hrаnе, prihvаtlјivе u pоglеdu kvаlitеtа i ciјеnа. ZАKОN О PОLЈОPRIVRЕDI I RURАLNОM RАZVОЈU("Sl. list Crnе Gоrе", br. 56/09 оd 14.08.2009) O O + O Klimatske promjene  ZAKON O RATIFIKACIJI KJOTO PROTOKOLA UZ OKVIRNU KONVENCIJU UJEDINJENIH NACIJA O PROMJENI KLIME  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI Povećanje energetske efikasnosti u relevantnim sektorima nacionalne privrede. ZAKON O RATIFIKACIJI KJOTO PROTOKOLA UZ OKVIRNU KONVENCIJU UJEDINJENIH NACIJA O PROMJENI KLIME (("Sl. list Crne Gore", br. 17/07 od27. 3. 2007) O + - + 3 – takoĊe se sporo radi i na tome 4 – alternativni izvori energije Zaštita i povećanje ponora i rezervoara gasova sa efektom staklene bašte. ZAKON O RATIFIKACIJI KJOTO PROTOKOLA UZ OKVIRNU KONVENCIJU UJEDINJENIH NACIJA O PROMJENI KLIME (("Sl. list Crne Gore", br. 17/07 od27. 3. 2007) O + + + 4 – ĉistija ţivotna sredina, klimatske promjene UnapreĊenje postupaka odrţivog upravljanja šumama, pošumljavanja i krĉenja šuma ZAKON O RATIFIKACIJI KJOTO PROTOKOLA UZ OKVIRNU KONVENCIJU UJEDINJENIH NACIJA O PROMJENI KLIME (("Sl. list Crne Gore", + + + + 4 – povećanje produktivnosti šuma, klimatske promjene Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 200 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 br. 17/07 od27. 3. 2007) UnapreĊenje, istraţivanje, razvoj i povećano korišćenje novih i obnovljivih oblika energije ZAKON O RATIFIKACIJI KJOTO PROTOKOLA UZ OKVIRNU KONVENCIJU UJEDINJENIH NACIJA O PROMJENI KLIME (("Sl. list Crne Gore", br. 17/07 od27. 3. 2007) O + + + 4 – alternativni energetski izvori Zaštita ozonskog omotaĉa i ublaţavanje klimatskih promjena. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) O+ + + + 4 - C02 smanjenje Racionalno korišćenje energije i podsticanja upotrebe obnovljivih izvora energije. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) O + + + 4 – zaštita ţivotne sredine Vazduh  ZAKON O ZAŠTITI VAZDUHA  NACIONALNA STRATEGIJAUPRAVLJA NJA KVALITETOM VAZDUHA - NACRT OKTOBAR 2012  ZAKON O RATIFIKACIJI KJOTO PROTOKOLA UZ OKVIRNU KONVENCIJU UJEDINJENIH NACIJA O PROMJENI KLIME  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  ZAKON O HEMIKALIJAMA Oĉuvanje i poboljšanjekvaliteta vazduha i izbjegavanje, spreĉavanje ili smanjenje štetnih posljedica po zdravlje ljudi i/ili ţivotnu sredinu. ZAKON O ZAŠTITI VAZDUHA ("Sl. list Crne Gore", br. 25/10 od 05.05.2010) O+ + + + 4 – zaštita ţivotnr sredine Zaštita ţivotne sredine i zdravlja ljudi od negativnih uticaja zagaĊenja vazduha. NACIONALNA STRATEGIJA UPRAVLJANJA KVALITETOM VAZDUHA - NACRT OKTOBAR 2012 (Ministarstvo odrţivog razvoja i turizma, 2012) + + + + 4 – turizam Objedinjavanje ciljeva zaštite i poboljšanja kvaliteta vazduha iz drugih planskih i strateških dokumenata u ovoj oblasti vezanih za ispunjavanje meĊunarodnih obaveza Crne Gore, a naroĉito u pogledu spreĉavanja preko-graniĉnog prenosa zagaĊenja, oĉuvanja ozonskog omotaĉa i prilagoĊavanja i ublaţavanja negativnih efekata klimatskih promjena NACIONALNA STRATEGIJA UPRAVLJANJA KVALITETOM VAZDUHA - NACRT OKTOBAR 2012 (Ministarstvo odrţivog razvoja i turizma, 2012) O + + O Vode  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  ZAKON O Sprjeĉavanje pogoršanja statusa svih površinskih voda. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O + + + 4 – integralno gazdovanje Zaštita, unaprjeĊenje i ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. O + + + 4 – zaštita od Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 201 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Vode HEMIKALIJAMA  ZAKON O VODAMA  ZAKON O FINANSIRANJU UPRAVLJANJA VODAMA  ZAKONO KOMUNALNIM DJELATNOSTIM  ZAKON O VODOSNABDIJEVANJU I ODVOĐENJU OTPADNIH VODA I DEPONOVANJU ĈVRSTOG OTPADA SA PODRUĈJA OPŠTINA: HERCEG NOVI, KOTOR, TIVAT, BUDVA, BAR, ULCINJ I CETINJE obnavljanje svih površinskih voda. godine) erozije Ostvarivanje dobrog statusa voda za vještaĉkai jako izmijenjena vodna tijela. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O O Prazno + 4 – zaštita Zaštita i unaprjeĊivanje svih vještaĉkih i jako izmijenjenih vodnih tijela, u cilju ostvarivanja dobrog ekološkog potencijala i dobrog hemijskog statusa površinskih voda. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O + + + 4 - zaštita Ubrzana redukcija (smanjenje) zagaĊenja prioritetnim supstancama, kao i prekid ili postepeno ukidanje ispuštanja, emisije i gubitaka prioritetno opasnih supstanci. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O + + O Prevencija ili ograniĉenje unošenja zagaĊenja u podzemne vode i sprjeĉavanje pogoršanja statusa svih vodnih tijela podzemnih voda. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O - + O Zaštita, unaprjeĊenje i obnavljanje svih podzemnih voda i ostvarivanje ravnoteţe zahvatanja i nadoknaĊivanja podzemnih voda (zaštita od prekomjerne eksploatacije), u cilju osiguranja dobrog statusa podzemnih voda. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O + + + 4 – integralno gazdovanje, odrţivi razvoj Smanjenje znaĉajnijeg povećanja koncentracije zagaĊenja koje je rezultat uticaja aktivnosti ĉovjeka radi progresivnog umanjivanja zagaĊivanja podzemne vode. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O + + O Usaglašavanje sa utvrĊenim standardima i ciljevima za ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) O + + O Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 202 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 pojedina zaštićena podruĉja. Podsticanje korisnika da racionalno koriste vodne resurse. ZAKON O FINANSIRANJU UPRAVLJANJA VODAMA („Sluţbeni list CG“, broj 65/08) O O + O Podsticanja izgradnje vodnih objekata za korišćenje ili zaštitu voda od zagaĊivanja. ZAKON O FINANSIRANJU UPRAVLJANJA VODAMA („Sluţbeni list CG“, broj 65/08) O O + O Priroda i biodiverzitet Priroda i biodiverzitet  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  ZAKON O HEMIKALIJAMA  ZAKON O VODAMA  ZAKON O DIVLJACI I LOVSTVU  ZAKON O ŠUMAMA  NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA  ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE  ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA  NACIONALNA STRATEGIJA BIODIVERZITETA Zaštita biljnog i ţivotinjskog svijeta, biološke i pejzaţne raznovrsnosti, kao i oĉuvanje ekološke stabilnosti. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) + + + + 4 - biodiverzitet Zaštita ţivota i zdravlja ljudi i ţivotne sredine od štetnog uticaja hemikalija. ZAKON O HEMIKALIJAMA (br. 01-372/2 Podgorica, 26.03.2012.) + + + + Usaglašavanje sa utvrĊenim standardima i ciljevima za pojedina zaštićena podruĉja. ZAKON O VODAMA (22. juna 2011. godine) + + + O Pošumljavanje goleti, bujiĉnih podruĉja i melioracija degradiranih i devastiranih šuma. ZAKON O ŠUMAMA ("Sl. listu RCG", br. 55/00) + + + + 3 – fale samo pare za to 4 – integralno gazdovanje, zaštita Gazdovanje, razvoj i unapreĊivanje lovstva u Crnoj Gori. ZAKON O DIVLJACI I LOVSTVU- ("Sl. listu RCG", br. 052/08-1) + + + + Trajno oĉuvanje unaprjeĊivanje šuma i šumskih zemljišta i njihovih funkcija. ZAKONA O ŠUMAMA ("Sl. list Crne Gore", br. 74/10 od 17.12.2010, 40/11 od 08.08.2011) + + + + Odrţivo i multifunkcionalno gazdovanje šumama. ZAKONA O ŠUMAMA ("Sl. list Crne Gore", br. 74/10 od 17.12.2010, 40/11 od 08.08.2011) + + + + Oĉuvanje i unaprjeĊivanje biološke i pejzaţne raznovrsnosti šuma, kao i kvaliteta njihove ţivotne sredine. ZAKONA O ŠUMAMA ("Sl. list Crne Gore", br. 74/10 od 17.12.2010, 40/11 od 08.08.2011) + + + + Osigurati efikasnu kontrolu i smanjenje zagaĊenja, i odrţivo upravljanje prirodnim NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (Vlada Crne Gore, br:03 + + + + Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 203 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Priroda i biodiverzitet Resursima. 3982, 24. april 2008. godine) Obezbijediti i poboljšati dugoroĉnu otpornost i produktivnost šumskih i drugih ekosistema, kao i odrţavanje biljnih i ţivotinjskih vrsta. NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (Vlada Crne Gore, br:03 3982, 24. april 2008. godine) + + + + Upravljanje šumama i šumskim resursima obezbjeĊuje odrţivo ispunjavanje socijalnih, ekonomskih i ekoloških funkcija šuma. NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (Vlada Crne Gore, br:03 3982, 24. april 2008. godine) + + + + Šume doprinose odrţivom socijalnom i ekonomskom razvoju ruralnih podruĉja. NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (Vlada Crne Gore, br:03 3982, 24. april 2008. godine) + + + + Oĉuvanje i unaprjeĊivanje biološke (genetiĉke, specijske, ekosistemske), geološke ipredione raznovrsnosti. ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008) + + + + UtvrĊivanje i praćenje stanja prirode. ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008) +O + + + UsklaĊivanje ljudskih aktivnosti, ekonomskih i društvenih razvojnih planova, programa, osnova i projekata sa odrţivim korišćenjem obnovljivih i racionalnim korišćenjem neobnovljivih prirodnih vrijednosti i resursa radi njihovog trajnog oĉuvanja. ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008) + + + + Sprjeĉavanje štetnih aktivnosti u prirodi koje su posljedica tehnološkog razvoja i obavljanja djelatnosti. ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008) + O + + Obnova i unaprjeĊivanje narušene prirode i njenog dovoĊenja u stanje prirodne ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008) + + + + Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 204 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 Priroda i biodiverzitet ravnoteţe i usklaĊenih odnosa sa ljudskim djelovanjem. Oĉuvanje prirodnih svojstava zemljišta, oĉuvanja kvaliteta, koliĉine i dostupnosti vode, ukljuĉujući i kvalitet morske vode. ZAKON O ZAŠTITI PRIRODE ("Sl. list Crne Gore", br. 51/08 od 22.08.2008) + + + + Zaštita, unaprjeĊivanje i razvoj nacionalnih parkova. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O ObezbjeĊivanje uslova za zaštitu, unapreĊivanje i racionalno korišćenje dobara nacionalnih parkova. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O Stvaranje povoljnih uslova za odrţavanje i razvoj biljnih i ţivotinjskih vrsta i gljiva i njihovih zajednica. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O Oĉuvanje i unapreĊivanjeposebnih prirodnih vrijednosti. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O Istraţivanje i korišćenje nacionalnih parkova za potrebe razvoja nauke, obrazovanja, turizma, kulture i rekreacije. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O Spreĉavanje radnji koje mogu da naruše osnovna svojstva i osobine nacionalnih parkova i oĉuvanja ţivotne sredine. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O Oĉuvanje i stvaranje velikih šumskih površina. ZAKON O NACIONALNIM PARKOVIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 56/09 od 14. 8. 2009) + + + O Zaštita i unapreĊenje biodiverziteta NACIONALNA STRATEGIJA BIODIVERZITETA + Cilj je bio naknadno ukljuĉen u fazi izvoĊenja scopinga. Pejzaţna i kulturna baština  NACIONALNI PROGRAM RAZVOJA KULTURE 2011-2015 Spreĉavanje nezakonitih radova na kulturnim dobrima. NACIONALNI PROGRAM RAZVOJA KULTURE 2011-2015 (Ministarstvo kulture Crne Gore, Cetinje, mart 2011. O O + O Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 205 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4  AKCIONI PLAN ZA IMPLEMENTACIJU NACIONALNOG PROGRAMA RAZVOJA KULTURE ZA 2012. GODINU  ZAKON O KULTURI  ZAKON O SPOMEN OBILJEŢJIMA  ZAKON O ZAŠTITI KULTURNIH DOBARA  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA  NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE godine) Efikasna primjena integralne zaštite kulturne baštine, kroz korišćenje potencijala na principima odrţivog razvoja. NACIONALNI PROGRAM RAZVOJA KULTURE 2011-2015 (Ministarstvo kulture Crne Gore, Cetinje, mart 2011. godine) O O + O MeĊu-sektorska saradnja na realizaciji projekata i programa kojima se promovišu turistiĉki i kulturno-istorijski potencijali Crne Gore. NACIONALNI PROGRAM RAZVOJA KULTURE 2011-2015 (Ministarstvo kulture Crne Gore, Cetinje, mart 2011. godine) O O + O Zaštita i odrţavanje spomen obiljeţja. ZAKON O SPOMEN-OBILJEŢJIMA ("Sl. list Crne Gore", br. 40/08) O O + O Oĉuvanje i unapreĊivanje kulturnih dobara i njihovo prenošenje budućim generacijama u autentiĉnom obliku. ZAKON O ZAŠTITI KULTURNIH DOBARA ("Sl. list Crne Gore", br. 49/10 od 13.08.2010) O O + O ObezbeĊivanje uslova za opstanak kulturnih dobara i za oĉuvanje njihovog integriteta. ZAKON O ZAŠTITI KULTURNIH DOBARA ("Sl. list Crne Gore", br. 49/10 od 13.08.2010) O O + O ObezbeĊivanje odrţivog korišćenja kulturnih dobara, shodno njihovim tradicionalnim ili novim odgovarajućim namenama, radi ljudskog razvoja i kvaliteta ţivota. ZAKON O ZAŠTITI KULTURNIH DOBARA ("Sl. list Crne Gore", br. 49/10 od 13.08.2010) O O + O Spreĉavanje radnji i aktivnosti kojima se moţe promijeniti izgled, svojstvo, osobenost, znaĉenje ili znaĉaj kulturnog dobra. ZAKON O ZAŠTITI KULTURNIH DOBARA ("Sl. list Crne Gore", br. 49/10 od 13.08.2010) O o + O Zaštita i obnavljanje kulturnih i estetskih vrijednosti pejzaţa. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) Cilj nije bio ukljuĉen ufaziscopinga. Oĉuvati kulturnu raznolikost i identitete. NACIONALNA POLITIKA UPRAVLJANJA ŠUMAMA I ŠUMSKIM ZEMLJIŠTIMA (Vlada Crne Gore, br:03 3982, 24. april 2008. godine) O O + O Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 206 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 NACIONALNA STRATEGIJA ODRŢIVOG RAZVOJA CRNE GORE (Vlada Republike Crne Gore - Ministarstvo turizma i Zaštite ţivotne sredine, januar 2007) Otpad  ZAKON O UPRAVLJANJU OTPADOM  ZAKONO ODRŢAVANJU ĈISTOĆE, PRIKUPLJANJU I KORIŠĆENJU OTPADAKA  STRATEŠKI MATSER PLAN ZA UPRAVLJANJE OTPADOM NA REPUBLIĈKOM NIVOU  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  ZAKON O HEMIKALIJAMA  ZAKONO KOMUNALNIM DJELATNOSTIMA  ZAKONO VODOSNABDIJEVANJU I ODVOĐENJU OTPADNIH VODA I DEPONOVANJU ĈVRSTOG OTPADA SA PODRUĈJA OPŠTINA: HERCEG NOVI, KOTOR, TIVAT, BUDVA, BAR, ULCINJ I CETINJE UnapreĊenje zdravlja, higijenskih uslova ţivota i rada, zaštite i unapreĊenje ĉovjekove sredine i korišćenja otpadaka kao industrijskih sirovina ili energetskih izvora ZAKONO ODRŢAVANJU ĈISTOĆE, PRIKUPLJANJU I KORIŠĆENJU OTPADAKA ("Sl. listu SRCG", br. 20/81, 26/81, 2/89, 19/89, 29/89, 39/89, 48/91, 17/92, 27/94) O + + O Povećati koliĉinu otpada koji se prikuplja STRATEŠKI MATSER PLAN ZA UPRAVLJANJE OTPADOM NA REPUBLIĈKOM NIVOUo O + + o Smanjiti koliĉinu otpada koji se odlaţe na deponije STRATEŠKI MATSER PLAN ZA UPRAVLJANJE OTPADOM NA REPUBLIĈKOM NIVOU O + + O Uvesti aktivnosti recikliranja STRATEŠKI MATSER PLAN ZA UPRAVLJANJE OTPADOM NA REPUBLIĈKOM NIVOU O + + O Buka  ZAKON O ZAŠTITI OD BUKE U ŢIVOTNOJ SREDINI Spreĉavanje ili smanjivanje štetnih uticaja buke na zdravlje ljudi i ţivotnu sredinu. ZAKON O ZAŠTITI OD BUKE U ŢIVOTNOJ SREDINI("Sluţbeni list RCG", br. 45/2006 od 17.7.2006. godine) O Prazno + O Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 207 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI UtvrĊivanje nivoa izloţenosti buci u ţivotnoj sredini na osnovu domaćih i meĊunarodno prihvaćenih standarda. ZAKON O ZAŠTITI OD BUKE U ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sluţbeni list RCG", br. 45/2006 od 17.7.2006. godine) O Prazno + O Prikupljanje podataka o nivou buke u ţivotnoj sredini i obezbeĊenje njihove dostupnosti javnosti. ZAKON O ZAŠTITI OD BUKE U ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sluţbeni list RCG", br. 45/2006 od 17.7.2006. godine) O Prazno + o Postizanje i oĉuvanje zadovoljavajućeg nivoa buke u ţivotnoj sredini. ZAKON O ZAŠTITI OD BUKE U ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sluţbeni list RCG", br. 45/2006 od 17.7.2006. godine) + Prazno + O Zraĉenja  ZAKON O ZAŠTITI OD JONIZUJUĆIH ZRAĈENJA  STRATEGIJA ZAŠTITE OD JONIZUJUĆEG ZRAĈENJA, RADIJACIONOJ SIGURNOSTI I UPRAVLJANJA RADIOAKTIVNIM OTPADOM SA AKCIONIM PLANOM  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI Liĉna i kolektivna zaštita ljudi od jonizujućih zraĉenja. ZAKON O ZAŠTITI OD JONIZUJUĆIH ZRAĈENJA ("Sluţbeni list SRJ", br. 46/96) O Prazno + O Oĉuvanje i zaštita ţivota i zdravlja sadašnjih i budućih generacija. STRATEGIJA ZAŠTITE OD JONIZUJUĆEG ZRAĈENJA, RADIJACIONOJ SIGURNOSTI I UPRAVLJANJA RADIOAKTIVNIM OTPADOM SA AKCIONIM PLANOM (Vlada Crne Gore, Podgorica, septembar 2011. godine) + Prazno + O Zaštita ţivotne i radne sredine. STRATEGIJA ZAŠTITE OD JONIZUJUĆEG ZRAĈENJA, RADIJACIONOJ SIGURNOSTI I UPRAVLJANJA RADIOAKTIVNIM OTPADOM SA AKCIONIM PLANOM (Vlada Crne Gore, Podgorica, septembar 2011. godine) O Prazno + O Zdravlje ljudi  NACIONALNA STRATEGIJA ZA UNAPRJEĐENJE KVALITETA ZDRAVSTVENE ZAŠTITE I BEZBJEDNOSTI PACIJENATASA PLANOM AKCIJE 2012 Smanjenje broja prijevremenih smrtnih ishoda i znaĉajno smanjenje opterećenja od vodećih hroniĉnih nezaraznih bolesti (oboljevanja i invaliditeta) preduzimanjem integrisane akcije za poboljšanje kvaliteta ţivota i produţenje oĉekivanog trajanja zdravog ţivota. STRATEGIJA ZA PREVENCIJU I KONTROLU HRONIĈNIH NEZARAZNIH BOLESTI (Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja, Podgorica, novembar 2008) O o + + Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT ZaVita, svetovanje, d.o.o. 208 od 229 SEGMENT SPUŢS Strateški dokumenti i zakoni, koji su uključeni u definisanje ciljeva CILJ Strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu DOKUMENT koji definira navedeni cilj Procjena adekvatnosti cilja za svrhe SPUŢS (+/o/-) Način uticaja 1 2 3 4 2017  STRATEGIJA ZA PREVENCIJU I KONTROLU HRONIĈNIH NEZARAZNIH BOLESTI  ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI  ZAKON O HEMIKALIJAMA Smanjenje korišćenja i supstitucijahemikalija koje sa svojim opasnim i štetnim karakteristikama mogu ugroziti ţivotnu sredinu i zdravlje ljudi. ZAKON O ŢIVOTNOJ SREDINI ("Sl. list Crne Gore", br. 48/08 od 11.08.2008) O O + O 4 – turizam Zaštita ţivota i zdravlja ljudi i ţivotne sredine od štetnog uticaja hemikalija. ZAKON O HEMIKALIJAMA (br. 01-372/2 Podgorica, 26.03.2012.) O + + + 4 – alterantivni izvori energije Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 209 Aneks 2: Odluka o izradi strateške procjene uticaja na životnu sredinu za Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 210 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 211 Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 212 I Z V J E Š T A J SA RADIONICA ZA PRIPREMU NACRTA DOKUMENTA Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija) 1. Uvod Vlada Crne Gore je na sjednici od 29.09 2011. godine utvrdila projektni zadatak za izradu Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja je 26. 06. 2012. godine formiralo Radnu grupu za izradu Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalne šumarske strategije), sa ciljem da izradi Strategiju koja je definisana kao jedan od osnovnih planskih dokumenta u šumarstvu, shodno članu 10 i članu 12 Zakona o šumama (“Sl. list CG”, br. 74/10). Član 12 Zakona o šumama propisuje da se Strategijom sa planom razvoja šuma i šumarstva, utvrĎuju ciljevi i smjernice za razvoj šuma i šumarstva, u skladu sa nacionalnom šumarskom politikom, mjere za unaprjeĎenje šuma, kao i orjentaciona finansijska sredstva za sprovodenje strategije i način njihovog obezbjedivanja. TakoĎe, utvrĎeno je da Strategiju donosi Vlada, na period do 10 godina. S tim u vezi, podrška u izradi Strategije angaţovanjem regionalnih i meĎunarodnih konsultanata obezbjeĎena se iz sredstava FODEMO projekta (projekat „Razvoj šumarstva u Crnoj Gori“) kojeg finansira Vlada Velikog Vojvodstva Luksemburga, a Radna grupa za izradu Strategije je uspostavila blisku saradnju sa konsultanskim timom. Kao rezultat, definisane su prioritetne teme na koje Strategija treba naročito da se fokusira, kao i Nacrt analize stanja u šumarstvu koji je predstavljen na radionici odrţanoj 25. januara 2013. godine u Podgorici. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 213 Nakon sugestija i komentara sa radionice, definisan je radni nacrt Strategije koji je Radna grupa predloţila da se predstavi interesnim grupama na radionicama koje je organizovalo Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja i Uprava za šume u saradnji sa FODEMO projektom u: Pljevljima 14. 05. 2013. godine Rožajama 16. 05. 2013. godine Cetinju 17. 05. 2013. godine Podgorici 04. 06. 2013. godine Sve radionice su bile dobro posjećene (Pljevlja - 24 učesnika, Roţaje - 28 učesnika, Cetinje - 15, Podgorica - 46 ). Na radionicama su ispred Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja učestvovali: Adem Fetić, pomoćnik ministra za sektor šumarstva i Blaţo Jokanović,šef odsjeka za monitoring u sektoru šumarstva; Radoš Šućur, direktorUprave za šume; Lidija Radović, prestavnikMinistarstva ekonomije; Goran Popović, predstavnikPrivredne Komore; Ana Pavićević, predstavnikMinistarstva odrţivog razvoja i turizma; Miodrag Bakić, predsjednikNacionalnog udruţenja privatnihvlasnika šuma; ŢarkoVučinić, savjetnik za šumarstvo u FODEMO projektu i Jernej Stritih, glavni konsultant angaţovan od strane FODEMO projekta za izradu Strategije. Na radionicama su učestvovali predstavnici drţavnih institucija, nevladinog sektora, drvne industrije, kao i zainteresovani graĎani. Program radionica je bio osmišljen na sljedeći način: Prvi dio - posle uvodnog obraćanja, od strane Jerneja Stritiha glavnog konsultanta je prezentovan radni Nacrt Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva (na radionici u Podgorici u prezentaciju su bili ukljućeni i Branko Glavonjić u vezi područja drvne industrije i Matjaţ Harmel u vezi Strateške procjene). U drugom dijelu radionice učesnici su imali priliku da postavljaju pitanja i diskutuju o Nacrtu dokumenta, nakon čega bi uslijedilo sumiranje rezultata diskusije od strane pomoćnika ministra za sektor šumarstva, gospodina Adema Fetića. Na radionicama su učesnici postavili pitanja i dali komentare (od kojih su neka zapravo konstatacije i generalni stavovi na koje se nije moglo preciznije odgovoriti), i ona su grupisana po temama. Pomenute teme, pitanja i komentari predstavljeni su u tabeli zajedno sa odgovorima koje su dali obraĎivači Nacrta. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 214 Pregled pitanja, komentara prezentovanih na radionicama na kojima je predstavljen radni nacrtu dokumenta Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva sa odgovorima obrađivača Pitanja i komentari Ime Odgovor obraĎivača Opšte Odobrava izradu Strategije i njen budući uticaj na sektor šumarstva. Faruk Kalač, Uprava za šume Podaci o proizvodnji i potrošnji drveta koji su preuzeti iz preliminarnih rezultata Nacionalne inventure šuma (NIŠ) i istraživanja Zavoda za statistiku Crne Gore (Monstat-a) „Potrošnja drvnih goriva u 2011. godini u Crnoj Gori“ Komentar o izvorima podataka na koje se oslanja Strategija (NIŠ i Monstat), Radoš Šućur, direktor UŠ Preliminarni rezultati NIŠ-a i Studije Zavoda za statistiku o potrošnji drvnih goriva su najbolji podaci do sada prikupljeni o stanju i razvoju šuma kao i o potrošnji drveta u Crnoj Gori. Zbog toga Strategija mora i jedino moţe da se osloni na te podatke, uz uvaţavanje nivoa kvaliteta (statističke greške) pojedinih podataka i principa predostroţnosti u planiranju sječa i drugih intervencija na njihovom osnovu. Pored toga, studija Monstat a predstavlja zvanične drţavne podatke. Alternativni izvor podataka teoretski bi mogli da budu programi gazdovanja šumama ili šumske osnove/opšte osnove gazdovanja šumama. MeĎutim, to nije prihvaćeno/ovi podaci nisu korišćeni iz sljedećih razloga:: samo oko pola površine crnogorskih šuma je ureĎeno i pokriveno odgovarajućim planovima, pojedini programi gazdovanja su uraĎeni u različito vrijeme od strane više izvoĎača, što znači da je nemoguće odrediti statističku grešku u slučaju sumiranja tih podataka. Smatra da su rezultati potrošnje ogrevnog drveta (Monstat) realni. Goran Popović, Privredna Komora Osvrće se na izvore podataka za Strategiju i smatra da ih treba uzeti sa rezervom. Miloš Boţović, Vektra Jakić Smatra da se mora voditi računa o tome koji se podaci uzimaju iz NIŠ-a (projekcija budućih sječa) Blaţo Jokanović ,MPRR Pitanje validnosti podataka NIŠ-a u vezi sa projektovanim sječama. Faruk Kalač, Uprava za šume Pitanje podataka iz NIŠ-a. Poštovati Zakon o šumama što se tiče ureĎivanja šuma i doznake. Alija Bralić, Uprava za inspekcijske poslove, Glavni inspektor za šumarstvo Pitanje izvora podataka za izradu Strategije. Milenko Malidţan, Uprava za inspekcijske poslove,šumarski inspektor Pitanje validnosti podataka NIŠ-a. Momčilo Fatić, Uprava za šume Nivo sječa Saglasan je da ostane isti nivo sječa i u narednom periodu. Goran Popović, Privredna Komora Nacrt strategije u analitičkom djelu prikazuje dva moguća scenarija budućih sječa koji proizilaze iz modeliranja na osnovu podataka o strukturi šuma iz NIŠ. PredviĎa se da će za vrijeme vaţenja strategije sječe ostati na sadašnjem nivou, a poslije toga mogu da se postepeno povećavaju uz ispunjenje preduslova ureĎenja svih šuma (donošenja nove generacije Pitanje oko 2 scenarija projekcije budućih sječa (kako je moguće doći do preko milion kubika u narednih 10 godina kada u skladu sa planskim dokumentima etat ne izvosi više od 600 000 kubika bruto drvne mase) Dragan Marković, Uprava za šume Kaţe da jasno treba naglasiti da se etat odreĎuje isključivo na osnovu planova ĐorĎe Danilović,Uprava za šume Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 215 gazdovanja i da se u tu svrhu ne mogu koristiti podaci NIŠ-a. planova) i izgradnje šumske infrastrukture kako bi se sječa mogla sprovesti i u šumama koje do sada nisu bile pristupačne. U ciljevima, strategija govori o unaprijeĎenju šuma pomoću akumulacije prirasta na nivou 50% u privatnim i 30% u drţavnim šumama. Konkretni etati odreĎivaće se samo i jedino pomoću programa gazdovanja šumama. Šume u privatnom vlasništvu Smatra da se rad u privatnim šumama mora osnivati na prograima gazdovanja šumama. Vitomir Tepavčević, Uprava za šume U mjeri 1.3 „UreĎenje i uzgoj privatnih šuma, prilgoĎen sistem doznake“, predlaţe se ureĎenje svih šuma u privatnom vlasništvu do 2023.godine. U prelaznom periodu, izvoĎački planovi i pojednostavljen sistem doznake omogućiće korišćenje tih šuma. PredviĎa se da i ureĎenje i doznaka za vlasnika budu besplatni. Problem neureĎenosti privatnih šuma(smatra da bi drţava trebala da besplatno ureĎuje privatne šume,i predlog da se one ureĎuju zajedno sa drţavnim zbog manjih troškova). Kenan Pepić, Udruţenje privatnih vlasnika šuma Problem udruţenja privatnih šumovlasnika jer nemaju sredstva finansiranja. Kenan Pepić, Udruţenje privatnih vlasnika šuma Finansiranje udruţenja privatnih vlasnika šuma moţe da se uredi u okviru IPARD i mjere 3.1. „Jačanje uloge i učešća lokalnog stanovništva u zajedničkim programima ruralnog razvoja uz podršku Uprave za šume“ Uređivanje šuma Pitanje ureĎivanja šuma. Zbog smanjenog budţeta ove godine se ureĎuje samo 6 gazdinskih jedinica.Tim tempom je nemoguće izvršiti ureĎivanje čitave Crne Gore do 2023 godine (kako je Strategijom projektovano). Vitomir Tepavčević, Uprava za šume Primjedba se prihvata. U finansijskom dijelu Strategije predvideće se potrebna sredstva za ureĎivanje šuma i drugu NIŠ-a koja se planira 2020.godine. Dio radova na ureĎenju šuma treba da radi i Uprava za šume sa svojim kadrovima (shodno preporukama Analize poslovnih procesa koja je uraĎena u okviru FODEMO projekta početkom 2012. godine). Sertifikacija šuma Predlaţe uvoĎenje FSC standarda u šumarstvu i drvopreradi. Goran Popović,Privredna Komora FSC sertifikacija je predviĎena u mjeri 2.6. „UvoĎenje lanca odgovornosti i kjontrole prometa drvnih sortimenata“ Ona će se još Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 216 detaljnjije obraditi na osnovu plana aktivnosti sertifikacije. Da bi finalni proizvodi bili konkurentni na trţištu neophodno bi bilo izvršiti certifikaciju šuma, koja bi bila preduslov za dalju-mikro certifikaciju preduzeća drvne industrije. Momo Jakić,Vektra Jakić Komentar je prihvaćen u okviru mjere 2.6 UvoĎenje lanca odgovornosti i kontrole prometa drvnih sortimenata Prodaja drveta i koncesije Problem Uprave za šume sa drvopreraĎivačima (svi imaju zastarelu opremu) kao i problem sa pojedinim koncesionarima koji ne ispunjavaju svoje obaveze, Radoš Šućur, Direktor UŠ U mjeri 2.5 „Razvoj fleksibilnijeg sistema prodaje drveta u Crnoj Gori“, radni Nacrt Strategija predviĎa da se ugovori sa koncesionarima, koji ne ispunjuju obaveze prekinu. U tim gazdinskim jedinicama postepeno treba da se testiraju i uvedu drugi oblici prodaje kao što je prodaja licitacijom na lageru, šumskom putu ili u dubećem stanju. Time će se stabilizovati trţište drvnih sortimenata (uspostavljanje trţišnih cijena, pristup svih zainteresovanih ponuĎenoj drvnoj masi) i omogućiti prilagoĎavanje ostalih koncesionih ugovora kretanjima na trţištu. Predlaţe prodaju odreĎene količine drveta na lageru licitacijom. Predlog da se to definiše izmjenama i dopunama Zakona o šumama. Goran Popović,Privredna Komora Slaţe se sa predlogom prodaje drvnih sortimenata na lageru (u odreĎenom procentu – do 20 %). Adem Fetić, pomoćnik ministra za sektor šumarstva Podrţava prodaju na lageru (odreĎena količina). Momčilo Fatić, Uprava za šume Predlaţe da Strategija pomogne na neki način koncesionarima kako bi mogli pozitivno da posluju. Miloš Boţović,Vektra Jakić Koncesionare natjerati da rade finalnu preradu i zaustaviti izvoz trupaca. Momčilo Fatić, Uprava za šume Ove odredbe postoje u postojećim višegodišnjim ugovorima o davanju šuma na korišćenje (koncesionim ugovorima) ali nisu dali planirane rezultate. Radni nacrt Strategije predlaţe da se finalizacija podrţi preko povećanja potraţnje za finalnim proizvodima (mjera 2.2. „Povećati potraţnju za biomasom uvoĎenjem grijanja javnih zgrada sječkom i kogeneracijom“ i mjera 2.3. „Uključivanje drvnih proizvoda u zelene javne nabavke“) Mogućnost udruţivanja koncesionara. Ana Pavićević, MORT Radni nacrt Strategije razvoj organizovanosti drvne industrije prepušta trţištu i inicijativi samih preduzeća, ali ne sprječava njihovu saradnju ili udruţivanje. Kod izvoza ona to čak i podstiče (mjera 2.4. „Uspostavljanje izvoznog klastera za odabrane finalne proizvode“) Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 217 Razvoj drvne industrije Smatra da u dokumentu treba koristiti termin „drvna industrija“ umjesto „drvoprerada“ Mustafa Murić,Konzorcijum Haila Prihvaćeno. U tekstu će se promjeniti termin „drvoprerada“ u termin „drvna industrija“. Ističe da se veoma mala količina drvne graĎe preradi u Crnoj Gori. Podrţava predlog „od proizvoda ka trupcu‟ i da koncesionari treba da preuzmu ovu ideju čime bi se zaustavio izvoz trupaca. Trebalo bi povećati finalnu preradu i otvoriti još fabrika namještaja (u Roţajama ne postoji nijedna ovakva fabrika). Hasim Dacić, Udruţenje inţenjera drvne industrije Povećanje finalizacije drvnih proizvoda je jedan od glavnih ciljeva Strategije. Pri tome, Strategija slijedi princip „od trţišta prema šumi“, gdje drţava podstiče finalnu preradu preko povećanja potraţnje za proizvodima, a ne preko davanja uslova kod prodaje sirovine. To je jedini način da se podstakne odrţiv razvoj drvne industrije na bazi privatnih investicija. Stimulacija finalizacije preko potraţnje predviĎa se u mjerama 2.2, 2.3 i 2.4. radnog nacrta Strategije. Administrativne mjere za ograničavanje izvoza sirovine u kontekstu jedinstvenog trţišta EU nisu moguće, osim u slučaju povećanja kontrole drvnih proizvoda na graničnim prelazima, kako bi smanjili zloupotrebe. Podrţava finalnu preradu drveta. Stabilizovati trţište i izvoziti samo višak od finalne prerade (u trupcima). Adem Fetić, pomoćnik ministra za sektor šumarstva Spriječiti izvoz oblovine i sve dobijene količine drveta finalno preraĎivati. Faruk Kalač, Uprava za šume Smatra da treba stimulisati finalnu preradu. Adem Fetić, pomoćnik ministra za sektor šumarstva Podrška za preduzeća koja izvoze finalne proizvode. Momčilo Fatić, Uprava za šume Predlog da se preraĎivači drveta na 3 godine oslobode svih drţavnih nameta. Faruk Kalač, Uprava za šume Oporaviti drvnu industriju u Crnoj Gori. Pljevlja bi trebalo da pojačaju drvnu industriju. Momčilo Fatić, Uprava za šume Smatra da nema interesa za otvaranje fabrika drvoprerade. Jokaš Đurović, udruţenje privatnih vlasnika šuma Primjer drvne industrije u Roţajama je dobar i treba ga preslikati na ostale opštine. Fabrike u Ulcinju i ostalim gradovima uglavnom koriste pločasti materijal koji se uvozi i predlaţe da se vratimo drvetu. Goran Popović, Privredna Komora Razvoj drvne industrije u Roţajama i Ulcinju su primjer kako se privatni sektor razvija na osnovu trţišta i trţišne ekonomije. Procjena tehnologije drvne industrije da se prebaci na inţenjere drvne industrije i da se uključe ubuduće prilikom konkursa dodjele . Hasim Dacić, udruţenje inţenjera drvne industrije Strategija predviĎa da odgovornost za investicije preuzimaju privatni vlasnici. Kod toga se pretpostavlja da će oni traţiti stručne usluge kod planiranja i sprovoĎenja Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 218 investicija. Smatra da nedostaje fabrika za preradu lišćara,sve od lišćara ide u ogrijev čime se prave veliki gubici. Faruk Murić lokalni biznis centar Izgradnja kapaciteta za preradu lišćara uvrstiće se kao preporuka u mjeru 2.3 Investicije u drvnu industriju. Šumski putevi Smatra da šumske puteve treba da rade licencirane firme. Hasim Dacić, Udruţenje inţenjera drvne industrije Prihvaćeno. Taj prijedlog uključiće se u mjeru 1.4.“Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili odrţivost sječa“. Putnom/šumskom infrastrukturom poboljšati razvoj turizma. Ana Pavićević, MORT Prihvaćeno. Taj prijedlog uključiće se u mjeru 1.4.“Izgradnja šumskih saobraćajnica kako bi omogućili odrţivost sječa“. Smatramo da bi Uprava za šume prema svom planu izgradnje šumskih saobraćajnica, trebala da projektovanje, izgradnju i nadzor nad izgradnjom šumskih saobraćajnica povjeri specializovanim firmama, koje imaju iskustvo u tom poslu Momo Jakić,Vektra Jakić Zaštita od požara Strategija uspostavlja sasvim nov pristup zaštiti od poţara. Za taj pristup se zalagala i UŠ ali on iziskuje značajna finansijska sredstva. Radoš Šućur, Direktor UŠ Sredstva će biti predviĎena u finansijskom dijelu radnog nacrta Strategije. Problemi oko poţara nijesu dobro obraĎeni u radnom nacrtu Strategije i smatra da je to pitanje za Vladu Crne Gore. UŠ treba da ima veći budţet kako bi mogla preventivno da reaguje po pitanju šumskih poţara. Smatra da i koncesionari moraju ispunjavati svoje obaveze kada su u pitanju preventivni radovi za sprječavanje poţara. Vidan Jakić, Uprava za šume Strategiju donosi Vlada, pa je taj prijedlog način da ona odlučuje o pitanju zaštite od poţara. Radni nacrt Strategije predviĎa da koncesionari i izvoĎači radova budu uključeni u preduzetne vatrogasne jedinice, ali pod rukovoĎenjem i koordinacijom Uprave za šume. Treba angaţovati više ljudi za preventivu protiv poţara. Dragiša Terović, Udruţenje privatnih vlasnika šuma Osvrnuo se na opoţarene površine u Pljevljima i postavio pitanje da li je moguće do kraja 2013. godine posjeći 340 000 kubika. Dragan Marković, Uprava za šume To se moţe riješiti prodajom preko licitacije opoţarenih stabala u dubećem stanju. Ali plan sanacije i licitacija treba da se obave odmah poslije poţara, kako drvna masa ne bi izgubila vrijednost. Predlaţe da se zakonom Dragiša Terović, Taj prijedlog uključiće se u nacrt Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 219 zabrani paljenje livada i da se od nadleţnih institucija traţi posebna dozvola za to. Udruţenje privatnih vlasnika šuma Strategije. TakoĎe je dat veoma bitan, potpuno nov pristup ţaštite šuma od poţara, koji predviĎa Upravu za šume kao nosioca i koordinatora za gašenje šumskih poţara. Koncesionari bi preuzeli dio obaveza preventivnog djelovanja, sreĎivanja sjecišta nakon izvršene sječe, uspostavljanja šumskog reda kao i blagovremenu dojavu poţara preko javljača poţara. Momo Jakić,Vektra Jakić Taj prijedlog ukljućen je u mjeri 5.2 UnaprijeĎenje organizovanosti institucija za borbu protiv šumskih poţara Zaštita šuma Smatra da zaštita šuma mora uzeti veće učešće u Strategiji. Vidan Jakić, Uprava za šume Radna grupa za pripremu strategije odlučila je da se prioritet kod zaštite šuma stavi na poţare. Zaštita od biljnih bolesti štetočina uključiće se kod mjere 1.1. „Jačanje produktivnosti, stabilnosti i otpornosti šuma i predjela“. Smatra da u Strategiju treba uključiti i biljne bolesti i štetočine. Ana Pavićević, MORT Nedrvni šumski proizvodi Smatra da se Strategija mora pozabaviti pitanjem ostalih šumskih proizvoda (drţavne i privatne šume) Budimir Bajčetić, Uprava za šume Strategija se bavi pitanjem nedrvnih proizvoda u mjeri 3.6. „Odrţivo korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda“. Pitanje nedrvnih šumskih proizvoda i njihovog izvoza (stimulacija od strane drţave). Smatra da se mora jačati privatno preduzetništvo i konkurentnost. Milenko Malidţan, Uprava za inspekcijske poslove, šumarski inspektor Mjera 3.6. „Odrţivo korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda“ predviĎa formulaciju novog koncepta korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda. Ta preporuka će se uključiti u sadrţaj ove mjere. Kod ostalih šumskih proizvoda korist manja od štete (paljenje šuma zarad pečurki) Jokaš Đurović, udruţenje privatnih šumovlasnika Mjera 3.6. „Odrţivo korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda“ predviĎa formulaciju novog koncepta korišćenja nedrvnih šumskih proizvoda. Ta konstatacija će se uključiti u sadrţaj ove mjere. Sjemenska i rasadnička proizvodnja Smatra da bi segment oko sjemenske i rasadničke proizvodnje trebalo da ima veću ulogu u Strategiji Zehra Demić,Uprava za šume Prihvaćeno. U nacrt Strategiju uključiće se dodatna mjera na temu sjmenarstva i rasadničke proizvodnje sa posebnim akcentom na autohtone i visoko Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 220 vrijedne vrste. Što se tiče sadnje i povećanja površina pod šumama, Strategijom je definisano da akcenat treba dati na prevoĎenje izdanačkih i degradiranih šuma u visoke šume, a sadnju vršiti na planskim mjestima. Smatramo da i ovu aktivnost sadnje, kao i za izgradnju šumskih puteva i vlaka, treba dodijeliti Upravi za šume i iz koncesionih Ugovora izuzeti ovu obavezu koncesionarima. Strategijom predvidjeti da se plan sanacije degradiranih šuma prouzrokavih raznim abiotičkim ili biotičkim činiocima ili šumskim poţarima izradi u što kraćem roku, kako ne bi došlo do propadanja kvaliteta drvne mase i umanjenja vrijednosti iste. Momo Jakić,Vektra Jakić Prijedlog u vezi sadnje je prihvaćen za privatne šume u okviru mjere Podsticanje pošumljavanja, popunjavanja i njege izdanačkih šuma. Za šume u drţavnom vlasništvu mogućnost preuzimanja te obaveze zavisi od mogućnosti korišćenja EU sredstava u drţavnim šumama. Inače prioritet, pogotovo u privrednim drţavnim šumam, strategija stavlja na prirodnu obnovu sastojina. Što se tiče sanacije opoţarenih površina, prijedlog je prihvaćen u okviru mjera 1.3 UreĎivanje i uzgoj privatnih šuma, prilagoĎen sistem doznake i 5.5 Razvoj i testiranje metoda sanacije opoţarenih površina. Lovstvo Pitanje lovstva u Strategiji. Milenko Malidţan,Uprava za inspekcijske poslove, šumarski inspektor Lovstvo nije uključeno jer to nije predviĎeno projektnim zadatkom. Dijelom ono će se uključiti u tematskom sklopu poglavlja koji obraĎuje zaštitu biodiverziteta. Uloga lokalne samouprave Prilikom implementacije Strategije treba uključiti lokalnu samoupravu (izgradnja i sanacija puteva, poţari, ruralne oblasti). Goran Popović,Privredna Komora Prihvaćeno. U tekstu nacrta Strategije više će se istaći uloga lokalnih samouprava. Smatra da treba uključiti lokalnu samoupravu gdje god je to moguće. Faruk Kalač, Uprava za šume Ruralni razvoj Drţava treba da stimuliše ruralni razvoj. Jokaš Đurović, udruţenje privatnih šumovlasnika Tome je namijenjen tematski sklop 3. nacrta Strategije „Uloga šumarstva u ruralnom razvoju“ Kadrovi Kadrovi - obrazloţiti koliko je trenutno kadrova u šumarstvu i napraviti analizu koliko je potrebno inţenjera po hektaru u Crnoj Gori. Alija Bralić, Uprava za inspekcijske poslove, glavni inspektor za šumarstvo Prihvaćeno. Uključiće se u poglavlja „Kadrovi“ i „Osposobljavanje Uprave za šume“. Poboljšati standard sektora Faruk Kalač, Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 221 šumarstva i stipendirati buduće kadrove. Uprava za šume Smatra da treba povećati broj inţenjera šumarstva i drvne industrije kojih ne računajući UŠ i MPRR ima ukupno 17 u cijeloj drţavi. Što se tiče kadrova, postavlja pitanje odrţivosti smjera drvoprerade u Pljevljima.Da se ispoštuju uslovi tendera za koncesionare (obavezno da imaju zaposlene inţenjere). Goran Popović,Privredna Komora Povećanjem finalizacije u drvnoj industriji, povećaće se se i potraţnja za uslugama i radu inţenjera drvne industrije. Smatra da ima dovoljno kadrova inţenjera drvoprerade (u Roţajama 12) i da treba poraditi na aktivaciji/angaţovanju tih inţenjera, tj njihovom uključenju u sektor drvoprerade. Zulto Šutković, Lokalni biznis centar Finansiranje Smatra da će UŠ obezbijediti veća finansijska sredstva ovom Strategijom. Goran Popović,Privredna Komora Prihvaćeno. To će biti uključeno u finansijski dio nacrta Strategije. Napraviti prioritete za naredne godine što se tiče finansiranja. Ana Pavićević,MORT Organizacija Uprave za šume Predlog decentralizacije i većih ovlašćenja područnih jedinica – revirni sistem. Alija Bralić, Uprava za inspekcijske poslove, glavni inspektor za šumarstvo Prihvaćeno. Uključiće se u poglavlje „Osposobljavanje Uprave za šume“. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 222 I Z V J E Š T A J sa javnih rasprava za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva za period 2014.-2023. god., sa Izvještajem o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu. Kako je predlog nacrta Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva prošao kroz stručnu javnu rspravu organizovanu kroz javne radionice uz prisustvo članova radne grupe za izradu Strategije, istovremeno sa izradom Strategije pristupilo se izradi izvještaja strateške procjene uticaja na ţivotnu sredinu za Strategiju.Oba dokumenta su su nakon utvrĎenog predloga nacrta sa Programom javne rasprave postavljena na sajt Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja i zainteresovana javnost je iste mogla da preuzme i izvrši uvid u iste.. Prema tom Programu odrţane su javne rasprave i to: U Bijelom Polju 08.10.2014.godine sa početkom u 12,00 časova u prostorijama Ekonomskog fakulteta. U Baru 10.10.2014.godine sa početkom u 12,00 časova u prostorijama Vatrogasnog doma. U Podgorici 16.10.2014.godine sa početkom u 12 časova u sali Privredne komore Crne Gore. Javna rasprava u Bijelom Polju: Odraţana dana 08.10.2013. godine u prostorijama Ekonomskog faklulteta.javnoj raspravi prisustvovalo je pored članova radne grupe 8 lica. Adem Fetić-pomoćnik ministra je predstavio Strategiju sa planom razvoja šuma i šumarstva i izvještaj o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu i pojavnio proceduru izrade i donošenja Strategije kao atrateškog dokumenta, kao i to da je predlog nacrta uraĎen od strane radne grupe a da je stručnu osnovu sačinio autor Jernej Stritih šumarski ekspert iz Slovenije u angaţmanu FODEMI-projekta Miodrag Đurišić direktor pdručne jdinice Bijelo polje Uprave za šume uz komentar da je vaţno da se posebna paţnja posveti zaštiti šuma pitao je dali je predviĎeno da se nešto poboljša u dijelu opremeljenosti Uprave za šume za gašenje poţara. Sijarić Zufer inspektor šumarstva dao je komentar u smislu vaţnosti da se unaprijedi sistem zaštite šuma od bespravnih sječa te da se izvrši revizija i obiljeţavanje granica izmeĎu drţavih i privatnih šuma. Javna rasprava u Baru: Odraţana je dana 10.10.2013. godine u prostorijama Vatrogasnog doma sa početkom u 12, 00 časova. Javno raspravi pored članova radne gupe Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja prisustvovalo je 6 lica. Nacrt strategije sa planom razvoja šuma i šumartsva sa predlogom izvještaja o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu obrazloţio je Dragan Marinović i pojanio proceduru izrade i donošenja ovih strateških dokumenata. Ţeljko Dević iz ekspoziture Bar ,Uprave za šume je postavio pitanje zaštite šuma od poţara u primorskom dijelu kao i dali je predviĎeno pošumljavanje dijela krša i goleti u juţnoim regionu Javna rasprava u Podgorici: Odraţana je u sali Privredne komore sa počekom u 12, časova.u Podgorici 26 učesnika.Na javnim raspravama su ispred Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja u učestvovali:; Ranko Kankaraš, Radoš Šućur,direktor Uprave za šume; Ministarstvo poljoprivrede.Lidija Radović,Ministarstvo ekonomije;Goran Popović,Privredna komora;Miodrag Bakić,predsjednik udruţenja privatnih šumovlasnika. Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za dokument Strategija sa planom razvoja šuma i šumarstva (Nacionalna šumarska strategija)- NACRT 223 Nakon prezentacije Startaegije i izvještaja o strateškoj procjeni uticaja od strane redstavnika Ministarstva i presdstavika radne grupe, postavljena su pitanja: Dali su strategijom odnosno mjerama za postizanje ciljeva predviĎene mjere za poboljšanje sistema kontrole kretanja drvnioh sortimenata u transportu i prometu, radi sprečavanja nbelegalnih radnji u šumarstvu, kao i pitanje na osnovu kojih podataka se došlo do podatak o potrošnji ogrijevnog drveta i dali su ti podaci pokazatelj realnog stanja. Predstavnik Privredne komore je predloţio da se sagleda mogućnost unapreĎenja kriterijuma po kojima se vrši vrednovanje ponuda i ustupaju šume na korišćenje kako putem koncesionih ugovora tako i putem prodaje drveta u dubećem stanju. Na postavljena pitanja su dati odgovri, a predlozi za unapreĎenje procedura za evidentiranje i praćenje prometa i transporta drvnih sortimenata su uzete u obzir za dopunu teksta nacrta Strategije. Po pitanju izvještaja o strateškoj procjeni uticaja na ţivotnu sredinu saopšteno je da su ne predlog Odluke o izradi izvještaja dobijena predviĎena mišljenja te nakon pregleda nacrta dokumenta i eventualnih primjedbi i dopuna od strane Agencije za zsštitu ţivotne sredine nakon postupanja po istim i usaglašenog prečišćenog teksta će se zatraţiti saglasnost na predmetni izvještaj. Podgorica, 30.11.2013.god. Izvještaj sačinio Novica Tmušić, dipl.ing.šum