Resolution No. 13 of 2014 of Georgian Government on Management Plan of Borjomi-Kharagauli Protected Areas

საქართველოს მთავრობის დადგენილება №13 2014 წლის 3 იანვარი ქ. თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის - ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე მუხლი 1 პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, 103-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის შესა ბამისად, დამტკიცდეს თანდართული ტექნიკური რეგლამენტი - ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა. მუხლი 2 „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის 25-ე მუხლის შესაბამისად, ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს გარემოს დაცვის მინისტრის 2012 წლის 19 ივლისის №186 ბრძანება. მუხლი 3 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე და მისი მოქმედება გავრცელდეს 2014 წლის 1 იანვრიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზე. პრემიერ-მინისტრი ირაკლი ღარიბაშვილი ტექნიკური რეგლამენტი ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა თავი I შესავალი მუხლი 1. მენეჯმენტის გეგმის ტერიტორიული სფერო 1. „ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა“ შემუშავებულია ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისა და ნეძვის აღკვეთილისათვის. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს კავკასიის ყელის ცენტრალურ ნაწილში და მოიცავს მცირე კავკასიონის მთების აღმოსავლეთ ნაწილს. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი და ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალი ქმნიან მომიჯნავე ტერიტორიებს, რომლებსაც სამხრეთ-აღმოსავლეთით ესაზღვრება მდინარე მტკვარი და თბილისი-ახალციხის საავტომობილო და სარკინიგზო გზა, ჩრდილოეთით იგი ვრცელდება აჭარა-იმერეთის ქედზე მდინარე წყალწითელის ხეობაში და 30 კილომეტრზე აღმოსავლეთიდან დასავლეთამდე. ნეძვის აღკვეთილი მდებარეობს მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვართან. 3. დაცულ ტერიტორიებს უკავიათ სამი ადმინისტრაციული რეგიონის ტერიტორია – სამცხე-ჯავახეთი, იმერეთი და შიდა ქართლი – და ექვსი მუნიციპალიტეტი – ახალციხე, ბაღდათი, ხარაგაული, ადიგენი, ხაშური და ბორჯომი (ტერიტორიის რუკა, დანართი № 1). მუხლი 2. მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივი საფუძვლები „ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის“ სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონი, „ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ” საქართველოს კანონი, „საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“ საქართველოს კანონი, საქართველოს ტყის კოდექსი, „ცხოველთა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 სამყაროს შესახებ“ საქართველოს კანონი, „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „ტყითსარგებლობის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადგენილება და საქართველოში მოქმედი სხვა კანონმდებლობა. მუხლი 3. დაცული ტერიტორიის მიწათსარგებლობა 1. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების საზღვრებს შიგნით არსებული მიწები სახელმწიფოს საკუთრებაა. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში და ნეძვის აღკვეთილის გარკვეულ უბნებში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ხორციელდება განახლებადი ბუნებრივი რესურსებით ლიმიტირებული სარგებლობა. 3. დაცული ტერიტორიის მიზნებია: ა) ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალი – ბუნების, ბუნებრივი პროცესებისა და გენეტიკური რესურსების დინამიკურ და ხელუხლებელ მდგომარეობაში შენარჩუნება და მონიტორინგის, სამეცნიერო-კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელება; ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი – ეროვნული და საერთაშორისო მნიშვნელობის ეკოსისტემის დაცვა და რეკრეაციული საქმიანობა; გ) ნეძვის აღკვეთილი – ბუნებრივი პირობების დაცვა, რომელიც აუცილებელია ეროვნული მნიშვნელობის მქონე იმ ცოცხალი ორგანიზმების სახეობების ჯგუფებისა ან გარეული სახეობების, ბიოცენოზებისა და არაორგანული ბუნებრივი ფორმაციების შესანარჩუნებლად, რომლებიც საჭიროებენ განსაკუთრებულ ყურადღებასა და აღდგენას. მუხლი 4. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები 1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულ იქნა დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ კანონის მოთხოვნების შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც მენეჯმენტის გეგმა სავალდებულოა ყველა დაცული ტერიტორიისათვის. 2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს დაცული ტერიტორიებისათვის გრძელვადიანი მიზნების განსაზღვრა, რომლის შედეგების მიღწევაც მიზნად უნდა დაისახოს პასუხისმგებელმა უწყებამ მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში, ამ შედეგების მისაღწევად მან უნდა განახორციელოს კონკრეტული ქმედებები და დასახოს ინდიკატორები მონიტორინგის შესაფასებლად. მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი მენეჯმენტის გეგმის მომზადების პროცესში მონაწილეობას ღებულობდა საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“, „ბორჯომ ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია“ და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები. მუხლი 6. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი მენეჯმენტის გეგმა მოქმედებს მისი ოფიციალურად ძალაში შესვლიდან 6 წლის განმავლობაში. მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება 1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არა უგვიანეს მეექვსე წლის პირველი კვარტალისა, სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“ დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. თავი II დაცული ტერიტორიის აღწერა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მუხლი 8. ბიომრავალფეროვნება 1. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი მდებარეობს კავკასიის ეკორეგიონის ცენტრალურ ნაწილში. გამორჩეული ბიომრავალფეროვნების და მოწყვლადობის გამო ეკორეგიონი შესულია ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის 35 პრიორიტეტული ეკორეგიონის და საერთაშორისო კონსერვაციის 34 ცხელი წერტილის ნუსხაში. დაცული ტერიტორიები განლაგებულია ორი ასეთი ცხელი წერტილის (კავკასიისა და ანატოლიის) ზღვარზე. უფრო მეტიც, კავკასიის ეკორეგიონული კონსერვაციის გეგმის მიხედვით, დაცული ტერიტორიები მოიცავენ კავკასიის ეკორეგიონს 56 პრიორიტეტული არეალიდან ერთ-ერთის (№27) მნიშვნელოვან ნაწილს. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის მთავარი სიმდიდრე ტყეა (ტერიტორიის 75%). აქ დაცულია კავკასიის შერეული ტყეების ხელუხლებელი მონაკვეთების დიდი ფართობები; გვხვდება უნიკალური, რელიქტური კოლხური ტყეების ფრაგმენტები. პარკის დაახლოებით მეოთხედი სუბალპურ და ალპურ მდელოებს, ასევე, დეკიანს (რელიქტური კავკასიური როდოდენდრონის არყებს) უჭირავს. ამასთან, აქ არის თავმოყრილი წმინდა ნაძვნარების (Picea) და ფიჭვნარების (Pinus) მასივები, რომლებიც ზღვის დონიდან 1400 1800 მ-ის ფარგლებშია გავრცელებული. ყველა ტყის შემქმნელი წიწვოვანი კავკასიის ენდემია: აღმოსავლური ნაძვი (Picea orientalis), კავკასიური სოჭი (Abies nordmanianna) და კავკასიური ფიჭვი (Pinus kochiana). ფართოფოთლოვანებიდან ქვედა სარტყლებში ქართული მუხა (Quercus iberica) და რცხილა ჭარბობს (Carpinus caucasica), ზედა სარტყლებში – წიფელი (Fagus orientalis); ხშირია საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი წაბლი (Castanea sativa) და სხვ. ეს სახეობების სხვადასხვა სარტყლებსა და ჰაბიტატებში მრავალგვარ კომბინაციებს ქმნიან. ტერიტორიაზე აქა-იქ გვხვდება სუბალპური ტანბრეცილი არყნარებიც (Betula litwinowii ). 3. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილ ხემცენარეთა სახეობებიდან, წაბლის გარდა, გვხვდება უხრავი ( Ostrya carpinifolia), ჯონჯოლი (Staphylea colchica), აღმოსავლური მუხა (Quercus macra№thera), შიშველი თელადუმა (Ulmus glabra) 4. ტიპური ტენიანი კოლხური ტყისათვის დამახასიათებელი მესამეული რელიქტური სახეობებიდან გვხვდება ბუჩქები – შქერი (Rhododendron ponticum), იელი (Rhododendron flavium), წყავი (Laurocerasus officinalis), ჭყორი (Ilex aquifolium), ასევე კოლხური სურო (Hedera colchica) და სხვა. 5. დაცული ტერიტორიების მდებარეობამ ირანულ-ანატოლიური ეკორეგიონების ზღვარზე, გამოიწვია მისი სამხრეთული სახეობებით სიმდიდრე, როგორიცაა: კავკასიური აკაკი (Celtis caucasica), ხუჭუჭა მაჩიტა ( Campanula crispa), ცრუაღმოსავლური ყაყაჩო (Papaver pseudoorientalis) და სხვ. 6. ტყე და მაღალმთა განსაკუთრებულად მდიდარია რელიქტური, ენდემური, იშვიათი და მოწყვლადი არა მხოლოდ ფლორის, არამედ ფაუნის სახეობებითაც. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე აღრიცხულია 64 სახეობის ძუძუმწოვარი, საიდანაც 11 კავკასიის ენდემია და 8 სახეობა საქართველოს წითელს ნუსხაშია შესული. აქ 217 სახეობის გადამფრენი და მობუდარი ფრინველი გვხვდება, მათგან 13 სახეობა საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეტანილი. დაცული ტერიტორიის ტენიან ტყეებში რეპტილიების 30 სახეობა ბინადრობს, რომელთაგან 3 დასავლეთ კავკასიის ენდემია, და 2 სახეობა წითელ ნუსხაშია შეტანილი. მნიშვნელოვანი სახეობებია კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi), რობერტის მემინდვრია (Chinomys roberti) 7. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებულია ენდემური სახეობები: კავკასიური სალამანდრა (Mertensiella caucasica), კავკასიური ჯვარულა (Pelodytes caucasica), აჭარული ხვლიკი (Darevskia mixta), კავკასიური გველგესლა (Vipera kaznakovi) და სხვა. 8. დაცულ ტერიტორიებზე შენარჩუნებულია იშვიათი თუ გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი, საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი მსხვილი ძუძუმწოვრების და ფრინველების ისეთი სახეობები და ქვესახეობები, როგორიცაა: კავკასიური კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx), კავკასიური არჩვი (Rupicapra rupicapra), ევროპული მაჩქათელა (Barbastella barbastellus), გიგანტური მეღამურა (nyctalus lasiopterus); კავკასიური ციყვი (Sciurus anomalus), კავკასიური წავი (Lutra lutra), თეთრკუდა არწივი (Haliaeetus albicilla), სვავი (Aegypius monachus), მთის არწივი (Aquila chrysaetus fulva), ქორცქვიტა (Accipiter brevipes), ველის კაკაჩა (Buteo rufinus), კასპიური შურთხი (Tetraogallus caspius), კავკასიური როჭო და სხვ. ტყეში ასევე ბინადრობს: გარეული ღორი (Sus scrofa), შველი (Capreolus capreolus), მგელი (Canis lupus), ტყის კატა (Felis silvestris). ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში აღრიცხულია ღამურების 20 სახეობა. 9. მთის მდინარეებში შენარჩუნებულია მდინარის კალმახის (Salmo fario trutta) მრავალრიცხოვანი პოპულაცია. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მუხლი 9. ლანდშაფტები 1. დაცული ტერიტორიების დიდი ფართობი შედარებით ნაკლებადაა სახეცვლილი ანთროპოგენური ზემოქმედების შედეგად და ქმნის უწყვეტ, ხელუხლებელ ტერიტორიას, პირველ რიგში მთის ტყეებს, რომლებიც მცენარეულ და ცხოველთა თანასაზოგადოებასთან და მათთან ასოცირებულ ეკოსისტემებთან ერთად უმეტესად ბუნებრივ მდგომარეობაშია შენარჩუნებული. ამ ველური ბუნების საერთაშორისო მნიშვნელობა აღიარებულ იქნა PAN Park-ების ორგანიზაციის მიერ 2007 წელს, რის შედეგადაც ბორჯომ ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს PAN Park -ების ქსელის ნაწილს, რომელშიც შედის ევროპაში ბუნების ყველაზე ხელუხლებელ ფართობები. 2. მთისა და ტყის ლანდშაფტები წარმოადგენს ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების ერთ-ერთ განსაკუთრებულ ფასეულობას. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის მთები ვრცელი და ხელუხლებელი ტყის სარტყლის გავლით, სწრაფად და შთამბეჭდავად მიემართებიან 2 500- მეტრზე მაღლა, ტყე ზღვის დონიდან სიმაღლის ზრდასთან ერთად შესაბამისად იცვლება. უმაღლესი მწვერვალი ეროვნულ პარკში არის სამეცხვარეო, 2 642 მ (მიმდებარე რეგიონში უმაღლესი მწვერვალი არის შავნაბადა, 2 920 მ). ეროვნულ პარკში არის კიდევ სხვა მწვერვალები, რომელთა სიმაღლეც აღემატება 2 500 მ-ს. რელიეფი ძირითადად წარმოდგენილია ციცაბო ხეობებითა და მრავალრიცხოვანი ჩანჩქერებით. 3. სიმაღლის ზრდასთან ერთად, ტყის ადგილს თანდათანობით იკავებს ალპური მდელოები და მეჩხერი მცენარეულობით დაფარული მთის მწვერვალები, რომლებიც შეჰყურებენ ჩრდილოეთით დიდი კავკასიონის თოვლით დაფარულ მწვერვალებს. მუხლი 10. გეოლოგია და ჰიდროლოგია 1. ბორჯომ-ხარაგაულის რეგიონი ძირითადად შედგება მესამეული პერიოდის დანალექი ქანებისაგან (თიხა, მერგელი, ქვიშა) და მეოთხეული ვულკანური დანალექი ქანებისაგან (ანდეზიტი, ბაზალტი, დოლერიტი). ძირითადი ოროგრაფიული მახასიათებლებია აღმოსავლეთით – თრიალეთის და დასავლეთით – აჭარა იმერეთის ქედი. შავნაბადა (2 920 მ) წარმოადგენს ყველაზე მაღალ მწვერვალს. სხვა მთების სიმაღლე აღემატება 2 500 მ-ს. რელიეფი მრავალფეროვანია და ხასიათდება ღრმა ხეობებით, ვულკანური პლატოებითა და გაქვავებული ლავის ნაშთებით. რეგიონის გეომორფოლოგიიდან აღსანიშნავია თეთრობ-ჩობარეთის ქედი, რომელიც შედგება ცარცის დანალექი ქანებისა და მდინარე ქციისა და ტაბაწყურის ტბის სინკლინური წარმონაქმნებისგან. დაცული ტერიტორიები მცირედით განსხვავებულია რეგიონისაგან. ტერიტორიის უმეტესობა შედგება მესამეული პერიოდის დანალექებისა და მეოთხეული ვულკანური დანალექი ქანებისაგან, რომელიც ასევე მთლიანად რეგიონის მახასიათებელია. უმაღლესი მწვერვალი არის სამეცხვარეოში, რომლის სიმაღლეცაა 2 642 მ. რელიეფში დომინირებს ციცაბო ხეობები და მდელოები მრავალი ჩანჩქერით. 2. რეგიონში ყველაზე მნიშვნელოვანი მდინარე არის მდინარე მტკვარი; ეს არის კავკასიაში ყველაზე გრძელი მდინარე და ძალიან მნიშვნელოვანი წყალშემკრები აუზი კასპიის ზღვაში ჩამდინარე წყლებისათვის. მრავალი შენაკადი, რომელიც სათავეს იღებს მცირე კავკასიონიდან, ქმნის ღრმა ხეობებს რეგიონის ლანდშაფტში. ნაკადულები, რომლებიც მოედინებიან აჭარა-იმერეთის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობზე, შეადგენენ შავი ზღვის წყალშემკრები აუზის ნაწილს. რეგიონში ყველაზე დიდ ტბას წარმოადგენს ტაბაწყურის ტბა, რომელიც ზღვის დონიდან 1 990 მეტრზე მდებარეობს და მისი სარკის ფართობი 14,2 კვ.კმ-ია. დაბაძველის ვულკანურ პლატოზე მდებარეობს სამი ტბა, დაბაძველის, კახისის და წეროს ტბები, ყოველი მათგანი მდებარეობს 1 700 მზე მაღლა. აღსანიშნავია ნარიანის ჭაობი (2 050-2 080 მ), რომელსაც გააჩნია განსაკუთრებული ეკოლოგიური მნიშვნელობა, რამეთუ იგი წარმოადგენს კავკასიონზე ზღვის დონიდან ყველაზე მაღლა არსებულ დაჭაობებულ ტერიტორიას. 3. რეგიონში მოიპოვება 30-ზე მეტი მინერალური წყალი. სამკურნალო მინერალური წყლებიდან აღსანიშნავია ზვარე, მიტარბი და ნუნისი. ცნობილი მინერალური წყლის – ბორჯომის ბოთლებში ჩამოსხმა და საერთაშორისო ბაზარზე გატანა დაიწყო ჯერ კიდევ 1891 წლიდან. მუხლი 11. კლიმატი 1. რეგიონის ზღვის დონიდან სიმაღლის ცვალებადობა შეადგენს 1 500 მ-ზე მეტს და მისი გეოგრაფიული მდებარეობა მოიცავს სამ განსხვავებულ კლიმატურ ზონას: ა) ნოტიო კოლხური; ბ) ზომიერი ცენტრალურ კავკასიური; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 გ) მშრალი კონტინენტურ კავკასიური. 2. ზემოთ ჩამოთვლილი კლიმატური ზონები განაპირობებენ ფართო კლიმატურ დიაპაზონს. აჭარა-იმერეთის ქედის საშუალო წლიური ნალექი შეადგენს 1 200-1 400 მმ, მაშინ როცა რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში ნალექების რაოდენობა დაახლოებით 600 მმ-ია. მსგავსი ცვლილებები შეინიშნება საშუალო ტემპერატურის მაჩვენებლებშიც. ტაბაწყურის ტბის (2 000 მ) მიდამოებში იანვრის თვის საშუალო ტემპერატურა შეადგენს -10 0C-ს, ივლისისა 13 0C-ს. ბორჯომის საშუალო ტემპერატურა იანვარში არის – 3 0C და ივლისში 19 0C. 3. პარკის ტერიტორიაზე მთისათვის დამახასიათებელი კლიმატია ცივი დიდთოვლიანი ზამთრით და გრძელი თბილი ზაფხულით. დაბალ სარტყლებში 450-1 100 მ ფარგლებში ზაფხულის ხანგრძლივობა შეადგენს 3,5 თვეს, უფრო მაღალ სარტყლებში, 1 500 მ-ზე მაღლა, ზაფხული გრძელდება მხოლოდ ორი თვე. დაბალ ზონაში ზაფხულის მაქსიმალური ტემპერატურა აღწევს 36 0C და მინიმალური 9 0C-ს. წლიური ნალექების რაოდენობა ცვალებადობს 550-დან 800 მმ-მდე. დაბალ ზონებში თოვლის საფარი წელიწადში 70-80 დღეს შეადგენს, საშუალო დაქანების ფერდობებზე 110-155 დღეს, ხოლო უფრო მაღლა კი 150-155 დღეს. აჭარა იმერეთისა და თრიალეთის (1 800-2 100 მ) წყალგამყოფი ქედებისათვის დამახასიათებელია მაღალი მთის მშრალი კლიმატი ცივი ზამთრითა და გრძელი გრილი ზაფხულით. ყველაზე თბილი თვე არის აგვისტო. მუხლი 12. ტურისტული და რეკრეაციული პოტენციალი 1. ველური ბუნების, მთისა და ტყის ლანდშაფტებისა და მდიდარი ბიომრავალფეროვნების, ისტორიისა და კულტურის ერთობლიობა იზიდავს სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესის მქონე ვიზიტორებს. 2. დაცულ ტერიტორიაზე ტურისტული აქტივობების ფართო სპექტრი არსებობს: სალაშქრო ან საცხენოსნო ბილიკები, რომელიც რამდენიმედღიანი მოგზაურობის და მიზნობრივად აშენებულ თავშესაფრებსა და საკემპინგე ადგილებში ღამის გათენების საშუალებას იძლევა. სამთო ველოსიპედით გასეირნება, ბუნებისა და ლანდშაფტების დათვალიერება და ფოტოგრაფია, საგანმანათლებლო და კულტურული ტურები, დაკვირვება ფრინველებზე და ცხოველებზე, საზაფხულო ბანაკები. ყველა ამ აქტივობისათვის შექმნილია შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, რომელსაც მოვლა-პატრონობას უწევს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია. 3. ეროვნულ პარკში არსებობს ზამთრის ტურიზმის განვითარების პოტენციალი შესაძლებელია შეიქმნას ზამთრის ტურისტული პროდუქტი, როგორიცაა თოვლის ფესაცმელებით გადაადგილება. დაცული ტერიტორიების ადინისტრაციას პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მომსახურების ადგილობრივ მომწოდებლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სთავაზობს სხვადასხვა სახის მომსახურებას, როგორიცაა: სასტუმროს, ცხენების, გიდების, ტრანსპორტირების და კვების მომსახურებას, ასევე სხვადასხვა კულტურულ ტურებს ეროვნული პარკის რეგიონში. 4. დაცული ტერიტორიებიდან მიღებულ გამოცდილებას ავსებს რეგიონში არსებული კურორტები, როგორიცაა ქალაქი ბორჯომი, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში პოსტსაბჭოთა სივრცეში ცნობილი იყო როგორც „ბორჯომის” მინერალური წყლის კურორტი, ნუნისი, აბასთუმანი, საირმე. მუხლი 13. ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება 1. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის სუბალპურ მდელოებს საუკუნეების განმავლობაში იყენებდნენ საქონლისათვის საზაფხულო საძოვრებად. პარკის შიგნით საქონლის ძოვება ეროვნული პარკის მიმდებარედ მცხოვრები ბევრი ოჯახისათვის უზრუნველყოფს საარსებო წყაროს. იმის გამო, რომ ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში საქონლის ძოვება წარმოადგენს ტრადიციულ საქმიანობას, ეროვნული პარკის დაარსების შემდგომ, ზოგიერთი მდელო მოქცეულ იქნა ტრადიციული გამოყენების ზონაში, რათა ეს საქმიანობა გაგრძელებულიყო მკაცრად გაკონტროლებული პირობებით, რაც უზრუნველყოფს გადაჭარბებული ძოვების აღკვეთას და ქმნის მდელოების აღდგენის საშუალებას, რომლებმაც წარსულში განიცადეს ზეწოლა გადაჭარბებული ძოვების გამო. 2. ეროვნული პარკის დაარსებამდე მრავალი წლის განმავლობაში, დაცული ტერიტორიების ტყის მასივები ადგილობრივი მოსახლეობისათვის წარმოადგენდა ხის მერქნული რესურსით სარგებლობის წყაროს. დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ არსებულ სოფლებში მოსახლე ოჯახები ჯერ კიდევ დამოკიდებულნი არიან შეშაზე თავიანთი სახლების გასათბობად და საჭმლის მოსამზადებლად. 3. დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ტყეები და საძოვრები მოსახლეობას უზრუნველყოფს სამკურნალო და პროფილაქტიკური თვისებების მქონე მცენარეებით, რომელთაც სოფლის მოსახლეობა იყენებს ტრადიციული წამლების მოსამზადებლად. ასევე, სოფლის მოსახლეობა საკვებად იყენებს ხილს, კაკალ ნაყოფიანებს და http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 სოკოს, რომელიც იზრდება დაცული ტერიტორიის ფარგლებში. 4. ტერიტორია, რომელიც უკავია დაცულ ტერიტორიებს, ადრე გამოიყენებოდა სამონადირეოდ და სათევზაოდ. ამჟამად ეს ქმედებები რეგულირდება მოქმედი კანონმდებლობით. 5. დაცული ტერიტორიების რეგიონში შემორჩენილია კულტურული მცენარეების აბორიგენული ჯიშები და მათი ველური წინაპრები. ესენია: კავკასიური რბილი ხორბალი (Tritium aestivum), წითელი დოლის პური ( Tritium ferrugineum), დიკა (T.carthlicum), ჯავახური დიკას ორი სახესხვაობა – წითელთავთავიანი (T. carthlicum var. rubiginosum, T. carthlicum var.stramineum) და თეთრთავთავიანი, მრავალმწკრივიანი ქერი ( Hordeum vulgare, H. disdtrichun), ორმწკრივიანი ქერი, მთის ველური ჭვავის სამი ქვესახეობა, ფეტვი (Panicum miliceum), სელი (Linum usitatissimum), ბარდა (Pisum sativum), მუხუდო (Cicer arientinum), ოსპი (Lens culinaris), ულუმბო (Trigonella coerulea); ვაზის ჯიშები: ახალციხური თეთრი, მესხური მწვანე, მესხური ხარისთვალა, მესხური შავი, თამარის ყურძენი, შავი ჩიტისკვერცხა; ვაშლის მრავალი ჯიში და სხვ. მუხლი 14. ისტორიულ-კულტურული ღირებულება 1. დაცული ტერიტორიები მდებარეობს საქართველოს ისტორიულად ცნობილ თორის, არგვეთის და სამცხეს პროვინციაში. ბორჯომის ხეობა წარმოადგენს თორის პროვინციის ნაწილს, რომელიც შექმნილია მე-2 და მე-4 საუკუნეებს შორის. 2. დაცული ტერიტორიები მოიცავს რეგიონის საერთაშორისო დონეზე ცნობილ ისტორიულ და კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ელემენტებს. აქ წარმოდგენილია პირველი საუკუნის ციხესიმაგრეები, მწვანე მონასტერი, რომელიც განეკუთვნება მე-9 საუკუნის მეორე ნახევარს, წმინდა ღვთისმშობელის ეკლესია, რომელიც ასევე მიეკუთვნება მე-9 საუკუნეს და რომელიც მდებარეობს ჩიტახევის ხეობაში, წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია სოფელ ლიკანის მიდამოებში, შუა საუკუნეების წმინდა გიორგის ეკლესია სოფელ ბანისხევის მახლობლად, წმინდა ნინოს ეკლესია, სალის, ნუას, გოგიას შუასაუკუნეების ციხესიმაგრეები ბორჯომის მახლობლად და ლეკორის შუასაუკუნეების ციხე სიმაგრე სოფელ გურკელის ახლოს. 3. დაცული ტერიტორიის ჩრდილოეთით, ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში მრავლად გვხვდება ისტორიული კულტურული ძეგლები, რომლებიც სხვადასხვა ისტორიულ ეპოქას განეკუთვნება, ასეთებია სოფ. მარელისში უშუალოდ დაცული ტერიტორიის მიმდებარედ XI საუკუნის ვახანის ციხე, ჩხერის ციხე (XIII საუკუნე), უბისის მონასტერი (IXს.). 4. აბასთუმანში თამარ მეფის ხიდი, რომელიც თარიღდება მე-12 სუკუნით, წარმოადგენს ყველაზე ღირსშესანიშნავ ისტორიულ ძეგლს ადიგენის რაიონში, რომელიც მდებარეობს ეროვნული პარკის ფარგლებში. პარკის მიმდებარე ტერიტორიაზე არის უფრო ძველი არქეოლოგიური ძეგლები, როგორიცაა ციკლოპური დასახლებების ნანგრევები სოფელ ბოგასთან, ახალციხის მახლობლად. 5. მომლოცველების ბილიკი, რომელიც გამოყენებულ იყო წმინდა ანდრია პირველწოდებულის მიერ, რომელმაც პირველად იქადაგა ქრისტიანობა საქართველოში პირველ საუკუნეში, გადის ეროვნულ პარკზე. აღნიშნული ბილიკი წარმოადგენს დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთ სალაშქრო ბილიკს. 6. XIX საუკუნის ბოლოსათვის რუსეთის იმპერია ბორჯომის ხეობით ინტერესდება. დღევანდელი პარკის ტერიტორიაზე იმპერატორის ძმამ საფუძველი ჩაუყარა დაცულ ტერიტორიებს, კერძოდ: ნიკოლოზ რომანოვმა შემოღობა დღევანდელი დაცული ტერიტორიის გარკვეული ფართობი და დიდგვაროვანთა სამონადირეო მეურნეობად გამოაცხადა. დღეისათვის სწორედ იმ ადგილას, სადაც ნიკოლოზ რომანოვი ცხენით სეირნობდა, ეროვნულ პარკში არის ,,ნიკოლოზ რომანოვის’’ – სალაშქრო და საცხენოსნო ტურისტული ბილიკი. 7. ნეძვის აღკვეთილი წარმოადგენს სამცხე-ჯავახეთის IX საუკუნის ხუროთმოძღვრების მნიშვნელოვან ადგილს. 8. ინფორმაცია დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ ისტორიულ-კულტურულ ძეგლებზე მოცემულია დანართ 11-ში. მუხლი 15. ეკოსაგანმანათლებლო პოტენციალი 1. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ვიზიტორთათვის მიმზიდველია არა მხოლოდ ეკოტურისტული და რეკრეაციული თვალსაზრისით, არამედ იგი სამეცნიერო კვლევების წარმოებისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ბაზაა საქართველოში. იგი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბოტანიკური თვალსაზრისითაც, შესაბამისად, გასული საუკუნის ბოლოდან დღემდე ჩატარებულია მრავალი ფლორისტული კვლევა, http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 განსაკუთრებით ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალში. გაცილებით მნიშვნელოვანია ზოოლოგიური კვლევების წილი. დიდია ენტომოლოგების დაინტერესება, რადგანაც დაცული ტერიტორიის ენტომოფაუნა საკმაოდ მრავალფეროვანია და ბევრ ახალ და იშვიათ სახეობას მოიცავს. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია თანამშრომობს სხვადასხვა კვლევით ორგანიზაციასა და უნივერსიტეტთან, მათ შორისაა: ახალციხის უნივერისტეტი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველოს უნივერსიტეტი და აგრარული უნივერსიტეტი. მიმდებარე სკოლების მოსწავლეების დიდი რაოდენობა მოდის დაცულ ტერიტორიებზე ბუნების საკითხების შესასწავლად. მუხლი 16. საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. საზოგადოებასთან ურთიერთობა წარმოადგენს მნიშვნელოვან მიმართულებას ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისათვის. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიის დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობას და ცნობიერებას დაცული ტერიტორიის და მასში მიმდინარე პროცესების შესახებ, რაც განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი 2002 წლიდან საზოგადოებასთან ურთიერთობის სხვადასხვა ხერხს იყენებს, როგორიცაა: დაცული ტერიტორიებისა და ეროვნული პარკის ვებგვერდი, საინფორმაციო ბროშურებისა და ბუკლეტების ბეჭდვა და გავრცელება, ეროვნულ პარკზე სტატიების გამოქვეყნება ადგილობრივი და ცენტრალური პრესის საშუალებით. ასევე ინფორმაციის განთავსება როგორს ქართულ, ასევე საერთაშორისო ჟურნალ-გაზეთებში, ღონისძიებების გაშუქება ადგილობრივი და ცენტრალური ტელევიზიით, ეროვნულ პარკზე ინფორციის განთავსება საქართველოზე არსებულ სხვადასხვა გზამკვლევში (Bradt Travel Guidebook, Lonely Planet, Walking in the Caucasus და სხვა), ეროვნული პარკის შესახებ თემატური ფილმებისა და ვიდეო რგოლების მომზადება. სარეკლამო რგოლების მომზადება და რეკლამირება ცენტრალური ტელევიზიების მეშვეობით. ინფორმაციის განთავსება PAN Park-ების ვებგვერდზე, ტურისტულ ბაზრობებში მონაწილეობა, შეხვედრები ადგილობრივ მოსალეობასთან, გაცნობითი ტურების მოწყობა მედიის, სასწავლო დაწესებულებების და ტუროპერატორებისათვის, თანამშრომლობა სასწავლო დაწესებულებებთან, თანამშრომლობა რეგიონში არსებულ პარტნიორებთან, სხვადასხვა ღონისძიების დაგეგმვა. მუხლი 17. სოციალურ-ეკონომიკური ასპექტები ადგილობრივი მოსახლეობისათვის, რაც გამოიხატება საოჯახო სასტუმროების და ტრადიციული ხელნაკეთობის ხელშეწყობაში, ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრების და საშეშე მერქნის უზრუნველყოფაში. ყოველწლიური სოციალურ-ეკონომიური გამოკითხვის შედეგები მიგვანიშნებენ, რომ ადგილობრივი მოსახლეობის მზარდი რაოდენობა აღიარებს, რომ ისინი სარგებლობენ დაცული ტერიტორიებით და სარგებელს იღებენ მისგან. თავი III გრძელვადიანი მიზნები მუხლი 18. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები ვითარდება ბუნებრივად, ადამიანის მინიმალური ჩარევით, კარგად დაცული ტერიტორიების უდიდესი ფართობი მის ბინადართ არსებობისათვის საჭირო და უსაფრთხო გარემოს უქმნის. დაცული ტერიტორიებისათვის დამახასიათებელი სახეობები და ჰაბიტატები, რაზეც დამოკიდებულია ამ სახეობების არსებობა, არის ჯანსაღ მდგომარეობაში. ადამიანის საქმიანობის შედეგად დეგრადირებული იშვიათი ეკოსისტემები და ჰაბიტატები აღდგენილია და მიახლოებულია მათ ბუნებრივ მდგომარეობასთან. მუხლი 19. საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილ, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა გენოფონდის და ბიოლოგიური მრავალფეროვნების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები წარმოადგნეს საქართველოს მდიდარ ბუნებრივ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მემკვიდრეობას, რომელიც ევროპის ველური ბუნების მემკვიდრეობის ნაწილია. დაცული ტერიტორიებისათვის დამახასიათებელი სახეობები და ჰაბიტატები, საქართველოს ,,წითელი ნუსხის” სახეობების ჩათვლით, არის ჯანსაღ მდგომარეობაში. იგი დაკავშირებულია საქართველოს სხვა დაცულ ტერიტორიებთან ეკოლოგიური დერეფნების საშუალებით და ქმნის ერთიან ქსელს. მუხლი 20. განათლებისა და მეცნიერული კვლევა-ძიებისათვის ფასდაუდებელი და შეუცვლელი ობიექტების ტერიტორიაზე შესაბამისი საველე პირობების შექმნასთან დაკავშირებული მიზნები დაცული ტერიტორიები ქმნიან გარემოსდაცვით საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების შესაძლებლობებს სკოლის მოსწავლეებისა და უნივერსეტეტების სტუდენტებისათვის და ასევე ეკოსისტემებში მიმდინარე პროცესების და დაცულ ტერიტორიაზე მობინადრე პოპულაციების დინამიკის სამეცნიერო კვლევის შესაძლებლობას. მუხლი 21. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ტურიზმისათვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს ადგილს, სადაც ადამიანებს შეუძლიათ დატკბნენ შთამბეჭდავი ლანდშფტით და ველური ბუნებით და, ასევე, ბუნებრივ მდგომარეობასთან მიახლოებული ველური სამყაროს მრავალფეროვნებითა და სიუხვით. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები მაღალი ხარისხის ტურისტულ მომსახურებას სთავაზობს ვიზიტორებს, რაც ჰარმონიზებულია ველური ბუნების დაცვასთან და მდგრად განვითარებასთან. ტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი საშუალებას იძლევა მეტწილად დაფარულ იქნეს დაცული ტერიტორიების მიმდინარე ხარჯები. დაცული ტერიტორიები ქმნის შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროს ადგილობრივი მოსახლეობისათვის. მუხლი 22. ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაცვის, აღდგენისა და განვითარების ხელშეწყობასთან და თვითმყოფადი ისტორიულ-კულტურული გარემოს შენარჩუნებასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ტრადიციულ სამეურნეო საქმიანობას ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში წარმოადგენს მეფუტკრეობა, რომელსაც მრავალსაუკუნოვანი ისტორია გააჩნია პარკის მიმდებარე ტერიტორიაზე. უნდა მოხდეს პარკის ტერიტორიაზე მეფუტკრეობის შენარჩუნებისა და მისი შემდგომი განვითარებისათვის ხელშეწყობა. 2. ეროვნული პარკის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობა ხასიათდება მნიშვნელოვანი ტრადიცული საქმიანობებით, დამახასიათებელი ცალკეული რეგიონებისათვის. საკმაოდ უნიკალურ ტრადიციულ საქმიანობას წარმოადგენს მოსახლეობის მიერ გირჩის მურაბის დამზადება, რომელიც ხალხური მედიცინის თვალსაზრისით გამოიყენება ფილტვების სამკურნალოდ, აღნიშნული პროდუქტის წარმოების ხელშეწყობით შესაძლოა მისი, როგორც ტურისტულ პროდუქტის, ჩამოყალიბება, ასევე საინტერესო ტრადიციულ ხელსაქმეს წარმოადგენს ხარაგაულის რაიონში მოსახლეობის მიერ სხვადასხვა სახის ნივთების ხელით მოწვნა და ქსოვა. ხარაგაულის რაიონში საკამოდ გავრცელებულია წყლის წისქვილები, რომლებიც წარმოადგენს საკმაოდ საინტერესო სანახაობას ტურისტებისათვის. შესაძლებელია განვითარდეს სპეციფიკური ტური ტრადიციული საქმიანობის სანახავად. მუხლი 23. ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი მოსახლეობა აცნობიერებს დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობას. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობის კეთილდღეობას, ხელს უწყობს ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ბუნებრივი რესურსებით მდგრადი სარგებლობის უზრუნველყოფას. დაცული ტერიტორიების არსებობა ქმნის შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროს, რაც ამცირებს ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულებას ბუნებრივ რესურსებზე. მუხლი 24. ადმინისტარციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები დაცული ტერიტორიების მართვას ახორციელებს ეფექტური ადმინისტრაცია, რომელსაც აქვს ყველა აუცილებელი ფინანსური და ტექნიკური საშუალება და საჭირო ცოდნითა და გამოცდილებით აღჭურვილი თანამშრომლების სათანადო რაოდენობა. მუხლი 25. მენეჯმენტის გეგმის ზოგადი პრინციპები დაცულ ტერიტორიებზე გავლენას ახდენენ მრავალმხრივი ბუნებრივი მოვლენები და პროცესები, მათ შორის, განსაკუთრებით აღსანიშნავია, დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებულ ფასეულობაზე განხორციელებული მოკლე და გრძელვადიანი გავლენები, რომელთა შორის აღსანიშნავია ბუნებრივად გაჩენილი ხანძრები, ტყის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მასივების დაავადება მავნებლებისაგან და კლიმატის ცვლილება. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციამ უნდა შეინარჩუნოს ბალანსი და, ერთი მხრივ, ნება დართოს დაცული ტერიტორების ეკოლოგიური მდგომარეობის განსასაზღვრავად ბუნებრივი პროცესების განვითარებას და, მეორე მხრივ, ყურადღება გაამახვილოს იმ განსაკუთრებულ ფასეულობებზე, რომლის დაცვა, კონსერვაციასა და მოვლა-პატრონობაზე პასუხისმგებელია დაცული ტერიტორიების სააგენტო. დაცული ტერიტორიების სააგენტო მართავს დაცულ ტერიტორიებს შემდეგი ზოგადი პრინციპების შესაბამისად: ა) ხანძრების აღკვეთა და კონტროლი პერიოდულად, ბუნებრივად გაჩენილი ხანძრები წარმოადგენს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური მდგომარეობის განმსაზღვრელ ფაქტორს. დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტი ხშირად აღიარებს, რომ ხანძრები წარმოადგენენ ბუნებრივი პროცესების ნაწილს და თვლიან, რომ ამ შემთხვევაში არ არის საჭირო არავითარი ჩარევა. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების შემთხვევაში უკონტროლო ხანძრებმა შეიძლება საფრთხე შეუქმნან იმ ეკოლოგიურ ფასეულობებს, რომლებიც მეტად დაფასებულია ვიზიტორთა მზარდი რაოდენობისაგან, კერძოდ, ჯანსაღი ტყეები და მდელოები, ველური მცენარეები და ცხოველები და სასიამოვნო პეიზაჟი, ბუნებრივი რესურსები, რომელზეც ჯერ კიდევ ბევრი ადგილობრივი მოსახლეა დამოკიდებული, და გარემოსდაცვითი სამსახური, როგორიცაა ნიადაგის ეროზიის, მეწყერისა და წყალდიდობების აღკვეთა. აქედან გამომდინარე, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია გააგრძელებს ქმედებების განხორციელებას, რათა აღკვეთილ და შესუსტებულ იქნეს ბუნებრივად გაჩენილი ხანძრებისაგან მიყენებული ზიანი, ასევე შეამცირებს ადამიანის მიერ ხანძრის გაჩენის და მისგან გამოწვეული ზიანის საფრთხის შესაძლებლობას; ბ) მავნებლების აღკვეთა და კონტროლი დაცული ტერიტორიის ტყეები რეგულარულად განიცდიან მავნებლების Dendroctonus micans და Ips typographus შემოსევას. ისევე როგორც ბუნებრივად წარმოშობილი ხანძრების შემთხვევაში, დაცული ტერიტორიებიის მენეჯმენტმა შესაძლოა დასაშვებად ჩათვალოს, რომ არსებული მავნებლები წარმოადგენენ ბუნებრივი სისტემის ნაწილს და მათი პოპულაციური ციკლი ნებადართულია იყოს ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე, მიუხედავად იმისა, თუ რა ზიანს აყენებენ ისინი ტყეებს. აღნიშნული შესაძლოა მისაღები მიდგომა იყოს ზოგიერთი დაცული ტერიტორიისათვის, თუ გავითვალისწინებთ ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებული ფასეულობების მიმართ გამოვლენილ საფრთხეს და ხანძრის რაოდენობის გაზრდის შესაძლებლობებს, რომლის შედეგიცაა მავნებლების გავრცელებისაგან გამხმარი ხეები, დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციამ უნდა გააგრძელოს ღონისძიებები ამ საფრთხეების თავიდან ასაცილებლად; გ) კლიმატის ცვლილებები, მათ შედეგებთან ადაპტაცია და შედეგების შერბილება ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების კლიმატი განიცდის ცვლილებას, ამ ცვლილებას ადგილი ექნება მომავალშიც, რაც გამოწვეული იქნება გლობალური დათბობით, რაც თავისთავად გამოწვეულია ნახშირბადის ორჟანგის და სხვა ე.წ. სათბური გაზების ანთროპოგენური ემისიებით. მაკრო- და მიკროგარემო, რომელიც მისაღები და ჩვეულია დაცული ტერიტორიების მცენარეებისა და ცხოველებისათვის, შეიცვლება. ვერტიკალური კლიმატური ზონები გადაიწევს მაღლა, მცენარეები და ცხოველები, რომლებიც ადაპტირებულნი არიან ამჟამინდელ პირობებს, საფრთხის წინაშე აღმოჩნდებიან. სახეობები, რომლებიც გავრცელებულნი არიან დაბალ ზონაში, გადაადგილდებიან ზემოთ და შეიქმნება ახალი კომპლექსები. ის სახეობები, რომლებიც უკეთესად იქნებიან ადაპტირებულნი ახალ პირობებთან, დაცული ტერიტორიების გარედან მიგრირდებიან დაბალ ზონაში. ის სახეობები, რომლებიც გავცელებულია მაღალ ზონაში, შესაძლოა გაუჩინარდნენ დაცული ტერიტორიიდან. დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაცია უძლურია წინ აღუდგეს კლიმატის ამ ცვლილებებს. არსებობს გარკვეული ქმედებები, რომლის მეშვეობითაც ადმინისტრაციას შეუძლია შეანელოს კლიმატის მავნე გავლენის შედეგი სახეობებსა და ეკოსისტემებზე. მაგ., ძირითადი მერქნიანი სახეობების უფრო მოქნილი გენოტიპების იდენტიფიცირება და გავრცელება, მაგრამ გარკვეული ცვლილებები არსებულ ჰაბიტატებსა და სახეობებში მაინც გარდაუვალია. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია გააგრძელებს კლიმატის მონიტორინგს და ხელს შეუწყობს კვლევით სამუშაოებს, რაც შეეხება კლიმატის ცვლილების შედეგს დაცული ტერიტორიების ჰაბიტატებსა და სახეობებზე, და ასევე აწარმოებს დისკუსიებს, თუ რა სახით არის შესაძლებელი კლიმატის შედეგებისადმი ადაპტაცია და მისი უარყოფითი გავლენების შესუსტება. თავი IV სიტუაციური ანალიზი მუხლი 26. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაცია და მდგრადი სარგებლობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 1. ეკოსისტემის მდგომარეობა და მათზე განხორციელებული ზეწოლები ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებს ესაზღვრება ბორჯომის, ხაშურის, ახალციხის, ადიგენის მუნიციპალიტეტების მჭიდროდ დასახლებელი ტერიტორიები, შესაბამისად, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა უფრო ინტენსიურია დაცული ტერიტორიების ამ მონაკვეთებზე. ანთროპოგენური ზეწოლა ბუნებრივ რესურსებზე დაცული ტერიტორიების ზემოთ ხსენებული მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე მეტია. ა) ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა ა.ა) ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონიდან და ნეძვის აღკვეთილიდან ყოველწლიურად საშუალოდ 2000-მდე ოჯახი მოიპოვებს საშეშე მერქანს. საშუალო მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 7000 მ3 ს. დროებით რეგულირების წესში მითითებულია, რომ ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიიდან შესაძლებელია გაცემულ იქნეს 9000 მ3 საშეშე მერქანი და 500 მ3-მდე სამასალე. სამასალე მერქანზე დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას არასოდეს არ გაუცია ნებართვა, რადგანაც ხე-ტყის დამზადება გარკვეულ იურიდიულ ჩარჩოებში ვერ ჯდებოდა. ა.ბ) ადგილობრივი მოსახლეობა მოიხმარს ხილ-კენკრას და სოკოს ეროვნული პარკის ტყეებიდან, მხოლოდ პირადი მოხმარების მიზნით. შესაძლებელია, რომ ზოგიერთმა მათგანმა შეაგროვოს ხილ-კენკრა ან სოკო გაყიდვის მიზნითაც; ა.გ) ეროვნული პარკის მხოლოდ ხარაგაულის რაიონის მოსახლეობა მიჰყვება მეფუტკრეობას და ფუტკრის სკების დასადგმელად ისინი იყენებენ წაბლნარი ტყეების ღია ფართობებს. მეფუტკრეობის არსებული პრაქტიკა ზიანს არ აყენებს ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებს. ბ) ტყის მავნებლები ბ.ა) ნაკრძალის და ეროვნული პარკის ჩამოყალიბების შემდგომ წიწვოვან ტყეებს სერიოზული ზიანი მიაყენა მბეჭდავმა ქერქიჭამიამ (Ips typographus) და ნაძვის დიდმა ლაფანჭამიამ (Dendroctonus micans). ამ უკანასკნელის მიერ მიყენებული ზიანის თავიდან ასაცილებლად რეგიონში სამოცდაათიან წლებში შემოყვანილი იქნა მისი ბუნებრივი მტერი – რიზოფაგუსი (Rizophagus grandis). რიზოფაგუსის რიცხოვნობის გაზრდით შესაძლებელი გახდა მავნე მწერების რიცხოვნობის რეგულირება და შესაბამისად ტყის ეკოლოგიური მდგომარეობის გაუმჯობესება. გარდა ამისა, განხორციელდა ფერომონების გამოყენება ტყეებში, რამაც ასევე შეამცირა მავნე მწერების რიცხოვნობა; ბ.ბ) სააგენტოს ინიციატივითა და მეთვალყურეობის ქვეშ ადმინისტრაციის მიერ განხორციელდა ბიოლოგიური ბრძოლა. იქ, სადაც აღინიშნებოდა მავნებლების კერები, დაკიდებული იქნა ფერომონები 2006, 2009, 2010 და 2011 წწ-ში; ბ.გ) მავნე მწერების პრობლემა ყოველწლიურად დგას ადმინისტრაციის წინაშე და დაცული ტერიტორიების სააგენტო მუშაობს, რათა შემცირდეს მავნებლების კერები და უვნებლად შენარჩუნდეს ბუნებრივი ეკოსისტემები. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ყოველწლიურად ახორციელებს ფიტოპათოლოგიურ კვლევებს; კვლევა შეზღუდულია და მოიცავს მხოლოდ ძირითად ეკოსისტემებში მერქნიანი სახეობების დაზიანების შეფასებას სანიმუშო ფართობებზე. ფინანსების არქონის გამო კვლევა არ ხორციელდება კვლევითი ორგანიზაციების მიერ. ნაკლებია ინფორმაცია პათოგენურ სოკოებზე. გ) ხანძრები გ.ა) საშუალოდ ყოველწლიურად დაცულ ტერიტორიაზე ადგილი აქვს ხანძრის რამდენიმე შემთხვევას. ზოგ წელს ხანძრისგან მიყენებული ზიანი უმნიშვნელოა, ზოგჯერ კი მეტად სერიოზული. 2008 წელს დაახლოებით ტყის 10-12 ჰა-მდე დაზიანებულ იქნა ერთჯერადი ხანძრის მიერ, რომელსაც ადგილი ჰქონდა 2008 წელს რუსეთთან კონფლიქტის დროს. ხანძრები მნიშვნელოვნად აზიანებს საიმიგრაციო დერეფნებსა და წითელი ნუსხის ცხოველთა ჰაბიტატებს: მურა დათვს (Ursus arctos), ფოცხვერს (Lynx lynx), ირემს (Cervus elaphus), არჩვს (Rupicapra rupicapra), წავს (Lutra lutra), თეთრკუდა არწივს (Aquila chrysaetos), კავკასიურ როჭოს Tetrao mlokosiewiczi), კავკასიურ გველგესლას (Vipera kaznakovi), და კავკასიურ სალამანდრას (Mertensiella caucasica). გ.ბ) ნაკრძალისა და ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონაში სარგებლობის წესების მიხედვით დაუშვებელია ნებისმიერი სახის მანიპულაციური აღდგენითი სამუშაოების ჩატარება. შესაბამისად http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ნაკრძალის ტერიტორიაზე არსებული დამწვარი ფართობები რჩება ხელუხლებელი, მათი ბუნებრივად აღსადგენად. დაცული ტერიტორიების სხვა ადგილებში აღდგენითი სამუშაოების განხორციელებას ხელი ეშლება იმ ფაქტის გამო, რომ დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას არ გააჩნია თანხები სანერგეს მოსაწყობად, ან არ აქვთ აღდგენითი ღონისძიებების ჩატარების სპეციალური მეთოდიკა, რომელიც მისაღებია ნახანძრალი ძლიერ დაქანებული ფერდობების აღსადგენად (ხანძარსაშიში ზონების რუკა, დანართ 7-ში). დ) ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა ეროვნული პარკის ტერიტორიის გასწვრივ მიმდინარეობს 500 კვ-იანი ელექტროგადამცემი ხაზის მშენებლობა. ელექტროგადამცემი ხაზის მშენებლობა გამოიწვევს ტყის ეკოსისტემების რღვევას და გარკვეულ ზიანს: გაიჩეხება მნიშვნელოვანი რაოდენობის მერქნიანი მცენარეები, დაირღვევა ზოგიერთი ფრინველის საბუდარი ადგილები და ნიამორისათვის მნიშვნელოვანი ჰაბიტატები. დაგეგმილია საკომპენსაციო ღონისძიებების განხორციელება აღნიშნული საქმიანობის განხორციელების შემდგომ, რაც გულისხმობს სანერგეს მოწყობა, დაზიანებული მერქნიანი სახეობების ნერგების გამოყვანას და შემდგომ მათ გადარგვას ტყის ღია ფართობებში ან ისეთ ადგილებში, სადაც ტყის ეკოსისტემები საჭიროებს აღდგენას. ამავე პროექტის ფარგლებში, ელექტროგადამცემი ხაზის გაყვანისა და ამოქმედების პერიოდში გათვალისწინებულია ფრინველებისათვის დამცავი ეკრანების დამონტაჟება და სხვადასხვა მექანიზმის გამოყენებით მათი შეშფოთების შემცირება. ე) ალპური საძოვრები ე.ა) ალპური საძოვრები (11 000 ჰა-მდე) მდებარეობს ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში. აღნიშნული ალპური საძოვრების საქონლის საძოვრად გამოყენება ხდება დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ მოსახლე დაახლოებით 150 ოჯახის მიერ. საქონლის მთლიანი რაოდენობა, რომელიც ძოვდა ამ ალპური საძოვრებზე, 2011 წელს შეადგენდა 3 997 სულს. ე.ბ) უკანასკნელ წლებში ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის მონაცემების თანახმად, პირუტყვის რაოდენობა ყოველწლიურად იკლებს ეროვნული პარკის ალპურ საძოვრებზე. აღნიშნული საქმიანობა ნაკლებ მიმზიდველია და ახალგაზრდების მიერ აღარ ხდება ტრადიციული საქმიანობის გაგრძელება. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე, განსაკუთრებით ლომისმთის მიდამოებში და მთა სამეცხვარიოზე შეინიშნება ეროზიის კვალი. აქედან გამომდინარე, საჭიროა განხორციელდეს საძოვრების მდგომარეობის შესწავლა. ე.გ) 2002-2003 წწ. ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის მიერ მოხდა საძოვრების მენეჯმენტის გეგმის შემუშავება. დოკუმენტი მომზადებულია მხოლოდ ინგლისურ ენაზე და არ არის ნათარგმნი ქართულად, რაც ართულებს მის გამოყენებას. დაიგეგმა და განხორციელდა ღონისძიებები საძოვრების მდგომარეობის გაუმჯობებსები მიზნით. დაფინანსების არარსებობის გამო ვერ განხორციელდა რიგი ღონისძიებებისა, რაც გათვალისწინებული იყო ზემოთ აღნიშნულ მენეჯმენტის გეგმაში. ე.დ) მიმდებარე სოფლების მოსახლეობა ამზადებს თივას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, მაგრამ ქმედება იმდენად მცირეა, რომ მდელოებსა და სათიბებზე ზემოქმედება უმნიშვნელოა. ე.ე) ადგილობრივი მოსახლეობა ასევე აგროვებს სამკურნალო მცენარეებს პირადი მოხმარებისათვის, მაგრამ როგორც ამას ადგილი აქვს თივის შეგროვების შემთხვევაში, აქაც ზემოქმედება უმნიშვნელოა. ვ) წყალი ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მრავლადაა მდინარეები და ხევები, აგრეთვე მინერალური წყლები. ადგილობრივი მოსახლეობა მდინარეებისა და წყაროების მტკნარ წყალს მოიხმარს სასმელად. მინერალური წყლების კომერციული მიზნით სარგებლობა ხდება დაცული ტერიტორიების ფარგლებს გარეთ, ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის ტერიტორიაზე არის რამდენიმე მინერალური წყლის ბურღი, რომელიც დალუქულია და დღესდღეობით არ ფუნქციონირებს. 2. ძირითადი სახეობების მდგომარეობა და მათზე განხორციელებული ზეწოლები ა) ნიამორი (Capra aegagrus) ა.ა) ნიამორი საქართველოში ჯერ კიდევ ერთი საკუნის წინ ფართოდ იყო გავრცელებული. 1960 წლამდე ბორჯომისა და ხარაგაულის რაიონებში აღირიცხებოდა ნიამორის რამდენიმე სული. სპეციალისტემის აზრით, მათი გადაშენების მიზეზი გახდა ადამიანების მიერ მათი სამიგრაციო დერეფნების ათვისება; შემცირებულ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 პოპულაციაში სისხლის განახლება ვეღარ ხერხდებოდა და მათი საკვები ბაზაც თანდათან შემცირდა. სხვა ფაქტორები, რომლებმაც გამოიწვიეს ამ სახეობის შემცირება შესაძლოა იყოს ბრაკონიერობა, საკვები ბაზის შინაური პირუტყვის მიერ ათვისება. დღესდღეობით ნიამორი გადაშენების პირას არსებული სახეობაა და შეტანილია IUCN წითელ ნუსხაში. მისი მცირერიცხოვანი პოპულაციები თუშეთსა და პირიქითა ხევსურეთშია შემორჩენილი. ა.ბ) ნიამორის ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში რეინტროდუქციის პროექტი დაიწყო 2006 წელს. ბორჯომ- ხარაგაულის ეროვნულ პარკში სომხეთიდან სხვადასხვა ასაკის 9 ნიამორი შემოიყვანეს, მათგან 3 მამრი და 6 მდედრი. ა.გ) ნიამორები მოთავსებულ იქნა სპეციალურად ამ მიზნისათვის მოწყობილ შემოღობილ ადგილას, სადაც მათ ამრავლებდნენ, რათა მომავალი თაობა თავისუფლად გაეშვათ ბუნებაში. რეინტროდუქციის პროგრამასთან დაკავშირებით თავი იჩინა მთელმა რიგმა პრობლემებმა: ვოლიერის ფართობი და ადგილმდებარეობა არ იყო ოპტიმალური; ადგილი ჰქონდა ახალშობილების სიკვდილიანობას სხვადასხვა დაავადების გამო, იყო ასევე კვების რეჟიმთან დაკავშირებული პრობლემები. 2011 წლის მდგომარეობით ვოლიერში არის 5 ინდივიდი. ბ) კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus) ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები კეთილშობილი ირმის პოპულაციის შენარჩუნებისათვის მნიშვნელოვან ადგილს წარმოადგენს. 1977 წლიდან 1990 წლამდე მისი რაოდენობა ეროვნულ პარკში მერყეობდა 680-დან 1000 ინდივიდამდე. 1990 წლებში მათი რაოდენობა კატასტროფულად შემცირდა და 1999 წელს შეადგინა 39 სული. სავარაუდოდ ეს გამოწვეული იყო საქართველოში დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდგომ პერიოდში არსებული ეკონომიკური კრიზისით და მისი საკვებად უკანონოდ მოპოვებით. 2011 წლისათვის მათი რიცხვი გაიზარდა 1999 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 6,6-ჯერ და შეადგინა 278 სული, რასაც ხელი შეუწყო დაცვის მკაცრმა რეჟიმმა და სამარილეების განთავსებამ. ირმის პოპულაციის უმეტესი ნაწილი გვხვდება ნაკრძალის ტერიტორიაზე, ხოლო მცირე ნაწილი ეროვნულ პარკში. კეთილშობილი ირემი წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინდიკატორს ეკოსისტემების მდგომარეობის შესაფასებლად. არსებობს საშუალებები, რაც ხელს შეუწყობს კეთილშობილი ირმის პოპულაციის კონსერვაციას ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიაზე, როგორიცაა საძოვრების მართვა, რათა დარეგულირდეს გაზაფხულისა და ზაფხულის თვეებში ირმისა და შინაური საქონლის კვება, სამიგრაციო დერეფნების შექმნა, რათა მოხდეს საქართველოში არსებული სხვა პოპულაციების ინდივიდების შეჯვარება ბორჯომ-ხარაგაულის ირმის პოპულაციასთან. გ) მურა დათვი (Ursus arctos) მურა დათვის რაოდენობა ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკსა და ნაკრძალში გაიზარდა 2000 წელს 36 სულიდან 2011 წელს 96 ინდივიდამდე. ეროვნული პარკის შექმნამდე ბრაკონიერობა წარმოადგენდა სერიოზულ პრობლემას, მაგრამ 1999 წლიდან მკაცრი დაცვის რეჟიმის შემოღების შემდგომ, რომელიც ითვალისწინებს ბრაკონიერობაზე დიდ ჯარიმას, ნადირობა ფაქტობრივად საფრთხეს აღარ წარმოადგენს. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის კონსერვაციის სტრატეგია მურა დათვისათვის ხელმძღვანელობს დოკუმენტით „მურა დათვის კონსერვაციის მოქმედებათა გეგმა თრიალეთის ქედსა და ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისათვის”. დ) არჩვი (Rupicapra rupicapra) ინფორმაცია არჩვის შესახებ ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებზე მწირია. უკანასკნელი დეკადის მანძილზე აღრიცხული რაოდენობის მიხედვით სავარაუდოდ მათი რიცხოვნობა 80 ან ცოტა მეტია. სავარაუდოდ პოპულაცია სტაბილურია, თუმცა არსებობს მუდმივი საფრთხე, კერძოდ: საკვები, რომელსაც ასევე იყენებს შინაური საქონელი ალპურ მდელოებზე გაზაფხულსა და ზაფხულის პერიოდებში, თავად საქონლის არსებობა, რომელიც აფრთხობს არჩვს და ბრაკონიერობა, თუმცაღა საფრთხე დაბალია. ე) ფოცხვერი (Lynx lynx) ინფორმაცია ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებზე ფოცხვერის პოპულაციის შესახებ, მწირია. მათი რაოდენობა სავარაუდოდ 30 ინდივიდამდეა, ფოცხვერის პოპულაცია სტაბილურია. არ არსებობს რაიმე აშკარა საფრთხე: არ დაფიქსირებულა მისი უკანონოდ მოპოვება. ამჟამად არ არსებობს კონსერვაციის სტრატეგია ამ სახეობისათვის დაცულ ტერიტორიაზე. ვ) კავკასიური როჭო (Tetraogallus mlokosiewiczi) http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 კავკასიური როჭო შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში და ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ამ სახეობის მნიშვნელოვანი საბუდარია. ეროვნულ პარკში პოპულაციის შესახებ ინფორმაცია მეტად მწირია. ზ) კავკასიური სალამანდრა (Mertensiella caucasica) კავკასიური სალამანდრა სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიის ეკორეგიონის ენდემია და გავრცელებულია მხოლოდ საქართველოსა და თურქეთში. მთლიანი პოპულაციის 85% გავრცელებულია საქართველოში. ბორჯომ ხარაგაულის ეროვნული პარკი და ნაკრძალი წარმოადგენს ამ სახეობის მნიშვნელოვან ადგილსამყოფელს. მთელი რიგი კვლევები იქნა ჩატარებული ამ სახეობის პოპულაციაზე ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკას და ნაკრძალში და ზოგიერთი მათგანი მოიცავს რეკომენდაციებს, რაც წარმოადგენს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისათვის სახეობების კონსერვაციის პროგრამის კარგ საფუძველს. მუხლი 27. ეკოტურიზმი 1. ტურიზმი და ვიზიტორთა მომსახურება ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის შექმნის შემდგომ, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციამ შექმნა მომსახურების ფართო სპექტრი და ინფრასტრუქტურა, ასევე შეიმუშავა სხვადასხვა სახის შეთავაზება ვიზიტორებისათვის. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებული და ორგანიზებული მომსახურებებია: ა) ბროშურები და საინფორმაციო მასალა პარკის შესახებ; განახლებული ვიზიტორთა ცენტრი, საგამოფენო დარბაზი საინტერპრეტაციო დაფებით; ბ) სალაშქრო, საცხენოსნო და სამთო-საველოსიპედო ტურების ორგანიზება ეროვნული პარკის ფარგლებში; გ) გამყოლის მომსახურება; დ) ტურისტული თავშესაფრების, საკარვე ადგილების, ცხენებისა და სხვა მომსახურების დაჯავშნა; ე) სპეციალური აღჭურვილობის გაქირავება (კარვები, საძილე ტომრები, ზურგჩანთები, ველოსიპედები); ვ) ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები საგანმანათლებლო ორგანიზაციებისათვის; ზ) კულტურული ტურები. 2. ტურისტული ინფრასტრუქტურა ა) ვიზიტორთა ორი ცენტრი, რომელთაგან ერთი მდებარეობს ბორჯომის ადმინისტრაციულ ცენტრში და მეორე ხარაგაულის ადმინისტრაციულ ცენტრში. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ცენტრებში შესაძლებელია ვიზიტორებისათვის რჩევების მიცემა წერილობითი და ზეპირი სახით პარკის საშუალებებსა და ტურისტულ შეთავაზებებზე. ასევე ვიზიტორს საშუალება აქვს გაეცნოს ვიზიტორთა ცენტრებში არსებულ ექსპოზიციებსა და მეტი ინფორმაცია მიიღოს ეროვნული პარკის, მისი შექმნისა და ისტორიის, ფლორისა და ფაუნის, პარკის რეგიონში არსებული ღირსშესანიშნაობების შესახებ. შესაძლებელია საგანმანათლებლო ვიდეორგოლის ჩვენება. ბ) ცხრა მარკირებული ბილიკი, რომელიც უზრუნველყოფს ერთი დღიდან ერთ კვირამდე ტურებს; დამატებით ერთი არამარკირებული ბილიკი ქვაბისხევის ხეობაში, რომელიც არის 3-საათიანი მარშრუტი და იძლევა ისტორიული ადგილების მონახულების შესაძლებლობას, როგორიცაა წმინდა მარიამის ეკლესია (IX ს ჩვ. წ.) და ზემოთიის ციხის ნანგრევები (III ჩვ.წ.) გ) 4 ტურისტული თავშესაფარი, რომელთაგან თითოეული განკუთვნილია 12 ადამიანისათვის, აღჭურვილია ელემენტარულად: თავშესაფარში არის მხოლოდ ხის ნარები; ტუალეტები, ღია საცეცხლე ადგილები და გადახურული საპიკნიკე ადგილები თავშესაფრის გარეთაა მოწყობილი. ერთადერთი თავშესაფარი, სადაც ღუმელი შიგნითაა განთავსებული, არის ლომისმთის ტურისტული თავშესაფარი. თავშესაფრებთან არის წყაროს წყალი. საჭიროების შემთხვევაში ტურისტებს შეუძლიათ გამოიყენონ რეინჯერების თავშესაფრებიც; მაგ., ტურისტები, რომლებიც მიჰყვებიან ბილიკ №2-ს, ჩერდებიან სამეცხვარეოს რეინჯერთა თავშესაფარში; დ) 13 საკემპინგე ადგილი მოწყობილია ტურისტული თავშესაფრების მახლობლად და ეროვნული პარკის შესასვლელებში; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ე) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში არსებული ბილიკების დახასიათება მოცემულია დანართ 5-ში. რუკა, რომელზეც ნაჩვენებია ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტურისტული ინფრასტრუქტურა. ვ) ნეძვის აღკვეთილში, ამ ეტაპზე, არ არის მოწყობილი ინფრასტრუქტურა. 3. ეკოტურისტული შეთავაზებები ა) სალაშქრო ტურები ეროვნული პარკი ვიზიტორებს სთავაზობს 9 სალაშქრო მარშრუტს, რომელიც არის მარკირებული და შესაბამისად ლაშქრობა შესაძლებელია გამყოლთან ერთად ან გამყოლის გარეშე, მარშრუტები განსხვავდება ხანგრძლივობისა და სირთულის მიხედვით, შესაძლებელია როგორც რამდენიმესაათიანი, ასევე რამდენიმედღიანი ტურების განხორციელება. ბ) საცხენოსნო ტურები ბილიკი № 1, 2 და 3 შესაფერისი ბილიკებია საცხენოსნო ტურებისათვის. ამჟამად ეროვნული პარკის რეგიონში არის ცხენების გასაქირავებელი სამი პუნქტი – ლიკანში (ბორჯომის რაიონი) , აწყურში (ახალციხის რაიონი) და მარელისში (ხარაგაულის რაიონი). ამ ეტაპზე თითოეულ პუნქტში არის ათამდე ცხენის გაქირავების საშუალება. გ) ეკოსაგანმანათლებლო ტურები ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის მიერ შეთავაზებულია სხვადასხვა სახის ეკოსაგანმანათლებლო და შემეცნებითი ტურები ასაკობრივი ჯგუფის გათვალისწინებით. დ) სამთოველო ტურები დ.ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას აქვს სამთო ველოსიპედები გასაქირავებლად, მაგრამ ამ ეტაპისათვის ეს შეთავაზება არ სარგებლობს დიდი პოპულარობით ლაშქრობასა და ცხენით გასეირნებასთან შედარებით. გზა, რომელიც აკავშირებს აბასთუმანს საირმის დასასვენებელ კურორტთან (ეროვნული პარკის მიმდებარე ტერიტორია) და რომელიც მიეკუთვნება ბილიკს № 1 და ქვაბისხევის ხეობას, შესაფერისია ველოტურებისათვის. დ.ბ) აუცილებელია დაიგეგმოს და შეიქმნას სპეციალური მარკირებული მარშრუტები სამთო ველოტურებისათვის, რომლებიც განსხვავებული იქნება სირთულისა და ხანგრძლივობის მიხედვით იმისათვის, რომ არსებობდეს შეთავაზება როგორც სათავგადასავლო, ასევე სამოყვარულო ტურებისათვის. ე) კულტურული ტურები ბორჯომის-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები მდიდარია ისტორიულ-კულტურული ძეგლებით. ეროვნული პარკის ერთ-ერთი ბილიკი მიჰყვება გზას, რომელიც გამოყენებული იყო წმინდა ანდრია პირველწოდებულის მიერ – რომელმაც იქადაგა ქრისტიანობა საქართველოში პირველ საუკუნეში. ამჟამად არ არის წინასწარ დაგეგმილი კულტურული ტურების შესაძლებლობა: ტურები მორგებულია ინდივიდუალურად ვიზიტორთა ჯგუფის ინტერესებს. ვ) საინტერპრეტაციო და საინფორმაციო მასალები ვ.ა) ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ცენტრი აღჭურვილია თანამედროვე საინტერპრეტაციო მასალებით, როგორიცაა სხვადასხვა თემატური დაფები, ვიდეო და ბეჭდვითი მასალები. ვ.ბ) ამჟამად პარკში არის ერთი საინტერპრეტაციო ბილიკი საინტერპრეტაციო დაფებით თემებზე „ეროვნული პარკი და მისი მდებარეობა”, „პარკის მარშრუტების ქსელი” „პარკის ცხოველებისა და მცენარეების სახეობები”, „ბუნების კონსერვაცია” და „ხელუხლებელი ბუნების შენარჩუნების მნიშვნელობა”. ბილიკის დათვალიერების დროს შეთავაზებულია სპეციალური პროგრამები სკოლის მოსწავლეებისათვის, რომელიც მოიცავს ეკოთამაშებს. ვ.გ) ეროვნული პარკის შესასვლელებში განთავსებულია საინტერპრეტაციო დაფა PAN Park -ების შესახებ. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ვ.დ) როგორც ეს აღნიშნული იყო, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ასევე ხელს უწყობს გარემოსდაცვითი საგანმანათლებლო მასალის მონაცემთა ბაზის შექმნას და განახლებას. 4. ვიზიტორთა სტატისტიკური მონაცემები ა) პარკში პირველი ოფიციალური ტურისტული სეზონი გაიხსნა 2003 წელს და მიღებულ იქნა ვიზიტორთა შედაერებით მცირე რაოდენობა – 1 021 ვიზიტორი. მომდევნო წლებში ტურისტების რაოდენობა მუდმივად იზრდებოდა, მისი რაოდენობა გაოთხმაგდა და 2006 წელს მიაღწია 4 596-ს, ხოლო 2010 წელს – 15 472-ს; ბ) ვიზიტორების სრული უმრავლესობა პარკში ატარებს მხოლოდ ერთი დღეს: ერთი დღით დარჩენილი ვიზიტორების პროცენტულობა მერყეობდა 81%-დან 93%-მდე 2003-2011 წლებში; გ) პარკის ვიზიტორების უმრავლესობა არის ინდივიდუალური ტურისტი და მხოლოდ მცირე პროცენტი მოდის ორგანიზებულ ტურისტულ ჯგუფებზე, თუმცა უკანასკნელი წლების განმავლობაში ორგანიზებული ტურისტული ჯგუფების რაოდენობა თანდათან გაიზარდა. 2003-2006 წლებში ორგანიზებული ტურისტული ჯგუფების პროცენტი შეადგენდა 16%-ს, ხოლო 2007-2011 წლებში ეს ციფრი გაუტოლდა 23%-ს. დ) 2011 წელს პარკის ვიზიტორების 66% შეადგენდა ადგილობრივ ვიზიტორებს, მათგან უმეტესობას წარმოადგენდა ერთდღიანი ტურისტები. უცხოელი ვიზიტორების უმეტესობას 2008 –2011 წლებში შეადგენდნენ ვიზიტორები ისრაელიდან (2011 წელს 40%). დანარჩენები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებიდან, ასევე მნიშვნელოვნად იზრდება ტურისტების რაოდენობა აღმოსავლეთ ევროპიდან; ე) პარკში ყველაზე აქტიური ტურისტული სეზონი ტრადიციულად გრძელდება აპრილიდან ნოემბრამდე, სეზონის პიკი არის ივლისი-სექტემბერი. ვიზიტორთა უმეტესობა ჩამოდის აგვისტოში, როდესაც ვიზიტორთა რაოდენობა ორმაგდება და ზოგიერთი წლის განმავლობაში გასამმაგდა კიდეც სეზონის დასაწყისთან შედარებით; ვ) პარკის მოსანახულებლად მთავარი მოტივაცია, როგორც ეს აღნიშნულია ვიზიტორთა გამოკითხვებში, არის: 1) ფლორა, ფაუნა და ბიომრავალფეროვნება, 2) პარკის ლანდშაფტები, 3) მოგზაურობის კარგი და უსაფრთხო შესაძლებლობა, ასევე ადგილობრივი ტრადიციები და კულტურული მემკვიდრეობა. ამ კვლევის შედეგები შეესაბამება დღევანდელ ტურისტულ პროდუქტს, რომელსაც პარკი სთავაზობს ვიზიტორებს. 5. ვიზიტორების დახასიათება მიზნობრივი ჯგუფების მიხედვით ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა უმეტესობა ქვემოთ ჩამოთვლილ სამიზნე ჯგუფებს მიეკუთვნება: ა) ქვეითი ვიზიტორები. ქვეითი ვიზიტორები ჩვეულებისამებრ არიან ახალგაზრდა ინდივიდუალურად მოგზაური უცხოელები, რომლებიც მარტო ან 2 – 4-კაციანი მცირე ჯგუფების სახით მოგზაურობენ, ისინი ძირითადად მოგზაურობენ შეზღუდული ბიუჯეტით და ამჯობინებენ მარტო მოგზაურობას პარკის მიერ შეთავაზებული ყველანაირი გამყოლის ან სხვა მომსახურების გარეშე. მათი მთავარი ინტერესია ისიამოვნონ პარკის პირველქმნილი ბუნებრივი გარემოთი, მთის პეიზაჟებით და მიიღონ სიამოვნება ფეხით ლაშქრობისას. ღამის გასათევად ამჯობინებენ კარვებს და ხშირად რჩებიან პარკში 2-3 დღის განმავლობაში; ბ) ტურ-ოპერატორების ტური. პარკის ადმინისტრაცია თანამშრომლობს საქართველოს ტურ ოპერატორებთან. ისინი ვიზიტორებს სთავაზობენ პარკს, როგორც ცალკე არსებულ პროდუქტს ან პარკის ვიზიტს რთავენ უფრო ხანგრძლივი ტურის პროგრამაში, მაგ., სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში. ტურისტული ჯგუფის მონაწილეები სხვადასხვა ეროვნების, ასაკის, პროფესიის ადამიანები არიან. ჯგუფის მოცულობა შეადგენს 2-15 ადამიანს. ტურ-ოპერატორებთან ერთად მოგზაური ადამიანების ძირითადი ინტერესი არის ფეხით და ცხენით ლაშქრობა; ისინი იყენებენ მომსახურების უმეტეს სახეობას და რჩებიან პარკში ერთიდან რამდენიმე დღემდე. გ) ექსპატრიატები. ექსპატრიატები არიან უცხოელები, რომლებიც ცხოვრობენ თბილისში ან საქართველოს ნებისმიერ სხვა ნაწილში და მოდიან პარკში ძირითადად შაბათ-კვირას ინდივიდუალურად ან ორგანიზებული ტურისტული ჯგუფების სახით. მათი მოტივაციაა ქალაქის ცხოვრებისგან, სამსახურისგან დასვენება, ეროვნული პარკის დამამშვიდებელი გარემოთი სიამოვნების მიღება და ადგილობრივი კულტურის გაცნობა. ჩვეულებრივ ისინი ქმნიან 2-10-კაციან ჯგუფებს და სარგებლობენ პარკის და მისი ბიზნესპარტნიორების მიერ შეთავაზებული მომსახურებით; დ) სხვა ინდივიდუალური ვიზიტორები. ჯგუფი „სხვა ინდივიდუალური ვიზიტორები” ძირითადად http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 შედგება შუა ხნის და ხანშიშესული უცხოელი ინდივიდუალი ვიზიტორებისაგან, თუმცაღა, მათ უყვართ თავიანთი მოგზაურობის დამოუკიდებლად ორგანიზება, სურთ ისარგებლონ უფრო მეტი კომფორტით, ვიდრე ქვეით ვიზიტორებს და ხშირად იყენებენ პარკის გამყოლის მომსახურებას, ცხენის დაქირავებასა და სხვა შეთავაზებებს. ვიზიტორების ამ ჯგუფს აქვს ადგილობრივი ბუნებრივი და კულტურული მემკვიდრეობის ღრმა ინტერესი და, აქედან გამომდინარე, უფრო დაინტერესებულნი არიან კულტურული ტურებით ვიდრე უბრალოდ ბუნებრივ გარემოში დასვენებით, ისინი ასევე მზად არიან გაატარონ რამდენიმე დღე პარკის რეგიონში; ე) დამსვენებლები. დამსვენებლები არიან საქართველოს მოქალაქეები, რომლებიც ატარებენ თავიანთ შვებულებას პარკის მახლობლად, ძირითადად ნუნისში, ბორჯომში ან აბასთუმანში. ისინი ღამეს ათევენ ნათესავებთან ან ქირაობენ კერძო სახლებს. ეს არის ძირითადად ოჯახები, რომლებიც ჩამოდიან შვილებთან ერთად და დაინტერესებულნი არიან ადვილი, შედარებით მოკლე პეიზაჟური ლაშქრობებით, პიკნიკით ან კემპინგით. ზოგიერთი მათგანი, ვისაც შედარებით უფროსკლასელი შვილები ჰყავთ, დაინტერესებულია უფრო სპორტული ღონისძიებებით; ვ) შაბათ-კვირით გამსვლელები. შაბათ-კვირით გამსვლელები არიან საქართველოს მოქალაქეები, ქალაქის მაცხოვრებლები, ძირითადად 20 წლის ასაკის, სტუდენტები და ახალგაზრდა პროფესიონალები – ვინც მიდის პარკში შედარებით დიდ ჯგუფებად – 10 კაცამდე; მათი მიზანია დაისვენონ ქალაქის ყოველდღიური ცხოვრებისაგან, ან აღნიშნონ განსაკუთრებული შემთხვევები ბუნებაში. ისინი დაინტერესებულნი არიან ფეხით ლაშქრობით, პიკნიკებით და წვეულების მსგავსი გარემოთი. ჩვეულებრივ ისინი ჩერდებიან ტურისტულ თავშესაფრებში, მაგრამ ხანდახან სარგებლობენ პარკის მიერ შეთავაზებული სხვა მომსახურებითაც; ზ) ოჯახები. სამიზნე ჯგუფი „ოჯახები” უფრო მცირე ზომისაა, ვიდრე „დამსვენებლები”. განსხვავება მდგომარეობს იმაში, რომ არ არის აუცილებელი რომ ოჯახებმა გაატარონ ზაფხული პარკის რეგიონში და ისინი შესაძლოა უფრო შორიდანაც მოდიოდნენ. ხშირად პარკის მონახულება ჩართულია რეგიონის უფრო ხანგრძლივ ტურში, ამიტომ პარკში გაჩერება შეზღუდულია რამდენიმე საათამდე და მოიცავს მხოლოდ ერთ დღეს. ოჯახები, ისევე როგორც არდადეგებზე მყოფნი, დაინტერესებულნი არიან მოკლე ლაშქრობებით, პიკნიკით, ბავშვებისათვის საგანმანათლებლო და რეკრეაციული ღონისძიებებით. თ) კორპორატიული ჯგუფები. უფრო დიდი მასშტაბის, დასავლური ტიპის და საერთაშორისო კომპანიები, რომლებიც ფუნქციონირებენ ქვეყანაში, ხშირად აწყობენ ტურებს თავიანთი თანამშრომლებისათვის. ეს ვიზიტები ჩვეულებისამებრ ორგანიზებულია წინასწარ დიდი ხნით ადრე და ჯგუფის სიდიდე მერყეობს 10 – 15 კაცამდე. ამგვარი ვიზიტებისათვის საჭიროა მაღალი ხარისხის ორგანიზაციული და ტურისტული მომსახურება, რისთვისაც კომპანიები შესაბამისად იხდიან; ი) სასკოლო ჯგუფები. სასკოლო ჯგუფები, როგორც წესი, ორგანიზებულია სკოლის ადმინისტრაციის მიერ. ყველა ასაკობრივი ჯგუფი დაინტერესებულია საგანმანათლებლო ღონისძიებებით, რომელიც შესაბამისია თითოეულ ასაკობრივი ჯგუფისთვის. უფრო ხშირად სასკოლო ჯგუფები ატარებენ პარკში მხოლოდ ერთ დღეს და არ რჩებიან ღამის გასათევად, მაგრამ საჭიროებენ საინტერპრეტაციო მომსახურებას პარკისაგან. სხვა ტიპის სასკოლო ჯგუფები მოდიან დასასვენებლად, სალაშქროდ, სპორტული ღონისძიებებისათვის და თავგადასავლებისათვის; კ) ორგანიზებული ბანაკები. ბანაკები ორგანიზებულია სხვადასხვა გარე ორგანიზაციების მიერ, პარკი უზრუნველყოფს მათ საკემპინგე სივრცით და საჭიროებისამებრ უწევს საგანმანათლებლო დახმარებას; ლ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკის აწყურის უბანთან მდებარეობს ეკოსაგანმანათლებლო ბანაკი, რომლის ფუნქციაა გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლების ხელშეწყობა მოსწავლე-ახალგაზრდებში. ამჟამად ბანაკი გაცემულია იჯარით. 6. მომსახურებებისა და შეთავაზებების სარგებლობის დონე ა) ბილიკების გამოყენება ა.ა) 2010 წელს ყველაზე პოპულარული ბილიკები იყო ბილიკი №1 (ვიზიტორთა 18%-მა ისარგებლა ამ ბილიკით), №3 (21%), №6 (32%), №7 (14%) და ქვაბისხევის ხეობა (11%). შედარებით ნაკლებ პოპულარულია ბილიკები № 2,4,5,8 და 9 მათი სირთულისა და ხანგრძლივობის გამო; ა.ბ) ამ ბილიკებზე არ არის ინფრასტრუქტურა, როგორიცაა თავშესაფრები დიდ მანძილზე (№4 და №5) ასევე ზოგი მათგანი გამოირჩევა სპეციფიკურობით (ბილიკი №8); http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ბ) ვიზიტორების მიერ გამოყენებული მომსახურების სახეები ბ.ა) 2011 წელს 1 896 ვიზიტორმა ისარგებლა ეროვნული პარკის ტურისტული მომსახურებით: – საკემპინგე ადგილები, 1 238 ვიზიტორი; – ტურისტული თავშესაფრები, 495 ვიზიტორი; – აღჭურვილობის გაქირავება, 152 ვიზიტორი; – სამთო ველოსიპედები, 1 ვიზიტორი; ბ.ბ) 2011 წელს საკემპინგე ადგილების გაქირავების რაოდენობამ შეადგენდა 619; ბ.გ) 540 ვიზიტორმა ისარგებლა ტურისტული თავშესაფრით ღამის გასათევად. 7. ტურიზმიდან და ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი ა) ეროვნულ პარკში ფასების სისტემა ამჟამად არ არსებობს ეროვნულ პარკში შესვლის გადასახადი. ვიზიტორები იხდიან გადასახადს მხოლოდ პარკის მიერ მოწოდებული მომსახურებისათვის, როგორიცაა: ღამისთევა ტურისტულ თვაშესაფრში და კარავში, ცხენები, გამყოლები, სამთო ველოსიპედები და აღჭურვილობის გაქირავება. არ არის გადასახადი დაჯავშნაზე. ფასები ფიქსირებულია, თუმცაღა 10-კაციან ჯგუფებზე არის გარკვეული ფასდაკლება. არ არის განსაკუთრებული შეთავაზება ტუროპერატორებისათვის ან მომსახურების საათობრივი ანაზღაურება; ბ) დაცული ტერიტორიების ვიზიტორებისაგან მიღებული შემოსავალი: ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი დაცულ ტერიტორიებში 2007-2011 წლებში შეადგენდა: წელი: 2007 2008 2009 2010 2011 შესვლის საფასური 2 246 – – – – ღამისთევა კარავი 5 295 2 770 5 465 2 977 3 095 თავშესაფარი 3 120 2 680 1 550 3 480 5 400 სასტუმრო 1 560 60 – – – ცხენი 5 695 4 000 4 800 8 130 – გიდი 4 884 3 795 2 450 4 105 – საკამპინგე და სალაშქრო აღჭურვილობა 482 262 650 1 102 985 სამთო ველოსიპედი – – – 200 50 საკონფერენციო დარბაზი – 200 650 700 – სხვა – 5 0 0 337,50 სულ 23 282 13 772 15 565 20 694 9 867,50 გ) 2011 წელს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკს არ ჰქონდა ხელშეკრულება გაფორმებული მომსახურებების მომწოდებლებთან (გიდის მომსახურება, ცხენით მომსახურება). შესაბამისად, შემოსავალი ამ მომსახურებებიდან არ შემოსულა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 8. კომუნიკაცია და მარკეტინგი ა) ძირითადი მარკეტინგული და სარეკლამო ქმედებები ადგილობრივ და საერთაშორისო დონეზე ხორციელდება ცენტრალიზებულად დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ. სააგენტო იყენებს მარკეტინგული საშუალებების უმეტესობას, როგორიცაა ტელევიზია, პრესტურები, საერთაშორისო ბაზრობები, გაცნობითი ტურები, საინფორმაციო მასალის გავრცელება და ინტერნეტი. როგორც ეს აღნიშნული იყო თავში (). პარკს აქვს თავისი საკუთარი ვებგვერდი www.borjomi-kharagauli-np.ge ან www.nationalpark.ge, რომელზეც განთავსებულია ინფორმაცია პარკის შესახებ, მისი ისტორია, შეთავაზებული მომსახურებები და საშუალებები. დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ვებგვერდზე – www.apa.gov.ge ასევე განთავსებულია ინფორმაცია ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების შესახებ; ბ) ყველაზე პოპულარულ ელექტრონულ ენციკლოპედიაში – Wikipedia.org – ნახსენებია ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, თუმცაღა ინფორმაცია ძალიან მწირი და ელემენტარულია, მასში არ არის ინფორმაცია ტურისტულ შეთავაზებებზე. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაციის მოძიება ასევე შესაძლებელია PAN Park- ების ვებგვერდზე www.panparks.org; გ) 2010 წლის მონაცემების მიხედვით, ეროვნული პარკის ვიზიტორებისათვის ინფორმაციის მოპოვების ძირითადი წყარო არის პირადი რეკომენდაციები (43%). ინტერნეტი, ბროშურები და მეგზურები საქართველოს შესახებ ასევე წარმოადგენენ ინფორმაციის მნიშვნელოვან წყაროს. 9. ვიზიტორების მართვა ა) ვიზიტორები რეგისტრაციისათვის მიდიან ბორჯომში ან ხარაგაულში არსებულ ვიზიტორთა ცენტრებში, სადაც იღებენ ინფორმაციას, სალაშქრო რუკას, ასევე ყიდულობენ მომსახურებას. ამ ეტაპზე შეუძლებელია რეგისტრაცია პირდაპირ პარკის შესასვლელებში, თუმცა ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდასთან ერთად საჭირო ხდება რეგისტრაციის უფრო მარტივი სისტემის დანერგვა, როდესაც ვიზიტორს საშუალება ექნება რეგისტრაცია პირდაპირ მარშრუტის დასაწყისში გაიაროს, ამისათვის საჭირო იქნება დამატებითი ფინანსური და ადამიანური რესურსი; ბ) დაცულ ტერიტორიებზე არსებობს ქცევის წესები, რომლებიც განთავსებულია აბრებზე პარკის შესასვლელებთან. ვიზიტორები ასევე ღებულობენ ბროშურას პარკის შესახებ, როდესაც ჯავშნიან თავიანთ მოგზაურობას ან შედიან პარკში ერთდღიანი ვიზიტით, სადაც განთავსებულია ძირითადი ინფორმაცია პარკზე, მის საშუალებებზე და პარკში ქცევის წესებზე, მოცემულია ასევე გარკვეული რეკომენდაციები, თუ როგორ შეიძლება მაქსიმალურად ვისიამოვნოთ ველური ბუნებით; გ) შეზღუდვები ცეცხლის დანთებაზე, ღამის კარავში გათევაზე, ტურისტული თავშესაფრებით სარგებლობაზე და ა.შ. მითითებულია საინფორმაციო მასალაში, რომელიც ეძლევა ვიზიტორს რეგისტრაციის დროს. ცეცხლის დანთება აკრძალულია, გარდა სპეციალურად გამოყოფილი ადგილებისა, რომლებიც მდებარეობენ თავშესაფრებთან და საკემპინგე ადგილებზე. გამომდინარე იქიდან, რომ ყველა ტურისტული თავშესაფარი „თვითმომსახურებადია”, ვიზიტორები პასუხისმგებლები არიან დასუფთავებაზე და ნაგვის განთავსებაზე ინსტრუქციების შესაბამისად. ტურისტულ თავშესაფრებში არ არის დაშვებული მოწევა. 10. ვიზიტორთა მომსახურების მართვა დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას ჰყავს ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტები სრულ განაკვეთზე: მათგან ნაწილი არის ბორჯომის ოფისში, ხოლო ნაწილი ხარაგაულის ოფისში. ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტების ძირითადი ფუნქციები და მოვალეობებია: ა) ვიზიტორთა პროგრამაზე ზოგადი პასუხისმგებლობა; ბ) ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურისა და ვიზიტორთა პროგრამის გაძლიერება; გ) ვიზიტორების უზრუნველყოფა ეკოტურისტული მომსახურებით დაცულ ტერიტორიებზე; დ) პარკის ადმინისტრაციის ვიზიტორთა ცენტრის ფუნქციონირება; ე) საინფორმაციო მასალის მომზადება და გავრცელება. 11. გიდის მომსახურება http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 http://www.borjomi-kharagauli-np.ge/ http://www.nationalpark.ge/ http://www.apa.gov.ge/ http://www.panparks.org/ ეროვნული პარკი უზრუნველყოფს გიდის მომსახურებას დამოუკიდებელ გამყოლთა ქსელის მეშვეობით, დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობიდან. 12. ტურიზმსა და ვიზიტორთა მომსახურებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები ა) შემოსავალი ა.ა) ამჟამად ეროვნული პარკის ტურისტული მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი საკმაოდ დაბალია. არ არსებობს შესვლის გადასახადი, ვიზიტორები იხდიან მიწოდებული სერვისის მომსახურებების გადასახადს, როგორიცაა ღამისთევის გადასახადი, საველე აღჭურვილობის და სამთოველოსიპედების გაქირავების თანხა. გიდის და ცხენით მომსახურებიდან პარკს არ აქვს შემოსავალი; ა.ბ) იმისათვის, რომ მოხდეს პარკის შემოსავლების ზრდა, საჭიროა შეთავაზებების გაფართოება. უნდა დამზადდეს გასაყიდი პროდუქცია: სუვენირები პარკზე და რეგიონზე, ქუდები და მაისურები ეროვნული პარკის ლოგოთი, ბროშურები ეროვნული პარკის მცენარეების, ცხოველებისა და ფრინველების შესახებ. ფილმები ეროვნული პარკის შესახებ, Puzzle-ები ბავშვებისათვის; ა.გ) ამ ეტაპზე პარკის ვიზიტორთა ცენტრში ქირავდება საძილე ტომრები, ზურგჩანთები და კარვები, უნდა მოხდეს პარალონების, საჭმლის მოსამზადებელი აღჭურვილობის, სალაშქრო ჯოხების, საწვიმრების, ბინოკლების, კომპასებისა და GPS-ების გაქირავება; ა.დ) ამ ეტაპზე სასურველი არაა შესვლის გადასახადის შემოღება, მნიშვნელოვანია, რომ მოქმედებს შემოწირულობის სისტემა. პარკის ვიზიტორთა ცენტრებში მოთავსებულია შემოწირულობის ყუთები და შესვლის გადასახადის სანაცვლოდ ვიზიტორებს შესაძლებლობა აქვთ სურვილისამებრ გაიღონ შემოწირულობა. ასევე, პარკის შესასვლელებში მოეწყოს ავტოსადგომი და შესაძლებელია დაწესდეს პარკინგის გადასახადი. ა.ე) უნდა ამოქმედდეს ვიზიტორთა ცენტრში არსებული სასტუმრო და კაფეტერია. სასტუმრო და კაფეტერია გარემონტებულია, საჭიროებს ინვენტარით აღჭურვას, რის შემდეგაც მოხდება მისი მართვის უფლებით გაცემა კანონის შესაბამისად. ა.ვ) დამატებითი ინფრასტრუქტურის შექმნა, როგორიცაა მარტივი ბილიკი, რომელზეც იქნება კეთილმოწყობილი თავშესაფარი, ხელს შეუწყობს შემოსავლების ზრდას; ა.ზ) ბილიკის მოწყობა შესაძლებელია ქვაბისხევის ხეობაში, ბილიკის გასწვრივ სასურველია აშენდეს ტურისტული თავშესაფარი, რომელიც განსხვავებული იქნება არსებული თავშესაფრებისაგან, ეგრეთ წოდებული პრივატ თავშესაფარი და იტევდეს 5-7 კაცამდე. იგი უნდა იყოს საჭირო ინვენტარით და სველი წერტილით აღჭურვილი. ასევე უნდა არსებობდეს მარტივი ტიპის სამზარეულო. თავშესაფარი უნდა იკეტებოდეს. ეს მომსახურება გათვლილი იქნება ოჯახებზე და მცირე ჯგუფებზე; ბ) გიდის მომსახურების არასტაბილურობა გიდის მომსახურებას არ აქვს ორგანიზებული სახე. გიდები მოქმედებენ დამოუკიდებლად, არ არსებობს არანაირი კავშირი ან ასოციაცია. შესაბამისად ვერ ხერხდება მათთვის საჭირო განათლების მიცემა. გარდა ამისა, პარკში არ შემოდის არანაირი შემოსავალი ამ მომსახურებიდან. სასურველია კერძო ინიციატივა გიდების მომსახურების შექმნასთან დაკავშირებით, როგორიცაა გიდების ასოციაცია, ფიზიკური ან იურიდიული პირის ინტერესი, რომელიც მონაწილეობას მიიღებს დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ გამოცხადებულ ტენდერში; გ) ნიშნულებისა და საინფორმაციო დაფების განთავსება ნიშნულები და საინფორმაციო დაფები ეროვნული პარკის ფარგლებს გარეთ, ქალაქის ცენტრში ან მთავარი გზების გასწვრივ საჭიროებს განახლებას. ბორჯომის ცენტრში, ავტობუსის სადგურთან და რკინიგზის სადგურთან უნდა განთავსდეს მცირე საინფორმაციო ნიშნულები, რომელზეც მითითებულ იქნება მანძილი ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ცენტრამდე; დ) ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობა და გარემოს ხარისხი ვიზიტორებისათვის დ.ა) არსებული 4 ტურისტული თავშესაფარი საჭიროებს ყოველწლიურად შეკეთებას და განახლებას. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ელემენტარული ავეჯით აღჭურვას. თავშესაფრებთან ცეცხლის დასანთები, საპიკნიკე ადგილების და საველე საშხაპეების მოწყობას; დ.ბ) ბილიკების მარკირების სისტემა ადეკვატურია. თუმცაღა საჭიროა ტექნიკური თვალსაზრისით გაუმჯობესება, რაც გულისხმობს ეროვნული პარკის ალპურ ნაწილში უფრო გამძლე და ხშირ მარკირებას. ყოველ წელს, ახალი ტურისტული სეზონის დაწყებისას საჭიროა ბილიკის ყველა ნიშნულის შემოწმება, ანალიზი, ბიუჯეტის შემუშავება და შეკეთება; დ.გ) საპიკნიკე ადგილები საჭიროებს შეკეთებას, ზოგი კი თავიდან აშენებას. ხელახლა ასაშენებელია 4 საპიკნიკე ადგილი №7 ბილიკის გასწვრივ; 3 საპიკნიკე ამარათის, სახვლარის და დიდმაღალას ტურისტულ თავშესაფრებთან; 7 საპიკნიკე რეინჯერთა საგუშაგოებთან (მარელისი, აბასთუმანი, ნუნისი, ზანავი); სამი საპიკნიკე აწყურის საგუშაგოსთან შესაკეთებელია; დ.დ) ბილიკებთან არსებული საინფორმაციო დაფები უნდა შეიცვალოს ახალი დაფებით, რაზეც მითითებული იქნება პარკის ამჟამინდელი ტერიტორია, პარკის ბილიკების აღწერა და პარკის ფარგლებში ქცევის წესები. დაფები უნდა განთავსდეს პარკის ტერიტორიაზე ყველა დასასვენებელ ადგილას; დ.ე) ვიზიტორები პასუხისმგებლები არიან დაასუფთავონ მათ მიერვე დანაგვიანებული ტერიტორია, არ დატოვონ ნაგავი თავაშესაფრებში, საპიკნიკე და საკემპინგე ადგილებთან, რათა შეინარჩუნონ პარკის ტერიტორია სუფთა მდგომარეობაში. მიუხედავად ამისა, ჯერ კიდევ არსებობს ნაგვის პრობლემა პარკის ფარგლებში, საჭიროა შემუშავდეს ნარჩენების მენეჯმენტის შესაბამისი გეგმა პარკისათვის; დ.ვ) დანერგილი უნდა იქნეს ხარისხის მართვის სისტემა, რათა ნაგავთან და პარკის ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებული პრობლემა იდენტიფიცირებული და მოგვარებულ იქნეს. 13. დამატებითი ინფრასტრუქტურა და შეთავაზებები არსებული ტურისტული ინფრასტრუქტურა შეესაბამება ტურისტების რაოდენობას, თუმცაღა არსებობს ტურისტული შეთავაზების გაფართოების პოტენციალი: ა) საჭიროა დაიგეგმოს უფრო მოკლემანძილიანი ბილიკები შესაბამისი ინფრასტრუქტურით ოჯახებისათვის. ბილიკების არსებული ქსელი და ტურისტული თავშესაფრები არ წარმოადგენს კარგ შეთავაზებას ოჯახებისა და ვიზიტორთა ჯგუფებისათვის, ვისაც სურთ მოკლე მანძილზე ფეხით სიარული ან რამდენიმე კილომეტრის ცხენით გავლა და ბუნებაში ღამისთევა. სასურველია მოეწყოს განსაკუთრებული ინფრასტრუქტურა ბილიკის საწყის ადგილას, მაგალითად, ქვაბისხევის ხეობაში, ასევე №4 და №5 ბილიკების სრული დატვირთვისათვის უნდა მომზადდეს სპეციალური პროგრამები, მაგალითად, სამთო ველოტურის განვითარება №5 ბილკზე და სათავგადასავლო ტურის შეთავაზება №4 ბილიკზე. ბ) საჭიროა მოეწყოს საკემპინგე ადგილები თანამდედროვე დიზაინით: ერთადერთი ადგილი, სადაც დასაშვებია კემპინგი, არის ტურისტული თავშესაფრების მიმდებარე ადგილები და პარკის შესასვლელთან რეინჯერების სადგურის გვერდით. ამის მთავარი მიზეზია ისეთი ძირითადი ინფრასტრუქტურის არსებობა, როგორიცაა წყალი და ტუალეტები. გამომდინარე იქიდან, რომ ყველა თავშესაფარი განლაგებულია მთებში, დაახლოებით ბილიკის საწყისი წერტილიდან 14-16 კმ-ის დაშორებით, რეკომენდებულია უფრო მოკლე მანძილზე (ბილიკის საწყისი წერტილიდან 5-10 კმ-ზე) მოეწყოს თანამდეროვე საკემპინგე ადგილები (წყლით, ტუალეტით და საშხაპეებით, ღია ცეცხლის დასანთები ადგილით); გ) ბიომრავალფეროვნება არის ის უპირველესი მიზეზი, რის გამოც ვიზიტორები მოდიან ეროვნულ პარკში და ეს ხდება ძირითადად ველური ბუნების გამო, მაგრამ ასევე უნდა გაიზარდოს ვიზიტორების დაინტერესება ადგილობრივი ტრადიციებითა და წეს-ჩვეულებებით, რაც განაპირობებს ამ ტერიტორიის შემდგომ განვითარებას. ამის გაკეთება შესაძლებელია მომსახურების ხარისხისა და მრავალფეროვნების გაზრდის მეშვეობით, რომელიც შესაბამისი იქნება პანპარკების სტანდარტებთან სერტიფიცირების მოსაპოვებლად; დ) პარკის ფარგლებში ყველაზე შთამბეჭდავი არის კულტურული ტური ცხოვრების ტრადიციულ წესებზე, რომელიც დაფუძნებულ იქნება საქონლის საზაფხულო საძოვრებზე ცხოვრების წესზე. არის ასევე სხვა ქმედებები, რომელიც უკავშირდება პარკის მიმდებარედ ბევრ ადგილას მინერალური წყლის არსებობას და რომელიც შესაძლებელია განხილულ იქნეს როგორც პოტენციური საფუძველი მომავალი კულტურული ტურებისათვის; ე) პარკის დამახასიათებელი რელიეფის გამო, შემოთავაზებები ზამთრის სეზონისათვის შეზღუდულია, http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მაგრამ საჭიროა მათი პოტენციალის შეფასება გრძელვადიანი პერსპექტივით. ეროვნულ პარკში შესაძლებელია განვითარდეს ზამთრის ტურისტული პროდუქტი, როგორიცაა თოვლის ფეხსაცმელებით გადაადგილება, შესაძლებელია როგორც ერთდღიანი, ასევე ორდღიანი ტურის განვითარება, ორდღიანი ტურის შემთხვევაში საჭირო იქნება დამატებითი ინფრასტრუქტურის შექმნა, როგორიცაა უფრო მეტად კომფორტული თავშესაფარი. 14. პოტენციური მიზნობრივი ჯგუფები ეროვნულ პარკს გააჩნია დიდი პოტენციალი მიიზიდოს ვიზიტორთა დიდი რაოდენობა მრავალფეროვანი ტურისტული პროდუქტის შეთავაზებებისა და შესაბამისი ინფორმაციის გავრცელების საშუალებით. არსებული მიზნობრივი ჯგუფების გარდა პოტენციური ახალი ჯგუფები და შეთავაზებები, რომლებიც შესაძლოა მათ მიეწოდოს: ა) ადგილობრივი ფასეულობების (უნიკალურობის) მოყვარულები. ამ ჯგუფს მიეკუთვნებიან უცხოელი ვიზიტორები, რომლებიც მოგზაურობენ როგორც ინდივიდუალურად, ასევე ორგანიზებული ტურისტული ჯგუფების სახით, დაინტერესებული არიან გაეცნონ ეგზოტიკურ ადგილობრივ ტრადიციებს და კულტურას, რეგიონის უნიკალურ ფასეულობებს, პარკში და მის დამხმარე ზონაში უფრო დიდი ხნით დარჩენის და კულტურულ, ტრადიციულ და საგანმანათლებლო ღონისძიებებში მონაწილეობის შედეგად. პოტენციური შეთავაზება მოიცავს ტრადიციულ ადგილობრივად ორგანიზებულ ტურებსა და შეხვედრებს, სადეგუსტაციო ტურებს, ადგილობრივი პროდუქტის გაყიდვასა და ხალხური შემოქმედების ჩვენებას; ბ) სხვადასხვა ასაკობრივ კატეგორიებში მაღალი, სტაბილური შემოსავლის მქონე პირები. ამ ჯგუფს მიეკუთვნებიან ვიზიტორები, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ეკოტურიზმით, ვისაც სურს ისიამოვნოს მშვიდი ბუნებით, პეიზაჟით, საშუალო დონის ფიზიკური დატვირთვით და კულტურული ადგილების საინფორმაციო მონახულებით საკმაოდ მაღალი დონის კომფორტის თანხლებით და სურთ ისარგებლონ პარკის მიერ შეთავაზებული მომსახურების ფართო სპექტრით და გააგრძელონ თავიანთი ვიზიტი პარკში რამდენიმე დღით. პოტენციური შეთავაზება მოიცავს ფეხით და ცხენით ზომიერ ლაშქრობას გამყოლის თანხლებით, ველური სამყაროს დასათვალიერებელ ტურებს, მინერალური წყლით გაჯანსაღებას, კულტურულ ტურებს, ტრადიციული ადგილობრივი პროდუქტის საჩვენებელ ტურებს, ადგილობრივი პროდუქტის შეძენას; გ) ველური სამყაროს მოყვარულები. ესენი არიან უცხოელი და ადგილობრივი ვიზიტორები, რომელთაც გააჩნიათ ღრმა ინტერესი გაეცნონ პარკის ფლორასა და ფაუნას. ოჯახები, სტუდენტები ან შესაბამისი დარგის პროფესიონალები, ველური სამყაროს მოყვარული ენთუზიასტები, რომლებიც მიეკუთვნებიან სხვადასხვა ასაკობრივ კატეგორიას, ბუნების ფოტოგრაფები. პოტენციური შეთავაზება: ცხოველებზე და ფრინველებზე დაკვირვების ტურები, საინტერპრეტაციო ტურები, ინფორმაცია პარკის ფლორაზე და ბუნებაზე; დ) გამაჯანსაღებელი ტურიზმი. რამდენიმე ადგილი პარკის მიმდებარედ ცნობილია როგორც გამაჯანსაღებელი კურორტი, მინერალური წყლების კარგად განვითარებული ინფრასტრუქტურით, ბუნებრივი თბილი წყლებით, სამედიცინო მომსახურებით და სასარგებლო კლიმატით. ეს საშუალებას აძლევს ვიზიტორთა განსაკუთრებულ სამიზნე ჯგუფებს, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ჯანმრთელობის გასაუმჯობესებელი დასვენებით, მოზიდულ იქნენ პარკში, რათა უზრუნვეკყოფილნი იყვნენ გამაჯანსაღებელი ღონისძიებებით პარკსა და მის დამხმარე ზონაში. პოტენციური შეთავაზება: სამედიცინო გამოკვლევა, ცხენით ლაშქრობის თერაპია, საშუალო დატვირთვის სეირნობა სუფთა ბუნებაში, მინერალური წყლით მკურნალობა, ცხელი წყაროების მონახულება, ეკოლოგიურად სუფთა, ადგილობრივად მოყვანილი საკვების შეთავაზება, ჯანმრთელობის პროდუქტისა და ეკოპროდუქტის გაყიდვები; ე) თავგადასავლის მოყვარულები. შედარებით ახალგაზრდა, აქტიური ხალხი თავგადასავლის მოყვარულები, ვისაც სიამოვნებს დაძაბული, ფიზიკური აქტივობა, ექსტრემალური სპორტი, ბუნების აქტიური შემეცნება, კემპინგი, ყველაფრის საკუთარი ხელით გაკეთება და არ სჭირდება კომფორტი. პოტენციური შეთავაზება: სამთო საველოსიპედო ტურები, ზამთარში თოვლში ფეხით სიარული, რთული და ხანგრძლივი ლაშქრობები, კლდეზე ცოცვა, აღჭურვილობის გაქირავება; ვ) მოხალისეთა სამუშაო ბანაკი. პარკს აქვს ყველა წინაპირობა, რომ უმასპინძლოს მეტად პოპულარულ საერთაშორისო „სამუშაო ბანაკებს”, რომელიც აერთიანებს საგანმანათლებლო ქმედებებს, რეკრეაციასა და ადგილობრივი მოსახლეობისათვის მოხალისედ მუშაობას. პოტენციური შეთავაზება: პარკის ტერიტორიაზე არის მოხალისედ მუშაობის საშუალება შემდეგ სფეროებში: გარემოსდაცვა, ბუნების კონსერვაცია, ეკოტურიზმის განვითარება, სოფლის მდგრადი განვითარება, საბუნებისმეტყველო განათლება; ზ) მომლოცველები. რელიგიის მიმდევრები, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან მოინახულონ და http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მონაწილეობა მიიღონ რელიგიურ რიტუალებში ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არსებულ წმინდა ადგილებში – გაიარონ ის გზა, რომელიც გაიარა წმინდა ანდრია პირველწოდებულმა, მოინახულონ უძველესი მონასტრის ნანგრევები, ეკლესიები და წმინდა ადგილები. პოტენციური შეთავაზება: წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ბილიკი, რელიგიური დღესასწაულები და განსაკუთრებული დღეები, რელიგიური სუვენირების გაყიდვა; თ) მკვლევარები. საქართველოს უნივერსიტეტებთან და კვლევით ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით პარკს შეუძლია გაუწიოს მომსახურება დაინტერესებულ სამიზნე ჯგუფებს – ბიოლოგიის, ეკოლოგიის, ბუნების კონსერვაციის, ტურიზმის მენეჯმენტის, სატყეოსა და სხვა შესაბამისი სფეროს სტუდენტებს საველე სამუშაოების განხორციელებაში, რომელიც გათვალისწინებულია მათი სასწავლო პროგრამით ან ინდივიდუალურ მკვლევარებს, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ამ თემებით. პოტენციური შეთავაზება: პარკში შესვლის უფლების უზრუნველყოფა, ასევე საოფისე სივრცით, აღჭურვილობის დაქირავებითა და საცხოვრებელი ადგილით უზრუნველყოფა; ი) შეზღუდული უნარის მქონე ადამიანები. ამჟამად პარკის ტერიტორია მიუღწევადია შეზღუდული უნარის მქონე ადამიანებისათვის; თუმცა შესაძლოა მომზადდეს ბილიკი და შემუშავდეს სპეციალური ტურები ამგვარი ადამიანებისათვის, ორგანიზებულ იქნება მომსახურება პარკის შესასვლელ ადგილებში და მის დამხმარე ზონაში. პოტენციური შეთავაზება: მოკლეხნიანი ვიზიტი პარკში მცირე ჯგუფებისა და ინდივიდუალებისათვის, მოკლევადიანი, მარტივი ლაშქრობა ცხენით, მინერალური წყლებით მკურნალობა, ადაპტირებული საგანმანათლებლო ღონისძიებები შეზღუდულ უნარის მქონე ბავშვებისათვის, ადგილობრივი პროდუქტის გაყიდვა. კ) კომპანიის ტრენინგები. კომპანიები დაინტერესებული არიან გააუმჯობესონ თავიანთი თანამშრომლების შესაძლებლობები გუნდური მუშაობის, სტრესის აღმოფხვრის, კონფლიქტების მენეჯმენტის, პრობლემების გადაჭრის, კომუნიკაციისა და სხვა სახის ტრენინგების მეშვეობით. პოტენციური შეთავაზება: კორპორატიული სასწავლო პროგრამები, რომლებიც შემუშავებულია პროფესიონალებთან თანამშრომლობით, კულტურული ტურები, მოკლეხნიანი ლაშქრობები ფეხით ან ცხენით; ლ) ღონისძიების დამსწრეები. ეს არის დიდი სამიზნე ჯგუფი, რომელიც შედგება პარკის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობისაგან და ვინც ძალიან იქნება დაინტერესებული დაესწროს სხვადასხვა რეკრეაციულ თუ გასართობ ღონისძიებას პარკში. დიდი ღონისძიებების მასპინძლობა მიიზიდავს ვიზიტორებს საქართველოს სხვადასხვა რაიონებიდან. პოტენციური შეთავაზება: კულტურული, საგანმანათლებლო და გასართობი ღონისძიებების კალენდარი, რომელიც ჰარმონიაში იქნება პარკის ბუნების კონსერვაციულ მიზნებთან. 15. საინტერპრეტაციო და საინფორმაციო მასალები ა) პარკის საინტერპრეტაციო მიზნების მისაზღწევად ერთი 3 კმ-იანი ბილიკი არ არის საკმარისი ფართო სპექტრის საინტერპრეტაციო მასალის მისაწოდებლად (სხვა ბილიკებზე არ არსებობს საინტერპრეტაციო მასალა); ბ) გამყოლები, რომელთაც პოტენციურად შეუძლიათ მიაწოდონ ზეპირი ინტერპრეტაცია ბილიკის შესახებ, იცვლებიან ყოველ სეზონზე და უმეტეს შემთხვევაში არიან დამწყები გამყოლები; ისინი პასიურები არიან ინტერპრეტაციის მიწოდების საკითხში, რადგან არ აქვთ საკმარისი გამოცდილება; გ) არ არის საკმარისი საინფორმაციო მასალა პარკზე სხვადასხვა ასაკობრივ და ინტერესთა ჯგუფებისათვის, მაგ., ინფორმაცია ფლორაზე, ფაუნაზე და ა.შ, არაა საკმარისი. ერთადერთი საინფორმაციო მასალა პარკზე არის სალაშქრო რუკა, მარშრუტების აღწერით ასევე ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ცენტრში არსებული საგამოფენო დარბაზი; დ) გარდა სალაშქრო რუკებისა, ვიზიტორთა ცენტრში არ არის მასალა, რომელსაც ვიზიტორი თან წაიღებდა, მაგ., თემატური ბროშურები, წიგნები, საფოსტო ბარათები, ფილმები პარკის შესახებ. ე) ამჟამინდელი ვიდეოფილმები ეროვნულ პარკზე არის ძალიან სამეცნიერო ხასიათის, რომელშიც ძირითადად ჩამოთვლილია პარკში არსებული ბუნებრივი ღირებულებები. სიუჟეტი არის გრძელი და არ იზიდავს ზოგადად ვიზიტორსა და სკოლის მოსწავლეებს, რომელთაც ჯერ კიდევ არ აქვთ გამოვლენილი ბიოლოგიის ან სხვა შესაბამისი მეცნიერების მიმართ ღრმა ინტერესი. სასურველია შეიქმნას შემეცნებითი ფილმები სხვადასხვა მიზნობრივი ჯგუფებისათვის. 16. ვიზიტორთა მართვა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ამჟამად ტურისტული სერვისის ყიდვა შესაძლებელია მხოლოდ ვიზიტორთა ცენტრებში. გამომდინარე იქიდან, რომ არსებული ტურისტული ბილიკები სხვადასხვა ადგილიდან იწყება, ტურების დაჯავშნა ან ორგანიზება სირთულეებთან არის დაკავშირებული. არსებული ვიზიტორების 99% პირველად მოდის ეროვნულ პარკის ვიზიტორთა ცენტრში და ვიზიტორთა სამსახური ახდენს ყველანაირი მომსახურების ორგანიზებას. მაგრამ არიან ვიზიტორები, რომლებიც პირდაპირ ბილიკის საწყის ადგილზე მიდიან, სადაც ვერ იღებენ შესაბამის სერვისს. ვიზიტორების რაოდენობის გაზრდა უფრო გააღრმავებს პრობლემას. შემოღებული უნდა იქნეს დაჯავშნისა და ორგანიზების უფრო მოქნილი სისტემა. ზოგიერთ ადგილებში, როგორიცაა მაგალითად შესასვლელები, რომელიც მოშორებულია პარკის ვიზიტორთა ცენტრს, ვიზიტორს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა მიიღოს საჭირო სერვისი ადგილზე და გადაიხადოს მომსახურების გადასახადი. 17. კომუნიკაცია და მარკეტინგი ა) პარკის ვებგვერდი მოძველებულია და საჭიროებს ხელახალ დიზაინს, რათა იგი უფრო მიმზიდველი და ინტერაქტიული გახდეს. შეიცავდეს ინტერნეტის მეშვეობით დაჯავშნის საშუალებასა და ვიზიტორთათვის საკონტაქტო ინფორმაციას. ბ) ასევე აუცილებელია სხვადასხვა სოცილურ ქსელზე (Facebook, Twitter) შეიქმნას ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის გვერდი. 18. ზემოქმედების მენეჯმენტი (გამტარუნარიანობა) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ძირითადი მიზანია ველური ბუნების კონსერვაცია. ტურიზმის განვითარებას მოაქვს სარგებელი ბუნების კონსერვაციისათვის, მაგრამ ამავე დროს აქვს გარკვეული მავნე ზემოქმედება ბუნებაზე. ვიზიტორების ამჟამინდელი რაოდენობა არ უქმნის არსებით საფრთხეს ბუნებას, მაგრამ რაოდენობის გაზრდამ შესაძლოა იმოქმედოს უარყოფითად ბიომრავალფეროვნებასა და პარკის ინფრასტრუქტურაზე. ვიზიტორთა რაოდენობის გაზრდასთან ერთად საჭიროა გაკეთდეს პარკის გამტარუნარიანობის სიღრმისეული კვლევა განსაკუთრებით ეკოლოგიურ ზემოქმედებასთან კავშირში. პარკის გამტარუნარიანობის შეფასება უნდა მოიცავდეს: ეკოლოგიურ შესაძლებლობას, ფიზიკურ პარამეტრებს, საშუალებების პარამეტრებს, სოციალურ შესაძლებლობას. მუხლი 28. ეკოგანათლება 1. მიზნები და ამჟამინდელი ქმედებები ა) დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიზანს წარმოადგენს სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება სხვადასხვა ასაკის მიზნობრივი ჯგუფებისთვის. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის მიზანია: ა.ა) მოსახლეობის ფართო ფენების მიერ დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და როლის გაზიარება როგორც ქვეყნის, ასევე ადამიანის მომავლისთვის და მათ მიერ ჩვენი ქვეყნის ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვის იდეის მხარდაჭერა; ა.ბ) მოსახლეობის ფართო ფენებში მაღალი ეკოლოგიური ცნობიერების ჩამოყალიბება; ა.გ) მოსახლეობის ჩართულობის მაღალი დონე გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაწყვეტის მიზნით; ა.დ) მოსახლეობის ფართო ფენების თანადგომა დაცულ ტერიტორიებზე ეკოლოგიური პირობების გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნით; ბ) ველური ბუნების და ეკოსისტემების სრული გაგებისთვის ეკოსაგანმანათლეობლო პროგრამა ითვალისწინებს ინტერპრეტაციის სხვადასხვა ფორმას. ხაზს უსვამს რა დაცული ტერიტორიების როლსა და მნიშვნელობას ბიომრავალფეროვნების დაცვის საქმიანობაში. პროგრამა მხარს უჭერს სკოლებში, უმაღლეს სასწავლებლებში მიმდინარე საგანმანათლებლო პროგრამებს გარემოს დაცვის შესახებ, ასევე მიზნობრივ და საინტერესო ინფორმაციის გავრცელებას ვიზიტორთა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის; გ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია დაარსების დღიდან თანამშრომლობს დამხმარე ზონის საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან, განსაკუთრებით ეს თანამშრომლობა გაღრმავდა 2003 წლიდან, როდესაც ეკოსაგანმანათლებლო სამსახურმა გაააქტიურა მუშაობა ამ კუთხით: მომზადდა და გავრცელდა საინფორმაციო მასალები – ბროშურები, სკოლის მოსწავლეებისთვის ეროვნული პარკის ასაწყობი რუკა, http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 შეიქმნა ბაზა ეკოგანათლებისთვის, ასევე პარკში გაიხსნა 3 კმ-იანი ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკი, რომელიც აღჭურვილია საინფორმაციო და საინტერპრეტაციო დაფებით; დ) აღსანიშნავია, რომ ეკოლოგიური განათლების მონაცემთა ბაზის განახლება მიმდინარეობს ყოველწლიურად, რაც გულისხმობს თანამედროვე ეკოშემეცნებითი მასალების მოძიებას და შენახვას. ძირითადად ინფორმაციის განახლება და შევსება ხდებოდა ევროპული სხვადასხვა ეროვნული პარკების გამოცდილების გაზიარებით. ამას ხელს უწყობს ტრადიცია, რომელიც დამკვიდრებულია ბორჯომ ხარაგაულის ეროვნულ პარკში, კერძოდ, ყოველწლიურად ევროპის სხვადასხვა ქვეყნიდან ჩამოდიან მოხალისეები, რომლებიც მუშაობენ აღნიშნული მონაცემთა ბაზის განახლებაზე და სრულყოფაზე. უნდა აღინიშნოს, რომ 2006-2007 წლებში ეროვნულ პარკში მუშაობდა გერმანელი კონსულტანტი CIM-ის ექსპერტი, რომელმაც დიდი წვლილი შეიტანა მონაცემთა ბაზის გაუმჯობესებაში. ამავე პერიოდში გამოიცა ეკოლოგიური განათლების სახელმძღვანელო – „გზა ბუნებისაკენ” სკოლის პედაგოგებისთვის, რომელიც ითვალისწინებს მეთოდებს და ეკოლოგიურ შემეცნებით თამაშებს, აგრეთვე რჩევებს, ბავშვების ბუნებაში გაყვანის და ჯგუფის ორგანიზების შესახებ; ე) ასევე აღსანიშნავია, რომ ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის წარმომადგენლები გამოცდილების გაზიარების მიზნით იმყოფებოდნენ საზღვარგარეთ, კერძოდ, ეკოგანათლების სამსახურის უფროსი იმყოფებოდა დიდ ბრიტანეთში, „Peak District”-ის ეროვნულ პარკში და ბულგარეთში „Central Balkans”-ის ეროვნულ პარკში. მიღებული გამოცდილება და ცოდნა ხელს უწყობს მათ მიერ დაგეგმილი ქმედებების განხორციელებას; ვ) ყოველწიურად აქტიურად იმართება ღონისძიებები სკოლებთან, ეროვნული პარკის დამხმარე ზონაში სხვადასხვა სახის ეკოლოგიური პრობლემის თემატიკით, როგორიცაა დაბინძურების პრობლემა, და ა.შ. პარკის ადმინისტრაცია მჭიდროდ თანამშრომლობს რეგიონში არსებულ NGO-ების სექტორთან, რაც აისახება ერთობლივ პროგრამებში და ღონისძიებებში; ზ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი აქტიურად თანამშრომლობს რეგიონში არსებულ პროფესიულ სასწავლებლებთან, 2010 წელს ეროვნულ პარკში სასწავლო პრაქტიკა გაირა ბორჯომის პროფესიული სასწავლებლის 40 სტუდენტმა. მათ მონაწილეობა მიიღეს დასუფთავების აქციებში, შეაკეთეს საგანმანათლებლო ბილიკი; თ) 2009 წელს განხორციელდა პროექტი დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და კავკასიის ბიზნესსკოლის ორგანიზებით, რომლის ფარგლებშიც კავკასიის ბიზნეს-სკოლის სტუდენტებმა შეაკეთეს მარელისში არსებული თავშესაფარი, საცეცხლური ადგილი, მოაწყვეს დასუფთავების აქცია და 2-დღიანი ეკოტური ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში; ი) 2011 წელს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში რამდენიმე საზაფხულო ბანაკი მოეწყო, მათ შორის იყო თბილისის ვარლდოლფის სკოლა, საქართველოს ტურიზმის ასოციაცია და ადგილობრივი სკოლები. ასევე ორგანიზაცია СENN და ამერიკის საელჩოს ინიციატივით. ზაფხულის განმავლობაში პარკის ადმინისტრაციასთან ერთად ეწყობოდა ერთობლივი დასუფთავების აქციები; კ) 2008-2009-2010-2011 წლებში დაცული ტერიტორიების სააგენტოს წარმომადგენლების მიერ ჩატარდა ტრენინგები სკოლის პედაგოგებისთვის, რომელიც მიზნად ისახავდა პედაგოგების ინფორმირებას დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და იქ არსებული რესურსის შესახებ, ასევე დაცული ტერტორიების პოპულარიზაციას. ტრენინგებში მონაწილეობა მიიღო სულ 210 სკოლის 400-მდე პედაგოგმა, მათ შორის, ქ. ბორჯომის რაიონის 25 სკოლის 44 პედაგოგმა. 2011 წელს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულ ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებებში მონაწილე სკოლის მოსწავლეთა და მოზარდთა რაოდენობა იყო 5883, 2003–2007 წწ-ში – 1,100, ხოლო 2003 წელს – 230. ლ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის დამხმარე ზონის სკოლებში 2011 წელს ჩატარდა 150-მდე ლექცია სემინარი და პრეზენტაცია თემებზე: „საქართველოს დაცული ტერიტორიები”, „დაცულ ტერიტორიებზე დაშვებული და აკრძალული საქმიანობები”, „ადმიანის ფაქტორის გავლენა დაცულ ტერიტორიებზე”, „გადაშენების პირას მყოფი ცხოველები და სამკურნალო თვისებების მქონე მცენარეები ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკში”; მ) 2011 წელს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის წარმომადგენლების მიერ მოსახლეობის ეკოსაგანმანათლებლო ცნობიერების ამაღლების მიზნით ჩატარებულ ღონისძიებებში მონაწილეობა მიიღო 5873-მა ადამიანმა, რაც დაახლოებით 25-ჯერ აღემატება 2003 წლის მაჩვენებელს (230 კაცი); http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ნ) დღევანდელი მდგომარეობით ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულ ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობებში ჩაერთო 45 სკოლა, მათ შორის: ქ. ბორჯომში – 12 სკოლა, ხარაგაულში – 20 სკოლა, ახალციხეში – 4 სკოლა, ადიგენში – 4 სკოლა, ხაშურში – 4 სკოლა, ბაღდათში – 1 სკოლა; ო) დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია საჭირო ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა, რომელიც საშუალებას აძლევს ნაყოფიერი ეკოსაგანამანათლებლო და შემეცნებითი საქმიანობა აწარმოოს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ერთად. 2010 წლამდე ბორჯომის ადმინისტრაციულ შენობაში ფუნქციონირებდა მუზეუმი, ხოლო 2011 წელს განახლებულ იქნა საგამოფენო დარბაზი, რომელიც აღიჭურვა საინფორმაციო დაფებით. ეკო-საგანმანათლებლო პროგრამა ითვალისწინებს ეკოსემინარებს, გაკვეთილებს ველზე, ეკოთამაშებს, რომელიც გათვლილია სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფებზე და დონეებზე. ასევე ეწყობა პრეზენტაციები და დოკუმენტური ფილმის ჩვენება ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკზე და ზოგადად საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე. 2. ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების მართვა ა) ზოგადად, ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის მართვაზე პასუხისმგებელია ბუნებრივი რესურსების მართვის სპეციალისტი. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას ესაჭიროება 2 სპეციალისტი: ერთი – ბორჯომში და მეორე – ხარაგაულში. ამჟამად ბორჯომში ბუნებრივი რესურსების მართვის სპეციალისტის არარსებობის გამო, ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობას ინაწილებენ ადმინისტრაციული სამსახურის უფროსი და ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტი; ბ) ქმედებები, რომლებიც უკავშირდება ეკოგანათლებასა და საზოგადოებასთან ურთიერთობას, თანხმდება და იმართება ცენტრალიზებულად – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს უშუალო კონტროლის ქვეშ. 3. ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები ა) ეკოლოგიურ-საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელებისთვის აუცილებელია სხვადასხვა ქმედების ჩატარება: ა.ა) სისტემური მუშაობა მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფებთან; ა.ბ) მუშაობა დაცული ტერიტორიების ვიზიტორებთან; ა.გ) მჭიდრო კონტაქტი საგანმანათლებლო ორგანიზაციებთან და სხვა დაინტერესებულ პირებთან თუ ორგანიზაციებთან; ა.დ) შესაბამისი პროფილის სპეციალისტების მომზადება; ა.ე) ერთიანი საინფორმაციო ბაზის შექმნა ეკოლოგიურ-საგანმანათლებლო საქმეში გამოცდილების გაზიარების მიზნით, როგორც ქვეყნის, ასევე საერთაშორისო დონეზე; ა.ვ) აუცილებელი ორგანიზაციულ-მატერიალური ბაზის ფორმირება; ბ) სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტების გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებისა და მათი ჩართვისთვის გარემოსდაცვით ღონისძიებებში, საუკეთესო ხერხია ეკოსაგანმანათლებლო ტურების მოწყობა დაცულ ტერიტორიებზე, რითაც მათ საშუალება ექნებათ ადგილზე გაეცნონ საინფორმაციო მასალებს, ფლორას, ფაუნას, ეკოსისტემებს, მიიღონ ინფორმაცია დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და როლის შესახებ, ასევე შეისწავლონ ბუნებაში ქცევის წესები; გ) ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებები ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში საკმოდ პოპულარულია საგანმანათლებლო ორგანიზაციებს შორის. ეს ასევე არის ეფექტური საშუალება ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიებისადმი პოზიტიური განწყობის შესაქმნელად, რომელიც ამავე დროს შესაბამისობაშია ადმინისტრაციის საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნებთან; დ) ადმინისტრაცია გეგმავს სპეციალური საგანმანათლებლო პროგრამის შემუშავებას – „ერთი დღე რეინჯერთან ერთად”, რომელიც ითვალისწინებს სკოლის მოსწავლეების ლაშქრობას რეინჯერთან ერთად დაცულ ტერიტორიაზე. პროგრამის მიზანია მომავალი თაობების უფრო მეტად დაახლოება ბუნებასთან და პრაქტიკულ საქმიანობაში მათი ჩართვა, ასევე საკმაოდ აპრობირებული მეთოდის დანერგვას რეინჯერებში, რომელიც გავრცელებულია ევროპის სხვადასხვა ეროვნულ პარკებში, რაც გულისხმობს რეინჯერთა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 გადამზადებას და მათ ჩართვას საინტერპრეტაციო-საგანმანათლებლო საქმიანობებში. აღნიშნული პროგრამა განხორციელდება ეროვნული პარკის მოსაზღვრე ექვსივე მუნიციპალიტეტში; ე) არის შესაძლებლობა, მოხდეს სპეციალური გარემოსდაცვითი ღონისძიებების ორგანიზება ე. წ. „მწვანე კალენდრის“ მიხედვით, რომელიც დაკავშირებულია ბუნებასთან და გარემოს დაცვასთან. ვ) საჭიროა სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფების იდენტიფიცირება, ასევე ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების მომზადება ცალკეული ჯგუფისათვის მათი ცოდნის დონის გათვალისწინებით. ზ) უნდა მომზადდეს სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები საგანმანათლებლო ორგანიზაციების წარმომადგენლებისათვის, ასაკის გათვალისწინებით, რაც ხელს შეუწყობს მათ ჩართვას გარემოსდაცვით ქმედებებში; თ) არის შესაძლებლობა პროგრამაში შემოტანილ იქნეს ახალი ქმედებები, როგორიცაა: ახალი ეკობილიკების მოწყობა და სკოლის მოსწავლეების ჩართვა აღნიშნული ბილიკების დაცვაში; ი) სეზონის განმავლობაში (ზაფხული) ეროვნულ პარკს საშუალება აქვს სპეციალურად შერჩეულ ადგილებზე მოეწყოს ეკობანაკები. მუხლი 29. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ა) საზოგადეობასთან ურთიერთობას ახორციელებს დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახური ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის დირექტორის და სხვა თანამშრომლების ჩართვით. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პოლიტიკას განსაზღვრავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო; ბ) საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება შემდეგი რესურსებით: საინფორმაციო მასალებით, დაცული ტერიტორიების ვებგვერდი www.apa.gov.ge , სოციალური ქსელის Facebook -ის მეშვეობით, სააგენტოს გვერდი – Agency of Protected Areas და youtube; გ) ადმინისტრაციის მიერ ხორციელდება ადგილობრივ მოსახლეობასთან მჭიდრო თანამშრომლობა და მუდმივი კონტაქტი. მჭიდრო კავშირი არსებობს რეგიონალურ და ადგილობრივ მასმედიასთან; დ) ცენტრალურ მედიასაშუალებებთან თანამშრომლობს დაცული ტერიტორიების სააგენტო. მჭიდრო თანამშრომლობა არსებობს ცენტრალურ ტელეკომპანიებთან; ე) ძირითად მიზნობრივ ჯგუფებს წარმოადგენს მასმედია, ტუროპერატორები, ახალგაზრდები (სტუდენტების, მოსწავლეები), 25-60 წლამდე საშუალო სოციალური ფენის წარმომადგენლები. მუხლი 30. საკანონმდებლო ბაზის აღწერა ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები იმართება შემდეგი კანონებით და კანონქვემდებარე აქტებით: ა) საქართველოს კანონი „ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ”; ბ) საქართველოს კანონი „საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შესახებ“; გ) საქართველოს ტყის კოდექსი; დ) საქართველოს კანონი „ცხოველთა სამყაროს შესახებ“; ე) საქართველოს კანონი „გარემოს დაცვის შესახებ“; ვ) სხვა კანონებითა და კანონქვემდებარე აქტებით. მუხლი 31. ადმინისტრაციის მდგომარეობა 1. დაცული ტერიტორიების გარე საზღვრების დაზუსტება და დემარკაცია ა) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის, ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის და ნეძვის აღკვეთილის გარე http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 http://www.apa.gov.ge/ საზღვრები დადგენილია „ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტებით განსაზღვრულია ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის, ამავე კანონის მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტის „ა“, „ბ“, „გ“ და „დ“ ქვეპუნქტები, მე-3 და მე-4 პუნქტებით – ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, ხოლო ნეძვის აღკვეთილის საზღვრები განსაზღვრულია ამავე კანონის მე-5 მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად; ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრის საბოლოოდ დაზუსტება, მარკირება და ნატურაში გამიჯვნა მოხდა 2001-2002 წწ-ში, რომელიც დატანილია 1:25 000 მასშტაბის ტოპოგრაფიულ რუკაზე. ტოპოგრაფიულ რუკაზე ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისა და ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრები დატანილია ხელით და საზღვრის ხაზის მოხვევის (ადგილზე დამაგრებული) წერტილები თავის დროზე არ იქნა გეოდეზიური ხელსაწყოებით კოორდინირებული და 1:25 000 მასშტაბის რუკაზე კოორდინატებით დატანილი, რამაც საგრძნობი უზუსტობანი გამოიწვია საზღვრის ხაზის დატანის დროს. არსებული 1:25 000 მაშტაბის ტოპოგრაფიული რუკა, რომლის სიზუსტეც – 1მმ რუკაზე, ტოლია 25 მეტრისა ადგილზე, რამაც განაპირობა არსებული სერიოზული უზუსტობანი საზღვრის ხაზის ასახვის დროს. ეროვნული პარკის მოსაზღვრედ განლაგებულია მჭიდროდ დასახლებული ქალაქები, სოფლები და ამგვარმა უზუსტობამ გამოიწვია კომფლიქტი ეროვნულ პარკსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის; გ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისა და ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრის გამიჯვნის მიზნით საქართველოს მთავრობის 2008 წლის 23 დეკემბრის №904 განკარგულებით შეიქმნა საუწყებათშორისო კომისია „ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისა და ბორჯომის მუნიციპალიტეტს შორის საზღვრის გამმიჯნავი უწყებათშორისი კომისიის შექმნის შესახებ“. აღნიშნულმა კომისიამ შეისწავლა და მოამზადა შესაბამისი დასკვნა, სადაც აღნიშნულია რომ დღეს არსებული ეროვნული პარკის საზღვარი საჭიროებს დაზუსტებას და ხელახალ დელიმიტაციას; დ) აქვე აღსანიშნავია, რომ ბორჯომ ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას 2006 წლიდან სამართავად გადაეცა ნეძვის აღკვეთილი, რომლის საზღვრი განსაზღვრულია „ბორჯომ-ბაკურიანის სატყეო მეურნეობის ტყის მეურნეობის ორგანიზაციისა და განვითარების“ 1997-2007 წწ-ების პროექტით. დღემდე არ მომხდარა საზღვრის გეოდეზიური ხელსაწყოებით კოორდინირება და დემარკაცია. 2. დაცვა პატრულირების ჩათვლით ა) დაცვა და პატრულირება ხორციელდება დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის რეინჯერთა სამსახურის მიერ. 2011 წლის მონაცემებით ამ სამსახურში იყო ცხრა უფროსი რეინჯერი და 49 რეინჯერი (7 რეინჯერით ნაკლები ვიდრე 3 წლის წინ). რეინჯერები ახორციელებენ პატრულირებას პატრულირების გეგმის შესაბამისად, რომელიც მომზადებულ იქნა ადმინისტრაციის მიერ. რეინჯერთა სამსახური აღჭურვილია ავტომანქანებით. ავტომანქანები და ცხენები ხელმისაწვდომია ადმინისტრაციისათვის, რომელიც აღწერილია მე-8 პუნქტში; ბ) რეინჯერებს აქვთ უფლება გააჩერონ და შეამოწმონ საბუთები და ნებართვები ბუნებრივი რესურსების მოპოვებაზე და აცნობონ კანონდარღვევები ადმინისტრაციას, მაგრამ მათ არა აქვთ უფლება განახორციელონ დამრღვევის პირდაპირ ადგილზე დაკავება. რეინჯერებს აქვთ უფლება ატარონ იარაღი; გ) დაცვის ინფრასტრუქტურა შედგება 20 მობილური ხერგილი, 29 უძრავი ხერგილი, 7 ლოგოიანი ხერგილისგან. 10 რეინჯერთა თავშესაფრისგან და 9 რეინჯერთა საგუშაგოსგან. დაცვის ინფრასტრუქტურა ნაჩვენებია რუკაზე, რომელიც მოცემულია დანართ 7-ში. დ) 2006-2011 წლებში დაცულ ტერიტორიებზე აღრიცხული კანონო დარღვევების მიხედვით გამოვლინდა, რომ პატრულირების პროგრამას ჰქონდა გარკვეული წარმატებები ბუნებრივი რესურსების უკანონო სარგებლობისა და ველური სამყაროს წარმომადგენლებზე უკანონო ნადირობის შესუსტების საკითხებში. პატრულირების ეფექტურობა ასახულია დაცული ტერიტორიების გარკვეული სახეობების პოპულაციების რიცხოვნობის მდგომარეობაში; მაგ., 2006-დან 2011-წლამდე პერიოდში დათვის სავარაუდო რაოდენობა გაიზარდა 80-დან 96 ერთეულამდე, ხოლო ირმის სავარაუდო რაოდენობა გაიზარდა 122 ერთეულიდან 278 ერთეულამდე. 3. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატუსი და უფლებამოსილებები 2008 წლამდე ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია დაარსდა როგორც საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს დაქვემდებარებაში. 2008 წელს დაცული ტერიტორიების რეორგანიზაციისა და მართვის ცენტრალიზების http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 შედეგად ადმინისტრაცია გადავიდა სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს დაქვემდებარებაში. შედეგად დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ცენტრალური აპარატი და ტერიტორიული ადმინისტრაცია გახდა ერთობლივად პასუხისმგებელი დაცული ტერიტორიების მიზნების განსაზღვრაზე, ქმედებების დაგეგმვასა და განხორციელებაზე. 4. ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტრუქტურა და კადრები ა) ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დღევანდელი სტრუქტურა დამტკიცებულია „დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ტერიტორიული ადმინისტრაციების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ”; ბ) ადმინისტრაციას მართავს და ხელმძღვანელობს დირექტორი. დირექტორის პასუხისმგებლობის ქვეშაა 2 ძირითადი სტრუქტურული დანაყოფი: დაცვის განყოფილება და ადმინისტრაციული განყოფილება; გ) დაცვის განყოფილება პასუხისმგებელია პატრულირებაზე, გრძელვადიანი მონიტორინგის ქმედებებზე და უკანონო ქმედებების აღმოფხრაზე, ასევე დაცვის განყოფილება ჩართულია ეკოსაგანმანათლებლო და ვიზიტორთა საქმიანობებში; დ) ადმინისტრაციული განყოფილება პასუხისმგებელია დაგეგმვისა და ბიუჯეტის, ფინანსური მართვისა და ბუღალტრული აღრიცხვის, ვიზიტორთა მომსახურების და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისა და ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების კოორდინირებაზე. ამყარებს კონტროლს შრომით დისციპლინაზე, ასევე ამყარებს კონტაქტებს უცხოეთის შესაბამისი პროფილის ორგანიზაციებთან, უზრუნველყოფს ადმინისტრაციის საქმიანობის შესახებ პრესკონფერენციებისა და შეხვედრების ორგანიზებას, ადმინისტრაციის ქონება-აღრიცხვას და მოვლა-პატრონობას. 5. მართვის სისტემები და პროცედურები დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ანგარიშვალდებულია დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან. ყოველი წლის ბოლოს ხდება მომავალი წლის პრიორიტეტების განსაზღვრა და წლიური სამოქმედო გეგმის შედგენა. მიმდინარეობს კვარტალური ანგარიშების მომზადება დაგეგმილი ქმედებების განხორციელებაზე დაცული ტერიტორიების სააგენტოსათვის. 6. თანამშრომელთა ცოდნა და კვალიფიკაცია ადმინისტრაციის თანამშრომელთა უმეტესობა მუშაობს ამ თანამდებობაზე 7 წელზე მეტი ხანია და აქვს გარკვეული გამოცდილება და პროფესიონალური კვალიფიკაცია. ამ ეტაპზე ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისათვის საკმაოდ მნიშვნელოვანია GIS ტრენინგი ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტისათვის, ასევე რეინჯერებისათვის GPS ნავიგატორების გამოყენების შესახებ. რეინჯერების გადამზადება ცხოველებისა და მცენარეების მონიტორინგის განხორციელებისათვის. 7. ინფრასტრუქტურა დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინფრასტრუქტურა შედგება ბორჯომსა და ხარაგაულში ადმინისტრაციული შენობებისა და მათთან ასოცირებული მანქანის სადგომებითა და გარაჟებით. დაცვისა და ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურები განხილულია შესაბამისად მუხლ 28-სა და 32-ში. ხარაგაულის ადმინისტრაციული ცენტრი აშენდა 2000-2003 წლებში. 2010 წელს განხორციელდა ბორჯომის ადმინისტრაციული ცენტრის რეკონსტრუქცია კავკასიის ბუნების ფონდის მხარდაჭერით. 8. მანქანები და აღჭურვილობა ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაზე ირიცხება 14 ერთეული მაღალი გამავლობის ავტომანქანა, მათ შორისაა რეინჯერთა სამსახურისათვის განკუთვნილი მანქანები; აქედან 8 ერთეული მოძველებული და ამორტიზებულია, 2 ერთეული კვადროციკლი; ბ) პარკის ადმინისტრაციაზე დღეის მდგომარეობით, ირიცხება 20 სული ცხენი. ამასთანავე გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ დარჩენილი ცოცხალი ცხენების უმეტესობა დაბერებულია და მის დანიშნულებას სრულად ვერ ასრულებს. ყველა არსებული ცხენი განკუთვნილია რეინჯერთა სამსახურისათვის; გ) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობა განახლებულია კავკასიის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ბუნების ფონდის CNF-ის მიერ, რაც მოიცავს სახანძრო აღჭურვილობის საველე იარაღს, უნიფორმას, ორ ავტმანქანას ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობით. 9. პარტნიორული თანამშრომლობა ა) ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიის ადმნისტრაციას ჰქონდა დიდი ხნის თანამშრომლობა საერთაშორისო და ადგილობრივ ორგანიზაციებთან, რომელიც დაიწყო ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის შექმნიდან, რომელიც დაფინანსებულ იქნა გერმანიის მთავრობის მიერ. 2010 წლიდან დაცული ტერიტორიები იღებდნენ ფინანსურ დახმარებას საოპერაციო ხარჯებზე და დანამატს ხელფასზე კავკასიის ბუნების ფონდიდან. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია თანამშრომლობს ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის, ადგილობრივი სამთავრობო და არასამთავრობო სტრუქტურების, საგანმანათლებლო და სხვა ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან, რომლებიც ეხმარებიან დაგეგმილი ქმედებების განხორციელებაში. 2010 წელს გაფორმდა ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმი დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ბორჯომის პროფესიულ სასწავლებელს შორის, რაც ხელს შეუწყობს სამომავლოდ მჭიდრო ურთიერთანამშრომლობის ჩამოყალიბებას პარკის ადმინისტრაციასა და აღნიშნულ პროფესიულ სასწავლებელს შორის; ბ) სხვა მნიშვნელოვანი საერთაშორისო პარტნიორები არიან ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის კავკასიის ოფისი (WWF), და PAN Park-ების ორგანიზაცია. 2010 წელს PAN Park -ების მიერ მოხდა ეროვნული პარკის ხელახალი სერტიფიცირება მომდევნო 5 წლის ვადით; გ) დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას ასევე აქვს პარტნიორული ურთიერთობა საქართველოს უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებთან, როგორიცაა ილიას უნივერსიტეტი, აგრარული უნივერსიტეტი. 10. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები ა) გარე საზღვრების დაზუსტება და დემარკაცია ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების საზღვრის დაზუსტება და დემარკაცია აუცილებელია მიწის მფლობელობასთან დაკავშირებული არსებული კონფლიქტების შესარბილებლად და ასევე კონტროლისა და დაცვის გასაძლიერებლად. კონფლიქტური ტერიტორიები ესაზღვრებიან ბორჯომის, ხარაგაულის, ხაშურისა და ადიგენის დაცული ტერიტორიების დამხმარე ზონის მჭიდროდ დასახლებულ ტერიტორიებს. საზღვრების დაზუსტების დროს გასათვალისწინებელია სასაზღვრო ზოლში მიწათსარგებლობისა და ოფიციალური თუ არაოფიციალური იჯარის საკითხები. ბ) დაცვა და პატრულირება ბ.ა) რეინჯერთა სამსახური საჭიროებს თეორიულ და პრაქტიკულ ტრენინგებს ისეთ დამატებით სფეროებში, როგორიცაა პირველადი დახმარება, მერქნიანი მცენარეების იდენტიფიცირება, ცხოველთა სახეობების იდენტიფიცრება კვალზე დაყრდნოით, ხის მოცულობის გაანგარიშება ხის სახეობათა სპეციალური ცხრილების გამოყენებით, ზიანის გაანგარიშება, მერქნიანი სახეობების ზოგადი მდგომარეობის შეფასება, წითელ ნუსხაში მითითებულ სახეობებზე ზოგადი ცოდნა, გის-ის ზოგადი ცოდნა, GPS საშუალებით მონაცემების მოპოვება. სასურველია ცოდნის გაღრმავება სანიმუშაო ფართობების აღებაში და მერქნიანი მცენარეების აღრიცხვა დედრომეტრიული საშუალებით. ბ.ბ) რეინჯერების გარკვეული აღჭურვილობა ცუდ მდგომარეობაშია და საჭიროებს გამოცვლას; მაგ., საძილე ტომრები, ზურგჩანთები, სამგზავრო მათარები, ხერხები, ნიჩბები, პორტატული რაციები, პარალონი. რეინჯერთა აღჭურვილობა ასევე მოიცავს ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობას, რომელიც განახლებულია 2010 წელს; ბ.გ) მატრასები და ლოგინი სამცველო პუნქტებში ასევე საჭიროებს გამოცვლას. საჭიროა GPS, დიგიტალური ფოტოაპარატების, ფატოხაფანგების შესყიდვა კვლევითი და მონიტორინგის ქმედებებისათვის. ასევე არ არის საველე პირველადი დახმარების იარაღების კომპლექტი, იარაღები ხის სიმაღლისა და დიამეტრის გასაზომად და გასაზომი ლენტი; ბ.დ) დაცვის ინფრასტრუქტურას ესაჭიროება შეკეთება, ხოლო საგუშაგოებსა და თავშესაფრებში არსებულ ინვენტარს შეკეთება-განახლება. დამატებით საჭიროა აშენდეს ნეძვის უბანზე 1 მცველთა საგუშაგო და 1 მცველთა თავშესაფარი, ასევე ბორჯომის, დამატებით 4 ხერგილი. 3-4 სათვალთვალო კოშკურა. საპატრულო სტრატეგია უნდა ითვალისწინებდეს საპატრულო მარშრუტების შეცვლას ხანძრის თვალსაზრისით სარისკო პერიოდებში: ყურადღება გადატანილი უნდა იქნეს ხანძრის თვალსაზრისით სარისკო ტერიტორიებზე, ამგვარ http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ტერიტორიებზე საჭიროა მარშრუტების განსაზღვრა და დაგეგმვა. საპატრულო მარშრუტები ასევე დაგეგმილი უნდა იქნეს ბიომრავალფეროვნებით მდიდარ ტერიტორიებზე და მუდმივი მონიტორინგის ადგილებში. გ) ადამიანური რესურსები გ.ა) იმისათვის, რომ ადმინისტრაციამ შეძლოს მიაღწიოს დაცული ტერიტორიების დაცვისა და კონსერვაციის მიზნებს, დღევანდელი საშტატო ერთეული უნდა გაიზარდოს და დაემატოს მას 1 იურისტი, 1 ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი GIS-ის და მონიტორინგის დარგში და ასევე დაახლოებით 6 ადამიანისაგან შემდგარი პატრულირების განყოფილება. ხანძარსაშიშ პერიოდში აუცილებელია მეხანძრე დარაჯების აყვანა, რაც უზრუნველყოფს ხანძრების დროულ აღმოჩენას და მის შემდგომ ლიკვიდაციას. ასევე საჭიროებას წარმოადგენს ვეტერინარის აყვანა ადმინისტრაციის ცხენებისათვის და რეინტროდუცირებული ნიამორებისათვის; გ.ბ) მიუხედავად იმისა, რომ პარკში არსებულ ადამიანურ რესურებს შესწევს უნარი მისი ძირითადი ფუნქციების შესასრულებლად, იგი არ უნდა ჩაითვალოს სრულყოფილად, ვინაიდან დტ-ის ძირითად პრობლემას დღესაც წარმოადგენს ბუნებრივი რესურსების უკანონო მოხმარება და დაცვის რეჟიმის სრულად განხორციელება. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ხშირია ადამიანური რესურსების დენადობა ეროვნულ პარკში, რის გამოც საჭიროა რეინჯერების და ახლად შევსებული კადრების ტრენინგი; გ.გ) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში მომუშავე თანამშრომლების ანაზღაურება დაბალია, რაც ხშირად ადმინისტრაციის დატოვების და სხვა სამსახურში გადასვლის მიზეზია. გ,ე) საჭიროა არსებობდეს ხელფასზე საკვების დანამატი რეინჯერებისათვის, რადგან თითოეულ მათგანს უწევს 2-3-დღიანი მორიგეობა მთაში და საკვების ხარჯი გადის მათი ანაზღაურებიდან რაც ისედაც საკმაოდ დაბალია. დ) ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა დ.ა) ხარაგაულის ადმინისტრაციული ცენტრი საჭიროებს კოსმეტიკურ განახლებას. აუცილებელია ბორჯომის ადმინისტრაციული შენობის ოფისის ადმინისტრაციული ეზოსა და ღობის მოწყობა. დ.ბ) ადმინისტრაცია საჭიროებს 9 ახალ მანქანას და 1 კვადროციკლს. ე) დაფინანსება დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის წინაშე არსებული მთელი რიგი პრობლემების ძირითადი მიზეზი არის საკმარისი დაფინანსების არარსებობა. ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელი სამუშაოს მოცულობა უნდა შეესაბამებოდეს და ერგებოდეს იმ დაფინანსების ოდენობას, რომელსაც დაცული ტერიტორიები რეალურად ღებულობს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, დაცული ტერიტორიების ქსელიდან გენერირებული შემოსავლებიდან და დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ თითოეულ დაცულ ტერიტორიისათვის საჭიროების მიხედვით გამოყოფილი დაფინანსებიდან. ასევე, დონორი ორგანიზაციებისაგან მიღებულ დაფინასებიდან. იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული წყაროებიდან მოპოვენული დაფინასება არა არის საკმარისი მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული გარკვეული ქმედებების განსახორციელებლად, შესაძლებელია სხვა ორგანიზაციებმა განახორციელონ აღნიშნული ღონისძიებები საკუთარი დაფინანსებით ან პროექტის დაფინანსების ფარგლებში. ვ) პარტნიორული თანამშრომლობა ვ.ა) „მეგობართა ასოციაციის” ჩამოყალიბება ხელს შეუწყობდა ადგილობრივი მოსახლეობისა და ორგანიზაციების ჩართვას დაცულ ტერიტორიებზე მიმდინარე ქმედებებში და დაეხმარებოდა დაფინანსების მოზიდვაში ისეთი პროექტებისათვის, რომელთა დაფინანსებაც ადმინისტრაციას არ ძალუძს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან; მაგ.: ეკოსაგანმანათლებლო პროექტი „მწვანე კალენდარი”, ეროვნული პარკის ვებგვერდის განახლება, ეროვნული პარკის Facebook გვერდის განახლება, ლიფლეტების, ბროშურების, კალენდრების დაბეჭდვა, მაისურების, ქუდების და სხვა აქსესუარების დამზადება; ვ.ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას პარტნიორულ თანამშრომლობის გაღრმავებაში ხელს შეუწყობს სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭო. მუხლი 32. კვლევა-მონიტორინგი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 1. დაცულ ტერიტორიებზე არსებული სახეობები და მათი კონსერვაციული სტატუსი ა) დაცულ ტერიტორიაზე არსებული სახეობების ნუსხა და მათი კონსერვაციული სტატუსი მოცემულია დანართში 10; ბ) რაც შეეხება მცენარეთა სამყაროს, ბორჯომის ნაკრძალი დაარსებიდან ყოველთვის იყო მრავალრიცხოვანი კვლევების საგანი და არსებული ინფორმაცია საკმარისია კონსერვაციული მართვის მიზნებისათვის. ბორჯომ ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღკვეთილის მცენარეთა სამყარო არ არის შესწავლილი ასე დეტალურად; გ) არ არის იდენტიფიცირებული ტყის იშვიათი ეკოსისტემები და საკვანძო ბოტანიკური ტერიტორიები. არ არის შექმნილი სანიმუშო ფართობების ერთიანი სისტემა, რაზეც ჩატარდებოდა მცენარეთა მონიტორინგი. საერთოდ არ არის ზუსტი ინფორმაცია ცალკეული მერქნიანი სახეობების რაოდენობრივ მაჩვენებლებზე, რა ფართობზეა წარმოდგენილი; დ) ყველაზე მეტად, ტაქსონომიური ჯგუფიდან შესწავლილია ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის სოკოები, ხოლო ნეძვის აღკვეთილის სოკოები არ არის შესწავლილი; ე) ცხოველთა სამყარო: ე.ა) ფრინველები (ხერხემლიანი ფრინველების კლასი): ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ეხლახანს დაიწყო კვლევა ფრინველებზე; ეროვნულ პარკზე გამოცემული ბროშურებისთვის ინფორმაცია მოპოვებულ იქნა ლიტერატურიდან და საბაზისო კვლევების შედეგებიდან. ა) 2011 წლის გაზაფხულზე ჩატარდა კვლევა ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისა და ქცია-ტაბაწყურის ტერიტორიაზე გამავალი მაღალი ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზის დერეფანში, თუმცა დანარჩენ ტერიტორიაზე და ნეძვის აღკვეთილში კვლავ განსახორციელებელია ორნითოლოგიური კვლევები. ე.ბ) უხერხემლო ცხოველებიდან შესწავლილია: ობობები და მოლუსკები, თუმცა მასალები მათ შესახებ არასრულია. არსებობს მწერების სახეობების ნუსხა, სრულფასოვანი ინფორმაცია არსებობს მხოლოდ ბუგრებსა (Hymenoptera, Aphididae) და ბზუალა ხოჭოების (Coleoptera, Carabidae) შესახებ. 2. ჰაბიტატების გავრცელება ჰაბიტატების გავრცელების შესახებ ინფორმაცია არ არის საკმარისი ადმინისტრაციისათვის ხელმისაწვდომი ინფორმაცია შეზღუდულია და შეადგენს სატყეო რუკებს, რომლებიც მომზადებულია 15 წლის წინ. 3. ეკოსისტემებში მიმდინარე პროცესები და პოპულაციების დინამიკა წინა წლებში ჩატარებული იყო ირმის Cervus elaphus), არჩვის Rupicapra rupicapra), მურა დათვის (Ursus arctos) პოპულაციების კვლევა, რომელიც ამჟამადაც მიმდინარეობს. გამოცემულ იქნა ენციკლოპედიური სახის წიგნი „ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ხერხემლიანი ცხოველების ცნობარი”. 4. ჰაბიტატების მდგომარეობასა და სახეობების პოპულაციაში მიმდინარე ცვლილებების გრძელვადიანი მონიტორინგი ა) მონიტორინგი ხორციელდება ადმინისტრაციის ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტისა და რეინჯერების მიერ. შეგროვილ ინფორმაციას რეინჯერები პერიოდულად აწვდიან ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტს, რომელიც აწარმოებს აღნიშნული მონაცემების დამუშავებას და შემდგომ ანგარიშის სახით სააგენტოში გადაგზავნას. წლის ბოლოს მზადდება მომდევნო წლისათვის სამოქმედო გეგმა, რომელშიც ერთ-ერთი მიმართულებაა სამეცნიერო კვლევისა და მონიტორინგის პროგრამა, რომლის მიხედვითაც მოქმედებს ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი. შესაბამისად, მონიტორინგი ხორციელდება აღნიშნული პროგრამის მიხედვით და ანგარიშიც პროგრამის მიხედვით მზადდება. გარდა ანგარიშისა, მთელი წლის ინფორმაცია აისახება ყოველწლიურ დოკუმენტში „ბუნების მატიანეში” და სტატისტიკურ ფორმებში. აღნიშნული მასალები ადმინისტრაციის მიერ იგზავნება სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოში, სადაც ინფორმაცია იყრის თავს საქართველოს ყველა დაცული ტერიტორიიდან; ბ) დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ხორციელდება მონიტორინგის შემდეგი ქმედებები: ბ.ა) ირმის (Cervus elaphus) მურა დათვის (Ursus arctos), არჩვის (Rupicapra rupicapra), მგელის (Canis lupus), http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ფოცხვერის (Lynx lynx), შველის (Capreolus capreolus) და ტახის (Sus scrofa) მონიტორინგი, მათი რაოდენობის განსაზღვრა, ფოტო ხაფანგების გამოყენება; ბ.ბ) კავკასიური კეთილშობილი ირმის Cervus elaphus), დათვის (Ursus arctos), არჩვის (Rupicapra rupicapra), მგელის (Canis lupus) კვალის იდენტიფიცირება და მათ რიცხოვნობაზე მონაცემების შეგროვება; ბ.გ) კავკასიური როჭოსა (Tetraogallus mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხის (Tetraogallus caucasicus) მონიტორინგი; ბ.ე) მცირე ზომის ძუძუმწოვრების მონიტორინგი, თუმცა მონიტორინგი არ არის სრულყოფილი; ბ.ვ) პათოლოგიური გამოკვლევები, მავნე მწერების იდენტიფიკაცია და ბიოლოგიური ბრძოლის დაგეგმვა; ბ.ზ) საქართველოს „წითელის ნუსხის” მცენარეების შესახებ ინფორმაციის შეგროვება; ბ.თ) რეინტროდუცირებული, ვოლიერებში არსებული ნიამორების (Capra aegagrus) მონიტორინგი; ბ.ი) არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ მონაცემების შეგროვება: წყალდიდობა და ზვავები. 5. კვლევა-მონიტორინგთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ა) საბაზისო ინფორმაცია და მონიტორინგი; ა.ა) მონაცემები, რომელი სახეობა არსებობს დაცულ ტერიტორიაზე, როგორია მათი გავრცელება და კონსერვაციული სტატუსი, ჯერ კიდევ არ არის სრულყოფილი. ჰაბიტატების გავრცელებაზე ინფორმაცია საჭიროებს განახლებას. ძირითადი სისუსტეები შეინიშნება შემდეგ საკითხებში: – მცენარეთა მთლიანი დაზუსტებული სია, საბაზისო მასალა; – მცენარეთა და ცხოველთა ენდემური სახეობების გავრცელება, მაგ. Gladiolus dzavacheticus და Corydallis erdelii; – ფრინველთა სახეობების დაზუსტებული ნუსხა, მათი გავრცელება და კონსერვაციული სტატუსი; – Taxus baccata- ს გავრცელების შესახებ განახლებული და დაზუსტებული ინფორმაცია; – ევრაზიული წავის გავრცელების შესახებ განახლებული და დაზუსტებული ინფორმაცია; – რეპტილიების დაზუსტებული სია, მათ შორის, კავკასიური გველგესლას (Vipera kaznakovi) და ტრანსკავკასიური ქვიშის გველგესლას (V. ammodytes transcaucasiana) გავრცელების შესახებ დაზუსტებული ინფორმაცია; – უხერხემლოების სრული სია, მათ შორის, მწერების სრულყოფილი სია; – ნეძვის აღკვეთილისათვის ფლორისტული და ფაუნისტური სიები და მათი არეალები; – ტყეების მონიტორინგი სანიმუშო ფართობების მიხედვით; – ინფორმაცია ტყით დაფარული ფართობების შესახებ, მათ შორის, ცალკეული მერქნიანი სახეობების შესახებ; – ინფორმაცია ტყის იშვიათი ეკოსისტემების შესახებ დატანილი თემატურ რუკებზე. ა.ბ) ამჟამინდელი მონიტორინგის სისტემა არაადეკვატურია იმისათვის, რომ გამოავლინოს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური ფასეულობების მდგომარეობაში მომხდარი ცვლილებები. საბაზისო ინფორმაციასა და ადმინისტრაციის მიერ მონიტორინგის შედეგად შეგროვებულ მონაცემებში არის მთელი რიგი სუსტი მხარეები. ამჟამინდელი სისტემის ძირითადი სუსტი მხარეებია: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 – მონიტორინგი დაცული ტერიტორიების ძირითადი ჰაბიტატების ეკოლოგიურ მდგომარეობაზე არ ხორციელდება სისტემატიურად – კერძოდ, დაცულ ტერიტორიებზე არსებულ ტყეებზე, მდელოებზე, მდინარეებზე, ნაკადულებზე და წყაროებზე; – მონიტორინგი არ ხორციელდება მთელ რიგ ტაქსონომიურ ჯგუფებსა და სახეობებზე, როგორიცაა ღამურები, ფრინველები, კავკასიური სალამანდრა, კავკასიური გველგესლა Vipera kaznakovi) და ტრანსკავკასიური ქვიშის გველგესლა (Vipera ammodytes transcaucasiana); – შეჩერდა მეტეოროლოგიური მონაცემების მონიტორინგი, რადგანაც მეტეოროლოგიური სადგურები მოძველებულია; ბ) მართვის სტრატეგიები ბ.ა.) საჭიროა შემუშავდეს ხანძრის მართვის სტრატეგია, რომელიც განსაზღვრავს ხანძრის რისკის მართვის პოლიტიკასა და ხანძარსაწინააღმდეგო და ხანძრის აღმკვეთ ღონისძიებებს; ბ.ბ) საჭიროა შემუშავდეს მავნებლების მართვის სტრატეგია, რომელიც განსაზღვრავს ტყის მავნებლების გავრცელების საფრთხის მართვის პოლიტიკას და მათი აღკვეთისა და გავრცელების ღონისძიებებს; ბ.გ) საჭიროა შემუშავდეს ტყით სარგებლობის გეგმა, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებული ტყეების მდგრადი სარგებლობა. ტრადიციული გამოყენების ზონაში საჭიროა ჩატარდეს ტყეების ინვენტარიზაცია, რომელიც იქნება ტყითსარგებლობის გეგმის საფუძველი; ბ.დ) საჭიროა განხორციელდეს საძოვრების მართვის სტრატეგია საძოვრებით მოსარგებლეებთან თანამშრომლობით, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრებით მდგრადი სარგებლობა; ბ.ე) საჭიროა განხორციელდეს ნიამორის ვოლიერებში გამრავლების პროგრამის შეფასება, რათა იდენტიფიცირებულ იქნეს საჭირო ქმედებების განსაზღვრა სახეობების ველურ ბუნებაში წარმატებული რეინტროდუქციისათვის; ბ.ვ) უნდა შემუშავდეს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკსა და ნაკრძალში ირმის კონსერვაციის სტრატეგია; ბ.ზ) უნდა შემუშავდეს კონსერვაციის სტრატეგია, რომელიც მოიცავს არჩვისათვის მონიტორინგის გეგმას ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკსა და ნაკრძალში; ბ.თ) უნდა შემუშავდეს კონსერვაციის სტრატეგია, რომელიც მოიცავს ფოცხვერისათვის მონიტორინგის გეგმას ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკსა და ნაკრძალში; ბ.ი) საჭიროა მოპოვებულ იქნეს საბაზისო ინფორმაცია კავკასიურ როჭოზე და საჭიროა შემუშავდეს კონსერვაციის სტრატეგია, რომელიც მოიცავს მონიტორინგის გეგმას; ბ.კ) მიზანშეწონილია შეიქმნას ელექტრონული მონაცემთა ბაზა, სადაც მონიტორინგისა და სხვადასხვა ტიპის კვლვების შედეგად მიღებული ინფორმაცია მოთავსდება. თავი V ზონირება მუხლი 33. დაცული ტერიტორიის კატეგორიების ზონების ჩამონათვალი 1. ბორჯომის ნაკრძალი არ მოიცავს ზონებს. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ფასეულობების, დღევანდელი მდგომარეობის, ზეწოლების, იმ ფასეულობების და ფუნქციონალური ზონების გათვალისწინებით, რომლებიც წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმამდე იყო შემუშავებული, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონები იქნება შემდეგი (ბორჯომ-ხარაგაულის ევრონული პარკის ზონირება ნაჩვენებია რუკაზე დანართ 2-ში): http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა: ა.ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა იქმნება ხელუხლებელი ბუნების შესანარჩუნებლად და არა მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელების მიზნით. ზონა მოიცავს: ეროვნული პარკის განსაკუთრებით მგრძნობიარე ეკოსისტემებს და იმ ნაწილებს, რომლებსაც არ განუცდია ცვლილებები ან ძალზე მცირე იყო ანთროპოგენური ზემოქმედება. აღნიშნული ზონა წარმოადგენს იშვიათი, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ ცხოველთა და მცენარეთა სახეობების ძირითად ჰაბიტატს, როგორებიცაა: კავკასიური კეთილშობილი ირემი(Cervus elaphus) მურა დათვი( Ursus arctos), წავი (Lutra lutra), ფოცხვერი (Lynx lynx ), შველი (Capreolus capreolus), არჩვი (Rupicapra caucasica) ფრინველებიდან აქ ბინადრობენ, მთის არწივი (Aquila chrysaetoს), და როჭო (Tetrao mlokosiewiczi)., მცენარეებიდან აქ გავრცელებულია: უთხოვარი (Taxus baccata), ჩვეულებრივი წაბლი Castanea sativa), ჩვეულებრივი არყი (Betula litwinowii), ჩვეულებრივი ნეკერჩხალი (Acer campestre), ჩვეულებრივი წიფელი (Fagus orientalis), აღმოსავლური ნაძვი (Picea orientalis), სოსნოვკის ფიჭვი (Pinus kochiana sosnowskyi)), კავკასიური სოჭი (Abies nordmanniana), დეკა (Rhododendron caucasicum). ბ) ვიზიტორთა ზონა: ბ.ა) ვიზიტორთა ზონა იქმნება ბუნების დაცვის, რეკრეაციისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელების მიზნით. ზონა მოიცავს ტერიტორიებს რომელიც ადამიანის სამეურნეო საქმიანობით ნაკლებადაა სახეცვლილი და წარმოაჩენდეს პარკის ყველაზე დამახასიათებელ ეკოსისტემათა ნიმუშებს. ზონაში მოქცეულია ვიზიტორთათვის საინტერესო და მიმზიდველი არეები: ისტორიულ-კულტურული ძეგლები, მაღალი რეკრეაციული ღირებულებისა და გამორჩეული ბუნებრივი მახასიათებლების მქონე ადგილები. ვიზიტორთათვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა არის პრაქტიკული, ადვილად გამოსაყენებელი და გასაკონტროლებლად მარტივი, ამასთანავე – არამოსაწყენი, მრავალფეროვანი ამ ზონის ეკოლოგიურად მგრძნობიარე მონაკვეთები დამთვალიერებლებისათვის მიუწვდომელი უნდა რჩებოდეს; ბ.ბ) ზონა ასევე მოიცავს ტერიტორიებს, რომლებიც წარმოადგენენ გარეულ ცხოველთა სხვადასხვა სახეობის გადასაადგილებელ და საბინადრო გარემოს. გ) ადმინისტრაციის ზონა: გ.ა) ადმინისტრაციის ზონა იქმნება ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის გამოყოფის მიზნით. ზონა მოიცავს ტერიტორიებს, სადაც განლაგებულია მართვის და დაცვისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურა (ერთი ადმინისტრაციული შენობა და ავტოფარეხი ბორჯომში, 8 რეინჯერთა საგუშაგო: აბასთუმნის, აწყურის, ზანავის, ქვიშხეთის, მარელისის, ნუნისის, საქონდრიის, ლაშურის; 11 რეინჯერთა თავშესაფარი: მახვილოს, ნასაბაჯვარის, წინუბნის, ზორეთის, ქვაბისხევის, ბაირაღის, ბანისხევის, ქვაზვინევის, სამეცხვარეოს, ვახანის და დედაბერას. 4 ტურისტთა თავშესაფარი: ზეკარის უღელტეხილის, ლომისმთის, ამარათის და სახულარის და სხვა. დ) ტრადიციული გამოყენების ზონა: დ.ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა იქმნება ბუნების დაცვის და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციულად გამოყენებისათვის. ზონა მოიცავს პარკის იმ ტერიტორიებს, რომელიც პარკის მიმდებარე მოსახლეობის მიერ ტრადიციულად იყო გამოყენებული ფიჩხისა და საშეშე მერქნის შეგროვებისათვის, სათიბად, საძოვრად, ხილ-კენკროვნების მოსაპოვებლად, საზაფხულო საძოვრებად. ყოველივე შესაძლებელია მიმდინარეობდეს ტრადიციული გამოყენების ზონაში დადგენილი ლიმიტის ფარგლებში. დ.ბ) ძოვება კონცენტრირებულია მაღალმთიან მდელოებზე სამეცხვარიოს მთის, ლომის მთის, ოჭორის მთის, ამარათის მთის, დათვიეთის მთის, შავი მთის, ციხისძირის მთის, ზეკარის უღელტეხილის მიდამოებში ძოვება ტრადიციული გამოყენების ზონაში ნებადართული იქნება, სანამ მოსახლეობა, რომელიც ამჟამად დამოკიდებულია ძოვებაზე, აღნიშნული ზონის ფარგლებში არ მოძებნის შემოსავლის დამაკმაყოფილებელ ალტერნატივას. ძოვება მკაცრად გაკონტროლდება ეფექტიანი მონიტორინგის სისტემის მეშვეობით, ჭარბი ძოვების, ეროზიისა და ადგილობრივ ფლორასა და ფაუნაზე მავნე ეკოლოგიური ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად ან მინიმუმამდე დასაყვანად. შემოღებული იქნება პირუტყვის საერთო სულადობის, ძოვების ინტენსივობისა და ზონის ტერიტორიაზე პირუტყვის სეზონური გადაადგილების გარკვეული შეზღუდვები, ლიმიტები. 2. ნეძვის აღკვეთილში გამოყოფილია ორი ზონა: მკაცრი დაცვის ზონა და ტრადიციული გამოყენების ზონა (ნეძვის აღკვეთილის ზონირების რუკები, დანართ 3-ში). http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ა) მკაცრი დაცვის ზონა მოიცავს ტერიტორიებს, რომლებიც შედარებით ნაკლები ანთროპოგენური გავლენის ქვეშ იმყოფებოდნენ და ეკოსისტემები ნაკლებადაა სახეცვლილი. აღნიშნული ზონის მიზანია შექმნას ყველა პირობა ცხოველებისა და მცენარეების ჰაბიტატების დასაცავად. ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს იმ ტერიტორიებს, რომლებიც საგრძნობლადაა დაზიანებული ანთროპოგენური ზეგავლენის შედეგად (ხე-ტყის ჭრა, ნადირობა და ძოვება). ინტენსიური კვლევისა და აღდგენითი სამუშაოების ჩატარება საჭიროა აღნიშნულ ზონაში. მუხლი 34. დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი და საზღვრები 1. დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი არის შემდეგი: ა) ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობი – 13168,6 ჰა; ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ფართობი – 60576,4 ჰა; ბ.ა) მკაცრი დაცვის ზონის ფართობი – 5199 ჰა; ბ.ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა – 31180,75 ჰა; ბ.გ) ვიზიტორთა ზონა – 24192 ჰა; ბ.დ) ადმინისტრციული ზონა – 3,4 ჰა; გ) ნეძვის აღკვეთილის ფართობი – 9212,5 ჰა; გ.ა) მკაცრი დაცვის ზონის ფართობი – 1 847 ჰა; გ.ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა – 7 365,5 ჰა. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღვეთილის ზონების საზღვრების კოორდინატები მოცემულია დანართ 4-ში. საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 11 თებერვლის დადგენილება №51 – ვებგვერდი, 12.02.2015წ. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. მუხლი 35. დაცული ტერიტორიების თითოეულ კატეგორიაში და ზონაში დაშვებული საქმიანობების ჩამონათვალი 1. ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: ა) უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე მეცნიერული კვლევა-ძიება; ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა და გარემოს მონიტორინგი; გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებები; დ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა). 2. ბორჯომის-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში დაშვებული ქმედებები: ა) მკაცრი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: ა.ა) უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე მეცნიერული კვლევა-ძიებისა; ა.ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობისა და გარემოს მონიტორინგისა; ა.გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებებისა (სამარილეების, საკვებურების მოწყობა და სხვა); http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ა.დ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა). ბ) ვიზიტორთა ზონაში ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ბ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება; ბ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების კონსერვაცია, მოვლა და აღდგენა; ბ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური სისტემის დაცვა და მონიტორინგი; ტყის ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა; ბ.დ) სამეცნიერო კვლევა; ბ.ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; ბ.ვ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება; ბ.ზ) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო - მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ბ.თ) მონიტორინგის სამუშაოთა განხორციელება; ბ.ი) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; ბ.კ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული დაშვება; ბ.ლ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა; ბ.მ) გადაადგილება ფეხით და ცხენით, ნაწილობრივ სახეშეცვლილი ბუნების ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით; ბ.ნ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა); ბ.ო) მენეჯმენტის გეგმის დანართი 4-ის „ა.ბ.ბ“ ნაწილით განსაზღვრულ ტერიტორიებზე, ხანძრების პრევენციის მიზნით, ყოველწლიურად 10 ივლისიდან 10 სეტემბრამდე, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ თიბვა; ბ.ო1) „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 31 პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით; ბ.პ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. გ) ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: გ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება; გ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვა, მოვლა და აღდგენა; გ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვა და მონიტორინგი; დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 გ.დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; გ.ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; გ.ვ) ადგილობრივი მოსახელეობისათვის ამ მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილება გამყოლის/გიდის თანხლებით, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; გ.ზ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება; გ.თ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; გ.ი) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; გ.კ) ვიზიტორთა ყოფნა და გადაადგილება; გ.ლ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობის, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობის, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობის, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობის (არსებული რესურსის გათვალისწინებით გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 10 მ3-მდე საშეშე მერქანი), ძოვების (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადგენილებით დამტკიცებული „ტყითსარგებლობის წესის“ მე-12 მუხლის მე-12 და მე-13 პუნქტებით განსაზღვრული საქმიანობისა და ამავე დადგენილების 271 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“, „ბ“, „გ“, „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრულ შემთხვევებში, სპეციალური დანიშნულებით ტყითსარგებლობისა და ამავე ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული არსებული ობიექტების ფუნქციონირებისთვის, რეკონსტრუქციის (რეაბილიტაციის) ან დემონტაჟისთვის მიწის სამუშაოების და/ან სპეციალური ჭრების ჩატარებისა, 273 მუხლის შესაბამისად, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა; გ.მ) „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილების 21 მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობა. გ.ნ) საფუტკრეების მოწყობა; გ.ო) ტრადიციულ საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისთვის და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობა; გ.პ) გადასარეკი ტრასების მოწყობა მირე ინფრასტრუქტურით (დასარწყულებელი, დასასვენებელი) და სხვა; გ.ჟ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფა; გ.რ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა; გ.ს) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა); გ.ს1) „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 31 პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერისა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით; გ.ტ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. დ) ადმინისტრაციულ ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა ადმინისტრაციის გამართულად ფუნქციონირებისათვის და ვიზიტორებისთვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა და მოვლა-პატრონობა. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 3. ნეძვის აღკვეთილში დაშვებული ქმედებები: ა) მკაცრი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: ა.ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; ა.ბ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება; ა.გ) საკადასტრო სამუშაოების წარმოება; ა.დ) საგანმანათლებლო საქმიანობა; ა.ე) ეკოტურისტული საქმიანობა; ა.ვ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; ა.ზ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა). ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: ბ.ა) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა; ბ.ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობისა; ბ.გ) ეკოტურიზმი და ეკოგანათლებისა; ბ.დ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელებისა; ბ.ე) ადგილობრივი მოსახელეობისათვის ამ მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილება გამყოლის/გიდის თანხლებით, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ბ.ვ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება; ბ.ზ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; ბ.თ) ტრადიციული გამოყენების ზონის კანონმდებლობით განსაზღვრული დაცვის რეჟიმისათვის აუცილებელი ღონისძიებების განხორციელება; ბ.ი) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; ბ.კ) ვიზიტორთა ყოფნა და გადაადგილება; ბ.ლ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობის, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობის, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობის, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობის (არსებული რესურსის გათვალისწინებით გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 10 მ3-მდე საშეშე მერქანი), ყოველწლიურად ადგილობრივი მოსახლეობისათვის 800 მ3 I ხარისხის მერქნით სარგებლობა, ძოვების (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადგენილებით დამტკიცებული „ტყითსარგებლობის წესის“ მე-12 მუხლის მე-12 და მე-13 პუნქტებით განსაზღვრული საქმიანობისა და 271 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“, „ბ“, „გ“, „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრულ შემთხვევებში, სპეციალური დანიშნულებით ტყითსარგებლობისა და ამავე ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული არსებული ობიექტების ფუნქციონირებისთვის, რეკონსტრუქციის (რეაბილიტაციის) ან დემონტაჟისთვის მიწის სამუშაოების და/ან სპეციალური ჭრების ჩატარებისა, 273 მუხლის შესაბამისად, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ბ.მ) „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილების 21 მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობა. ბ.ნ) სააღრიცხვო სამუშაოების განხორციელება; ბ.ო) ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობა; ბ.პ) ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობა (გარდა სოჭის გირჩისა); ბ.ჟ) ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობა; ბ.რ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით სარგებლობა; ბ.ს) ხანძარსაწინააღმდეგო ღონისძიებების გატარება (კოშკურების, პირსების მოწყობა და სხვა); ბ.ს1) „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 31 პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერისა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით; ბ.ტ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 9 ნოემბრის დადგენილება №568 - ვებგვერდი, 11.11.2015წ. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 18 მაისის დადგენილება №217 - ვებგვერდი, 20.05.2016წ. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 31 ოქტომბრის დადგენილება №486 - ვებგვერდი, 03.11.2016წ. დანართი 2 მუხლი 36. დაცული ტერიტორიის თითოეულ ზონაში ბუნებრივი რესურსების და დაცული ტერიტორიის ქონების სარგებლობაში გაცემასთან დაკავშირებული საკითხები ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა და ქონების სარგებლობაში გადაცემა რეგულირდება მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით. თავი VI მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები მუხლი 37. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე 1. დაცული ტერიტორიების სააგენტო (ცენტრალური აპარატი და ბორჯომი-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით განსახორციელებელი ქმედებების ორგანიზაციასა და განხორციელებაზე, ქმედებების განხორციელების მონიტორინგზე და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე. 2. სააგენტო უზრუნველყოფს, რომ სხვა ორგანიზაციებმა და ექსპერტებმა, განახორციელონ ან ითანამშრომლონ გარკვეული ქმედებების განხორციელებაში. მუხლი 38. ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციის, მდგრადი სარგებლობის დაცვის პროგრამა 1. ბუნებრივი რესურსების დაცვის, კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) უკანონო ქმედებების აღკვეთა, კანონაღსრულება; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ბ) ხანძრების მართვა; გ) დაცულ ტერიტორიების ტყეებში, მავნებლებისაგან მოსალოდნელი საფრთხის მართვა; დ) სახეობებისა და ჰაბიტატების კონსერვაცია, დეგრადირებული ჰაბიტატების და ძირითადი სახეობების პოპულაციების აღდგენა; ე) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი სარგებლობა, დაცული ტერიტორიების იმ ფართობების მოვლა პატრონობა ან გაუმჯობესება, სადაც დაშვებულია მოპოვებითი სარგებლობა. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია ბუნებრივი რესურსების კონსერვაციის, მდგრადი სარგებლობის დაცვის პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) ჭარბი ანთროპოგენური ზემოქმედება: უკანონო მერქნის მოპოვება, ნადირობა, თევზჭერა, იშვიათი მცენარეეების უკანონო ამოღება და ა.შ.; ბ) გარე საზღვრებთან დაკავშირებული კონფლიქტები; გ) ხშირი ხანძრები; დ) პარკის შექმნამდე დაზიანებული ჰაბიტატების აღდგენა; ე) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრების გადაჭარბებული ძოვება; ვ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში ხე-ტყის დამზადების შესაძლო მოცულობის განსაზღვრის რაციონალური საფუძველის არქონა; ზ) ძირითადი სახეობებისათვის, როგორიცაა კეთილშობილი ირემი, არჩვი, ფოცხვერი და კავკასიური როჭო, კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება ან გაუმჯობესება; თ) ნიამორების რეინტროდუქცია; ი) დაცულ ტერიტორიებში ისტორიულ-კულტურული ძეგლების ფიზიკური დაცვის საჭიროება. 3. ბუნებრივი რესურსების დაცვის, კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები არის შემდეგი: № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს ) მ1 დტ-ის საზღვრის გასწვრივ მიწათსარგებლობასთან და მიწის საკუთრებასთან დაკავშირებული კონფლიქტების დარეგულირება კონფლიქტის არსებობის ფაქტი მ2 ხის უნებართვო ჭრის, ნადირობის, თევზჭერის და მცენარეების უკანონო მოპოვების ფაქტების შეჩერება და აღკვეთა კანონდარღვევების რაოდენობა და ხარისხი მ3 ხანძრის გაჩენის საფრთხის რისკისა და მისი გაჩენის შემთხვევაში ხანძრის უარყოფითი გავლენის შერბილება ხანძრების რაოდენობა და ხარისხი და მათგან მიყენებული ზიანი მ4 ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრების შემდგომი დეგრადირების აღკვეთა და დეგრადირებული ფართობების აღდგენა დაშვებული ძოვების პარალელურად მცენარეთა თანასაზოგადოებების მდგომარეობა საძოვრებზე ნიადაგის ეროზიის მასშტაბები საძოვრებით მოსარგებლე ოჯახების რაოდენობა ტყის კორომების მდგომარეობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მ5 ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღკვეთილის ტრადიციული გამოყენების ზონებში ტყეების შემდგომი დეგრადირების აღკვეთა და დეგრადირებული ფართობების აღდგენა ადგილობრივი მოსახლეობისათვის საშეშე ხე-ტყის დამზადების პარალელურად ადგილობრივიმოსახლეობის დასაკმაყოფილებლად მოჭრილი ხე-ტყის მოცულობა ჰაბიტატების მდგომარეობა მ6 ბორჯომის ნაკრძალის, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღკვეთილის მკაცრი დაცვის ზონის, ბუნების მართვადი ზონის და ვიზიტორთა ზონის იმ დეგრადირებული ფართობების აღდგენა, რომლებიც კრიტიკულია დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებული ფასეულობების ბუნებრივ მდგომარეობამდე შენარჩუნებისათვის ძირითადი სახეობების პოპულაციების მდგომარეობა მ7 დაცული ტერიტორიების ძირითადი სახეობების კონსერვაციის გაძლიერება შესაფერისი კონსერვაციის სტრატეგიის არსებობა ძირითადი სახეობების პოპულაციების მდგომარეობა მ8 რეინტროდუქციის წარმატებისათვის ვოლიერში არსებული ნიამორების სტაბილური პოპულაციის მიღწევა სხვა პოპულაციის ინდივიდების დამატებით ვოლიერში არსებული ნიამორების პოპულაცია სტაბილურია და რიცხოვნობა აღწევს ისეთ მაჩვენებლებს, რაც შემდგომ ეტაპზე იძლევა მათი ბუნებრივ ჰაბიტატებში გაშვების საშუალებას მ9 დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არსებული ისტორიულ კულტურული ძეგლების ფიზიკური დაცვა ისტორიულ-კულტურული ძეგლების ფიზიკური მდგომარეობა 4. ბუნებრივი რესურსების დაცვის, კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს მიზნები შემდეგია: ღ1 ბორჯომის ნაკრძალისა და ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის საზღვრების გასწვრივ მიწათსარგებლობასა და მიწის საკუთრებასთან დაკავშირებული კონფლიქტის მოგვარება ღ2 ეფექტური კანონაღსრულებითი პროგრამის განხორციელება უკანონო ქმედებების აღსაკვეთად და გამოსავლენად ღ3 შესაბამისი პოლიტიკისა და პროცედურების განხორციელება დაცულ ტერიტორიაზე ხანძრისაგან ტყის კორომების დაზიანების საფრთხის თავიდან ასაცილებლად. ღ4 შესაბამისი პოლიტიკისა და პროცედურების განხორციელება დაცულ ტერიტორიაზე მავნებელ-დაავადებებისაგან ტყის კორომების დაზიანების თავიდან ასაცილებლად ღ5 ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონებში საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელება ღ6 ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღკვეთილის ტრადიციული გამოყენების ზონებში ტყეების მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელება არსებული კანონმდებლობის მოთხოვნების შესაბამისად ღ7 ქმედებების განხორციელება დეგრადირებული ჰაბიტატების სწრაფი ბუნებრივი განახლებისათვის ადეკვატური პირობების უზრუნველსაყოფად ღ8 კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება კეთილშობილი ირმისათვის, არჩვისათვის, ფოცხვერისა და კავკასიური როჭოსათვის ღ9 ნიამორის რეინტროდუქციის პროგრამის განხორციელების გაგრძელება ღ10 შესაბამისი ქმედებების განხორციელება ისტორიულ-კულტურული ძეგლების ფიზიკური დაცვისათვის ბ) აღნიშნული ღონისძიებების გარდა დაცული ტერიტორიების სააგენტო გეგმავს განახორციელოს ჰაბიტატების მდგომარეობის და მახასიათებელი სახეობების პოპულაციების სიცოცხლისუნარიანობისა და სიდიდის განმსაზღვრელი საბაზისო კვლევები. საბაზისო კვლევები ჩართულია კვლევა-მონიტორინგის პროგრამაში, მუხლი 43. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 5. ბუნებრივი რესურსების დაცვის, კონსერვაციისა და მდგრადი სარგებლობის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 1-სათვის: ბორჯომის ნაკრძალისა და ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის საზღვრების გასწვრივ მიწათსარგებლობასა და მიწის საკუთრებასთან დაკავშირებული კონფლიქტის მოგვარება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი ხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 1.1. მუნიციპალიტეტებთან თანამშრომლობით განისაზღვროს გარე საზღვრები, რომელიც მისაღები იქნება ყველა მხარისათვის რუკა, რომელზეც მითითებული იქნება საზღვრის ზუსტი ხაზი ინიციირება და კოორდინირება მუნიციპალიტეტები და სხვა დაინტერესებული მხარეები სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება გადასახადი მომსახურების მომწოდებლისათვის 1.2. საზღვრების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში საჯარო რეესტრიდან რეგისტრაციის ამონაწერი განხორციელება არ არის საზღვრის ზოლი შეთანხმებულია დაინტერესებულ მხარეებთან 1.3. საზღვრების ფიზიკური დემარკაცია საზღვრის ნიშნულები მოწყობილია განხორციელება არ არის სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს საზღვრის აღმნიშვნელი ნიშნულების მოწყობა ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 2-სათვის: ეფექტური კანონაღსრულებითი საქმიანობის განხორციელება უკანონო ქმედებების აღსაკვეთად და გამოსავლენად ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 2.1. ამჟამად არსებული ღონისძიებების გადახედვა უკანონო ქმედებების გამოსავლენად და აღსაკვეთად პატრულირების სისტემის ჩამოყალიბება ამჟამად არსებული ღონისძიებების შეფასების ანგარიში და ეფექტური კანონაღსრულება განხორციელება არ არის არ არის 2.2. უკანონო ქმედებების გამოსავლენად და აღსაკვეთად შესწორებული ღონისძიებების შემუშავება, რომელშიც აღმოფხვრილი იქნება 2.1 ქმედების ფარგლებში გადახედვის შედეგად იდენტიფიცირებული სისუსტეები შესწორებული ღონისძიებების ამსახველი დოკუმენტი განხორციელება არ არის არ არის 2.3. შესწორებული ღონისძიებების განხორციელება, საჭიროების მიხედვით ტრენინგის ან ხელახალი გადამზადების განხორციელება კანონაღსრულების საკითხში დაკავებული თანამშრომლებისათვის კანონაღსრულების შესწორებული ღონისძიებები ამოქმედებულია განხორციელება არ არის არ არის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 3-სათვის: შესაბამისი პოლიტიკისა და პროცედურების განხორციელება დაცულ ტერიტორიაზე ხანძრისაგან ტყის კორომების დაზიანების საფრთხის თავიდან ასაცილებლად. ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 3.1 ხანძრის საფრთხის შეფასება, მაღალი რისკის მქონე ტერიტორიების და პერიოდების გამოვლენა ხანძრის საფრთხის შეფასების ანგარიში რუკების დართვით, რომელზედაც მითითებული იქნება მაღალი რისკის მქონე ტერიტორიები განხორციელება ადგილობრივი მუნიციპალიტეტი, მაშველთა სამსახური; ადგილობრივი მოსახლეობა ხანძრის საფრთხის არსებობა 3.2. ხანძრის რისკის შემარბილებელი სტრატეგიის და გაუთვალისწინებელ სამუშაოთა გეგმის შემუშავება, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ხანძრის აფეთქების საფრთხე, რომელიც ზიანს მიაყენეს ტყის ეკოლოგიურ და რესურს სარგებლობით ფასეულობებს რისკის შეფასების სტრატეგია და შერბილების სამოქმედო გეგმა განხორციელება ადგილობრივი მუნიციპალიტეტი, მაშველთა სამსახური; ადგილობრივი მოსახლეობა ხანძრის რისკის არსებობა 3.3. ხანძრის რისკის შემარბილებელი სტრატეგიის განხორციელება და მასალისა და აღჭურვილობის შეძენა, ტრენინგის ჩატარება გაუთვალისწინებელ სამუშაოთა გეგმის განსახორციელებლად ხანძრის რისკის შემარბილებელი სტრატეგია ამოქმედებულია. რესურსები უზრუნველყოფილია, რათა მოხდეს გეგმის განხორციელება. თანამშრომლებს აქვთ აუცილებელი ცოდნა და გამოცდილება განხორციელება ადგილობრივი მუნიციპალიტეტი, მაშველთა სამსახური; ადგილობრივი მოსახლეობა საჭიროა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და აღჭურვილობისათვის დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 4-სათვის: შესაბამისი პოლიტიკისა და პროცედურების განხორციელება დაცულ ტერიტორიაზე მავნებელ-დაავადებებისაგან ტყის კორომების დაზიანების თავიდან ასაცილებლად ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 4.1. განხორციელდეს რისკის შეფასება ტყეების ეკოლოგიური და რესურს სარგებლობითი ფასეულობების გათვალისწინებით ანგარიში რისკის შეფასებაზე ინიციირება და ზედამხედველობა რისკის შეფასების გამოცდილების მქონე ექსპერტი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს რისკის შეფასების ანგარიშის მომზადება 4.2. რისკის შემარბილებელი სტრატეგიისა და გაუთვალისწინებელ სამუშაოთა გეგმის შემუშავება, რათა თავიდან იქნეს აცილებული მავნებელ დაავადებათა აფეთქების საფრთხე, რომელიც ზიანს მიაყენებს ტყის ეკოლოგიურ და რესურსსარგებლობით ფასეულობებს რისკის შეფასების სტრატეგია და შერბილების სამოქმედო გეგმა ინიციირება და ზედამხედველობა რისკის შემარბილებელი სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის მომზადების გამოცდილების მქონე ექსპერტი სახელმწიფო საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს რისკის შემარბილებელი სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება 4.3. რისკის შემარბილებელი სტრატეგიის განხორციელება და მასალის- მაგ., ბიოლოგიური კონტროლის საშუალებები და აღჭურვილობა, შეძენა. ტრენინგის ჩატარება გაუთვალისწინებელ სამუშაოთა გეგმის განსახორციელებლად რისკის შემარბილებელი სტრატეგია ამოქმედებულია. რესურსები უზრუნველყოფილია, რათა მოხდეს გეგმის განხორციელება. თანამშრომლებს აქვთ აუცილებელი ცოდნა და ინიციირება და ზედამხედველობა არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს მასალისა და აღჭურვილობის შეძენა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 გამოცდილება ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 5-სათვის: ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელება. ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 5.1. ტრადიციული გამოყენების ზონაში საძოვრების ეკოლოგიური კვლევის ჩატარება, რათა განისაზღვროს ძოვების ოპტიმალური რეჟიმი სხვადასხვა ტიპის საძოვრისა და მათი ამჟამინდელი მდგომარეობის გათვალისწინებით ანგარიში, რომელშიც მოცემული იქნება რეკომენდაციები ძოვების ოპტიმალურ რეჟიმზე ინიციირება და ზედამხედველო ბა შესაფერისი ექსპერტი ან კვლევითი ორგანიზაცია საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს კვლევების განხორციელება 5.2. საძოვრებით მოსარგებლეებთან თანამშრომლობით, საძოვრებით სარგებლობის დარეგულირების პროცედურების განსაზღვრა, რათა მიღწეულ იქნეს ძოვების ოპტიმალური რეჟიმი. საძოვრებით სარგებლობის დარეგულირების პროცედურები საძოვრებით მოსარგებლეებთან პროცედურებზე მიღწეული შეთანხმების ჩანაწერები განხორციელება საძოვრებით მოსარგებლეები არ არის 5.3. საძოვრების მართვის პროცედურების განხორციელების დაწყება საძოვრების მართვის პროცედურები ამოქმედებულია განხორციელება საძოვრებით მოსარგებლეები არ არის ვ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 6-სათვის: ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღკვეთილის ტრადიციული გამოყენების ზონებში ტყეების მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელება არსებული კანონმდებლობის მოთხოვნების შესაბამისად ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 6.1. ტრადიციული გამოყენების ზონაში ტყეების ინვენტარიზაციის განხორციელება იმ სიზუსტით, რომ შესაძლებელი გახდეს ხე-ტყის დამზადების მოცულობების განსაზღვრა, რომელიც შესაბამისობაში იქნება დაცული ტერიტორიების კონსერვაციულ მიზნებთან ტყის ინვენტარიზაციის ჩანაწერები და რუკები ინიციირება და ზედამხედველობა დამოუკიდებელი ექსპერტი (ები) საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს ინვენტარიზაციის ექსპერტები 6.2. ტყით სარგებლობის გეგმის შემუშავება ტყით სარგებლობის გეგმა ინიციირება და ზედამხედველობა ტყის მართვის დაგეგმვის ექსპერტი (ები) საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს ტყის მართვის გეგმის შემუშავება 6.3. ტყით სარგებლობის გეგმის განხორციელების დაწყება ტყით სარგებლობის გეგმა ამოქმედებულია განხორციელება არ არის არ არის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ზ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 7-სათვის: ქმედებების განხორციელება დეგრადირებული ჰაბიტატების სწრაფი ბუნებრივი განახლებისათვის ადეკვატური პირობების უზრუნველსაყოფად ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 7.1. იმ ტერიტორიების იდენტიფიცირება, რომლებიც დეგრადირებულ იყო დაცული ტერიტორიების შექმნამდე და მათი რუკაზე დატანა რუკა დეგრადირებული ტერიტორიების მითითებით ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც განახორციელებს ამ ქმედებას საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი 7.2. იდენტიფიცირებული ტერიტორიებისათვის აღდგენის სტრატეგიის შემუშავება შემუშავებული სტრატეგია ინიციირება და კოორდინირება შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც განახორციელებს ამ ქმედებას საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი 7.3. აღდგენის სტრატეგიის განხორციელების დაწყება სტრატეგია ამოქმედებულია განხორციელება არ არის შესაძლოა საჭირო გახდეს საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, ეს დამოკიდებულია სტრატეგიაში დაკონკრეტებულ ქმედებებზე თ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 8-სათვის: კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება კეთილშობილი ირმისათვის, არჩვისათვის, ფოცხვერისა და კავკასიური როჭოსათვის ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 8.1. კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება , რომელიც მოიცავს კეთილშობილი ირმისათვის მონიტორინგის გეგმას კონსერვაციის სტრატეგია ინიციირება და კოორდინირება შესაფერისი პარტნიორი ორგანიზაციები სტრატეგიის შესამუშავებლად საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი 8.2. კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება , რომელიც მოიცავს არჩვისათვის მონიტორინგის გეგმას კონსერვაციის სტრატეგია ინიციირება და კოორდინირება შესაფერისი პარტნიორი ორგანიზაციები სტრატეგიის შესამუშავებლად საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი 8.3. კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება , რომელიც მოიცავს ფოცხვერისათვის მონიტორინგის გეგმას კონსერვაციის სტრატეგია ინიციირება და კოორდინირება შესაფერისი პარტნიორი ორგანიზაციები სტრატეგიის შესამუშავებლად საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი 8.4. კონსერვაციის სტრატეგიის შემუშავება , რომელიც მოიცავს კავკასიური როჭოსათვის მონიტორინგის გეგმას კონსერვაციის სტრატეგია ინიციირება და კოორდინირება შესაფერისი პარტნიორი ორგანიზაციები სტრატეგიის შესამუშავებლად საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი ი) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 9-სათვის: ნიამორის რეინტროდუქციის პროგრამის განხორციელების გაგრძელება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 9.1. სამოქმედო გეგმის შემუშავება ვოლიერებში არსებული ნიამორის პოპულაციის გასაზრდელად იმ დონემდე, რა დონეზეც დაიწყება ერთეული სახეობების თავისუფლად გაშვება ბუნებაში სამოქმედო გეგმა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ორგანიზაცია ან ექსპერტი, რომელიც განახორციელებს ამ ქმედებას საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს დამოუკიდებელი ექსპერტი 9.2. სამოქმედო გეგმის განხორციელება სამოქმედო გეგმა ამოქმედებულია განხორციელება არ არის თანამშრომელი, რომელიც ჩართული არის რეინტროდუქციის პროექტში, რომელსაც შესაძლოა დასჭირდეს საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება კ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 10-სათვის: ისტორიულ-კულტურული ძეგლების ფიზიკური დაცვა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 10.1. დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არსებული ისტორიულ-კულტურული ძეგლების მდგომარეობის შეფასება. ისტორიულ-კულტურული ძეგლების მდგომარეობის ამსახველი ანგარიში ინიციირება და კოორდინირება ძეგლთა დაცვის ეროვნული სააგენტო არ არის ეკოსაგანმანათლებლო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა 1. ეკოსაგანმანათლებლო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) დაინტერესებული მხარეების ცნობიერების გაზრდა ბორჯომ-ხარაგაულის დაცულ ტერიტორიებზე და მის განსაკუთრებულ ფასეულობებზე და დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიზნებსა და ქმედებებზე; ბ) დაინტერესებული მხარეების ჩართვა დაცული ტერტორიების მართვის საკითხებში. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია საზოგადოებასთან ურთიერთობისა და ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) საჭიროა დამატებითი მუშაობა, რათა დაინტერესებული მხარეები გაეცვნენ დაცულ ტერიტორიებს, მის განსაკუთრებულ ფასეულობებსა და მიზნებს, ასევე ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელ ქმედებებს, ასევე აუცილებელია გაძლიერდეს მათი ნდობა ადმინისტრაციის მიმართ; ბ) არის ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების გავრცობის საშუალება უფრო მეტი სამიზნე ჯგუფებისათვის; გ) არის ადგილობრივი მოსახლეობის დაცული ტერიტორიების სამუშაოებში ჩართვის შესაძლებლობა; დ) ბხდტ-ის ვებგვერდი საჭიროებს განახლებას და გამარტივებას. 3. საზოგადოებასთან ურთიერთობისა და ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად, მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები არის შემდეგი: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ10 იმ ადამიანებისა და სამიზნე ჯგუფების რაოდენობის გაზრდა, რომლებიც მონაწილეობას მიიღებენ ეკო-საგანმანათლებლო ქმედებებში ადამიანებისა და სამიზნე ჯგუფების წევრების რაოდენობა, რომლებიც მონაწილეობას იღებენ ეკო-საგანმანათლებლო ქმედებებში მ11 დაინტერესებულ მხარეთა დაცული ტერიტორიების, მათი განსაკუთრებული ფასეულობებისა და მიზნებისა და ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელი ქმედებების შესახებ ცნობიერების გაზრდა დაინტერესებულ მხარეთა მიერ დაცული ტერიტორიების, მათი განსაკუთრებული ფასეულობების, მიზნებისა და ადმინისტრაციის მიერ განსახორციელებელი ქმედებების შესახებ ინფორმირებულობის დონე მ12 ადგილობრივი მოსახლეობის დაინტერესება დაეხმაროს დაცულ ტერიტორიებს მუშაობაში და ჩაერთოს. საზოგადოების, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისადმი მხარდაჭერის დონე მ13 ბხდტ-ის ვებ-გვერდის საშუალებით ინფორმაციის მიწოდების გაუმჯობესება ვებგვერდიდან ჩამოტვირთული მიმართვებისა და დოკუმენტების რაოდენობა 4. საზოგადოებასთან ურთიერთობისა და ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს მიზნები შემდეგი: ღ11 საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან აქტიური თანამშრომლობით, მათი ინტერესებისა და საჭიროების გათვალისწინებით, ახალი ერთობლივი ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება. ღ12 არსებული ეკოსაგანმანათებლო მასალის გადახედვა, განახლება და სისტემატიზირება და ელექტრონული მონაცემთა ბაზის შექმნა ღ13 საგანმანათლებლო ღონისძიებების და აქტივობების დროში გაწერა და მიწოდება საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის ღ14 სხვადასხვა ასაკობრივ და მიზნობრივ ჯგუფებზე ადაპტირებული ცნობიერების ამაღლების სტრატეგიის შემუშავება ღ15 ბხდტ-ს მეგობართა ასოციაციის შექმნა ღ16 პოპულარული, და ყველა ასაკობრივი ჯგუფის მიერ მარტივად გამოყენებადი ვებგვერდის შექმნა-განახლება. 5. საზოგადოებასთან ურთიერთობისა და ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 11-სათვის: საგანათლებლო დაწესებულებებთან აქტიური თანამშრომლობით, მათი ინტერესებისა და საჭიროების გათვალისწინებით ახალი ერთობლივი ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 11.1 ბხდტ-ს რეგიონში 6 შეხვედრის ორგანიზება სხვადასხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის და მათი ინტერესების გამოვლენა საგანმანათლებლო ორგანიზაციების დაინტერესება გამოვლენილია და დაფიქსირებულია ინიციირება და კოორდინირება საგანმანათლებლო დაწესებულებები და საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები ჩართული პარტნიორი ორგანიზაციების ინტერსის არსებობა 11.2 საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება დოკუმენტირებული საგანმანათლებლო პროგრამები ინიციირება და კოორდინირება საგანმანათლებლო დაწესებულებები და საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები არ არის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 11.3 შემუშავებული პროგრამების მიწოდება საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის საგანმანათლებლო პროგრამები განხორციელებულია ინიციირება და კოორდინირება საგანმანათლებლო დაწესებულებები და საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები არ არის ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 12-სათვის: არსებული ეკოსაგანმანათლებლო მასალის გადახედვა, განახლება და სისტემატიზირება და ელექტრონული მონაცემთა ბაზის შექმნა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 12.1. არსებული მასალის გადახედვა და ინტერნეტიდან და სხვა წყაროებიდან დამატებითი ინფორმაციის მოპოვება არსებული მასალა გადახედილია, დამატებითი მასალა იდენტიფიცირებულია განხორციელება არ არის არ არის 12.2. მონაცემთა ბაზის სისტემატიზაცია არსებული და იდენტიფიცირებული მასალის და პან პარკების ქსელის გამოცდილების გათვალისწინებით მონაცემთა ბაზა სისტემატიზებულია განხორციელება პან პარკები არ არის 12.3. მონაცემთა ბაზის სააგენტოს და ბხდტ-ს ვებგვერდზე ატვირთვა მონაცემთა ბაზა ატვირთულია ვებგვერდზე და ინფორმაცია დაინტერესებულ მხარეებისათვის და სხვა დტ-ის ადმინისტრაციებისათვის უზრუნველყოფილია განხორციელება არ არის ბხდტ-ის ვებ გვერდის განახლება გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 13-სათვის: საგანმანათლებლო ღონისძიებების და აქტივობების დროში გაწერა და მიწოდება საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 13.1. არსებული გამოცდილებისა და ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების კალენდრის შექმნა შერჩეული ქმედებების დროის გრაფიკი განსაზღვრულია ინიციირება და კოორდინირება არ არის არ არის 13.2. რეინჯერების შერჩევა და მათი დატრენინგება ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებისათვის შერჩეულია 6 რეინჯერი, რომელსაც ჩაუტარდა ტრენინგი განხორციელება არ არის არ არის 13.3 საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის და სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეებისათვის შემუშავებული კალენდრის მიწოდება.. კალენდარი მიწოდებულია დაინტერესებული მხარეებისათვის და ატვირთულია დტს-ს და ბხდტ-ის ვებგვერდებზე განხორციელება საგანმანათლებლო დაწესებულებები და საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები და სხვა დაინტერესებული მხარეები არ არის დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 14-სათვის: სხვადასხვა ასაკობრივ და მიზნობრივ ჯგუფებზე ადაპტირებული ცნობიერების ამაღლების სტარტეგიის შემუშავება http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 14.1 ბხდტ-ს რეგიონში შეხვედრის ორგანიზება სხვადასხვა დაინტერესებული ჯგუფებისათვის (ადგილობრივი თემი, NGO-ები, ადგილობრივი მუნიციპალიტეტები, საგანმანათლებლო რესურსცენტრები), რათა იდენტიფიცირებულ იქნეს ძირითადი საკითხები და მიდგომები პრობლემები და შესაძლებლობები იდენტიფიცირებულია ინიციირება, ფასილიტაცია და კოორდინირება ადგილობრივი მოსახლეობა, მუნიციპალიტეტი, არასამთავრობო ორგანიზაციები, საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები 14.2. დამოუკიდებელი ექსპერტის რეკომენდაციების და პან პარკების გამოცდილების გაზიარების გათვლისწინებით ცნობიერების ამაღლების სტრატეგიის სამუშაო ვერსიის მომზადება. სამუშაო ვერსია შემუშავებულია განხორციელება არ არის არ არის 14.3 სამუშაო ვერსიის გაცნობა დაინტერესებული მხარეებისათვის და მათი რეკომენდაციის გათვალისწინება სამუშაო ვერსია წარდგენილია და შენიშვნები გათვალისწინებულია ინიციირება, ფასილიტაცია და კოორდინირება ადგილობრივი მოსახლეობა, მუნიციპალიტეტი, არასამთავრობო ორგანიზაციები, საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები 14.4 შენიშვნების გათვალისწინებით სტრატეგიის საბოლოო ვერსიის მომზადება და დამტკიცება სტრატეგია დამტკიცებულია განხორციელება არ არის არ არის 14.5 სტრატეგიის განხორციელების ინიციირება სტრატეგია ამოქმედებულია განხორციელება არ არის შესაძლოა საჭირო გახდეს საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება. დამოკიდებულია სტრატეგიის შინაარსზე ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 15-სათვის: ბხდტ-ს მეგობართა ასოციაციის შექმნა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 15.1. მეგობართა ასოციაციის დამფუძნებელი პიროვნებებისა და ორგანიზაციის წევრების და ასევე მათი გამოვლენა, ვინც ადმინისტრირებას გაუწევს ასოციაციას იდენტიფიცირებულია ასოციაციის წევრების რაოდენობა ინიციირება და ფასილიტაცია ადგილობრივი მოსახლეობა და არასამთავრობო ორგანიზაციები არ არის 15.2. მეგობართა ასოციაციის წესდების შემუშავება და ასოციაციის რეგისტრაცია ასოციაცია დაარსებულია და ფუნქციონირებს ინიციირება და ფასილიტაცია ადგილობრივი მოსახლეობა და არასამთავრობო ორგანიზაციები საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსებულ იქნეს ასოციაციის ფუნქციონირების საწყისი პერიოდი ვ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 16-სათვის: პოპულარული, და ყველა ასაკობრივი ჯგუფის მიერ მარტივად გამოყენებადი ვებგვერდის შექმნა-განახლება http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 16.1. ვებგვერდის დიზაინის შემუშავება ვებგვერდის დიზაინი ინიციირება და ზედამხედველობა ვებგვერდის დიზაინერი საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს ვებგვერდის დიზაინერი 16.2. ვებგვერდის განახლება ახალი ვებგვერდი ამოქმედებულია ინიციირება და ზედამხედველობა ვებგვერდის დიზაინერი საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს ვებგვერდის დიზაინერი მუხლი 40. ეკოტურიზმის პროგრამა 1. ეკოტურიზმის პროგრამა მოიცავს დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტულ მომსახურებას, რომელიც თავის მხრივ გულისხმობს ტურისტული პროდუქტის შექმნასა და შეთავაზებას სხვადასხვა მიზნობრივი ჯგუფებისათვის და ვიზიტორთათვის საინფორმაციო მასალის შექმნას სხვადასხვა ფორმით. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია ეკოტურიზმის პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) არსებული ტურისტული მომსახურებისა და ინფრასტრუქტურის ხარისხი საერთაშორისო ვიზიტორების მოლოდინზე და ევროპის სხვა ქვეყნების დაცულ ტერიტორიებში არსებულ მომსახურების დონეზე უფრო დაბალია; ბ) ვიზიტორებისათვის საინფორმაციო მასალა საჭიროებს განახლებას; გ) არის იმის შესაძლებლობები, რომ გაფართოვდეს ტურისტული შეთავაზებები, სალაშქრო მარშრუტებისა და თემატური ბილიკების ჩათვლით, და ასევე გაიზარდოს ვიზიტორთა რაოდენობა; დ) არის იმის შესაძლებლობები, რომ რეგიონის მოსახლეობა ჩართულ იქნეს ტურისტული მომსახურების გაწევის საქმეში. 3. ეკოტურიზმის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებულ იქნება იმის შესაფასებლად მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები არის შემდეგი: № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ14 არსებული მომსახურების ინფრასტრუქტურის ხარისხის გაუმჯობესება საერთოშორისო სტანდარტების შესაბამისად ვიზიტორების ეროვნული პარკის მომსახურებითა და ინფრასტრუქტურით კმაყოფილების დონე მ15 ახალი ტურისტული მომსახურებების დანერგვა და მრავალფეროვანი ტურისტული პროდუქტის შექმნა სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისათვის სამიზნე ჯგუფები, რომლებიც მოდიან ეროვნულ პარკში და სარგებლობენ შეთავაზებული მომსახურებით. ვიზიტორთა იმ ჯგუფის კმაყოფილების დონე, რომელიც ნაკლებადაა დაინტერესებული ლაშქრობით (ოჯახები, ხანდაზმული ადამიანები, ბავშვები), ეროვნული პარკის ინფრასტრუქტურითა და მომსახურებით. ვიზიტორთა კმაყოფილების დონე ეროვნული პარკის მიერ შეთავაზებული მომსახურებითა და ინფრასტრუქტურით მ16 რეგიონის მოსახლეობის ჩართვა დაცულ ტერიტორიაზე ტურიზმის განვითარების საქმეში იმ ადამიანთა რაოდენობა რეგიონში, რომლებიც ჩართულნი არიან მომსახურების მიწოდებაში მ17 ტურიზმის განვითარების ჰარმონიზების უზრუნველყოფა დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებულ ფასეულობებთან ვიზიტორების გავლენა პარკის ეკოლოგიურ გარემოზე და ინფრასტრუქტურაზე http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 მ18 აუცილებელი საინფორმაციო მასალის განახლება და შექმნა. ვიზიტორების საინფორმაციო მასალით კმაყოფილების დონე 4. ეკოტურიზმის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს მოცემული მიზნები შემდეგი: ღ17 არსებული ტურისტული მომსახურების გაუმჯობესება ღ18 არსებული ტურისტული ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება ღ19 რეგიონში პროფესიონალი გამყოლების მდგრადი ქსელის დაარსების ხელის შეწყობა ღ20 მოკლეხნიანი ტურების და შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შექმნა განსაკუთრებული ასაკობრივი ჯგუფებისათვის ღ21 ტურისტული პროდუქტის გამრავალფეროვნება ღ22 ადგილობრივ მოსახლეობასთან თანამშრომლობის გაფართოება და მათი დაინტერესება ვიზიტორთა მომსახურებაში ჩართულობით ღ23 ეროვნული პარკის გამტარუნარიანობის განსაზღვრა ღ24 ხარისხის მართვის სისტემის განხორციელება ინფრასტრუქტურისა და მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით ღ25 პარკის უზრუნველყოფა ყველა აუცილებელი და განახლებული საინფორმაციო მასალით ღ26 ეროვნული პარკის მარკეტინგისა და საკომუნიკაციო გეგმის შემუშავება 5. ეკოტურიზმის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებები 17-სათვის: არსებული ტურისტული მომსახურების გაუმჯობესება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 17.1. არსებული მომსახურების მდგომარეობის შეფასება არსებული მომსახურებების მდგომარეობის ამსახველი შეფასება განხორციელება ტურისტული მომსახურების მოსარგებლეები არ არის 17.2. პარკის რეგისტრაციის ფორმის გამარტივება შემუშავებულია რეგისტრაციის გამარტივებული სისტემა 17.3. ტურისტული მარშრუტების დეტალური აღწერა, აუცილებელი რუკის, გრაფიკისა და კოორდინატების მითითებით შესაფერისი მასალა მომზადებულია, დაბეჭდილია და უზრუნველყოფილია ვიზიტორებისათვის განხორციელება არ არის დამატებითი დაფინანსება 17.4. სალაშქრო აღჭურვილობის შესყიდვა გასაქირავებლად (საწვიმარები, გაზქურები, ჭურჭელი, სალაშქრო ჯოხები) სალაშქრო აღჭურვილობა უზრუნველყოფილია ვიზიტორებისათვის განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება 17.5. სალაშქრო აღჭურვილობის დამზადება გასაყიდად (ქუდები, სალაშქრო ჯოხები, ა.შ.) სალაშქრო აღჭურვილობა უზრუნველყოფილია აღჭურვილობა გაყიდულია ინიციირება არ არის საკანონმდებლო ცვლილებები და ფინანსების არსებობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 17.6. ცხენების გაქირავების მომსახურების გაუმჯობესება უზრუნველყოფილია ცხენების გაქირავების შესაბამისი მომსახურება; ცხენები შესაბამის მდგომარეობაში არიან და მათი აღჭურვილობა უსაფრთხოა ინიციირება და კოორდინირება ბიზნეს პარტნიორები ტენდერის წარმატებული განხორციელება 17.7. გამყოლის მომსახურების გაუმჯობესება (პროფესიონალი გამყოლების შერჩევა, დეტალური ტრენინგების განხორციელება) პროფესიონალი გამყოლების მომსახურება უზრუნველყოფილია ვიზიტორებისათვის ინიციირება და კოორდინირება რეგიონში არსებული გამყოლები ტენდერი 17.8. სამთო ველოტურების განვითარება და პოპულარიზაცია სამთო ველოტურის კარგად შემუშავებული შეთავაზება ინიციირება და კოორდინირება ადგილობრივი მოსახლეობა არ არის 17.9. საგანმანათლებლო ტურების ჩამოყალიბება და შეთავაზება კარგად შემუშავებული საგანმანათლებლო ტურისტული შეთავაზება ინიციირება და კოორდინირება საგანმანათლებლო დაწესებულებები (განათლების სამინისტრო) ფინანსების არსებობა ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 18-სათვის: არსებული ტურიტული ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 18.1. ტურისტული თავშესაფრების შეკეთება (შეღებვა, საწოლების შეკეთება, მინების შეცვლა და ა.შ.) ტურისტული თავშესაფრების მდგომარეობა შესაბამისია ვიზიტორების მისაღებად განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.2.თავშესაფრებთან ინფრასტრუქტურის კარგ მდგომარეობაში უზრუნველყოფა – წყალი, ტუალეტი, საცეცხლე ადგილები, ა.შ. თავშესაფრებთან ახლოს მდებარე ინფრასტრუქტურა მზადაა ტურისტების მისაღებად განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.3. მარტივი საველე საშხაპეების მოწყობა თავშესაფრებთან ახლოს ინფრასტრუქტურა აკმაყოფილებს ვიზიტორთა მოთხოვნებს განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.4. თანამედროვე საკემპინგე ადგილების მოწყობა (საშხაპეები, ტუალეტები, საცეცხლე და საკემპინგე ადგილები) საკემპინგე ადგილები მოდერნიზებულია და აკმაყოფილებს ვიზიტორთა მოთხოვნებს განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.5. საკემპინგე ადგილების მოწყობა იმ ბილიკებზე დ ა იმ ადგილას, სადაც დიდი მანძილია მარშრუტის საწყის წერტილსა და არსებულ თავშესაფარს შორის ინფრასტრუქტურა შექმნილია მოკლე მანძილზე და იზიდავს სხვა სამიზნე ჯგუფებს განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.6. ეროვნული პარკის ცხრა ტურისტული ბილიკის შეკეთება ბილიკები კარგ მდგომარეობაშია და უსაფრთხოა განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.7. ეროვნული პარკის ცხრა ტურისტული ბილიკის მარკირება; მარკირების სისტემის გაუმჯობესება, განსაკუთრებით პარკის ალპურ ნაწილში ბილიკები კარგად არის მარკირებული და უზრუნველყოფს ვიზიტორთა უსაფრთხო გადაადგილებას განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 18.8. საპიკნიკე ადგილების გაუმჯობესება და ბილიკების გასწვრივ დასასვენებელი ადგილების დამატება ბილიკების გასწვრივ უზრუნველყოფილია აუცილებელი ინფრასტრუქტურა განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.9. თავშესაფრებთან ახლოს ბილიკების გასწვრივ საცეცხლე ადგილების მოწყობა საცეცხლე ადგილები მოწყობილია და ასუსტებენ ხანძრის გაჩენის საფრთხეს განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად 18.10. თავშესაფრებთან ახლოს და ბილიკების გასწვრივ საპიკნიკე და საკემპინგე ადგილების, და მანძილის მანიშნებელი ნიშნულების დამატება ვიზიტორები უფრო ადვილად გადაადგილდებიან ბილიკებზე 10. თავშესაფრებთან ახლოს და ბილიკების გასწვრივ საპიკნიკე და საკემპინგე ადგილების, და მანძილის მანიშნებელი ნიშნულების დამატება 18.11. საგანმანათლებლო ბილიკის საფუძვლიანი განახლება (საინფორმაციო დაფების, საპიკნიკე და დასასვენებელი ადგილების მოწყობის ჩათვლით) საგანმანათლებლო ტურების შესათავაზებლად უზრუნველყოფილია შესაბამისი ინფრასტრუქტურა განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება მასალისა და მუშახელის დასაქირავებლად გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 19-სათვის: რეგიონში პროფესიონალი გამყოლების ქსელის დაარსების ხელის შეწყობა, მეტი დაინტერესებული მხარის ჩართვა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 19.1. დაინტერესებული ორგანიზაციებს (ტურ ოპერატორები, სასტუმროები) იდენტიფიცირება რეგიონში ინტერესი გაზრდილია განხორციელება გამყოლები, ბიზნეს პარტნიორება არ არის 19.2. გამყოლთა ასოციაციისა ან კავშირის შექმნის მხარდაჭერა შექმნილია დამატებითი სამუშაო ადგილები პროფესიონალი გამყოლების სისტემა ჩამოყალიბებულია ინიციირება და ფასილიტაცია გამყოლები არ არის დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებასათვის 20-სათვის: მოკლეხნიანი ტურების და შესაფერისი ინფრასტრუქტურის შექმნა განსაკუთრებული ასაკის ჯგუფებისათვის ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 20.1. მოკლეხნიანი ტურების პოტენციალის შესწავლა მოკლეხნიანი ტურების პოტენციალის ამსახველი ანგარიში განხორციელება მოხალისეები, მშვიდობის კორპუსი, ილიას სახ. უნივერსიტეტი არ არის 20.2 ტურების დაგეგმვა და განხორციელება, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შექმნით ახალი სამიზნე ჯგუფებისათვის შეთავაზებები უზრუნველყოფილია (ოჯახები, ხანდაზმული ადამიანები, ბავშვები) განხორციელება სამშენებლო კომპანია კვლევა, რომელიც განხორციელდა 1 ქმედების ფარგლებში ასაბუთებს ბიზნესინვესტიციებს მოკლე ტურების შესაქმნელად, საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 21-სათვის: ტურისტული პროდუქტის გამრავალფეროვნება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 21.1. ახალი მომსახურებების შესაძლებლობების შეფასება, მათ შორისაა კულტურული ტურები, გარეულ ველურ სამყაროზე დაკვირვების ტურები და ტურები, რომელიც მოიცავს ტრადიციული საქმიანობის ელემენტებს ზამთრის ტურიზმის განვითარება შესაძლებლობების შეფასების ამსახველი ანგარიში ინიციირება და კოორდინირება მოწვეული ექსპერტი დაფინანსების არსებობა 21.2. კულტურული ტურების შექმნა შეთავაზება კულტურულ ტურებზე დაინტერესებული სამიზნე ჯგუფისათვის უზრუნველყოფილია ინიციირება და კოორდინირება მოწვეული ექსპერტი შეფასება, რომელიც განხორციელდა 20.1 ქმედების ფარგლებში ასაბუთებს ბიზნესინვესტიციებს კულტურული ტურების შესაქმნელად 21.3. ტურების შექმნა ფრინველებზე და ცხოველებზე დასაკვირვებლად შეთავაზება დაინტერესებული სამიზნე ჯგუფისათვის უზრუნველყოფილია ინიციირება და კოორდინირება მოწვეული ექსპერტი ან ორგანიზაცია შეფასება, რომელიც განხორციელდა 20.1 ქმედების ფარგლებში ასაბუთებს ბიზნესინვესტიციებს ფრინველებზე და ცხოველებზე დასაკვირვებელი ტურების შესაქმნელად დამატებითი ადამიანური რესურსები (კონკრეტულ საკითხებზე მოხალისეთა მოზიდვა) ვ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 22-სათვის: ადგილობრივ მოსახლეობასთან თანამშრომლობის გაფართოება და მათი დაინტერესება ვიზიტორთა მომსახურებაში ჩართულობით ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 22.1. ადგილობრივ მოსახლეობას შორის დაინტერესების შექმნა ტურისტული მომსახურებების და პროდუქტების შესაქმნელად, რომლებიც შემდგომ ვიზიტორებზე იქნება გაყიდული (განსაკუთრებით მარელისში, აბასთუმანში და აწყურში) პარკის რეგიონში უზრუნველყოფილია სხვადასხვა მომსახურება, რომლებიც ინტეგრირებულია პარკის შეთავაზებებში და ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ქმნის დამატებითი შემოსავლის წყაროს ინიციირება და კოორდინირება ადგილობრივი მოსახლეობა არ არის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ზ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 23-სათვის: ეროვნული პარკის გამტარუნარიანობის განსაზღვრა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 23.1. კვლევის ჩატარება, რათა შეფასდეს ეროვნული პარკის ფიზიკური და ეკოლოგიური გამტარუნარიანობა სხვადასხვა ტიპის მომსახურების უზრუნველსაყოფად ვიზიტორებისათვის ეროვნული პარკის ფიზიკური და ეკოლოგიური გამტარუნარიანობის შეფასება ინიციირება და კოორდინირება მოწვეული სპეციალისტი საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს მოწვეული სპეციალისტი თ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 24-სათვის: ხარისხის მართვის სისტემის განხორციელება ინფრასტრუქტურისა და მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 24.1. პარკის მომსახურების ხარისხის შესამოწმებლად და უზრუნველსაყოფად სისტემის შექმნა მომსახურების ხარისხი შენარჩუნებულია მოთხოვნის დონეზე ინიციირება და კოორდინირება არ არის არ არის 24.2. პარკის ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის შესასწავლად, მისი ხარისხის უზრუნველსაყოფად და ვიზიტორების მიერ დაბინძურების აღსაკვეთად სისტემის შექმნა ინფრასტრუქტურისა და მისი მიმდებარე გარემოს ხარისხი შენარჩნებულია მოთხოვნის დონეზე ინიციირება და კოორდინირება არ არის არ არის ი) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 25-სათვის: პარკის უზრუნველყოფა ყველა აუცილებელი და განახლებული საინფორმაციო მასალით ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 25.1. პარკის ბილიკების რუკის განახლება სალაშქრო რუკა, რომელიც უზრუნველყოფს ვიზიტორებისათვის საჭირო ინფორმაციის მიწოდებას. ინიციირება და ზედამხედველობა არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს რუკის დამზადება 25.2. თითოეული ბილიკისათვის პატარა ბუკლეტის დაბეჭდვა სალაშქრო პირობები გაუმჯობესებულია ინიციირება და ზედამხედველობა არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს ბუკლეტის დამზადება 25.3. სპეციალური ბუკლეტების დამზადება (მცენარეები, ცხოველები, ფრინველები) ინფორმაცია ხელმისაწვდომია სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფისათვის ინიციირება და ზედამხედველობა არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს ბუკლეტის დამზადება 25.4. საინფორმაციო დაფების განახლება ბილიკის საწყის ადგილებსა და თავშესაფრების მახლობლად პარკის ტერიტორიაზე შესაძლებელია ინფორმაციის მოპოვება ინიციირება და ზედამხედველობა არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს მასალები http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 25.5. საინტერპრეტაციო დაფების მომზადება და განთავსება ბილიკების გასწვრივ. პარკის ტერიტორიაზე შესაძლებელია ინფორმაციის მოპოვება ინიციირება და ზედამხედველობა არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს მასალები 25.6. ქცევის წესებისა და ინფორმაციის მომზადება და მისი განთავსება თავშესაფრებსა და საკემპინგე ადგილების მახლობლად ვიზიტორები ინფორმირებულები არიან და შესაბამისად გარემოზე გავლენა შემცირებულია განხორციელება არ არის საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს მასალები კ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 26-სათვის: პარკის მარკეტინგისა და საკომუნიკაციო გეგმის შემუშავება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 26.1. პარკისათვის მარკეტინგისა და საკომუნიკაციო გეგმის შემუშავება კარგად შემუშავებული გეგმა უზრუნველყოფილია, რომელიც ეხმარება პარკის პოპულარიზაციას ადგილობრივ და საერთაშორისო დონეზე განხორციელება მოხალისეები სხვადასხვა ორგანიზაციებიდან დამატებითი ადამიანური რესურსები (კონკრეტულ საკითხებზე მოხალისეთა მოზიდვა ) მუხლი 41. ადმინისტრაციის პროგრამა 1. ადმინისტრაციის პროგრამა მოიცავს იმ საკითხებს, რომლებიც უკავშირდება დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ეფექტურ ფუნქციონირებას და მოიცავს: ა) ადმინისტრაციის სტრუქტურას, ფუნქციებს, შიდა განაწესს, სისტემებსა და პროცედურებს, სამუშაო გეგმებისა და ანგარიშების ჩათვლით; ბ) თანამშრომლების შევსებას, კვალიფიკაციას, ცოდნასა და გამოცდილებას და მათ მოტივაციას; გ) ინფრასტრუქტურითა და აღჭურვილობით უზრუნველყოფას; დ) პარტნიორული ურთიერთობის გაძლიერებას ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია ადმინისტრაციის პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) ადმინისტრაციის საჭირო კვალიფიკაციის მქონე კადრებით შევსება; ბ) ადამიანური რესურსის გაძლიერება; გ) ადმინისტრაციის გამართული ფუნქციონირებისათვის საჭირო აღჭურვილობის იდენტიფიცირება; დ) ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის გაუმჯობესება და დამატებითი ინფრასტრუქტურის შექმნა; ე) პარტნიორული ურთიერთობების გაღრმავება / თანხების მოძიება; ვ) მოხალისეების სისტემის შექმნა. 3. ადმინისტრაციის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებული იქნება იმის შესაფასებლად მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები არის შემდეგი: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ19 ადმინისტრაციის საჭირო კვალიფიკაციის მქონე კადრებით შევსება ადმინისტრაციის პერსონალი (რიცხოვნობა და კვალიფიკაცია) აკმაყოფილებს არსებულ მოთხოვნებს მ20 საჭირო ტრენინგების გამოვლენა და მათი განხორციელება საჭიროებებიდან გამომდინარე პერსონალს ჩაუტარდა ტრენინგები მ21 ადმინისტრაციის გამართული ფუნქციონირებისათვის საჭირო აღჭურვილობის შეძენა ადმინისტრაციას გამართული ფუნქციონირებისათვის გააჩნია ყველა საჭირო აღჭურვილობა მ22 არსებული ინფრასტრუქტურის განახლება და ახალი ელემენტების დამატება არსებული ინფრასტრუქტურა განახლებულია მ23 არსებული პარტნიორული ურთიერთობების გაღრმავება და ახალი შესაძლებლობების მოძიება ბხდტ-ს ადმინისტრაციას მჭიდროდ თანამშრომლობს პარტნიორებთან მ24 მოხალისეების სისტემის განვითარება ბხდტ-ს აქვს კავშირები საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ადმინისტრაციაში მოხალისეების მოწვევასთან დაკავშირებით 4. ადმინისტრაციის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს მოცემული მიზნები შემდეგი: ღ27 ადმინისტრაციის დასაკომპლექტებლად კვალიფიციური კადრების მოძიება და მათი აყვანა სამსახურში ღ28 თანამშრომლების უნარების გაძლიერება ტრენინგების ჩატარების გზით ღ29 ადმინისტრაციის გამართული ფუნქციონირებისათვის საჭირო აღჭურვილობის შეძენა ღ30 ბხდტ-ს ინფრასტრუქტურის მოვლა-შენახვის გეგმის შემუშავება და ახალი ინფრასტურქტურის დამატება ღ31 პან პარკებთან თანამშრომლობის გაგრძელება და სერტიფიკატის შენარჩუნება და ურთიერთობის დამყარება მსოფლიოს სხვა დაცულ ტერიტორიებთან „დაძმობილების” მიზნით ღ32 კავშირების შენარჩუნება არსებულ ორგანიზაციებთან და ახალი ორგანიზაციების მოძიება დაცულ ტერიტორიებზე მოხალისეების სიტემის დახვეწვისათვის. 5. ადმინისტრაციის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 27-სათვის; ადმინისტაციის დასაკმოპლექტებლად კვალიფიციური კადრების მოძიება და მათი აყვანა სამსახურში: ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 27.1 საჭირო კადრების ინდენტიფიცირება მ.შ. რაოდენობა და კვალიფიკაცია ბხდტ-ს ადმინისტრაციას დამატებით ჰყავს GIS სპეციალისტი, 1 იურისტი და პატრულირების განყოფილება განხორციელება არ არის თანამშრომელთა რაოდენობის გაზრდა. დაფინანსების უზრუნველყოფა 27.2. კვალიფიციური კადრის შერჩევა და დტს- თან შეთანხმება - საჭირო კადრი თანამდებობაზეა განხორციელება არ არის რეგიონში კვალიფიცირებული კადრის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 და შტატში აყვანა არსებობა ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 28-სათვის: თანამშრომლების უნარების გაძლიერება ტრენინგების ჩატარების გზით ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 28.1 თანამშრომელთა საქმინობების ანალიზის საფუძველზე საჭირო ტრენინგების გამოვლენა საჭირო ტრენინგები გამოვლენილია განხორციელება არ არის 28.2. იდენტიფიცირებული ტრენინგების თემატიკის შეთანხმება დტს-თან და დონორის/ორგანიზაციის მოძიება შეთანხმებულია დტს-თან მოძიებულია დონორ/იორგანიზაცია ინიციირება და კოორდინირება დონორი და პარტნიორი ორგანიზაციები დონორი და პარტნიორი ორგანიზაციების არსებობა 28.3 ტრენინგების ჩატარება და მიღებული ცოდნის შეფასება ადმინისტრაციის თანამშრომელთა უნარები გაძლიერებულია ინიციირება და კოორდინირება დონორი და პარტნიორი ორგანიზაციები დონორი და პარტნიორი ორგანიზაციების არსებობა გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 29-სათვის: ადმინისტრაციის გამართული ფუნქციონირებისათვის საჭირო აღჭურვილობის შეძენა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 29.1 თანამშრომელთა საქმიანობების ანალიზის საფუძველზე აღჭურვილობის საჭიროების გამოვლენა აღჭურვილობის საჭიროება გამოვლენილია (9 ავტომობილი, 1 კვადროციკლი, 30 ცხენი) განხორციელება არ არის არ არის 29.2. აღჭურვილობის შეძენაზე ტექნიკური დავალების მომზადება, სააგენტოსთან შეთანხმება და ტენდერის გამოცხადება აღჭურვილობაზე ტექნიკური დავალება მომზადებულია; ტენდერი წარმატებით ჩატარდა ინიციირება და კოორდინირება არ არის არ არის 29.3. აღჭურვილობის შეძენა საჭირო აღჭურვილობა შეძენილია; ადმინისტრაციას გააჩნია სათანადო აღჭურვილობა წარმატებული ფუნქციონირებისათვის განხორციელება არ არის დაფინანსების უზრუნველყოფა დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 30-სათვის: ბხდტ-ს ინფრასტრუქტურის მოვლა შენახვის გეგმის შემუშავება და ახალი ინფრასტურქტურის დამატება ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 30.1 ინფრასტრუქტურის მოვლა შენახვის გეგმის შემუშავება გეგმა შემუშავებულია განხორციელება/ შესრულება არ არის არ არის 30.2 არსებული ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის შეფასება არსებული ინფრასტრუქტურის მდგომარეობა შეფასებულია; გამოვლენილია საჭიროებები შეკეთებისათვის განხორციელება არ არის არ არის 30.3. არსებული მდგომარეობის, მოთხოვნის და საჭიროების საფუძველზე ახალი ინფრასტრუქტურის განსაზღვრა განსაზღვრულია თუ სად რა დამატებითი ინფრასტრუქტურა უნდა მოეწყოს განხორციელება არ არის არ არის 30.4. ტენდერის ჩატარება არქიტექტურულ პროექტებზე და პროექტების დასრულება ტენდერი ჩატარდა არსებობს დამტკიცებული არქიტექტურული პროექტები ინიციირება და კოორდინირება არ არის დაფინანსების უზრუნველყოფა 30.5. ტენდერის ჩატარება მშენებლობაზე და მშენებლობის განხორციელება ტენდერი ჩატარდა მშენებლობა დასრულებულია ინიციირება და კოორდინირება არ არის დაფინანსების უზრუნველყოფა ე) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 31-სათვის არკ-ებთან თანამშრომლობის გაგრძელება, სერტიფიკატის შენარჩუნება და ურთიერთობის დამყარება მსოფლიოს სხვა დაცულ ტერიტორიებთან „დაძმობილების” მიზნით ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 31.1. Pan Parks -თან მუდმივი კავშირის შენარჩუნება და ქსელში არსებული ევროპული ეროვნული პარკის გამოცდილების გაზიარება. კავშირი არსებობს პან პარკებთან საჭირო ინფორმაცია, გამოცდილება საჭირო დროს მიღებულია, გაზიარებულია ინიციირება და კოორდინირება პან პარკები ბხდტ სერტიფიცირებულია 31.2. პან პარკების ყოველწლიური შეფასების პროცესის უზრუნველყოფა შეფასების პროცესები განხორციელებულია კოორდინირება პან პარკები არ არის 31.3. ბხდტ – ხელახალი სერტიფიცირება ბხდტ-ს შენარჩუნებული აქვს პან პარკების სერტიფიკატი ინიციირება და კოორდინირება პან პარკები პან პარკების სწორი ქმედებები გათვალისწინებულია 31.4. სხვა საერთაშორისო კავშირების მოძიება. ე.წ. ბხდტ დაძმობილებული პარკის შესაძლებლობების მოძიება საერთაშორისო კავშირები არსებობს მოძიებულია და მომზადებულია ნიადაგი დასაძმობილებელ პარკზე განხორციელება საერთაშორისო ორგანიზაციები/ სხვა დაცული ტერიტორიები ვ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 32-სათვის: კავშირების შენარჩუნება არსებულ ორგანიზაციებთან და ახალი ორგანიზაციების მოძიება დაცული ტერიტორიებზე მოხალისეების სისტემის დახვეწვისათვის http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 32.1. ორგანიზაცია „GLEN“ კავშირის შენარჩუნება და ყოველწიური აპლიკაციის შევსება ადმინისტრაციის მიერ კავშირი არსებობს ინიციირება და კოორდინირება GLEN GLEN -ის ინტერესი 32.2. სხვადასხვა საგანამანათლებლო დაწესებულებებთან ,,მოხალისეების” მოწვევასთან დაკავშირებით შეხვედრების გამართვა სასწავლო დაწესებულებები შერჩეულია და შეხვედრები განხორციელებული ინიციირება, კოორდინირება სასწავლო დაწესებულებები არ არის 32.3. ,,მშვიდობის კორპუსთან” თანამშრომლობის გაძლიერება ბხდტ-ს თანამშრომლობს ,,მშვიდობის კორპუსთან” ინიციირება და კოორდინირება „მშვიდობის კორპუსი“ ადმინისტრაციაში არის მშვიდობის კორპუსის მოხალისე 32.4. სპეციალუირ პროგრამების შემუშავება მოხალისეებისათვის პროგრამები შემუშავებულია განხორციელება არ არის არ არის 5. ამ მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული თითოეული პროგრამა უნდა შეიცავდეს აღწერას, პროგრამის მიზნებს, ღონისძიებებს და სამოქმედო გეგმას. მუხლი 42. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამა 1. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) სამეცნიერო კვლევა განიხილება როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტი მენეჯმენტის სტრატეგიის შემუშავებასა და ადაპტაციის პროცესში; ბ) მონიტორინგის მიზნების მიღწევისა და განხორციელებისათვის სრულყოფილი და ხელმისაწვდომი მონაცემთა ბაზის არსებობა; გ) მონიტორინგი ხორციელდება კანონმდებლობით განსაზღვრული პროცედურებისა და ნებადართული მეთოდების გამოყენებით. 2. პრობლემები და შესაძლებლობები, რომლებიც იდენტიფიცირებულ იქნა სიტუაციურ ანალიზში და რომლებიც განხილულია კვლევა-მონიტორინგის პროგრამაში, არის შემდეგი: ა) ინფორმაციაში არსებული სისუსტეები, რომელიც შეეხება ჰაბიტატების გავრცელებას, ასევე სახეობების არსებობას და მათ გავრცელებას; ბ) საბაზისო ინფორმაციაში არსებული სისუსტე, რომელიც შეეხება ძირითადი სახეობების პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობას; გ) ძირითადი სახეობების პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის სისტემატური მონიტორინგის არ არსებობა და ინფორმაციის არაადეკვატური აღრიცხვა. 3. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამის მიზნები, რომლის მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მოქმედების ვადის ამოწურვამდე და ინდიკატორები, რომლებიც გამოყენებული იქნება იმის შესაფასებლად მიღწეულ იქნა თუ არა აღნიშნული მიზნები არის შემდეგი: http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 № მიზნები (რისი მიღწევა გვსურს მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის ამოწურვამდე) ინდიკატორები (რა უნდა შევაფასოთ იმისათვის, რომ გავიგოთ მივაღწიეთ თუ არა დასახულ მიზნებს) მ25 საბაზისო ცოდნის ჩამოყალიბება, რომელიც აუცილებელია დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიურ ფასეულობებში მიმდინარე ცვლილებების მონიტორინგისათვის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული სახეობებისა და ჰაბიტატების შესახებ ინფორმაციის ხარისხი და მოცულობა და მათი მდგომარეობა მ26 დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური ფასეულობებისათვის მონიტორინგის სისტემის შექმნა ადეკვატური მონიტორინგის სისტემის არსებობა და ფაქტი, რომ სისტემა ფუნქციონირებს მ27 საბაზისო ცოდნის ჩამოყალიბება, რომელიც აუცილებელია ძირითადი სახეობების პოპულაციების სამართავად ძირითადი სახეობების პოპულაციების დინამიკაზე ინფორმაციის მოცულობა და ხარისხი 4. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამის ღონისძიებები, რომლებსაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო განახორციელებს იმისათვის, რომ მიღწეულ იქნეს მოცემული მიზნები შემდეგია: ღ33 დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ფლორისა და ფაუნის სახეობების და მათი გავრცელების არეალების უფრო სრული ნუსხის შექმნა ღ34 დაცულ ტერიტორიებზე ჰაბიტატების განაწილების განსაზღვრა ღ35 მონიტორინგის სისტემის შემუშავება და განხორციელება, რომელიც უზრუნველყოფს ინფორმაციას ჰაბიტატების მდგომარეობასა და დტ-ის ძირითადი სახეობების პოპულაციების მდგომარეობაში მიმდინარე ცვლილებების შესახებ ღ36 მონიტორინგის განხორციელება ტურიზმთან, მდგრად ძოვებასა და ადგილობრივ მოსახლეობისათვის გაწეული სარგებლის მიზნებთან დაკავშირებული პროგრესის შესაფასებლად 5. კვლევა-მონიტორინგის პროგრამის სამოქმედო გეგმის ქმედებები, რომელთა განხორციელებასაც გეგმავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო თითოეული სტრატეგიული ქმედების ფარგლებში არის შემდეგი: ა) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიება 33-სათვის: დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ფლორისა და ფაუნის სახეობების და მათი გავრცელების არეალების სრულყოფილი ნუსხის შექმნა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 33.1. უკვე არსებული ინფორმაციისგან სახეობათა ბიბლიოგრაფიის შექმნა დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ სახეობათა ნუსხა განხორციელება კვლევითი ორგანიზაციები (საჭიროების შემთხვევაში) არ არის 33.2. GIS-ისათვის შესაბამის ფორმატში მონაცემთა ბაზის შექმნა სახეობებისა და მათი ადგილმდებარეობის აღრიცხვისათვის მონაცემთა ბაზა გეოგრაფიულად მინიშნებული სახეობებით ინიციირება და ზედამხედველობა კვლევითი ორგანიზაციები, მოხალისე დამკვირვებლები ექსპერტი, რომელიც მონაცემთა ბაზას გაუწევს ადმინისტრირებას 33.3. რეინჯერების მიერ სახეობათა მუდმივი აღრიცხვისათვის პროცედურების შემუშავება და განხორციელება სახეობებზე დაკვირვებების ჩანაწერები მუდმივად განახლებული სახეობათა მონაცემთა ბაზა განხორციელება კვლევითი ორგანიზაციები (საჭიროების შემთხვევაში) არ არის ბ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 34-სათვის: დაცულ ტერიტორიებზე ჰაბიტატების http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 განაწილების განსაზღვრა ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 34.1. GIS -ზე დაფუძნებული დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ჰაბიტატების /მცენარეულობის ტიპების რუკების მომზადება ყველაზე რენტაბელური მეთოდის გამოყენებით ჰაბიტატების/მცენარეულობის ტიპების გავრცელების დონისა და ადგილმდებარეობის ამსახველი სტატისტიკური ინფორმაცია და რუკები ინიციირება და ზედამხედველობა ან განხორციელება, დამოკიდებულია იმაზე, თუ რომელი მეთოდი იქნება შერჩეული შესაბამისი ორგანიზცია, რომელიც დაეხმარება ან განახორციელებს საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს მასალა და აღჭურვილობა და დამატებითი ექსპერტიზა გ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 35-სათვის: მონიტორინგის სისტემის შემუშავება და განხორციელება, რომელიც უზრუნველყოფს ინფორმაციას ჰაბიტატების და დტ-ის ძირითადი სახეობების პოპულაციების მდგომარეობაში მიმდინარე ცვლილებების შესახებ ქმედება შედეგი დტს/ბხპტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 35.1.მონიტორინგის სახელძღვანელოს შემუშავება ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიებისათვის, რომელშიც ასახული იქნება ჰაბიტატებისა და ძირითადი სახეობების პოპულაციების მდგომარეობის ამსახველი ინფორმაციის დაფიქსირების დეტალური პროცედურები მონიტორინგის სახელძღვანელო ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიებისათვის ინიციირება და ზედამხედველობა სახელმძღვანელოს შესამუშავებლად შესაბამისი ორგანიზაცია საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება, რათა დაფინანსდეს სახელმძღვანელოს შემუშავება 35.2. პროცედურების განხორციელება (ნებისმიერი საჭირო ტრენინგი ჩართული იქნება ადმინისტრაციის პროგრამაში) სახელმძღვანელოში მითითებული პროცედურები ამოქმედებულია. ჰაბიტატებისა და ძირითადი სახეობების პოპულაციების მდგომარეობის შესახებ ინფორმაცია სისტემატურად მოიპოვება განხორციელება არ არის შესაძლოა საჭირო გახდეს საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს დამატებითი აღჭურვილობა განსაკუთრებული ტრენინგებისათვის დ) სამოქმედო გეგმა სტრატეგიული ღონისძიებისათვის 36-სათვის: მონიტორინგის განხორციელება ტურიზმთან, მდგრად ძოვებასა და ადგილობრივ მოსახლეობისათვის გაწეული სარგებლის მიზნებთან დაკავშირებული პროგრესის შესაფასებლად ქმედება შედეგი დტს/ბხდტ-ის როლი სხვა პარტნიორების ჩართულობა წინაპირობა 36.1. მონიტორინგის სისტემის დიზაინი და მონაცემთა შეფროვება, შენახვა და ანალიზის პროცედურება მონიტორინგის სისტემის დიზაინი შექმნილია ინიციირება და ზედამხედველობა სისტემის დიზაინის შექმნისათვის შესაბამისი ექსპერტი საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს ექსპერტი 36.2. ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრენინგი პროცედურების განსახორციელებლად ადმინისტრაციას უნარი შესწევს განახორციელოს სისტემა ინიციირება და ზედამხედველობა შესაფერისი ექსპერტი თანამშრომლებლისა თვის ტრენინგის ჩასატარებლად საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება რათა დაფინანსდეს ექსპერტი http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 36.3.მონიტორინგის სისტემის განხორციელება სისტემა ხორციელდება, მონაცემები გროვდება განხორციელება არავითარი შესაძლებელია საჭირო გახდეს საბიუჯეტო დაფინანსების გარდა დამატებითი დაფინანსება სისტემისათვის სასჭირო აღჭურვილობის შესაძენად თავი VII მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი მუხლი 43. ინდიკატორები და მათი შერჩევის დასაბუთება მენეჯმენტის გეგმის შესრულების ინდიკატორები სტრატეგიული ღონისძიებების და ქმედებებისათვის დეტალურად აღწერილია VI თავში თითოეული პროგრამისათვის. ინდიკატორების შერჩევა მოხდა მათი გაზომვადობის (რაოდენობრივი და ხარისხობრივი) და დროში მიღწევადობის პრინციპით. მუხლი 44. მონიტორინგის განხორციელება, რომელიც უნდა შეიცავდეს მონიტორინგის მიზნებს, ღონისძიებებს და სამოქმედო გეგმას 1. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი ორიენტირებულია ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისათვის ინფორმაციის მიწოდებაზე, რათა ხელი შეუწყოს უწყვეტი ადაპტაციური მართვის პროცესს. უწყვეტი ადაპტაციური მართვა არის განხორციელებული საქმიანობიდან მიღებული გამოცდილებისა და ახალ ინფორმაციებზე დაყრდნობით მენეჯმენტის გეგმის გადახედვის პროცესი. 2. ადმინისტრაცია მონიტორინგს ახორციელებს სამ ეტაპად: ა) წლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ივნისში ადმინისტრაცია მოამზადებს მე-6 თავში მოცემული ქმედებებისა და საქმიანობების განხორციელების ანგარიშს, რომელიც იქნება სამწლიანი საოპერაციო გეგმების განახლება-გადახედვისა და წლიური ბიუჯეტის დამტკიცების საფუძველი. ა) მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის მონიტორინგი სამ წელიწადში: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მესამე და მეექვსე წლის განმავლობაში ადმინისტრაცია განახორციელებს მისი ეფექტურობის შეფასებას სპეციალური ინსტრუმენტების გამოყენებით, მიღებული შედეგების 2011 წელთან შედარებით კი შესაძლებელი იქნება განისაზღვროს პროგრესი, მენეჯმენტის გეგმის, განხორციელებული ქმედებებისა და აქტივობების ეფექტურობა. გ) სრულყოფილი გადახედვა: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-6 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს სრულყოფილ გადახედვას, სიტუაციური ანალიზის განახლებასა და მიზნებისა და ქმედებების გადახედვას. მიღებული შედეგი კი იქნება შემდეგი 6-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების წინაპირობა და საფუძველი. დანართები: 1. ტერიტორიის რუკა. 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ზონირების რუკა. 3. ნეძვის აღვეთილის ზონირების რუკა. 4. ბორჯომ-ხარაგაულის და ნეძვის აღვეთილის ზონების საზღვრების კოორდინატები: ა) ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრების კოორდინატები; http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ზონების საზღვრების კოორდინატები; ბ.ა) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრების კოორდინატები; ბ.ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის საზღვრების კოორდინატები; ბ.გ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციული ზონის საზღვრების კოორდინატები; ბ.დ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის საზღვრების კოორდინატები; გ) ნეძვის აღკვეთილის ზონებისის საზღვრების კოორდინატები; გ.ა) ნეძვის აღკვეთილის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრების კოორდინატები; გ.ბ) ნეძვის აღკვეთილის ტრადიციული გამოყენების ზონის საზღვრების კოორდინატები. 5. ტურისტული რუკა. 6. ადნინისტრაციული და რეინჯერთა ინფრასტრუქტურის რუკა. 7. ხანძარსაშიში ზონების რუკა. 8. პატრულირების მარშრუტები. 9. ბუნებრივი რესურსების მართვის რუკა. 10. დაცულ ტერიტორიაზე გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის ჩამონათვალი, და საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი იმ ცხოველებისა და მცენარეების სახეობები, რომლებიც დაცულ ტერიტორიაზე გვხვდება. 11. ინფორმაცია დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ ისტორიულ-კულტურულ ძეგლებზე. http://www.matsne.gov.ge 30016007010003017605 1 ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დანართები: დანართი 1. ტერიტორიის რუკა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 2 დანართი 2. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ზონირების რუკა საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 11 თებერვლის დადგენილება №51 – ვებგვერდი, 12.02.2015წ. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 3 დანართი 3. ნეძვის აღვეთილის ზონირების რუკა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 4 დანართი 4. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ნეძვის აღვეთილის ზონების საზღვრების კოორდინატები საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 11 თებერვლის დადგენილება №51 – ვებგვერდი, 12.02.2015წ. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. ა) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი მოიცავს ოთხ ადმინისტრაციულ-ფუნქციონალურ ზონას: ა.ა) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრების კოორდინატები: № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y 1 346582,8 4644881 89 339350,7 4639445 177 326042,6 4632295 265 335352,1 4626412 353 341576,6 4636025 441 323915,6 4632116 2 346657 4644397 90 339586,3 4639464 178 326385,8 4632497 266 335769,3 4626376 354 341343,8 4636228 442 324479,2 4632126 3 346778,5 4644024 91 339766,7 4639763 179 326181,4 4632325 267 335827,3 4626597 355 341011,4 4636751 443 324354,8 4631893 4 346946,7 4644483 92 340097 4639640 180 326434,1 4632160 268 335865,4 4626750 356 341138,4 4636721 444 323612,6 4632054 5 347110,7 4644946 93 340464,5 4639748 181 326116,7 4631898 269 335702 4626718 357 341422,1 4636095 445 326654 4631886 6 347375,6 4645121 94 340344 4639447 182 326001,8 4631814 270 335324,9 4626580 358 340365,5 4635442 446 326513,8 4631152 7 347589,1 4644773 95 340445,7 4639148 183 326404,2 4631785 271 335321 4626828 359 340604,6 4635642 447 326577,3 4631304 8 347645,3 4644283 96 340751,6 4639398 184 326615,4 4631772 272 335354,4 4627007 360 340064,4 4637112 448 327135,6 4631500 9 347870,7 4643875 97 340892 4639256 185 327028 4631673 273 335218,5 4626963 361 339733,3 4637249 449 326988,7 4631148 10 348001,5 4643489 98 340900 4638945 186 327028,6 4631607 274 335083,5 4627020 362 339645,2 4637432 450 326765,2 4631293 11 347756,4 4643074 99 340863,5 4638490 187 326674,9 4631361 275 335069,7 4627106 363 339962,6 4637474 451 327160,7 4631264 12 347741,5 4642626 100 340534,1 4638143 188 326637 4631187 276 334875 4627150 364 339276,5 4637644 452 327611,8 4631207 13 347743,4 4642140 101 340229,4 4637747 189 326984,6 4631333 277 334889,5 4627318 365 340308,7 4639115 453 327355,2 4630740 14 347406,7 4641968 102 339849,3 4637455 190 327072,1 4631256 278 335009,9 4627421 366 339408,2 4639807 454 327716,3 4630762 15 347168,5 4642369 103 339815,7 4637225 191 327140,2 4631181 279 334571,4 4627269 367 339243,6 4639799 455 327417,4 4630060 16 347119,3 4642754 104 340239,1 4637217 192 327272,6 4630950 280 334222,2 4627463 368 339353,8 4639308 456 325050,7 4632241 17 347027,2 4642697 105 340726,6 4637114 193 327437,5 4630957 281 334502,8 4627565 369 340560,6 4639585 457 323521,4 4631788 18 346986,3 4642368 106 341008,5 4636910 194 327601,3 4631056 282 334113,1 4627715 370 340197,5 4639682 458 323676,1 4631763 19 346738,4 4642134 107 341208,5 4636682 195 327614,5 4630639 283 334127,2 4627929 371 341029,4 4639006 459 323658,9 4631715 20 346561,8 4642003 108 341245,2 4636501 196 327512,5 4630246 284 333694,9 4627773 372 340737,5 4638842 460 323710,5 4631715 21 346524,7 4642316 109 341219 4636257 197 327536,7 4630184 285 334015,2 4627597 373 340598 4638952 461 324153,7 4632157 22 346369,1 4642534 110 341494,5 4636076 198 327645,4 4629944 286 334115,8 4627403 374 339553,4 4638626 462 324148,4 4631981 5 23 346634,4 4642534 111 341312,9 4635891 199 327623,2 4629759 287 333695,4 4627660 375 333404,8 4629233 463 324065,1 4631947 24 346402,7 4642817 112 340820,2 4635961 200 327577,2 4629705 288 333271 4627894 376 332187,5 4629171 464 324443,4 4631977 25 346094,7 4642976 113 340609 4635715 201 327599,9 4629470 289 332800,1 4627852 377 332232 4628959 465 324492,4 4631797 26 346028,7 4643058 114 340315,1 4635531 202 327220,2 4629440 290 332316 4627892 378 334441,1 4629493 466 324606,2 4631948 27 346067,5 4642568 115 339943,4 4635803 203 326774,9 4629534 291 331881,6 4627907 379 332900,7 4629303 467 324681,6 4631944 28 346211 4642130 116 339479,4 4635986 204 326600,5 4629975 292 331923,3 4628380 380 337241,2 4628734 468 324682,9 4631869 29 345957,9 4642087 117 339069 4636217 205 326191,8 4630025 293 332147,2 4628807 381 337475,1 4628062 469 324882,7 4631977 30 345675,3 4642037 118 338962,9 4636692 206 325754,2 4629794 294 332277,8 4629180 382 337392,4 4628644 470 324865,5 4631870 31 345407,5 4642192 119 338971,6 4637182 207 325262,8 4629755 295 332756,7 4629191 383 336962,1 4628724 471 324915,7 4631872 32 345425,2 4642387 120 338749,1 4637623 208 324799,6 4629652 296 333175,3 4629293 384 337318,1 4627913 472 325011 4632050 33 345305,6 4642746 121 338336,7 4637981 209 324705,9 4630056 297 333611,4 4629370 385 335208 4626332 473 325132 4632047 34 345045,3 4643170 122 338541 4638377 210 324254,1 4630174 298 334088,2 4629490 386 335596,4 4626344 474 325171 4632067 35 344762,1 4643563 123 338772,8 4638817 211 323813,1 4630404 299 334559,9 4629455 387 335847,2 4626448 475 325147,2 4631956 36 344509,4 4643991 124 339021,7 4639250 212 323637,2 4630652 300 335024,8 4629613 388 335422,8 4626510 476 325288,8 4631989 37 344147,5 4644335 125 339217,5 4639703 213 323472,2 4631068 301 350081 4627277 389 335840,9 4626872 477 325384 4631956 38 344259,3 4644797 126 339463,4 4637601 214 323403,6 4631535 302 350409,4 4627050 390 335866,3 4626833 478 325151,2 4632267 39 344668,1 4645016 127 339819,6 4637852 215 323686,4 4631608 303 350236,6 4626599 391 335879 4626557 479 325365,5 4632090 40 344764,1 4645275 128 340195,2 4638149 216 323528 4631848 304 349754,2 4626474 392 334945,5 4627373 480 325369,5 4632571 41 345447,7 4645063 129 340470,3 4638561 217 323846,1 4631998 305 349260,4 4626414 393 335109,5 4627506 481 325426,4 4632533 42 345896,9 4644854 130 340691,4 4638923 218 324064,8 4632053 306 349193 4626903 394 335036,5 4627225 482 325598,3 4632559 43 346055,9 4645131 131 340216,2 4638838 219 324259 4632206 307 349213,8 4627392 395 334843,9 4627319 483 325450,2 4632406 44 346383,2 4645437 132 335213 4626000 220 324398,2 4632052 308 346074,2 4644821 396 334269 4627612 484 327385,6 4630181 45 346651,6 4645271 133 339730,7 4638742 221 324490,6 4631883 309 346615,4 4645513 397 333821,2 4627774 485 327414,7 4629779 46 357428,2 4641882 134 339478,1 4638362 222 324723,1 4631888 310 344546,7 4644850 398 334255,5 4627377 486 327510 4629779 47 357566,8 4641411 135 339290,3 4637925 223 324966,6 4631966 311 346755,6 4643971 399 334322,6 4627657 487 327465 4629694 48 357676 4640925 136 320191 4632243 224 325198,9 4631955 312 348052,7 4643549 400 334182 4627766 488 327562,9 4629427 49 357884,1 4640478 137 319796,7 4631954 225 325179 4632152 313 347691,2 4641954 401 334030,3 4627860 489 327638,3 4629445 50 358253,8 4640164 138 319366,9 4631714 226 325301,2 4632147 314 345995,1 4643222 402 334082,1 4627775 490 327651,5 4629469 51 358433,9 4639709 139 319158,4 4631332 227 325282,3 4632435 315 345365,2 4642537 403 334195 4627526 491 327552,3 4629456 52 358211,3 4639387 140 318878,8 4630977 228 325084,4 4630128 316 345462,7 4642520 404 334280,9 4627370 492 327689,9 4629551 53 357827 4639101 141 318390,2 4630919 229 327983,7 4630959 317 346298,1 4642484 405 334467,1 4627326 493 327683,3 4629380 54 357553,8 4638716 142 317892,3 4630936 230 327960,8 4630471 318 346466 4642264 406 334431,2 4627289 494 327742,8 4629444 6 55 357056,6 4638711 143 317420,9 4631088 231 328045,6 4630821 319 346452,9 4642076 407 334676,7 4627262 495 327832,8 4629425 56 356744,4 4639023 144 316931,3 4631124 232 328197,9 4630903 320 346482,5 4641974 408 334806,9 4627344 496 327791,7 4629546 57 356375,6 4638835 145 316506,7 4631167 233 328258,7 4630757 321 346182,8 4642000 409 334998,4 4627310 497 327890,1 4629306 58 355943,1 4638636 146 316251,5 4631663 234 328191,3 4630600 322 345942,4 4641964 410 335058,7 4627391 498 327917,4 4629734 59 355648,1 4638241 147 316089,4 4632179 235 328591,2 4630860 323 345840,3 4641951 411 334778,3 4627107 499 327943,9 4629928 60 355607,7 4637754 148 316462,1 4632108 236 328558,9 4630620 324 345540,6 4641937 412 334792 4627058 500 327918,8 4630132 61 355707,4 4637221 149 316832 4632236 237 328861 4630691 325 345566,9 4642257 413 334839,7 4627037 501 327807,6 4629784 62 355262,7 4637146 150 317272,6 4632203 238 328969 4630290 326 347253,2 4642138 414 334874,6 4626972 502 328158,2 4629963 63 355305,2 4637547 151 317430,9 4632365 239 328788,1 4629884 327 347190,6 4642837 415 334907,4 4626935 503 327623,7 4629866 64 355242,6 4638032 152 317339,6 4632661 240 328467,7 4629560 328 347131,3 4642916 416 334960,3 4626905 504 327700,5 4629686 65 355226,2 4638528 153 317464,1 4632929 241 328026,8 4629338 329 346989,7 4642646 417 335103,2 4626851 505 327764 4629910 66 355128,7 4638938 154 317098,2 4633015 242 327775,1 4629407 330 346900,8 4642563 418 335437,6 4627152 506 327880,4 4630244 67 355649 4639069 155 317186,7 4633245 243 327901,5 4629699 331 347009,5 4642428 419 335208 4626847 507 328010 4630299 68 356032,3 4639371 156 317431 4633460 244 327894,2 4630079 332 354533,7 4640913 420 335438,7 4626945 508 328053,7 4630464 69 356030,6 4639780 157 317675,8 4633410 245 328121,2 4630021 333 354398,2 4641023 421 333787,9 4627706 509 328167,5 4630373 70 356096,3 4640198 158 317558,9 4633692 246 328146,3 4630239 334 356142,7 4639602 422 333682,4 4627790 510 328302,4 4630992 71 356386,8 4640545 159 317685,9 4633815 247 327988,9 4630337 335 358364,4 4639378 423 333883,2 4627672 511 328089,4 4631047 72 356394,2 4641012 160 317794,9 4633741 248 327728,2 4630485 336 358419,1 4639632 424 333934 4627679 512 328320,9 4630928 73 356241,9 4641462 161 318019,5 4633600 249 327788,2 4630956 337 355463 4637068 425 334156,1 4627460 513 328470,4 4630830 74 356280,9 4641888 162 318212,4 4633579 250 335181,4 4629596 338 356713,8 4638856 426 333056,9 4627894 514 328111,9 4630541 75 355877 4641518 163 318434,5 4633392 251 335655,7 4629503 339 357706,9 4638821 427 331874,3 4628144 515 328227 4630699 76 355627,9 4641088 164 318639,7 4633375 252 336005,5 4629384 340 358412,8 4639888 428 331827,7 4627956 516 328434,7 4630669 77 355376,2 4640380 165 318906,1 4633674 253 336433 4629230 341 358149,6 4640261 429 333108,5 4627937 517 328921,5 4630604 78 355206,7 4640521 166 319137,6 4633606 254 336829,2 4628969 342 356462,9 4640766 430 328978,4 4630091 518 327650,2 4631140 79 354782,3 4640772 167 319470,9 4633485 255 337092,8 4628659 343 339151,7 4636083 431 327798,4 4629808 519 327822,2 4631055 80 354461,7 4640888 168 319788,5 4633511 256 337521,5 4628566 344 340276,6 4635648 432 328711,1 4629882 520 328269,3 4630731 81 354515,6 4641472 169 319676,5 4633368 257 337572,8 4628244 345 341525,8 4635940 433 327889,6 4631098 521 328339,4 4630801 82 354830,8 4641838 170 319818,5 4633056 258 337268,1 4627824 346 341091,9 4636969 434 328646,4 4630803 522 328777,3 4630750 83 355155,8 4642183 171 320211,6 4633134 259 336973,1 4627425 347 340935,2 4636815 435 328463,8 4630595 523 317556,3 4632351 84 355603,5 4642010 172 320311,4 4632742 260 336660,6 4627041 348 341024,1 4636539 436 329034 4630472 524 317596,3 4632886 85 356067,5 4642019 173 320681,5 4632616 261 336357,8 4626651 349 341214,6 4636633 437 323570,3 4630450 525 317275,3 4632581 86 356545,2 4642137 174 325400 4632402 262 336226,1 4626183 350 341301,4 4636499 438 324737,8 4629632 526 317349 4632346 7 87 357036,9 4642372 175 325597,3 4632443 263 336119,9 4625735 351 341104,6 4636383 439 324627,2 4630140 527 317123,9 4632261 88 357296 4642048 176 325812,2 4632481 264 335655,2 4625812 352 341489,8 4636133 440 323677,7 4630827 528 317053 4632188 ა.ბ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის საზღვრების კოორდინატები: ა.ბ.ა) № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y 1 351394,9 4645361 245 358794,7 4639876 489 341989,2 4638618 733 317186,6 4631125 977 322571,5 4625404 1221 339560,8 4632101 2 351244,4 4644899 246 359189,3 4640149 490 342244,8 4638775 734 317655,4 4630980 978 322339,1 4627001 1222 342074,8 4635083 3 351417 4644435 247 359325,2 4640617 491 342284,8 4638566 735 318149,3 4630909 979 323846,3 4627063 1223 341221,2 4633633 4 351845,3 4644427 248 359584,9 4641022 492 342519,6 4638492 736 318647,6 4630908 980 323761 4628142 1224 340181 4634280 5 352198,6 4644348 249 360009,9 4641229 493 342705,4 4638134 737 319092,8 4631101 981 324809,9 4626516 1225 339541,6 4634557 6 352417,4 4643975 250 360502,2 4641223 494 343041,4 4638223 738 319180,2 4631561 982 324460,8 4627229 1226 339732,9 4634883 7 352488,3 4643487 251 360894,1 4641459 495 342901,7 4638076 739 319568,6 4631875 983 324096,2 4626644 1227 339647,8 4634821 8 352543,6 4642993 252 361143,8 4641825 496 343147,9 4637958 740 320000,9 4632099 984 326729 4626651 1228 339607,7 4634127 9 352558,3 4642496 253 360545,7 4642185 497 342952,4 4637696 741 320434,9 4632329 985 326965,1 4627050 1229 339732,3 4634141 10 352260,9 4642223 254 360823,3 4642313 498 342700,5 4637501 742 320756,8 4632476 986 327291,8 4626990 1230 340586,6 4633981 11 351835,5 4641990 255 361303,8 4642278 499 342580,6 4637292 743 345255,4 4631897 987 327385 4627041 1231 340699,4 4634030 12 351374,3 4641971 256 361652 4642019 500 342202,3 4637074 744 345314,9 4631415 988 327344 4628308 1232 340836,8 4633951 13 350990,9 4642020 257 361579 4641570 501 341736,8 4637180 745 345716,6 4631142 989 327502,7 4628170 1233 341036,2 4633948 14 350685,8 4641634 258 361935,3 4641398 502 341277,3 4637037 746 346123,7 4630882 990 327344 4628098 1234 341260,9 4633747 15 350672,1 4641145 259 362334,5 4641168 503 340816,6 4637075 747 346467,2 4630686 991 327303,2 4627870 1235 341340,3 4633760 16 350792,1 4640667 260 362204,8 4641283 504 340336,5 4637204 748 346475,5 4630305 992 327231,2 4627752 1236 341628,9 4633964 17 350766,7 4640249 261 362143,8 4641716 505 339910,6 4637200 749 346120,3 4629976 993 327347,1 4627401 1237 341439,3 4634266 18 350449,1 4640566 262 362206,3 4641992 506 339751,5 4637445 750 346112,3 4629816 994 327396,4 4627414 1238 342249,3 4634145 19 350183,3 4640647 263 362592,1 4641762 507 340172,8 4637667 751 346273,1 4629653 995 327390 4627516 1239 343192,3 4633822 20 350035,7 4641117 264 363051,5 4641761 508 340476,9 4638063 752 346433,5 4629419 996 328040,9 4628044 1240 342680,3 4633874 21 349856,4 4641538 265 363136,8 4642196 509 340808,2 4638410 753 346724,1 4629481 997 328059,9 4627914 1241 343775,8 4634547 22 349537 4641905 266 362850,2 4642751 510 340858,3 4638856 754 346959,2 4629132 998 328198 4627771 1242 343553,7 4634846 23 349204,2 4642271 267 362898,9 4643087 511 341182,1 4638990 755 346739,3 4628701 999 328074,2 4627744 1243 343647,8 4634049 24 348835,3 4642465 268 362957,2 4643386 512 340716,7 4638827 756 346851,7 4628633 1000 328048,8 4627469 1244 342386,4 4634879 25 348496,5 4642173 269 363626,7 4643239 513 340384,9 4638460 757 347122,6 4628894 1001 327931,3 4627484 1245 342580,9 4634367 26 348110,1 4642038 270 364073,1 4643033 514 340138,9 4638029 758 347383,8 4628492 1002 327974,2 4627576 1246 342658,7 4634374 8 27 347722,7 4642035 271 364519,1 4642966 515 339724,1 4637763 759 347596 4628124 1003 327817 4627509 1247 342781,5 4634606 28 347709,1 4642517 272 364901,1 4642823 516 339297 4637644 760 347679 4627852 1004 327847,2 4627609 1248 343753 4635144 29 347713,5 4642980 273 365250,8 4642619 517 339394,5 4638078 761 347365,6 4627608 1005 327775,8 4627623 1249 341728,4 4635876 30 347946,4 4643393 274 365507,2 4642634 518 339537,5 4638537 762 347027,4 4627295 1006 327817 4627677 1250 342330,1 4635828 31 347917,9 4643795 275 365327 4642907 519 339917,6 4638779 763 346564,8 4627122 1007 327639,2 4627747 1251 342074,6 4635563 32 347724,1 4644225 276 365741,1 4643153 520 340406,6 4638872 764 346141,4 4626922 1008 327499,5 4628008 1252 342830,6 4635490 33 347609,3 4644663 277 366061,9 4643510 521 340546,4 4635606 765 345766,4 4627008 1009 327485,3 4627801 1253 342763,8 4635566 34 347457,9 4645046 278 366371,2 4643776 522 340679,2 4635969 766 345707,8 4627447 1010 327583,7 4627916 1254 340592,2 4635970 35 347163,7 4645046 279 366571,7 4644198 523 341172,8 4635899 767 345504,5 4627886 1011 328006 4627489 1255 342558,7 4637530 36 346989,8 4644587 280 366901,1 4644497 524 341651 4635920 768 345473,8 4628318 1012 328144,1 4627971 1256 342420,8 4637186 37 346823,8 4644127 281 367290,6 4644283 525 341577,5 4635680 769 345024,4 4628528 1013 328279 4627389 1257 342147,4 4637069 38 346667,6 4644285 282 367483,9 4643934 526 341979,8 4635560 770 345220,9 4628676 1014 328218,7 4627444 1258 341856,1 4637195 39 346563,1 4644771 283 367848,7 4644275 527 342276 4635870 771 345062,4 4628814 1015 328144,1 4627658 1259 342779,9 4638135 40 346652,7 4645257 284 368147,7 4644638 528 342232,2 4635502 772 344628,5 4628940 1016 328393,3 4627511 1260 342874,1 4638322 41 346397,5 4645441 285 368179,9 4645124 529 342660,4 4635582 773 344520 4629329 1017 328566,3 4627528 1261 342840,2 4637991 42 346052,9 4645145 286 368245,6 4644905 530 342758,1 4635401 774 344951,6 4629159 1018 328614 4628108 1262 343073,1 4638042 43 345911,1 4644850 287 368439,9 4644971 531 343008,3 4635163 775 345036,4 4629196 1019 328575,9 4628054 1263 343094,2 4637830 44 345460,1 4645055 288 355291,1 4644453 532 343500,9 4635156 776 344601,3 4629414 1020 328675,9 4628052 1264 342926 4637819 45 344993,6 4645215 289 355573,8 4644399 533 343591,6 4635024 777 344494 4629566 1021 328728,3 4627997 1265 342575,5 4638241 46 344673,2 4645030 290 355939,9 4644726 534 343429,3 4634940 778 344643,4 4629638 1022 328753,7 4627997 1266 342598,9 4638434 47 344273,4 4644802 291 356359,8 4644673 535 342938,9 4634935 779 344522,4 4629787 1023 328769,5 4627843 1267 341974,5 4638472 48 344135,7 4644344 292 356554 4644302 536 342571,5 4634954 780 344924,1 4629659 1024 328969,6 4627525 1268 341849,6 4638419 49 344498,8 4644001 293 356265,4 4643914 537 342188,5 4635188 781 344545,7 4629939 1025 329123,6 4627517 1269 341722,6 4638364 50 344757,6 4643577 294 355920,7 4643581 538 342275 4634897 782 344447,5 4630322 1026 329195 4627822 1270 341978,8 4638764 51 345036,5 4643182 295 355480,9 4643413 539 342543,1 4634672 783 344595,9 4630772 1027 329112,4 4627646 1271 342099,4 4638802 52 345299,3 4642760 296 355033,1 4643226 540 342700,2 4634463 784 344438,2 4631138 1028 329322 4628038 1272 342137,5 4638736 53 345257,1 4642316 297 354554,3 4643108 541 343059,7 4634464 785 344800,1 4631110 1029 329415,7 4627887 1273 342419 4638777 54 345031 4642102 298 354060,6 4643139 542 343528,2 4634483 786 344676 4631565 1030 329439,5 4627711 1274 342292 4638713 55 344743,9 4642266 299 353573,8 4643202 543 343743,6 4634343 787 344699,8 4631634 1031 329388,7 4627822 1275 342446,5 4638586 56 344900,5 4641947 300 353615 4643605 544 343509,4 4634113 788 344974,1 4631502 1032 329560,1 4627754 1276 342537,6 4638557 57 344725,1 4641903 301 353822,3 4644049 545 343238,3 4633960 789 345068,5 4631978 1033 329568,1 4627730 1277 342433,8 4638485 58 344822,6 4641556 302 354140,6 4644411 546 342847,7 4633861 790 355573,6 4630690 1034 329549 4627638 1278 341320,7 4639084 9 59 344600,9 4641242 303 354567,5 4644668 547 342392,8 4634025 791 355255,6 4630404 1035 329599,8 4627652 1279 341339,8 4639001 60 344263,5 4641333 304 355047,6 4644769 548 342093,7 4634391 792 354853,2 4630122 1036 329637,9 4627501 1280 341231,9 4638693 61 343927,9 4641666 305 355206,7 4644808 549 341641,8 4634356 793 354483,7 4629805 1037 329572,8 4627541 1281 341484,1 4638732 62 343798 4641385 306 357942,1 4642215 550 341584,3 4634078 794 354017,7 4629635 1038 329795,1 4627558 1282 341119,9 4638936 63 343644,6 4641082 307 358352,4 4641954 551 341350,8 4633818 795 353732,5 4629537 1039 329801,4 4627584 1283 340964,1 4639037 64 343659,1 4640657 308 358391 4641540 552 341148,4 4633810 796 354010,3 4629918 1040 329609,3 4627847 1284 341376,4 4637110 65 344111,6 4640447 309 358178,9 4641095 553 340750,9 4634012 797 354237,7 4630347 1041 329974,5 4627814 1285 342431,2 4637281 66 344341,2 4640124 310 358152,8 4640598 554 340346,7 4634179 798 354410,1 4630813 1042 330252,3 4627727 1286 342806,4 4637443 67 344031,2 4639984 311 358009,6 4640333 555 339907,8 4634190 799 354759,1 4631168 1043 330377,7 4627712 1287 342802,1 4637570 68 343565,5 4639908 312 357724,4 4640734 556 339537,1 4634285 800 355202,3 4631345 1044 330406,3 4627803 1288 342655,7 4637348 69 343196,5 4639668 313 357610,5 4641219 557 339436,3 4634751 801 355663,3 4631445 1045 330339,6 4628039 1289 341536,4 4640070 70 343228,2 4639356 314 357510,4 4641704 558 339603,9 4634913 802 356027 4631112 1046 330107,8 4628174 1290 340691,8 4639560 71 342791,3 4639530 315 357238,4 4642102 559 339175,3 4635070 803 355897,3 4630814 1047 329534,7 4627981 1291 340651,6 4639731 72 342493,4 4639689 316 357188,1 4642386 560 339214,9 4635554 804 329262,7 4630242 1048 329509,3 4627989 1292 341221,5 4639836 73 342119 4639826 317 356178,5 4640272 561 339215,6 4636032 805 329443,4 4630208 1049 329622 4628566 1293 340509,4 4641857 74 342023,6 4640267 318 356040,9 4639897 562 339551 4635962 806 329744,7 4630373 1050 329669,7 4628422 1294 342429,3 4640470 75 342285,2 4640497 319 356084,9 4639473 563 340012,5 4635773 807 329544,6 4630170 1051 329556,9 4628238 1295 342320,1 4640894 76 342331,2 4640789 320 355721,6 4639158 564 339939,8 4630063 808 329593,2 4630004 1052 329466,5 4628211 1296 342142,4 4640532 77 341941 4640990 321 355296,9 4638987 565 339513,5 4630106 809 329579,9 4629893 1053 329795,1 4628381 1297 340677,8 4641081 78 341528,9 4641241 322 355211,6 4638645 566 339202,3 4630012 810 329100,5 4629858 1054 329825,2 4628306 1298 341161,1 4640851 79 341095,6 4641479 323 355240,4 4638148 567 339353 4629920 811 329492,6 4629767 1055 329210,1 4628656 1299 341229,5 4640392 80 340674,2 4641728 324 355319,2 4637663 568 339100,7 4629577 812 329535,4 4629570 1056 329291 4628777 1300 341167,6 4640356 81 340575,4 4641625 325 355256,2 4637174 569 339492,6 4629835 813 329839,6 4629531 1057 329194,2 4628580 1301 340926,8 4639640 82 340615,6 4641161 326 354896,6 4637294 570 339615,4 4629996 814 329839,1 4629004 1058 329358,5 4628508 1302 342324,7 4639739 83 340995,9 4640883 327 354754,8 4637543 571 340019,5 4629923 815 329482,7 4628841 1059 329792 4629335 1303 342453,9 4639793 84 341076,7 4640581 328 354673,7 4637682 572 340237,5 4629498 816 329242,3 4628545 1060 329745,1 4629056 1304 342116,1 4640047 85 341333,2 4640310 329 354573,4 4637298 573 340541,6 4629128 817 329608,4 4628490 1061 329796 4629662 1305 340535,7 4641507 86 341438,5 4639987 330 354613,9 4636995 574 340654 4628656 818 329499,8 4628066 1062 329363,4 4629702 1306 340572,5 4641244 87 341063,2 4639730 331 354448,5 4637073 575 340730,4 4628187 819 329613,3 4628355 1063 329381,9 4629919 1307 337655,5 4640822 88 340760,9 4639663 332 354088,5 4636833 576 340513,5 4627748 820 329985,7 4628210 1064 329695,4 4629732 1308 343284,5 4639374 89 340562,2 4639635 333 353615,2 4636761 577 340080,1 4628119 821 330373,7 4627966 1065 329769,5 4629941 1309 343123,6 4639518 90 340215,2 4639728 334 353149,3 4636620 578 339782 4627896 822 330234,8 4627768 1066 329686,2 4629881 1310 343859,4 4640031 10 91 339892,6 4639921 335 352677,1 4636671 579 339419,7 4627884 823 329845,9 4627944 1067 329703,4 4630066 1311 344387,3 4640261 92 339428,5 4639867 336 352492,7 4636952 580 339499,8 4627295 824 329718,6 4627649 1068 329765,5 4630018 1312 344233,8 4640044 93 339157,7 4639546 337 352267,8 4637381 581 339561,8 4626651 825 329620,4 4627583 1069 329704,7 4630193 1313 344344,4 4639989 94 338934 4639103 338 352052,4 4637351 582 339394,4 4626890 826 329413,1 4627737 1070 329542 4630058 1314 343643,9 4641361 95 338678,6 4638675 339 352295,1 4637017 583 339119,4 4626543 827 329189,1 4628035 1071 329833 4630396 1315 343939,9 4641391 96 338473,3 4638220 340 352010,1 4636783 584 338761,5 4626217 828 329109,3 4627574 1072 329817,1 4630324 1316 343862,5 4641346 97 338259,4 4638183 341 351737,5 4636555 585 338714,6 4625725 829 328879,6 4627784 1073 329725,9 4630275 1317 344430 4641181 98 338251,5 4638624 342 351835,9 4636343 586 338741,1 4625226 830 328660,9 4627941 1074 329564,5 4630341 1318 344667,8 4641832 99 338044,4 4639060 343 352018,4 4636147 587 338465 4625094 831 328602,3 4627859 1075 329589,9 4630363 1319 344868,7 4641714 100 337843,2 4639506 344 351983,9 4635994 588 338025,1 4625187 832 328442 4627497 1076 329503,6 4630235 1320 344763,3 4641411 101 337561,3 4639869 345 351719 4635945 589 337573,3 4625296 833 328122,2 4627587 1077 329598,9 4630240 1321 344519,6 4641180 102 337791,1 4640308 346 351543,5 4635721 590 337116,9 4625244 834 328094,5 4628016 1078 329391,2 4630116 1322 344687,5 4642053 103 337909 4640755 347 351178,9 4635427 591 336719,5 4625525 835 328069,2 4627630 1079 329291,9 4630125 1323 344951 4642155 104 337773,8 4641026 348 350859,8 4635049 592 336277,8 4625726 836 327892,1 4627560 1080 329343,5 4630160 1324 345253 4642193 105 338001,5 4641469 349 350668,3 4634610 593 336204,3 4626050 837 327714,8 4627753 1081 329375,3 4630199 1325 345184,9 4642267 106 338382,1 4641788 350 350236,2 4634392 594 336289,1 4626540 838 327461,4 4628074 1082 329362,1 4630247 1326 345112,4 4642112 107 338679,7 4642150 351 349813,2 4634134 595 336575,3 4626938 839 327383,6 4628160 1083 329311,8 4630264 1327 344819,3 4642310 108 339179,1 4642132 352 349426,8 4633866 596 336896,9 4627314 840 327419,1 4627774 1084 329098,8 4630198 1328 344974,1 4641783 109 339672,9 4642066 353 348944,5 4633811 597 337205,5 4627705 841 327328,8 4627595 1085 329026 4630146 1329 344901,6 4641783 110 340171,7 4642059 354 348448 4633855 598 337476,8 4628102 842 327443,6 4627233 1086 329176,8 4630412 1330 345019,6 4645753 111 340506,6 4642250 355 348003,3 4633688 599 337494 4628477 843 327069 4627007 1087 329145,1 4630265 1331 343715,8 4645999 112 340477,9 4642727 356 347605,5 4633462 600 337209 4628715 844 326753,2 4626813 1088 329096,1 4630254 1332 346481,3 4646946 113 340344,3 4643178 357 347128,3 4633334 601 336882,1 4628886 845 326517,9 4626495 1089 329138,5 4630477 1333 346524,8 4646774 114 340589,7 4643596 358 346728,1 4633076 602 336532 4629156 846 326119,2 4626863 1090 329057,8 4630358 1334 348462,4 4646002 115 340450,7 4644038 359 346247 4633139 603 336126,8 4629344 847 325762,8 4627210 1091 329004,9 4630246 1335 347806,7 4645873 116 340609,9 4644505 360 345791,2 4632999 604 335753,6 4629440 848 325359,6 4627493 1092 328826 4629888 1336 349562,3 4645360 117 340656,5 4644989 361 345342,7 4632880 605 335312,7 4629576 849 325102 4627921 1093 322158,3 4625728 1337 349543,3 4645948 118 340862,9 4645436 362 344866,8 4632945 606 334827,7 4629573 850 324857,1 4628349 1094 323344,5 4625509 1338 348940,3 4642533 119 341180 4645819 363 345232,1 4633191 607 334377,6 4629485 851 324616,2 4628738 1095 322163,8 4626201 1339 349123,7 4643117 120 341462,7 4646224 364 345358,5 4633480 608 333893,5 4629439 852 324467,2 4629189 1096 318877,9 4626174 1340 349037 4642618 121 341771,9 4646615 365 344879,3 4633379 609 333446,8 4629249 853 324696,3 4629539 1097 318343,1 4627058 1341 349557,2 4642626 122 342210 4646844 366 344472,9 4633614 610 332980 4629330 854 325097,8 4629730 1098 316655,1 4627151 1342 349756,8 4642337 11 123 342400,4 4647261 367 344502,3 4633861 611 332557,7 4629506 855 325591,7 4629762 1099 318473,6 4628312 1343 349814,6 4642358 124 342752,6 4646910 368 344318,5 4634253 612 332084,6 4629836 856 326039,2 4629958 1100 318518,3 4628333 1344 350579,1 4642200 125 343222,2 4646788 369 344658,3 4634523 613 331971,6 4630217 857 326515 4630096 1101 319901,6 4628396 1345 350763 4642203 126 343697,8 4646776 370 345111,2 4634617 614 331713,3 4630574 858 326748,4 4629692 1102 320667,3 4627962 1346 350634,2 4642326 127 344019,7 4646538 371 345397,6 4634739 615 331820,3 4631051 859 327059,3 4629413 1103 321070 4628348 1347 350589,6 4642127 128 343844,1 4646152 372 345541,8 4635020 616 331606,4 4631418 860 327552,9 4629427 1104 321240,9 4628413 1348 347162,5 4645178 129 343953 4645976 373 345770,9 4634813 617 331629,1 4631777 861 327833,1 4629369 1105 321493,5 4628679 1349 346074,2 4645270 130 344445,1 4645958 374 346080,6 4634711 618 331978,3 4631836 862 328253,3 4629442 1106 321941,8 4630037 1350 350211,5 4640531 131 344903,6 4645789 375 346156,4 4635092 619 332001,3 4632186 863 328650,5 4629727 1107 321707,5 4629463 1351 350635,2 4640294 132 345135,4 4646103 376 346467,5 4635000 620 332197,3 4632407 864 328949,7 4630060 1108 321310,8 4630456 1352 350860,1 4640384 133 345259 4646580 377 346433,1 4635319 621 332406,4 4632338 865 329073,7 4630503 1109 321583,2 4632250 1353 349658 4641693 134 345482,6 4646981 378 346472,8 4635467 622 332586,9 4632585 866 321453,8 4630404 1110 321414,1 4632244 1354 366229 4639517 135 345948,1 4646946 379 346762,6 4635474 623 332829,4 4632530 867 321844,5 4630131 1111 321289,7 4632166 1355 368391,1 4639267 136 346369 4646917 380 346902,7 4635210 624 332719,5 4632908 868 321773 4629728 1112 321136,2 4632185 1356 366961 4640555 137 346464,1 4646583 381 347313,3 4635406 625 333043,1 4632732 869 321652,9 4629253 1113 320649,8 4632493 1357 369191,4 4641168 138 346711,9 4646226 382 347755,8 4635530 626 333424,4 4632532 870 321483,7 4628805 1114 320712,1 4632534 1358 366791,7 4639784 139 347197,8 4646110 383 348122,4 4635491 627 333563,4 4632468 871 321394,3 4628394 1115 320674,7 4632351 1359 369871 4641393 140 347654,8 4645919 384 348247,7 4635617 628 333664,2 4632786 872 320860,4 4628301 1116 320635,5 4632413 1360 369976,2 4641620 141 348091,3 4645980 385 348527,8 4635784 629 334059,6 4633053 873 320906,8 4628358 1117 320530,4 4632408 1361 370343,2 4641194 142 348574,2 4645945 386 348626,6 4635787 630 333829,6 4632698 874 320697,9 4628295 1118 320810,1 4632361 1362 371619,5 4641980 143 349013,5 4645724 387 348961,6 4635713 631 334039,6 4632666 875 320786 4628486 1119 320898 4632290 1363 370735,3 4643514 144 349423,3 4645449 388 348665,8 4635367 632 334463,4 4632484 876 320731,1 4628734 1120 320857,3 4632501 1364 371196,7 4644115 145 349534,2 4645691 389 348315,2 4635361 633 334177,9 4632251 877 320790,5 4628765 1121 320845,5 4632433 1365 369918,1 4644144 146 349732,3 4646093 390 348503,1 4635067 634 334181,8 4631838 878 320579,9 4628966 1122 316822,5 4630324 1366 371267,2 4643230 147 350061,7 4646442 391 348209,3 4634974 635 334471,3 4631463 879 320795,7 4629147 1123 315000,3 4631581 1367 367430,9 4643891 148 350178,2 4646914 392 347816,9 4634945 636 334711,6 4631087 880 320947,7 4629147 1124 315848,3 4632094 1368 366769 4644501 149 350183,5 4647212 393 347660,4 4634649 637 334714,8 4630672 881 320867,2 4629318 1125 314474,6 4631465 1369 366547 4644036 150 350616,8 4646971 394 347843 4634523 638 334889,4 4630431 882 321008,1 4629730 1126 314464,4 4631555 1370 366280,7 4643526 151 350901,8 4646567 395 348085,5 4634351 639 335322,2 4630773 883 321155,1 4630082 1127 314444,7 4631158 1371 365549,3 4642991 152 350737,3 4646139 396 348424,7 4634644 640 335373,3 4631240 884 321031,3 4630484 1128 314708,2 4631359 1372 360667,9 4641218 153 351124,2 4645909 397 348821,6 4634515 641 335514,3 4631685 885 324589,9 4626796 1129 342268 4626370 1373 360891,2 4642012 154 351375,6 4645531 398 348981,3 4634701 642 335684 4632112 886 324838,1 4626379 1130 341136,2 4626840 1374 359914 4641221 12 155 349255,5 4642665 399 348778,7 4635084 643 336045,4 4632376 887 324855,7 4625893 1131 341211,6 4627126 1375 358643,9 4639721 156 349666,5 4642508 400 349092,9 4635042 644 335693,6 4632298 888 324842,5 4625394 1132 342004,4 4626632 1376 359251,6 4640223 157 349898,2 4642567 401 349524,7 4635147 645 335969,6 4632715 889 324383,1 4625595 1133 343694,2 4627520 1377 354907,3 4637428 158 350334,9 4642394 402 349449,8 4635388 646 336213,2 4632794 890 324283,4 4626036 1134 339125,9 4630037 1378 355121,7 4637183 159 350696 4642108 403 349081,4 4635166 647 336340,9 4632566 891 324203,1 4626524 1135 339088,1 4629670 1379 354532,7 4637248 160 350497,4 4642413 404 349103,6 4635474 648 336529,3 4632537 892 324042,3 4626976 1136 339205,5 4629613 1380 354711,7 4637050 161 350042,8 4642605 405 348993,9 4635917 649 336828,5 4632713 893 323747,1 4627279 1137 339223,8 4629823 1381 354641,9 4637034 162 349653,7 4642864 406 349394,1 4636099 650 337160,4 4632625 894 323625,8 4627764 1138 339272 4629912 1382 354635,9 4636894 163 349251,4 4643115 407 349511,1 4636196 651 337347,8 4632291 895 323527,4 4628142 1139 339317,7 4629745 1383 354597,8 4636869 164 348977 4643521 408 349402 4636258 652 337414,7 4632600 896 323926,5 4627821 1140 339588,9 4629872 1384 354553,3 4636967 165 349059,3 4643234 409 348924,1 4636232 653 337701,3 4632634 897 324275,8 4627468 1141 339694,6 4629934 1385 354456,5 4636952 166 349056,1 4642764 410 348476 4636306 654 337835,4 4632682 898 348247,4 4627446 1142 339688,1 4629958 1386 354351,7 4636902 167 350508 4640729 411 348080,8 4636334 655 338140,3 4632788 899 348444 4627383 1143 339558,9 4629948 1387 354643 4637311 168 368332,5 4645120 412 347686,9 4636424 656 338372,4 4632640 900 348603,5 4627302 1144 339539,4 4629966 1388 354713,8 4637551 169 368733,4 4645063 413 347831,8 4636623 657 338517,1 4632456 901 348379,4 4627608 1145 339498,9 4629961 1389 354699,9 4637434 170 369160,3 4644850 414 347592,8 4636718 658 338594 4632752 902 348733,6 4627742 1146 339510,7 4629983 1390 353959,6 4636794 171 369468,5 4644479 415 348038,2 4636712 659 338900,7 4632769 903 349200,9 4627590 1147 339315,1 4630005 1391 352434,7 4636769 172 369856,5 4644187 416 348443,2 4636783 660 339172,4 4632715 904 349163,4 4627139 1148 339294,2 4630048 1392 351863,1 4636633 173 370336,1 4644214 417 348234,8 4637020 661 339469 4632571 905 349195,8 4626643 1149 339611,1 4630115 1393 351781 4635777 174 370829,2 4644152 418 348307,8 4637142 662 339505 4632160 906 349519,9 4626429 1150 339778 4630176 1394 351522,5 4635969 175 371165,5 4643991 419 348770,2 4637290 663 339659,2 4631704 907 350010,6 4626523 1151 339785,9 4630041 1395 351562,5 4636012 176 370862,4 4643618 420 348941,6 4637678 664 339963 4631346 908 350278,2 4626273 1152 340701 4627968 1396 351883,7 4635920 177 371043,4 4643387 421 348986,3 4638101 665 340115,3 4631103 909 350419,7 4625820 1153 339412 4627584 1397 352117,1 4635994 178 371358,5 4643027 422 348874,3 4638100 666 339639,5 4631252 910 350318,8 4625426 1154 339539,7 4627937 1398 352183,6 4636077 179 371332,3 4642558 423 348416,9 4638098 667 339613 4631158 911 350042,3 4625224 1155 338734,9 4625014 1399 352181,3 4636154 180 371486,9 4642109 424 348102,8 4638135 668 340037,6 4630949 912 349672,6 4625554 1156 332070,4 4630049 1400 351882,4 4636144 181 371410,1 4641807 425 347695,1 4638187 669 340394,7 4630608 913 349431,5 4625982 1157 331727,7 4630734 1401 351924,8 4636471 182 371077,3 4641486 426 347218,4 4638156 670 340088,3 4630369 914 349055,2 4626148 1158 331692,7 4631157 1402 351928,4 4636544 183 370612,2 4641353 427 346824,5 4638167 671 321020,3 4632509 915 348959,8 4625721 1159 331878,3 4630255 1403 351814,9 4636268 184 370198,6 4641293 428 346748,5 4638329 672 320886,2 4632246 916 348712,1 4625291 1160 331830,7 4630467 1404 352307 4636883 185 369922,3 4641525 429 346335,8 4638316 673 321325,3 4632210 917 348394,3 4625547 1161 332615,6 4632383 1405 352527,2 4636910 186 369664,3 4641835 430 346010,2 4638049 674 321645,5 4632062 918 348063 4625615 1162 331697,4 4631841 1406 351696,2 4636546 13 187 369412,1 4641460 431 345783,1 4638155 675 321549,6 4631656 919 347921,9 4625169 1163 331861,5 4631813 1407 351792,4 4636649 188 369069,4 4641154 432 345658,8 4638379 676 321618,4 4631698 920 347511,5 4625252 1164 332032,2 4631929 1408 351887,2 4636772 189 368863,5 4640811 433 345797,9 4638797 677 321560,5 4631406 921 347127,2 4625473 1165 332219 4632206 1409 353753,2 4636810 190 368718,1 4640370 434 345639,7 4639183 678 321303,2 4631184 922 346919,5 4625886 1166 332251,4 4632232 1410 352328,2 4637070 191 368392,5 4640035 435 345685,6 4639430 679 321103,3 4630826 923 347000,1 4626373 1167 332274,2 4632528 1411 352247,8 4637146 192 368349,5 4639569 436 345882,8 4639770 680 321028,1 4630400 924 347031,2 4626742 1168 332410,5 4632270 1412 352103,3 4636887 193 368247,5 4639381 437 346152,2 4639857 681 321177,5 4629995 925 347323,9 4627099 1169 332462,1 4632321 1413 345104,7 4632880 194 367952,7 4639779 438 346419,4 4639767 682 320944,4 4629659 926 347557,3 4627507 1170 332498 4632505 1414 344695,4 4633434 195 367662,6 4640174 439 346594,1 4639812 683 320788,9 4629263 927 347824,8 4627657 1171 332506,8 4632560 1415 344312,2 4633718 196 367239,6 4640407 440 346710,6 4639969 684 320860,9 4629168 928 348145,1 4627772 1172 333086,5 4632660 1416 344387,1 4634431 197 366905,7 4640393 441 347121,5 4639864 685 320703,9 4629156 929 343611,4 4627390 1173 332733,9 4632686 1417 345457,6 4634632 198 366744,1 4639960 442 347437,2 4639719 686 320585,5 4628947 930 343327,3 4627008 1174 333405,9 4632610 1418 345941,6 4634911 199 366572,6 4639579 443 347896,3 4639721 687 320783,3 4628740 931 342968,6 4626701 1175 333522,3 4632509 1419 347663,8 4634954 200 366183,1 4639647 444 348300,6 4639678 688 320697,8 4628723 932 342514,1 4626496 1176 333448,2 4632433 1420 347924,2 4634306 201 365943,9 4640039 445 347937,2 4639809 689 320794,2 4628480 933 342079,3 4626473 1177 333491,5 4632682 1421 347967,6 4634565 202 366005,4 4640480 446 347444,1 4639781 690 320738,9 4628295 934 341727,6 4626750 1178 333842,4 4632956 1422 347810 4634415 203 366107,2 4640904 447 347008,8 4640011 691 320832,5 4628367 935 341316,1 4626511 1179 333834,5 4632565 1423 348180 4634571 204 366440,6 4641131 448 347056,9 4640179 692 320861,2 4628203 936 340943,1 4626720 1180 333966,8 4632734 1424 348667,6 4634539 205 366537,6 4641590 449 347348,1 4640544 693 320540,8 4628048 937 341261,1 4626973 1181 334281,5 4632512 1425 348643,7 4634652 206 366505,3 4641830 450 347341,4 4640864 694 320110,1 4628291 938 341503,8 4627201 1182 334330,6 4632362 1426 349120,7 4634684 207 366026,7 4641757 451 347105,5 4641063 695 319677,3 4628266 939 341920,1 4627104 1183 334474,8 4632435 1427 348835,3 4634788 208 365546,5 4641779 452 347184,1 4641308 696 319249 4628011 940 342332,1 4627050 1184 334217,4 4632370 1428 348877,8 4635228 209 365062,2 4641674 453 347175,2 4641619 697 318822,1 4628201 941 342734,8 4627192 1185 334215,3 4632215 1429 349487 4635056 210 364913,8 4641218 454 347528,1 4641713 698 318444,1 4628213 942 343071 4627302 1186 334094,2 4632045 1430 349614,2 4635384 211 364666,9 4640801 455 347872,4 4641351 699 318412,2 4627717 943 343439,4 4627605 1187 334357,6 4631616 1431 349355,9 4635238 212 364407 4640443 456 348236,6 4641019 700 318445,2 4627250 944 323228,1 4625184 1188 334593,1 4630592 1432 347969,1 4634851 213 364213,4 4640016 457 348581 4640660 701 318500,2 4626845 945 322855,3 4625338 1189 335451,8 4631491 1433 348560,8 4634956 214 363815,8 4639729 458 348892,2 4640342 702 318718,9 4626405 946 322411,8 4625304 1190 335661,9 4631843 1434 348599,1 4635225 215 363322,1 4639795 459 348928,5 4639868 703 318680,5 4626211 947 322201,5 4625627 1191 335410,9 4630933 1435 347899,8 4635500 216 362844,1 4639690 460 349305,3 4639690 704 318245,6 4626450 948 321938,9 4625747 1192 336374,5 4632414 1436 347534,7 4635545 217 362348,1 4639669 461 349661,3 4639628 705 317861,1 4626762 949 322252 4626299 1193 336020 4632774 1437 349545,9 4635985 218 361870,6 4639741 462 350113,8 4639773 706 317428,9 4627001 950 322337,3 4626786 1194 337301 4632601 1438 349613,7 4636028 14 219 361456,8 4639561 463 350360,6 4639860 707 316989,9 4627223 951 322589,5 4626882 1195 336996,3 4632628 1439 349659,4 4636278 220 361049,9 4639326 464 350778,7 4639782 708 316569 4627203 952 322900,5 4626493 1196 337157,4 4632702 1440 345654 4638693 221 360573,7 4639178 465 351110,8 4639622 709 316281 4627573 953 323182 4626080 1197 336763,4 4632660 1441 345640,2 4638090 222 360100,8 4639017 466 351565,9 4639560 710 316192 4628044 954 323300 4625605 1198 336633,9 4632695 1442 346134,1 4638038 223 359616,3 4638915 467 352042,8 4639612 711 316096 4628515 955 351277,6 4626693 1199 337299,1 4632313 1443 346219,6 4638229 224 359118,6 4638923 468 352529,9 4639558 712 316183,9 4628983 956 351567,9 4626385 1200 337461,9 4632429 1444 346811,6 4640142 225 358690 4638883 469 353007,8 4639474 713 316159,3 4629443 957 351670,2 4625920 1201 337528,2 4632373 1445 349327,3 4639550 226 358513,4 4638424 470 353315,4 4639326 714 316276,7 4629838 958 351983,2 4625551 1202 337517,5 4632729 1446 349042,9 4639712 227 358229,3 4638036 471 353375,6 4639653 715 316362,4 4630195 959 351835,3 4625230 1203 337866,8 4632792 1447 347497 4640704 228 357852,9 4637751 472 353295,5 4640097 716 316563,4 4630320 960 351422,9 4625293 1204 337909,1 4632697 1448 353445,4 4639296 229 357369,3 4637698 473 353702,4 4640277 717 316654,2 4630442 961 351069,1 4625638 1205 338241 4632814 1449 353376,7 4640171 230 356995,2 4637394 474 354167,9 4640388 718 316233,6 4630326 962 350895,8 4626068 1206 338300,7 4632689 1450 348919,9 4635542 231 356531,7 4637236 475 354456,2 4640784 719 315757,3 4630312 963 350786,5 4626527 1207 338290,1 4632620 1451 349202,2 4635309 232 356094,6 4637251 476 354794,3 4640768 720 315267,9 4630279 964 350941,3 4626771 1208 338406,5 4632523 1452 349132,6 4635724 233 355946,8 4637604 477 355217,2 4640513 721 315098,6 4630613 965 334573,6 4631452 1209 338488,5 4632798 1453 349156,5 4636090 234 355765,4 4637229 478 355489 4640645 722 314948,7 4630903 966 334661,9 4630669 1210 338485,9 4632549 1454 349094,9 4636201 235 355614,1 4637635 479 355634 4641099 723 314471,5 4630989 967 335656,7 4632246 1211 338685,5 4632792 1455 347498,4 4636681 236 355603,1 4638135 480 355885 4641528 724 314692,7 4631184 968 336021,8 4632251 1212 338692,3 4632679 1456 347550,2 4636626 237 355886,5 4638532 481 356237,6 4641874 725 314597,1 4631448 969 333622,8 4632343 1213 338626,1 4632689 1457 347078,3 4635327 238 356258,2 4638826 482 356246 4641450 726 314722,9 4631625 970 332694,9 4632865 1214 339028,3 4632800 1458 346092,6 4634836 239 356710,8 4638985 483 356396,9 4640999 727 315092,3 4631761 971 332849,4 4632860 1215 339083,8 4632639 1459 346307,6 4635068 240 356938,2 4638717 484 356385,9 4640532 728 315394,3 4632001 972 333019,3 4632897 1216 339179,1 4632586 1460 346436,5 4634911 241 357436 4638707 485 341238,8 4638781 729 315779,6 4632004 973 323501,3 4625428 1217 339401,6 4632624 1461 348224,3 4635307 242 357762,4 4639001 486 341574,2 4638683 730 315914,3 4632227 974 323189,6 4625114 1218 339523,7 4632495 1462 344473 4634125 243 358099,7 4639347 487 341879,7 4638760 731 316146,9 4631878 975 322335,1 4625271 1219 339404,2 4632309 1463 345431,2 4633322 244 358405,5 4639596 488 341701,8 4638402 732 316398,4 4631451 976 322256,1 4625309 1220 340228,3 4631242 1464 342725,5 4635068 ა.ბ.ბ) № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y 1 328052 4627694 89 326171 4628543 177 327305 4629021 265 326691 4629063 353 327922 4629027 441 327384 4629116 2 328060 4627736 90 326192 4628568 178 327270 4629046 266 326655 4629028 354 327932 4629076 442 327378 4629161 3 328021 4627759 91 328786 4628889 179 327249 4629082 267 326620 4628992 355 327961 4629078 443 327410 4629193 15 4 327996 4627723 92 328775 4628854 180 327280 4629109 268 326590 4628953 356 327948 4629030 444 327422 4629242 5 327983 4627687 93 328744 4628818 181 327305 4629087 269 326594 4628906 357 327942 4628982 445 327418 4629288 6 327961 4627719 94 328726 4628774 182 327323 4629125 270 326550 4628909 358 327975 4628960 446 327385 4629259 7 327966 4627763 95 328711 4628728 183 327351 4629132 271 326508 4628905 359 328008 4628995 447 327359 4629217 8 327949 4627796 96 328754 4628707 184 328713 4629084 272 326462 4628908 360 328043 4629011 448 327343 4629242 9 327991 4627816 97 328803 4628697 185 328754 4629057 273 326487 4628872 361 328047 4628962 449 327371 4629279 10 328039 4627807 98 328848 4628707 186 328721 4629054 274 326526 4628865 362 328030 4628916 450 327405 4629313 11 328071 4627774 99 328880 4628714 187 328730 4629021 275 326491 4628837 363 328061 4628879 451 327441 4629344 12 327133 4628018 100 328923 4628694 188 328716 4628988 276 326455 4628867 364 328081 4628839 452 327464 4629334 13 327114 4627972 101 328950 4628653 189 328674 4628997 277 326408 4628879 365 328108 4628856 453 327464 4629286 14 327124 4627928 102 328983 4628618 190 328633 4629025 278 326372 4628898 366 328130 4628899 454 327477 4629246 15 327158 4627894 103 328954 4628615 191 328589 4629041 279 326342 4628937 367 328174 4628914 455 327519 4629251 16 327168 4627852 104 328904 4628617 192 328556 4629074 280 326301 4628962 368 328209 4628907 456 327525 4629203 17 327144 4627864 105 328854 4628618 193 328584 4629102 281 326313 4629005 369 328190 4628861 457 327490 4629204 18 327099 4627865 106 328804 4628619 194 328626 4629086 282 326345 4628996 370 328160 4628822 458 327453 4629224 19 327051 4627868 107 328754 4628620 195 328669 4629110 283 326371 4628954 371 328151 4628779 459 327434 4629230 20 327051 4627908 108 328704 4628623 196 328679 4629142 284 326400 4628959 372 328128 4628738 460 327430 4629180 21 327046 4627943 109 328654 4628630 197 328725 4629125 285 326405 4629006 373 328116 4628690 461 327431 4629130 22 327007 4627952 110 328605 4628637 198 328255 4629174 286 326426 4629041 374 328099 4628643 462 327394 4629098 23 326979 4627990 111 328565 4628661 199 328303 4629165 287 326474 4629043 375 328074 4628620 463 327653 4629294 24 327020 4628000 112 328533 4628699 200 328294 4629116 288 326506 4629081 376 328064 4628571 464 327675 4629250 25 327064 4628020 113 328501 4628737 201 328314 4629072 289 326544 4629089 377 328068 4628522 465 327652 4629242 26 327088 4628058 114 328469 4628776 202 328361 4629066 290 326566 4629051 378 328036 4628501 466 327636 4629288 27 327041 4628217 115 328506 4628804 203 328408 4629052 291 326610 4629062 379 328005 4628518 467 327595 4629316 28 327078 4628218 116 328552 4628810 204 328394 4629014 292 326649 4629084 380 327970 4628485 468 327558 4629347 29 327108 4628186 117 328601 4628816 205 328352 4628989 293 326679 4629120 381 327947 4628488 469 327540 4629361 30 327096 4628147 118 328651 4628823 206 328320 4628953 294 326711 4629159 382 327975 4628528 470 327521 4629396 31 327070 4628126 119 328688 4628825 207 328279 4628926 295 326724 4629206 383 327989 4628576 471 327557 4629409 32 327049 4628163 120 328658 4628857 208 328230 4628931 296 326716 4629246 384 328021 4628614 472 328657 4629425 33 327038 4628208 121 328646 4628890 209 328193 4628964 297 326764 4629256 385 328044 4628657 473 328707 4629423 34 326996 4628232 122 328695 4628885 210 328151 4628992 298 326755 4629217 386 328020 4628685 474 328724 4629380 35 326951 4628220 123 328745 4628887 211 328137 4629034 299 326777 4629213 387 328028 4628719 475 328680 4629387 16 36 326913 4628194 124 329406 4628870 212 328102 4629063 300 326805 4629252 388 327990 4628747 476 328631 4629395 37 326876 4628217 125 329443,18 4628833,3 213 328084 4629102 301 326847 4629252 389 327958 4628781 477 328584 4629380 38 326858 4628252 126 329164 4628599 214 328126 4629128 302 326873 4629212 390 327958 4628827 478 328544 4629351 39 326901 4628264 127 329172 4628636 215 328166 4629155 303 326473 4628978 391 327934 4628833 479 328502 4629330 40 326939 4628250 128 329187 4628682 216 328213 4629172 304 326440 4628962 392 327920 4628854 480 328504 4629289 41 326980 4628233 129 329398,09 4628811,9 217 328860 4629095 305 326472 4628936 393 327879 4628852 481 328537 4629269 42 327014 4628263 130 329419,49 4628824,9 218 328901 4629097 306 326513 4628957 394 327845 4628835 482 328503 4629255 43 327036 4628299 131 329364 4628822 219 328950 4629103 307 326558 4628950 395 327819 4628854 483 328460 4629265 44 327048 4628262 132 329350 4628842 220 329000 4629107 308 326568 4628968 396 327816 4628815 484 328419 4629246 45 326767 4628443 133 329305 4628828 221 329050 4629109 309 326564 4629016 397 327810 4628778 485 328370 4629245 46 326782 4628484 134 329293 4628868 222 329100 4629110 310 326522 4629008 398 327762 4628780 486 328385 4629263 47 326802 4628460 135 329284 4628831 223 329149 4629103 311 326016 4629045 399 327734 4628782 487 328433 4629270 48 326774 4628424 136 329260 4628795 224 329188 4629074 312 325975 4629067 400 327689 4628800 488 328454 4629311 49 326778 4628386 137 329238 4628754 225 329216 4629036 313 325926 4629079 401 327674 4628765 489 328418 4629320 50 326805 4628363 138 329213 4628713 226 329208 4628987 314 325892 4629109 402 327663 4628720 490 328383 4629299 51 326761 4628353 139 329171 4628710 227 329183 4628945 315 325894 4629154 403 327643 4628747 491 328335 4629302 52 326783 4628317 140 329199 4628749 228 329156 4628903 316 325882 4629198 404 327606 4628753 492 328289 4629313 53 326822 4628286 141 329210 4628796 229 329124 4628866 317 325871 4629246 405 327562 4628752 493 328323 4629331 54 326830 4628260 142 329222 4628843 230 329088 4628830 318 325907 4629266 406 327539 4628710 494 328288 4629359 55 326791 4628278 143 329250 4628884 231 329042 4628815 319 325957 4629257 407 327529 4628728 495 328322 4629370 56 326745 4628283 144 329278 4628925 232 328994 4628813 320 325997 4629229 408 327558 4628768 496 328368 4629362 57 326699 4628281 145 329315 4628957 233 328996 4628774 321 326036 4629199 409 327603 4628764 497 328379 4629336 58 326656 4628256 146 329353 4628988 234 329026 4628737 322 326048 4629152 410 327592 4628791 498 328415 4629343 59 326617 4628272 147 329383 4629021 235 328997 4628701 323 326067 4629120 411 327633 4628804 499 328455 4629353 60 326639 4628292 148 329414 4629011 236 328948 4628707 324 326078 4629076 412 327672 4628827 500 328477 4629389 61 326665 4628313 149 329414 4628962 237 328929 4628751 325 326038 4629052 413 327722 4628827 501 328524 4629404 62 326693 4628353 150 329411 4628917 238 328900 4628767 326 327235 4629195 414 327743 4628863 502 328572 4629408 63 326722 4628388 151 325492 4629058 239 328857 4628742 327 327243 4629150 415 327737 4628908 503 328616 4629426 64 326733 4628415 152 325519 4629029 240 328847 4628780 328 327287 4629142 416 327714 4628949 504 329456 4629738 65 326702 4628452 153 325473 4629046 241 328817 4628810 329 327295 4629187 417 327686 4628986 505 329474 4629692 66 326712 4628490 154 325429 4629056 242 328808 4628829 330 327307 4629203 418 327721 4629016 506 329445 4629661 67 326733 4628461 155 325441 4629100 243 328826 4628874 331 327318 4629156 419 327736 4629062 507 329396 4629662 17 68 326247 4628599 156 325485 4629102 244 328858 4628912 332 327284 4629123 420 327740 4629111 508 329351 4629677 69 326244 4628557 157 327381 4629092 245 328899 4628936 333 327248 4629094 421 327773 4629146 509 329218 4629727 70 326258 4628515 158 327400 4629047 246 328923 4628973 334 327211 4629068 422 327793 4629191 510 329169 4629727 71 326300 4628488 159 327446 4629030 247 328874 4628978 335 327177 4629093 423 327766 4629227 511 329144 4629753 72 326276 4628468 160 327472 4629008 248 328838 4629009 336 327168 4629130 424 327746 4629272 512 329188 4629766 73 326292 4628427 161 327462 4628962 249 328809 4629044 337 327183 4629176 425 327741 4629318 513 329457,31 4629780 74 326276 4628384 162 327472 4628916 250 328818 4629081 338 327169 4629220 426 327775 4629298 514 329432,17 4629778,6 75 326239 4628349 163 327477 4628871 251 328774 4629104 339 327187 4629251 427 327793 4629259 515 329363,38 4629701,9 76 326206 4628312 164 327496 4628843 252 328736 4629135 340 327226 4629229 428 327819 4629219 516 329338,24 4629697,9 77 326172 4628276 165 327538 4628827 253 328749 4629178 341 327236 4629274 429 327835 4629173 517 329244,32 4629735 78 326131 4628250 166 327504 4628795 254 328791 4629185 342 327260 4629259 430 327829 4629123 518 329221,83 4629750,9 79 326095 4628282 167 327481 4628764 255 328815 4629148 343 327805 4629087 431 328236 4629308 519 329212,57 4629774,7 80 326098 4628330 168 327453 4628758 256 328845 4629110 344 327772 4629069 432 328229 4629269 520 329430,78 4628857,4 81 326084 4628374 169 327439 4628806 257 326893 4629170 345 327772 4629022 433 328198 4629237 521 327763 4629320,6 82 326035 4628374 170 327416 4628850 258 326932 4629144 346 327796 4628978 434 328148 4629236 522 327740,2 4629297,8 83 326057 4628418 171 327382 4628886 259 326935 4629108 347 327827 4628941 435 328110 4629261 523 327812,98 4629241,7 84 326081 4628460 172 327350 4628925 260 326892 4629123 348 327841 4628894 436 328112 4629282 524 327638,29 4629302,4 85 326112 4628487 173 327326 4628967 261 326846 4629123 349 327884 4628874 437 328157 4629267 525 327614,48 4629310,3 86 326161 4628482 174 327356 4628976 262 326812 4629127 350 327926 4628897 438 328170 4629308 526 327577,44 4629377,8 87 326151 4628511 175 327384 4628998 263 326763 4629131 351 327939 4628942 439 328187 4629325 527 327595,88 4629341,9 88 326125 4628545 176 327353 4629017 264 326729 4629095 352 327917 4628978 440 328225 4629355 528 327383,63 4628976,3 ა.გ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციული ზონის საზღვრების კოორდინატები: № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y 1 348463,2 4623309 12 340409,2 4626295 23 348280,9 4623957 34 359552,3 4641442 45 320471 4632339 56 353496,8 4627690 2 340460,9 4626302 13 340489,6 4626261 24 348280,9 4623934 35 368958,1 4640763 46 320395,1 4632380 57 348182,9 4641748 3 320452,9 4627594 14 340480,1 4626268 25 348317 4623957 36 368958,1 4640725 47 368618,8 4645037 58 348207 4641748 4 368892,3 4640763 15 359627,8 4641501 26 348317 4623934 37 368892,3 4640725 48 343758,9 4630455 59 348207 4641732 5 357349,3 4642674 16 368594,4 4645039 27 357349,3 4642711 38 316488,8 4628701 49 343758,9 4630422 60 348188,5 4641740 6 320410 4627603 17 340506,3 4626298 28 357401,4 4642711 39 316525,3 4628701 50 343741,4 4630422 61 368595,5 4645059 7 320356,7 4627446 18 340439,9 4626305 29 357401,4 4642674 40 316488,8 4628666 51 343736,8 4630455 62 368619 4645056 18 8 320410 4627431 19 340424,3 4626303 30 359552,3 4641501 41 316525,3 4628666 52 343741,6 4630449 9 327383,6 4629017 20 348456,2 4623364 31 320475,2 4632404 42 320446,6 4632423 53 353496,8 4627718 10 327318,1 4629017 21 348402,7 4623301 32 327383,6 4628976 43 320450,2 4632408 54 353529 4627718 11 327318,1 4628976 22 348395,6 4623356 33 359627,8 4641442 44 320512,6 4632388 55 353529 4627690 ა.დ) ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ დარჩენილ ტერიტორიებს, რომლებიც არაა განსაზღვრული დანართი 4-ის "ა.ა", "ა.ბ" და "ა.გ" ნაწილებით; ბ) ნეძვის აღკვეთილი მოიცავს ორ ადმინისტრაციულ-ფუნქციონალურ ზონას: ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა და ტრადიციული გამოყენების ზონა. ბ.ა) ნეძვის აღკვეთილის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრების კოორდინატები: № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y № X Y 1 381720,8 4638642 72 380917 4640875 143 382712,8 4636880 214 384809,6 4634236 285 380408,5 4631710 355 380583,4 4632701 2 381684,7 4638548 73 380953,3 4640968 144 382625,3 4636913 215 384899,4 4634208 286 380309 4631710 356 380666,3 4632645 3 381638 4638463 74 380988,7 4641062 145 382525,6 4636911 216 384903 4634108 287 380210,5 4631727 357 380689,3 4632741 4 381549 4638420 75 381021 4641156 146 382429,3 4636885 217 384908,5 4634008 288 380115,2 4631754 358 380711 4632839 5 381454,6 4638387 76 381056,6 4641250 147 382331,6 4636876 218 384922,6 4633910 289 380020 4631763 359 380720,9 4632938 6 381358,4 4638360 77 381075,2 4641347 148 382235,9 4636905 219 384938,6 4633812 290 379921,3 4631751 360 380738 4633037 7 381260,4 4638341 78 381091,2 4641446 149 382141,6 4636938 220 384944,6 4633713 291 379826,9 4631778 361 380766,7 4633131 8 381162,3 4638321 79 381179,9 4641454 150 382145,4 4637009 221 384980,1 4633622 292 379728,8 4631796 362 380778 4633225 9 381079,6 4638266 80 381278,9 4641439 151 382182,2 4637101 222 385046,8 4633548 293 379631 4631815 363 380734,8 4633314 10 380981,8 4638249 81 381373,6 4641413 152 382193,7 4637198 223 385113,7 4633474 294 379542,9 4631862 364 380757,4 4633410 11 380882,6 4638255 82 381464,9 4641376 153 382237,6 4637288 224 385129 4633380 295 379452,3 4631904 365 380754 4633508 12 380790,4 4638285 83 381562,4 4641364 154 382289,3 4637373 225 385095,1 4633286 296 379361,6 4631946 366 380694,2 4633587 13 380690,5 4638281 84 381633,1 4641296 155 382342 4637458 226 385047,7 4633199 297 379271,3 4631989 367 380661,3 4633679 14 380592,6 4638264 85 381715,3 4641240 156 382397,9 4637541 227 385017,7 4633106 298 379177,6 4632014 368 380650,5 4633778 15 380502,9 4638224 86 381773,7 4641161 157 382452,6 4637625 228 384923,8 4633078 299 379081,2 4631992 369 380668,5 4633876 16 380403,2 4638218 87 381771,5 4641063 158 382508,1 4637708 229 384828 4633053 300 378982 4631988 370 380697,8 4633966 17 380304,3 4638203 88 381735,7 4640972 159 382549,2 4637799 230 384734,3 4633027 301 378890,1 4631962 371 380671,9 4634061 18 380206,7 4638187 89 381814,4 4640911 160 382583,1 4637893 231 384664,2 4632956 302 378800 4631999 372 380677,2 4634160 19 380108,5 4638204 90 381880,4 4640838 161 382607,4 4637990 232 384576,8 4632911 303 378716,3 4632053 373 380675,7 4634260 20 380008,5 4638204 91 381951,9 4640779 162 382647,2 4638081 233 384489,2 4632864 304 378653 4632128 374 380647,9 4634356 21 379910 4638220 92 381925,9 4640684 163 382666,1 4638177 234 384415,5 4632799 305 378583,8 4632199 375 380615,2 4634437 19 22 379811,5 4638237 93 381897,1 4640589 164 382763,1 4638158 235 384324,6 4632762 306 378526 4632276 376 380705,8 4634394 23 379814,4 4638328 94 381885,3 4640496 165 382861,9 4638149 236 384254 4632692 307 378450,1 4632341 377 380792,3 4634345 24 379814,4 4638428 95 381906,3 4640401 166 382957 4638119 237 384180,7 4632624 308 378376,1 4632408 378 380870,4 4634283 25 379838 4638525 96 381873,7 4640307 167 383048,1 4638078 238 384081,5 4632624 309 378282,5 4632440 379 380963,1 4634250 26 379877,5 4638614 97 381848 4640211 168 383143,6 4638057 239 383984 4632645 310 378188,8 4632473 380 381061,3 4634231 27 379867,6 4638712 98 381805,1 4640121 169 383237,4 4638034 240 383886,5 4632665 311 378094,4 4632504 381 381160 4634215 28 379843,9 4638809 99 381757,1 4640033 170 383333 4638016 241 383788,8 4632650 312 378006,4 4632550 382 381259 4634203 29 379849,1 4638906 100 381730,2 4639937 171 383420,2 4637967 242 383705,6 4632597 313 377915,1 4632589 383 381358,9 4634202 30 379863,9 4639004 101 381712,2 4639839 172 383498,6 4637905 243 383631 4632537 314 377831,1 4632638 384 381458,8 4634208 31 379837 4639099 102 381691,3 4639742 173 383580 4637848 244 383563,7 4632465 315 377751,7 4632698 385 381558,4 4634211 32 379783,8 4639184 103 381665,2 4639649 174 383661,5 4637790 245 383469,8 4632433 316 377665,6 4632747 386 381649,2 4634198 33 379740,6 4639274 104 381641,5 4639555 175 383741,4 4637730 246 383374,6 4632406 317 377714,5 4632816 387 381741,8 4634205 34 379707,7 4639368 105 381587,2 4639479 176 383830,1 4637687 247 383290,6 4632353 318 377765,8 4632901 388 381828,3 4634157 35 379667,2 4639460 106 381505 4639426 177 383913,7 4637638 248 383217,5 4632288 319 377828,2 4632979 389 381918,3 4634117 36 379657,6 4639558 107 381453 4639341 178 383982,3 4637565 249 383174,3 4632199 320 377894,6 4633054 390 382016,2 4634104 37 379677,3 4639626 108 381433,9 4639243 179 384054,1 4637496 250 383156,1 4632104 321 377975,4 4633112 391 382066,6 4634180 38 379756,5 4639565 109 381438,7 4639144 180 384114,9 4637418 251 383061,2 4632111 322 378060,4 4633164 392 382087,9 4634270 39 379832,1 4639500 110 381490,9 4639061 181 384113,4 4637321 252 382965,5 4632085 323 378148,4 4633212 393 382151,4 4634239 40 379906,7 4639433 111 381562,5 4638991 182 384095,8 4637224 253 382889,2 4632022 324 378245,8 4633222 394 382201,8 4634153 41 379989,5 4639379 112 381629 4638918 183 384119 4637128 254 382791,3 4632007 325 378341 4633197 395 382231,3 4634059 42 380084,9 4639350 113 381649,5 4638822 184 384114,5 4637028 255 382701,3 4631968 326 378434,8 4633166 396 382220,9 4633961 43 380180,6 4639324 114 381695,9 4638737 185 384112,3 4636928 256 382605,1 4631988 327 378533,2 4633149 397 382140,2 4633905 44 380265,2 4639271 115 381719,6 4638643 186 384089,8 4636832 257 382506,5 4632003 328 378633 4633149 398 382239 4633896 45 380346,5 4639213 116 383791,2 4636137 187 384062,4 4636736 258 382406,5 4632003 329 378722,7 4633188 399 382337,9 4633882 46 380429,4 4639158 117 383728,8 4636215 188 383995,7 4636666 259 382309,4 4632024 330 378815,4 4633221 400 382433,4 4633853 47 380509,1 4639099 118 383651,5 4636246 189 383923,1 4636599 260 382211 4632009 331 378904,9 4633256 401 382531 4633832 48 380603,9 4639068 119 383595,6 4636284 190 383885,7 4636508 261 382113,6 4632015 332 378955,4 4633337 402 382624,4 4633797 49 380698,8 4639079 120 383521,6 4636230 191 383839,3 4636419 262 382017,6 4631992 333 379037,5 4633304 403 382715 4633821 50 380773,8 4639138 121 383548,9 4636164 192 383833,5 4636321 263 381917,8 4631991 334 379123,8 4633254 404 382783,9 4633886 51 380805,6 4639227 122 383512,3 4636081 193 383805,6 4636225 264 381818,6 4631979 335 379222,5 4633251 405 382818,5 4633971 52 380803,1 4639327 123 383564,3 4636019 194 383564,9 4635021 265 381760,8 4631904 336 379320,5 4633235 406 382914,6 4633972 53 380793,8 4639427 124 383639 4636058 195 383627 4634955 266 381710,8 4631820 337 379414,1 4633201 407 382961,7 4633888 20 54 380779 4639526 125 383687,5 4636012 196 383718,2 4634940 267 381638,1 4631752 338 379499,6 4633150 408 383033,1 4633908 55 380761,9 4639624 126 383629,1 4635934 197 383753,1 4634860 268 381568,3 4631680 339 379576,8 4633087 409 383122,2 4633949 56 380747,6 4639723 127 383537,2 4635898 198 383814 4634847 269 381518,8 4631594 340 379646,8 4633017 410 383208,9 4633997 57 380737,3 4639823 128 383448,6 4635857 199 383881,7 4634906 270 381480 4631505 341 379732,5 4632966 411 383298,2 4634042 58 380709,9 4639919 129 383364,8 4635819 200 383921,2 4634821 271 381453,5 4631409 342 379806,1 4632899 412 383363 4634116 59 380698,3 4640017 130 383280,1 4635863 201 383937,6 4634722 272 381390,5 4631332 343 379895,8 4632855 413 383404,3 4634207 60 380648,4 4640098 131 383234,4 4635950 202 383983,4 4634635 273 381316,4 4631267 344 379906,1 4632758 414 383416,2 4634305 61 380571,6 4640161 132 383234,4 4636050 203 384067,3 4634585 274 381223,9 4631233 345 379901,8 4632658 415 383413,5 4634405 62 380484,3 4640209 133 383216,5 4636148 204 384165,4 4634571 275 381136,9 4631185 346 379902,3 4632558 416 383411,6 4634505 63 380390,4 4640243 134 383202,7 4636247 205 384247,5 4634583 276 381058,2 4631125 347 379957,1 4632633 417 383418,8 4634604 64 380433,4 4640286 135 383185,5 4636345 206 384271,2 4634680 277 380993,8 4631200 348 380037,6 4632692 418 383473,6 4634687 65 380521,4 4640333 136 383166,3 4636443 207 384300,4 4634703 278 380919,5 4631265 349 380118,2 4632751 419 383514 4634776 66 380604,6 4640389 137 383114,3 4636529 208 384357,5 4634622 279 380835,3 4631318 350 380200 4632809 420 383532,4 4634874 67 380682,5 4640451 138 383070,5 4636618 209 384440,3 4634566 280 380782,8 4631400 351 380280,4 4632868 421 383526,7 4634973 68 380756 4640519 139 383006,5 4636695 210 384523,7 4634511 281 380716,7 4631471 352 380363,3 4632904 69 380825,6 4640590 140 382949,5 4636777 211 384598,3 4634445 282 380649,7 4631543 353 380433,1 4632832 70 380849,2 4640687 141 382890,8 4636857 212 384668,1 4634373 283 380575,4 4631610 354 380509,6 4632768 71 380878,3 4640783 142 382804,9 4636859 213 384741,1 4634306 284 380501,5 4631677 285 380408,5 4631710 ბ.ბ) ნეძვის აღკვეთილის ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ დარჩენილ ტერიტორიებს, რომლებიც არაა განსაზღვრული დანართი 4 ის "ბ.ა" ნაწილით; 21 დანართი 5. ტურისტული რუკა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 22 დანართი 6. ადმინისტრაციული და რეინჯერთა ინფრასტრუქტურის რუკა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 23 დანართი 7. ხანძარსაშიში ზონების რუკა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 24 დანართი 8. პატრულირების მარშრუტები საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 25 დანართი 9. ბუნებრივი რესურსების მართვის რუკა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 16 აგვისტოს დადგენილება №398 - ვებგვერდი, 18.08.2016წ. 26 დანართი 10. დაცულ ტერიტორიაზე გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის ჩამონათვალი, და საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი იმ ცხოველებისა და მცენარეების სახეობები, რომლებიც დაცულ ტერიტორიაზე გვხვდება; ა) № ქართული სახელი ლათინური სახელი სტატუსი საქართველოს “წითელი ნუსხის” მიხედვით სტატუსი IUCN-ის წითელი ნუსხის მიხედვით ენდემური ინგლისური სახელწოდება ძუძუმწოვრები 1 კეთილშობილი ირემი Cervus elaphus CR C2(al) Red deer 2 შველი Capreolus capreolus Roe deer 3 არჩვი Rupicapra rupicapra En A2a Chamois 4 ფოცხვერი Lynx lynx CR C2 (al) Lynx 5 ტყის კატა Felis silvestris CR C2 (al) Wild cat 6 კლდის (თეთრგულა) კვერნა Martes foina Beech Marten 7 ტყის (ყვითელთავა) კვერნა Martes martes Pine Marten 8 წავი Lutra lutra VU B1(bl) Otter 9 მურა დათვი Ursus arctos EN C2 (al) Brown bear 10 მელა Vulpes vulpes Red fox 11 მგელი Canis lupus Wolf 12 ტურა Canis aureus Jackal 13 მცირეაზიული თაგვი Apodemus mytacinus Broad-toothed mouse 14 კავკასიური თაგვი Apodemus ponticus Caucasian mouse 15 კავკასიური ტყის თაგვი Apodemus fulvipectus Caucasian wood mouse 16 მცირე ტყის თაგვი Apodemus uralensis Lesser vole 17 მცირეაზიური მემინდვრია Chionomys roberti Robert’s vole 18 გუდაურული მემინდვრია Chionomys gud Gudaurian vole 19 ჩვეულებრივი მემინდვრია Microtus arvalis Common vole 20 ბუჩქნარის მემინდვრია Terricola daghestanicus Dagestan vole Terricola majori Bush vole ნაცრისფერი ზაზუნელა Cricetulus migratorius VU A2a Grey Hamster 21 პრომეთეს მემინდვრია Prometheomys schaposchnikovi კავკასიის ენდემია Long-clawed mole-vole 22 ტყის ძილგუდა Dryomys nitedula Forest dormouse 23 კავკასიური ციყვი Scirus anomalus VU A1e Caucasian (Persian) squirrel ბრუცა Nannospalax nehringi VU B1a Nehring’s Mole Rat 27 24 ღამურა Vespertilio murinus Particoloured (frosted) bat 25 მურა ყურა Plecotus auritus Common long-eared bat 26 წითური მეღამურა Nyctalus noctula Common noctule 27 მცირე მეღამურა Nyctalus leisleri Lesser noctule 28 გიგანტური მეღამურა Nyctalus lasiopterus Giant noctule; Greater Noctule Bat 29 გრძელყურა მღამიობი Myotis bechsteinii VU Bechstein’s bat 30 სამფერი მეღამურა Myotis emarginatus Geoffroy’s bat 30 ნატერერის მღამიობი Myotis nattereri Natterer’s bat 31 ულვაშა მღამიობი; ბრანდტის მღამიობი Myotis mystacinus; Myotus brandti Whiskered bat; Brabdt’s bat 32 წვეტყურა მღამიობი Myotus blythi Lesser mouse-eared bat 33 მეგვიანე ღამურა Eptesicus serotinus Serotine bat 34 ევროპული მაჩქათელა Barbastella barbastellus VU შეტანილია Common barbastelle 35 მცირე ცხვირნალა Rhinolopus hipposideros Little horseshoe 36 დიდი ცხვირნალა Rhinolopus ferrumequinum Greater horseshoe 37 გრძელკუდა კბილთეთრა Crocidura gueldenstaedti Caucasian white-toothed shrew 38 შელკოვნიკოვის წყლის ბიგა Neomys schelkovnikovi Shelkovnikov’s water shrew 39 ვოლნუხი ბიგა Sorex volnuchini Volnukhin’s shrew 40 რადეს ბიგა Sorex raddei Radde’s shrew 41 კავკასიური ბიგა Sorex caucasicus Caucasian shrew 42 მცირე თხუნელა Talpa levantis Small mole 43 კავკასიური თხუნელა Talpa caucasica Caucasian mole 44 აღმოსავლეთ ევროპული ზღარბი Erinaceus concolor East European hedgehog ფრინველები 1 ვარდისფერი ვარხვი Pelecanus onocrotalus 2 ხუჭუჭა ვარხვი Pelecanus crispus 3 რუხი ბატი Anser anser 4 შავი გარიელი (ტურპანი) Melanita fusca En D1 5 ჩვეულებრივი ბოლოკარკაზი Pernis apivorus Honey Buzzard 6 ძერა Milvus migrans Black Kite 7 ყაჯირი Neophron percnopterus VU D1 Egyptian Vulture 8 ქორი Accipiter gentilis Goshawk 9 ჩვეულებრივი კაკაჩა Buteo buteo Buzzard 28 10 მთის არწივი Aquila chrysaetos VU D1 Golden Eagle 11 ჩია არწივი Hieraeetus pennatus Booted Eagle 12 ჩვეულებრივი კირკიტა Falco tinnunculus Kestrel 13 შავარდენი, შევარდენი Falco peregrinus Peregrine 14 მწყერი Coturnix coturnix Quail 15 კავკასიური როჭო Tetrao (Lyrurus)mlokosiewiczi VU D1 Caucasian Black Grouse 16 ტყის ქათამი Scolopax rusticola Woodcoock 17 სომხური თოლია Larus armeniacus Armenian Gull 18 ქედანი Columba palumbus Woodpigeon 19 ჩვეულებრივი გვრიტი Streptopelia turtur Turtle Dove 20 გუგული Cuculus canorus Cuckoo 21 წყრომი Otus scops Scops Owl 22 ზარნაშო Bubo bubo Eagle Owl 23 ჭოტი Athene noctua Little Owl 24 ჩვეულებრივი ტყის ბუ Strix aluco Tawny Owl 25 ყურებიანი ბუ Asio otus Long-eared Owl 26 ბუკიოტი Aegolius funereus Tengmalm’s Owl 27 ჩვეულებრივი უფეხურა Caprimulgus europaeus Nightjar 28 ნამგალა Apus apus Swift 29 ოფოფი Upupa epops Hoopoe 30 კვირიონი Merops apiaster Bee-eater 31 შავი კოდალა (ხეკაკუნა) Dryocopus martius Black Woodpecker 32 დიდი ჭრელი კოდალა Dendrocopus major Great Spotted Woodpecker 33 მაქცია Jynx torquilla Wryneck 34 ტყის ტოროლა Lullula arborea Woodlark 35 რქოსანი ტოროლა Eremophila alpestris Shore lark 36 სოფლის მერცხალი Hirundo rustica Swallow 37 მწყერჩიტა Anthus sp. Pipits 38 თეთრი ბოლოქანქალა Motacilla alba White Wagitail 39 წყლის შაშვი Cinclus cinclus Dipper 40 ჭინჭრაქა Troglodites troglodites Wren 41 ტყის ჭვინტაკა Prunella modularis Dunnock 42 გულწითელა Erithacus rubecula Robin 43 ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა Phoenicurus phoenicurus Redstat 29 44 მდელოს ოვსადი Saxicola rubetra Whinchat 45 ჩვეულებრივი მეღორღია Oenanthe oenanthe Wheathe 46 ლურჯი კლდის შაშვი Monticola solitarius Blue Rock Thrush 47 ჩხურუშტი (თეთრგულა შაშვი) Turdus torquatus Ring Ousel 48 შავი შაშვი Turdus merula Blackbird 49 წრიპა Turdus philomelos Song Thrush 50 ჩხართვი Turdus viscivorus Mistle Thrush 51 შავთავა ასპუჯაკა Sylvia atricapilla Blackcap 51 ყარანები Phylloscopus Warbes 52 ყვითელთავა ნარჩიტა Regulus regulus Goldctest 53 რუხი მემატლია Muscicapa striata Spotted Flycather 54 თოხიტარა Aegithalos caudatus Long-tailed Tit 55 დიდი წივწივა Parus major Great Tit 56 ჩვეულებრივი სინეგოგა (ცოცია) Sitta europea Nuthatch 57 წითელფრთიანი კლდეცოცია Tichodroma muraria Wallcreeper 58 ჩვეულებრივი მგლინავა Certhia familiaris Treecreeper 59 ჩვეულებრივი ღაჟო Lanius collurio Red –backed shrike 60 რუხი ღაჟო Lanius excubitor Great Grey Shrike 61 ყორანი Corvus corax Raven 62 სკვინჩა Fringilla coelebrs Chaffinch 63 მთიულა Fringilla montifringilla Brambling 64 თავწითელა მთიულა Serinus pusillus Red-fronted Serin 65 მწვანულა Carduelis chloris Greenfinch 66 ჩიტბატონა Carduelis carduelis Goldfinch 67 ჭივჭავი Carduelis spinus Siskin 68 მეკანაფია Carduelis (Acanthis) cannabina Common Linnet 69 ნაძვის ნისკარტმარწუხა Loxia curvirostra Crossbill 70 სტვენია Pyrrhula pyrrhula Bullfinch 71 კულუმბური Coccothraustes coccothraustes Hawfinch 72 მთის გრატა Emberiza cia Rock Bunting რეპტილიები და ამფიბიები 1 კავკასიური სალამანდრა Mertensiella caucasica კავკასიის ენდემი Caucasian salamander 2 ჩვეულებრივი ტრიტონი Triturus vulgaris Smooth newt 3 მცირეაზიური ტრიტონი Triturus vittatus ახლო აღმო 30 სავლეთის ენდემი 4 სავარცხლიანი ტრიტონი Triturus carelinii Iranian (Karelin’s) crested newt 5 ვასაკა Hyla arborea კავკასიის ენდემი European tree-frog 6 კავკასიური ჯვარულა Pelodytes caucasicus კავკასიის ენდემი Caucasian parsley frog, Caucasian mud-diver 7 მცირეაზიური ბაყაყი, მურა ბაყაყი Rana macronemis ენდემი Caucasian brown frog, Iranian wood frog 8 მწვანე გომბეშო Bufo viridis Green toad 9 კავკასიური გომბეშო Bufo verrucosissimus კავკასიის ენდემი Caucasian toad 10 ბოხმეჭა Anguis fragilis Slow worm 11 გველხოკერა Ophysaurus apodus European glass lizard 12 ჯოჯო Laudakia caucasica Caucasian agama 13 მარდი ხვლიკი Lacerta agilis Sand lizard 14 საშუალო სამზოლიანი ხვლიკი Lacerta (trilineata) media Middle lizard, three-lined emerald lizard 15 ქართული ხვლიკი Lacerta rudis კავკასიის ენდემი Spiny-tailed lizard 16 წითელმუცელა ხვლიკი Lacerta parvula კავკასიის ენდემი Red-bellied lizard 17 აჭარული ხვლიკი ლაცერტა მიხტა კავკასიის ენდემი Ajarian lizard 18 ართვინული ხვლიკი ლაცერტა დერჯუგინი კავკასიის ენდემი Artvin lizard 19 ჩვეულებრივი ანკარა ნატრიხ ნატრიხ Ring snake 20 წყლის ანკარა ნატრიხ ტესსელატა Water snake 21 კატისთავალა გველი თელესცოპუს ფალლახ Cat snake 22 ესკულაპის (გრძელი მცურავი) გველი ელაპჰე ლონგისსიმა Aesculapian snake 23 სპილენძა ჩორონელლა აუსტრიაცა Smooth snake 24 ცხვირრქოსანი გველგესლა ვიპერა ამმოდყტეს Sand viper 25 კავკასიური გველგესლა ვიპერა კაზნაკოვი Caucasian viper თევზები (თუ რამეა) 1 კალმახი Salmo fario trutta 31 ბ) mcenareebi Aceracea Acer campestre L.- Cveulebrivi nekerCxali; Acer laetum C.A. Mey- qorafi; Acer platanoides L.- leka; Aconitum orientale Mill- aRmosavluri tilWiri.; Aethepappus pulcherrimus (Willd.)Cas.- oqrokuda; Alliaceae Allium karsianum Fomin.- xaxvi; Alnus barbata C.A. Mey.-muryani, Txmela; Amaryllidaceae Galanthus alpinusd Sosn.- alpuri TeTryvavila; Anacardiaceae Cotinus coggygria Scop.- Trimli; Rhus coriaria L.-TuTubo; Apiaceae Astrantia maxima Pall.- varskvlava; Laser trilobum (L.)- Borkh.- tyiura; Pimpinella rhodantha Boiss.- anisuli; Sanicula europaeae L.- qristeWeda; Aquifoliaceae Ilex colchica Pojark.- baZgi, Wyori * Araceae Arum albisphatum Stev.- niuka; Araliaceae Hedera colchica (c. Koch)- kolxuri suro; Hedera helix L.- Cveulebrivi suro; Aristolochiaceae Aristolochia iberica Fisch. & C.A. Mey.- qarTuli Zirmwara; Asclepiadaceae Periploca graeca L.- Rvedkeci; Aspleniaceae Phyllitis scolopendrium (L.) Newm.-irmis ena; Asteraceae Aetheopappus lulcherrimus (Willd.) Cass.- oqrokuda; Centaurea carthalinica Sosn.- cxvara; Centaurea fischeri Schlecht.- fiSeris cxvara; Centaureasalicifolia M.Bieb.- wiTeli RiRilo; Grossheimia macrocephala (muss.- Puschk.) Sosn.& Takht. xaxvisTava; Helichrysum polyphyllum Ledeb.-ukvdava, nego; Inula helenium L.- kulmuxo; Inula orientalis Lam. – mziura; Leucanthemum vulgare Lam.- mindvris gvirila; Ptarmica biserata DC.- tyis fasrmanduki; Pyrethrum macrophyllum (Waldst.& Kit.) Willd.- samtata; Pyrethrum parthenofolium Willd. – saWara; Reichardia glauca Matthews- raixardia; Scorzonera seidlitzii Boiss.- famfarula; Senecio othonnae N. Bieb.- TavyviTela; Solidago virgaurea L. – oqrowkepla; Tephroseris caucasigena (Schischk.)- TavyviTela; Tripleurospermum caucasicum (Willd.) Hayek- kavkasiuri gvirila; Xeranthemum squarrosum Boiss.- oqrococxa; Berberidacea Berberis vulgaris L.- kowaxuri; Betulaceae Alnus barbata C.A. Mey- Cveulebrivi muryani; Betula litwinowii Doluch.-litvinovis aryi; Carpinus betulus L.-rcxila; Carpinus orientalis Mill.- jagrcxila; Corylus avellana L.-Cveulebrivi Txili; Ostrya carponifolia Scop.-uxravi;* 32 Boraginaceae Cynoglossum officinale L.- ZaRlis ena; Brassicaceae Dentaria bulbifera L.- tyis boloka; Draba siliquosa Bieb.- quduna; Erysimum repandum L.- erisimumi; Hesperis matronalis L.- Ramis ia; Pachyphragma macrophyllum (Hoffm. ) N. Busch.- xaxia; Buxaceae Buxus colchica Pojark.-bza- Boxwood- Buchbaum;* Cannabaceae Celtis caucasica- kavkasiueri akaki; Campanulaceae Campanula alliarifolia Willd. – buskantura; Campanula trautvetteri Grossh. – dilxami; Campanula raddeana Trautv.** Campanula crispa -xuWuWa maCita; Gadellia lactiflora (M.Bieb.) Schulkina-kenkeSa; Caprifoliaceae Lonicera caprifolium L.-jiqa; Lonicera orientalis Lam.-werwa; Caryophyllaceae Silene compacta Fisch.- lamaza; Silene italica (L.) Pers.- italiuri qoTana; Celasteraceae Euonymus latifolia(L.) Mill.-tablayura; Euonymus verrucosa Scop.-WanWyati; Crassulaceae Sempervivum sosnowskyi Ter-Chatsch.- kldisvaSla; Convolvulaceae Calystegia silvatica (Kit.) Griseb.- didi xvaTqla; Cornaceae Cornus mas L.-Sindi; Swida australis (C.A.Mey.)Pojark.-Sindanwla; Cupressaceae Juniperus oxycedrus L.-wiTeli Rvia; Cyperaceae Carex caucasica Stev.- kavkasiuri isli; Dioscoreaceae Tamus communis L.- ZaRlis satacuri; Dipsacaceae Scabiosa caucasica M. Bieb.-kavkasiuri cisfolio; Ebenaceae Diospyros lotus L.- Cveulebrivi xurma; Elaeagnaceae Elaeagnus angustifolia. L.-fSati; Hippophae rhamnoides L.- qacvi; Ericaceae Rhododendron caucasicum Pall.- deka; Rhododendron luteum Sweet- ieli; Rhododendron ponticum L.-pontos Sqeri; Vaccinium arctostaphylos L.-kavkasiuri mocvi; Vaccinium myrtillus L.-mocvi; Vaccinium vitis-idaea L.-wiTeli mocvi; Fabaceae Chamaecytisus ruthenicus (Fisch.0 Klaskova)-tyis cocxi; Fagaceae Castanea sativa Mill.- wabli;* Fagus orientalis Lipsky- wifeli; Quercus hartwissiana Stev.-hartvisis muxa;* Quercus iberica Stev.-qarTuli muxa; Quercus imeretina Stev.-imeruli muxa;* Quercus macranthera – maRalmTis muxa* 33 Fumariaceae Corydallis erdelii- buCqisZira; Gentianaceae Gentiana angulosa Bieb.-naRvela; Geraniaceae Geranioum psilostemon ledeb.- nemsiwvera; Grossulariaceae Ribes alpinum L.- mocxari; Hyacinthaceae Muscari polyanthum Boiss.- yazara; Ornithogalum balansae Boiss.- ZaRlniora; Scilla siberica Haw.- cisTvala; Hydrangeaceae Philadelphus caucasicus Koehne- ucveTela; Hypericaceae Hypericum xylosteifolium (spach) N. Robson- krazana; Jungladaceae Pterocarya pterocarpa (Michgx.) Kunth- lafani;* Junglas regia – kakali;* Juncaceae Juncus articulatus L.- Wili; Juncus conglomeratus L.- Wili; Iridaceae Iridodictyum (Iris) winogradowii (Fomin) Rodionenko- vinogradovis zambaxi;** Gladiolus dzavacheticus -xmala Lamiaceae Ajuga orientalis L.- pirwminda; Ajuga reptans L.- pirwminda; Salvia glutinosa L.- Salamandili; Salvia sclarea L.- xarisvarda; Stachys macrantha (C.Koch) Stearn- barispira; Teucrium polium L.- kuti balaxi; Liliaceae Lilium szovitsianum Fisch.& Ave- Lall.- mTis SroSani; Malvaceae Lavatera thuringiaca L.- qatmi; Oleaceae Ligustrum vulgare L.- kvido; Onagraceae Chamaenerion angustifolium (L.) Scop.- TxawarTxala; Onocleaceae Matteucia struthiopteris (L.) Tod.-Savi gvimra; Orchidaceae Cephalanthera damasonium (Mill.) Druce- cefalanTera; Dactylorhiza romana subsp. (Klinge) Renz& Taubenhaim- qarTuli gugulis kaba; Dactylorhiza urvilleana (Steudel) H. Bauman& Kunkele-gugulis kaba Epipactis microphylla (Ehrh.) Sw.- wvrilfoTola epipaqtisi; Gymnadenia conopsea (L.) R. Br.- gimnadenia; Ophrys oestrifera M. Bieb.- futkris deda; Orchis caucasica Regel- kavkasiuri jadvari; Platanthera chlorantha (Custer) Reichenb.- orfoTola; Serapias vomeracea (N.L. Burm.) Briq.- serapia; Steveniella satyrioides (Sreng.) Schlechter- steveniela; Traunsteinera sphaerica (M. Bieb.) Schlechter- traunStainera; Paeoniaceae Paeonia caucasica (Schipcz.)- kavkasiis iordasalami; Paeonia steveniana Kem-Nath.- stevenis iordasalami;** Paeonia ruprechtiana Kem. - Nath. –ruprextis iordasalami** Papaveraceae Papaver oreophilum Rupr.- yayaCo; Papaver pseudoorientalis- cruaRmosavluri yayaCo; 34 Pinaceae Abies nordmanniana (Stev.) Spach.-kavkasiuri soWi; ** Picea orientalis (L.) Link-aRmosavluri naZvi;** Pinus kochiana Klotzsch ex C. Koch.- kavkasiuri fiWvi; Poaceae Bromopsis variegate (M. Bieb.) Holub- Wreli Svriela; Calamagrostis arundinaceae (L.) Roth.- brZami; Briza media L.- caxcaxa; Festuca ovina L.- cxvris wivana, quCi; Glyceria fluitans (l.) Br.- wylis manana; Phleum phleoides (L.) Karst.- timoTela; Poa pratensis L.- mdelos Tivaqasra; Polygalaceae Polygala transcaucasica Tamamsch.- wiwinauri; Polygonaceae Bistporia carnea (C. Koch) Kom..- dvalura; Polypodiaceae Polypodium vulgare L. –kilamura; Punicaceae Punica granatum L.– broweuli; Ranunculaceae Aconitum orientale Mill.- aRmosavluri tilWiri; Anemonastrum fasciculatum (L.) Holub..- frinta; Clematis vitalba L.-katabarda; Delphinium thamarae Kem. - Nath.- dezura; ** Delphinium freynii Conrath.- dezura; Delphinium ossetian N. Busch..- dezura; Delphinium speciosum M. Bieb.- dezura; Pulsatilla violacea Rupr..- iisferi medgara; Trollius ranunculinus (Smith.)Stearn.- uZovara; Resedaceae Reseda lutea L..- yanis rezeda; Rhamnaceae Frangula alnus Mill.- xeWreli; Paliurus spina-christi Mill.-ZeZvi; Rhamnus carthartica L.- xeSavi; Rhamnus palasi Fisch.et.Mey.- xeSavi; Rosaceae Cerasus avium (L.) Moench.- balamwara; Crataegus microphylla C. Koch.- wiTeli kuneli; Crataegus orientalis Pall.- knapa; Crataegus pentagyna Waldst.et. Kit.- Savi kuneli; Laurocerasus officinalis M. Roem.- wyavi; * Malus orientalis Uglitzk.- maJalo; Mespilus germanica L.- zRmartli; Padus avium Mill.- SorTxvi; Prunus divaricata Ledeb.- tyemali; Prunus spinosa l.- kvrinCxi; Pyrocantha coccinea Roem.- CitavaSla; Pyrus caucasica Fed. – panta; Pyrus georgica Kuth.- qarTuli beryena; Potentilla ruprechtii Boiss.- ruprextis marwyva balaxi Poterium polygamum Waldst. Et. Kit.- uraSa; Rosa canina L.- askili; Rubus cyri Juz.- mayvali; Rubus idaeus L.- Jolo; Sorbus aucuparia L.- circeli; Sorbus graeca (Spach.)Lodd.- ampura; Sorbus torminalis (L.) Crantz.- Tameli; Spiraea hypericifolia L.- grakla; Ruscaceae Ruscus aculeatus L.- Tagvisara; Ruscus colchicus P.F.Yeo.- Zmerxli; Ruscus ponticus Woronow;** Ruscus hypophyllum L. Salicaeae Populus canescens (Ait.) Smith- xvalo; Populus nigra L.- ofi; Populus tremula L. - mTrTolavi verxvi; 35 Salix caprea L.- mdgnali; Sambucaceae Sambucus nigra L.- didgula; Scrophulariaceae Digitalis ferruginea L.- futkara; Melampirum alboffianum Beauverd -albovis sanTela; Padicularis wijhelmsia Fisch.- satilia; Scrophularia chrysantha Taub.et. Spach.- Cua; Scrophularia scopolii Hoppe- Savwamala; Verbascum laxum Filar&Sav.- qerifqla; Veronica gentianoides Vahl.- naRvelasebri veronika; Smilacaceae Smilax excelsa L.- ekalRiWi; Staphyleaceae Staphylea pinnata L.- Cveulebrivi jonjoli; Staphylea colchica – kolxuri jonjoli;* Tamaricaceae Tamarix hohenackeri Bunge- ialRuni; Taxaceae Taxus baccata L.- urTxeli, uTxovari;* Thymelaceae Daphne mezereum L.- majaRveri; Tiliaceae Tilia begonifolia Stev.- cacxvi; Ulmaceae Ulmus glabra Huds.- Tela;* Zelkova carpinifolia (Pall.) Dipp.- Zelqva;* Valerianaceae Centranthus longifolius Stev.- kldis iasamani; Viburnaceae Viburnum lantana L.- uzani; Viburnum opulus L.- Zaxveli; Viscaceae Viscum album L.- fiTri; Vitaceae Vitis sylvestris C.C. Gmel.-usurvazi. დ) saqarTvelos „wiTel nusxaSi” Setanili mcenareebis sia 1. Buxus colchica Pojark. 2. Castanea sativa Mill. 3. Diospyros lotus 4. Junglans regia 5. Ilex colchicaPojark. 6. Laurocerasus officinalis M. Roem.- wyavi; 7. Ostrya carpinifolia Scop. 8. Pterocarya pterocarpa (Michx.) Kunth. 9. Quercus hartwissiana 10. Quercus macranthera – maRalmTis muxa* 11. Quercus imeretina 12. Taxus baccata 13. Ulmus glabra Huds.- Tela; 14. Zelcova carpinifolia ე) saqarTvelos endemuri mcenareebi 1. Abies nordmanniana (Stev.) Spach. 2. Campanula raddeana Trautv. 3. Corydallis erdelii; 4. Delphinium thamarae Kem. - Nath. 5. Iridodictyum (Iris) winogradowii Fomin. 6. Melampirum alboffianum Beauverd 7. Paeonia ruprechtiana Kem. - Nath. 8. Paeonia steveniana Kem.-Nath. 9. Ruscus ponticum Woronow. 10. Sempervivum sosnowskyi Ter-Chatsch. 11. Gladiolus dzavacheticus ვ) mwerebi - Insecta 36 რიგი Coleoptera- ხოჭოები oj .Carabidae- ბზუალა ხოჭოები 1. Omophron limbatus (Fabricius, 1776); 2. Nebria bonelli (Abams, 1817); 3. Nebria tenella Motschulsky, 1850; 4. Notiophilus aestuans motschulsky, 1864; 5. Notiophilus palustris (Duftschmidt, 1812); 6. Notiophilus biguttatus 7. Notiophilus rufipes 8. Calosoma sycophanta (Liu., 1758); 9. Carabus victor fischer von Waldenheim, 1836; 10. Carabus armeniacus Mannerheim, 1830; 11. Carabus sovitsi faindermann, 1835; 12. C. puschkini Abams, 1817 13. C. lafertei Chaudoir, 1846; 14. C. clypeatus Adams, 1817; 15. C. gordius Reitter, 1898; 16. C. ibericus Fischer, 1823; 17. C. septemcarinatus Motschulsky, 1840; 18. C. cribellatus M.F.Adams, 1812; 19. Carabus roseri 20. Carabus sp. 21. Carabus (Pachycarabus) sp. 22. Carabus cribratus 23. Cicindela germanica 24. Cychrus aeneus 25. Pterostichus fuscicornis 26. Pterostichus qauadricollis 27. Pterostichus rufipalpis 28. Pterostichus niger 29. Pterostichus (Myosodus) sp 30. P. sp. 31. Derostichus caucasicus 32. Laemostenus mannerheimi 33. Laemostenus sp. 34. Laemostenus suramensis 35. Cribratus 36. Copris lunaris 37. Dorcus parallelopipedus 38. Caccobius schreberi 39. Calathus sp. 40. Harphalus affinis 41. H. aeneipennis 42. H. rufipes 43. H.rubripes 44. Harpalus latus 45. Geotrupes sp 46. Tachyta nana 47. Bembidion sp. 48. Stomis sp. 49. Thermoscelis insignis 50. Calathus sp. 51. Agonum sp 52. Amara sp 53. Chlaenius vestitus 54. Chlaenius vestitus 55. Chlaenius coeruleus Steven 56. Chlaenius nitidulud Schr. 57. Chalenius flavipes (pirveladaa registrirebuli borjomisთvis) 58. Brachinus crepitans 59. Onthophagus sp. 60. Ahodius sp. Histeridae 61. Hister uncinatus 62. Hister unicolor 63. Pachylister inaequalis Tenebrionidae 64. Cyphogenia lucifuga 65. Blaps mortisaga 66. Dendarus extensus 67. Scaphidema metallicum 68. Diaperis bolleti 69. Cylindrynotus bellator 70. Tenebrio molitor 71. Platydema triste Elateridae 72. Lacon punctatus 73. Lacon lepidopterus 74. Quazimus minutissimus 37 75. Athous nigritulus 76. Athous subfuscus 77. Athous purpureus 78. Anostichus pomorum 79. Ampedus pomorum 80. Ampedus circassicus 81. Ampedus ohropterus 82. Ampedus siniatus 83. Ampedus ganglbaueri 84. Ampedus erythrogonus 85. Melanotus costanipes 86. Melanotus rufipes 87. Melanotus monticola 88. Agriotes tauricus 89. Agriotes infuscatus 90. Agriotes starki 91. Adrastus circassicus 92. Adrastus dolini 93. Adrastus longicornis 94. Cardiophorus gramineus 95. Cardiophorus cinereus 96. Synaptus filiformis Geotrupidae 97. Geotrupes mutator 98. Geotrupes stercorarius 99. Geotrupes caucasicus Scarabaeidae 100. Aphodius erraticus 101. Aphodius subterraneus 102. Aphodius haemorrhoidalis 103. Aphodius luridus 104. Aphodius depressus 105. Aphodius rufipes 106. Aphodius gagatinus 107. Aphodius planicollis 108. Aphodius quadriguttatus 109. Aphodius prodromus 110. Aphodius obscurus 111. Ahpodius koshantschkovi 112. Aphodius scrofa 113. Aphodius merdarius 114. Aphodius pusillus 115. Aphodius aestivalis 116. Aphodius rufus 117. Aphodius lugens 118. Aphodius immundus 119. Aphodius asphaltinus 120. Oxyomus silvestris 121. Gymnopleurus flagellatus 122. Sisiphus schraefferi 123. Onthophagus ovatus 124. Onthophagus fissicornis 125. Onthophagus fracticornis 126. Onthophagus coenobita 127. Onthophagus lemus 128. Onthophagus vacca 129. Caccobius schreberi 130. Copris lunaris 131. Oniticellus fulvus 132. Amphicoma arctos 133. Amphicoma psilotrichia 134. Oryctes nasicornis 135. Blithopertha lineata 136. Anisoplia leucaspis 137. Anisoplia signata 138. Anisoplia austriata 139. Anisoplia farraria 140. Melolontha aceris 141. Melolontha permica 142. Polyphylla fullo 143. Rhizotrogus aestivus 144. Rhizotrogus fallax 145. Amphimallon solstitialis 146. Maladera punctitissima 147. Homaloplia spiraeae 148. Triodonta flavimana 149. Hoplia pollinosa 150. Trichius fasciatus 151. Valgus hemipterus 152. Epicometus senicula 153. Oxythyrea funesta 154. Oxythyrea albopicta 155. Oxythyrea cinctella 156. Cetonia aurata 38 157. Gronimus bartelsi 158. Necotia fausti Lucanidae 159. Lucanus ibericus 160. Dorcus parallelopipedus 161. Platyderus caraboides Platyderus caucasicus 162. Sinonedendron cylindricum 163. Aesalus scarabaeoides (Borjomi, Akhaldaba) Trogidae 164. Trox hispidus Superfamily Curculionoidea Attelabidae 165. Attelabus sulcifrons Apionidae 166. Protapion assimile 167. Oxystoma subulatum Brachiceridae 168. Brachicerus lutosus Curculionidae 169. Otiorhynchus virgo 170. O. balcanicus 171. O. pseudomecops 172. O. subsquamulatus 173. O. decoratus 174. Troglorrhynchus argus 175. Nastus devians 176. Brachyderes incanus 177. Pholicodes armeniacus 178. Larinus flavescens 179. Lixus myagri 180. L. furcatus 181. L. eversmanni 182. Chromoderus affinis 183. Mecaspis alternans 184. Cyphocleonus achates 185. Cossonus linearis 186. Rhyncolus elongatus 187. Bagous lutulentus 188. B. robustus 189. B. brevipennis 190. Smicronyx coecus 191. Sibinia primita 192. Anthonomus koenigi ვ.ა) კავკასიის ენდემური ბზუალები: 1. Carabus armeniacus, 2. Carabus ibericus, 3. Carabus puschkini, 4. Derostichus caucasicus 5. Laemostenus mannerheimi ვ.ბ) საქართველოს ენდემერი ბზუალები : Pterostichus rufipalpis Hymenoptera- სიფრიფანაფრთიანები Chalcidoidea 1. Copidosoma floridanum 2. C. truncatellum 3. C. cervius 4. Coccophagus lycimnia 5. Aschitus imeretinus 6. Ericydnus apterogenes 7. Ericydnus nino 8. Tyndarichus scaurus 9. Ericydnus robustior 10. Syrphophagus aphidivorus 11. Tyndarichus melanacis 12. Aprostocetus sp. 13. Pteromalus sp. 14. Pachyneuron muscarum 15. P. aphidis 16. Aphytis sp. Colletidae 17. Colletes similis Schenck 18. Hylaeus annularis 19. Hylaeus perplexus 20. Hylaeus (Prosopis) hyalinata 21. Hylaeus signatus 39 22. Hylaeus (Prosopis) punctulatissime Andrenidae 23. Andrena hattorfiana 24. Andrena labialis 25. Andrena polita 26. Andrena proxima 27. Andrena taraxaci Halictidae 28. Lasioglossum majus 29. Sphecodes ephippius 30. Sphecodes gibbus 31. Systropha planidens Melittidae 32. Melitta haemorrhoidalis 33. Melitta leporine Megachilidae 34. Rhodanthidium ducale 35. Proanthidium oblongatum 36. Stelis phaeoptera 37. Heriades bicallosa 38. Hoplitis leucomelaena 39. Osmia bicolor 40. Osmia leaiana 41. Megachile centuncularis 42. Megachile octosignata 43. Megachile pilicrus 44. Megachile willughbilla 45. Coelioxys aurolimbata 46. Coelioxys conoidae 47. Coelioxys inermis 48. Coelioxys mandibularis 49. Coelioxys rufescens Anthophoridae 50. Nomada armata Herr. 51. Nomada distinguenda 52. Nomada flavopicta 53. Nomada fulvicornis 54. Eucera spectabilis 55. Tetralonia vicina 56. Dianthidium simile 57. Cubitalia tristis 58. Clisodon caucasicus Friese ენდემი 59. Anthophora biciliata 60. Anthophora robusta 61. Melecta albifrons Apidae 62. Bombus ruderarius 63. B. hortorum 64. B. armeniacus 65. B. lapidaries 66. B. haematurus 67. B. pascuorum 68. Xilocopa sp. Vespidae 69. Vespa crabro 70. V. orientalis 71. V. germanica oj Braconidae- brakonidebi Puseipennis orthostigma; Puseipennis phaenocarpa Foerst.; Bracon sp. Att. Exhialaraton Nees.; Bracon rugulosum St.; Bracon att. Phiginskii Td.; Bracon nigrocornis Nosm.; Bracon confines szepl.; Apantele Foerst.; P. aspilata Foest.; Apis craccivora Koch.; Apis evonymi F.; Apis ruborum C.; Macrosiphum funestum Macch.; Microlophium evansi Theob.; Ovatomyzus sp.; Pineus orientalis Dreyf.; Eulachnus agilis (Kalt.) Tuberculatus annulatus Har. 40 ვ.გ) ეროვნული პარკის ბუგრები და მათი მასპინძელი მცენარეები № ბუგრის სახეობა მასპინძელი მცენარე 1 Acyrthosiphon loti Onobrychis radiata 2 A. malvae Geranium psilostemon, Lavatera thuringiaca, 3 Anoecia corni Bromopsis variegate, Poa pratensis 4 Anuraphis catonii Pimpinella rhodantha 5 A. pyrilaseri Laser trilobum 6 Aphis chloris Hypericum sp. 7 A. craccivora Cirsium sp., Polygala transcaucasica, Senecio othonnae 8 A. epilobii Chamaenerion angustifolium 9 A. evonymi F. Euonymus europaeus 10 A. fabae Aristolochia iberica, Digitalis ferruginea, Gentiana angulosa, Platanthera sp., Sanicula europaea, Smilax excelsa, Tripleurospermum caucasicum 11 A. frangulae Rhamnus imeretina ?, Scrophularia chrysantha 12 A. gossypii Ajuga orientalis, Teucrium polium 13 A. grossulariae Ribes alpinum 14 A. hederae Hedera helix 15 A. lantanae Viburnum lantana 16 A. pomi Malus orientalis 17 A. ruborum Rubus ideus, Rubus sp. 18 A. salviae Salvia sclarea 19 A. sambuci Sambucus nigra 20 A. sollanela Campanula sp. 21 A. spiraecola Spiraea sp. 22 A. verbasci Verbascum laxum 23 A. vitalbae Clematis vitalba 24 Aulacorthum solani Lilium szovitsianum 25 Brachycaudus bicolor Cynoglossum officinale 26 B. cardui Cirsium sp., Tephroseris caucasigena 27 B. divaricatae Prunus divaricata 28 Capitophorus pakansus Inula helenium 29 C. similis Petasites albus 30 Cavariella aegopodii Salix caprea 31 Corylobium avellanae Corylus avellana 32 Dysaphis devecta Malus orientalis 33 D. pyri Pyrus caucasica 34 Eucallipterus tiliae Tilia begoniifolia 35 Eulachnus agilis Pinus sosnowskyi 36 Forda sp. Lusula sp. 37 Hyadaphis passerinii Lonicera orientalis 38 Lachnus roboris Quercus iberica 39 L. wichmanni Hippophae rhamnoides 40 Lipaphis erysimi Dentaria bulbifera 41 Macchiatiella rhamni Rhamnus palasii 42 Macrosiphoniella cf. nikolajevi Helichrysum polyphyllum 43 M. tanacetaria Pyrethrum parthenifolium 44 Macrosiphum euphorbiae Delphinium speciosum, Euphorbia pontica 45 M. funestum Macch. Rubus sp. 46 M. rosae Centranthus longifolius, Cephalaria gigantea, Rosa sp., 41 Scabiosa caucasica 47 M. symphyti Symphytum grandiflorum 48 Macrosiphum sp. Daphne mezereum 49 Microlophium evansi Urtica dioica 50 Myzocallis coryli Corylus avellana 51 Myzus ascalonicus Draba siliquosa 52 M. persicae Arum albisphatum, Paeonia steveniana 53 Ovatomyzus sp. Campanula latifolia 54 Phyllaphis fagi Fagus orientalis 55 Pineus orientalis Picea orientalis, Pinus sosnowskyi 56 Rhopalosiphum padi Padus avium 57 Sitobion avenae Phleum phleoides 58 Tuberculatus annulatus Quercus iberica 59 Uroleucon campanulae Campanula trautvetteri 60 U. cichorii Cichorium intybus 61 U. sonchi Leucanthemum vulgare Aphididae - ბუგრები № ბუგრის სახეობა 1 Acyrthosiphon loti 2 A. malvae 3 Anoecia corni 4 Anuraphis catonii 5 A. pyrilaseri 6 Aphis chloris 7 A. craccivora 8 A. epilobii 9 A. evonymi 10 A. fabae 11 A. frangulae 12 A. gossypii 13 A. grossulariae 14 A. hederae 15 A. lantanae 16 A. pomi 17 A. ruborum 18 A. salviae 19 A. sambuci 20 A. sollanela 21 A. spiraecola 22 A. verbasci 23 A. vitalbae 24 Aulacorthum solani 25 Brachycaudus bicolor 26 B. cardui 27 B. divaricatae 28 Capitophorus pakansus 29 C. similis 30 Cavariella aegopodii 42 31 Corylobium avellanae 32 Dysaphis devecta 33 D. pyri 34 Eucallipterus tiliae 35 Eulachnus agilis 36 Forda sp. 37 Hyadaphis passerinii 38 Lachnus roboris 39 L. wichmanni 40 Lipaphis erysimi 41 Macchiatiella rhamni 42 Macrosiphoniella cf. nikolajevi 43 M. tanacetaria 44 Macrosiphum euphorbiae 45 M. funestum 46 M. rosae 47 M. symphyti 48 Macrosiphum sp. 49 Microlophium evansi 50 Myzocallis coryli 51 Myzus ascalonicus 52 M. persicae 53 Ovatomyzus sp. 54 Phyllaphis fagi 55 Pineus orientalis 56 Rhopalosiphum padi 57 Sitobion avenae 58 Tuberculatus annulatus 59 Uroleucon campanulae 60 U. cichorii 61 U. sonchi Coccoidea- ჭიამაიები: 1. Chionaspis salicis 2. Lepidosaphes japonica 3. L. ulmi 4. Parthenolecanium corni 5. Eulecanium sp. 6. Lepidosaphes sp. 7. Coccus hesperidum Agriloidea- ნემსიყლაპიები: 1. Calopteryx virgo 2. Aeshna mixta 3. Cordulegaster picta 4. Libellula depressa 5. Orthetrum brunneum 6. Sympetrum striolatum 7. Aeshna mixta 8. Sympetrum striolatum 9. Enallagma cyathigerum 43 დანართი 11. ინფორმაცია დაცულ ტერიტორიაზე არსებულ ისტორიულ-კულტურულ ძეგლებზე; ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის და ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალის ტერიტორიაზე არსებული ისტორიული ძეგლები: დასახელება პერიოდი მდებარეობა რაიონი ლომის მთის წმ. გიორგის სალოცავი (რესტავრირებული) X საუკუნე ბილიკი 1 ხარაგაულის რაიონი წმ. ნინოს ეკლესიის ნანგრევები IX-X საუკუნეები ბილიკი 7 კვ №97 ბორჯომის რაიონი მარიამწმინდის ეკლესია IX საუკუნეები სოფ. ქვაბისხევი ბორჯომის რაიონი ზემოთიის ციხე შუა საუკუნეები სოფ. ქვაბისხევი ბორჯომის რაიონი მწვანე მონასტერი IX საუკუნე ჩითახევი ბორჯომის რაიონი წმ. გიორგის ეკლესია ნანგრევები IX საუკუნე ნეძვის აღკვეთილი 22 კვ ბორჯომის რაიონი ნეძვის ღვთიშობლის ეკლესია XII საუკუნე ნეძვის აღკვეთილი 20-21 კვ ბორჯომის რაიონი ნეძვის წმ. ელიას სახ. ეკლესია ნანგრევები XII საუკუნე ნეძვის აღკვეთილი ნეძვ 18 კვ ბორჯომის რაიონი ჭაჭარაქის წმ.გიორგის სახ. ეკლესია IX საუკუნე ნეძვის აღკვეთილი ახალდ 18 კვ ბორჯომის რაიონი თამარის ციხე ნანგრევები X-XII საუკუნეები ნეძვის აღკვეთილი ახ 16 კვ ბორჯომის რაიონი ფოთოლეთის წმ.გიორგის სახ.ეკლესია ნანგრევი IX საუკუნე ნეძვის აღკვეთილი ახ 34 კვ ბორჯომის რაიონი წმ გიორგის ეკლესია 12 საუკუნე კორტანეთი 21 კვ წმ. ელიას ეკლესიის ნანგრევები შუა საუკუნეები ბილიკი 4 ბორჯომის რაიონი მთაწმინდის სალოცავი სავარაუდოთ XVIII საუკუნე სოფ. ქვიშხეთი ხაშურის რაიონი ანდრია პირველწოდებულის გზა რკინის ჯვარი I საუკუნე ბილიკი 2 ხარაგაულის რაიონი წიფლარის სალოცავი IX-X საუკუნეები ბილიკი 2 ხარაგაულის რაიონი სახვლარის კოშკი XIV-XV საუკუნეები ბილიკი 2 ხარაგაულის რაიონი ნუნისის ღვთისმშობლის მონასტერი IV საუკუნე ნუნისი ხარაგაულის რაიონი თამარის ციხე XII საუკუნე აბასთუმანი ადიგენის რაიონი თამარის ხიდი XII საუკუნე აბასთუმანი ადიგენის რაიონი