Resolution No. 18 of 2014 of Georgian Government on Management Plan of Vashlovani Protected Areas

საქართველოს მთავრობის დადგენილება №18 2014 წლის 3 იანვარი ქ. თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის - ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, 103-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 და 25-ე მუხ ლების საფუძველზე: მუხლი 1 დამტკიცდეს თანდართული ტექნიკური რეგლამენტი - ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა. მუხლი 2 ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2013 წლის 2 აგვისტოს №53 ბრძანება. მუხლი 3 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე და გავრცელდეს 2014 წლის 1 იანვრიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზე. პრემიერ-მინისტრი ირაკლი ღარიბაშვილი ტექნიკური რეგლამენტი ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა თავი I შესავალი მუხლი 1. მენეჯმენტის გეგმის ტერიტორიული სფერო 1. „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა“ მოქმედებს ვაშლოვანის ნაკრძალისათვის, ვაშლოვანის ეროვნული პარკისათვის, ალაზნის ჭალის, ტახტი-ტეფას და არწივის ხეობის ბუნების ძეგლებისათვის. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, იგი გაშლილია ჩრდილოეთიდან გომბორის მთების გაგრძელებაზე მდებარე ყაშების ფერდობებსა და სამხრეთით იორის პლატოს შორის არსებულ ქვაბულზე. ვაშლოვანის ნაკრძალი (10143 ჰა) და ეროვნული პარკი (24610.06 ჰა) წარმოადგენენ ერთმანეთის მომიჯნავე ტერიტორიებს, რომელთა აღმოსავლეთი საზღვარი გამოყოფილია მდინარე ალაზნით, რომელიც ამავდროულად http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 წარმოადგენს აზერბაიჯანთან სახელმწიფო საზღვარს. ბუნების ორი ძეგლი არწივის ხეობა (100.4 ჰა) და ტახტი ტეფა (9,7 ჰა) ნაკრძალისა და ეროვნული პარკისაგან საკმაოდ დაშორებულია. ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლი (204.4 ჰა) კი შედარებით ახლოს არის ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალთან და ეროვნულ პარკთან, სულ ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფართობია 35067.56 ჰა. 3. დაცული ტერიტორიების რუკა მოცემულია დანართი N1-ში. მუხლი 2. მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივი საფუძვლები „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის“ სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონი, ,,თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ” საქართველოს კანონი, „საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“ საქართველოს კანონი, „საქართველოს ტყის კოდექსი“, „ცხოველთა სამყაროს შესახებ“ საქართველოს კანონი, „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „ტყითსარგებლობის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს N242 დადგენილება, ,,დაცული ტერიტორიების უძრავი ქონების სარგებლობაში გადაცემისას საწყისი სააუქციონო ფასის განსაზღვრისა და აუქციონის ჩატარების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 22 მაისის N125 დადგენილება, სხვა კანონები და კანონქვემდებარე აქტები. მუხლი 3. დაცული ტერიტორიების მიწათსარგებლობა 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საზღვრებს შიგნით არსებული მიწები სახელმწიფოს საკუთრებაა. 2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ხორციელდება განახლებადი ბუნებრივი რესურსებით ლიმიტირებული სარგებლობა. 3. დაცული ტერიტორიების გარკვეული ფართობების საძოვრებად გამოყენების უფლება, იჯარის ფარგლებში, გაცემულ იქნა 31 მეცხოველეობის ფერმაზე. იჯარის რეგისტრაციის ძირითადი თარიღებია 1997 – 2005 წელი. უმეტესობას იჯარის ვადა აქვს 49 წლით. დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ასევე მოქცეულია ფართობი, რომელზეც ნავთობისა და გაზის მოსაპოვებლად Frontera Resources-ზეა გაცემული ლიცენზია. კომპანია შპს ,,Frontera Eastern Georgia“-ს გააჩნია ნავთობის მოპოვების ლიცენზია აღმოსავლეთ საქართველოში მე-12 ბლოკის ტერიტორიაზე (500 000 ჰა). ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია აღნიშნული ტერიტორიის ფარგლებს შიგნით არის მოქცეული. ლიცენზია Frontera-ს არ აძლევს ავტომატურ უფლებას გამოიკვლიოს და ექსპლუატაცია გაუწიოს ნავთობის საბადოებს: თითოეულ ქმედებას ესაჭიროება ლიცეზია საქართველოს ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის რესურსების მარეგულირებული კომისიისაგან (SAROGR), ასეთი ნებართვა (SAROGR)-ის მიერ გაიცემა შესაბამის სამინისტროებთან კონსულტაციის შემდეგ. 4. ხორნაბუჯის და ჰერეთის ეპარქიას, საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 30 დეკემბრის №747 ბრძანებულებით („საქართველოს საპატრიარქოსათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ეროვნული პარკიდან შავი მთის მონასტრის მიმდებარე სახელმწიფო ტყის ფონდის მიჩენილი უბნის (180 ჰა ფართობი) გამოყოფის შესახებ“), საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმების (კონკორდატი) საფუძველზე, 20 წლით მიჩენის წესით, გადაეცა ეროვნული პარკის შავი მთის ტერიტორიის 180 ჰა და პრეზიდენტის 2007 წლის 30 დეკემბრის №734 ბრძანებულებით („საქართველოს საპატრიარქოსათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე ხორნაბუჯის მონასტრის მიმდებარედ სახელმწიფო ტყის ფონდის მიჩენილი უბნის (4 ჰა ფართობი) გამოყოფის შესახებ“), არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის 4 ჰა. მუხლი 4. დაცული ტერიტორიების მიზნები 1. „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველს კანონით განსაზღვრული დაცული ტერიტორიები შეიქმნა ქვემოთ ჩამოთვლილი მიზნების მისაღწევად, რომლებიც შეესაბამება ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ კატეგორიებს, კერძოდ: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ა) ვაშლოვანის ნაკრძალი: ბუნების, ბუნებრივი პროცესების და გენეტიკური რესურსების დინამიურ და ხელუხლებელ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და მონიტორინგის, სამეცნიერო -კვლევითი და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელების მიზნით. ბ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკი: ეროვნული პარკი იქმნება ეროვნული და საერთაშორისო მნიშვნელობის, შედარებით დიდი და ბუნებრივი მშვენიერებით გამორჩეული ეკოსისტემების დასაცავად, სასიცოცხლო და რეკრეაციული საქმიანობისათვის; გ) ალაზნის ჭალის, ტახტი-ტეფას და არწივის ხეობის ბუნების ძეგლები: ეროვნული მნიშნველობის, შედარებით მცირე, უნიკალური ბუნებრივი ტერიტორიებისა და იშვიათი ბუნებრივი და ბუნებრივ კულტურული წარმონაქმნების დასაცავად. 2. „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნის მთავარი მიზნებია: ა) ბუნებრივი პროცესების მუდმივი განვითარების უზრუნველსაყოფად, კახეთში ბიოლოგიური მრავალფეროვნებით, ისტორიული და კულტურული თვალთახედვით გამორჩეული დაცული ტერიტორიების დაცვა, განახლება და გონივრული სარგებლობა; ბ) ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტების, ცხოველთა და მცენარეთა სამყაროს დაცვა, განახლება და მოვლა-პატრონობა, განსაკუთრებით კი საქართველოს წითელ წიგნში აღნიშნული საფრთხის წინაშე არსებული ცხოველებისა და ველური მცენარეების სახეობებისა; გ) ხელი შეუწყოს რეკრეაციისათვის, ეკოტურიზმისათვის და ფერმერული მეურნეობისათვის საკანონმდებლო ბაზის შექმნას დაცული ტერიტორიების ბუნებრივ, კულტურულ და ისტორიულ გარემოში; დ) უზრუნველყოს დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული მიწის, წყლის, ცხოველებისა და მცენარეთა სამყაროს (ტყეების ჩათვლით) და სხვა ბუნებრივი რესურსების დაცვა, განახლება და გონივრული სარგებლობა; განათლებისა და სამეცნიერო კვლევის წარმოებისათვის პირობების შექმნა, ისტორიული და კულტურული ლანდშაფტებისა და ძეგლების დაცვა და აღდგენა, წყლის ობიექტების ბუნებრივი ბიო ეკოლოგიური რეჟიმის დაცვა და მათზე მონიტორინგის განხორციელება. მუხლი 5. დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის მიზნები 1. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც ყველა დაცული ტერიტორიისათვის სავალდებულოა მენეჯმენტის გეგმის არსებობა. 2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს დაცული ტერიტორიებისათვის პერსპექტიული მიზნების განსაზღვრა, რომლებიც უნდა განახორციელოს პასუხისმგებელმა ორგანიზაციამ მენეჯმენტის გეგმის ფუნქციონირების ფარგლებში. მასში ასევე მოცემულია ის ქმედებები, რომლებიც განხორციელებულ უნდა იქნეს ამ შედეგების მისაღწევად და მონიტორინგის პროცესს ახორციელებს შეფასების ინდიკატორები. მუხლი 6. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი მენეჯმენტის გეგმის მომზადების პროცესში მონაწილეობას იღებდა საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“ (შემდგომში - სააგენტო), „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია“ (შემდგომში - ადმინისტრაცია) და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები. მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი მენეჯმენტის გეგმა მოქმედებს მისი ოფიციალურად ძალაში შესვლიდან 6 წლის განმავლობაში. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 8. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება 1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არა უგვიანეს მეექვსე წლის პირველი კვარტალისა, სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. თავი II დაცული ტერიტორიის აღწერა მუხლი 9. ბიომრავალფეროვნება 1. ფლორა: ა) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მრავალფეროვანი ბუნებრივი ფაქტორების შედეგად, ხუთი ეკოლოგიურად და მცენარეული ფიტოცენოლოგიურად განსხვავებული ქსეროფიტების, ჰემიქსეროფიტებისა და მეზოფიტების ტიპები ჩამოყალიბდა საკმაოდ ვიწრო ჰიფსომეტრიული ცვალებადობის რეგიონში (100 მ დან 1000 მ-მდე ზღვის დონიდან). ესენია: უდაბნოს, ნახევრად უდაბნოს, სტეპური, არიდული მეჩხერი ტყეებისა და ფოთლოვანი ტყის ზონები. გარდა ამისა, აქ გვხვდება სხვა ინტრაზონული ტიპები, როგორიცაა ჭალის ტყეები, კლდის ქსეროფიტები, მთისწინეთის ძეძვიანები და თიხნარის მცენარეულობა. ბ) დაცულ ტერიტორიაზე აღწერილი 600 მცენარის სახეობიდან 28 კავკასიის და 5 საქართველოს ენდემია, კავკასიის ენდემური მცენარეებიდან აღსანიშნავია: ქართული კოწახური (Berberis iberica), ქართული ბერყენა (Pyrus georgica Kuthath.), ეიხლერის ტიტა (Tulipa eichleri Regel), ქართული ზამბახი (Iris iberica Hoffm.) და სხვა, ხოლო საქართველოს ენდემებისაგან: კახეთის მაჩიტა (Campanula kachetica), კახეთის ესპარცეტი (Onobrychis kachetica Boiss. et Buhse), ველის იორდასალამი (Paeonia tenuifolia L.), სახოკიას ბერყენა (Pyrus sachokiana Kuth.) და (Sosnowskya amblyolepsis (Ledeb.) Wadenitz.). გ) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილია საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში” არსებული 13 სახეობის მერქნიანი მცენარე, რომელთაგან აღსანიშნავია ქართული ნეკერჩხალი (Acer ibericum M. Bieb. ex Willd.), თურანულა (Populus euphratica Oliv.), კაკალი (Juglans regia L. ), ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora C. Koch), საღსაღაჭი (Pistacia mutica Fisch & Mey ), სახოკიას ბერყენა (Pyrus sachokiana Kutath.), შავი ღვია (Juniperus foetidissima Willd.) და სხვა. აგრობიომრავალფეროვნების თვალსაზრისით ხეხილისა და ვაზის წინაპრების მნიშვნელოვანი სახეობები, როგორიცაა ველური ვაზი (Vitis silvestris G.G. Gmel.), კომში (Cydonia oblonga Mill. ) და სხვა. 2. ფაუნა: ა) მდიდარი მცენარეული საფარით გამორჩეული ტერიტორია მრავალი ცხოველის საბინადრო გარემოს წარმოადგენს. აქ გავრცელებულია ძუძუმწოვრების 62, ფრინველის 135, ქვეწარმავალის 30, თევზების 20 და ამფიბიების 4 სახეობა. უხერხემლოთა რაოდენობა უცნობია. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე ბინადრობს მსხვილი მტაცებელი ნადირის 8 სახეობა. ფაუნა ასევე მდიდარია ხელფრთიანებით (Chyroptera), მათგან აღსანიშნავია: სამფერი მღამიობი (Myotis emarginatus), მცირე ცხვირნალა (Rhinolopus hipposideros Bechtein.) და სათვალიანი (მეჰელის) ცხვირნალა (Rhinolophus mehelyi). ბ) კავკასიის ენდემური ცხოველებიდან აქ გავრცელებულია: რადეს ბიგა (Sorex raddei), მწვანე გომბეშო (Bufo viridis), ჩვეულებრივი გომბეშო (Bufo bufo ), ჩვეულებრივი ვასაკა (Hyla arborea), ტყის ბაყაყი (Rana ridibunda), მურწა (Barbus mursa) და სხვა. კავკასიის მთელ რეგიონში მხოლოდ ვაშლოვანის ეროვნულ პარკში გვხვდება შიშველთვალა სცინკი (Ablephorus pannonicus). აქ ასევე გვხვდება ირანო-ანატოლიის ენდემი ამიერკავკასიური ზაზუნა (Mesocricetus brandti). http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 გ) დაცულ ტერიტორიაზე გავრცელებულია საქართველოს ,,წითელი ნუსხის“ 35 სახეობის ცხოველი, მათგან ძუძუმწოვრების 10, ფრინველების 20 და რეპტილიების 4 სახეობაა. იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი ცხოველებიდან აქ გვხვდება: ხმელთაშუაზღვის კუ (Testudo graeca), შავი ყარყატი (Ciconia nigra), წითელი იხვი (Tadorna feruginea), ფასკუნჯი-ყაჯირი (Neophron percnopterus), თეთრკუდა არწივი (ფსოვი) (Haliaeetus albicilla), შავარდენი (Falco peregrinus), სვავი (Aegypius monachus), სარსარაკი (Tetrax tetrax), სათვალიანი (მეჰელის) ცხვირნალა ( Rhinolophus mehelyi), მურა დათვი (Ursus arctos), ჯიქი (Panthera pardus tuliana); ქურციკი (Gazella subgutturosa subgutturosa). 3. გენეტიკური ფასეულობა: დაცული ტერიტორიების პირველად შექმნილი მცენარეული ფორმაციები წარმოადგენენ უნიკალურ გენეტიკურ საგანძურს. დაცულ ტერიტორიაზე გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოში კულტივირებული ბევრი მცენარის გენეტიკური წინაპარი: ვაზი (Vitis vinifera), კაკალი (Juglans regia), კომში (Cydonia oblonga), მსხალი (Pyrus sachokiana), თუთა (Morus spp.), ხორბალი (Avena sativa). 4. აგრობიომრავალფეროვნება: ა) დაცული ტერიტორიების რეგიონში აბორიგენულ კულტურულ ჯიშებს შორის აღსანიშნავია: შავი ქლიავი, დოლის პური (Tritium ferrugineum), ხოლო ვაზის ჯიშებიდან: საფერავი, რქაწითელი, ხიხვი და სხვა. ბ) შინაური ცხოველებიდან აღსანიშნავია: თუშური ცხვარი, თუშური ცხენი, კახური ღორი, ხევსურული ძროხა, კავკასიური ნაგაზი და კამეჩები. გ) შინაური ცხოველებიდან აღსანიშნავია: თუშური ცხვარი, თუშური ცხენი, კახური ღორი, ხევსურული ძროხა, კავკასიური ნაგაზი და კამეჩები. მუხლი 10. ლანდშაფტები 1. შესავალი: ა) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები გამოირჩევა ლანდშაფტების მრავალფეროვნებით. ლანდშაფტების მრავალფეროვნებას განაპირობებს კლიმატის ზონალური ცვლა (სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ), რელიეფურ-ედაფური პირობების მრავალგვარობა, განსხვავებული გეოლოგიური წარმოშობა და სხვა. დაცული ტერიტორიის არცთუ დიდ ფართობზე განსხვავებული ლანდშაფტების არსებობა და მათი, ხშირ შემთხვევაში, მოზაიკური მონაცვლეობა დაცულ ტერიტორიას მიმზიდველსა და საინტერესოს ხდის ტურისტებისთვის და მეცნიერთა დიდ ყურადღებას იპყრობს. ბ) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ძირითადად წარმოდგენილია: ვაკის ნახევრადუდაბნოს (უდაბნოს), მთისწინების უდაბნოებისა და ფრიგანისებრი მცენარეულობის, არიდული მეჩხერი ტყეების, სტეპის, შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარების, მთისწინების ფოთლოვანი ტყეების, დაბლობის ფოთლოვანი ტყეების ლანდშაფტი, კლდოვანი კირქვიანი ეკოსისტემების ლანდშაფტები. აღნიშნული ლანდშაფტების გარდა, მცირე მონაკვეთებზე გვხვდება ასევე, უძრახელიანი, ჰიგროფილური, „არეულების“ და „ვულკანური“ ტიპის ლანდშაფტები. გ) ლანდშაფტების განაწილებაში სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებით გარკვეული ზონალური კანონზომიერება შეინიშნება: 1. არიდული ტყეების ლანდშაფტი, 2. სტეპების ლანდშაფტი, 3. მთისწინების ფოთლოვანი ტყეების ლანდშაფტი. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ლანდშაფტის დანარჩენი ტიპები, უმეტესად ინტრაზონალურადაა ჩართული აღნიშნული ლანდშაფტების არეალში. მათი განვითარება სპეციფიკური რელიეფურ-ედაფური პირობებითა და გეოლოგიური წარმოშობის სპეციფიკითაა განპირობებული. დ) ქვემოთ მოცემულია ლანდშაფტების მოკლე დახასიათება მათში გამოყოფილი ჰაბიტატების მიხედვით, მითითებულია დამახასიათებელი მცენარეები და ჰაბიტატებში გავრცელებული ცხოველები. 2. ვაკის ნახევრად უდაბნოს (უდაბნოს) ლანდშაფტი: ა) გავრცელებულია დაცული ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში. მისი არეალი ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მოიცავს ბუღა-მოედანს, ლეკის წყლის შუა და ქვემო წელის ვაკეებს. მცირე ფრაგმენტების სახით ალაზნის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ხეობის ქვემო წელში (მიჯნისყურე) გვხვდება. განვითარებულია სუსტად და საშუალოდ დამლაშებული რუხი ნიადაგები. ბ) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ლანდშაფტისათვის დამახასიათებელი ნახევრად უდაბნოს (უდაბნოს) მცენარეულობა აღმოსავლეთ და სამხრეთ კავკასიის უდაბნოს მცენარეულობის შემადგენელი ნაწილია და მასთან ერთად ირან-თურანის უდაბნოების სამხრეთკავკასიურ ვარიანტს განეკუთვნება. გ) დაცულ ტერიტორიაზე მცენარეულობის ძირითად ფორმაციას ავშნიანი (Artemisieta lerchianae) წარმოადგენს. შედარებით მცირე ფართობებზეა გავრცელებული ხურხუმოიანი (Salsoleta nodulosae) ფორმაცია. გაზაფხულობით დამახასიათებელია ეფემერ-ეფემეროიდული სინუზიის კარგი განვითარება. დამახასიათელი სახეობებია: Poa bulbosa var. vivipara, Bromus japonicus, Malvalthea transcaucasica, Medicago minima, Erodium cicudarium, Bromus japonicas, Daucus carota, Filago pyramidata, Allium rubelum, და სხვა. დ) ლანდშაფტის ძირითადი ჰაბიტატებია: დ.ა) ავშნიანი (Artemisieta lerchianae) - ავშნიანი საქართველოში ნახევრადუდაბნოს (უდაბნოს) მცენარეულობის მთავარი შემქმნელი ფორმაციაა. Artemisia lerchiana მაღალი ეკოლოგიური ამპლიტუდის ქსეროფიტი და ჰალოფიტი ბუჩქბალახა მცენარეა. დაცულ ტერიტორიებზე ნახევრად უდაბნოს ლანდშაფტში ნიადაგის შედარებით მცირე ხარისხით დამლაშების გამო, ავშნიანი ყველაზე ფართოდაა გავრცელებული. გავრცელებულია როგორც ვაკეებზე, ასევე ფერდობებსა და გორაკ-ბორცვებზე. ძირითადად განვითარებულია სუსტად და საშუალოდ დამლაშებულ თიხიან, რუხ-მურა და რუხ-ყავისფერ მსუბუქ და მძიმე შემადგენლობის ნიადაგებზე. კარგად ვითარდება ქვა-ღორღიან და ჩამორეცხილ ეკოტოპებზეც. ის ქმნის როგორც წმინდა ასოციაციებს ეფემერ-ეფემეროიდების მონაწილეობით, ისე ასოციაციებს ვეძებთან (Salsola nodulosa), ასევე სტეპის დამკორდებლებთან (Bothriochloa ischaemum). დ.ბ) ხურხუმოიანი (Salsoleta nodulosae) - ხურხუმო ფოთოლსუკულენტური ნახევრად ბუჩქია. ქსეროფიტი, ჰალოფიტი მცენარეა, დაკაშირებულია თაბაშირიან სუბსტრატებთან და მისთვის დამახასიათებელია მესამეული პერიოდის (აღჩაგალურ-აფშერონული ასაკის) მთისწინეთის თიხიანი და თიხაქვიშიანი ფერდობები. ვრცელდება ვაკეებზეც, რაც მთისწინების ფერდობებიდან ეროზიის შედეგად თაბაშირის მიგრაციასთანაა დაკავშირებული. ეს ჰაბიტატი ფრაგმენტულადაა გავრცელებული ყუმუროს ხევში, ნათლისწყლის ხეობა (ლეკისწყლის ხეობაში), მიჯნისყურაში და ვაშლოვანის ქვაბულში. ჰაბიტატი ძირითადად წარმოდგენილია ხურხუმოიანი ავშნითა და ეფემერებით (Salsoletum nodulosae-artemisioso ephemerosum) მცენარეული თანასაზოგადოებით. დ.გ) უროიან-ავშნიანი (Artemisieto-Bothriochloetum): დ.გ.ა) ეს ჰაბიტატი, ძირითადად, გავრცელებულია ლეკისწყლის ხეობაში. მცირე ფრაგმენტების სახით კი დაცული ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში თითქმის ყველგან გვხვდება. ნიადაგის მცირე დამლაშების გამო დამახასიათებელია ავშნისა და უროს ერთობლივი მონაწილეობა. კარგადაა გამოხატული ეფემერ ეფემეროიდული სინუზია. დ.გ.ბ) აღნიშნული ლანდშაფტი წარმოადგენს კაკბის, გიურზას და სხვა ცხოველის ჰაბიტატს. ამასთან ლანდშაფტი არის ჯეირანის (ქურციკის) ისტორიული ჰაბიტატი, სადაც დღესდღეობით დაწყებულია მისი რეინტროდუქცია. ბუღა მოედანსა და ყუმუროს ვაკეებზე XX საუკუნის ბოლომდე შეინიშნებოდა გადაშენების პირას მისული ჩლიქოსანი ცხოველის – ქურციკის (Gazela subgutturossa) ცალკეული ინდივიდების არსებობა. აღნიშნული ტერიტორიის მიმდებარე არეულებში (ყუმუროს ხევი, დიდი ჩრდილის ქედი, უსახელო მთა) ცალკეული ინდივიდების სახით დღესაც გვხვდება გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ცხოველი ზოლებიანი აფთარი (Hyaena hyaena), აქვე გვხვდება სტეპისათვის დამახასიათებელი დღეისათვის იშვიათ ფრინველთა სახეობებიც: სავათის (Otis tarda), კირკიტა (Falco tinunculus), ძელქორი, მიმინო (Accipiter nisus), ქორი (Accipiter gentilis), კაკაჩა (Buteo buteo). კოლონიური ცხოვრების წესი ახასიათებთ ესპანურ ბეღურებს (Passer hispaniolensis). ამ ტერიტორიებზე მცირე ზომის ფრინველების დიდი რაოდენობა იზამთრებს ან შესასვენებელ ადგილად იყენებს მიგრაციის პერიოდში. აქ ქვეწარმავლებიც მრავლადაა. 3. მთისწინების უდაბნოებისა და ფრიგანისებრი მცენარეულობის ლანდშაფტი - დაცულ ტერიტორიაზე ლანდშაფტის არეალი მოიცავს პანტიშარის ხეობას, კალადარას (ყალადარას), ყუმროს (ყუმუროს), დუზდაღის, მიჯნისყურის, უსახელო მთასა და ვაშლოვანის ქვაბულს. დამახასიათებელია ნამდვილ ნიადაგსაფარს მოკლებული თიხიანი და თიხაქვიშიანი ბედელნდები და გორაკ-ბორცვები. ლანდშაფტი ინტრაზონალურადაა ჩართული არიდული ტყეების არეალში. გამოიყოფა შემდეგი ძირითადი ჰაბიტატები: ა) მთისწინების უდაბნოს ჰაბიტატი - ფრაგმენტულად გვხვდება ლანდშაფტის მთელ არეალზე. მცენარეული http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 საფარი ძირითადად წარმოდგენილია ხურხუმოიანი (Salsoletum nodulosa), ავშნიანი (Artemisietum lerchianae) და გამანთუსიანი (Gamanthetum pilosusae) ფიტოცენოზებით. დამახასიათებელი მცენარეებია: Salsola nodulosa, Artemisia lerchiana, Gamanthus pilosus, Reaumuria alternifolia, Stachys fruticulosa, Suaeda dendroides, Eremopyron orientalis, Zygopphyllum fabago, Agropyron pectinatum, Caccinia raunolfia და სხვა. ბ) ფრიგანასებრი მცენარეულობის ჰაბიტატი - ფრაგმენტულად გვხვდება ლანდშაფტის მთელ არეალზე. ძირითადად წარმოდგენილია რეაუმურიანი (Reaumurieta alternifolia) ფორმაციის თანასაზოგადოებებით. იშვიათად უძრახელიანი (Caraganeta grandiflorae) ხორციფერიანი (Atraphaeta spinosae) ფორმაციების ფიტოცენოზებიც გვხვდება. დამახასიათებელი მცენარეებია: Reaumuria alternifolia, Artemisia lerchiana, Stachys fruticulosa, Atraphaxis spinosa, Caragana grandiflora, Zygopphyllum fabago, Agropyron pectinatum, Stipa caspia, Lappula barbata, Caccinia raunolfia, Ephedra procera და სხვა. გ) აღნიშნული ლანდშაფტი შემდეგი ქვეწარმავლების: გიურზის, ოთხზოლიანი და წითელმუცელა მცურავის, ჩვეულებრივი ხვლიკის ჰაბიტატია. აღნიშნული ლანდშაფტი ასევე გამოირჩევა მღრღნელების სიმრავლით, აქ გვხვდება მინდვრის თაგვი და ბიგების რამდენიმე სახეობა. საკვების ძიებაში მგელი, ტურა და მელა ხშირად ეწვევიან ამ ლანდშაფტებს. დ) აღნიშნულ ტერიტორიაზე მრავალი სამიგრაციო ბილიკი გადის. 4. არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტი: ა) არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტი ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ზ.დ. 100-600 მ-ის ფარგლებშია გავრცელებული. იგი წარმოდგენილია ეშმაკის, მამაჩაის და პანტიშარას ხევებში, ვაშლოვანის ქვაბულში, ყალადარას, „დიდი ჩრდილის“ ქედზე, „პატარა ჩრდილის“ ქედზე, ყუმუროსა და ბუღა-მოედანზე, მიჯნის ყურესა და უსახელოს მთის მასივებზე, ნათლისწყლის ხეობაში, ტახისწყლის (ღორისწყალში), ალფადარაში, ჩაიბულაყისა და სარქლისყურის ხევში. ლანდშაფტის რელიეფისათვის დამახასიათებელია ფერდობები, გორაკ-ბორცვები და ვაკეები. ძირითადად განვითარებულია არიდული ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ასევე გვხვდება თიხნარი და სუსტად დამლაშებულ რუხი ნიადაგები. იშვიათად ლანდშაფტი მშრალი ხევებისა და გამოზიდვის კონუსების რიყნარებზეცაა განვითარებული (ი.ლაჩაშვილი, ნ. ლაჩაშვილი, მ. ხაჩიძე, 2007). ბ) არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტის ძირითადი ჰაბიტატებია საკმლისხიანი (Pistacieta muticae) და ღვიიანი (Junipereta; J. foetidissimae J. polycarpos), იშვიათად გვხვდება ნეკერჩხლიანი (Aceretum ibericae) და ბერყენიანი (Pyretum salicifoliae) ჰაბიტატებიც. გ) საკმლისხიანი არიდული მეჩხერი ტყის (Pistacieta muticae) ჰაბიტატი: გ.ა) საკმლისხიანები განვითარებულია ფერდობების ქვედა ნაწილში და რელიეფის რბილ ფორმებზე (ტალღისებურ გორაკ-ბორცვებსა და გავაკებებზე, გამოზიდვის კონუსებზე, ხევისპირებზე). გ.ბ) ჰაბიტატი ყველაზე კარგად ვაშლოვანის ქვაბულშია შემორჩენილი. გვხდება ასევე ნათლისწყლისა და პანტიშარას ხეობაში, ტახისწყლისა და ალფადარას (უფადარას) ხევებში, მიჯნისყურეში და სხვა ადგილებში. ძირითადი მცენარეული თანასაზოგადოებებია: გ.ბ.ა) საკმლისხიანი უროს ფონზე. დამახასიათებელი სახეობებია: ურო (Botriochloa ischaemum), ძეძვი (Paliurus spinachristi), ჟასმინი (Jaminum frutcans), შავჯაგა (Rhamnus pallasii) და სხვა. გ.ბ.ბ) საკმლისხიანი ვაციწვერის ფონზე. დამახასიათებელი სახეობებია: ვაციწვერა (Stipa lessingiana, Stipa capillata), ძეძვი (Paliurus spina-christi), ჟასმინი (Jasminum fruticans), შავჯაგა Rhamnus pallasii) და სხვა. გ.ბ.გ) საკმლისხიანი ნახევრადუდაბნოს ფონზე. დამახასიათებელი სახეობებია: Artemisia lerchiana, Botriochloa ischaemum. კარგადაა განვითარებული ეფემერ-ეფემეროიდული სინუზია. დ) ღვიიანი არიდული მეჩხერი ტყის (Junipereta; J. foetidissimae J. polycarpos) ჰაბიტატი ლანდშაფტის მთელ არეალზე გვხვდება. მას, ძირითადად, ფერდობების შუა და ზემო ნაწილი უკავია და საშუალოდ და ძლიერ დაქანებულ ჩრდილო ექსპოზიციის ფერდობებზეა განვითარებული. წარმოდგენილია სხვადასხვა მცენარეული თანასაზოგადოებებით. დამახასიათებელი სახეობებია: ძეძვი (Paliurus spina-christi), ჟასმინი (Jasminum frutican), კოწახური (Berberis vulgaris). ქართული ცხრატყავა (Lonicera iberica), თრიმლი (Cotinus coggygria). ზოგ თანასაზოგადოებაში ქვეტყეში გაბატონებულია უძრახელა (Caragana grandiflora). ე) ნეკერჩხლიანი (Acereta ibericae) - ჰაბიტატი გვხვდება იშვიათად. მომცრო ნაკვეთების სახით http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 გავრცელებულია მდ. ალაზნისაკენ მიმართულ ხეობებში (მაგ. არფადარას ხევი). მონაწილეობს: ძეძვი (Paliurus spina-christi), ქართული მუხა (Quercus iberica), თრიმლი (Cotinus coggygria) და სხვა. ვ) ბერყენიანი (Pyretum salicifoliae): ვ.ა) ჰაბიტატი გვხვდება იშვიათად. მომცრო ნაკვეთების სახით გავრცელებულია ლეკისწყლის ხეობასა და შავი მთის მიდამოებში. დამახასიათებელია სტეპური ბალახოვანი საფარი. ვ.ბ) ეს ლანდშაფტი წარმოადგენს შემდეგი ცხოველების მნიშვნელოვან ჰაბიტატს: მგლის (Canis lupus), დათვის (Ursus arctos), ფოცხვრის (Lynx lynx), გარეული ღორის (Sus scrofa), მელიის (Vulpes vulpes), ტურის (Canis aureus), მაჩვის (Meles meles). იშვიათი ქვეწარმავლებიდან გავრცელებულია: ხმელთაშუაზღვის კუ (Testudo graeca), გრძელფეხება სცინკი (Eumeces shneideri), დასავლური მახრჩობელა (Erix jaculus) და აზიური თვალტიტველა ხვლიკი (Ablepharus pannonicus). მაღალია გიურზის (Vipera lebetina), ოთხზოლიანი მცურავის (Elaphe quatuorlineata), წითელმუცელა მცურავის (Coluber jugularis), წენგოსფერი მცურავის (Coluber nagaclum), მწვანე ხვლიკის (Laceta viridis), მარდი ფსვენის (Laceta agalis), კავკასიური ჯოჯოს (Agama caucasica) და სხვა ქვეწარმავლების პოპულაციების რიცხოვნობა. ვ.გ) მტაცებელი ფრინველებიდან გვხვდება გველიჭამია არწივი (Circaetus galicus), ბეგობის არწივი (Aquila pomarina), ბატკანძერი (Gipaetus barbatus), სვავი (Aegypius monachus), ორბი (Gyps fulvus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus). მრავლადაა მოლაღური (Oriolus oriolus), დიდი წივწივა (Parus ater), შავი შაშვი (Turdus merula), მგალობელი შაშვი (Turdus philomelus ), წყალწყალა (Motacila alba), ჩიტბატონა (Garduelis breorostris ), კაკაბი (Alectoris chukar). 5. სტეპის ლანდშაფტი: ა) დაცულ ტერიტორიებზე სტეპები გვხვდება ნათლისწყლის ხეობის ზემო წელში, ნაგომრებში, ჩიღოეთხევში, ზილიჩასა და შავი მთის მონაკვეთებზე. დამახასიათებელია რუხ-ყავისფერი, შავმიწისებრი და ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგები. ბ) ლანდშაფტში ორი ჰაბიტატი გამოიყოფა: უროიანი და ვაციწვერიანი: ბ.ა) უროიანი სტეპის (Bothriochloeta ischaemum) - დაცულ ტერიტორიებზე უროიანი სტეპი გვხვდება ვაშლოვანის ქვაბულში, ნაგომრებში, ჩიღოელთხევში, ნათლისწყლის ხეობაში, შავი მთის მიდამოებში და სხვა. იგი წარმოდგენილია სხვადასხვა ექსპოზიციის გორაკ-ბორცვებზე, ფერდობებსა და გავაკებებზე, ძირითადად, ზ.დ. 200-600 მ-ის ფარგლებში. წარმოდგენილია სხვადასხვა მცენარეული თანასაზოგადოებებით, რომელთა შორის აღსანიშნავია: ბ.ა.ა) უროიანი წივანასა და ვაციწვერას მონაწილეობით. დამახასიათებელი სახეობებია: წივანა (Festuca valesiaca), ვაციწვერა (Stipa lessingiana), Potentilla recta, Scorzonera biebersteinii, Galium verum, Eryngium campestre და სხვა. გაზაფხულზე დამახასიათებელია ეფემერებისა და ეფემეროიდების უხვი განვითარება. ბ.ა.ბ) უროიანი ვაციწვერას მონაწილეობით. დამახასიათებელი სახეობებია: ვაციწვერია (Stipa lessingiana, Stipa capillata), Polygala transcaucasica, Phleum phleoides, Thymus tiflisiensis, Galium verum, Inula germanica და სხვა. ბ.ა.გ) უროიანი ძეძვის მონაწილეობით. დამახასიათებელი სახეობებია: ძეძვი (Paliurus spina christi), Thymus tiflisiensis, Galium verum, Phleum phleoides, Potentilla recta და სხვა. ბ.ბ) ვაციწვერიანი სტეპის (Stipeta; S. lessingiana, S. capillata): ბ.ბ.ა) ვაციწვერიანი სტეპი მომცრო ნაკვეთების სახით ფრაგმენტულადაა გავრცელებული ზ.დ. 400-840 მ სიმაღლეზე. ისინი წარმოდგენილია სერების თხემურ გავაკებებსა და ფერდობებზე. განვითარებულია რუხ ყავისფერ (დუზდაღი, ნაგომრები, ვაშლოვანის ნაკრძალი) და ნეშომპალა კარბონატულ (ყაშების დაბოლოება, შავი მთა) ნიადაგებზე. ბ.ბ.ბ) დომინანტებია ვაციწვერას სახეობები: Stipa lessingiana და Stipa capillata. ახასიათებს გაზაფხულობით ეფმერებისა და ეფემეროიდების უხვი განვითარება. ბ.ბ.გ) აღნიშნული სტეპები გამოიყენება საძოვრებად ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. ეს ლანდშაფტი წარმოადგენს კაკბის მნიშვნელოვან ჰაბიტატს. ამ ტერიტორიებზე მცირე ზომის ფრინველების დიდი რაოდენობა იზამთრებს ან შესასვენებელ ადგილად იყენებს მიგრაციის პერიოდში. მრავლადაა აქ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ქვეწარმავლებიც. 6. შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარების ლანდშაფტი: ა) შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარები ფრაგმენტულადაა გავრცელებული ზ.დ. 200-1000 მ-ის ფარგლებში. ბ) მისი ძირითადი ჰაბიტატებია: ბ.ა) ძეძვიანი (Paliureta spina-christi) - ლანდშაფტის ყველაზე უფრო ფართოდ გავრცელებული და დამახასიათებელი ჰაბიტატია. იგი არის როგორც პირველადი, ასევე მეორეული წარმოშობის. მეორეული ძეძვიანი წარმოქმნილია, ერთი მხრივ, არიდული ტყეების და მეორე მხრივ, მთისწინეთის ფართოფოთლოვანი ტყეების გაჩეხვის შედეგად. დამახასიათებელია სტეპური ბალახოვანი საფარი. დამახასიათებელი სახეობებია: Bothriochloa ischaemum, Galium verum, Phleum phleoides, Potentilla recta, Inula germanica, Festuca valesiaca და სხვა. ბ.ბ) ნაირბუჩქნარი (Mixtofruticeta) - ჰაბიტატი მეორეული წარმოშობისაა, ერთი მხრივ, არიდული ტყეების და მეორე მხრივ, მთისწინეთის ფართოფოთლოვანი ტყეების გაჩეხვის შედეგად. შესაბამისად მომცრო ნაკვეთების სახით ფრაგმენტულად დაცული ტერიტორიების სხვადასხვა მონაკვეთზე გვხდება. სამხრეთ ნაწილში შედარებით ქსეროფილური, ხოლო ჩრდილო ნაწილში შედარებით მეზოფილური ვარიანტებითაა წარმოდგენილი. დამახასიათებელი სახეობებია: ძეძვი (Paliurus spina christi), თრიმლი (Cotinus coggygria), შავჯაგა (Rhamnus pallasii), ხეშავი (Rhamnus cathartica), კოწახური (Berberis vulgaris), ზღმარტლი (Mespilus germanica), ჩიტაკომშა (Cotoneaster intergerrimus, C. morulus, C. meyeri), მენახირის ბალი (Cerasus incana), კუნელი (Crataegus caucasica), ბერყენა (Pyrus salicifolia), ტყემალი (Prunus divaricata), კვრინჩხი (Prunus spinosa), და სხვა. ბალახოვანი საფარი სტეპებისა და მდელო-სტეპების სახეობებითაა შექმნილი. ბ.გ) ჯაგრცხილნარი (Carpineta oreientalis) - დაცულ ტერიტორიებზე ჰაბიტატი გვხვდება არწივის ხევის ტერიტორიაზე. განვითარებულია ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგები. ბალახოვან საფარში წარმოდგენილია მუხნარი ტყეებისა და სტეპის სახეობები. ბ.დ) ამ ტერიტორიებზე გვხვდება მოლაღური (Oriolus oriolus), შავი შაშვი (Turdus merula), ჩიტბატონა (Carduelis carduelis), შავგულა (ესპანური) ბეღურა (Passer hispaniolensis) და სხვა. 7. მთისწინების ფოთლოვანი ტყეების ლანდშაფტი: ა) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე მთისწინეთის ფოთლოვანი ტყის ლანდშაფტი მხოლოდ შავ მთაზე გვხვდება. იგი ნეშომპალა-კარბონატულ ნიადაგებზეა გავრცელებული. ბ) წარმოდგენილია ორი ჰაბიტატით: იფნარი (Fraxineta excelsior) და მუხნარი (Querceta ibericae). ბ.ა) იფნარი ტყის (Fraxineta excelsior) - ჩვეულებრივი იფნის (Fraxinus excelsior) ტყე მთის ზედა ნაწილშია წარმოდგენილი. ქვეტყეში გვხვდება ჭანჭყატი (Evonymus verucosa), კვიდო (Ligustrum vulgare), შინდი (Cornus mas), ტყემალი (Prunus divaricata) და სხვა.. ბალახოვან საფარში კი - პრასანა (Alium paradoxa), ია (Viola odorata), ცისთვალა (Scilla sibirica), Smirnium perfoliatum, Geum urbanum, Torilis japonica და სხვა. ბ.ბ) ქართული მუხის ტყის (Querceta ibericae): ბ.ბ.ა) ჰაბიტატი განვითარებულია შავი მთის ჩრდილო ფერდობებზე. ქვეტყეში გავრცელებულია: ჯაგრცხილა (Carpinus orientalis), ჭანჭყატი (Evonymus verucosa), შინდი (Cornus mas), ტყემალი (Prunus divaricata) და სხვა. ბალახოვან საფარში გვხვდება ია (Viola odorata), ცისთვალა (Scilla sibirica) და სხვა. ბ.ბ.ბ) შავი მთის შემოგარენი კოლხური ხოხბის (Phasianus colchicus) გამრავლების ძირითადი არეალია, საიდანაც ხდება მისი განსახლება სხვა ტერიტორიებზეც. ძუძუმწოვრებიადან გვხვდება მურა დათვი, მგელი, მელა და სხვა. 8. დაბლობის ფოთლოვანი ტყეების (ჭალის ტყეების) ლანდშაფტი: ა) ლანდშაფტი ფრაგმენტულადაა გავრცელებული მდ. ალაზნის ტერასებზე. ყველაზე უფრო დიდი კორომები შემორჩენილია კაკლისყურეში (ჯუმასყურეში). მომცრო ნაკვეთები გვხვდება ასევე სოფ. საბათლოს მიდამოებში, ალფადარისა და მიჯნისყურის ხევების შესართავთან. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ბ) ჭალის ტყეები წარმოდგენილია 2 ტიპის ჰაბიტატით: ვერხვნარებით (Populeta hybridae) და გრძელყუნწა მუხის მუხნარებით (Querceta pedunculiflorae). მათგან უფრო ფართოდ გავრცელებულია ვერხვნარები, ხოლო მუხნარების არეალი კიდევ უფრო შეზღუდულია. გ) ორივე ჰაბიტატისათვის დამახასიათებელია შემდეგი მცენარეები: ეკალღიჭი (Smilax excelsa), ღვედკეცი (Periploca graeca), ველური ვაზი (Vitis sylvestris), ამორფა (Amorpha fruticosa - ინვაზიური სახეობა), სურო (Hedera helix) და სხვა. დ) კაკლისყურეში გავრცელებულია კაკალი (Junglans regia), ლაფანი (Pterocaria pterocarpa), პასტუხოვის სურო (Hedera pastuchowii), კომში (Cydonia oblonga). ე) დათვისხევში წარმოდგენილია თურანულას (Populus euphratica) პატარა კორომი, რომელიც საქართველოში სხვაგან არსად გვხვდება. ვ) ალაზნის ჭალები მრავალი ცხოველის ჰაბიტატია: აქ გავრცელებულია ბეგობის არწივი (Aquila pomarina), შაკი (Pandion haliaetus), წითელთავა ღაჟო (Lanius senator), წითელმუცელა ბოლოცეცხლა (Phoenierus erithrigaster), დიდი ჭრელი კოდალა (Dendrocopus mayor) და ჟღალი ბულბული (Cercotrichas erithropigya), კოლხური ხოხობი (Phasianus colchicus), შევარდენი (Falco peregrinus), დურაჯი (Francolinus francolinus), გნოლი (Perdix perdix) და ტუგაის ბულბული (Cercotrichas (Erithropigya) galctotes). ამავე ტერიტორიებზე გვხვდება წყალში მცურავი ფრინველები: დიდი თეთრი ოყარი (Egreta alba), წითური (ქარცი) ყანჩა (Ardea purpurea), დიდი ჩვამა (Phalacrocorax carbo). აქვე გვხვდება კატისებრთა ოჯახის წარმომადგენლები: ლელიანის კატა (Felis chaus) და გარეული კატა (Felis silvestris), გვხვდება წავიც (Lutra lutra), სეზონურად შემოდის გარეული ღორი (Sus scrofa). ზ) მდ. ალაზანში გავრცელებულია 16 სახეობის თევზი, მათ შორის ისეთი მნიშვნელოვანი სახეობები, როგორიცაა ლოქო (Silurus glanis), კობრი (გოჭა) (Cyprinus carpio), შამაია (Chalacalburnus chalcoides), ჭერეხი (Aspius aspius taeniatus). აღმოსავლური კაპარჭინა (Abramis brama orientalis), სქელშუბლა (Hupophtalmichtus molitrix), თეთრი ამური – (Ctenopharyngodon idella), ჭანარი (Barbus capito) და სხვა. 9. კლდოვანი კირქვიანი ეკოსისტემების ლანდშაფტი: ა) ლანდშაფტი დედოფლისწყაროს მიდამოებში მდებარეობს და მოიცავს არწივის ხეობას, რომელიც ბუნების ძეგლის სტატუსის მქონე დაცული ტერიტორიაა. ლანდშაფტი კირქვიანი კლდეებისგან შექმნილი ვიწრო კანიონისებრი ხეობაა, იგი მიეკუთვნება ლოკალური ტიპის ლანდშაფტს. ბ) აქ წარმოდგენილია შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარის ჰაბიტატი და უშუალოდ კირქვიანი კლდეების ჰაბიტატი. ეს უკანასკნელი ორი ვიწრო ლოკალური ენდემური მცენარის - კახეთის მაჩიტისა (Campanula kakhetica) და Galium praemontanum-ის ჰაბიტატია. აღნიშნული სახეობები მხოლოდ დედოფლისწყაროს მიდამოების კირქვიანებიდანაა ცნობილი. აქვე გვხვდება კავკასიის ენდემი Thymus kariaginii. გ) ლანდშაფტის ციცაბო კლდეები დიდი მტაცებელი ფრინველების: სვავის (Aegypius monachus), გავაზის (Falco cherrug), ბექობის არწივის (Aquila heliaca), ფასკუნჯის (Neophron percnopterus), ორბის (Gyps fulvus) ჰაბიტატია. დ) არწივის ხეობაში ასევე ბინადრობენ დიდი თეთრი ყანჩა (Ardea alba), მცირე თეთრი ყანჩა (Egretta garzetta), რუხი წერო (Grus grus), შავი ყარყატი (Ciconia nigra). ხეობა კოლხური ხოხბის (Phasianus colchicus) ჰაბიტატიცაა. ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება მგელი, მელა და სხვა. ე) გარდა განხილული ლანდშაფტებისა, ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გვხვდება ე.წ. ,,არეულები”. მას მიეკუთვნება მშრალი და ძალიან ღრმა და ვიწრო ხეობების ის ნაწილი, რომელიც, ერთი მხრივ, არიდული მეჩხერი ტყეებისა და მეორე მხრივ, მთისწინების უდაბნოსა და ფრიგანისებური მცენარეულობის ერთგვარი ,,ნაზავია”. დამახასიათებელია ეროზირებული ფერდობები, უმეტესად თიხაქვიშების, ქვიშაქვებისა და თიხნარების მოზაიკური მონაცვლებით. აქ რელიეფურ-ედაფური პირობების გამო ვერც ერთი ლანდშაფტის მცენარეულობა ვერ აღწევს გაბატონებას. ამის შედეგად სხვადასხვა ჰაბიტატისათვის დამახასიათებელი მცენარეები უსისტემოდაა ერთმანეთის გვერდ-გვერდზე გავრცელებული. ვ) არეულები წარმოადგენს კაკბის (Alectoris chukar) მნიშვნელოვან ჰაბიტატს. აქ ასევე ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) და ველის კაკაჩა (Buteo rufinus) ბინადრობს. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ზ) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ცალკე ლანდშაფტად შეიძლება განვიხილოთ უძრახელიანი, რომლის მცენარეული საფარი უძრახელიანი ფორმაციითაა (Caraganeta grandiflorae) შექმნილი. მის ძირითადი არეალი ნათლისწყლის ხეობასა და ყუმროს მოიცავს, სადაც, არცთუ იშვიათად, ფერდობების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავია. განვითარებულია თიხნარი ნიადაგები. დამახასიათებელი მცენარეებია: Stipa lessingiana, Agropyron pectinatum, Reaumuria alternifolia, Artemisia lerchiana, Stipa caspia, Stachys fruticulosa, Ferula szowitsiana, Crinitaria villosa, Tulipam eichleri და სხვა. თ) უძრახელიანი კაკბის, გიურზის და სხვა ცხოველის ჰაბიტატს წარმოადგენს. ი) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, ძირითადად ნათლისწყლის ხეობაში გვხვდება ჰიგროფილური (ჭარბტენიანი) ლანდშაფტების მონაკვეთები. ისინი უმეტესად წარმოდგენილია ლელისა (Phragmites australis) და ლერწმის (Arundo donax) მცენარეული თანასაზოგადოებებით. კ) ამ ლანდშატის ერთ-ერთ ესთეტიურ ფასეულობას წარმოადგენს ტახტი-თეფას ბუნების არაორგანული ძეგლი, რომელიც მიეკუთვნება ლოკალური ტიპის ლანდშაფტს. იგი მდებარეობს დალის წყალსაცავის სამხრეთით, ტახტი-თეფას სერზე ზღვის დონიდან 620 მ-ის სიმაღლეზე. ვულკანი რამდენიმე მეტრის სიმაღლისაა, მოთავსებულია ქედის მწვერვალზე. გორაკის თავზე ტალახის მრგვალი კრატერია, დიამეტრით 3.5 - 4 მეტრი. კრატერი, მის გარშემო პატარა ზომის ქარის ხვრელებთან ერთად, მუდმივად აქტიურია. აღნიშნული ხვრელებიდან (ჯამში 40-50) ტალახი, ნავთობი და გაზი გამოდის, ზოგჯერ გამოსული მასა ერთიანდება და ჩამოედინება ხეობაში. გორაკის ფართობი ერთ ჰექტარს აღემატება, თავად ის და მისი შემოგარენი თიხაქვიშისა და თიხისაგან არის შექმნილი. აქ გვხვდება სხვადასხვა ჰალოფიტი მცენარე: Suaeda sp., Petrosimonia brachiati, Gamenthis pilosus, Limonium meyeri და სხვა, მაშინ როდესაც ვულკანის ფერდობები დაფარულია ნახევრად უდაბნოს ფიტოცენოზებით. მუხლი 11. გეოლოგია და ჰიდროლოგია 1. დაცული ტერიტორიების და მისი მიმდებარე რელიეფი შედგება ნეოგენისა და მეოთხეული პერიოდის ნარიყი ლოდებისაგან. ზედაპირის კირქვა გამოდის არწივის ხეობის ბუნებრივ ძეგლთან. რეგიონის ტექტონიკურ შემადგენლობას ახასიათებს ვიწრო ანტიკლინები და კავკასიის ზოგადი გაშლილი დამრეცი მიმართულება, რომელიც ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ნაპრალებით. მორფო-სტრუქტურულ ფორმებში მნიშვნელოვანია: გამოფიტული დაბლობები, მდინარის ტერასები, ზედაპირები, ვიწრო ხეობები, ალესილები, ფსევდო-კარსტები, ტალახოვანი ვულკანები, დენუდაციური შთენილები და სხვა. კლიმატის მშრალმა პირობებმა განაპირობა რელიეფის გარკვეული ფორმები. დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი გეოლოგიურად აღსანიშნავი მახასიათებელია ტახტი-თეფას ტალახის ვულკანის ბუნების ძეგლი. ვულკანი მდებარეობს ტახტი–თეფას სერზე არის ერთი, მრგვალი ფორმის ტალახის კრატერი 3,5 – 4 მეტრი დიამეტრის. კრატერი და მის გარშემო არსებული მცირე ზომის სასუნთქები მუდმივად აქტიურ მდგომარეობაშია. ტალახი, ნავთობი და გაზი გადმოედინება საჰაერო ღრმულებიდან, გადმოდენილი ტალახი ხანდახან უერთდება მას და ერთ ნაკადად გადმოედინება ხეობაში. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რეგიონი ყველაზე მშრალი და უწყლო ტერიტორიაა საქართველოში. მთავარი ჰიდროლოგიური არტერია დაცულ ტერიტორიებზე არის მდინარე ალაზანი, მასთან შედარებით მცირე ზომისაა მდინარე ლეკისწყალი იგივე მლაშე წყალი. ეს მდინარეები მთელი წლის განმავლობაში წყალუხვობით გამოირჩევიან. დაცულ ტერიტორიაზე ალაზანს არ უერთდება არც ერთი მნიშვნელოვანი სიდიდის მდინარე. ალაზნის არტერიული აუზის მომარაგებაში გადამწყვეტი როლი აკისრია ალაზნის ველს, რომელიც შეიცავს გრუნტის სუფთა წყლის დიდ მარაგს. პანტიშარას ხეობის დასაწყისში და ვაშლოვანის ბოლოში გამომავალი ძალიან მცირე დებიტიანი მლაშე წყაროები ადგილზევე შრება. მამაჩაის, პანტიშარას ხევის, დათვის ხევის, ალფადარას, ღორისწყლის (ტახისწყალი), ბაწილოს ხევის, ყუმუროს ხევის კალაპოტი წლის უმეტეს დროს მშრალია. წყალი მათში მოედინება მხოლოდ წვიმების დროს, რომელიც ხშირად ღვარცოფების სახეს იღებს. მუხლი 12. კლიმატი ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 11.6oC-ია (აგვისტოში – 23.8 oC, იანვარში – 0.5 oC). ზაფხულში ტემპერატურა 35-40 oC აღწევს, რომელიც ხანგრძლივ მშრალ პერიოდებთან ერთად ხშირად იწვევს გვალვას. ჩანაწერების მიხედვით დედოფლისწყაროს საშუალო წლიური ტემპერატურა 0.6 oC-ით მეტია 1955 წელთან http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 შედარებით. შესაბამისი ცვლილებები შეინიშნება აბსოლუტურ უკიდურეს ღირებულებებში. კლიმატის ცვლილების მიმდინარე პროცესი აისახება აბსოლუტურად მაქსიმალური ტემპერატურის ზრდაში, რომელიც იწვევს ხშირ გვალვებს. გვალვების სიხშირე 1980-2007 წლებში იყო 22%-ით მაღალი 1952-1979 წლებთან შედარებით. საქართველოს მეორე ეროვნული კომუნიკაცია გაერთიანებული ერების ჩარჩო კონვენციის კლიმატის ცვლილების შესახებ აცხადებს, რომ დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ფლორისა და ფაუნის ენდემურ სახეობებზე კლიმატის ცვლილების ზეგავლენის მონიტორინგში, რადგანაც ცვლილებები დაცულ ტერიტორიებზე არსებულ მცენარეულ საფარსა და ცხოველთა სამყაროში შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს როგორც კლიმატის ცვლილების ერთ-ერთი ინდიკატორი. მუხლი 13. ტურისტული და რეკრეაციული პოტენციალი 1. დედოფლისწყაროს რეგიონი ბუნების და ისტორიული კულტურული მემკვიდრეობის კერაა, რომელსაც ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შიგნით და მის ტერიტორიებს გარეთაც ტურიზმის განვითარების დიდი პოტენციალი გააჩნია. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ლანდშაფტებმა და ბუნებრივმა მემკვიდრეობამ, ასევე ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებულმა მომსახურებამ, ადგილობრივი თუ უცხოელი ვიზიტორის მეტი დაინტერესება გამოიწვია. ერთმანეთის მონაცვლე, დახრამული ციცაბო ფერდობებით, უფსკრულებითა და მშრალი ხეობებით, იშვიათი მცენარეთა სახეობებითა და საკმლის ხეებით, ჭალის ტყეებითა და არაორგანული ტალახოვანი ვულკანებით მდიდარი ტერიტორია უამრავი ადამიანის ყურადღების საგანი გახდა. მოთხოვნილება საგრძნობლად გაიზარდა გასულ წლებთან შედარებით. ინტერესთა სფეროსა და მოთხოვნილების სწრაფმა ზრდამ სხვადასხვა სახასიათო ტურების ორგანიზების საჭიროება გამოავლინა. დღეისათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები ვიზიტორებს სთავაზობს ტურიზმის შესაძლებლობების ფართო სპექტრს, მათ შორისაა: ფრინველებზე დაკვირვება, ბოტანიკური ტურები, სათავგადასავლო ლაშქრობების მოწყობა, ჯიპტურები, ისტორიულ-კულტურული ძეგლების დათვალიერება, ღამის გასათევი ადგილები (კარვებსა და ბუნგალოებში), საპიკნიკე ადგილები, სამოყვარულო თევზაობა მდინარე ალაზანზე, ფოტოტურები და სხვა. 3. რეკრეაციული თვალსაზრისით ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები განსაკუთრებით გამოირჩევა ადრე გაზაფხულზე და გვიანი შემოდგომის პერიოდში, მაშინ როდესაც საქართველოს თითქმის მთელს ტერიტორიაზე შეინიშნება საკმაოდ დაბალი ტემპერატურა, ხოლო აღნიშნული ტერიტორია გამოირჩევა კომფორტული თბილი კლიმატით. გარდა აღნიშნულისა, განსაკუთრებული რეკრაციული ღირებულებებით გამოირჩევა ღვიის კორომები, რომელიც ადამიანის ჯანმრთელობისათვის საუკეთესო ადგილია, სადაც 1 ჰა ღვიის კორომი დაახლოებით 30 კგ-მდე ფიტოციდებს გამოყოფს, რაც საკმარისია დიდი ქალაქის ატმოსფეროს ბაქტერიებისაგან გასაწმენდად. მუხლი 14. ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებით ტრადიციულად ძირითადად სარგებლობენ მომთაბარე თუში მეცხვარეები, მეჯოგეები და მწყემსები, ასევე ახმეტისა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტების მოსახლეობა. 2. მომთაბარე მეცხვარეობა ტრადიციული საქმიანობაა. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის უმეტესი ნაწილი ბუნებრივი საძოვრებისაგან შედგება, რომლებსაც შემოდგომასა და ზამთარში სულ 45 ფერმა (31 ფერმა ტრადიციული გამოყენების ზონაში, აქედან 1 ფერმა უშუალოდ სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვარზეა განლაგებული, 6 ფერმა აღდგენის ზონაში, 8 ფერმა მართვადი დაცვის ზონაში) იყენებს და მათ დაახლოებით 22 000 ცხვარი, 160 ცხენი, 1000 ძროხა ჰყავთ ჯამში. 3. ყოველწლიურად, გაზაფხულიდან მეცხვარეები კავკასიის (თუშეთის) საზაფხულო საძოვრებზე გადადიან. ფერმების შენობების უმეტესობა პრივატიზებულია. გაყიდვისთვის წარმოებული ძირითადი პროდუქტია: გუდის ყველი, ხორცი, თექა და მატყლი (შალი), ამჟამად ქვეყანასა და რეგიონში საბაზრო მოთხოვნილება გუდის ყველზე საკმაოდ მაღალია. ფართო მასშტაბით თექისა და მატყლის (შალის) გაყიდვა დამოკიდებულია ქვეყანასა და რეგიონში შესაბამისი წარმოების ამუშავებაზე. თუშები მცირე რაოდენობით თექას და მატყლს იყენებენ ტრადიციული ხელნაკეთობების (ხალიჩები, წინდები, ჩანთები, მოსახვევები, თავსაბურავები, ფაჩუჩები) და სხვა საოჯახო საჭიროებებისათვის. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 4. მომთაბარე მწყემსები (თუშები) მისდევენ ცხენების მოშენებას, გაყიდვას ან გაქირავებას. ვაშლოვანის ეროვნულ პარკში (მდინარე ალაზანზე) მდებარეობს ერთი ფერმა, რომელიც 160 ცხენს ფლობს. პარკის მომიჯნავე ტერიტორიაზე ამავე ზომის კიდევ ორი ფერმაა. 5. მწყემსების ნაწილი არ ეწევა მომთაბარე ცხოვრებას. პარკში დაახლოებით 4 ფერმა არის განლაგებული, სადაც 1 000 ძროხაა. გაყიდვისთვის წარმოებული ძირითადი პროდუქციაა ხორცი და რძე. 6. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მომუშავე ფერმერების გარდა, მესაქონლეები და მიწათმოქმედები საქმიანობენ დაცული ტერიტორიების უშუალოდ მოსაზღვრე მიდამოებში (საზღვრის მთელ გაყოლებაზე). მესაქონლეები, უმთავრესად, თუში მეცხვარეები არიან (17 ფერმერი, 85 დასაქმებული ადამიანი, 25 000 – 30 000 ცხვარი). მიწათმოქმედები (რომლებსაც მოჰყავთ ხორბალი, ქერი, შვრია, მზესუმზირა, სიმინდი) მუნიციპალიტეტის სხვადასხვა სოფლიდან არიან: დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტიდან (გამარჯვება, დედოფლისწყარო, ზემო ქედი, არხილოსკალო, საბათლო; ჯამში 3 000 ჰა, დაახლოებით 60 ადამიანი დასაქმებული), ახმეტისა (ზედა და ქვედა ალვანი, ჯამში 700 ჰა, დაახლოებით 15 ადამიანი) და თელავის მუნიციპალიტეტიდან (ლალისყური, ჯამში 200 ჰა, 5 ადამიანი). მათ მოსავალს დამატებით საკვებად ხშირად იყენებენ გარეული ცხოველები (ღორი, დათვი), რასაც საკმაო ზიანი მოაქვს ფერმერებისთვის. 7. მეთევზეები თევზის ჭერისთვის აქტიურად იყენებენ მდინარე ალაზანს, სადაც ნებადართულია სპორტული და სამოყვარულო თევზაობა პირადი მოხმარებისთვის. დაცული ტერიტორიების შექმნის შემდეგ უკანონო თევზჭერის მხოლოდ ერთეული ფაქტია დაფიქსირებული. 8. ადგილობრივი მოსახლეობა ტრადიციულად სარგებლობს სათბობი შეშით, სადაც სოფელ საბათლოს მოსახლეობამ 2007-2010 წლების განმავლობაში ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ალაზნის ჭალის ტერიტორიებიდან ისარგებლა აკაციის პლანტაციებით და ზეხმელი და ქარქცეული ხეების სახით 1 315 მ3 საშეშე ხე-ტყით, გარდა ამისა, შეშით სარგებლობს ტრადიციული გამოყენების ზონაში მცხოვრები მწყემსები, რომლებიც წივასთან ერთად სათბობად იყენებს ვაშლოვანის ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებულ ნაყარ ხმელ ფიჩხს. მუხლი 15. ისტორიულ-კულტურული ღირებულება 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები საქართველოს ისტორიულ კუთხეში – ქიზიყში მდებარეობს; ეს ადგილი ამ სახელით ცნობილია მე-15 საუკუნიდან, მაშინ როდესაც უფრო ძველ წყაროებში (ჩვ. წ. აღ-მდე I ს. – I ს. ჩვ. წ. აღ-ით სტრაბონის თანახმად), ის მოიხსენიება როგორც კამბეჩოვანი. აქ ბევრია ისტორიული კულტურული ძეგლი, მათ შორის აღდგომის გუმბათოვანი ტაძარი (X ს.) სოფელ ოზაანის მახლობლად, ხორნაბუჯის ციხე, ბოდბეს და ხირსას მონასტრები, ბოდბეს მღვიმის კომლექსი, ნინოწმინდის ანსამბლი (VI ს.), თამარის კოშკი და წმინდა ელიას ეკლესია. VI ს-ის ხორნაბუჯის ციხე-სიმაგრე დედოფლისწყაროში, 5 ათასი წლის კამბისენას არქეოლოგიური ძეგლის ნანგრევები, არქეოლოგიური ცენტრი სოფელ თავწყაროსა და ფიროსმანის მუზეუმი სოფელ მირზაანში (სადაც ფიროსმანის ნახატების დიდი რაოდენობაა განთავსებული) (დაცულ ტერიტორიებზე განლაგებული ისტორიულ-კულტურული ძეგლები დანართი N11). 2. დაცულ ტერიტორიებზე თავმოყრილია ბიომრავალფეროვნების მრავალი თაობის ხელუხლებელი მემკვიდრეობა. ოდითგანვე განსაკუთრებულ სულიერ სამოღვაწეო ადგილებად ითვლებოდა უდაბნოს და ნახევარუდაბნოს ბუნებრივი ადგილები. ამჟამად აქ აღწერილია ორი სამონასტრო კომპლექსი, ერთი ტაძარი, დაყუდებული და განდეგილი ბერების მრავალი კელია-გამოქვაბული. განსაკუთრებულია უძველესი ფოთლოვანი საკმევლის ხე (400-500 წ). მისი მერქნის ზეთოვანი გამონადენი, ბუნებრივად დაძველებული სახით წარმოადგენს საეკლესიო მსახურებაში გამოსაყენებელ საკმეველს. მას ზებუნებრივი განსაკუთრებული სურნელი და ხარისხი აქვს. წარსულში ასეთ გარემოში შეგროვილ საკმეველს იყენებდნენ ამ ადგილებზე ღვთის მსახურებაში მოღვაწე ბერები და სასულიერო პირები. 3. დაცული ტერიტორიების უმრავლესობა, გარდა შეუფასებელი ბუნებრივი ღირებულებისა, მოიცავს ქვეყნის უძველესი კულტურის კვალს. ვაშლოვანი ამ მხრივ საკმაოდ მდიდარია: აქ ადამიანის ცივილიზაციის უძველესი კერებია, როგორც ძველი წელთაღრიცხვის ნაქალაქარებისა და ნასოფლარების სახით (ქალაქი ხორანთა, სოფლები უფადარა და ყალადარა), ასევე შემდგომი პერიოდის საეკლესიო (შავი მთის მონასტერი) და საფორტიფიკაციო ნაგებობების სახითაც (ციხე-ქალაქი ხორნაბუჯი, ჭოეთის ციხე-სიმაგრე, პანტიშარის და მიჯნის ყურის ხეობების საგუშაგოები). დაცულ ტერიტორიაზე გადის აბრეშუმის გზის მნიშვნელოვანი მონაკვეთი (ნათლისწყლის ხეობა, ყუმურო, ელდარის დაბლობი). საგულისხმოა, რომ ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი შეუსწავლელია და ამ მხრივ საკმაოდ დიდია საინტერესო მომავალი აღმოჩენების პერსპექტივები. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 4. გაშიშვლებული ქანების დალექილ ფენებში ადვილად შესამჩნევია ზღვის მოლუსკების შემონახული ნიჟარები. ეს მოლუსკები ვაშლოვანის ყველაზე ძველი ბინადრები არიან, ჯერ კიდევ იმდროინდელი, როდესაც აქაურობა ზღვით იყო დაფარული. 5. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე დათვის ხევში წარმოდგენილია სამხრეთული სპილოს გაქვავებული ძვალი (ყველაზე დიდი არის ბეჭის ძვალი 87 სმ, რომელიც 2 000 000 წლით თარიღდება). მუხლი 16. ეკოსაგანმანათლებლო პოტენციალი 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები ვიზიტორთათვის მიმზიდველია არა მხოლოდ ეკოტურისტული და რეკრეაციული თვალსაზრისით, არამედ საკმაოდ მნიშვნელოვანი ობიექტია სამეცნიერო კვლევების წარმოებისთვისაც. იგი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბოტანიკური თვალსაზრისით, ასევე ზოოლოგიური კვლევების ჩასატარებლად, დაცული ტერიტორიების ენტომოფაუნა საკმაოდ მრავალფეროვანია და ბევრ ახალ და იშვიათ სახეობას მოიცავს. 2. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან, სხვადასხვა კვლევით ორგანიზაციასა და უნივერსიტეტთან, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სკოლების მოსწავლეები ახორციელებენ ეკო-ტურებს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, განსაკუთრებით კი - არწივის ხეობაში, რაც საშუალებას აძლევთ მათ ადგილზე შეისწავლონ ბუნებასთან დაკავშირებული საკითხები და ჩამოუყალიბდეთ ბუნებაში და ექსტრემალურ პირობებში ქცევის წესები. 3. ადმინისტრაცია აქტიურად თანამშრომლობს ილია ჭავჭავაძის სახელობის უნივერსიტეტთან, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, შავი ზღვის უნივერსიტეტთან, ქუთაისის სუბტროპიკული მეურნეობის სახ. უნივერსიტეტთან, სამხატვრო აკადემიასთან. 4. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში არსებულ 15 საჯარო სკოლასთან, ტარდება შეხვედრები, ლექცია-სემინარები. სკოლებისათვის მომზადდა დოკუმენტური ფილმი ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების თემატიკით, ასევე ფოტოკოლაჟი ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ლანდშაფტების, ფაუნისა და ფლორის შესახებ. 5. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან, რომელთან ერთად მიმდინარეობს გარემოსდაცვითი პროექტების განხორციელება. 6. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს ადგილობრივ არასამთავრობო გარემოსდაცვით ორგანიზაციასთან ,,არწივის ხეობა” და სახეობათა კონსერვაციის სამეცნიერო-კვლევით ცენტრთან ,,ნაკრესი”. მუხლი 17. საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. საზოგადოებასთან ურთიერთობა წარმოადგენს მნიშვნელოვან მიმართულებას ადმინისტრაციისათვის. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიების დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობას და ცნობიერებას დაცული ტერიტორიების და მასში მიმდინარე პროცესების შესახებ, რაც განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები 2003 წლიდან საზოგადოებასთან ურთიერთობის სხვადასხვა ხერხს იყენებს, როგორიცაა დაცული ტერიტორიებისა და ეროვნული პარკის ვებ- გვერდი, საინფორმაციო ბროშურებისა და ბუკლეტების ბეჭდვა და გავრცელება. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებზე სტატიების გამოქვეყნება ადგილობრივი და ცენტრალური პრესის საშუალებით. ასევე ინფორმაციის განთავსება, როგორც ქართულ, ასევე საერთაშორისო ჟურნალ-გაზეთებში, ღონისძიებების გაშუქება ადგილობრივი და ცენტრალური ტელევიზიით. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შესახებ თემატური ფილმებისა და ვიდეო რგოლების მომზადება. სარეკლამო რგოლების მომზადება და რეკლამირება ცენტრალური ტელევიზიების მეშვეობით. ტურისტულ ბაზრობებში მონაწილეობა, შეხვედრები ადგილობრივ მოსახლეობასთან, გაცნობითი ტურების მოწყობა მედიის, სასწავლო დაწესებულებების და ტურ-ოპერატორებისათვის, თანამშრომობა სასწავლო დაწესებულებებთან, თანამშრომლობა რეგიონში არსებულ პარტნიორებთან, სხვადასხვა ღონისძიებების დაგეგმვა. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 18. სოციალურ-ეკონომიკური ასპექტები 1. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ბუნებრივ რესურსებს წარმოადგენს ნავთობი და კირქვა. სამრეწველო საწარმოებიდან უნდა აღინიშნოს სს „არწივის ხეობა“, რომელსაც შეუძლია დაახლოებით ნახევარი მილიონი ტონა კირქვის წარმოება წელიწადში. კირქვას აწარმოებს ასევე შპს „რუსთავცემენტი“ და შპს „კალციტი“. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ნავთობის მარაგის დაზვერვისა და მოპოვების სამუშაოებს ახორციელებს ფრონტერა „ისტერნ ჯორჯია“. 2. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ეკონომიკის წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა, მათ შორის, მემინდვრეობა და მეცხოველეობა. მემინდვრეობიდან განსაკუთრებით განვითარებულია მარცვლეული კულტურების (ხორბალი, შვრია და ქერი), მზესუმზირის, მცირე სიმინდის, წარმოება და გადამუშავება, ხოლო მეცხოველეობიდან მსხვილფეხა პირუტყვის მოშენება და რძის გადამუშავება. საწარმოებიდან აღსანიშნავია: მინი რძის გადამამუშავებელი, მინი ზეთის სახდელები, მცირე წარმადობის წისქვილები, 15 სკოლა, 1 დედოფლისწყაროს რაიონული საავადმყოფო და 4 სოფლის ამბულატორია. 3 საბავშვო ბაღი, 1 კულტურის სახლი, დაახლოებით 10 საოჯახო სასტუმრო, მოქმედი რკინიგზა დამაკავშირებელი შპს-ებთან, ქალაქისა და სოფლების მოსახლეობა სულ 30 000-ია, ქალაქ დედოფლისწყაროს მოსახლეობა შეადგენს 15000 კაცს. მუნიციპალიტეტში სახნავი მიწის ფართობი 47 040 ჰა-ს შეადგენს და ყოველწლიურად მარცვლეული და ტექნიკური კულტურები ითესება. თავი III დაცული ტერიტორიის გრძელვადიანი მიზნები მუხლი 19. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები ცნობილია როგორც ეროვნულ, ისე საერთაშორისო დონეზე თავისი მრავალფეროვნებით და მცენარეულობის ტიპებისა და ჰაბიტატების სიმდიდრით და ასევე ცხოველთა სამყაროს მრავალფეროვნებით. დაცული ტერიტორია არის ადგილი, სადაც ადამიანის მხრიდან მინიმალური დაცვითი ღონისძიებებით ტერიტორია ბუნებრივ მდგომარეობაში ვითარდება. ხოლო ადამიანის ქმედებების შედეგად დეგრადირებული ჰაბიტატები აღდგენილია ბუნებრივ მდგომარეობასთან მიახლოებული სახით. დაცული ტერიტორიების გეოლოგიური მახასიათებლები და პალეონტოლოგიური, ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობის ადგილები დაცულია. 2. სახეობათა პოპულაციები, რის გამოც დაცული ტერიტორია ცნობილია, ჯანსაღ მდგომარეობაშია. სახეობები, რომელთა რაოდენობაც ადამიანის საქმიანობის შედეგად შემცირებული იყო, აღდგენილია იმ მდგომარეობამდე, როდესაც მათ გადაშენებას საფრთხე არ ემუქრება დაცულ ტერიტორიებზე. 3. დაცული ტერიტორიაზე სწორი მენეჯმენტის გამო მიმდინარეობს ბუნებრივი რესუსების მდგრადი სარგებლობა. კვლავ აქვს ადგილი მესაქონლეობას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე და იგი ეფუძნება საძოვრების მდგრადი მენეჯმენტის სისტემას; ტრადიციული კავშირი თუშეთსა და ვაშლოვანს შორის შენარჩუნებულია და გამოიხატება საქონლის (ცხვრის) სეზონურ გადაადგილებაში მთასა და ბარს შორის. 4. საქართველოდან და სხვა ქვეყნებიდან ბევრი ვიზიტორი სტუმრობს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს, რათა ისიამოვნონ მისი ბუნებით, ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობით, შემეცნებითი, სათავგადასავლო, სამეცნიერო კვლევითი, არქეოლოგიური და პალეონტოლოგიური ტურებით. ვიზიტორები მონაწილეობენ ისეთ ტურისტულ აქტივობებში, როგორიცაა: ზოოლოგიური ტურები, მათ შორის ფრინველებზე დაკვირვება, ბოტანიკური ტურები, სპორტული თევზაობა, აგროტური და სხვა. ადგილობრივი მოსახლეობა და დაცული ტერიტორიები სარგებლობენ ტურიზმიდან გენერირებული შემოსავლით. დაცული ტერიტორიები ასევე არის ადგილი, სადაც ადამიანები სწავლობენ ბუნებას, ეკოლოგიურ პროცესებს და ადამიანის მათზე დამოკიდებულებას. 5. თანამშრომლობა მიმდინარეობს ადმინისტრაციასა და აზერბაიჯანის მიმდებარე ტერიტორიებზე http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 პასუხისმგებელ სახელისუფლებო უწყებებს შორის, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ბუნებრივი ლანდშაფტების და მათთან დაკავშირებული სახეობების უფრო ეფექტური კონსერვაცია. ასევე თანამშრომლობენ ტრანსსასაზღვრო დაცული ტერიტორიების შექმნის საკითხებში, აგრეთვე ტრანსსასაზღვრო ტურისტული მარშრუტის ამოქმედებაში, როგორიცა ჯომარდობა მდინარე ალაზანზე, ერთობლივი სამეცნიერო და საგანმანათლებლო საქმიანობების განხორციელება. 6. ადმინისტრაციას მჭიდრო თანამშრომლობა აკავშირებს საპატრიარქოსთან - ჰერეთისა და ხორნაბუჯის ეპარქიასთან. ეპარქია ჩართულია დაცულ ტერიტორიაზე მიმდინარე საგანამანათლებლო და კულტურული მემკვიდრობის შენარჩუნების საქმიანობაში, რესურსების მართვაში. ადმინისტაციის და ეპარქიის მიერ ერთობლივად დაინერგა სამომლოცველო ტურები, რომელიც დიდი მოთხოვნით სარგებლობს ადგილობრივ და უცხოელ ვიზიტორებში. 7. დაცული ტერიტორიების მართვა იგეგმება და ხორციელდება ეფექტური ადმინისტრაციის მიერ, რომელსაც აქვს საჭირო ფინანსური და ტექნიკური საშუალებები და ინფრასტრუქტურა, ასევე საჭირო ცოდნითა და გამოცდილებით აღჭურვილი თანამშრომლების აუცილებელი რაოდენობა. ადმინისტრაცია ახორციელებს კარგად შემუშავებულ მონიტორინგის სისტემას: სისტემიდან მიღებული ინფორმაცია გამოყენებულია მართვის ეფექტურობის გასარკვევად და მართვის სტრატეგიების შესასწორებლად. მუხლი 20. საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილ, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა გენოფონდის და ბიოლოგიური მრავალფეროვნების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები აღდგენილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილი გადაშენების პირას მყოფი სახეობების პოპულაციები, ესენია: ჯეირანი და ჯიქი. დაცულ ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს თანამედროვე სტანდარტების ვოლიერები. გამოვლენილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შესული მცენარეები: საკმლის ხე, აკაკი, ღვიები, სახოკიას და დემეტრის ბერყენები, ევფრატის ვერხვი (თურანულა) და სხვა, რეპრეზენტატული ადგილები, სადაც მიმდინარეობს აქტიური მონიტორინგი და ჩასმულია ბოტანიკურ ტურებში. შექმნილია სანერგეები, სადაც გამოყავთ ზემოაღნიშნული სახეობები და ხელს უწყობენ მათ გამრავლებას. მუხლი 21. განათლებისა და მეცნიერული კვლევა-ძიებისათვის ფასდაუდებელი და შეუცვლელი ობიექტების ტერიტორიაზე შესაბამისი საველე პირობების შექმნასთან დაკავშირებული მიზნები გამოვლენილია მერქნიან მცენარეთა იშვიათი ეკოსისტემები და საკვანძო ფლორისტულად მნიშვნელოვანი ტერიტორიები, სადაც მოწყობილია მუდმივი სანიმუშო ფართობები, დაცულ ტერიტორიებზე ცხოველთა სამაყაროს საბინადრო ადგილებში დამონტაჟებულია ფოტოხაფანგები, ზოგიერთი სახეობა სატელიტური საყელოებით არის აღჭურვილი, დაწყებულია მათ გადაადგილებებზე მონიტორინგი, შექმნილია დარგოლვისათვის სპეციალური ინფრასტრუქტურა და შეძენილია სპეციალური აღჭურვილობა, შექმნილია ელექტრონული მონაცემთა ბაზა და დანერგილია ცხოველების: ძუძუმწოვრების, ფრინველების, თევზების, რეპტილიების, ამფიბიებისა და თევზების თანამედროვე აღრიცხვის მეთოდები. მუხლი 22. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ტურიზმისათვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები შექმნილია თანამედროვე სტანდარტების ტურისტული ინფრასტრუქტურა, როგორც დაცულ ტერიტორიაზე, ასევე მის დამხმარე ზონაში. მოწყობილია სათანადო რაოდენობის ოჯახური სასტუმროები. ტრადიციული გამოყენების ზონაში მოწყობილია თანამედროვე ბიოფერმები, ზოგიერთ მათგანში შესაძლებელია ტურისტების განთავსება. დამყარებულია თანამშრომლური ურთიერთობები კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროსთან და ტურისტულ სააგენტოებთან, ინფორმაცია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შესახებ გავრცელებულია საერთაშორისო მნიშვნელობის საიტებსა და საინფორმაციო ლიტერატურაში. დანერგილია ტურები ისტორიულ-კულტურული ძეგლების ჩართვით. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 23. ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაცვის, აღდგენისა და განვითარების ხელშეწყობასთან და თვითმყოფადი ისტორიულ-კულტურულ გარემოს შენარჩუნებასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დიდი ნაწილი, ნათელი ტყეები, სტეპებისა და ნახევარუდაბნოს ეკოსისტემები საუკუნეების მანძილზე ტრადიციულად გამოიყენებოდა საზამთრო საძოვრებად. XX საუკუნეში საბჭოთა ეკონომიკის დროს ეკოსისტემებმა დეგრადაცია განიცადეს საძოვრების არაადეკვატური გამოყენების გამო, თუმცა დღემდე ინარჩუნებენ თვითაღდგენის მაღალ პოტენციალს. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს ბუნებასა და ადამიანს შორის ამ რეგიონში საუკუნეების მანძილზე ჩამოყალიბებული ჰარმონიული ურთიერთობის თვალსაჩინო მაგალითსა და ლოგიკურ შედეგს შენარჩუნებული და, თუ მიზანშეწონილი და შესაძლებელია, აღდგენილია: ბუნებრივი რესურსების (პირველ რიგში საძოვრების) მდგრად გამოყენებაზე დაფუძნებული ტრადიციული საქმიანობები, რაც ხელს არ უშლის საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილი სახეობების გენოფონდის ეფექტურ და გრძელვადიან შენარჩუნებას. 3. მრავალი წლის განმავლობაში ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტყეები ადგილობრივი მოსახლეობისათვის წარმოადგენდა ხის მერქნული რესურსით სარგებლობის წყაროს. ამჟამად სათბობი შეშით (ფიჩხით) სარგებლობს მხოლოდ ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებული ზამთრის ბინები და სოფ. საბათლოს მოსახლეობა. 4. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მწყემსებისა და ადგილობრივი მოსახლეობის კეთილდღეობას და უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ბუნებრივი რესურსებით მდგრად სარგებლობას მათი სასიცოცხლო მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. მეორე მხრივ, ხდება ბუნებრივი რესურსების „არამომხმარებლურ“ გამოყენებაზე დაფუძნებული ალტერნატიული შემოსავლების (მაგ. წარმატებით ვითარდება ბუნებაზე ორიენტირებული ტურიზმი) და რესურსების დამზოგავი ტექნოლოგიების დანერგვა. 5. მდინარე ალაზანზე განვითარებულია მდგრადი სპორტული და სამოყვარულო თევზაობა. მუხლი 24. ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები 1. დაცულ ტერიტორიაზე სწორი მენეჯმენტის საფუძველზე მიმდინარეობს ბუნებრივი რესუსების მდგრადი სარგებლობა. კვლავ აქვს ადგილი მესაქონლეობას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე და იგი ეფუძნება საძოვრების მდგრადი მენეჯმენტის სისტემას; ტრადიციული კავშირი თუშეთსა და ვაშლოვანს შორის შენარჩუნებულია და გამოიხატება საქონლის (ცხვრის) სეზონურ გადაადგილებაში მთასა და ბარს შორის. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტყეების ინვენტარიზაციის საფუძველზე და ტყის რესურსების მდგრადი სარგებლობისა და ტყეების კონსერვაციის პრინციპებზე შედგენილი ტყის მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრულია საშეშე მერქნის რაოდენობა. მუხლი 25. ადმინისტრაციის განვითრებასთან დაკავშირებული მიზნები 1. თანამშრომლობა მიმდინარეობს ადმინისტრაციასა და აზერბაიჯანის მიმდებარე ტერიტორიებზე პასუხისმგებელ სახელისუფლებო უწყებებს შორის, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ეკოლოგიური ლანდშაფტების და მათთან დაკავშირებული სახეობების უფრო ეფექტური კონსერვაცია. ასევე თანამშრომლობენ ისეთი ტრანსსასაზღვრო ტურისტული მარშრუტის ამოქმედებაში, როგორიცაა ჯომარდობა მდინარე ალაზანზე. 2. ადმინისტრაციას მჭიდრო თანამშრომლობა აკავშირებს საპატრიარქოსთან - ჰერეთისა და ხორნაბუჯის ეპარქიასთან. ეპარქია ჩართულია დაცულ ტერიტორიებზე მიმდინარე საგანამანათლეობლო და კულტურული მემკვიდრობის შენარჩუნების საქმიანობაში, რესურსების მართვაში. ადმინისტაციის და ეპარქიის მიერ, ერთობლივად დაინერგა სამომლოცველო ტურები, რომელიც დიდი მოთხოვნით სარგებლობს ადგილობრივ და უცხოელ ვიზიტორებში. დაცული ტერიტორიების მართვა იგეგმება და ხორციელდება ეფექტური ადმინისტრაციის მიერ, რომელსაც აქვს საჭირო ფინანსური და ტექნიკური საშუალებები და ინფრასტრუქტურა, ასევე საჭირო ცოდნითა და გამოცდილებით აღჭურვილი თანამშრომლების აუცილებელი რაოდენობა. ადმინისტრაცია ახორციელებს კარგად შემუშავებულ მონიტორინგის სისტემას: სისტემიდან მიღებული ინფორმაცია გამოყენებულია მართვის ეფექტურობის გასარკვევად და მართვის სტრატეგიების http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 შესასწორებლად. მუხლი 26. მენეჯმენტის გეგმის ზოგადი პრინციპები დაცულ ტერიტორიებზე გავლენას ახდენენ მრავალმხრივი ბუნებრივი მოვლენები და პროცესები, მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებულ ფასეულობაზე განხორციელებული მოკლე და გრძელვადიანი გავლენები, რომელთა შორის აღსანიშნავია ბუნებრივად და ხელოვნურად გაჩენილი ხანძრები და კლიმატის ცვლილება. ადმინისტრაციამ უნდა შეინარჩუნოს ბალანსი და ერთის მხრივ, ნება დართოს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური მდგომარეობის განსასაზღვრად ბუნებრივი პროცესების განვითარებას და მეორე მხრივ, ყურადღება გაამახვილოს იმ განსაკუთრებულ ფასეულობებზე, რომლის დაცვაზე, კონსერვაციასა და მოვლა-პატრონობაზე პასუხისმგებელია სააგენტო. სააგენტო მართავს დაცულ ტერიტორიებს შემდეგი ზოგადი პრინციპების შესაბამისად: ა) ხანძრების აღკვეთა და კონტროლი: პერიოდულად, ბუნებრივად გაჩენილი ხანძრები წარმოადგენენ დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური მდგომარეობის განმსაზღვრელ ფაქტორს. დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტი ხშირად აღიარებს, რომ ხანძრები წარმოადგენენ ბუნებრივი პროცესების ნაწილს და თვლიან, რომ ამ შემთხვევაში არ არის საჭირო არავითარი ჩარევა. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შემთხვევაში უკონტროლო ხანძრებმა შეიძლება საფრთხე შეუქმნას იმ ეკოლოგიურ ფასეულობებს, რომლებიც მეტად დაფასებულია ვიზიტორთა მზარდი რაოდენობისაგან, კერძოდ, ველური მცენარეები და ცხოველები და სასიამოვნო პეიზაჟი, ბუნებრივი რესურსები, რომელზეც ჯერ კიდევ ბევრი ადგილობრივი მოსახლეა დამოკიდებული, აქედან გამომდინარე, ადმინისტრაცია გააგრძელებს ქმედებების განხორციელებას, რათა აღკვეთილ და შესუსტებულ იქნეს ბუნებრივად და ხელოვნურად გაჩენილი ხანძრებისაგან მიყენებული ზიანი, ასევე შეამცირებს ადამიანის მიერ ხანძრის გაჩენის და მისგან გამოწვეული ზიანის საფრთხეს (დანართი N5). ბ) კლიმატის ცვლილებები, მათ შედეგებთან ადაპტაცია და შედეგების შერბილება: ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების კლიმატი განიცდის ცვლილებას, ამ ცვლილებას ადგილი ექნება მომავალშიც, რაც გამოწვეული იქნება გლობალური დათბობით რაც თავის თავად გამოწვეულია ნახშორჟანგის და სხვა ე.წ. სათბური გაზების ანთროპოგენური ემისიებით. მაკრო და მიკრო გარემო, რომელიც მისაღები და ჩვეულია დაცული ტერიტორიების მცენარეებისა და ცხოველებისათვის შეიცვლება. ვერტიკალური კლიმატური ზონები გადაიწევს მაღლა, მცენარეები და ცხოველები, რომლებიც ადაპტირებულნი არიან ამჟამინდელ პირობებს საფრთხის წინაშე აღმოჩნდებიან. სახეობები, რომლებიც გავრცელებულნი არიან დაბალ ზონაში, გადაადგილდებიან ზემოთ და შეიქმნება ახალი კომპლექსები, ის სახეობები, რომლებიც უკეთესად იქნებიან ადაპტირებულნი ახალ პირობებთან დაცული ტერიტორიების გარედან მიგრირდებიან დაბალ ზონაში. ის სახეობები, რომლებიც გავცელებულია მაღალ ზონაში შესაძლოა გაუჩინარდნენ დაცული ტერიტორიებიდან. ადმინისტრაცია უძლურია წინ აღუდგეს კლიმატის ამ ცვლილებებს. არსებობს გარკვეული ქმედებები, რომლის მეშვეობითაც ადმინისტრაციას შეუძლია შეანელოს კლიმატის მავნე გავლენის შედეგი სახეობებსა და ეკოსისტემებზე. მაგ. ძირითადი მერქნიანი სახეობების უფრო მოქნილი გენოტიპების იდენტიფიცირება და გავრცელება, მაგრამ გარკვეული ცვლილებები არსებულ ჰაბიტატებსა და სახეობებში მაინც გარდაუვალია. ადმინისტრაცია გააგრძელებს კლიმატის მონიტორინგს და ხელს შეუწყობს კვლევით სამუშაოებს, რაც შეეხება კლიმატის ცვლილების შედეგს, დაცული ტერიტორიების ჰაბიტატებსა და სახეობებზე და ასევე აწარმოებს დისკუსიებს თუ რა სახით არის შესაძლებელი კლიმატის შედეგებისადმი ადაპტაცია და მისი უარყოფითი გავლენების შესუსტება. თავი IV დაცული ტერიტორიის სიტუაციური ანალიზი მუხლი 27. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაცია და მდგრადი სარგებლობა 1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დაარსებამდე, ეკოლოგიური ფასეულობები მთელი რიგი საფრთხეების ქვეშ იმყოფებოდა: ა) ტყის ჭრა საშეშე მასალად იწვევდა ტყეების სერიოზულ დეგრადაციას, მონადირეების მიერ უკანონოდ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ხორციელდებოდა ნადირის მოპოვება; ბ) ცხოველები ფრთხებოდნენ მანქანებისაგან, რომლებიც მოძრაობდნენ დაცულ ტერიტორიებზე გამავალ გზებზე; გ) აკრძალული საშუალებებით ხდებოდა თევზის მოპოვება მდინარე ალაზანზე, ასევე ადგილი ჰქონდა ველური ყვავილების შეგროვებას, როგორც გასაყიდად, ასევე პირადი მოხმარებისათვის; დ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის საზღვრის ფარგლებში ტრადიციული საძოვრები დეგრადირებულია შინაური საქონლის მიერ გადაჭარბებული ძოვების გამო; მწყემსების ძაღლები, რომლებიც იცავენ საქონელს, ამავე დროს აფრთხობენ მსხვილ ძუძუმწოვრებს. მწყემსების მიერ საძოვრების პროდუქტიულობის გაზრდის მიზნით ხდება მათი გადაწვა; ე) ტურისტების არაადეკვატური მართვით გამოწვეული გავლენა, იშვიათი და გადაშენების პირას მისული ტყის ნობათის მოგროვება, სათუთ ტერიტორიებზე საინფორმაციო ნიშნებისა და ღობეების არარსებობა; ვ) დაცული ტერიტორიების საზღვრებთან არსებული ქვიშის მოპოვება და კირქვის კარიერები აზიანებდა იშვიათი სახეობების და მნიშვნელოვანი ფრინველების საბუდარ ადგილებს. მთლიანი ტერიტორია იყო ნავთობის ძიებასა და მოპოვებაზე ლიცენზიის გაცემის საგანი. 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დაარსებამ შექმნა პირობები ბიომრავალფეროვნების დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი სარგებლობისათვის. წინა მენეჯმენტის გეგმის საშუალებით საფრთხეებისა და ზეწოლების გათვალისწინებით განისაზღვრა შემდეგი სტრატეგიები: ა) ეროვნული პარკის დაყოფა სხვადასხვა ფუნქციონალურ ზონებად, რომლის დროსაც თითოეული ზონისათვის განსაზღვრული იყო სპეციფიკური მიზნები და სარგებლობის წესები; ბ) კანონის აღსრულების სტრატეგია; გ) კომუნიკაციის სტრატეგია; დ) კონსერვაციისა და აღდგენის სტრატეგიები კონკრეტული ჰაბიტატებისა და სახეობებისათვის. 3. წინა მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდში დაცული ტერიტორიების ტრადიციული გამოყენების ზონაში სოფ. საბათლოს მოსახლეობის შეშით უზრუნველყოფის მიზნით 2007-2010 წლებში გაიცა 1 314.57კბ.მ. სათბობი შეშა აკაციის პლანტაციებიდან. 2011-2012 წლების ზამთრის სეზონისათვის მოსახლეობისათვის არ მომხდარა საშეშე მერქნის გაცემა, საშეშე რესურსების არარსებობის გამო. 4. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდში აიკრძალა ნადირობა მთელ დაცულ ტერიტორიაზე, რამაც ხელი შეუწყო ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას და გამრავლებას. 5. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდში მდ. ალაზანზე ბრაკონიერული მეთოდებით თევზის უკონტროლოდ მოპოვების აღკვეთის მიზნით აიკრძალა უკანონო თევზაობა. შედეგად ვიზიტორებს მიეცათ საშუალება (წარმატებული) სპორტული თევზაობისა. 6. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, ბუნების მართვადი დაცვის ზონაში და აღდგენის ზონაში გადაჭარბებული ძოვება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნებისათვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საფრთხეა. მეორე მხრივ, შინაური ცხოველები საკვების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს მტაცებლებისათვის, სწორედ ამიტომ შინაური ცხოველები ეკოსისტემის ნაწილად იქცა. 7. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის აღდგენის ზონაში ქურციკის აღდგენისათვის მოეწყო ვოლიერი. ქურციკების აღდგენა მნიშვნელოვანია ადგილობრივი ბიომრავალფეროვნებისათვის. 8. წინა მენეჯმენტის გეგმით WB/GEF პროქტის ფარგლებში გათვალისწინებული იყო ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებიდან მწყემსის ბინების გადატანა სხვა ალტერნატიულ საძოვრებზე, გარდა ტრადიციული გამოყენების ზონისა. აღნიშნული ქმედება ვერ განხორციელდა. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსების სარგებლობის რუკა დანართი №3, ჰაბიტატების რუკა დანართი №8; მუხლი 28. ეკოტურიზმი 1. ადმინისტრაციამ WB/GEF - ის დაფინანსებით განხორციელებული საქართველოს დაცული ტერიტორიების განვითარების პროექტის ფარგლებში უზრუნველყო ტურისტული ინფრასტრუქტურის კეთილმოწყობა, რომლის შემადგენლობაში შედის: ა) ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი ქ. დედოფლისწყაროში, სადაც ხორციელდება ვიზიტორთა ინფორმაციული უზრუნველყოფა პარკის საშუალებებსა და ტურისტულ შეთავაზებებზე, ასევე ვიზიტორს საშუალება აქვს გაეცნოს ვიზიტორთა ცენტრში არსებულ ექსპოზიციებსა და მეტი ინფორმაცია მიიღოს ეროვნული პარკის, მისი შექმნისა და ისტორიის, ფლორისა და ფაუნის, პარკის რეგიონში არსებული ღირსშესანიშნაობების შესახებ; ბ) 4 შესასვლელი ინტეგრირებული რეინჯერების სადგურთან (ვაშლოვანის, ცენტრალური შესასვლელის, შავი მთის, კაკლის ყურის დაცვის სადგური). აღნიშნულ დაცვის სადგურებში მოსაწყობია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შესახებ საინფორმაციო კუთხე; გ) 7 საპიკნიკე ადგილი (დათვის ხევი, ვაშლოვანი, ცენტრალური ბუნგალოები, მიჯნისყურე, ტახისწყალი, შავი მთა, კაკლის ყურე) საპიკნიკე მაგიდებით, ცეცხლის დასანთები ადგილებით, ტუალეტებით და სანაგვე ურნებით; დ) საინფორმაციო ცენტრი (ვიზიტორთა ცენტრი შედგება სასტუმროსგან და საინფორმაციო ცენტრისგან); ე) დროებითი საცხოვრებელი 7 ადამიანისათვის ადმინისტრაციის შენობაში (სასტუმროში არის 4 ნომერი – ერთი ერთადგილიანი და ორი ორადგილიანი ნომერი, აგრეთვე ლუქსი ორ ადამიანზე); ვ) 16 ორკაციანი თავშესაფარი (ბუნგალო), რომელიც მდებარეობს სამ სხვადასხვა ადგილას (ნათლისწყლის ხეობაში 9 ცენტრალური ბუნგალო, მიჯნისყურის ჭალაში – 6 ბუნგალო, ტახისწყლის ჭალაში – 1 ბუნგალო) (დანართი N4); ზ) 4 საკემპინგო ადგილი (ვაშლოვანი, შავი მთა, მიჯნისყურე, კაკლის ყურე), თითოეული განკუთვნილი 20 ადამიანისათვის და ცეცხლის დასანთები ადგილით, ტუალეტითა და სანაგვე ურნებით; თ) 3 ძირითადი სამანქანე გზა ულამაზესი ხედებით; ი) 3 გადასახედი ადგილი (ერთი მოწყობილი გადასახედი ვაშლოვანში, უსახელოსა და შავი მთის გადასახედი); კ) 7 სალაშქრო ბილიკი. 2. ადმინისტრაციის მიერ ვიზიტორებისათვის ორგანიზებულია და შეთავაზებულია შემდეგი სახის მომსახურებები: ა) სათავგდასავლო ლაშქრობები; ბ) ფრინველებზე დაკვირვება; გ) საავტომობილო ტურები; დ) ინტეგრირებული ტურები - (სამანქანე და საფეხმავლო ტურები ერთად); ე) ხატვა ველურ ბუნებაში; ვ) ფოტო და ვიდეო სესიები; ზ) ტრადიციული ხელნაკეთობების გამოფენა; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 თ) სპორტული თევზაობა; ი) ბროშურები და საინფორმაციო მასალა პარკის შესახებ, განახლებული ვიზიტორთა ცენტრი, საკონფერენციო დარბაზი, საგამოფენო დარბაზი საინტერპრეტაციო დაფებით; კ) ბუნგალოების, ვიზიტორთა ცენტრის სასტუმროს, საკარვე ადგილებისა და სხვა მომსახურების დაჯავშნა; ლ) სპეციალური აღჭურვილობის გაქირავება (კარვები, საძილე ტომრები, ზურგჩანთები, ჭოგრიტები); მ) ეკოსაგანმანათლებლო ტურები - ვაშლოვანის ეროვნული პარკის მიერ შეთავაზებულია სხვადასხვა სახის ეკოსაგანმანათლებლო და შემეცნებითი ტურები ასაკობრივი ჯგუფის გათვალისწინებით; ნ) კულტურული ტურები - ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მდიდარია ისტორიულ-კულტურული ძეგლებით. ეროვნული პარკის ერთ-ერთი ბილიკი მიჰყვება გზას, რომელიც გამოყენებული იყო ქეთევან დედოფლის მიერ სპარსეთში გამგზავრებისას. ტური მორგებულია ინდივიდუალურად ვიზიტორთა ჯგუფის ინტერესებს (დანართი N11). ო) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები ახდენს საინტერპრეტაციო, საინფორმაციო და სხვა მასალებით უზრუნველყოფას. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ინფრასტრუქტურის რუკა, დანართი N4; 3. ვიზიტორთა აქტივობა დაცულ ტერიტორიებზე: ა) პარკში პირველი ოფიციალური ტურისტული სეზონი გაიხსნა 2007 წელს და მიღებულ იქნა ვიზიტორთა შედარებით მცირე რაოდენობა – 632 ვიზიტორი. ვიზიტორთა რაოდენობა ყოველწლიურად მატულობს და 2012 წელს შეადგინა 7320 ვიზიტორი. ვიზიტორთა 80% წარმოადგენდნენ საქართველოს მოქალაქეებს. უცხო ქვეყნის ვიზიტორებიდან ჭარბობს გერმანიისა და პოლონეთის ქვეყნების მაცხოვრებლები. დანარჩენი ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებიდან, ასევე მნიშვნელოვნად იზრდება ტურისტების რაოდენობა აშშ-დან და აზიის ქვეყნებიდან; ბ) პარკის ყველაზე აქტიური ტურისტული სეზონი არის გაზაფხული და შემოდგომა. სეზონის პიკი არის აპრილი და ოქტომბერი; გ) პარკის მოსანახულებლად მთავარი მოტივაცია, როგორც ეს აღნიშნულია ვიზიტორთა გამოკითხვებში, არის: 1. ფლორა, ფაუნა და ბიომრავალფეროვნება, 2. პარკის ლანდშაფტები, 3.მოგზაურობის კარგი და უსაფრთხო შესაძლებლობა, ასევე ადგილობრივი ტრადიციები და კულტურული მემკვიდრეობა. ამ კვლევის შედეგები შეესაბამება დღევანდელ ტურისტულ პროდუქტს, რომელსაც პარკი სთავაზობს ვიზიტორებს. 4. გამომდინარე იქედან, რომ ადმინისტრაციას და მოსახლეობას არ ჰყავთ ცხენები გასაქირავებლად, საცხენოსნო ტურები არ არის შეთავაზებული. ჯომარდობა მდინარე ალაზანზე შეთავაზებული იქნა რამოდენიმე წლის განმავლობაში, მაგრამ ამჟამად მისი შეთავაზება აღარ ხდება, რადგან მდინარე მდებარეობს საერთაშორისო სასაზღვრო ზონაში. საქართველოს საზღვრის დაცვის პოლიციამ გამოთქვა მზადყოფნა ამ აქტივობის აღდგენაზე სააგენტოსთან ერთობლივი ძალისხმევის საშუალებით. 5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დაარსების შემდეგ ადგილობრივი მოსახლეობა ჩართულია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორებისათვის მომსახურების მიწოდებაში. კერძოდ, დაცულ ტერიტორიებზე გადაადგილებისას ვიზიტორები გიდსა და მძღოლს ადგილობრივი მოსახლეობიდან ქირაობს. ასევე ვიზიტორები ღამის გასათევად ქირაობენ ოჯახური ტიპის სასტუმროებს. მსოფლიო ბანკის დახმარებით მცირე გრანტების პროგრამის ფარგლებში, ქ. დედოფლისწყაროში მოწყობილია 7 საოჯახო სასტუმრო, რომელშიც შესაძლებელია განთავსდეს 70-მდე ვიზიტორი, გარდა ამისა, დედოფლისწყაროში ფუნქციონირებს კიდევ 3 სასტუმრო, სადაც არის შესაძლებლობა 20-მდე ვიზიტორის განთავსებისა. საერთო ჯამში შესაძლებელია 90-მდე ვიზიტორის განთავსება. 6. ეკოტურიზმის განვითარებისათვის ადმინისტრაციის მიერ ცენტრალური ბუნგალოების წყლით უზრუნველყოფის მიზნით მდ. მლაშეწყლიდან 900 მეტრის მანძილზე წყალგაყვანილობის ქსელი მოეწყო. ამჟამად ბუნგალოები სრულად უზრუნველყოფილია ტექნიკური წყლით. 7. მიჯნის ყურის ბუნგალოებისათვის მოეწყო ჭა (ტუმბოთი) და მიუერთდა ბუნგალოების წყალგაყვანილობის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ქსელს. ამჟამად ბუნგალოები სრულად უზრუნველყოფილია ტექნიკური წყლით. 8. 2012 წლის ნოემბრის თვეში გარემონტდა ცენტრალურ ბუნგალოებში სამი ბუნგალო, სამომავლოდ საჭიროა გარემონტდეს დარჩენილი 13 ბუნგალოც. 9. ტურიზმიდან და ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი: ა) ეროვნულ პარკში ფასების სისტემა - ამჟამად არ არსებობს ეროვნულ პარკში შესვლის გადასახადი. ვიზიტორები იხდიან გადასახადს მხოლოდ პარკის მიერ მოწოდებული მომსახურებისათვის, როგორიცაა: ღამისთევა სასტუმროში, ტურისტულ თვაშესაფრში, კარავში და აღჭურვილობის ქირაობა. არ არის გადასახადი დაჯავშნაზე. ფასები ფიქსირებულია, თუმცა 10-კაციან ჯგუფებზე არის გარკვეული ფასდაკლება. არ არის განსაკუთრებული შეთავაზება ტუროპერატორებისათვის ან მომსახურების საათობრივი ანაზღაურება; ბ) ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი დაცულ ტერიტორიებში 2007-2012 წლებში შეადგენდა: გ) 2011-2012 წლებში ადმინისტრაციას არ ჰქონდა ხელშეკრულება გაფორმებული მომსახურებების მომწოდებლებთან (გიდის მომსახურება, მანქანით მომსახურება). შესაბამისად, შემოსავალი ამ მომსახურებებიდან არ შემოსულა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში. 10. ტურიზმსა და ვიზიტორთა მომსახურებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ა) შემოსავალი: ა.ა) ამჟამად ეროვნული პარკის ტურისტული მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი დაბალია. არ არსებობს შესვლის გადასახადი, ვიზიტორები იხდიან მიწოდებული სერვისის მომსახურებების გადასახადს, როგორიცაა ღამისთევის გადასახადი და აღჭურვილობის ქირაობის თანხა; ა.ბ) იმისათვის, რომ მოხდეს პარკის შემოსავლების ზრდა, საჭიროა შეთავაზებების გაფართოება. უნდა დამზადდეს გასაყიდი პროდუქცია: სუვენირები პარკზე და რეგიონზე, ქუდები და მაისურები ეროვნული პარკის ლოგოთი, ბროშურები ეროვნული პარკის მცენარეების, ცხოველებისა და ფრინველების შესახებ. ფილმები ეროვნული პარკის შესახებ, Puzzle-ები ბავშვებისათვის. ბ) არსებული 15 ტურისტული თავშესაფარი საჭიროებს ელექტროენერგიით უზრუნველყოფას და არსებული ჰელიოსისტემების განახლებას, აგრეთვე საველე ტუალეტებისა და საშხაპეების მოწყობას. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 29. ეკო-განათლება 1. ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელი ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა წარმოადგენს მისი საზოგადოებასთან ურთიერთობის სტრატეგიის ნაწილს. პროგრამაში ჩართულები არიან: სკოლის მოსწავლეები და მასწავლებლები, უნივერსიტეტის სტუდენტები და ლექტორები, რომლებიც მონაწილეობენ ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებებში. ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობა ეკოსაგანმანათლებლო და გარემოსდაცვით ღონისძიებებში, ხელს შეუწყობს დაცული ტერიტიორიების მდგრად მართვას, ამისთვის საჭიროა სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება სხვადასხვა ასაკის მიზნობრივი ჯგუფებისთვის. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის მიზანია: ა) მოსახლეობის ფართო ფენების მიერ დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და როლის გაზიარება, როგორც ქვეყნის, ასევე ადამიანის მომავლისთვის და მათ მიერ ჩვენი ქვეყნის ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვის იდეის მხარდაჭერა; ბ) მოსახლეობის ფართო ფენებში მაღალი ეკოლოგიური ცნობიერების ჩამოყალიბება; გ) მოსახლეობის ჩართულობის მაღალი დონე გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაწყვეტის მიზნით; დ) მოსახლეობის ფართო ფენების თანადგომა დაცულ ტერიტორიებზე ეკოლოგიური პირობების გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნით. 2. ველური ბუნების და ეკოსისტემების სრული გაგებისთვის ეკოსაგანმანათლეობლო პროგრამა ითვალისწინებს ინტერპრეტაციის სხვადასხვა ფორმას. ხაზს უსვამს რა დაცული ტერიტორიების როლსა და მნიშვნელობას ბიომრავალფეროვნების დაცვის საქმიანობაში. პროგრამა მხარს უჭერს სკოლებში, უმაღლეს სასწავლებლებში მიმდინარე საგანმანათლებლო პროგრამებს გარემოს დაცვის შესახებ, ასევე მიზნობრივ და საინტერესო ინფორმაციის გავრცელებას ვიზიტორთა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის. 3. ადმინისტრაცია დაარსების დღიდან თანამშრომლობს დამხმარე ზონის საგანმანათლებლო დაწესებულებთან. ეკოსაგანამანათლებლო პროგრამაში ჩართულები არიან ძირითადად სკოლის მოსწავლეები და მასწავლებლები, უნივერსიტეტის სტუდენტები და ლექტორები. 4. ყოველწლიურად აქტიურად იმართება ღონისძიებები დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სკოლებში სხვადასხვა სახის ეკოლოგიური პრობლემის თემატიკით, როგორიცაა დაბინძურების პრობლემა და ა.შ. 5. 2003-2005 წლებში ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებულ ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობებში მონაწილეობა მიიღო 90-მა მოსწავლემ და სტუდენტმა ადგილობრივი ხუთი სკოლიდან და თბილისის ერთი უნივერსიტეტიდან. ხოლო 2010 წელს ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებებში მონაწილეთა რაოდენობა გაიზარდა 1 468-მდე (მათ შორისაა 500 – მდე ადგილობრივი სკოლის მოსწავლე და 45 მასწავლებელი), 468 ადგილობრივმა მოსახლემ მონაწილეობა მიიღო დასუფთავების ღონისძიებაში, დაახლოებით 300 ადამიანმა მონაწილეობა მიიღო ეკო-ტურებში. 6. 2010 წელს ადმინისტრაციის წარმომადგენლების მიერ მოსახლეობის ეკოსაგანმანათლებლო ცნობიერების ამაღლების მიზნით ჩატარებულ ღონისძიებებში მონაწილეობა მიიღო 1 468 ადამიანმა, რაც დაახლოებით 16,3 ჯერ აღემატება 2003 წლის მაჩვენებელს (90 კაცი). 7. დღევანდელი მდგომარეობით ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულ ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობებში ჩაერთო 17 საგანმანათლებლო დაწესებულება, მათ შორის: დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტიტეის 5 საჯარო სკოლა, თბილისის 7 საჯარო სკოლა, შავი ზღვის უნივერსიტეტი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ზოოპარკის საგანმანათლებლო ცენტრი ,,მეტაზოა”. 8. ადმინისტრაციას გააჩნია საჭირო ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა, რომელიც საშუალებას აძლევს ნაყოფიერი ეკოსაგანამანათლებლო და შემეცნებითი საქმიანობა აწარმოოს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ერთად. ადმინისტრაციულ შენობაში ფუნქციონირებს საგამოფენო დარბაზი, რომელიც აღჭურვილია საინფორმაციო დაფებით. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა ითვალისწინებს ეკოსემინარებს, გაკვეთილებს ველზე, ეკო-თამაშებს, რომელიც გათვლილია სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფებზე და დონეებზე. ასევე ეწყობა პრეზენტაციები და დოკუმენტური ფილმის ჩვენება - საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე. 9. ადმინისტრაციას შესწევს უნარი, რომ სხვადასხვა დაინტერსებულ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 გაიზარდოს ღონისძიებების და მასში ჩართული ადამიანთა რაოდენობა. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის დაგეგმვის დროს გასათვალისწინებელია: ხელმისაწვდომი რესურსები; პროგრამის დასაბუთება იმ კუთხით, თუ როგორ აისახება პროგრამა დაცული ტერიტორიების გრძელვადიან მიზნებზე; პროგრამის განხორციელების ალტერნატიული საშუალებები, ზოგიერთი აქტივობის განსახორციელებლად პარტნიორი ორგანიზაციების დახმარება, მაგალითად, როგორიცაა ,,დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია”, რათა იმ შეზღუდული რესურსებით, რომელიც განსაზღვრულია ადმინისტრაციისათვის, შესაძლებელი იყოს სხვა ღონისძიებების განხორციელება. 10. არასამთავრობო ორგანიზაცია ,,ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია“ შეიქმნა 2009 წლის 22 სექტემბერს ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის სამხრეთ კავკასიის პროგრამული ოფისის მიერ და შექმნის მომენტიდან აქტიურად ჩაერთო ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მხარდამჭერ საგანმანათლებლო საქმიანობაში. ორგანიზაციამ ადმინისტრაციის თანამშრომლებთან ერთად განახორციელა შემდეგი ღონისძიებები: ა) ბუკლეტების, ბროშურების, საინფორმაციო ფურცლების გამოცემა, შეხვედრების ორგანიზება სხვადასხვა დაინტერესებულ პირებთან (ადგილობრივი თვითმმართველობა, ფერმერები, მონადირეები) და სხვა. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მართვაში მოსახლეობის ჩართვისა და დაცული ტერიტორიების მიზნების შესახებ ინფორმაციის გავრცელება; ბ) მეგობართა ასოციაციის წევრები ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რეინჯერებთან ერთად ახორციელებს ბუნების ძეგლის ,,არწივის ხეობის’’ დაცვას იქ არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლა პატრონობას. მუხლი 30. საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. დაცული ტერიტორიების შექმნის შემდგომ, სააგენტომ და ადმინისტრაციამ განახორციელეს ღონისძიებები, რომლებიც მიზნად ისახავდა ადგილობრივი მოსახლეობის, ადგილობრივი, რეგიონალური და ეროვნული დონის ხელისუფლების წარმომადგენლებისა და სხვა გავლენის მქონე უწყებების გათვითცნობიერებას დაცული ტერიტორიების ფასეულობების საკითხებში და ინფორმაციის მიწოდებას იმ პრობლემებზე, რომლებსაც ადმინისტრაცია აწყდება. ღონისძიებები მოიცავდა საზოგადოების ინფორმირებას დაცული ტერიტორიების შესახებ სატელევიზიო და საეთერო გამოსვლების და გაზეთების მეშვეობით, ასევე ადგილი ჰქონდა სხვადასხვა ქვეყნის დიპლომატიური კორპუსისა და მთავრობის წარმომადგენლებთან შეხვედრებსა და საუბრებს, მზადდებოდა საინფორმაციო ბუკლეტები, კალენდრები, მაისურები და სხვა სარეკლამო მასალა. 2. სააგენტომ შექმნა ერთიანი ვებგვერდი, რომლის მეშვეობითაც ხდება ინფორმაციის გავრცელება ყველა დაინტერესებული მხარისათვის. 3. წინა მენეჯმენტის გეგმა ასევე ითვალისწინებდა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის რადიო სადგურს, მაგრამ აღნიშნული არ განხორციელებულა თანხების უქონლობის გამო. წლიურ სოციალურ გამოკვლევებზე დაყრდნობით, რომელიც განხორციელდა სააგენტოს მიერ, ადგილობრივი მოსახლეობა უფრო გათვითცნობიერებულია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფასეულობებში და აქვს უფრო პოზიტიური განწყობა ადმინისტრაციის მიმართ, ვიდრე ეს იყო დაცული ტერიტორიების შექმნისა და წინა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებამდე. საზოგადოების განწყობის გაუმჯობესებას შესაძლოა ხელი შეუწყო მცირე გრანტების პროგრამის განხორციელებამ საქართველოს დაცული ტერიტორიების განვითარების პროექტის (მსოფლიო ბანკი/გარემოს გლობალური ფონდი) ფარგლებში, რომელიც დაეხმარა ადგილობრივ მოსახლეობას საარსებო პირობების გაუმჯობესებაში. მიუხედავად ყოველივე ამისა, როგორც ეს უკვე აღინიშნა მე-4 თავში, კანონდარღვევებს ისევ აქვს ადგილი. მუხლი 31. საკანონმდებლო ბაზის აღწერა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების იმართება შემდეგი საკანონმდებლო აქტებით: ა) „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი; ბ) ,,თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 შესახებ” საქართველოს კანონი; გ) „საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“ საქართველოს კანონი; დ) „საქართველოს ტყის კოდექსი“; ე) „ცხოველთა სამყაროს შესახებ“ საქართველოს კანონი; ვ) „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი. მუხლი 32. ადმინისტრაციის მდგომარეობა 1. დაცული ტერიტორიების შექმნისას, წინა მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებისას გათვალისწინებული იყო, რომ ადმინისტრაციას უნდა ჰყოლოდა 44 თანამშრომელი, მათ შორის 28 თანამშრომლისგან შემდგარი რეინჯერთა გუნდი, საინფორმაციო, ინტერპრეტაციისა და ვიზიტორთა სამსახურებისათვის განსაზღვრული იყო ოთხი თანამშრომელი; ვიზიტორთა სამსახური, ეკოგანათლების სპეციალისტი და ბუნებრივი რესურსების ორი სპეციალისტი. 2010-2011 წლებში ადგილი ჰქონდა მნიშვნელოვან საკადრო ცვლილებებს, კერძოდ, შეიცვალა დირექტორი, ბუღალტერი, უფროსი რეინჯერი, სამი რეინჯერი და ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი, ამჟამად ვაკანტურია ადმინისტრაციის უფროსის შტატი. 2013 წლის მდგომარეობით ადმინისტრაციაში დასაქმებულია 33 ადამიანი. 2. ადმინისტრაციის სტრუქტურა სააგენტოს ტერიტორიული ადმინისტრაციების ტიპური დებულების თანახმად: ა) ადმინისტრაციას მართავს და ხელმძღვანელობს დირექტორი, რომლის პასუხისმგებლობის ქვეშაა ორი ძირითადი სტრუქტურული დანაყოფი: დაცვის განყოფილება და ადმინისტრაციული განყოფილება; ბ) დაცვის განყოფილება პასუხისმგებელია პატრულირებაზე, გრძელვადიანი მონიტორინგის ქმედებებზე და უკანონო ქმედებების აღმოფხვრაზე, ასევე დაცვის განყოფილება ჩართულია ეკოსაგანმანათლებლო, სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგისა და ვიზიტორთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საქმიანობებში; გ) ადმინისტრაციული განყოფილება პასუხისმგებელია დაგეგმვისა და ბიუჯეტის, ფინანსური მართვისა და ბუღალტრული აღრიცხვის, ვიზიტორთა მომსახურების და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისა და ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების კოორდინირებაზე. ამყარებს კონტროლს შრომით დისციპლინაზე, ასევე ამყარებს კონტაქტებს უცხოეთის შესაბამისი პროფილის ორგანიზაციებთან, უზრუნველყოფს ადმინისტრაციის საქმიანობის შესახებ შეხვედრების ორგანიზებას, ადმინისტრაციის ქონება-აღრიცხვას და მოვლა-პატრონობას. 3. FFI და NACRES-ის მიერ 2009 წელს ჩატარებულმა ტრენინგმა და რესურსების საჭიროებების შეფასებამ, რომელიც განხორციელდა ევროგაერთიანების მიერ დაფინანსებული საქართველოს მტაცებელთა კონსერვაციის პროექტის ფარგლებში გამოავლინა შემდეგი დამატებითი თანამშრომლების საჭიროება: ბუნებრივი რესურსების სარგებლობის სპეციალისტი, ინტერპრეტაციის სპეციალისტი, ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის სპეციალისტი, ცხრა დამატებითი რეინჯერი. ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტის თანამდებობა შევსებულ იქნა 2010 წელს ვეტერინარის მიერ, ქურციკების რეინტროდუქციის პროგრამის განხორციელების მიზნით. 4. მიუხედავად ჩატარებული ტრენინგებისა, ადმინისტრაციას მაინც არ აქვს საკმარისი ცოდნა და გამოცდილება, რომელიც საჭიროა მონიტორინგისათვის, მონიტორინგის მონაცემების ინტერპრეტაციისათვის, კონსერვაციისა და რესურსის მართვის სტრატეგიების შემუშავებისა და განხორციელებისათვის. საჭიროებების შეფასებამ, რომელიც განხორციელდა 2009 წელს FFI/NACRES-ის მიერ, გამოავლინა ტრენინგის საჭიროება შემდეგ საკითხებში: საძოვრების საველე მონიტორინგი, კომპეტენციის სტანდარტები, გარემოსდაცვითი განათლება, რეინჯერების კვალიფიკაციის ამაღლების კურსები, სამაშველო მომსახურების გაწევა, იარაღები, ოთახის დაჯავშნის სისტემა, იჯარების გაცემა, ინტერპრეტაციის გამოცდილება, გის-ი და მასში მონაცემთა შეტანა, გარემოს ინტერპრეტაცია, საძოვრების კვლევა, საძოვრების მართვა, ფოტოგრაფირება, ადამიანებთან ურთიერთობა, ხანძარსაწინააღმდეგო ქმედებები, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ზემოთ აღნიშნულ თემაზე ადმინისტრაციას სხვა დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციებთან ერთად ჩაუტარდა წვრთნები დაცული ტერიტორიების განვითარების პროექტისა და აშშ შინაგანი დეპარტამენტის საერთაშორისო ტექნიკური დახმარების პროგრამის ფარგლებში. კადრების http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ცვლილების გამო აუცილებელია სისტემატიური წრთვნები. 5. სააგენტოს, სახეობათა კონსერვაციის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის (NACRES) და საერთაშორისო ორგანიზაცია ფაუნა და ფლორა ევრაზიის პროგრამის (FFI) შორის გაფორმდა ხელშეკრულება, ხელშეკრულების ფარგლებში ,,ნაკრესი”- ,,FFI” –სთან ერთად, ევროკომისიის ფინანსური მხარდაჭერით განახორციელებს პროექტს: ,,საქართველოს დაცული ტერიტორიების შესაძლებლობების გაუმჯობესება და ადგილობრივი თემის ჩართვა საქართველოს უნიკალური და საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციის და დაცვის პროცესში”. პროექტის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების ხელშეწყობა. 6. პროექტის ფარგლებში 2012 წლის დეკემბერში ქურციკების ვოლიერში (ბუღა მოედანი) მოხდა მრავალფუნქციური დაცვის სადგურის გახსნა. 7. დაცვა – პატრულირება: ა) დაცვა და პატრულირება ხორციელდება ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილების რეინჯერთა მიერ. დღეისათვის დაცვის განყოფილება შედგება განყოფილების უფროსის, ორი უფროსი რეინჯერის და 23 რეინჯერისგან. თითეული უბნისა და დაცვის სადგურისათვის (რვა სადღეღამისო მუდმივმოქმედი რეინჯერთა დაცვის სადგური: ვაშლოვანის, ცენტრალური შესასვლელის, ცენტრალური ბუგალოების, მიჯნისყურის, ვოლიერის, შავი მთის, კაკლის ყურის, ჰერეთის ფონის) ადმინისტრაციის მიერ განსაზღვრულია ყოველკვირეული პატრულირების მარშრუტები. რეინჯერები დადგენილი გრაფიკის მიხედვით პატრულირებას ახორციელებენ ამ მარშრუტების მიხედვით. ბ) ადგილზე რეინჯერთა პატრულირების გარდა, 2012 წლის სექტემბრის თვიდან საერთაშორისო ორგანიზაცია ფაუნა და ფლორა ევრაზიის პროგრამის (FFI) დახმარებით ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დაცვის ეფექტურად განხორციელების მიზნით დაიწყო ტერიტორიის ინტენსიური პატრულირება წინასწარ დაგეგმილი სამანქანე საპატრულო მარშრუტების მიხედვით. პატრულირებას ავტომანაქანით ახორციელებს დაცვის განყოფილების ოთხი გამოცდილი თანამშრომელი ორ ჯგუფად. საპატრულო ჯგუფი უზრუნველყოფილია ველზე საჭირო აღჭურვილობით (იარაღი, GPS, ფოტოაპარატი და სხვა). ველზე პატრულირება ხორციელდება ჯგუფების მონაცვლეობით (დანართი N6). აღნიშნული პროექტი ხელს შეუწყობს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე სამართალდამრღვევთა მოქმედების არეალის შეზღუდვას და ასევე, არალეგალური ქმედებების გამოვლენისა და დამნაშავეების ხელშეშლის საშუალებაც იქნება. გ) დღეისათვის დაცულ ტერიტორიაზე აშენებულია 6 დაცვის სადგური, 4 საჯინიბო, ხოლო 2 ბუნგალო ნათლისწყლის ხეობაში და მიჯნის ყურეში გამოყენებულია დაცვის სადგურად. ტერიტორიაზე დამონტაჟებულია საგზაო-საორიენტაციო და სასაზღვრო ნიშნულები. დაცვის განყოფილებას გააჩნია სამი ერთეული სატრანსპორტო საშუალება, 11 ცხენი შესაბამისი აღჭურვილობით. დაცვის განყოფილება უზრუნველყოფილია მაღალი დონის საველე რადიოკავშირგაბმულობის საშუალებებით, თუმცა ჰელიოსისტემების აკუმულატორების მწყობრიდან გამოსვლის გამო (მოძველდა), მათი ექსპლუატაცია ვეღარ ხერხდება, რეინჯერებს გააჩნიათ ზაფხულისა და ზამთრის საველე ფორმები, გარკვეული საველე აღჭურვილობა (დანართი N4). დ) რეინჯერთა სამსახური აღჭურვილია 3 ავტომანქანით (ორი Nissan pickup და ერთი YAZ-31519) და 11 ცხენით. ავტომობილი YAZ-31519 შეძენილია 2003 წელს, ხოლო Nissan pickup–ები 2007 წელს. რთულ საველე პირობებში ავტომანქანების ექსპლუატაციის გამო, ხშირია მანქანების რემონტის საჭიროება. განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაშია ავტომანქანა YAZ-31519, რომელიც საჭიროებს შეცვლას. ე) დღეისათვის ადმინისტრაციას გააჩნია შემდეგი ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობა, რომლებიც გადანაწილებულია დაცვის სადგურებზე: უნიფორმა (შარვალი, ქურთუკი, ჩაფხუტი, ფეხსაცმელი) – 7 ერთეული, ცეცხლმაქრი ზურგჩანთა 10 ერთეული; ვ) ადმინისტრაციას აქვს საჭიროება ჰქონდეს ავტომანქანაზე დამონტაჯებული წყლის სახანძრო ავზი შემწოვი ტუმბოთი, ცეცხლმაქრი ბალონები, ბარები. ზ) ხანძრები წლების მიხედვით: ზ.ა) 2007 წელი: 20 აგვისტოს, 1 და 28 სექტემბერს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე საძოვრებზე (პატარა შირაქი) მოხდა ხანძარი. დაცული ტერიტორიის ფარგლებში 15 ჰექტარზე დაიწვა ბალახოვანი საფარი (საძოვარი) და ერთეული ხეები; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ზ.ბ) 2008 წელი: 11 – 12 აგვისტოს დაცული ტერიტორიების მიმდებარე საძოვრებზე გაჩნდა ხანძარი (ტახისწყლის ხეობის სათავეები). დაცული ტერიტორიის ფარგლებში 10 ჰექტარზე დაიწვა ბალახოვანი საფარი (საძოვარი); ზ.გ) 2009 წელი: 17 – 18 თებერვალს და 13 მარტს ვაშლოვანი-ნათლისწყლის უბნის ფათერაკის ხევის ტერიტორიაზე გაჩნდა ხანძარი. რამდენიმე ჰექტარზე დაიწვა ბალახოვანი საფარი (საძოვარი) და რამდენიმე ერთეული საკმლის ხე; ზ.დ) 2010 წელი: 28 ივლისს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე საძოვრებზე (პატარა შირაქი) მოხდა ხანძარი. დაცულ ტერიტორიაზე შემოსვლამდე ხანძარი ლიკვიდირებულ იქნა. 27 მარტს ნათლისწყლის ხეობის ქვედა წელში გაჩნდა ხანძარი. დაიწვა ორი ჰექტარი საძოვარი. ზ.ე) 2011 წელი: 10 ივლისს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ პატარა შირაქის სახნავ ფართობებში გაჩნდა ხანძარი. დაცულ ტერიტორიაზე შემოსვლამდე ხანძარი ლიკვიდირებულ იქნა. 15 ივლისს ჰერეთის ფონის მიმდებარე საძოვრებზე და 24 ივლისს კაკლის ყურის მიმდებარე სახნავ ფართობებში გაჩნდა ხანძარი. ხანძარი დროულად იქნა ლიკვიდირებული. 3 ოქტომბერს არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის მიმდებარე ბუჩქნარში გაჩენილი ხანძარი დროულად იქნა ლიკვიდირებული; ზ.ვ) 2012 წელი: 10 მარტს ჩაიბულაყის ხეობაში, 18 – 19 მარტს ალფადარა-შავი მთის მონაკვეთზე, 22 მარტს ნათლისწყლის ხეობაში, 21 - 22 და 24 აპრილს ვაშლოვანის ნაკრძალის მიმდებარე საძოვრებზე გაჩენილი ხანძარი დროულად იქნა ლიკვიდირებული. დაიწვა საძოვარი. დაცულ ტერიტორიას ზიანი არ განუცდია. 30 – 31 ივლისს ჩაიბულაყის ხეობაზე ხანძრის შედეგად დაიწვა დაახლოებით 1000 ჰექტარი ფართობი, ძირითადად საძოვარი, ბუჩქნარი. დაიწვა რამდენიმე ასეული საკმლის და ღვიის ხეები. ხანძრის შედეგად მიყენებული ზიანის რაოდენობამ შეადგინა 38023.45 ლარი. 31 დეკემბერს ნათლისწყლის ხეობაში გაჩენილი ხანძარი დროულად იქნა ლიკვიდირებული. თ) სამაშველო ღონისძიებების თვალსაზრისით ხშირად არის საჭიროება კლიმატური პირობების (წყალდიდობები ჭალებში, ტალახი, დიდთოვლობა) და ტრანსპორტისათვის რთული რელიეფი გამო, დახმარება აღმოვუჩინოთ ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დასათვალიერებლად ჩამოსულ ვიზიტორებს. ი) სამომავლოდ დაგეგმილია ხანძრების კონტროლის მიზნით დაცულ ტერიტორიაზე და მოსაზღვრედ მდებარე არენდატორებთან, ფერმერებთან, მებაღეებთან შეხვედრა-საუბრების მოწყობა. ხანძარსაშიშ პერიოდში უნდა გაძლიერდეს ტერიტორიის პატრულირება და მონიტორინგი. კ) როგორც წარსულში, ისე დღევანდელ დღეს დაცული ტერიტორიების რესურსებით მოსარგებლეები ძირითადად წარმოდგენილი არიან თუში მეცხვარეების, მეძროხეების, მეჯოგეების სახით. დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ საძოვრებს (ნოემბერი - მაისის პერიოდში) 45 ფერმა იყენებს. ფერმების შენობების უმეტესობა პრივატიზირებულია. გადაჭარბებული ძოვება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნებისათვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საფრთხეა. მეორე მხრივ, შინაური ცხოველები საკვების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს მტაცებლებისათვის, სწორედ ამიტომ შინაური ცხოველები ეკოსისტემის ნაწილად იქცა. ლ) სპორტული თევზჭერის მოყვარულები თევზის ჭერისთვის აქტიურად იყენებენ მდინარე ალაზანს (მიჯნის ყურე, ტახისწყალი). 8. კვლევა-მონიტორინგი: ა) წინა მენეჯმენტის გეგმის მიერ იდენტიფიცირებულ იქნა სამეცნიერო თვალსაზრისით პრიორიტეტული მიმართულებები, რომელიც ორიენტირებული იქნებოდა ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა: მიმდინარე ბუნებრივი პროცესების შესწავლა, კონსერვაციული ღონისძიებების განსაზღვრისათვის სამეცნიერო ბაზის შექმნა, აღსადგენი ქმედებების და მდგრადი რესურსებით სარგებლობის ქმედებების გამოვლენისათვის დახმარება. ადმინისტრაცია შესაბამისი რესურსების არ არსებობის გამო თავად არ აწარმოებს სამეცნიერო კვლევებს. იგი ხელს უწყობს სხვა ორგანიზაციების სამეცნიერო კვლევებს და თავად ორიენტირებულია მონიტორინგზე. ბ) წინა მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებულ პერიოდში განხორციელდა შემდეგი კვლევითი სამუშაოები: ბ.ა) სატყეო მიმართულებით შესწავლილია ნათელი ტყეები, ქუდიანი და პათოგენური სოკოები, ვაშლოვანის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 სახელმწიფო ნაკრძალის მცენარეული საფარი, სპეციალური კვლევა საქართველოს „წითელი ნუსხის“ სახეობაზე - თურანულსა და მის არეალის შესახებ. ეროვნული მუზეუმის სპეციალისტების მიერ მნიშვნელოვანი პალეონტოლოგიური და არქეოლოგიური კვლევები ჩატარდა, შედეგად გაკეთდა მნიშვნელოვანი აღმოჩენები. უცხოელი მკვლევარების მიერ განხორციელდა ენტომოლოგიური კვლევები. საბაზისო კვლევები აღმოსავლეთ საქართველოს დაცული ტერიტორიებისათვის მენეჯმენტისათვის NACRES მიერ იქნა ჩატარებული, შედეგად მომზადდა ფლორისა და ფაუნის სისტემატიკური სიები და მნიშვნელოვანი პოპულაციების მდგომარეობა; ბ.ბ) 2007 წელს საქართელოს დაცული ტერიტორიების განვითარების პროექტის ფარგლებში (გარემოს გლობალური ფონდი/მსოფლიო ბანკი) ACTA Consultants–მა განახორციელა ვაშლოვანის ეროვნული პარკის საძოვრების მდგომარეობისა და მასზე განხორციელებული ზეწოლების შესწავლა. კვლევის შედეგები გამოყენებულ იქნა ACTA Consultants–ს მიერ ძოვების წესების შემუშავებისას; ბ.გ) 2010 წელს, საქართველოს მტაცებელთა კონსერვაციის პროექტის ფარგლებში, FFI განახორციელეს კვლევა დაცული ტერიტორიების ფარგლებში და მიმდებარე თემებში ფერმერების დამოკიდებულება მსხვილ მტაცებელთა მიმართ; ბ.დ) რესურსების არსებობის შემთხვევაში საჭირო იქნება კვლევების ჩატარება შემდეგ საკითხებზე: ბ.დ.ა) თევზის სახეობების შესწავლა მდინარე ალაზანში, რათა დადგინდეს მათი პოპულაციები და შეიქმნას მეცნიერულად დასაბუთებული საფუძველი სპორტული თევზჭერისათვის კვოტის განსასაზღვრად; ბ.დ.ბ) საძოვრების ეკოლოგიური მდგომარეობის, პროდუქტიულობისა და გამტარუნარიანობის დამატებითი შესწავლა, რათა შეიქმნას საფუძველი საძოვრების მართვის წესების შესამუშავებლად; ბ.დ.გ) კლიმატური ცვლილებების ბუნებრივ პროცესებზე გავლენისა და დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური ფასეულობების შესწავლა; ბ.დ.დ) ტურიზმის გამტარუნარიანობის შესწავლა, რათა შეიქმნას საფუძველი მდგრადი ტურიზმის განვითარებისათვის; ბ.დ.ე) საქართველოს უნიკალური და საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია დაცული ტერიტორიების გასაძლიერებლად ტრადიციული მომთაბარე მოსახლეობის მონაწილეობით. თავი V ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის კატეგორიების რეჟიმი და ზონირება მუხლი 33. დაცული ტერიტორიის კატეგორიების ზონების ჩამონათვალი 1. ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალი არ მოიცავს ზონებს. 2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკი მოიცავს მკაცრი დაცვის ზონას, მართვადი დაცვის ზონას, აღდგენის ზონას, ტრადიციული გამოყენების ზონას, ვიზიტორთა ზონას, ადმინისტრაციულ ზონას (დანართი N2): ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა - ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის ტერიტორია მოიცავს უსახელო მთის მასივს, მასთან დაკავშირებულ ნათლისწყლის (ლეკისწყალის) ქვედა ნაწილს, მიჯნისყურის ხეობას მთლიანად და ალაზნის ჭალის ტყეების მარჯვენა ნაწილს. ზონა თვითრეგულირებადი ეკოსისტემაა, შედარებით ნაკლებად შეცვლილი, შერჩენილი ბუნებრივი ფორმითა და ეკო-ტურიზმისა და სამეცნიერო კვლვის ობიექტად გადაქცევის არაჩვეულებრივი შესაძლებობით. ზონის ტერიტორიაზე იშვიათი და საფრთხის წინაშე მყოფი ცხოველები ბინადრობენ (ფოცხვერი), ასევე მსხვილი ძუძუმწობრები (დათვი, მგელი) და ფრინველები (სვავი, ორბი) ზონის ბუნებრივი ლანდშაფტების მრავალფეროვნება და ველური ფორმები არაჩვეულებრივ პირობებს ქმნის რეკრეაციის განვითარებისათვის; ამასთან ბუნებრიობა და თვითრეგულირებადი შესაძლებლობა დიდ სამეცნიერო ინტერესს აღძრავს. ამგვარად, ყოველივე ეს მოითხოვს ძლიერ დაცვას. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ბ) აღდგენის ზონა - აღდგენის ზონის ტერიტორია მოიცავს ყუმუროს დაბლობს, ბუღა მოედანს რომელიც მიმართულია ვაშლოვანის ქვაბულის სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ. საკმლის ხის კორომები, რომელიც გავრცელებული იყო ბუღა მოედანზე თითქმის მთლიანად განადგურებულია. ნახევრად უდაბნოს ფიტოცენოზმა პირვანდელი სახე დაკარგა ჭარბი ძოვების გამო. აღნიშნული ტერიტორია მნიშვნელოვანია, რადგანაც იქ გვხვდებოდა გადაშენების პირას მყოფ ძუძუმწოვართა კლასის წარმომადგენელი – ქურციკი. ამ ტერიტორიის ბუნებრივი მდომარეობა მისი პოპულაციის აღსადგენად სასურველ პირობებს ქმნის. ქურციკის აღსადგენად სპეციალური პროგრამის განხორციელებაა დაგეგმილი. გ) ვიზიტორთა ზონა - ზონა მოიცავს ვიზიტორთა მომსახურებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის: ვიზიტორთა ცენტრის და საინფორმაციო ცენტრების, შესასვლელების, საკემპინგო და პიკნიკის ადგილების, თავშესაფრების (ბუნგალოების), ნავმისადგომების, გზების, საცხენოსნო და საფეხმავლო ბილიკების მიმდებარე კომპაქტურ ტერიტორიებს. ბუნება ნაკლებად დაზარალებულია აღნიშნულ ფართობებზე. ამ ტერიტორიაზე საგანმანათლებლო და რეკრეაციულ საქმიანობებთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურა განვითარებულია იმ ზღვრამდე, რომ ბუნების შეცნობა ვიზიტორების მიერ მოხდეს ოპტიმალური გარემოებების პირობებში. დ) ადმინისტრაციის ზონა - ზონა ფარავს შესაბამისი ინფრასტრუქტურის ტერიტორიებს, რომლებიც ადმინისტრაციის მიერ გამოიყენება დაცვის ზომების, მომსახურების, კონტოლისა და უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. ადმინისტრაციული ცენტრები მდებარეობს ეროვნულ პარკში (ნათლის წლის ტერიტორიაზე) და ქ. დედოფლისწყაროში. რეინჯერთა სადგურებია: ,,ჰერეთის ფონი” - მდ. ალაზანთან, ,,შავი მთა” - შავ მთაზე, ,,ცენტრალური” - ეროვნული პარკის ცენტრალურ შესასვლელში, ,,ვაშლოვანი” ნაკრძალთან, ,,დათვის ხევი”- დათვის ხევის ბილიკთან, ,,ჯუმას ყურე” - ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლზე, ,არწივის ხეობა” - არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ხორნაბუჯის უბანზე. ე) ტრადიციული გამოყენების ზონა - ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს ჩოღოელთხევის დასავლეთ ნაწილს, ლეკისწყლის ხეობას მლაშე წყაროებიდან პატარა ოლემდე, დასავლეთ და ჩრდილოეთ საძოვრებს, რომლებიც ესაზღვრება შავ მთას; ალაზნის ჭალების ტყეებს ჯუმას ყურემდე (ჭალებში ძოვება აკრძალულია) ბუღდალოს საძოვრებამდე. ზონა შექმნილია იმისთვის, რომ დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის უცვლელი ეკონომიკური ინტერესები ბუნებრივი რესურსების ტრადიციული მეთოდებით. 3. ტახტი-ტეფას, არწივის ხეობისა და ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლებში არ არის განსაზღვრული ზონები. მუხლი 34. დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი და საზღვრები 1. დაცული ტერიტორიების კატეგორიების ფართობი: ა) ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობია- 10 142 ჰა; ბ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ფართობია- 24 598 ჰა; გ) არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ფართობია -100 ჰა; დ) ტახტი ტეფას ბუნების ძეგლის ფართობია - 9,7 ჰა; ე) ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლის ფართობია - 204 ჰა. 2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ზონირება (დანართი 2): ა) მკაცრი დაცვის ზონის ფართობია - 1936,38 ჰა; ბ) აღდგენის ზონა - 466,8 ჰა; გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა - 22077,8 ჰა; დ) ვიზიტორთა ზონა - 107 ჰა; ე) ადმინისტრაციული ზონა - 22 ჰა. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 35. ტერიტორიების თითოეულ კატეგორიაში და ზონაში დაშვებული საქმიანობების ჩამონათვალი 1. ვაშლოვანის ნაკრძალში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა (სამეცნიერო და საგანამანათლებლო, იდენტიფიკაციისა და გამრავლების მიზნით: მცირე რაოდენობის საჰერბარიუმო და საკოლექციო მასალის, მცენარეთა ნაწილების, თესლებისა და ბოლქვების, უხერხემლო და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველების ამოღება); ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ) სამსახურეობრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით, ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; დ) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); ე) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება; ვ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა). 2. ვაშლოვანის ეროვნულ პარკში დაშვებული ქმედებები: ა) მკაცრი დაცვის ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა.ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება (სამეცნიერო და საგანამანათლებლო, იდენტიფიკაციისა და გამრავლების მიზნით: მცირე რაოდენობის საჰერბარიუმო და საკოლექციო მასალის, მცენარეთა ნაწილების, თესლებისა და ბოლქვების, უხერხემლო და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველების ამოღება); ა.ბ) მონიტორინგის სამუშაოების ჩატარება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); ა.გ) სამსახურებრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით, ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ა.დ) საკადასტრო სამუშაოების ჩატარება; ა.ე) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა). ბ) აღდგენით ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ბ.ა) ვიზიტორთა გადაადგილება; ბ.ბ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; ბ.გ) მონიტორინგის სამუშაოების ჩატარება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ბ.დ) ეკოსისტემების და ბუნებრივი რესურსების აღდგენასთან დაკავშირებული აქტიური მართვის ღონისძიებების (მანიპულაციების) ჩატარება, მათ შორის ინფრასტრუქტურის სხვადასხვა (ვოლიერები, სანერგეები და სხვა) მოწყობა; ბ.ე) ვეტერინარული და ეპიზოტიური დაავადებების გამორცხვის მიზნით იკრძალება ვოლიერების გარშემო შინაური პირუტყვის ძოვება 100 მ-რის ზოლში; ბ.ვ) მცენარეების აღდგენის მიზნით გარკვეული რაოდენობის თესლებისა და კალმების შეგროვება; ბ.ზ) სამსახურებრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით, ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ბ.თ) საკადასტრო სამუშაოების ჩატარება; ბ.ი) რეჟიმის დაცვასთან დაკავშირებული ფიზიკური დაცვის, სამაშველო და სხვა აუცილებელი ღონისძიებების გატარება; ბ.კ) დაშვებული საქმიანობის ფარგლებში ნებისმიერი სახის მუდმივი ან დროებითი მოწყობილობების და ნიშნების სპეციალური უფლების საფუძველზე დადგმა; ბ.ლ) უმოტორო ტრანსპორტით (ცხენით, ფეხით, და ა.შ.) გადაადგილება; ბ.მ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა); ბ.ნ) საქონლის ძოვება და სატრანზიტო გადარეკვა იმ ადგილებში, სადაც არ არის წარმოდგენილი ანტროპოგენური ჩარევით დაზიანებული ტერიტორიები; გ) ტრადიციული გამოყენების ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: გ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება; გ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების კონსერვაცია, მოვლა და აღდგენა; გ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური სისტემის დაცვა და მონიტორინგი, ტყის ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა; გ.დ) მანიპულაციური და არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; გ.ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ.ვ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; გ.ზ) სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო - მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; გ.თ) მონიტორინგის სამუშაოთა განხორციელება; გ.ი) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; გ.კ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული დაშვება; გ.ლ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა; გ.მ) გადაადგილება ფეხით და ცხენით, ნაწილობრივ სახეშეცვლილი ბუნების ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 გ.ნ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიში ტერიტორიების ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა); გ.ო) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, პირადი მოხმარების მიზნით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობა, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 5 მ3-მდე საშეშე მერქანი), ძოვება (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), „ტყითსარგებლობის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადგენილებით დამტკიცებული წესის 271 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“, „ბ“, „გ“, „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრულ შემთხვევებში, სპეციალური დანიშნულებით ტყითსარგებლობა და ამავე ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული არსებული ობიექტების ფუნქციონირებისთვის, რეკონსტრუქციის (რეაბილიტაციის) ან დემონტაჟისთვის მიწის სამუშაოების და/ან სპეციალური ჭრების ჩატარება, 273 მუხლის შესაბამისად, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა; გ.პ) საფუტკრეების მოწყობა; გ.ჟ) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერა; გ.რ) ტრადიციულ ზამთრის საძოვრებზე მწყემსებისთვის და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობა; გ.ს) გადასარეკი ტრასების მოწყობა მცირე ინფრასტრუქტურით (დასარწყულებელი, დასასვენებელი) და სხვა; გ.ტ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. დ) ვიზიტორთა ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: დ.ა) ეკოტურიზმისა და რეკრეაციის მიზნით ვიზიტორთა კონტროლირებადი დაშვება; დ.ბ) სათავგადასავლო-რეკრეაციული საქმიანობა (მაღალი გამავლობის ავტომობილებით მოძრაობა, ცხენოსნობა, გასაბერი ტივებით და ნავებით დაშვება, სეზონურობის და კვოტების მკაცრ ჩარჩოებში ანკესის და სასროლი ბადის გამოყენებით თევზაობა); დ.გ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელება; დ.დ) ეკოსისტემების და ბუნებრივი რესურსების აღდგენასთან დაკავშირებული აქტიური მართვის ღონისძიებების (მანიპულაციების) ჩატარება; დ.ე) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევების ჩატარება; დ.ვ) მონიტორინგის სამუშაოების ჩატარება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); დ.ზ) საკადასტრო სამუშაოების ჩატარება; დ.თ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიში ტერიტორიებზე ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა); დ.ი) სამეცნიერო კვლევისთვის საჭირო ბიოლოგიური და სხვა საველე მონაცემების და ინფორმაციის მოპოვება; დ.კ) დაშვებული საქმიანობის ფარგლებში ნებისმიერი სახის მუდმივი ან დროებითი მოწყობილობებისა და ნიშნების სპეციალური უფლების საფუძველზე დადგმა; დ.ლ) გარემოსთან ჰარმონიაში მყოფი ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურის (გზები ბილიკები, გადასახედები, http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 პიკნიკის ადგილები, ,,ბუნგალო-თავშესაფრები”, კემპინგის ადგილები, ვიზიტორთა და საინფორმაციო ცენტრები,) მოწყობა; დ.მ) ხანძარებისგან დაცვის მიზნით ტყის ჩახერგილობისგან გაწმენდა და გზებისა და ბილიკების გვერდითი საზღვრების გასწვრივ 20 მეტრიან ზოლში ჯგუფურად გამხმარი ზეხმელი ხეების მოჭრა და გატანა; დ.ნ) საქონლის სატრანზიტო გადარეკვა და ვიზიტორთა და საპატრულო ცხენების ძოვება; დ.ო) ვიზიტორთა ზონის ბილიკებსა და გზებზე და მათ გასწვრივ 20 მ-ის ზოლზე ყველა იმ ღონისძიებების ჩატარება, რაც უზრუნველყოფს ვიზიტორთა თავისუფალ და უსაფრთხო გადაადგილებას; დ.პ) ველური ხილის, კენკრის და სოკოს იმ რაოდენობით შეგროვება, რაც ვიზიტორებს ეყოფათ პარკში ყოფნის პერიოდში; დ.ჟ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. ე) ადმინისტრაციულ ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა ადმინისტრაციის გამართულად ფუნქციონირებისათვის და ვიზიტორებისთვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა და მოვლა-პატრონობა. 3. ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი გადაადგილება და მათი უსაფრთხოების დაცვა; დ) სამსახურებრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო-, მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ე) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); ვ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება; ზ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიში ტერიტორიებზე ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა); თ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; ი) ბუნების ძეგლის ბუნებრივ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და ადგილობრივი მცენარეებისა და ცხოველების დაცვის მიზნით აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; კ) ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა და დაცვა; ლ) მდინარე ალაზანზე ნაპირსამაგრი სამუშაოების განხორციელება. 4. არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი გადაადგილება და მათი უსაფრთხოების დაცვა; დ) სამსახურეობრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო-, მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ე) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა); ვ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება; ზ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიში ტერიტორიების ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა); თ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; ი) ბუნების ძეგლის ბუნებრივ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და ადგილობრივი მცენარეებისა და ცხოველების დაცვის მიზნით აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; კ) ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა და დაცვა. 5. ტახტი თეფას ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი გადაადგილება და მათი უსაფრთოების დაცვა; დ) სამსახურეობრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო-, მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ე) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება; ვ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება; ზ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება; თ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; ი) ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა და დაცვა. 6. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მოქცეულ სასაზღვრო ზონასა და ზოლში საქმიანობა ხორციელდება „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე დადგენილი სასაზღვრო ზონისა და ზოლის რეჟიმის შესაბამისად. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 31 ოქტომბრის დადგენილება №491 - ვებგვერდი, 03.11.2016წ. მუხლი 36. დაცული ტერიტორიის თითოეულ ზონაში ბუნებრივი რესურსების და დაცული ტერიტორიის ქონების სარგებლობაში გაცემასთან დაკავშირებული საკითხები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა და ქონების სარგებლობაში გადაცემა რეგულირდება მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით. თავი VI დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 37. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე 1. სააგენტო (ცენტრალური აპარატი და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით განსახორციელებელი ქმედებების ორგანიზაციასა და განხორციელებაზე, ქმედებების განხორციელების მონიტორინგზე და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე. 2. სააგენტო უზრუნველყოფს, რომ სხვა ორგანიზაციებმა და ექსპერტებმა, განახორციელონ ან ითანამშრომლონ გარკვეული ქმედებების განხორციელებაში. მუხლი 38. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციის და მდგრადი სარგებლობის პროგრამა 1. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) სახეობებისა და ჰაბიტატების კონსერვაცია, დეგრადირებული ჰაბიტატების და ძირითადი სახეობების პოპულაციების აღდგენა; ბ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი სარგებლობა, დაცული ტერიტორიების იმ ფართობების მოვლა პატრონობა ან გაუმჯობესება, სადაც დაშვებულია ბუნებრივი რესურსებით მდგრადი სარგებლობა. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც გამოკვეთა სიტუაციური ანალიზის მე-5 თავში და განხილულია პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) სახეზეა მუდმივი კონფლიქტი ადამიანებსა და მტაცებელ ნადირ-ფრინველს შორის; ბ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონა დეგრადირებულია გადაჭარბებული ძოვებისაგან, რაც შედეგია ძოვების მართვის არა ადეკვატური პროცედურებისა და ამ პროცედურების სუსტი განხორციელებისა. წარსული თუ ამჟამინდელი ძოვების ზეწოლის შედეგები ბიომრავალფეროვნების ფასეულობებზე უცნობია; გ) ძოვება ისევ გრძელდება ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ბუნების მართვად ზონასა და აღდგენის ზონაში, რაც ეწინააღმდეგება ამ ზონის რეჟიმს; დ) არსებობს შესაძლებლობა, რომ აღდგენილ იქნეს დაცული ტერიტორიების ის ფართობები, რომლებიც დაზიანებულ იქნა ხანძრებისაგან, ხე-ტყის არასწორი ჭრისა და გადამეტებული ძოვებისაგან; ე) არსებობს შესაძლებლობა, რომ შეიქმნეს ქურციკების სიცოცხლისუნარიანი პოპულაციები დაცული ტერიტორიის ველურ გარემოში, 10 ქურციკი შემოყვანილ იქნა თურქეთიდან 2009 წელს და განთავსებულ იქნა ვაშლოვანის ერონული პარკის აღდგენის ზონაში შემოღობილ ტერიტორიაზე (ვოლიერში). ქურციკის რეინტროდუქციისათვის ოპტიმალური პირობების უზრუნველსაყოფად, ვოლიერის ირგვლივ 100 მ-იან ზოლში უნდა შეწყდეს აღდგენის ზონაში შინაური საქონლის ძოვება და გამოიძებნოს ალტერნატიული საძოვრები, რომელიც მოგვცემს შესაძლებლობას აღნიშნულ ზონაში ძოვების შეჩერებისა. 3. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმისმოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ1 ადამიანებსა და მტაცებელ ნადირ-ფრინველს შორის არსებული კონფლიქტის დონისა და მისი ზეგავლენის შემცირება დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ არსებული ფერმერების მიდგომა მტაცებელი ნადირ ფრინველის მიმართ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მ2 ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრების შემდგომი დეგრადაციის აღკვეთა და დეგრადირებული ფართობების საძოვრების გაჯანსაღება მცენარეთა თანასაზოგადოებების მდგომარეობა საძოვრებზე. ნიადაგის ეროზიის მასშტაბები საძოვრებით მოსარგებლე საქონლის რაოდენობა განსაზღვრულ ნორმებთან შედარებით მ3 დაცულ ტერიტორიაზე ქურციკის სიცოცხლისუნარიანი პოპულაციების ჩამოყალიბებისათვის შემდგომი ნაბიჯების გადადგმა რეინტროდუქციის გეგმის არსებობა. რეინტროდუქციის გეგმის განხორციელების პროგრესი 4. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო და ადმინისტრაცია განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს ამ მუხლის მე-3 პუნქტით განსაზღვრული მიზნები შემდეგია: ბრ1 ვაშლოვანის ეროვნული პარკისათვის ზონირების კონცეფციის დეტალური განხილვა ზონირების კონცეფციის ბუნების კონსერვაციასთან და დაცულ ტერიტორიებზე რესურსსარგებლობის მიზნებთან უკეთესი ჰარმონიზაციის მიზნით ბრ2 საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელება ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციულიგამოყენების ზონაში ბრ3 დაცულ ტერიტორიაზე ქურციკის სიცოცხლისუნარიანი პოპულაციის ჩამოსაყალიბებლად, ფინანსური დასაბუთების თანხლებით სტრატეგიისა და მოქმედებათა გეგმის შემუშავება და გეგმით განსაზღვრული ქმედებების განხორციელება. 5. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ღონისძიების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ბრ1-სათვის: ვაშლოვანის ეროვნული პარკისათვის ზონირების კონცეფციის დეტალური განხილვა ზონირების კონცეფციის ბუნების კონსერვაციასთან და დაცულ ტერიტორიებზე რესურს-სარგებლობის მიზნებთან უკეთესი ჰარმონიზაციის მიზნით: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. ყველა აუცილებელი ინფორმაციის მოპოვება ეროვნულ პარკში გაცემულ და მოქმედ საიჯარო ხელშეკრულებებზე დოკუმენტური ინფორმაცია იჯარის შესახებ, რომელიც მოიცავს ტერიტორიის საზღვრებს, პირობებს, ხანგრძლივობას, მოიჯარის სახელს და გვარს განხორციელება არავითარი არავითარი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 1.2. განაცხადების მომზადება შეცვლილი ზონირების კონცეფციისათვის, რომელიც აბალანსებს დაცული ტერიტორიების ბუნების კონსერვაციასა და ტრადიციული გამოყენების მიზნებს და ასევე, ითვალისწინებს მოიჯარეების უფლებებს ანგარიში, რომელშიც მოცემული იქნება შემოთავაზებული ზონირების კონცეფცია ან კონცეფციები, მათი დასაბუთება და წინაპირობები განხორციელებისათვის ინიციირება, ზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი განაცხადის შესამუშავებლად საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურებულ იქნეს ორგანიზაცია/ექსპერტი, რომელიც დაეხმარება განაცხადის მომზადებაში 1.3. განაცხადზე კონსულტაციების წარმართვა ძირითად დაინტერესებულ მხარეებთან (კერძოდ, ფერმების მოიჯარეებთან და სხვა რესურს მოსარგებლეებთან, ახმეტისა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებთან) შეცვლილ ზონირების კონცეფციაზე შეთანხმება და ნებისმიერი წინაპირობის შესასრულებლად გეგმის შემუშავება (მაგ. ფერმების განსახლება ტერიტორიიდან) შეცვლილი ზონების კონცეფციის დოკუმენტალური ანგარიში და წინაპირობების შესრულების გეგმა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ან ორგანიზაცია რომელიც დახმარებას გაუწევს ან წარუძღვება კონსულტაციებს და ანგარიშის მომზადებას საჭიროებს დაფინანსებას რათა ანაზღაურდეს ექსპერტი/ ორგანიზაცია რომელიც შეასრულებს ამ დავალებას 1.4. შეცვლილი ზონირების კონცეფცია, რომელიც მოიცავს წინაპირობების შესრულების თანმხლებ გეგმას შეცვლილი მენეჯმენტის გეგმა, რომელშიც შეტანილი იქნება შეცვლილი ზონირების კონცეფცია. ზონირების კონცეფცია განხორციელებულია და ყველა წინაპირობა შესრულებულია ინიციირება, კოორდინაცია ახმეტისა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტები ფერმების მოიჯარეები და სხვა რესურს მოსარგებლეები საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურდეს წინაპირობების შესასრულებელი ქმედებები ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ბრ2 - სათვის: საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელება ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 2.1. საძოვრებზე კვლევის განხორციელება, რომელიც მოიცავს სახეობათა შემადგენლობის იდენტიფიცირებას, ფართობს, ნაყოფიერებას, ძოვების ინიციირება, შესაფერისი ექსპერტები საჭიროებს დაფინანსებას, რათა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 გამტარუნარიანობას, რომელიც შექმნის საფუძველს საძოვრების გაუმჯობესების მიზნით რეკომენდაციების, საძოვრების მართვის გეგმის შესამუშავებლად და საიჯარო პირობების ჩამოსაყალიბებლად კვლევის ანგარიში კოორდინაცია კვლევის ჩასატარებლად ანაზღაურებულ იქნეს ექსპერტის მომსახურება. 2.2. იჯარით გასაცემი საძოვრების გამიჯვნა და ძოვების ნორმების შემუშავება თითოეული საიჯარო ფართობისათვის დაგეგმილი მოიჯარეების ამსახველი რუკა. ძოვების ნორმები თითოეული საიჯარო ფართობისათვის ინიციირება, კოორდინაცია შესაფერისი ექსპერტი საძოვრების გასამიჯნად და ძოვების ნორმების შესამუშავებლად საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურებულ იქნეს ექსპერტის მომსახურება 2.3. იჯარის გაცემა და რეგისტრაცია, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ძოვების ნორმებთან და სხვა საიჯარო ხელშეკრულებაში დაფიქსირებულ სხვა პირობებთან და მოთხოვნებთან შესაბამისობა ახალი იჯარები გაცემულია და შესაბამისად კონტროლდება განხორციელება არავითარი არავითარი გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ბრ3 - სათვის: დაცულ ტერიტორიაზე ქურციკის სიცოცხლისუნარიანი პოპულაციის ჩამოსაყალიბებლად ფინანსური დასაბუთების თანხლებით სტრატეგიისა და მოქმედებათა გეგმის შემუშავება და გეგმით განსაზღვრული ქმედებების განხორციელება ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 3.1 თანხაში გაწერილი გეგმის შემუშავება, რისკის შეფასება და რისკის შემარბილებელი სტრატეგია, წინაპირობების იდენტიფიცირება თანხაში გაწერილი გეგმა რისკის შეფასებითა და რისკის შემარბილებელი სტრატეგიითა და წინაპირობებით ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც შეიმუშავებას გეგმას საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურებული იყოს ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც შეიმუშავებს გეგმას 3.2. გეგმის განხორციელების დაწყება სამოქმედო გეგმა ამოქმედებულია სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი დამოკიდებული იქნება იმ შეთანხმებებზე, რომლებიც უზრუნველყოფენ გეგმის განხორციელებას სხვა პარტნიორების ჩართვა განისაზღვრება მას შემდგომ, რაც გადაწყდება განხორციელდეს თუ არა გეგმა საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურებულ იქნეს საქონელი, მომსახურება და სამუშაო http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 მუხლი 39. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა 1. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) დაინტერესებული მხარეების ცნობიერების გაზრდა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე და მის განსაკუთრებულ ფასეულობებზე და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიზნებსა და ქმედებებზე; ბ) დაინტერესებული მხარეების ჩართვა დაცული ტერიტორიების მართვის საკითხებში. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზის დროს და განხილულია პროგრამაში არის შემდეგი: ა) საჭიროა გარკვეული მცდელობა, რათა მოხდეს ყველა დაინტერესებული მხარის გათვითცნობიერება დაცულ ტერიტორიებსა და მათ განსაკუთრებულ ფასეულობებზე, ადმინისტრაციიის მიზნებსა და ქმედებებზე, რათა აღსდგეს ნდობა ადმინისტრაციასა და მოსახლეობას შორის; ბ) ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების დიაპაზონი გაფართოვდეს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისათვის; გ) ადგილობრივი მოსახლეობისა და ორგანიზაციების ჩართულობის უზრუნველყოფა დაცული ტერიტორიების საქმიანობაში. 3. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც ისახავს სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმისმოქმედების გადი ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ4 ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერის მოპოვება დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობაში, ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულების შეცვლა ბუნებრივი რესურსების მეტი პასუხისმგებლობით მოხმარებისათვის (მყარი ნარჩენების მენეჯმენტი, საძოვრები და სხვა უკანონო ქმედებები) და ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართვა დაცული ტერიტორიების მართვის საკითხებში. ადმინისტრაციისადმი საზოგადოების მხარდაჭერის დონე. დაცულ ტერიტორიაზე სარგებლობის წესების დარღვევების რაოდენობა. იმ ადგილობრივ მოსახლეთა რაოდენობა, რომლებიც აქტიურად არიან ჩართულნი დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასა და პარტნიორულ ორგანიზაციებში, როგორიცაა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ,,მეგობართა ასოციაციის" მიერ ორგანიზებული ღონისძიებები. მ5 იმ მოსახლეობისა და სამიზნე ჯგუფების რაოდენობის გაზრდა, რომლებიც მონაწილეობენ ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებებში. მოსახლეობისა და სამიზნე ჯგუფების რაოდენობა, რომლებიც მონაწილეობენ ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებებში. მონაწილეთა კმაყოფილების დონე ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებებით 4. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო და ადმინისტრაცია განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს ამ მუხლის მე-3 პუნქტით განსაზღვრული მიზნები, შემდეგია: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ეგ1 არსებული ეკოსაგანმანათლებო მასალების სრულყოფა, სისტემატიზაცია და შესაბამისი ელექტრონულიმონაცემთა ბაზის შექმნა და გამოყენება. ეგ2 საგანმანათლებლო ღონისძიებების გამრავალფეროვნება. 5. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო და ადმინისტრაცია თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში, არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ეგ1 - სათვის: არსებული ეკოსაგანმანათლებო მასალების სრულყოფა, სისტემატიზაცია და შესაბამისი ელექტრონული მონაცემთა ბაზის შექმნა და გამოყენება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1 სამიზნე ჯგუფებისა და საკვანძო გზავნილების გადახედვა სამიზნე ჯგუფები და საკვანძო გზავნილები იდენტიფიცირებულია ინიციირება და კოორდინირება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია საგანმანათლებლო დაწესებულებები და სხვა ფინანსების არსებობა 1.2. ელექტრონული ბაზის შექმნა არსებობს ხელმისაწვდომი ელექტრონული ბაზა (ამ ბაზას ექნება საგანმანათლებლო ხასიათი) ინიციირება მასალების მომზადება და ვებგვერდზე ატვირთვა (ადმინისტრაცია) ვებგვერდის არსებობა ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ეგ2 - სათვის: საგანმანათლებლო ღონისძიებების გამრავალფეროვნება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაცი-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 2.1. დაინტერესებული პირების მონაწილეობით შეხვედრის ორგანიზება ახალი საგანმანათლებლო ღონისძიებების შემუშავების მიზნით შეიქმნა ახალი საგანმანათლებლო პროდუქტი, რომელიც მოწონებულია დაინტერესებული მხარეების მხრიდან ინიციირება, ორგანიზება (ადმინისტრაცია) მხარდაჭერა (სააგენტო) მუნიციპალიტეტი, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია და საგანმანათლებლო დაწესებულებები დაინტერესების არსებობა სხვა პარტნიორი ორგანიზაციების მხრიდან 2.2. შემუშავებული განხორციელებული ღონისძიებების შედეგად შეიცვალა ინიციირება, ორგანიზება მიზნობრივი ჯგუფები მიზნობრივი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ღონისძიებების ჩატარება მოსახლეობის ქცევა და მათი დამოკიდებულება გარემოსადმი (ადმინისტრაცია) მხარდაჭერა (სააგენტო) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია ჯგუფების მონაწილეობა მუხლი 40. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა 1. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: დაინტერესებული მხარეების ცნობიერების გაზრდა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე და მის განსაკუთრებულ ფასეულობებზე და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიზნებსა და ქმედებებზე. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზის დროს და განხილულია პროგრამაში არის შემდეგი: საჭიროა დამატებითი მუშაობა, რათა დაინტერესებული მხარეები გაეცნონ დაცულ ტერიტორიებს, მის განსაკუთრებულ ფასეულობებსა და მიზნებს, ასევე ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელ ქმედებებს, აუცილებელია გაძლიერდეს მათი ნდობა ადმინისტრაციის მიმართ. 3. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს სააგენტო, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმისმოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ6 დაინტერესებული მხარეების ცნობიერების ამაღლება დაცული ტერიტორიების და მათი განსაკუთრებული ფასეულობების, ასევე ადმინისტრაციის მიზნებისა და ქმედებების შესახებ. ცნობიერების ამაღლების დონე დაცული ტერიტორიების და მათი განსაკუთრებული ფასეულობების, ასევე ადმინისტრაციის მიზნებისა და ქმედებების შესახებ. დაინტერესებული მხარეების შეხედულებები დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობასა და ადმინისტრაციის ეფექტურობაზე. 4. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს ამ მუხლის მე-3 პუნქტით განსაზღვრული მიზნები: სგ1 საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის ქმედებების განხორციელება, რომელიც მოიცავს შეხვედრებს ადგილობრივ მოსახლეობასთან, რეგულარულ შეხვედრებს ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლებთან, დასუფთავების ღონისძიებებს. სგ2 პოპულარული და ყველა ასაკობრივი ჯგუფის მიერ მარტივად გამოყენებადი ელექტრონულიგვერდის შექმნა 5. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება სგ1 - სათვის: საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის ქმედებების განხორციელება, რომელიც მოიცავს შეხვედრებს ადგილობრივ მოსახლეობასთან, რეგულარულ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 შეხვედრებს ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლებთან, დასუფთავების ღონისძიებებს: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. ეკოტურიზმის სტრატეგიისა და სამოქმედი გეგმის შემუშავება მასალა განახლებული და სრულყოფილია ინიციირება, მასალების მომზადება (ადმინისტრაცია) საბოლოო პროდუქტის შექმნა(სააგენტო) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია საგანმანათლებლო დაწესებულებები და სხვა. ფინანსების არსებობა 1.2. სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელების დაწყება არსებობს ხელმისაწვდომი ელექტრონული ბაზა (ამ ბაზას ექნება საგანმანათლებლო და არასამეცნიერო ხასიათი) ინიციირება, მასალების მომზადება და ვებგვერდზე ატვირთვა (ადმინისტრაცია) ვებგვერდის არსებობა ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება სგ2 - სათვის: პოპულარული და ყველა ასაკობრივი ჯგუფის მიერ მარტივად გამოყენებადი ელექტრონული გვერდის შექმნა: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 2.1. ვებგვერდის კონცეფციის შემუშავება; მოძიება, შევსება და განმახორციელებლისათვის მიწოდება კონცეფცია შემუშავებულია; მასალები თავმოყრილია და მიწოდებულია განმახორციელებლისათვის სააგენტო, ადმინისტრაცია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია, აშშ-ს შინაგანი დეპარტამენტის წარმომადგენლობა; პარტნიორი ორგანიზაციები პარტნიორი ორგანიზაციების თანადგომა მუხლი 41. ეკოტურიზმის პროგრამა 1. ეკოტურიზმის პროგრამა მოიცავს პარკის ეკოტურისტულ მომსახურებას, რომელიც თავის მხრივ გულისხმობს ტურისტული პროდუქტის შექმნასა და შეთავაზებას სხვადასხვა მიზნობრივი ჯგუფებისათვის და ვიზიტორთათვის საინფორმაციო მასალის შექმნას სხვადასხვა ფორმით. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზის მე-5 თავში და განხილულია პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) არსებობს იმის შესაძლებლობა, რომ გაიზარდოს დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა რაოდენობა და შესაბამისად გაიზარდოს ადგილობრივ და საერთაშორისო დონეზე დაცული ტერიტორიების ფასეულობებზე ცნობიერება, რაც ასევე გამოიწვევს ადმინისტრაციისათვის და ადგილობრივი მომსახურების მომწოდებლებისათვის შემოსავლების ზრდას. თუმცა: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ა.ა) გარკვეული ტურისტული ინფრასტრუქტურა საჭიროებს შეკეთებას/განახლებას საწყის მდგომარეობამდე მისაყვანად ან სტანდარტის გაუმჯობესებას, რათა მან გაამართლოს ვიზიტორთა მოლოდინი. მნიშვნელოვანი კაპიტალური დაბანდება იქნება საჭირო ბუნგალოების გასარემონტებლად და გასაუმჯობესებლად; ა.ბ) საერთაშორისო სასაზღვრო ზონის არსებობა ხელს უშლის ადმინისტრაციას განავრცოს დაცული ტერიტორიების პოტენციალი ვიზიტორთა მომსახურეობის თვალსაზრისით, მაგალითად ჯომარდობა მდინარე ალაზანზე; ა.გ) არის იმის საშუალება, რომ უფრო მეტად ჩაერთოს ადგილობრივი მოსახლეობა ვიზიტორთა მომსახურების მოწოდებაში, რაშიც შეიძლება იგულისხმებოდეს ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურის გადაცემა იჯარით ერთ ან რამდენიმე მოიჯარეზე და უფლებების მინიჭება ისეთი მომსახურების გაწევაზე, როგორიცაა საცხენოსნო ტურები და გამყოლით ლაშქრობა. 3. ეკოტურიზმის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს სააგენტო და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: N მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმისმოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ7 დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა რაოდენობის გაზრდა იმ დონემდე, რომ ზიანი არ მიადგეს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიურ ფასეულობებს ეკოტურიზმის სტრატეგიის არსებობა ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიის განხორციელების ფაქტები ვიზიტორების რაოდენობა მ8 მომსახურების ხარისხის და ინფრასტრუქტურის ამაღლება საერთაშორისო სტანდარტების დონეზე ვიზიტორების კმაყოფილების დონე ეროვნული პარკის მომსახურებითა და ინფრასტრუქტურით მ9 ვიზიტორების ცნობიერების გაღრმავება დაცულ ტერიტორიებზე, მათ განსაკუთრებულ ფასეულობებზე და ხელმისაწვდომ მომსახურებაზე ვიზიტორების ცოდნის დონე დაცულ ტერიტორიებზე, მათ განსაკუთრებულ ფასეულობებზე და ხელმისაწვდომ მომსახურებაზე მ10 რეგიონის მოსახლეობის უფრო აქტიურად ჩართვა დაცული ტერიტორიების ტურიზმის განვითარების საკითხებში რეგიონში მოსახლეთა რაოდენობა, რომლებიც სთავაზობენ მომსახურებას დაცული ტერიტორიების ვიზიტორებს 4. ეკოტურიზმის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო და ადმინისტრაცია განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს ამ მუხლის მე-3 პუნქტით განსაზღვრული მიზნები, შემდეგია: ეტ1 ეკო-ტურიზმის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება და განხორციელება, რომელიც სრულად ითვალისწინებს დაცული ტერიტორიების ტურისტულ პოტენციალს, ინფრასტრუქტურის მდგომარეობასა და მოთხოვნილებებს და არსებულ მომსახურეობის სახეს, ასევე დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური ფასეულობების დაცვას ეტ2 ხარისხის მენეჯმენტის ჩამოყალიბება მომსახურებისა და ინფრასტრუქტურის მდგომარეობისგასაუმჯობესებლად ეტ3 ტურიზმის მარკეტინგის გეგმის შემუშავება http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ეტ4 მოთხოვნასთან შესაბამისი ტურისტული ინფრასტრუქტურით უზრუნველყოფა 5. ეკოტურიზმის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო და ადმინისტრაცია თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ეტ1-სათვის: ეკოტურიზმის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება და განხორციელება, რომელიც სრულად ითვალისწინებს დაცული ტერიტორიების ტურისტულ პოტენციალს, ინფრასტრუქტურის მდგომარეობასა და მოთხოვნილებებს და არსებულ მომსახურების სახეს, ასევე დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური ფასეულობების დაცვას: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაცი-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. ეკოტურიზმის სტრატეგიისა და სამოქმედი გეგმის შემუშავება შემუშავებული ეკო ტურიზმის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ან ორგანიზაცია, რათა შემუშავდეს სტრატეგია, დაინტერესებული ორგანიზაციებისა და ბიზნესის წარმომადგენლები უნდა ჩაერთონ სტრატეგიის შემუშავების პროცესში, მაგ. დედოფლისწყა-როს მუნიციპალიტეტი და ტურიზმის მომსახურების მომწოდებლები დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა ანაზღაურდეს იმ ორგანიზაციისა და ექსპერტის მომსახურება, რომელიც შეიმუშავებს სტრატეგიას 1.2. სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელების დაწყება ქმედებები ჩართულია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საოპერაციო გეგმაში და განხორციელებულია ქმედებები ჩართულია სხვა ორგანიზაციების საოპერაციო და ბიზნეს გეგმებში და განხორციელებულია განხორციელება ფასილიტაცია პარტნიორების ჩართულობა დამოკიდებული იქნება სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმაში დაკონკრეტებულ ქმედების ხასიათზე დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა ანაზღაურდეს ქმედების განხორციელების ხარჯები ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ეტ2 - სათვის: ხარისხის მენეჯმენტის ჩამოყალიბება მომსახურებისა და ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 2.1. ვიზიტორების მომსახურების და პარკის ინფრასტრუქტურის ხარისხის შემოწმების სისტემის შექმნა ხარისხის კონტროლის სისტემა შექმნილია ინიციირება/ გადაცემა შესაბამისი ექსპერტი სისტემის დიზაინის შესაქმნელად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა ანაზღაურებულ იქნეს ექსპერტი, რომელიც შექმნის ხარისხის კონტროლის დიზაინს 2.2. ადმინისტრაციის შესაფერისი თანამშრომლების ტრენინგი პარკის შესაბამის თანამშრომლებს მიღებული აქვთ შესაბამისი ცოდნა სისტემაში სამუშაოდ ინიციირება/ კოორდინაცია შესაბამისი ექსპერტი, რომელიც ჩაუტარებს ტრენინგებს დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა ანაზღაურებულ იქნეს ტრენინგი 2.3. სისტემის განხორციელება ხარისხის კონტროლის სისტემა დანერგილია განხორციელება არავითარი არავითარი გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ეტ3 - სათვის: ტურიზმის მარკეტინგის გეგმის შემუშავება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 3.1. მარკეტინგული გეგმის შექმნა მარკეტინგული გეგმა, რომელშიც დაკონკრეტებული იქნება სამიზნე ჯგუფები, გზავნილები და მედია საშუალებები, რათა მოხდეს ეკო ტურისტულ სტრატეგიაში მოცემული ტურისტული პროდუქტის მარკეტინგი ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი მარკეტინგული გეგმის შესამუშავებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა ანაზღაურებულ იქნეს ექსპერტის შრომა დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება ეტ4 - სათვის: მოთხოვნასთან შესაბამისი ტურისტული ინფრასტრუქტურით უზრუნველყოფა: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 4.1. სარემონტო და სამშენებლო წლიური გეგმის მომზადება და განხორციელება აშენებულია საჭირო ტურისტული ინფრასტრუქტურა ინიციირება და განხორციელება არავითარი დაფინანსება მუხლი 42. დაცვის პროგრამა 1. დაცვის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) პარტულირება და კანონის აღსრულება; ბ) დღეისათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ფარგლებში მოქმედებს 8 სადღეღამისო მუდმივმოქმედი რეინჯერთა დაცვის სადგური: ვაშლოვანის, ნათლისწყლის, მიჯნის ყურის, ცენტრალური ბუნგალოების, ბუღა მოედნის (ქურციკების ვოლიერი) - შავი მთის, კაკლის ყურის, ჰერეთის ფონის. რეინჯერთა მიერ რეგულარულად წარმოებს პატრულირება საფეხმალო და საცხენოსნო საპატრულო მარშრუტების მიხედვით. დაცული ტერიტორიის ფარგლებში კანონდარღვევების აღმოჩენის შემთხვევაში ხდება დარღვევების აღკვეთა, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმების შედგენა და გაგზავნა შესაბამის სამართალდამცავ ორგანოებში; გ) მთლიანი ტერიტორიის კონტროლის მიზნით და დაცვის ეფექტურობის ასამაღლებლად, რათა მინიმუმამდე იქნეს დაყვანილი დაცულ ტერიტორიაზე კანონმდებლობის დარღვევა, ჩამოყალიბდა მუდმივმოქმედი საპატრულო მობილური ჯგუფი. ჯგუფი დაკომპლექტებულია კარგად აღჭურვილი და გამოცდილი თანამშრომლებისაგან. მათ მოვალეობაშია არსებულ ფაქტებზე სწრაფი რეაგირება და გეგმიური შემოვლები; დ) ინციდენტის მართვა, რომელიც მოიცავს სამძებრო/სამაშველო და ხანძარსაწინააღმდეგო ღონისძიებებს: დ.ა) დღეისათვის ხანძარი ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებისთვის მუდმივ საფრთხეს წარმოადგენს და ხშირად დიდ ზიანს აყენებს მას. მრავალწლიანმა დაკვირვებამ აჩვენა, რომ ხანძრის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზია დაცული ტერიტორიის შემოგარენში არსებულ სახნავ მიწებზე კერძო პირების მიერ სასოფლო სამეურნეო საქმიანობის არასწორი პრაქტიკა. ისინი მოსავლის აღების შემდეგ, ფართობის სახნავად მომზადების მიზნით, ნაკვეთებს ცეცხლს უკიდებენ და წვავენ, ვინაიდან ფერმერები ნაკვეთის პერიმეტრზე არ უკეთებენ ორმაგი ხნულის დამცავ ზოლს, ამიტომ ცეცხლი უკუნტროლოდ ვრცელდება მიმდებარე ტერიტორიებზე და ხშირად ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიების ფარგლებშიც შემოდის. ხანძრის კიდევ ერთი წყაროა კერძო ფერმერების მავნე ჩვევა გადაწვან საძოვრები, რათა ხელი შეუწყონ ახალი ბალახის ამოსვლას. ეს ხდება როგორც დაცული ტერიტორიის შიგნით, ასევე გარეთ მდებარე ბუნებრივ საძოვრებზეც. ასეთი ხანძრების გავრცელების არეალი მოიცავს რამდენიმე ჰექტარიდან ასეულობით ჰექტარს (ყოფილა შემთხვევები, როცა გადამწვარა რამდენიმე ათასი ჰექტარი საძოვარი და იქ განლაგებული მეცხოველეობის ფერმები). ხანძრის მიზეზი იშვიათად ხდება ვიზიტორების დაუდევრობაც (გადაგდებული სიგარეტი, ჩაუმქრალი კოცონი და სხვა). 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზის მე-5 თავში და რომელიც განხილულია პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური ფასეულობების უკეთ დაცვის მიზნით საჭიროა რეინჯერთა რაოდენობის გაზრდა; ბ) გამომდინარე იქედან, რომ ყველა რეინჯერს არ აქვს საჭირო კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება შეასრულოს თავისი მოვალეობა სათანადოდ, საჭიროა მათი ტრენინგები; გ) რეინჯერების აღჭურვილობა საჭიროებს განახლებას; დ) ამჟამად რეინჯერები დროებით უზრუნველყოფილნი არიან საველე კვებით, რაც სასურველია შემდგომშიც გაგრძელდეს; ე) საჭიროა სახანძრო აღჭურვილობის განახლება და ახალი საშუალებებით შევსება; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ვ) საჭიროა ადმინისტრაციისთვის ხელმისაწვდომი იყოს ქვეწარმავლის ნაკბენის საწინააღმდეგო შრატი; ზ) საჭიროა გაახლდეს ავტოსატრანსპორტო საშუალებები; თ) ადმინისტრაციას არა აქვს ინციდენტების მართვის მოდელები, ასევე გეგმა ისეთი გაუთვალისწინებელი მდგომარეობებისათვის, როგორიცაა ხანძრები და სხვა გაუთვალისწინებელი შემთხვევები; ი) რადიოსიხშირული კავშირგაბმულობით უზრუნველყოფა. 3. დაცვის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს სააგენტო ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: N მიზნები (რის მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმისმოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს საკმარისი ადამიანური რესურსებით (თანამშრომელთა რაოდენობა, კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება), რათა შეძლოს სრულად აღასრულოს დაცული ტერიტორიების მართვასთან დაკავშირებული რეგულაციები მ11 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს საკმარისი ადამიანური რესურსებით (თანამშრომელთა რაოდენობა, კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება), რათა შეძლოს სრულად აღასრულოს დაცული ტერიტორიების მართვასთან დაკავშირებული რეგულაციები თანამშრომლების რაოდენობა არსებულ თანამდებობებზე თანამდებობებზე არსებული თანამშრომლების კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება მ12 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ინფრასტრუქტურით, სატრანსპორტო საშუალებებით და სხვა აღჭურვილობით (მათ შორის GPS-მონიტორინგის სისტემა), რომელიც აუცილებელია რეინჯერთა სამსახურის სრული და ეფექტური ფუნქციონირებისათვის; უნდა მიმდინარეობდეს აღნიშნულის მოვლა-პატრონობა/შენახვა, რომ შენარჩუნებული იყოს კარგ მდგომარეობაში ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის ინვენტარიზაცია მ13 შესაფერისი და ეფექტური საინფორმაციო მართვის სისტემა ხელს უნდა უწყობდეს ადმინისტრაციის დაცვითი ფუნქციების სათანადოდ განხორციელებას საინფორმაციო მართვის სისტემის არსებობა და ეფექტურობა მ14 უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ინციდენტების ეფექტური მართვა, ასევე გაუთვალისწინებელი შემთხვევების საფრთხის შემცირება, როგორიცაა ხანძრები, ბუნებრივი კატასტროფები და უბედური შემთხვევები ინციდენტების მართვის მოდელების - რისკების და გაუთვალისწინებელი შემთხვევების მართვის გეგმების არსებობა. ადმინისტრაციის ეფექტურობა გაუმკლავდეს ამგვარ შემთხვევებს 4. დაცვის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს ამ მუხლის მე-3 პუნქტით განსაზღვრული მიზნები შემდეგია: დპ1 რეინჯერების რაოდენობის გაზრდა იმგვარად, რომ მათი რაოდენობა პასუხობდეს დაცვის სამსახურისსაჭიროებებს დპ2 საჭირო აღჭურვილობის შესყიდვა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 დპ3 განხორციელდეს ინფრასტრუქტურის აუცილებელი სარემონტო და სამშენებლო სამუშაოები დპ4 რეინჯერებისათვის საველე კვებით უზრუნველყოფა დპ5 ინციდენტების მართვის და რისკის შემარბილებელი გეგმების შემუშავება 5. დაცვის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ღონისძიების ფარგლებში, არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება დპ1-სათვის - რეინჯერების რაოდენობის გაზრდა იმგვარად, რომ მათი რაოდენობა პასუხობდეს დაცვის სამსახურის საჭიროებებს: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. დაცვის სამსახურისათვის საჭირო თანამშრომლების საჭიროებების გადასინჯვა, განხორციელებული შეფასების შედეგების გათვალისწინებით ადმინისტრაციის რეინჯერების შტატი ტერიტორიის დაცვის საჭიროების ადეკვატურია ინიციირება და განხორციელება არავითარი დაფინანსება ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება დპ2 - სათვის - საჭირო აღჭურვილობის შესყიდვა: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 2.1. ყოველ წლიურად მომზადდეს საჭირო შესასყიდი აღჭურვილობის ნუსხა და განხორციელდეს მისი შესყიდვა აუცილებელი აღჭურვილობა შეძენილია ინიციირება და გადაცემა არავითარი არავითარი გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება დპ3 - სათვის - განხორციელდეს ინფრასტრუქტურის აუცილებელი სარემონტო და სამშენებლო სამუშაოები: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 3.1. ყოველწლიურად მომზადდეს აუცილებელი სარემონტო და სამშენებლო სამუშაოების ნუსხა და განხორციელდეს ამ სამუშაოების განხორციელება დამატებითი ინფრასტრუქტურა მოწყობილია ინიციირება და გადაცემა არავითარი არავითარი დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება დპ4 - სათვის - რეინჯერებისათვის საველე კვებით უზრუნველყოფა: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 4.1.რეინჯერებისათვის საველე კვებით უზრუნველყოფა ველზე მომუშავე რეინჯერები და პატრულირების ჯგუფები უზრუნველყოფილი არიან საკვებით ინიციირება და განხორციელება არავითარი დაფინანსება(CNF-ის მიერ) ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება დპ5 - სათვის: ინციდენტების მართვის და რისკის შემარბილებელი გეგმების შემუშავება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 5.1. რისკის შეფასების განხორციელება ხანძრებისათვის, სხვა ბუნებრივი კატასტროფებისათვის და უბედური შემთხვევებისთვის, რომლებიც ადამიანებს შეეხება რისკის შეფასება ინიციირება დაზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაციები შეფასების დასახმარებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, ექსპერტების ასანაზღაურებლად, რათა მათ განახორციელონ შეფასება, თუ რა თმა უნდა, არ იქნება ექსპერტი მოძიებული, რომელიც უსასყიდლოდ გააკეთებს ამ სამუშაოს ადგილობრივი დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 5.2. რისკის შემარბილებელი სტრატეგიის და გაუთვალისწინებელი შემთხვევების გეგმების შემუშავება, სადაც მითითებული იქნება ის საფრთხეები, რომლებიც აღნიშნულია ქმედებაში 5.1. რისკის შემარბილებელი სტრატეგია და გაუთვალისწინებელი შემთხვევების გეგმები ინიციირება და ზედამხედველობა მუნიციპალიტეტი, მაშველთა სამსახური, ადგილობრივი მოსახლეობა, შესაბამისი ორგანიზაციები, რომლებიც დაეხმარებიან სტრატეგიებისა და გაუთვალისწინებელი შემთხვევების გეგმების შემუშავებაში საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, ექსპერტების ასანაზღაურებლად, რათა მათ შეიმუშაონ სტრატეგია და გეგმა, თუ რა თქმა უნდა არ იქნება ექსპერტი მოძიებული, რომელიც უსასყიდლოდ გააკეთებს ამ სამუშაოს 5.3. რისკის შემარბილებელი სტრატეგიის განხორციელება და მასალისა და აღჭურვილობის შესყიდვა გაუთვალისწინებელი შემთხვევების გეგმის განსახორციელებლად რისკის შემარბილებელი სტრატეგია ამოქმედებულია. რესურსები არსებობს ინციდენტების მართვის გეგმის ასამუშავებლად. თანამშრომლებს აქვთ საკმარისი ცოდნა და გამოცდილება. ხანძრების კონტროლის მიზნით დაცულ ტერიტორიაზე და მოსაზღვრედ მდებარე არენდატორებთან ფერმერებთან, მებაღეებთან რეგულარულად ეწყობა, შეხვედრა საუბრები. განხორციელება ადგილობრივი მუნიციპალიტეტი, მაშველთა სამსახური, ადგილობრივი მოსახლეობა დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა შესყიდულ იქნეს ის მასალები და აღჭურვილობა, რომელიც დაკონკრეტებული იქნება გაუთვალისწინებელ შემთხევების გეგმაში და საჭირო იქნება ტრენინგისათვის მუხლი 43. ადმინისტრაციის პროგრამა 1. ადმინისტრაციის პროგრამა მოიცავს იმ საკითხებს, რომლებიც უკავშირდება ადმინისტრაციის ეფექტურ ფუნქციონირებას და მოიცავს: ა) ადმინისტრაციის სტრუქტურას, ფუნქციებს, შიდა განაწესს, სისტემებსა და პროცედურებს, სამუშაო გეგმებისა და ანგარიშების ჩათვლით; ბ) თანამშრომლების კვალიფიკაციის, ცოდნის, გამოცდილებისა და მოტივაციის გაზრდას; გ) ინფრასტრუქტურითა და აღჭურვილობით უზრუნველყოფას; დ) პარტნიორული ურთიერთობის გაძლიერებას ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე, ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობის ჩათვლით. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზის მე-5 თავში და განხილულია პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) ადმინისტრაციის საშტატო ერთეულები არ არის საკმარისი სრულფასოვანი ფუნქციონირებისთვის; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ბ) თანამშრომლებისადმი გადახდილი ანაზღაურება და დასაქმების სხვა პირობები, კერძოდ კი, რეინჯერების სამუშაო პირობები, არ იძლევა მაღალ მოტივაციას; გ) ადმინისტრაციის კუთვნილი აღჭურვილობა საჭიროებს განახლებას; დ) არსებული ინფრასტრუქტურა საჭიროებს რეაბილიტაციას; ე) ადმინისტრაცია არ ახორციელებს თვითმონიტორინგისა და თვითშეფასების სისტემას; ვ) თანამშრომლები საჭიროებენ კვალიფიკაციის ამაღლებას; ზ) ადმინისტრაციას არა აქვს საშუალება მოუაროს და უპატრონოს ინფრასტრუქტურას; თ) ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობა მიაღწიოს უფრო მეტს გაძლიერებული პარტნიორული ურთიერთობებით, კერძოდ, ურთიერთობებით ხორნაბუჯის და ჰერეთის ეპარქიებთან. 3. ადმინისტრაციის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს სააგენტო, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედებისვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ15 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი იქნეს საჭირო თანამდებობებით საჭირო თანამშრომლების არსებობა მ16 თვითშეფასების მექანიზმების შექმნა და დანერგვა თვითშეფასების სისტემის არსებობა და სისტემის მიერ წარმოებული ანგარიში მ17 უზრუნველყოფილი იყოს, რომ ადმინისტრაციის თანამშრომლების კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება შეესაბამებოდეს სამუშაოს მოთხოვნებს თანამშრომლების კვალიფიკაცია თანამშრომლების ტრენინგის აღმნიშვნელი ჩანაწერები მ18 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი იყოს იმ აღჭურვილობით,რაც საჭიროა ეფექტური ფუნქციონირებისათვის აღჭურვილობის ინვენტარიზაცია მ19 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი იყოს იმ ინფრასტრუქტურით, რაც საჭიროა ეფექტური ფუნქციონირებისათვის ინფრასტრუქტურის ინვენტარიზაცია მ20 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი იყოს იმ ფინანსური საშუალებებით, რაც საშუალებას მისცემს შეინახოს დაცული ტერიტორიების ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა და განახორციელოს ძირითადი ოპერაციები ადმინისტრაციისათვის გამოყოფილი დაფინანსება მ21 პარტნიორული ურთიერთობის ჩამოყალიბება ხორნაბუჯისა დაჰერეთის ეპარქიებთან თანამშრომლობის მემორანდუმი 4. ადმინისტრაციის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს ამ მუხლის მე-3 პუნქტით განსაზღვრული მიზნები, შემდეგია: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 აპ1 ადმინისტრაციის თითოეული თანამშრომლის სამუშაოს შესრულების შეფასებისათვის შესაბამისი პროცედურების განხორციელება აპ2 ცოდნისა და გამოცდილების გაუმჯობესება, რომელიც დაკავშირებულია ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციასთან, მონიტორინგთან და მდგრად სარგებლობასთან აპ3 აღჭურვილობის შესყიდვა, რომელიც აუცილებელია ადმინისტრაციისათვის მისი ფუნქციების ეფექტურად განსახორციელებლად აპ4 არსებული ინფრასტრუქტურის მოწესრიგება და ახლით შევსება აპ5 ძველი ინფრასტრუქტურისა და სამშენებლო ნარჩენებისგან ტერიტორიის გასუფთავება აპ6 თანამშრომლობის ჩამოყალიბება ხორნაბუჯისა და ჰერეთის ეპარქიასთან 5. ადმინისტრაციის პროგრამის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში, არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება აპ1 - სათვის - ადმინისტრაციის თითოეული თანამშრომლის სამუშაოს შესრულების შეფასებისათვის შესაბამისი პროცედურების განხორციელება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. ინდივიდუალური სამუშაო გეგმების შექმნა სამუშაოს შესრულების ინდიკატორებით სამუშაო გეგმების განხორციელება ინიციირება და გადაცემა არავითარი არავითარი 1.2. სამუშაოს შესრულების რეგულარული შეფასება სამუშაო გეგმების შესაბამისად სამუშაოს შესრულების შეფასების ანგარიში ინიციირება და გადაცემა არავითარი არავითარი ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება აპ2 - სათვის - ცოდნისა და გამოცდილების გაუმჯობესება, რომელიც დაკავშირებულია ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციასთან, მონიტორინგთან და მდგრად სარგებლობასთან: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 2.1. შემდეგი ინფორმაციის დაფიქსირებისათვის სწავლების ჩატარება: ა. მტაცებლები ბ. მცირე ზომის ძუძუმწოვრები გ. რეპტილიები დ. მწერების მნიშვნელოვანი ჯგუფები, პეპლების ჩათვლით ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტს და რეინჯერებს უნარი შესწევთ ზუსტად აღრიცხონ ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ტრენინგის ჩასატარებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ტრენინგის მომწოდებელი ტრენინგის ჩატარება ჰაბიტატებისა და მცენარეთა სახეობების მონიტორინგის საკითხებში ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტს და რეინჯერებს უნარი შესწევთ ზუსტად აღრიცხონ ჰაბიტატები და მცენარეთა სახეობები ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ტრენინგის ჩასატარებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ტრენინგის მომწოდებელი გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება აპ3 - სათვის - აღჭურვილობის შესყიდვა, რომელიც აუცილებელია ადმინისტრაციისათვის მისი ფუნქციების ეფექტურად განსახორციელებლად: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 3.1. აღჭურვილობის შესყიდვა შესაფერისი აღჭურვილობა შეძენილია ინიციირება და გადაცემა არავითარი დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს აღჭურვილობა დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება აპ4 - სათვის - არსებული ინფრასტრუქტურის მოწესრიგება და ახლით შევსება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 4.1.არსებული ძირითადი ინფრასტრუქტურის გარემონტების დაგეგმვა, განხორციელება და აუცილებელი ახალი ინფრასტრუქტურის მშენებლობა მოვლა პატრონობა და შესყიდვის გეგმა ინიციირება და გადაცემა არავითარი არავითარი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება აპ5 - სათვის - ძველი ინფრასტრუქტურისა და სამშენებლო ნარჩენებისგან ტერიტორიის გასუფთავება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 5.1. ინფრასტრუქტურისა და სამშენებლო ნარჩენებისგან ტერიტორიის გასუფთავება გასუფთავებული ტერიტორიები ინიციირება და ზედამხედველობა არავითარი არავითარი ვ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება აპ6 - სათვის - თანამშრომლობის ჩამოყალიბება ხორნაბუჯისა და ჰერეთის ეპარქიასთან: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 6.1. თანამშრომლობის ჩამოყალიბება ხორნაბუჯისა და ჰერეთის ეპარქიასთან შესაბამისი შეთანხმება ინიციირება და კოორდინაცია ხორნაბუჯისა და ჰერეთის ეპარქიის წარმომადგენელი არავითარი მუხლი 44. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამა 1. კვლევა–მონიტორინგის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) სამეცნიერო კვლევა განიხილება, როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტი მენეჯმენტის სტრატეგიის შემუშავებასა და ადაპტაციის პროცესში; ბ) მონიტორინგის მიზნების მიღწევისა და განხორციელებისათვის სრულყოფილი და ხელმისაწვდომი მონაცემთა ბაზის არსებობა; გ) მონიტორინგი ხორციელდება კანონმდებლობით განსაზღვრული პროცედურებისა და ნებადართული მეთოდების გამოყენებით. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციური ანალიზის მე-5 თავში და განხილულია პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) ჰაბიტატებისა და სახეობების გავრცელების შესახებ ინფორმაციაში არსებული ნაკლოვანება, მათ შორის ენდემური, იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი ცხოველებისა და მცენარეების სახეობების შესახებ, რომლებიც შესულია საქართველოს ,,წითელი ნუსხაში”; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ბ) საბაზისო ინფორმაციაში არსებული სისუსტე, რომელიც შეეხება საკვანძო სახეობების (მტაცაბელი ცხოველების: მურა დათვის, მგელი, ტურა, ფოცხვერი და სხვა) პოპულაციებისა და ჰაბიტატების (ჭალის ტყეები, საკმლის ხიანების და ღვიიანების ეკოსისტემები) მდგომარეობას; გ) ძირითადი სახეობების პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის სისტემატური მონიტორინგის არ არსებობა და ინფორმაციის არაადეკვატური აღრიცხვა; დ) კლიმატური ცვლილებების, მეტეოროლოგიური მონაცემების შესახებ სისტემატური მონიტორინგის არარსებობა და ინფორმაციის არაადეკვატური აღრიცხვა. 3. კვლევა–მონიტორინგის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები, არის შემდეგი: N მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედებისვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ22 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს განახლებული ინფორმაციით ჰაბიტატებისა და სახეობების გავრცელების შესახებ, რომელიც მოიცავს ინფორმაციას ენდემური, იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი ცხოველებისა და მცენარეების სახეობების შესახებ, რომლებიც შესულია საქართველოს ,,წითელი ნუსხაში" ჰაბიტატებისა და საკვანძო სახეობების სრულყოფილი მონაცემთა ბაზა, თანდართული რუკებით, რაზეც მითითებული იქნება მათი გავრცელება მ23 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ადეკვატური ინფორმაციით, საკვანძო სახეობების (მტაცებელი ცხოველების: მურა დათვის, მგელი, ტურა, ფოცხვერი და სხვა) და ჰაბიტატების (ჭალის ტყეები, საკმლის ხიანების და ღვიიანების ეკოსისტემები) შესახებ ინფორმაცია საკვანძო სახეობების პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის შესახებ ხელმისაწვდომია მ24 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს მოახდინოს ძირითადი სახეობების პოპულაციებსა და ჰაბიტატებში მიმდინარე ცვლილებების იდენტიფიცირება სისტემატური მონიტორინგის სისტემის და მონიტორინგის ჩანაწერების არსებობა მ25 ადმინისტრაცია უზრუნველყოფილი უნდა იყოს რომ განახორციელოს დაცული ტერიტორიების გრძელვადიანი კლიმატური ცვლილებების იდენტიფიცირების მონიტორინგი სისტემატური მონიტორინგის სისტემის და მონიტორინგის ჩანაწერების არსებობა მ26 ადმინისტრაციამ უნდა შეძლოს განსაზღვროს პროგრესი დაცული ტერიტორიების გრძელვადიანი მიზნების მიმართულებით, რაც მოიცავს საქონლის ტრადიციულ გამრავლებას, ვიზიტორთა რაოდენობასა და ქმედებებს, სარგებელს ადგილობრივი მოსახლეობისათვის, ასევე ეკოლოგიური ფასეულობების დაცვასა და აღდგენას სისტემატური მონიტორინგის სისტემის და მონიტორინგის ჩანაწერების არსებობა 4. კვლევა–მონიტორინგის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც სააგენტო და ადმინისტრაცია განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს მენეჯმენტის გეგმის 42-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მიზნები, შემდეგია: კმ1 ადამიანსა და ველურ სამყაროს შორის არსებული კონფლიქტის კვლევის გაგრძელება და კონფლიქტის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 უარყოფითი შედეგების შემარბილებელი ქმედებების განხორციელება კმ2 საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში“ მერქნიანი მცენარეებისა და იშვიათი მცენარეების (ბალახოვანის და მერქნიანების) ეკოსისტემებისა და ჰაბიტატების იდენტიფიცირება, მათ შორის გამორჩეული რეპრეზენტატული ადგილების იდენტიფიცირება და მონიტორინგი კმ3 ინფორმაციაში არსებული ხარვეზების შევსება, რაც შეეხება დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ სახეობების არსებობასა და მათ მდებარეობას, მათ შორის ენდემური, იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი მცენარეებისა და ცხოველების სახეობებს კმ4 ჰაბიტატებისა და საკვანძო სახეობების პოპულაციების მდგომარეობის მონიტორინგისათვის პროცედურული სისტემის ეფექტურობის გაუმჯობესება კმ5 მონიტორინგის განხორციელება, რომელიც საშუალებას მოგვცემს შევაფასოთ პროგრესი პერსპექტიული მიზნების მიმართებაში, რაც უკავშირდება ტურიზმს, მდგრად ძოვებას და ადგილობრივი მოსახლეობისათვის სარგებელს კმ6 სისტემის შექმნა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს ვაწარმოოთ გრძელვადიანი მონიტორინგი დაცული ტერიტორიების კლიმატის ცვლილებებზე 5. კვლევა–მონიტორინგის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში, არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება კმ1 - სათვის- ადამიანსა და ველურ სამყაროს შორის არსებული კონფლიქტის კვლევის გაგრძელება და კონფლიქტის უარყოფითი შედეგების შემარბილებელი ქმედებების განხორციელება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. იმ კვლევის ფასილიტირების გაგრძელება, რომელიც განხორციელდა საქართველოს მტაცებელთა კონსერვაციის პროექტით ადამიანისა და ველური სამყაროს შორის არსებულ კონფლიქტზე და პროექტის მიერ დასახული რეკომენდაციების განხორციელება პროექტის მიერ მომზადებული ანგარიში ფასილიტირება საქართველოს მტაცებელთა კონსერვაციის პროექტი არავითარი ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება კმ2 - სათვის: საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში' მერქნიანი მცენარეებისა და იშვიათი მცენარეების (ბალახოვანის და მერქნიანების) ეკოსისტემებისა და ჰაბიტატების იდენტიფიცირება, მათ შორის, გამორჩეული რეპრეზენტატული ადგილების იდენტიფიცირება და მონიტორინგი: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 2.1. საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში" მერქნიანი მცენარეებისა და იშვიათი მცენარეების (ბალახოვანის და მერქნიანების) ეკოსისტემებისა და ჰაბიტატების იდენტიფიცირება და მონიტორინგი. მათ შორის გამორჩეული რეპრეზენტატული ადგილების იდენტიფიცირება გამოვლენილია საკვანძო ფლორისტული ტერიტორიები, შეფასებული იქნება მათი მდგომარეობა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც გააკეთებენ ინვენტარიზაციას დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურებული იყოს ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც შეიმუშავებს გეგმას 2.2. რუკაზე დატანა და მონიტორინგის მიზნით სანიმუშო ფართობების აღება დროში მათი მდგომარეობის შეფასების მიზნით მომზადებულია რუკა, შერჩეულია სანიმუშო ფართობები, მომზადებულია მონიტორინგის გეგმა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც დაიტანს ინვენტარიზაციის შედეგებს რუკაზე დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, საჭიროებს დაფინანსებას, რათა ანაზღაურებული იყოს ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც შეიმუშავებს რუკას გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება კმ3 - სათვის - ინფორმაციაში არსებული ხარვეზების შევსება, რაც შეეხება დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ სახეობების არსებობასა და მათ მდებარეობას, მათ შორის ენდემური, იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი მცენარეებისა და ცხოველების სახეობებს, რომლებიც შეტანილია საქართველოს წითელ წიგნში: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 3.1. საბაზისო კვლევის განხორციელება, რომელიც რეკომენდირებული იყო 2011 წელს ევრო კავშირის მიერ დაფინანსებული საქართველოს მტაცებელთა კონსერვაციის პროექტის ფარგლებში საბაზისო კვლევის ამსახველი ანგარიში ინიციირება და კოორდინირება კვლევითი ინსტიტუტების ექსპერტების ჩართვა ექსპერტების სურვილი ითანამშრომლონ ნებაყოფლობით ან დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა ანაზღაურდეს მათი შრომა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 3.2. სისტემის შემუშავება, რომელიც საშუალებას მოგვცემს მუდმივად განვაახლოთ მონაცემთა ბაზა რეინჯერების საველე ანგარიშებიდან და დამოუკიდებელი ექსპერტების კვლევებიდან მიღებული ინფორმაციით დიზაინი მონაცემთა ბაზის მუდმივი განახლების სისტემისათვის შექმნილია ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი სისტემის დიზაინის შესაქმნელად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ექსპერტის შრომა დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება კმ4 - სათვის - ჰაბიტატებისა და საკვანძო სახეობების პოპულაციების მდგომარეობის მონიტორინგისათვის პროცედურული სისტემის ეფექტურობის გაუმჯობესება: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 4.1. არსებული პროცედურების გადახედვა, რომელიც შეეხება ჰაბიტატებისა და სახეობების მონიტორინგს, საჭირო ქმედებების იდენტიფიცირება და გაძლიერებული პროცედურების შემუშავება მონიტორინგის პროცედურები ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ან ექსპერტები მონიტორინგის სისტემის დიზაინის შესაქმნელად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ექსპერტი ან ექსპერტები 4.2. დაცული ტერიტორიების რეინჯერების და სხვა შესაბამისი თანამშრომლების ტრენინგი ადმინისტრაციას უნარი შესწევს განახორციელოს სისტემა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ტრენინგის ჩასატარებლად შესაფერისი ცოდნითა და გამოცდილებით აღჭურვილ უნივერსიტეტის განყოფილებებს, უნარი შესწევთ დაეხმარონ გრძელვადიან მონიტორინგის პროექტებში დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ექსპერტი ან ექსპერტები ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება კმ5 - სათვის - მონიტორინგის განხორციელება რომელიც საშუალებას მოგვცემს შევაფასოთ პროგრესი პერსპექტიულ მიზნებთან მიმართებაში, რაც უკავშირდება ტურიზმს, მდგრად ძოვებას და ადგილობრივი მოსახლეობისათვის სარგებელს: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 5.1. მონიტორინგის სისტემისა და მონაცემთა შეგროვების, შენახვისა და გაანალიზების პროცედურების დიზაინი მონიტორინგის სისტემის შემუშავება ინიციირება, ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტები სისტემის დიზაინის შესაქმნელად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ექსპერტის შრომა 5.2. ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრეინინგი პროცედურების განხორციელების საკითხებში ადმინისტრაციას უნარი შესწევს იმუშავოს სისტემაში ინიციირება, ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი თანამშრომლებისათვის ტრენინგის ჩასატარებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს ექსპერტის შრომა 5.3. მონიტორინგის სისტემის განხორციელება სისტემა ფუნქციონირებს, მონაცემების აღრიცხვა ხორციელდება განხორციელება არავითარი დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს სისტემისათვის საჭირო დანადგარი ვ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება კმ6 - სათვის - სისტემის შექმნა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს ვაწარმოოთ გრძელვადიანი მონიტორინგი დაცული ტერიტორიების კლიმატის ცვლილებებზე: ქმედება შედეგი სააგენტოს/ადმინისტრაციის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 6.1. დაცული ტერიტორიების კლიმატთან დაკავშირებული ცვლილებების მონიტორინგისათვის მოწყობილობის შეძენა და მონიტორინგი პარამეტრებისა და დანადგარების სპეციფიკაცია ინიციირება, დაცვა, ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი კვლევის ჩასატარებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს კვლევა მონაცემთა აღმრიცხველი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 6.2. დანადგარის შესყიდვა და ინსტალირება და ტრენინგის ჩატარება იმ თანამშრომლებისათვის, რომელიც პასუხისმგებელი იქნება დანადგარის მოვლა პატრონობასა და მონაცემთა აღრიცხვაზე დანადგარი ინსტალირებულია, თანამშრომლებს ჩატარებული აქვთ ტრენინგი მის გამოყენებასა და მოვლა პატრონობაზე ინიციირება, დაცვა, ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი ტრენინგის ჩასატარებლად დაფინანსება ჩვეულებრივი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების დამატებით, რათა დაფინანსდეს დანადგარის შესყიდვა 6.3. მონაცემების აღრიცხვის დაწყება და ანალიზიორინგის სისტემის განხორციელება აღრიცხული მონაცემები შენახული და გაანალიზებულია განხორციელება გარემოს ეროვნული სააგენტოს სპეციალისტი მონაცემთა გასაანალიზებლად არავითარი თავი VII დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი მუხლი 45. ინდიკატორები და მათი შერჩევის დასაბუთება მენეჯმენტის გეგმის შესრულების ინდიკატორები სტრატეგიული ღონისძიებების და ქმედებებისათვის დეტალურად აღწერილია VI თავში თითოეული პროგრამისათვის. ინდიკატორების შერჩევა მოხდა მათი გაზომვადობის (რაოდენობრივი და ხარისხობრივი) და დროში მიღწევადობის პრინციპით. მუხლი 46. მონიტორინგის განხორციელება 1. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი ორიენტირებულია ადმინისტრაციისათვის ინფორმაციის მიწოდებაზე, რათა ხელი შეუწყოს უწყვეტი ადაპტაციური მართვის პროცესს. უწყვეტი ადაპტაციური მართვა არის განხორციელებული საქმიანობიდან მიღებული გამოცდილებისა და ახალ ინფორმაციებზე დაყრდნობით მენეჯმენტის გეგმის გადახედვის პროცესი. 2. ადმინისტრაცია მონიტორინგს ახორციელებს სამ ეტაპად: ა) წლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ივნისში ადმინისტრაცია მოამზადებს მე-6 თავში მოცემული ქმედებებისა და საქმიანობების განხორციელების ანგარიშს, რომელიც იქნება სამწლიანი საოპერაციო გეგმების განახლება-გადახედვისა და წლიური ბიუჯეტის დამტკიცების საფუძველი; ბ) მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის მონიტორინგი სამ წელიწადში: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მესამე და მეექვსე წლის განმავლობაში ადმინისტრაცია განახორციელებს მისი ეფექტურობის შეფასებას სპეციალური ინსტრუმენტების (METT) გამოყენებით. ადმინიტრაცია მოახდენს სპეციალური ინსტრუმენტების (METT) შეფასებას, რათა დააზუსტოს საბაზისო ინფორმაცია, რის მიხედვითაც მოხდება სამომავლო შეფასებების შედარება. მისი რეგულარული განხორციელებით კი ადმინისტრაცია შეძლებს მენეჯმენტის გეგმის, განხორციელებული ქმედებებისა და აქტივობების ეფექტურობის მიმართ განხორციელებული პროგრესის განსაზღვრას; გ) სრულყოფილი გადახედვა: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-6 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს სრულყოფილ გადახედვას, სიტუაციური ანალიზის განახლებასა და მიზნებისა და ქმედებების გადახედვას. მიღებული შედეგი კი იქნება შემდეგი 6-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების წინაპირობა და საფუძველი. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017596 1 ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დანართები: 1. ტერიტორიის რუკა (დანართი 1); 2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ზონირების რუკა (დანართი 2 ); 3. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის რუკა (დანართი 3); 4. ადმინისტრაციული და რეინჯერთა ინფრასტრუქტურის რუკა (დანართი 4); 5. ხანძარსაშიში ზონების რუკა (დანართი 5); 6. პატრულირების მარშრუტები (დანართი 6); 7. ტურისტული რუკა (დანართი 7); 8. ჰაბიტატების რუკა (დანართი 8); 9. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ზონების საზღვრების კოორდინატები (დანართი 9); ა) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრების კოორდინატები; ბ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის აღდგენის ზონის საზღვრების კოორდინატები; გ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის საზღვრების კოორდინატები; დ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციული ზონის საზღვრების კოორდინატები; ე) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის საზღვრების კოორდინატები; 10. დაცულ ტერიტორიაზე გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის ჩამონათვალი და საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში’’ შეტანილი იმ ცხოველებისა და მცენარეების სახეობები, რომლებიც დაცულ ტერიტორიებზე გვხვდება (დანართი 10); 11. ინფორმაცია დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ ისტორიულ-კულტურულ ძეგლებზე (დანართი 11); 2 დანართი 1 დანართი 2 3 დანართი 3 4 დანართი 4 5 დანართი 5 დანართი 6 6 დანართი 7 დანართი 8 7 8 დანართი 9 ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ზონების საზღვრების კოორდინატები ა) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრის კოორდინატები: N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y 1 636387 4554307 38 637573 4552480 75 635384 4559224 112 638668 4557306 149 636316 4554360 186 634383 4557588 2 636501 4554276 39 637591 4552538 76 635498 4559233 113 638773 4554285 150 636305 4554404 187 634021 4558175 3 636598 4554209 40 637525 4552584 77 635557 4559322 114 638721 4554296 151 636317 4554481 188 633926 4559129 4 636659 4554111 41 637565 4552653 78 635650 4559360 115 638662 4554118 152 636354 4554534 189 633925 4559305 5 636695 4554011 42 637460 4552675 79 635761 4559343 116 638672 4554285 153 636484 4554970 190 633987 4559310 6 636760 4553911 43 637420 4552734 80 635873 4559356 117 638355 4553910 154 636449 4555123 191 634096 4559347 7 636870 4553888 44 637412 4552796 81 635989 4559366 118 638149 4553790 155 636483 4555197 192 634189 4559415 8 636981 4553846 45 637365 4552784 82 636104 4559337 119 638021 4553592 156 636595 4555234 193 634302 4559449 9 636969 4553744 46 637308 4552876 83 636200 4559268 120 637992 4553476 157 636860 4555171 194 634396 4559518 10 637058 4553673 47 637231 4552862 84 636290 4559205 121 637981 4553238 158 637184 4554980 195 634486 4559587 11 637148 4553630 48 637154 4552871 85 636405 4559186 122 638036 4553040 159 637162 4554932 196 634603 4559603 12 637230 4553588 49 637059 4552843 86 636510 4559137 123 637928 4552997 160 637076 4555092 197 614721 4566821 13 637294 4553570 50 636979 4552876 87 636623 4559099 124 637892 4552938 161 637065 4555344 198 614682 4566728 14 637401 4553595 51 636888 4552848 88 636719 4559031 125 637828 4553039 162 637011 4555414 199 614750 4566636 15 637407 4553511 52 636803 4552892 89 636813 4558971 126 637754 4553128 163 636929 4555313 200 614765 4566523 16 637318 4553471 53 636716 4552940 90 636901 4558904 127 637709 4553214 164 636753 4555367 201 614776 4566405 17 637342 4553354 54 636520 4552987 91 637012 4558888 128 637608 4553165 165 636687 4555417 202 614749 4566319 18 637434 4553345 55 636292 4552929 92 637075 4558818 129 637605 4553268 166 636631 4555412 203 614676 4566282 19 637546 4553383 56 636022 4553011 93 637157 4558739 130 637576 4553379 167 636519 4555580 204 614617 4566182 20 637600 4553292 57 635782 4552997 94 637228 4558648 131 637464 4553364 168 636436 4555664 205 614542 4566184 21 637581 4553177 58 635498 4553060 95 637308 4558561 132 637364 4553337 169 636363 4555757 206 614472 4566107 22 637675 4553210 59 635669 4553137 96 637369 4558459 133 637329 4553448 170 636272 4555832 207 614460 4566036 23 637743 4553151 60 635796 4553265 97 637457 4558381 134 637393 4553510 171 636179 4555906 208 614409 4565970 24 637803 4553054 61 635992 4553327 98 637503 4558284 135 637430 4553586 172 636068 4555942 209 614416 4566069 25 637872 4552958 62 636123 4553423 99 637552 4558202 136 637316 4553601 173 635968 4556002 210 614474 4566129 26 637932 4552955 63 636112 4553729 100 637639 4558124 137 637232 4553565 174 635854 4556002 211 614551 4566199 27 638007 4553017 64 636205 4553903 101 637736 4558059 138 637173 4553654 175 635754 4556065 212 614618 4566230 9 28 638098 4553016 65 636256 4554181 102 637755 4557953 139 637082 4553657 176 635630 4556219 213 614701 4566283 29 638161 4552932 66 636339 4554337 103 637823 4557889 140 636994 4553736 177 635559 4556192 214 614740 4566358 30 638317 4552660 67 636377 4554310 104 637900 4557802 141 637007 4553832 178 635484 4556222 215 614762 4566439 31 638205 4552548 68 634789 4559549 105 637971 4557714 142 636903 4553888 179 635446 4556329 216 614760 4566556 32 638096 4552499 69 634889 4559584 106 638058 4557634 143 636785 4553897 180 635485 4556442 217 614721 4566664 33 638023 4552424 70 635002 4559576 107 638163 4557585 144 636719 4553994 181 635545 4556541 218 614658 4566759 34 637850 4552206 71 635079 4559494 108 638248 4557508 145 636666 4554087 182 635493 4556643 219 614730 4566836 35 637737 4552291 72 635122 4559391 109 638345 4557441 146 636615 4554188 183 635332 4556722 220 614679 4566917 36 637664 4552347 73 635201 4559330 110 638441 4557373 147 636530 4554266 184 635192 4556836 221 614704 4566917 37 637573 4552395 74 635272 4559235 111 638557 4557348 148 636421 4554311 185 634998 4556976 222 614748 4566825 ბ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის აღდგენის ზონის საზღვრის კოორდინატები: N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y 1 630713 4554634 34 630636 4553946 67 629174 4553394 100 626831 4552678 133 627102 4554013 166 629335 4554536 2 630719 4554594 35 630600 4553965 68 629150 4553452 101 626772 4552695 134 627146 4554030 167 629414 4554515 3 630717 4554553 36 630580 4553993 69 629108 4553449 102 626727 4552717 135 627176 4554057 168 629490 4554485 4 630718 4554513 37 630553 4554014 70 629057 4553417 103 626757 4552727 136 627204 4554087 169 629571 4554476 5 630745 4554484 38 630497 4554016 71 629013 4553333 104 626776 4552748 137 627268 4554138 170 629611 4554484 6 630776 4554458 39 630468 4553990 72 628991 4553344 105 626781 4552792 138 627331 4554175 171 629651 4554491 7 630804 4554428 40 630424 4553940 73 628920 4553448 106 626759 4552835 139 627355 4554192 172 629691 4554496 8 630828 4554395 41 630417 4553893 74 628876 4553467 107 626734 4552868 140 627368 4554207 173 629732 4554503 9 630847 4554359 42 630372 4553801 75 628839 4553485 108 626697 4552885 141 627424 4554265 174 629771 4554515 10 630871 4554326 43 630352 4553748 76 628785 4553521 109 626660 4552901 142 627499 4554299 175 629809 4554531 11 630902 4554300 44 630307 4553704 77 628662 4553575 110 626628 4552933 143 627627 4554377 176 629937 4554586 12 630931 4554274 45 630224 4553693 78 628496 4553600 111 626633 4552950 144 627672 4554408 177 630042 4554592 13 630938 4554234 46 630142 4553696 79 628414 4553521 112 626638 4553008 145 627744 4554447 178 630178 4554596 14 630944 4554194 47 630120 4553655 80 628325 4553480 113 626659 4553087 146 627775 4554472 179 630206 4554600 15 630974 4554169 48 630126 4553601 81 628249 4553392 114 626662 4553127 147 627808 4554496 180 630235 4554601 16 631001 4554140 49 630151 4553553 82 628155 4553314 115 626669 4553168 148 627853 4554514 181 630290 4554623 17 631027 4554143 50 630144 4553492 83 628060 4553258 116 626669 4553209 149 627919 4554502 182 630344 4554627 18 631016 4554181 51 630096 4553388 84 627942 4553239 117 626696 4553328 150 628002 4554528 183 630370 4554606 19 631051 4554191 52 630042 4553321 85 627885 4553243 118 626720 4553406 151 628042 4554523 184 630396 4554601 20 631085 4554171 53 629994 4553282 86 627845 4553246 119 626728 4553446 152 628074 4554532 185 630436 4554605 21 631104 4554153 54 629893 4553281 87 627763 4553239 120 626736 4553486 153 628114 4554534 186 630477 4554607 22 631111 4554133 55 629850 4553303 88 627694 4553219 121 626793 4553615 154 628183 4554557 187 630524 4554605 10 23 631105 4554068 56 629809 4553349 89 627648 4553181 122 626820 4553689 155 628238 4554571 188 630581 4554614 24 631112 4554038 57 629716 4553370 90 627607 4553129 123 626834 4553710 156 628292 4554573 189 630659 4554637 25 631102 4553986 58 629622 4553381 91 627602 4553034 124 626847 4553749 157 628399 4554553 190 630662 4554655 26 631077 4553980 59 629535 4553417 92 627575 4552975 125 626862 4553795 158 628439 4554553 191 630690 4554668 27 631028 4553984 60 629498 4553416 93 627570 4552852 126 626875 4553825 159 628495 4554569 192 630713 4554634 28 631020 4553972 61 629415 4553369 94 627383 4552673 127 626892 4553855 160 628559 4554574 193 631134 4554022 29 630993 4553919 62 629384 4553365 95 627314 4552677 128 626937 4553929 161 628723 4554566 194 630671 4554672 30 630932 4553909 63 629315 4553372 96 627258 4552732 129 626970 4553950 162 628968 4554549 31 630884 4553925 64 629271 4553365 97 627093 4552734 130 627010 4553949 163 629090 4554545 32 630714 4553936 65 629228 4553343 98 627029 4552700 131 627031 4553951 164 629213 4554539 33 630681 4553935 66 629203 4553354 99 626897 4552704 132 627074 4553993 165 629295 4554538 გ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის საზღვრის კოორდინატები: N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y 1 638773 4554285 39 638169 4553730 77 637981 4553429 115 639282 4559214 153 615030 4566122 191 614531 4565926 2 638039 4552357 40 638226 4553786 78 638046 4553665 116 639350 4559260 154 614970 4566079 192 614605 4565952 3 638031 4552485 41 638300 4553820 79 638127 4553774 117 639415 4559309 155 614939 4566005 193 614678 4565920 4 638114 4552503 42 638362 4553801 80 638193 4553824 118 639457 4559377 156 614979 4565936 194 614752 4565903 5 638165 4552526 43 638430 4553791 81 638437 4553941 119 639509 4559440 157 615019 4565867 195 614827 4565875 6 638236 4552565 44 638507 4553807 82 638512 4553973 120 638627 4557579 158 614999 4565797 196 614903 4565872 7 638290 4552610 45 638563 4553855 83 638574 4554026 121 616000 4566312 159 614930 4565814 197 614958 4565821 8 638304 4552719 46 638573 4553928 84 638629 4554086 122 616081 4566322 160 614880 4565852 198 614995 4565864 9 638120 4553076 47 638613 4553997 85 638669 4554153 123 616161 4566308 161 614812 4565867 199 614954 4565931 10 638183 4553026 48 638652 4554066 86 638667 4554234 124 616273 4566305 162 614734 4565879 200 614913 4566001 11 638199 4552950 49 638714 4554109 87 638699 4554297 125 616309 4566269 163 614665 4565903 201 614942 4566076 12 638247 4552885 50 638717 4554190 88 638595 4557570 126 616361 4566206 164 614595 4565930 202 614998 4566134 13 638302 4552825 51 638716 4554271 89 638516 4557548 127 616421 4566151 165 614541 4565877 203 615071 4566124 14 638347 4552758 52 638709 4554217 90 638480 4557595 128 616485 4566100 166 614478 4565874 204 615146 4566103 15 638363 4552679 53 638711 4554135 91 638472 4557676 129 616543 4566065 167 614427 4565936 205 615213 4566141 16 638350 4552599 54 638666 4554081 92 638452 4557752 130 616483 4566075 168 614385 4565881 206 615271 4566098 17 638309 4552529 55 638616 4554022 93 638491 4557823 131 616418 4566124 169 614364 4565803 207 615277 4566031 18 638251 4552473 56 638577 4553952 94 638533 4557892 132 616543 4566039 170 614350 4565725 208 615354 4566056 19 638170 4552458 57 638566 4553878 95 638576 4557962 133 616303 4566240 171 614280 4565691 209 615396 4566121 20 638221 4552459 58 638524 4553815 96 638628 4558025 134 616256 4566278 172 614219 4565642 210 615469 4566145 21 638287 4552448 59 638443 4553808 97 638666 4558096 135 616155 4566289 173 614198 4565564 211 615542 4566121 11 22 638303 4552513 60 638371 4553795 98 638673 4558177 136 616075 4566293 174 614210 4565522 212 615620 4566115 23 638349 4552580 61 638316 4553830 99 638657 4558257 137 615994 4566285 175 614207 4565404 213 615690 4566090 24 638368 4552659 62 638240 4553800 100 638650 4558339 138 615913 4566291 176 614169 4565367 214 615720 4566163 25 638361 4552740 63 638176 4553753 101 638645 4558420 139 615835 4566277 177 614175 4565433 215 615761 4566234 26 638324 4552811 64 638129 4553686 102 638639 4558501 140 615775 4566224 178 614169 4565513 216 615810 4566298 27 638267 4552870 65 638086 4553617 103 638629 4558583 141 615743 4566150 179 614177 4565592 217 615887 4566323 28 638221 4552937 66 638059 4553541 104 638633 4558664 142 615714 4566078 180 614194 4565669 218 636366 4569163 29 638194 4553007 67 638036 4553463 105 638660 4558740 143 615639 4566066 181 614254 4565725 219 636384 4569230 30 638146 4553067 68 638028 4553384 106 638709 4558803 144 615580 4566100 182 614320 4565772 220 636449 4569242 31 638115 4553141 69 638033 4553303 107 638778 4558847 145 615501 4566101 183 614347 4565846 221 636361 4569184 32 638084 4553216 70 638060 4553235 108 638854 4558876 146 615425 4566118 184 614360 4565926 222 636438 4569250 33 638046 4553278 71 638099 4553165 109 638931 4558903 147 615390 4566051 185 614410 4565988 223 636400 4569245 34 638037 4553358 72 638136 4553093 110 639006 4558935 148 615316 4566019 186 614377 4566035 224 614190 4565342 35 638041 4553438 73 638090 4553081 111 639055 4558996 149 615241 4566025 187 614411 4566080 191 614531 4565926 36 638061 4553515 74 638042 4553119 112 639084 4559072 150 615248 4566104 188 614440 4566004 192 614605 4565952 37 638080 4553594 75 637985 4553213 113 639147 4559123 151 615179 4566099 189 614427 4565956 193 614678 4565920 38 638122 4553664 76 637974 4553284 114 639214 4559169 152 615102 4566084 190 614488 4565906 194 614752 4565903 დ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციული ზონის საზღვრის კოორდინატები: N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y 1 636278 4554345 73 629028 4554547 145 632224 4556450 217 633212 4562164 289 636543 4569760 361 625736 4552037 2 636471 4554297 74 628811 4554559 146 632309 4556255 218 633267 4561955 290 636442 4569944 362 625691 4552041 3 636638 4554168 75 628594 4554572 147 632431 4556078 219 633365 4561766 291 636368 4570143 363 625595 4552025 4 636723 4553987 76 628381 4554557 148 632397 4556111 220 633424 4561565 292 636386 4570355 364 625640 4552029 5 636889 4553892 77 628147 4554549 149 632295 4556297 221 633578 4561417 293 636415 4570431 365 625766 4551994 6 636977 4553756 78 627959 4554521 150 632212 4556488 222 633713 4561249 294 636369 4570220 366 625772 4551996 7 637130 4553624 79 627764 4554461 151 632281 4556687 223 633862 4561110 295 636411 4570012 367 625862 4552023 8 637258 4553550 80 627579 4554348 152 632175 4556830 224 634069 4561046 296 636498 4569818 368 625859 4552029 9 637439 4553573 81 627400 4554248 153 634391 4560785 225 634212 4560884 297 636606 4569640 369 625802 4551995 10 637327 4553454 82 627226 4554104 154 634574 4560678 226 635643 4563477 298 636591 4569451 370 625799 4552001 11 637437 4553355 83 627056 4553975 155 634702 4560520 227 635815 4563362 299 642282 4570731 371 625963 4552262 12 637605 4553320 84 626910 4553871 156 634898 4560439 228 635995 4563279 300 642413 4570742 372 625969 4552261 13 637641 4553196 85 626811 4553665 157 635062 4560300 229 636173 4563250 301 636496 4570236 373 626069 4552318 14 637759 4553106 86 626730 4553464 158 635242 4560196 230 636288 4563102 302 636460 4570098 374 626068 4552312 15 637892 4552937 87 626678 4553254 159 635426 4560083 231 636487 4563029 303 642387 4570677 375 626114 4552296 12 16 638018 4553027 88 626645 4553041 160 635612 4559979 232 636682 4563103 304 642268 4570792 376 626116 4552301 17 638112 4553131 89 626716 4552879 161 635778 4559849 233 636820 4562991 305 642289 4570718 377 626150 4552300 18 638030 4553320 90 626726 4552717 162 635962 4559931 234 636878 4562792 306 638229 4552430 378 626147 4552294 19 638057 4553530 91 626533 4552707 163 636165 4559961 235 636899 4562578 307 638290 4552499 379 626246 4552306 20 638155 4553721 92 626352 4552589 164 636322 4559956 236 636891 4562376 308 638163 4552457 380 626241 4552308 21 638330 4553836 93 626236 4552449 165 636471 4559971 237 636931 4562214 309 638164 4552451 381 626219 4552289 22 638511 4553814 94 626183 4552289 166 636579 4560047 238 637001 4562076 310 638353 4552588 382 626246 4552440 23 638602 4553984 95 625980 4552280 167 636732 4559973 239 637060 4561907 311 638263 4552480 383 626241 4552437 24 638712 4554149 96 625907 4552077 168 636895 4559887 240 637203 4561748 312 638351 4552770 384 626245 4552419 25 638716 4554204 97 625743 4552029 169 637047 4559926 241 637255 4561600 313 638253 4552875 385 626220 4552456 26 638628 4554036 98 625587 4551961 170 637207 4559836 242 637348 4561442 314 637907 4552906 386 626226 4552458 27 638555 4553846 99 625477 4551786 171 637376 4559801 243 637514 4561383 315 637908 4552912 387 626241 4552512 28 638369 4553786 100 625352 4551713 172 637516 4559905 244 637645 4561247 316 637944 4553012 388 626266 4552509 29 638194 4553766 101 625497 4551812 173 637673 4559825 245 637826 4561211 317 637994 4553015 389 626239 4552518 30 638076 4553585 102 625576 4551998 174 637826 4559793 246 637875 4561048 318 638119 4553085 390 626230 4552513 31 638036 4553376 103 625761 4552015 175 637983 4559668 247 637847 4560843 319 638100 4553080 391 626624 4552745 32 638100 4553184 104 625918 4552110 176 637931 4559723 248 638031 4560796 320 637752 4553105 392 626591 4552739 33 638194 4552999 105 626000 4552305 177 637751 4559799 249 638158 4560931 321 637749 4553203 393 626589 4552730 34 638310 4552825 106 626211 4552294 178 637633 4559884 250 638355 4560896 322 637745 4553190 394 626622 4552756 35 638363 4552626 107 626219 4552481 179 637465 4559861 251 638469 4560818 323 637608 4553159 395 626636 4552757 36 638302 4552454 108 626372 4552614 180 637314 4559825 252 638283 4560872 324 637579 4553200 396 626716 4552717 37 638230 4552467 109 626558 4552725 181 637134 4559838 253 638129 4560872 325 637603 4553246 397 626718 4552723 38 638358 4552630 110 626752 4552731 182 636996 4559939 254 637960 4560773 326 637597 4553337 398 626647 4552762 39 638299 4552828 111 626672 4552887 183 636812 4559886 255 637859 4560905 327 637391 4553316 399 632086 4555002 40 638188 4553004 112 626651 4553076 184 636666 4560014 256 637907 4561100 328 637323 4553500 400 632085 4554991 41 638027 4553026 113 626680 4553290 185 636537 4560002 257 637785 4561243 329 637346 4553510 401 632052 4554956 42 637896 4552919 114 626736 4553499 186 636406 4559970 258 637591 4561288 330 637302 4553594 402 632012 4554914 43 637764 4553089 115 626819 4553699 187 636274 4559979 259 637450 4561384 331 637150 4553647 403 632007 4554916 44 637650 4553196 116 626914 4553891 188 636085 4559959 260 637316 4561498 332 637237 4553597 404 631981 4554881 45 637600 4553299 117 627075 4554002 189 635907 4559861 261 637288 4561640 333 637098 4553629 405 631962 4554881 46 637447 4553353 118 627246 4554130 190 635702 4559879 262 637147 4561791 334 637015 4553705 406 631449 4554997 47 637326 4553434 119 627413 4554265 191 635539 4560016 263 637010 4561945 335 636671 4554027 407 631529 4554986 48 637434 4553553 120 627602 4554370 192 635354 4560121 264 636950 4562120 336 636654 4554052 408 631532 4554992 49 637269 4553545 121 627783 4554488 193 635167 4560226 265 636872 4562235 337 636661 4554072 409 631002 4554860 50 637141 4553619 122 627986 4554532 194 634998 4560349 266 636897 4562435 338 636604 4554191 410 631006 4554854 51 636971 4553736 123 628195 4554566 195 634825 4560472 267 636877 4562642 339 636594 4554228 411 631005 4554800 52 636900 4553882 124 628408 4554557 196 634642 4560571 268 636866 4562858 340 636451 4554307 412 631000 4554802 13 53 636726 4553969 125 628622 4554577 197 634507 4560724 269 636769 4563039 341 628456 4564902 413 631194 4554946 54 636644 4554152 126 628839 4554563 198 634312 4560808 270 636621 4563054 342 628515 4564923 414 631195 4554941 55 636482 4554285 127 629056 4554553 199 634153 4560950 271 636415 4563045 343 628518 4564802 415 631110 4554893 56 636285 4554335 128 629273 4554544 200 633980 4561070 272 636271 4563164 344 636420 4570495 416 631105 4554885 57 636343 4554478 129 629482 4554495 201 633781 4561149 273 636130 4563284 345 636426 4570496 417 632008 4554958 58 632011 4554948 130 629695 4554503 202 633652 4561313 274 635926 4563284 346 625411 4551679 418 636317 4554480 59 631847 4554887 131 629899 4554576 203 633499 4561461 275 635744 4563381 347 625409 4551685 419 636317 4554426 60 631637 4554940 132 630112 4554601 204 633379 4561639 276 635582 4563515 348 625370 4551713 420 636263 4554348 61 631431 4554987 133 630323 4554636 205 633313 4561835 277 628488 4564818 349 625380 4551685 421 636273 4554335 62 631218 4554945 134 630531 4554612 206 633237 4562037 278 628546 4564826 350 625391 4551685 422 636305 4554349 63 631025 4554853 135 630715 4554685 207 633177 4562239 279 636434 4570218 351 625444 4551746 423 636339 4554337 64 630893 4554723 136 630917 4554742 208 633249 4562435 280 636529 4570113 352 625436 4551718 424 636449 4554301 65 630689 4554669 137 631051 4554865 209 633161 4562617 281 636771 4569366 353 625430 4551705 425 636376 4554317 66 630504 4554606 138 631244 4554956 210 633192 4562826 282 636868 4569372 354 625488 4551807 426 636813 4553883 67 630309 4554630 139 631457 4554997 211 633232 4563034 283 636652 4569367 355 625538 4551859 427 636812 4553889 68 630084 4554594 140 631663 4554938 212 633273 4563161 284 636519 4569308 356 625552 4551892 428 637307 4553590 69 629873 4554559 141 631874 4554889 213 633229 4562952 285 636367 4569155 357 625356 4551708 429 638708 4554279 70 629667 4554493 142 632033 4554961 214 633183 4562744 286 636421 4569214 358 625583 4552018 430 638710 4554282 71 629457 4554502 143 632206 4556795 215 633183 4562535 287 636555 4569381 359 625587 4552014 431 638713 4554280 72 629245 4554538 144 632259 4556655 216 633229 4562355 288 636627 4569570 360 625740 4552041 ე) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის საზღვრის კოორდინატები: N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y N X Y 1 625399 4551678 59 634552 4559599 117 615655 4561688 175 628227 4564408 233 635611 4567904 291 628388 4564774 2 609808 4569788 60 633757 4559433 118 614814 4562273 176 628702 4564838 234 635354 4568296 292 628350 4564530 3 610696 4569553 61 633082 4559962 119 614520 4562917 177 629558 4564494 235 635539 4563521 293 627870 4564161 4 610885 4568946 62 632815 4559324 120 613897 4563628 178 630103 4565151 236 636271 4563124 294 627375 4564278 5 610371 4568860 63 632489 4558705 121 613509 4564431 179 630928 4565527 237 636876 4562733 295 627060 4564363 6 610332 4568296 64 632790 4557805 122 613560 4565038 180 631699 4565704 238 637012 4561951 296 627675 4564111 7 610312 4567660 65 633028 4557034 123 614338 4565210 181 631798 4565186 239 637514 4561373 297 629186 4564531 8 610098 4567379 66 633128 4556484 124 614981 4564575 182 631944 4564917 240 637907 4560784 298 629781 4564731 9 609748 4566735 67 633190 4555922 125 615514 4563609 183 632562 4564364 241 638325 4560892 299 629665 4564507 10 610205 4566125 68 633571 4555776 126 616085 4563178 184 632758 4563550 242 637881 4561130 300 630044 4564923 11 611107 4566082 69 632998 4555038 127 617407 4563150 185 633258 4563110 243 637260 4561584 301 630050 4565098 12 611556 4565963 70 632655 4554207 128 617861 4562850 186 633179 4562235 244 636877 4562237 302 630280 4565302 14 13 613098 4565818 71 632762 4553269 129 618451 4562225 187 633573 4561413 245 636739 4563082 303 630879 4565428 14 613882 4565530 72 633080 4552165 130 618894 4561608 188 634276 4560831 246 635975 4563274 304 630523 4565331 15 613635 4565142 73 628506 4550320 131 619618 4561032 189 635031 4560323 247 632245 4556640 305 631045 4565569 16 613320 4564541 74 627439 4550853 132 619551 4560640 190 635819 4559847 248 632341 4556191 306 631169 4565753 17 613806 4563786 75 626623 4551340 133 620239 4560147 191 636534 4560007 249 642236 4573280 307 631971 4565620 18 613833 4563544 76 625850 4551899 134 620529 4559571 192 637204 4559823 250 642283 4574176 308 631359 4565782 19 612909 4564123 77 625965 4552234 135 621185 4558909 193 637897 4559754 251 641661 4574852 309 631668 4565327 20 612151 4564576 78 626567 4552721 136 621856 4558294 194 637486 4559903 252 641374 4575918 310 631939 4565301 21 611402 4564971 79 627434 4552723 137 622386 4557600 195 636781 4559892 253 642083 4576137 311 632193 4565109 22 610829 4565056 80 628046 4553256 138 623297 4556769 196 636180 4559964 254 641625 4576505 312 632151 4564613 23 610552 4564787 81 628849 4553479 139 623513 4556322 197 635369 4560121 255 641147 4577061 313 632195 4564648 24 609821 4565075 82 629594 4553393 140 623631 4556043 198 634625 4560640 256 640817 4577643 314 632273 4564492 25 609172 4564995 83 630184 4553694 141 624578 4555280 199 633834 4561121 257 639427 4578539 315 632399 4564359 26 608859 4565128 84 630922 4553913 142 625455 4555988 200 633308 4561862 258 639515 4559447 316 635280 4562633 27 608844 4565711 85 630815 4554413 143 625527 4556663 201 633178 4562728 259 640939 4577060 317 633967 4563408 28 608491 4566308 86 631213 4554944 144 626566 4556302 202 633651 4563038 260 640907 4577224 318 633466 4563019 29 607920 4566604 87 632077 4554979 145 626734 4556847 203 634435 4562963 261 641021 4577448 319 634241 4562995 30 607459 4567228 88 631257 4554959 146 626964 4557741 204 635320 4562747 262 640953 4577606 320 633093 4563142 31 607460 4567695 89 630459 4554613 147 627817 4557656 205 634441 4563102 263 640675 4577630 321 632918 4563378 32 607945 4567724 90 629540 4554482 148 628304 4557041 206 634036 4563791 264 640257 4577763 322 633967 4564742 33 607885 4568476 91 628597 4554578 149 628718 4556329 207 633928 4564640 265 640348 4577557 323 633346 4565677 34 607663 4568205 92 627693 4554427 150 628938 4556186 208 633468 4565410 266 640511 4577495 324 634202 4568248 35 607033 4568383 93 626924 4553911 151 630165 4555484 209 633304 4566323 267 639385 4577932 325 634827 4568719 36 607231 4569112 94 626634 4553016 152 630740 4555809 210 633421 4567223 268 639314 4578964 326 636189 4569984 37 607568 4569782 95 626264 4552516 153 631755 4556662 211 633867 4567967 269 639351 4578444 327 634921 4568905 38 607940 4570469 96 625752 4552027 154 631671 4557503 212 634437 4568654 270 639333 4577991 328 635479 4569700 39 608532 4570533 97 625101 4551663 155 631411 4558162 213 634911 4569335 271 622830 4554759 329 636178 4570895 40 643218 4570690 98 625008 4552072 156 631004 4558887 214 635618 4569678 272 625716 4552012 330 636362 4570246 41 643840 4571336 99 624188 4552698 157 630279 4559029 215 636437 4569962 273 625689 4551976 331 636403 4570462 42 644385 4571979 100 623699 4553727 158 629736 4558520 216 636364 4569206 274 619548 4558080 332 636284 4570771 43 643663 4572548 101 623512 4554419 159 628852 4558584 217 636871 4569378 275 620140 4557101 333 636201 4570989 44 642833 4572961 102 622661 4555099 160 628283 4558837 218 636427 4569985 276 618937 4558331 334 625241 4551751 45 640157 4573645 103 622350 4555538 161 627564 4559388 219 636366 4570322 277 618745 4558701 335 625277 4551701 46 640682 4573047 104 622020 4555611 162 626579 4560078 220 636202 4571287 278 615030 4562263 336 625320 4551721 47 640695 4572098 105 621614 4556097 163 626090 4561009 221 636234 4572210 279 614028 4563285 337 636446 4572990 48 641051 4571340 106 621354 4556637 164 625586 4561199 222 636037 4572593 280 613992 4563332 338 636827 4572974 49 641898 4570926 107 621102 4556612 165 624741 4561529 223 637203 4572849 281 608293 4570863 339 637571 4572840 15 50 642700 4570639 108 620490 4557045 166 623789 4562170 224 637779 4573378 282 610999 4569469 340 637642 4573090 51 643546 4570212 109 619773 4557562 167 623946 4562483 225 638440 4573857 283 610705 4568594 341 637916 4573673 52 638987 4558926 110 619176 4558181 168 624665 4562768 226 639326 4573862 284 607073 4568157 342 640762 4571511 53 638672 4558183 111 618523 4558816 169 625274 4563147 227 639693 4574526 285 607857 4569959 343 639078 4573759 54 638033 4557666 112 617904 4559349 170 625762 4563334 228 640197 4573872 286 615500 4564021 344 638204 4573752 55 637506 4558318 113 617510 4560041 171 625803 4563538 229 634667 4567755 287 631663 4556339 345 640549 4573421 56 636879 4558919 114 617144 4560588 172 626065 4563746 230 634929 4567172 288 624467 4562273 57 636083 4559347 115 616631 4560776 173 626784 4564168 231 634956 4566764 289 624375 4562568 58 635259 4559249 116 616052 4561102 174 627586 4564197 232 635196 4567206 290 626385 4563036 16 დანართი 10 ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მცენარეების საერთო სია. პირობითი ნიშნები: * კავკასიის ენდემი ** საქართველოს ენდემი *** საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილი მცენარე GYMNOSPERMAE Cupressaceae Juniperus foetidissima Willd. *** Juniperus oxycedrus L. Juniperus polycarpos K. Koch Ephedraceae Ephedra distachya L. Ephedra procera C.A.Mey. ANGIOSPERMAE Dicotyledones Aceraceae Acer campestre L. Acer ibericum M. Bieb. *** Anacardiaceae Cotinus coggygria Scop. Pistacia mutica Fisch. & C.A.Mey. *** Rhus coriaria L. Apiaceae Astrodaucus orientalis (L.) Drude Bilacunaria microcarpa (M.Bieb.) Pimenov & V.N.Tikhom. Bupleurum wittmannii Steven * Caucalis platycarpos L. Daucus carota L. Eringium campestre L. Eringium coeruleum M. Bieb. Falcaria vulgaris Bernh. Ferula szowitsiana DC. Ferulago setifolia K. Koch Malabaila dasyantha (K. Koch) Grossh. Pimpinella aromatica M. Bieb. * Prangos ferulacea Lindl. Seseli grandivittatum (Sommier & Levier) Schischk. * Smyrnium perfoliatum L. Apocynaceae Vinca herbacea Waldst. & Kit. Araliaceae Hedera helix L. Hedera pastuchowii Woronow Asclepiadaceae Periploca graeca L. Asteraceae Achillea biebersteinii Afan. Acroptilon repens (L.) DC. Amberboa glauca (Willd.) Grossh. Amberboa moschata (L.) DC. Artemisia caucasica Willd. Artemisia fragrans Willd. Artemisia scoparia Waldst. & Kit. Bombycilaena erecta (L.) Smoljan. Calendula gracilis DC. Carduus albidus M. Bieb. Carduus hamulosus Ehrh. Carthamus glaucus M. Bieb. Carthamus lanatus L. Carthamus oxycanthus M. Bieb. Centaurea ovina Pall. ex Willd. * Centaurea reflecxa Lam. Centaurea solstitialis L. Crinitaria villosa (L.) Cass. Filago eriocephala Guss. Filago pyramidata L. Galatella dracunculoides (Lam.) Nees Garhadiolus angulosus Jaub. & Spach Inula aspera Poir. Inula britanica L. Inula germanica L. Jurinea arachnoidea Bunge Jurinea elegans (Steven) DC. * Jurinea blanda (Bieb.) C.A. Mey. Koelpinia linearis Pall. Picris strigosa Bieb. Podospermum canum C. A. Mey. Psephellus carthalinicus Sosn. * Pterotheca sancta (L.) K. Koch Pyrethrum corimbosum (L.) Willd. Scorzonera biebersteinii Lipsch. Scorzonera lanata (L.) Hoffm. * Senecio vernalis Waldst. et Kit. Serratula biebersteiniana (Iljin ex Grossh.) Takht. Serratula quinquifolia M. Bieb. Silybum marianum (L.) Gaertn. Sosnowskya amblyolepis (Ledeb.) Wagenitz** Taraxacum praticola Schischk. Tragopogon graminifolius DC. Tragopogon tuberosus K. Koch * Tripleurospermum parviflorum (Willd.) Pobed. 17 Xanthium spinosum L. Xeranthemum cylindraceum Sm. Xeranthemum squarrosum Boiss. Berberidaceae Berberis iberica Stev. & Fisch. ex DC. * Berberis vulgaris L. Bongardia chrysogonum (L.) Spach Betulaceae Alnus barbata C.A.Mey. Boraginaceae Aegonychon purpureo-caeruleum (L.) Holub Buglossoides arvensis (L.) I. M. Johnst. Caccinia rauwolfii K. Koch Echium maculatum L. Lappula barbata (M. Bieb.) Gürke Lithospermum officinale L. Lycopsis orientalis L. Myosotis arvensis (L.) Hill Nonea caspica (Willd.) G. Don. Nonea lutea (Desr.) DC. Nonea setosa (Lehm.) Roem. & Schult. Onosma armeniaca Klokov ex Popov Onosma microcarpum Steven ex DC. Suchtelenia calicina (C. A. Mey.) DC. Brassicaceae Aethionema carneum (Banks & Sol.) B.Fedtsch. Alliaria petiolata (M.Bieb.) Cavara & Grande Alyssum calycinum L. Alyssum parviflorum M.Bieb. Alyssum turkestanicum Regel & Schmalh. Arabidopsis pumila (Celak.) N.Busch Arabidopsis thaliana (L.) Heynh. Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. Cardaria draba (L.) Desv. Clypeola jonthlaspi L. Draba nemorosa L. Erysimum repandum L. Lepidium perfoliatum L. Lepidium vesicararium L. Matthiola odoratissima (M.Bieb.) R.Br. Meniocus linifolius (Stephan ex Willd.) DC. Sisymbrium loeselii L. Sterigmostemum incanum M.Bieb. Sterigmostemum tomentosum (Willd.) M.Bieb. Thlaspi perfoliatum L. Torularia contortuplicata O.E. Schultz Torularia eldarica Grossh. * Torularia torulosa (Desf.) O. E. Schulz Campanulaceae Campanula hohenackeri Fisch. & C.A.Mey. Capparaceae Capparis herbacea Willd. Caprifoliaceae Lonicera iberica M.Bieb. Caryophyllaceae Arenaria serpyllifolia L. Cerastium glomeratum Thuill. Cerastium glutinosum Nutt. Cerastium ruderale M.Bieb. Dianthus crinitus Sm. Dianthus inamoenus Schischk. Gypsophila bicolor (Freyn. & Sint.) Grossh. Gypsophila elegans M.Bieb. Gypsophila stevenii Fisch. ex Schrank * Holosteum glutinosum (M.Bieb.) Fisch. & C.A.Mey. Holosteum umbellatum L. Kohlrauschia prolifera (L.) Kunth Melandrium divaricatum Fenzl Petrorhagia saxifraga (L.) Link Silene chlorifolia Sm. Silene cyri Schischk. Silene italica (L.) Pers. Agrostemma githago L. Cerasatium rudererale Celastraceae Euonymus verrucosus Scop. Celtidaceae Celtis caucasica Willd. Celtis glabrata Spreng.*** Chenopodiaceae Aellenia glauca (M.Bieb.) Aellen Atriplex cana C. A. Mey. Atriplex tatarica L. Camphorosma monspeliaca L. Chenopodium album L. Gamanthus pilosus (Pall.) Bunge Halostachys caspica C. A. Mey. Kalidium caspicum (L.) Ung.-Sternb. Kochia prostrata (L.) Schrad. Noaea mucronata (Forssk.) Asch. & Schweinf. Petrosimonia brachiata (Pall.) Bunge Salicornia europaea L. Salsola dendroides Pall. Salsola ericoides M. Bieb. Salsola nodulosa (Moq.) Iljin Seidlitzia florida (M. Bieb.) Boiss. Suaeda dendroides (C. A. Mey.) Moq. Suaeda microphylla Pall. 18 Cistaceae Fumana procumbens (Dunal) Gren. & Godr. Helianthemum lasiocarpum Desf ex Willk. Helianthemum salicifolium (L.) Mill. Convolvulaceae Convolvulus cantabrica L. Cornaceae Cornus mas L. Swida australis (C.A.Mey.) Pojark. ex Grossh. Corylaceae Carpinus orientalis Mill. Crassulaceae Sedum hispanicum L. Dipsacaceae Cephalaria media Litv. * Scabiosa micrantha Desf. Scabiosa rotata M .Bieb. Elaeagnaceae Elaeagnus angustifolia L. Hippophaë rhamnoides L. Euphorbiaceae Andrachne rotundifolia C. A. Mey. Euphorbia boissieriana (Woronow) Prokh. Euphorbia falcata L. Euphorbia iberica Boiss. Euphorbia seguieriana Neck. Fabaceae Alhagi pseudalhagi (M.Bieb.) Fisch. Astragalus asterias Steven Astragalus brachycarpus M. Bieb. Astragalus caucasicus Pall. Astragalus fabaceus M. Bieb. Astragalus microcephalus Willd. Astragalus pseudoutriger Grossh. Astragalus sphaerocephalus Steven Astragalus stevenianus DC. Astragalus xipidium Bunge Caragana grandiflora (M.Bieb.) DC. Colutea cilicica Boiss. & Balansa Colutea orientalis Mill. Eversmannia subspinosa (DC.) B.Fedtsch. *** Glycyrrhiza glabra L. Hedysarum ibericum M. Bieb. Lathyrus aphaca L. Lathyrus cicera L. Medicago coerulea Ledeb. Medicago minima (L.) L. Medicago orbicularis (L.) Bartal. Medicago rigidula (L.) All. Melilotus albus Medik. Melilotus officinalis (L.) Pall. Melilotus neopolitanus Ten. Onobrychis cyri Grossh. * Onobrychis kachetica Boiss. & Buhse ** Onobrychis komarovii Grossh. * Onobrychis radiata M. Bieb. Trifolium angustifolium L. Trifolium campestre Schreb. Trigonella monspeliaca L. Vicia angustifolia L. ex Reichard Fagaceae Quercus iberica Steven ex M.Bieb. Quercus pedunculiflora K. Koch *** Gentianaceae Centaurium erythraea Rafn Geraniaceae Erodium ciconium (L.) L'Hér. Erodium cicutarium (L.) L'Hér. Geranium tuberosum L. Helleboraceae Delphinium cyphoplectrum Boiss. Nigella arvensis L. Hypecoaceae Hypecoum pendulum L. Hypericaceae Hypericum perforatum L. Illecebraceae Herniaria hirsuta L. Herniaria incana Lam. Scleranthus annuus L. Juglandaceae Juglans regia L. *** Lamiaceae Ajuga genevensis L. Eremostachys iberica Vis. Lamium amplexicaule L. Phlomis pungens Willd. Phlomis tuberosa L. Salvia limbada C.A.Mey. Salvia nemorosa L. Salvia viridis L. Satureja laxiflora K. Koch Scutellaria orientalis L. 19 Sideritis montana L. Stachys atherocalyx K. Koch Stachys fruticulosa M. Bieb. * Teucrium nuchense K. Koch Teucrium polium L. Thymus tiflisiensis Klokov & Des.-Shost.* Ziziphora capitata L. Ziziphora serpyllacea M. Bieb. Limoniaceae Acantholimon fominii Kusn. * Limonium meyeri Kuntze Psylliostachys spicata (Willd.) Nevski Linaceae Linum austriacum L. Linum corymbulosum Rchb. Linum nodiflorum L. Linum orientale Boiss. subsp. armenum Bordz. Loranthaceae Viscum album L. Malvaceae Alcea sosnowskyi Iljin * Malvalthaea transcaucasica Iljin Mimosaceae Lagonychium farctum (Banks & Sol.) Bobrov Moraceae Ficus carica L. Morus alba L. Nitrariaceae Nitraria schoberi L. *** Oleaceae Jasminum fruticans L. Fraxinus excelsior L. Ligustrum vulgare L. Paeoniaceae Paeonia tenuifolia L. Papaveraceae Glaucium corniculatum (L.) Curtis Papaver arenarium M. Bieb. Papaver hybridum L. Roemeria reflecta DC. Peganaceae Peganum harmala L. Plantaginaceae Plantago coronopus L. Plantago lanceolata L. Polygalaceae Polygala hohenakeriana Fisch. & C.A.Mey. Polygala transcaucasica Tamamsch. * Polygonaceae Atraphaxis caucasica (Hoffm.) Pavlov Atraphaxis spinosa L. Polygonum aviculare L. Rumex euxinus Klokov Primulaceae Anagalis arvensis L. Androsacea elongata L. Punicaceae Punica granatum L. Ranunculaceae Adonis aestivalis L. Ceratocephala falcata (L.) Pers. Clematis orientalis L. Clematis vitalba L. Ficaria ledebourii Grossh. Ranunculus illyricus L. Thalictrum collinum Wallr. Resedaceae Reseda globulosa Fisch. & C.A.Mey. * Reseda lutea L. Rhamnaceae Paliurus spina-christi Mill. Rhamnus catharchica L. Rhamnus pallasii Fisch. & C.A.Mey. Rosaceae Cerasus incana (Pall.) Spach Cerasus microcarpa (C. A. Mey.) Boiss. Cotoneaster intergerrimus Medik. Cotoneaster meyeri Pojark. Fragaria vesca L. Fragaria viridis Duch. Geum urbanum L. Potentilla recta L. Poterium polygamum Waldst. & Kit. Prunus divaricata Ledeb. Prunus spinosa L. Pyrus salicifolia Pall. 20 Pyrus georgica Kuth. * Mespilus germanica L Rosa canina L. Rubus anatolicus Focke Rubiaceae Asperula arvensis L. Galium eldaricum Grossh. Galium tenuissimum M. Bieb. Galium verum L. Rubia tinctorum L. Rubia transcaucasica Grossh. * Callipeltis cucullaria (L.0 Stev. Rutaceae Dictamnus caucasicus (Boiss.) Fisch. ex Grossh. Salicaceae Populus canescens (Aiton) Sm. Populus euphratica Olivier *** Populus nigra L. Salix caprea L. Scrophulariaceae Celsia orientalis L. Linaria simplex (Willd.) DC. Verbascum formosum Fisch. ex Schrank Verbascum pyramidatum M. Bieb. Veronica multifida L. Veronica polita Fr. Solanaceae Datura stramonium L. Lycium ruthenicum Murray Tamaricaceae Reaumuria alternifolia (Labill.) Britten Tamarix ramosissima Ledeb. Tamarix smirnensis Bunge Ulmaceae Ulmus carpinifolia Rupp. ex Suckow Ulmus minor Mill. *** Urticaceae Urtica dioica L. Valerianaceae Valerianella rimosa L. Violaceae Viola alba Boiss. Viola kitaibeliana Schult. Viola odorata L. Vitaceae Vitis sylvestris G. G. Gmel. Zygophyllaceae Zygophyllum fabago L. Monocotiledones Alliaceae Allium atroviolaceaum Boiss. Allium paradoxum (M.Bieb.) G.Don Allium rubellum M. Bieb. Asparagaceae Asparagus verticillatus L. Asparagus caspius Schult. & Schult.f. Cyperaceae Bolboschoenus maritimus (L.) Palla Carex bordzilowskii V.I.Krecz. Carex divulsa Stokes Dioscoriaceae Tamus communis L. Iridaceae Crocus adamii J. Gay Gladiolus italicus Mill. Iris iberica Steven * Iris carthaliniae Fomin* Iris pumila L. Juno caucasica Klatt Juncaceae Juncus acutus L. Liliaceae Asphodeline dendroides (Hoffm.) Woronow * Bellevalia speciosa Woronow Bellevalia wilhelmsii (Steven) Woronow* Eremurus spectabilis M. Bieb. Gagea chlorantha (M.Bieb.) Schult. & Schult.f. Gagea commutata K. Koch Gagea caroli-kochii Grossh. * Gagea helenae Grossh. Leopoldia tenuiflora (Tausch) Heldr. Merendera trigyna Woronow Muscari szovitsianum Baker Muscari caucasicum Griseb. Ornithogalum kochii Parl. Scilla siberica Haw. var. gracilis Grossh. Tulipa eichleri Regel * Tulipa biebersteiniana Schult. & Schult.f. 21 Orchidaceae Epipactis helleborine (L.) Crantz NT Ophrys mammosa Desf. subsp. cyclocheila (Aver.) B.Baumann & al. CR Orchis punctulata Steven ex Lindl. CR Orchis simia Lam. VU Orchis tridentata Scop. VU Poaceae Achnatherum bromoides (L.) P.Beauv. Aegilops biuncialis Vis. Aegilops cylindrica Host Aegilops tauschii Coss. Aeluropus littoralis (Gouan.) Parl. Agropyron pectinatum (M.Bieb.) P.Beauv. Arundo donax L. Avena barbata Pott ex Link Bothriochloa caucasica (Trin.) C.E.Hubb. Bothriochloa ischaemum (L.) Keng Bromus japonicus Thunb. Bromus squarrosus L. Catabrosella humilis (M.Bieb.) Tzvelev Cleistogenes bulgarica (Bornm.) Keng Cynodon dactylon (L.) Pers. Dactilis glomerata L. Echinaria capitata (L.) Desf. Elitrigia repens (L.) Nevski Eragrostis starosselskyi Grossh. Eremopyrum orientale (L.) Jaub. & Spach Eremopyrum triticeum (Gaertn.) Nevski Erianthus ravennae (L.) P.Beauv. Festuca valesiaca Schleich. ex Gaudin Hordeum leporinum Link Imperata cylindrica (L.) Raeusch. Koeleria cristata Pers. Lolium rigidum Gaudich. Melica transsilvanica Schur Phleum paniculatum Huds. Phleum phleoides (L.) H.Karst. Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud. Poa bulbosa L. var. vivipara (Koeler) Arcang. Poa angustifolia L. Poa nemoralis L. Rostraria glabriflora (Trautv.) Czerep. Schismus arabicus Nees Setaria viridis (L.) P.Beauv. Stipa capillata L. Stipa caspia K. Koch Stipa lessingiana Trin. & Rupr. Stipa pontica P.A.Smirn. Stipa pulcherrima K. Koch Stipa tirsa Steven Trachynia distachya (L.) Link Trisetum rigidum (M.Bieb.) Roem. & Schult. Smilaceae Smilax excelsa L. Typhaceae Typha latifolia L. კავკასიის ენდემური მცენარეები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებულია კავკასიის ენდემური მცენარეების 28 სახეობა. Apiaceae 1. Bupleurum wittmannii Steven * 2. Pimpinella aromatica M. Bieb. * 3. Seseli grandivittatum (Sommier & Levier) Schischk. * Asteraceae 4. Centaurea ovina Pall. ex Willd. * 5. Jurinea elegans (Steven) DC. * 6. Psephellus carthalinicus Sosn. * 7. Scorzonera lanata (L.) Hoffm. 8. Tragopogon tuberosus K. Koch * Berberidaceae 9. Berberis iberica Stev. & Fisch. ex DC. * Brassicaceae 10. Torularia eldarica Grossh. * Caryophyllaceae 11. Gypsophila stevenii Fisch. ex Schrank * Dipsacaceae 12. Cephalaria media Litv. * Fabaceae 13. Onobrychis cyri Grossh. * 14. Onobrychis komarovii Grossh. * Lamiaceae 15. Stachys fruticulosa M. Bieb. * 16. Thymus tiflisiensis Klokov & Des.-Shost.* Limoniaceae 17. Acantholimon fominii Kusn. * Malvaceae 18. Alcea sosnowskyi Iljin * 22 Polygalaceae 19. Polygala transcaucasica Tamamsch. * Resedaceae 20. Reseda globulosa Fisch. & C.A.Mey. * Rosaceae 21. Pyrus georgica Kuth. * Rubiaceae 22. Rubia transcaucasica Grossh. * Iridaceae 23. Iris iberica Steven * 24. Iris carthaliniae Fomin* Liliaceae 25. Asphodeline dendroides (Hoffm.) Woronow * 26. Bellevalia wilhelmsii (Steven) Woronow 27. Gagea caroli-kochii Grossh. * 28. Tulipa eichleri Regel * საქართველოს ენდემური სახეობები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე 1. Sosnowskya amblyolepis (Ledeb.) Wagenitz 2. Onobrychis kachetica Boiss. & Buhse 3. Campanula kachetica Kantsch. –arwivis xeoba 4. Paeonia carthalinica Ketzch. – Savi mTa საქართველოს „წითელის ნუსხის“ სახეობები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე Cupressaceae 1. Juniperus foetidissima Willd. *** 2. Juniperus polycarpos K. Aceraceae 3. Acer ibericum M. Bieb. *** Anacardiaceae 4. Pistacia mutica Fisch. & C.A.Mey. *** Celtidaceae 5. Celtis glabrata Spreng.*** Fabaceae 6. Eversmannia subspinosa (DC.) B.Fedtsch. *** Fagaceae 7. Quercus pedunculiflora K. Koch *** Juglandaceae 8. Juglans regia L. *** Nitrariaceae 9. Nitraria schoberi L. *** Rosaceae 10. Pyrus demetrii Kutath. 11. Pyrus sachokiana Kutath. Salicaceae 12. Populus euphratica Olivier *** Ulmaceae 13. Ulmus minor Mill. *** 23 ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრების სია Name Name 1 Allactaga elater 35 Mustela nivalis 2 Allactaga willamsi 36 Myocastor coypus 3 Allactaga elater 37 Myotis blythii 4 Allactaga willamsi 38 Myotis daubentoni 5 Sylvaemus uralensis 39 Myotis emarginatus 6 Barbastella leucomelas 40 Myotis mystacinus 7 Canis aureus 41 Myotis nattereri 8 Canis lupus 42 Nyctalus leisleri 9 Cricetulus migratorius 43 Nyctalus noctula 10 Crocidura gueldenstaedtii 44 Nyctereutes procyonoides 11 Crocidura leucodon 45 Panthera pardus 12 Dryomys nytedula 46 Pipistrellus kuhli 13 Eptesicus serotinus 47 Pipistrellus nathusii 14 Erinaceus concolor 48 Pipistrellus pipistrellus 15 Felis chaus 49 Pipistrellus pygmaeus 16 Felis silvestris 50 Plecolus auritus 17 Glis glis 51 Procyon lotor 18 Gazella subgutturoza 52 Ratus ratus 19 Hemiechinus auritus 53 Rhinolophus ferrumequinum 20 Hyaena hyaena 54 Rhinolophus hipposideros 21 Hypsugo savii 55 Rhinolophus mehelyi 22 Hystrix indica 56 Sorex volnuchini 23 Lepus europeus 57 Suncus etruscus 24 Lutra lutra 58 Sus scrofa 25 Lynx lynx 59 Sylvaemus fulvipectus 26 Martes foina 60 Sylvaemus ponticus 27 Martes martes 61 Sciurus vulgaris 28 Meles meles 62 Talpa levantis 29 Meriones lybicus 63 Ursus arctos 30 Mesocricetus brandti 64 Vormela peregusna 31 Microtus arvalis 65 Vulpes vulpes 32 Microtus majori 32 Microtus socialis 33 Mus macedonicus 34 Mus musculus ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფრინველების სია Name Name 1 Accipiter gentilis 53 Grus grus 2 Accipiter nisus 54 Gypaetus barbatus 3 Aegithalos caudatus 55 Gyps fulvus 4 Aegypius monachus 56 Hirundo rustica 5 Aegythalos caudatus 57 Lanius collurio 6 Alauda arvensis 58 Lullula arborea 7 Alectoris chukar 59 Melanocorypha calandra 8 Anas querquedula 60 Merops apiaster 9 Apus apus 61 Miliaria calandra 10 Apus melba 62 Milvus migrans 11 Aquila chrysaetos 63 Monticola solitarius 12 Aquila heliaca 64 Motacilla alba 24 13 Aquila nipalensis 65 Neophron percnopterus 14 Ardea cinerea 66 Oenanthe finschii 15 Ardea purpurea 67 Oenanthe hispanica 16 Athene noctua 68 Oenanthe isabellina 17 Bubo bubo 69 Oenanthe oenanthe 18 Buteo buteo 70 Oenanthe spp. 19 Buteo rufinus 71 Otus scops 20 Caprimulgus europaeus 72 Parus caeruleus 21 Carduelis cannabina 73 Parus major 22 Carduelis carduelis 74 Passer domesticus 23 Carduelis chloris 75 Passer hyspaniolensis 24 Charadrius dubius 76 Petronia petronia 25 Ciconia nigra 77 Phalacrocorax carbo 26 Circaetus gallicus 78 Phasianus colchicus 27 Circus cianeus 79 Phoenicurus ochruros 28 Circus macrouros 80 Phoenicurus phoenicurus 29 Circus pygargus 81 Pica pica 30 Coccothraustes coccothraustes 82 Prunella modularis 31 Columba livia 83 Pyrrhocorax pyrrhocorax 32 Columba livia 84 Regulus regulus 33 Columba palumbus 85 Saxicola torquata 34 Coracias garrulus 86 Scolopax rusticola 35 Corvus corax 87 Serinus pusillus 36 Corvus corone 88 Sitta neumayer 37 Corvus frugilegos 89 Strix aluco 38 Coturnix coturnix 90 Sturnus vulgaris 39 Delichon urbica 91 Sylvia curruca 40 Dendrocopos major 92 Sylvia mystacea 41 Dendrocopos minor 93 Sytta neumayer 42 Egretta alba 94 Tadorna ferruginea 43 Egretta garzella 95 Tetrax tetrax 44 Emberiza cia 96 Tichodroma muraria 45 Falco columbarius 97 Troglodytes troglodytes 46 Falco peregrinus 98 Turdus merula 47 Falco tinnunculus 99 Turdus philomelos 48 Ficedula parva 100 Turdus pilaris 49 Fringilla coelebs 101 Turdus viscivorus 50 Fringilla montifringilla 102 Upupa epops 51 Galerida cristata 52 Garrulus glandarius vaSlovanis dacul teritoriebze gavrcelebuli reptiliebis sia Species 1. Testudo graeca 2. Mauremis caspica 3. Emys orbicularis 4. Laudakia caucasica 5. Ophysaurus apodus 6. Lacerta media 25 7. Lacerta strigata 8. Lacerta agilis 9. Lacerta praticola 10. Lacerta viridis 11. Ablepharus pannonicus 12. Eumeces schneideri 13 Pseudopus apodus 14. Ophysops elegans 15. Eremias velox 16. Eremias arguta 17. Typhlops vermicularis 18. Erix jaculus 19. Eirenis modestus 20. Eirenis collaris 21 Elaphe hohenackeri 22 Elaphe sauromates 23 Hierophis jugularis 24. Coluber najadum 25 Hemorrhois ravergieri 26. Mapholon monspessulanus 27. Natrix natrix 28. Natrix tesselata 29. Telescopus fallax 30. Macrovipera lebetina ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ამფიბიების სია 1. Bufo bufo 2. Bufo viridis 3. Hyla savignyi 4. Hyla arborea 5. Rana ridibunda ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული თევზების სია 1. Abramis brama orientalis 2. Aspius aspius taeniatus 3. Barbus capito 4. Barbus lacerta cyri 5. Barbus mursa 6. Blicca bjoerkna transcaucasica 7. Chalcalburnus chalcoides 8. Cobitis aurata 9. Cyprinus carpio 10. Gobius cephalarges transcaucasica 11. Leuciscus cephalus orientalis 12. Lucioperca lucioperca 13. Silurus glanis 26 14. Varicorhinus capoeta საქართველოს “წითელ ნუსხაში” შესული ცხოველები reptiliebi 1. xvlikiWamia gveli (Malpolon monspessularis), 2. dasavluri maxrCobela (Eryx jaculus); 3. Waobis ku (Emys orbicularis); 4. xmelTaSuazRvis ku (Testudo graeca) frinvelebi 1. Savi yaryati (Ciconia nigra), 2. wiTeli ixvi ( Tadorna feruginea), 3. kraviWamia (batkanZeri) (Gypaetus barbatus aureus); 4. faskunji-yajiri (Neophron percnopterus); 5. orbi (Gyps fulvus fulvus); 6. TeTrkuda arwivi (fsovi) (Haliaeetus albicilla); 7. gveliWamia arwivi (Circaetus gallicus gallicus); 8. mTis arwivi (Aquila chrysaetus fulva); 9. didi myivana arwivi (Aquila clanga); 10. begobis arwivi (Aquila heliaca); 11. svavi (Aegypius monachus); 12. velis kirkita (Falco naumanni); 13. wiTelfexa Savardeni (TvalSavi) (Falco vespertinus); 14. wiTelTava Savardeni (Falco biarmicus); 15. Savardeni (Falco peregrinus) 16. buxrinwa (Tyto alba); 17. ruxi wero (Grus grus) 18. wiTelmucela bolocecxla (Phoenicurus erithrigaster); 19. sarsaraki (Tetrax tetrax Linnaeus, 1758); 20. TvalWyetia (Burhinus oedicnemus Linnaeus, 1758) ZuZumwovrebi 1. mura daTvi (Ursus arctos) 2. jiqi (Panthera pardus tuliana); 3. zolebiani afTari (Hyaena hyaena); 4. jeirani (Gazella subgutturosa subgutturosa); 5. kavkasiuri ciyvi (Sciurus anomalus); 6. focxveri (Lynx lynx); 7. lelianis kata (Felis chaus); 8. wavi (Lutra lutra) 9. mcireaziuri meqviSia (Meriones tristrami Thomas); 10. amierkavkasiuri zazuna (Mesocricetus brandti); 11. mehelis cxvirnala (Rhinolophus mehelyi Matschie, 1901) danarTi 12. endemuri cxovelebi amfibiebi 1. mwvane gombeSo (Bufo viridis ); 2. Cveulebrivi vasaka (Hyla arborea ); 3. mcireaziuri vasaka (Hyla savignyi) 4. tyis bayayi (Rana ridibunda ) Tevzebi murwa (Barbus mursa) ZuZumwovrebi 1. rades biga (Sorex raddei) 2. amierkavkasiuri zazuna (Mesocricetus brandti); 27 დანართი 11 ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ისტორიულ კულტურული ძეგლები დასახელება თარიღი/საუკუნე მდებარეობა მდგომარეობა ციხე „ხორნაბუჯი“ V საუკუნე ქ.დედოფლისწყარო ნანგრევი ტაძარი „წმინდა ელია თეზბიტელი“ VI საუკუნე ქ.დედოფლისწყარო აღდგენილი „შავი მთის ნამონასტრალი“ IV-V საუკუნე დედოფლისწყაროს რაიონი. ვაშლოვანის ეროვნული პარკი ნანგრევი