National Sanitation and Hygiene Policy, 2020

1. Definitions..............................................................................1

2. Service Ladder.........................................................................1

3. Introduction..............................................................................2

4. Rationale.................................................................................6

5. Vision......................................................................................7

6. Mission.....................................................................................7

7. Policy Objectives.....................................................................7 .

8. Policy Statements....................................................................8 8.1 Policy Objective 1: Achieve universal coverage and access to sustainable services for all...............................8 8.2 Policy Objective 2: Adopt appropriate technology for sustainable sanitation systems........................................9 8.3 Policy Objective 3: Develop sustainable and efficient financing mechanism for safe sanitation and hygiene services.........................................................................10 I ༨.༤ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༤ པ། གནས་རིམ་ཆ་མཉམ་ནང་སྤྱོད་ལམ་འགྱུར་ བའི་བརྡ་སྤྲོད་ལམ་ལུགས་བརྩིས་པའི་ལྕོགས་གྲུབ་སྒྲིང་སྒྲི་བཟོ་ནི།་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་༡༡ ༨.༥ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༥ པ། འཇོན་ཐང་དང་དོན་སྨིན་ཅན་གྱི་མཉམ་འབྲེལ་ དང་ཞབས་ཏོག་བྱིན་ནིའི་དོན་ལུ་ཐབས་ལམ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི།་་་་་་་་་་་་་་་་་་་༡༣ ༩ འབྲེལ་ཡོད་སྲིད་བྱུས་དང་ཁྲིམས་ཀྱི་གཞི་བཀོད།་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་༡༤ ༡༠ ལྟ་རྟོག་དང་དབྱེ་ཞིབ།་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་༡༧ ༡༡ སྲིད་བྱུས་བསྐྱར་ཞིབ་དང་འཕྲི་སྣོན།་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་༡༩ 8.4 Policy Objective 4: Strengthen capabilities including Behavior Change Communication at all levels...........11 8.5 Policy Objective 5: Institutionalize mechanism for effective and efficient coordination and service delivery.................13

9. Relevant Policies and Legal Framework...............................14

10. Monitoring and Evaluation....................................................17

11. Policy Review and Amendments...........................................19 Abbreviations GNHC Gross National Happiness Commission JMP Joint Monitoring Program MoH Ministry of Health MoWHS Ministry of Works and Human Settlement PHCB Population and Housing Census of Bhutan RGoB Royal Government of Bhutan WASH Water, Sanitation and Hygiene II ༡༽ ངེས་ཚིག། གཙང་སྦྲ། གཙང་སྦྲ་ཟེར་མི་འདི་ མིའི་ཆབ་གསང་དང་མི་ངོམ་ཚུ་གིས་སྤྱོད་མིའི་མཐུན་རྐྱེན་ ལས་འཐོན་མིའི་ཁྱིམ་ནང་གི་བཙོག་ཆུ་ཚུ་བཀག་ཆ་འབད་ནི་དང་། བསག་ བཞག་ནི། ས་གནས་ཁ་ར་ལེགས་བཅོས། ཡང་ན་ ངོས་འཛིན་འབད་ཡོད་པའི་ ས་ཁོངས་ནང་སྐྱེལ་འདྲེན་འབད་ཞིནམ་ལས་ལེགས་བཅོས་འབད་དེ་ ཉེན་སྲུང་ གི་སྒོ་ལས་སྤྱོད་ནི། ཡང་ན་ བཀོ་ནི་ལ་སོགས་པའི་ཉེན་སྲུང་གི་ཐོག་ལས་འཛིན་ སྐྱོང་འཐབ་ནིའི་མཐུན་རྐྱེན་དང་ཞབས་ཏོག་ལུ་གོ། བཙོག་ཆུ། བཙོག་ཆུ་ཟེར་མི་འདི་ ཆབ་གསང་ལས་ཐོན་པའི་ཆུ། ཐབ་ཚང་དང་འཁྱུ་ཁང། གཞན་འཁྱུ་མི་ལས་ཐོན་པའི་ཆུ་ཚུ་ལུ་གོ། བཙོག་ཆུའི་གྲངས་སུ་ རླུང་ཆར་ལས་ བྱུང་བའི་བཙོག་ཆུ་དང་བཟོ་གྲྭ་ཁང་ལས་འཐོན་མིའི་བཙོག་ཆུ་ཚུ་མི་ཚུད། འཕྲོད་བསྟེན། འཕྲོད་བསྟེན་ཟེར་མི་འདི་ གླང་ལེབ་བཏབ་སྟེ་ལགཔ་འཁྱུ་ནི་དང་། ཨ་ལུའི་ཆབ་ གསང་ཉེན་སྲུང་གི་ཐོག་ལས་བཀོ་ནི། ཟླ་ཁྲག་དང་འབྲེལ་བའི་གཙང་སྦྲ་བསྟེན་ ནི། གཟུགས་འཁྱུ་ནི། ལག་པའི་སེན་མོ་བཏོག་ནི། སྡོད་ཁྱིམ་དང་ལཱ་འབད་སའི་ ས་ཁོངས་ནང་ལུ་ འཁྱུ་ཁང་དང་མཐའ་འཁོར་ཚུ་ག་ར་གཙང་ཏོག་ཏོ་དང་ནད་ འབུཔ་མེདཔ་སྦེ་བཞག་ནི་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཁམས་བདག་འཛིན་འབད་ནི་ དང་ ནད་གཞི་ཁྱབ་སྤེལ་ལས་བཀག་ནིའི་གནས་སྟངས་དང་ལམ་ལུགས་ལུ་གོ། ༢༽ ཞབས་ཏོག་གི་གནས་རིམ། འོག་གི་ཞབས་ཏོག་གི་གནས་རིམ་ཚུ་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་གཙང་སྦྲའི་ཞབས་ཏོག་གི་གནས་རིམ་ དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ ཚད་གཞི་སྦེ་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་དང་། ག་བསྡུར་འབད་ནི། ཞབས་ཏོག་གི་གནས་རིམ་འདི་གིས་ གཞུང་གི་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་ལས་སྡེའི་ནང་ལུ་ ཡར་འཕེལ་ལྟ་རྟོག་གི་དོན་ལུ་ཕན་ཐབས་འབད་འོང་། ༡

1. Definitions Sanitation: refers to the provision of facilities and services for the safe management of human excreta and domestic wastewater from the facilities used by individuals to containment and storage and treatment onsite or conveyance, treatment and eventual safe end use or disposal. Wastewater: refers to liquid waste comprising of both black water (toilet usage) and grey water (originating from activities such as kitchen usage, bathing and washing). Wastewater does not include storm water and industrial wastewater. Hygiene: refers to the conditions and practices that help maintain health and prevent the spread of disease that includes but not limited to: personal hygiene such as hand washing with soap, safe disposal of child excreta, menstrual hygiene management, bathing and fingernails trimming, keeping home, workplace including bathroom and surroundings clean and pathogen-free.

2. Service Ladder The following service ladders will be used to benchmark and compare the service levels of sanitation and hygiene facilities across the country. The service ladder will facilitate the Royal Government of Bhutan (RGoB) in monitoring the progress in the sanitation and hygiene sectors. 1 གཙང་སྦྲ་ཞབས་ཏོག་གི་གནས་རིམ། ཉེན་མེད་འཛིན་སྐྱོང་། ཉེན་མེད་འཛིན་སྐྱོང་ཟེར་མི་འདི་ ལེགས་བཅོས་འབད་ཡོད་པའི་མཐུན་ ༡ རྐྱེན་ བཟའ་ཚང་གཞན་དང་མ་རུབ་པར་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་དང་ ཆབ་གསང་ཚུ་ས་གནས་དེ་ཁ་ར་ཉེན་སྲུང་དང་ལྡནམ་སྦེ་བཀོ་ནི། ཡང་ ན་ ངོས་འཛིན་ཅན་གྱི་ས་ཁོངས་ནང་བསྐྱལ་ཏེ་ ལེགས་བཅོས་འབད་ མི་ལུ་གོ། གཞི་རྟེན། གཞི་རྟེན་ཟེར་མི་འདི་ ལེགས་བཅོས་འབད་ཡོད་པའི་མཐུན་རྐྱེན་ བཟའ་ཚང་གཞན་དང་མ་རུབ་པར་ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ལུ་གོ།། ཚད་ལྡན། ཚད་ལྡན་ཟེར་མི་འདི་ མཐུན་རྐྱེན་ཅན་གྱི་ཆབ་གསང་ བཟའ་ཚང་ གཉིས། ཡང་ན་ དེ་ལས་་ལྷག་པའི་བཟའ་ཚང་ཚུ་གིས་ རུབ་སྟེ་ ལག་ལེན་འཐབ་མི་ལུ་གོ། ཚད་དང་མ་ལྡནམ། ཚད་དང་མ་ལྡནམ་ཟེར་མི་འདི་ ཐོག་ལེབ། ཡང་ན་ སྟེགས་མེད་ པའི་ས་དོང་ཆབ་གསང་དང་། ཆུ་ཐོག་ཆབ་གསང་། ཡང་ན་ རྡོབ་ཀྱི་ ཆབ་གསང་ལུ་གོ། ། སྣང་མེད་ཆབ་གསང་། སྣང་མེད་ཆབ་གསང་ཟེར་མི་འདི་ ཞིང་དང། ནགས་ཚལ། སྤང་། ཆུ། དེ་ལས་ གཞན་ས་གོ་སྟོངམ་ནང་ལས་ཕར་ཆབ་གསང་ཚུ་ གཏང་ནི་དང་བཀོ་ནི་ལུ་གོ། ༡ ལེགས་བཅོས་འབད་ཡོད་པའི་མཐུན་རྐྱེན་ ཟེར་མི་འདི་ ཆུ་བཤལ། ཡང་ན་ ཆུ་བཤལ་བཙོག་དུང་། ཆབ་གསང་བསག་མཛོད་དང་། ཡང་ ན་ ས་དོང་ཆབ་གསང་། རླུང་སྒོ་ལྡན་པའི་མཐུན་རྐྱེན་ཅན་གྱི་ས་དོང་ཆབ་གསང་། ལུད་དོང་ཆབ་གསང་། ཡང་ན་ ཐོག་ལེབ་ཡོད་པའི་ས་ དོང་ཆབ་གསང་ཚུ་ལུ་གོ། ༢ Sanitation Service Ladder: Safely managed: use of improved facilities1 which are not shared with other households and where excreta are safely disposed in situ or transported and treated off-site. Basic: use of improved facilities which are not shared with other households. Limited: use of improved facilities shared between two or more households. Unimproved: use of pit latrines without a slab or platform, hanging latrines or bucket latrines. Open defecation: disposal of human excreta in fields, forests, bushes, open bodies of water, and other open spaces. 1 Improved facilities refers to flush/pour flush to piped sewer system, septic tanks or pit latrines; ventilated improved pit latrines, composting toilets or pit latrines with slabs. 2 འཕྲོད་བསྟེན་ཞབས་ཏོག་གི་གནས་རིམ། གཞི་རྟེན། གཞི་རྟེན་ཟེར་མི་འདི་ ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ལུ་ ལགཔ་འཁྱུ་ནིའི་ མཐུན་རྐྱེན་༢ དང་གཅིག་ཁར་ གླང་ལེབ་དང་ཆུ་ཡོད་མི་ལུ་གོ། ཚད་ལྡན། ཚད་ལྡན་ཟེར་མི་འདི་ ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ལུ་ ལགཔ་འཁྱུ་ནིའི་ མཐུན་རྐྱེན་ཡོད་རུང་གླང་ལེབ་དང་ཆུ་མེད་མི་ལུ་གོ། མཐུན་རྐྱེན་མེདཔ། མཐུན་རྐྱེན་མེདཔ་ཟེར་མི་འདི་ ས་ཁོངས་ནང་ལུ་ ལགཔ་འཁྱུ་སའི་ མཐུན་རྐྱེན་མེད་མི་ལུ་གོ། ༣༽ ངོ་སྤྲོད། གཙང་སྦྲ་དང་། འཕྲོད་བསྟེན། ཉེན་སྲུང་ལྡན་པའི་ཆུ་ཚུ་ཡར་དྲག་གཏང་མི་ལས་བརྟེན་ མི་ས་ ཡ་ལས་བཅད་དེ་སྲོག་སྐྱབས་འབདཝ་མ་ཚད་ དཔལ་འབྱོར་གོང་འཕེལ་གྱི་མགྱོགས་ཚད་སེང་ ནི་དང་། མིའི་བརྩི་མཐོང་ཡར་དྲག་གཏང་ནི། དེ་ལས་མི་ཆ་མཉམ་གྱི་མ་འོངས་གནས་སྟངས་ ལེགས་ཤོམ་བཟོཝ་ཨིན། གཙང་སྦྲའི་ཞབས་ཏོག་ཉེན་སྲུང་ཅན་དང་ལངམ་སྦེ་སྤྲོད་མ་ཚུགས་པའི་ཁར་ གཟུགས་ཁམས་ འཕྲོད་བསྟེན་འདི་ གཙོ་བོར་བཏོན་མ་ཚུགས་པ་ཅིན་ མིའི་གཟུགས་ཁམས་ལུ་གནོད་པའི་འབུ་ ཉེན་ཅན་གྱི་ནད་གཞི་ཁྱབ་སྤེལ་འགྱོཝ་ཨིན། ནད་གཞི་མ་འདྲཝ་ཚུ་ཡང་། བཤལ་ནད། ཁྲག་ བཤལ་ནད། ཚཝ་མགུ་ནད། བཤལ་སྐྱུག་ནད། རྒྱུ་མའི་ནད། པགས་ནད། མིག་ནད། འབུཔ་གིས་སྐྱེལ་མིའི་ནད། གདོང་སོ་ཅན་གྱི་སྲོག་ཆགས་ཀྱིས་སྐྱེལ་མིའི་ནད་ཚུ་ གཙང་སྦྲ་སྐྱོ་ དྲགས་ལས་བརྟེན་ཐོབ་ཨིན། ༢ ལགཔ་འཁྱུ་ནིའི་མཐུན་རྐྱེན་འདི་ གཏན་བཙུགས། ཡང་ན་ སྤོ་བཏུབ་པའི་ཆུ་དུང་ཡོད་པའི་འཁྱུ་གཞོང་། ཆུ་ཏོག་ཡོད་མིའི་རྡོབ། གཡོ་ བླུག་ཆུ་ཏོག། རྐྱན། ཡང་ན་ གཞོངམ་ལ་སོགས་པ་ལགཔ་འཁྱུ་སའི་མཐུན་རྐྱེན་སྦེ་ངོས་འཛིན་འབད་མི་ལུ་གོ། གླང་ལེབ་ཟེར་མི་འདི ནར་ལེབ་གླང་ལེབ། གཤེར་ཁུའི་གླང་ལེབ། འདག་རྫས་ཕྱེ། དེ་ལས་ གླང་ལེབ་ཀྱི་ཆུ་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན་རུང་གོ་ཐལ། ས། བྱེམ་ལ་སོགས་ པའི་ལགཔ་འཁྱུ་ནིའི་བྱེད་རྐྱེན་ཚུ་ གླང་ལེབ་ཀྱི་གྲས་ཁར་མི་ཚུད། ༣ Hygiene Service Ladder: Basic: availability of a hand washing facility2 on premises with soap and water. Limited: availability of a hand washing facility on premises without soap and water. No facility: no hand washing facility on premises.

3. Introduction Improved sanitation, hygiene and safe water save millions of lives, accelerate economic growth, enhance people’s dignity and create a better future for all. The failure to provide safe and adequate sanitation services and to promote healthy hygiene practices often lead to the transmission of infectious diseases that has adverse implications on human health. Various diseases such as diarrhoea, dysentery, typhoid and cholera, intestinal worms, skin infections, conjunctivitis, insect vector diseases, rodent-borne diseases and so on are all associated with poor sanitation. 2 Handwashing facilities may be fixed or mobile and include a sink with tap water, buckets with taps, tippy-taps, and jugs or basins designated for handwashing. Soap includes bar soap, liquid soap, powder detergent, and soapy water but does not include ash, soil, sand or other handwashing agents. 3 བཙོག་ཆུ་ཚུ་ ཚུལ་མཐུན་ ཡང་ན་ ལེགས་ཤོམ་སྦེ་འཛིན་སྐྱོང་མ་འབད་མི་ལས་བརྟེན་ཐོན་ པའི་ནག་རླུང་འདི་གིས་ རླུང་ཁམས་ལུ་བཙོག་པ་ཞུགས་ཏེ་ དུ་རླངས་ཡར་འཕར་འགྱོ་བའི་ སྟབས་ཀྱིས་ གནམ་གཤིས་གནས་སྟངས་འགྱུར་བའི་ཁར་ གཟུགས་ཁམས་ལུ་འཕྲལ་ ཕུགས་གཉིས་ཀྱི་གནོད་པ་རྐྱབ་ཨིན། དེ་མ་ཚད་ བཙོག་ཆུ་འདི་ གཙང་ཆུ། ཡང་ན་ རོང་ ཆུའི་ནང་ལུ་གཏངམ་ད་ ཆུ་དང་། དེ་ནང་གི་སྲོག་ཆགས། དེ་ལས་ བཙོག་ཆུ་ལག་ལེན་ འཐབ་མི་གི་གཟུགས་ཁམས་ལུ་གནོད་སྐྱོན་འབྱུངམ་ཨིན། ཉེན་སྲུང་ལྡན་པའི་གཙང་སྦྲའི་ཞབས་ཏོག་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་བྱིན་མིའི་ཁེ་ཕན་ འདི་ མི་མང་གི་གཟུགས་ཁམས་འཕྲོད་བསྟེན་རྐྱངམ་གཅིག་གིས་མ་དོ་བར་ དབུལ་ཕོངས་ མར་ཕབ་འབད་ནི་དང་ སྤྱིར་བཏང་མི་དང་སྲོག་ཆགས་ཚུ་གི་ཚེ་སྲོག་གི་གནས་སྟངས་ཡར་ དྲག་འགྱོཝ་མ་ཚད་ རང་བཞིན་གནས་སྟངས་ཡར་དྲག་འགྱོ་ནི་དང་ ས་འོག་དང་ས་ཐོག་གི་ ཆུ་ཚུ་ལུ་བཙོག་གྲིབ་མར་འབབ་འགྱོ་བའི་ཁེ་ཕན་ཡོདཔ་ཨིན། འབྲུག་གི་རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོའི་ནང་ འབྲུག་པའི་མི་ཁུངས་ཚུའི་མཐའ་དོན་ལུ་ རྒྱལ་གཞུང་ གིས་ ཉེན་སྲུང་ཅན་དང་མཛེས་ལྡན་གྱི་མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ངེས་གརྟན་བཟོ་དགོཔ་ སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ཡར་དྲག་ཅན་གྱི་གཙང་སྦྲའི་གི་ཁྱབ་ཚད་ རྒྱལ་ ཡོངས་གནས་ཚད་ལས་དཔྱད་པ་ཅིན་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་བའི་བསྒང་གི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ལེ་ཤ་ དང་འཕྱདཔ་ད་མཐོ་སུ་ ༼མཉམ་འབྲེལ་ལྟ་རྟོག་ལས་རིམ་གྱི་སྙན་ཞུ་ ༢༠༡༩ ཅན་མ་ལྟར་ ཁྱབ་ཚད་བརྒྱ་ཆ་ ༧༨༽ ཡོད་རུང་ འཛིན་སྐྱོང་གི་དཀའ་ངལ་ཚུ་ལས་བརྟེན་ སྤྱིར་བཏང་གི་ གནས་ཚད་འདི་སྐྱོ་དྲགས་ཅིག་སྦེ་ཡོད། མཉམ་འབྲེལ་ལྟ་རྟོག་ལས་རིམ་གྱི་སྙན་ཞུ་ ༢༠༡༩ ཅན་མ་དང་འཁྲིལཝ་ད་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་ ༡ མ་ལངསམ་ཅིག་གིས་ ད་རེས་ ཡང་ ཆབ་གསང་ཕྱི་ཁར་གཏང་དོ་ཡོདཔ་སྦེ་ཐོན་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་གུ་ འཕྲོད་བསྟེན་དང་མ་ འཁྲིལ་བའི་བྱ་སྤྱོད་ཀྱིས་ གནས་སྟངས་འདི་ ཧེང་སྐལ་ར་ཉམས་མི་ལུ་བརྟེན་ ཆུ་ལས་ བརྟེན་པའི་ནད་གཞི་ཚུ་འབྱུངམ་ཨིན། ༤ The Green House Gas emission produced due to improper or inadequate management of wastewater pollutes the air leading to increase in the amount of carbon dioxide in the atmosphere which ultimately contributes to climate change along with serious short and long term health impacts. Further, the untreated effluent which ultimately is discharged to either river or stream affects the water body, aquatic animals and health of people using the contaminated water. The benefits of providing safely managed sanitation services and hygiene facilities are not limited to public health. Poverty can be reduced and overall quality of life can be improved inevitability leading to improved environment and reduced contamination of ground and surface waters. The Constitution of the Kingdom of Bhutan obliges RGoB to ensure a safe and healthy environment for Bhutanese citizens. Although, the level of access to improved sanitation services in Bhutan at a national level is higher than many other developing countries in terms of coverage (78% as per the Joint Monitoring Program (JMP) Report of 2019), it is generally of poor standard with various management issues. Bhutan still faces less than 1% open defecation (JMP 2019). This situation is further compromised by unhygienic behaviour which results in high levels of water related disease outbreaks. 4 འབྲུག་གི་མི་རློབས་དང་ཁྱིམ་གྱི་གྲངས་རྩིས་ ༢༠༡༧ ཅན་མ་དང་འཁྲིལཝ་ད་ ཁྲོམ་ཁའི་མི་ རློབས་བརྒྱ་ཆ་ ༣༧.༨ ལུ་ལྷོད་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ཁྲོམ་ཚོགས་ཡར་འཕེལ་མགྱོགས་ དྲགས་སྦེ་འགྱོ་དོ་ཡོད་མི་ལུ་བརྟེན་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ལུ་ཐོ་ཕོག་བཞིན་ ཡོདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་ཚོགས་ནང་ ས་གནས་གཞུང་ལུ་ གཙང་སྦྲའི་མཐུན་རྐྱེན་རྒྱུན་སྐྱོང་འབད་ནི་གི་ ལྕོགས་གྲུབ་ལངམ་སྦེ་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ ཁྲོམ་ཁར་སྡོད་མི་ཚུ་གི་གཟུགས་ཁམས་ལུ་ཉེན་ཁ་ཡོདཔ་ ཨིན། སློབ་གྲྭ་ལ་སོགས་པའི་གཙུག་སྡེ་ཚུ་ནང་ལས་ཕར་ གཙང་སྦྲའི གནས་རིམ་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ ཡོདཔ་བཟོ་ནི་དང་ དེའི་རྒྱུན་སྐྱོང་ཚུ་ཡར་དྲག་གཏང་དགོཔ་ཡོདཔ་ཨིན། འབྲུག་གི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཚུ་ནང་ལུ་ ཁྱབ་ཆེ་དྲགས་སྦེ་ཡོད་པའི་ལེགས་བཅོས་གཙོ་ཅན་འདི་ར་ ཆབ་ གསང་བསག་མཛོད་དང་ ས་དོང་ཆབ་གསང་ཚུ་ཨིན། ཆུ་དང་གཙང་སྦྲའི་བཅའ་ཡིག་ ༡༩༩༥ ཅན་མའི་ནང་ ཆབ་གསང་གི་ཆུ་དང་ཐབ་ཚང་ནང་ལག་ལེན་འཐབ་པའི་ཆུ་དང་འཁྱུ་ཁང་གི་ལས་སྣ་ ལས་ཐོན་པའི་ཆུ་ཚུ་ ཁྲོམ་སྡེའི་བཙོག་དུང་། ཡང་ན་ ཆབ་གསང་གི་བསག་མཛོད་དང་གཅིག་ཁར་ མཐུད་དགོཔ་ཨིན་རུང་ ད་ལྟོ་ ཐབ་ཚང་ནང་ལག་ལེན་འཐབ་པའི་ཆུ་ཚུ་ ལེགས་བཅོས་མ་འབད་ བར་ ཐད་ཀར་དུ་ གཡུར་བའི་ནང་ལུ་གཏངམ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་སྡེ་བཞིའི་ས་ཁོངས་ནང་ལུ་ ལོ་བསྟར་བཞིན་དུ་ ལེགས་བཅོས་མ་འབད་བའི་བཙོག་ཆུ་ ཆབ་ གསང་བསག་མཛོད་ནང་ལས་བཏོན་འབག་སྟེ་ལེགས་བཅོས་འབད་སའི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུན་སྐྱེལ་ འདྲེན་ཞབས་ཏོག་བརྩིས་པའི་འདམ་རྫབ་བསལ་ནིའི་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ཁྲོམ་སྡེའི་བདག་སྐྱོང་གིས་ བྱིནམ་ཨིན། ཨིན་རུང་ཚུལ་མཐུན་གྱི་ལམ་སྟོན་དང་གནས་ཚད་ཚུ་མེདཔ་ལས་ ཁྲོམ་གྱི་ས་ཁོངས་ དང་ དེའི་ཉེ་འདབས་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཚུ་གི་ཆབ་གསང་བསག་མཛོད་འཛིན་སྐྱོང་དང་ འདམ་རྫབ་ཚུ་ ཉེན་སྲུང་སྐྱེལ་འདྲེན་དང་བཀོ་ནིའི་གནད་དོན་འདི་ ཚ་གྱང་ཆེ་ཤོས་ཅིག་སྦེ་འབྱུང་བཞིན་ཡོདཔ་ ཨིན། དེ་མ་ཚད་ ཁྲོམ་ཆུང་ཀུ་དང་ཁྲོམ་གྱི་ཉེ་འདབས་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ལུ་ བཙོག་ཆུ་ལེགས་ བཅོས་འཕྲུལ་ཁང་བཟོ་སྐྲུན་འབད་ནིའི་ས་ཁོངས་དང་འདམ་རྫབ་བཀོ་སའི་ས་ཁོངས་མེདཔ་ལས་ འདམ་རྫབ་ཚུ་ཚུལ་དང་མ་མཐུན་པར་བཀོཝ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་གྱི་ས་ཁོངས་ནང་ལུ་བཟོ་སྐྲུན་དང་ ཁྲོམ་སྡེའི་ལས་མི་ཚུ་གི་གནས་སྐབས་ ཡང་ན་ ཚུལ་མིན་གྱི་གཞིས་ཆགས་ཚུ་ནང་གནས་ཚད་ ཀྱིས་མ་དབང་བའི་ ས་དོང་གི་ཆབ་གསང་ཚུ་ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། ༥ With the urban population at 37.8% (Population and Housing Census of Bhutan (PHCB) 2017), Bhutan is experiencing rapid urbanization that is increasing the pressure on the sanitation and hygiene facilities. In the urban areas, poor and inadequate capacity of the Local Governments to maintain sanitation facilities is threatening the health of residents. The levels of sanitation in the institutions such as schools leave much to be desired both from the perspective of availability of facilities and their maintenance. Beyond the household, septic tanks and pit latrines are the dominant form of primary treatment of wastewater in urban areas of Bhutan. The Water and Sanitation Rules of 1995 stipulate that both black and grey water outlets should be connected to either a municipal sewer line or septic tank, however, currently the grey water is typically discharged directly to open drains without treatment. In the four Thromdes, the desludging services are provided by the Thromde Administration including annual transport of pre-treated wastewater from septic tanks to treatment facilities. However, proper management of septic tanks, safe transport and disposal of sludge is a growing concern for urban and peri-urban areas in absence of proper guidelines and standards. In addition, the sites for constructing treatment plant and disposal of sludge are often unavailable for small towns and peri-urban areas resulting in improper disposal of sludge. The informal/temporary settlements such as the construction labours and Thromde workers in the urban areas use pit latrines which are not governed by standards. 5 འབྲུག་གི་མི་རློབས་དང་ཁྱིམ་གྱི་གྲངས་རྩིས་ ༢༠༡༧ ཅན་མ་ལྟར་ འབྲུག་གི་མི་རློབས་ལས་བརྒྱ་ ཆ་ ༦༢.༢ དེ་ཅིག་གྲོང་གསེབ་ནང་ལུ་ རང་འཚོ་ཙམ་གྱི་སོ་ནམ་ལཱ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་སྡོད་ཡོདཔ་ལས་ གྲོང་གསེབ་ནང་གི་བཟའ་ཚང་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ གཙོ་རིམ་གཟུང་ནི་འདི་ འཕྲོད་བསྟེན་ལྡན་པའི་ ཆབ་གསང་གཅིག་གིས་མ་དོ་བར་ གཞན་འཚོ་བ་སྐྱོང་ནིའི་དོན་ལུ་ཁག་ཆེ་བའི་དགོས་མཁོ་ གཞན་ཡང་ལེ་ཤ་ར་ཡོདཔ་ཨིན། ༤༽ ཁུངས་དོན། འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ འཐུང་ཆུ་བཀྲམ་སྤེལ་དང་གཞི་རྟེན་ཆབ་གསང་གི་ཁྱབ་ཚད་ཡར་ དྲག་སོང་ཡོད་རུང་ ད་ལྟོའི་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་གནས་སྟངས་སྐྱོ་སུ་ཅིག་སྦེ་ཡོད་མི་ འདི་གིས་ གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་དང་འཕྲོད་བསྟེན་ལམ་ལུགས་གུ་ སྔོན་འགོག་འབད་ ཚུགས་ནི་ལུ་ཐོ་སྦོམ་སྦེ་ཕོགཔ་ཨིན། དེ་ལས་བརྟེན་ ཨ་ལུའི་ཤི་ཚད་དང་ཨ་ལུ་སྦོམ་མ་ ཚུགས་པར་ལུས་པའི་ཚདགཞི་འདི་ གཞུང་ལུ་གལ་གནད་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། དེ་ཡང་ མང་ ཆེ་ཤོས་ཅིག་ གྲོང་གསེབ་ཀྱི་བཟའ་ཚང་ཉམ་ཆུང་ཚུ་ནང་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་སྲིད་བྱུས་ཅིག་མེད་པ་ལས་བརྟེན་ གཙང་སྦྲ་ དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ལས་སྡེ་ཚུ་གིས་ ལས་རིམ་དང་ལས་སྣ་བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནིའི་ནང་ སྟབས་མ་བདེ་བའི་ཁར་ ཡིད་ཆེས་ཡང་འདྲོང་མི་ཚུགས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་གིས་སྦེ་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ལས་སྡེའི་ནང་ལུ་ མ་རྩ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནིའི་བརྩོན་ ཤུགས་སྐྱེད་མི་ལུ་ཡང་ གནོད་ནི་ཨིནམ་མ་ཚད་ དམིགས་བསལ་དུ་ ཁྲོམ་གྱི་ཉེ་འདབས་ཀྱི་ ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ལུ་ ལས་སྡེ་ནང་འཁོད་ཀྱི་ལཱ་དང་འགན་ཁུར་ཚུ་གསལ་ཏོག་ཏོ་མེད་པའི་ ཁར་ ད་ལྟོའི་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་དང་འབྲེལ་བའི་སྲིད་བྱུས་དང་ཁྲིམས་ཡིག་ཚུ་གི་ བར་ན་ཡང་འབྲེལ་བ་མིན་འདུག། ༦ Approximately, 62.2% of the total Bhutanese population still resides in the rural area primarily dependent on subsistence farming (PHCB 2017). For these households, having hygienic toilet is not the only priority when they have other competing needs to sustain their livelihood.

4. Rationale Despite achievements in increased access to water supply and basic toilet coverage, the current poor sanitation and hygiene situation in Bhutan is placing a significant and preventable burden on the health care system. This in turn, contributes to one of the high concerns for the government in terms of infant mortality and stunting rates. The prevalence is significantly higher among poor rural families. In the absence of a national policy, the performance of the sanitation and hygiene sector in implementing programs and activities in a coordinated manner is limited. This could impede efforts to invest adequately in the sanitation and hygiene sector. There is also ambiguity over roles and responsibilities in the sector, especially in the peri-urban areas, and disconnect between existing policies and legal instruments that deal with sanitation and hygiene. 6 དེ་འབདཝ་ལས་བརྟེན་ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག་དང་གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་མཉམ་འབྲེལ་གྱི་ཐོག་ ལས་ འབྲུག་གི་ཁྲོམ་ཚོགས་དང་། གྲོང་གསེབ། ཁྲོམ་གྱི་ཉེ་འདབས་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཚུའི་དོན་ ལུ་ གནད་དོན་ཆ་ཚང་དང་ཡོངས་རྫོགས་སྦེ་བཀོད་པའི་རྒྱལ་ཡོངས་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་ བསྟེན་གྱི་སྲིད་བྱུས་ཅིག་བརྩམ་ནི་འགོ་བཙུགས་ཅི། སྲིད་བྱུས་འདི་གི་དམིགས་ཡུལ་ཡང་ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ལས་སྡེ་ལུ་ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་ལམ་སྟོན་ཁ་གསལ་ཅིག་སྦེ་བྱིན་ནིའི་ དོན་ལུ་ཨིན། ཆུ་དང་ཕྱགས་སྙིགས་ཀྱི་བཅའ་ཁྲིམས་ ཧེ་མ་ལས་ཡོདཔ་ལས་ སྲིད་བྱུས་འདི་གིས་ བཙོག་ ཆུ་དང་ འཕྲོད་བསྟེན་ལུ་གཙོ་བོར་བཏོན་ནི་ཨིན། ༥༽ འཆར་སྣང་། གཟུགས་ཁམས་སྒྲིང་སྒྲི། དགའ་སྐྱིད་དང་ལྕོགས་གྲུབ་ཅན་གྱི་མི་སྡེ། ༦༽ དམིགས་སྐྱེད། ཉེན་མེད་འཕྲོད་བསྟེན་ཐབས་ལམ་དང་ ཡུན་བརྟན་ཅན་གྱི་གཙང་སྦྲའི་རྟེན་གཞི་དང་ཞབས་ ཏོག། ༧༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ། སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ཡང་། ༡༽ ཀུན་ཁྱབ་དང་ཀུན་གྱིས་སྤྱོད་ཚུགས་པའི་ཡུན་བརྟན་གྱི་ཞབས་ཏོག་འགྲུབ་ནི། ༢༽ ཡུན་བརྟན་གཙང་སྦྲའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་དོན་ལུ་ འོས་ལྡན་གྱི་འཕྲུལ་རིག་ལག་ ལེན་འཐབ་ནི། ༧ Therefore, the Ministry of Works and Human Settlement (MoWHS) and Ministry of Health (MoH) together has initiated to develop an inclusive and holistic National Sanitation and Hygiene Policy which will cater to rural, peri-urban and urban areas of Bhutan. The objective of this policy is to provide clear policy direction to the sanitation and hygiene sector. Since there already exists Acts on water and solid waste, this policy will focus on wastewater and hygiene.

5. Vision Healthy, happy and a productive society.

6. Mission Sustainable sanitation infrastructure and services with safe hygienic practices.

7. Policy Objectives The objectives of this policy are to:

1. Achieve universal coverage and access to sustainable services for all.

2. Adopt appropriate technology for sustainable sanitation systems. 7 ༣༽ ཉེན་མེད་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་ཞབས་ཏོག་གི་དོན་ལུ་ ཡུན་བརྟན་དང་ དོན་སྨིན་ཅན་གྱི་དངུལ་འབྲེལ་ཐབས་ལམ་བཟོ་ནི། ༤༽ གནས་རིམ་ཆ་མཉམ་ནང་ སྤྱོད་ལམ་འགྱུར་བའི་གོ་བརྡའི་ལམ་ལུགས་བརྩིས་ པའི་ལྕོགས་གྲུབ་སྒྲིང་སྒྲི་བཟོ་ནི། ༥༽ དོན་སྨིན་ཅན་དང་འཇོན་ཐང་ཅན་གྱི་མཉམ་འབྲེལ་དང་ཞབས་ཏོག་བྱིན་ནིའི་ དོན་ལུ་ཐབས་ལམ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི། ༨༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་གསལ་བཤད། ༨.༡༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༡ པ། ཀུན་ཁྱབ་དང་ཀུན་གྱིས་སྤྱོད་ཚུགས་པའི་ཡུན་ བརྟན་གྱི་ཞབས་ཏོག་འགྲུབ་ནི། ༡༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་དང་གསོ་བའི་ལྷན་ ཁག་གིས་ ས་གནས་གཞུང་དང་མཉམ་འབྲེལ་གྱི་ཐོག་ལས་ འོག་གི་ཚུ་ ངེས་གརྟན་བཟོ་དགོཔ། ཀ༽ མི་ཆ་མཉམ་ལུ་ཉེན་མེད་འཛིན་སྐྱོང་གཙང་སྦྲའི་ཞབས་ཏོག། ཁ༽ རྫོང་ཁག་དང་ཁྲོམ་སྡེ་ཆ་མཉམ་ནང་ ཆབ་གསང་ཕྱི་ཁར་གཏང་ནི་ མེདཔ། ག༽ མི་ཆ་མཉམ་ལུ་ གཞི་རྟེན་གྱི་འཕྲོད་བསྟེན་མཐུན་རྐྱེན། ང་༽ མི་མང་འཛོམས་ས་དང་མི་མང་གི་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ལུ་ གཙང་སྦྲ་ དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ལངམ་སྦེ་བྱིན་ཡོདཔ། ༨

3. Develop sustainable and efficient financing mechanism for safe sanitation and hygiene services.

4. Strengthen capabilities including Behaviour Change Communication at all levels.

5. Institutionalize mechanism for effective and efficient coordination and service delivery.

8. Policy Statements 8.1 Policy Objective 1: Achieve universal coverage and access to sustainable services for all. i. MoWHS/Concerned Agency and MoH in collaboration with the Local Governments shall ensure: a. safely managed sanitation services for all. b. all Dzongkhags and Thromdes are open defecation free. c. basic hygiene facilities for all. d. adequate sanitation and hygiene facilities are provided during public gatherings and in public spaces. 8 ཅ༽ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ ཚུལ་མཐུན་ལག་ལེན་ དང་རྒྱུན་སྐྱོང་། ཆ༽ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ ཉེན་སྲུང་ཅན། ཡུན་ཐུབ་ ཅན། ཁུངས་ལྡན། རིན་ཚད་འོས་ལྡན་སྦེ་དབང་པོ་སྐྱོན་ཅན་ཚུ་ བརྩིས་ཏེ་མི་ཆ་མཉམ་གྱིས་སྤྱོད་ཚུགསཔ་སྦེ་དགོ། ༢༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ ས་གནས་ གཞུང་དང་འབྲུག་ལྟ་བཤལ་ཚོ ག ས་སྡེ་དང་གཅིག་ཁར་མཉམ་འབྲེལ་ འབད་ཐོག་ལས་ གཞུང་ལམ་བདའ་སྟེ་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ལངམ་སྦེ་ཡོདཔ་ངེས་གརྟན་བཟོ་དགོ། ༨.༢༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༢ པ། ཡུན་བརྟན་གཙང་སྦྲའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་དོན་ལུ་ འོས་ལྡན་གྱི་འཕྲུལ་རིག་ལག་ལེན་འཐབ་ནི། ༡༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ འབྲེལ་ ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན༣ཚུ་དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ གཙང་སྦྲའི་ལས་ སྡེའི་ནང་ འོས་ལྡན་འཕྲུལ་རིག། རིན་ཆུང་ཁེ་ལྡན་འཕྲུལ་རིག། རྐྱེན་ངན་ལྡོག་ཤུགས་ཅན་གྱི་འཕྲུལ་རིག། ས་གཤིས་ལྡོག་ཤུགས་ ཅན་གྱི་འཕྲུལ་རིག་དང་ ཡུན་བརྟན་འཕྲུལ་རིག་གི་ཐབས་ཤེས་ བསྒྲིག་ནིའི་དོན་ལུ་ཞིབ་འཚོལ་དང་གོང་འཕེལ་གཏང་དགོ། ༣ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཟེར་མི་འདི་ ས་གནས་གཞུང་། ཞིབ་འཚོལ་བཙུགས་སྡེ། ཞི་བའི་ལས་ཚོགས་དང་ མི་སྡེའི་ལས་ཚོགས་དང་གཞན་ཚུ་ཡང་ཚུདཔ་ཨིན། ༩ e. proper operation and maintenance of sanitation and hygiene facilities. f. that the sanitation and hygiene facilities provided are safe, durable, reliable, affordable and accessible for all including persons with disabilities. ii. MoWHS/Concerned Agency in collaboration with the Local Governments and Tourism Council of Bhutan shall ensure that Highways are provided with adequate sanitation and hygiene facilities. 8.2 Policy Objective 2: Adopt appropriate technology for sustaina- ble sanitation systems. i. MoWHS/Concerned Agency in collaboration with relevant agencies3 shall conduct research and development in the sanitation sector to devise appropriate, cost effective, disaster resilient, climate resilient and sustainable technologies. Relevant agencies include but not limited to Local Governments, Research Institutes, and 3 Civil Society Organizations and Community Based Organizations. 9 ༢༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ ས་ གནས་གཞུང་དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ བཙོག་ཆུ་འཛིན་སྐྱོང་དང་ འབྲེལ་བའི་མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་གྱི་གནོ ད་སྐྱོན་མར་ཕབ་ འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ ས་གནས་དང་བསྟུན། རྐྱེན་ངན་ལྡོག་ཤུགས་ ཅན། ས་གཤིས་ལྡོག་ཤུགས་ཅན་དང་ ཡུན་བརྟན་གྱི་ལེགས་ བཅོས་ལམ་ལུགས་ཚུ་འཚོལ་ཞིབ་འབད་དེ་ལག་ལེན་འཐབ་དགོ། ༨.༣༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༣ པ། ཉེན་མེད་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་ཞབས་ ཏོག་གི་དོན་ལུ་ ཡུན་བརྟན་དང་དོན་སྨིན་ཅན་གྱི་དངུལ་འབྲེལ་ཐབས་ལམ་བཟོ་ནི། ༡༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག་ ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་དང་གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་ གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཚུ་༤་དང་གྲོས་བསྟུན་ཐོག་ ས་གནས་ཀྱི་ འོས་འབབ་དང་འཁྲིལ་ མ་དངུལ་གཞི་བཙུགས་ཀྱི་རིག་པ་གསརཔ་འཚོལ་ ཞིབ་འབད་དགོཔ་དང་གཞུང་སྒེར་མཉམ་འབྲེལ་བརྩིས་པའི་སྒེར་སྡེ་ཚུ་གིས་ བཅའ་མར་གཏོགས་ནི་ལུ་སེམས་ཤུགས་བསྐྱེད་བཅུག་དགོ། ༢༽ ས་གནས་གཞུང་གིས་ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ གཙང་སྦྲའི་གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་གཞི་བཙུགས་ཀྱི་མ་ རྩ་དང་ ལག་ལེན་གྱི་ཚུལ་མཐུན་ཟད་འགྲོ་ལོག་ཐོབ་ཀྱི་ཐབས་ལམ་འཚོལ་ ཞིབ་འབད་དགོ། ༣༽ ས་གནས་གཞུང་གིས་གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ འཕྲོད་ བསྟེན་ཡར་དྲག་གཏང་ཐབས་ལུ་ འཆར་གཞི་བརྩམ་དགོཔ་དང་ཐོན་ཁུངས་ བགོ་བཀྲམ་འབད་དགོ། ༤ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཟེར་མི་འདི་ ས་གནས་གཞུང་། ཞིབ་འཚོལ་བཙུགས་སྡེ། ཞི་བའི་ལས་ཚོགས་དང་ མི་སྡེའི་ལས་ཚོགས་དང་གཞན་ཚུ་ཡང་ཚུདཔ་ཨིན། ༡༠ ii. MoWHS/Concerned Agency in collaboration with the Local Governments shall explore and adopt treatment systems that are locally appropriate, disaster resilient, climate resilient and sustainable to minimize the environmental impacts associated with management of wastewater. 8.3 Policy Objective 3: Develop sustainable and efficient financing mechanism for safe sanitation and hygiene services. i. MoWHS/Concerned Agency and MoH in consultation with relevant agencies4 shall explore innovative financing options relevant to the local context and encourage private sector participation including Public Private Partnership. ii. The Local Governments in collaboration with the MoWHS/ concerned agency shall explore a proper cost recovery mechanism for capital and operational expenditure for sanitation infrastructure wherever applicable. iii. The Local Governments in collaboration with MoH shall plan and allocate resources for hygiene promotion. Relevant agencies include but not limited to Gross National Happiness Commission, 4 National Environment Commission, Ministry of Finance and Local Governments. 10 ༤༽ ས་གནས་གཞུང་གིས་ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག་ ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ གཙང་སྦྲའི་མཁོ་འདོད་འགྲུབ་ནིའི་ལས་སྣ་གི་དོན་ ལུ་ འཆར་གཞི་བརྩམ་དགོཔ་དང་ཐོན་ཁུངས་བགོ་བཀྲམ་འབད་དགོ། ༨.༤༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༤ པ། གནས་རིམ་ཆ་མཉམ་ནང་སྤྱོད་ལམ་འགྱུར་ བའི་གོ་བརྡའི་ལམ་ལུགས་བརྩིས་པའི་ལྕོགས་གྲུབ་སྒྲིང་སྒྲི་བཟོ་ནི། ༡༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་དང་གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་ གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཚུ་༥དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ དམིགས་ གཏད་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ཚུ་ལུ་ རྒྱུ་མཚན་གཞིར་བཞག་དང་ དམིགས་བསལ་སྤྱོད་ ལམ་འགྱུར་བའི་གོ་བརྡའི་ཐབས་བྱུས་ཚུ་བཟོ་སྟེ་ལག་ལེན་འཐབ་དགོ། ༢༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ བཟའ་ཚང་རེ་རེ་ བཞིན་དུ་དང་ མི་མང་ལུ་ རིན་ཆུང་ཁེ་ལྡན་དང་ དོན་སྨིན་ཅན་གྱི་འོས་ལྡན་ གཙང་སྦྲའི་འཕྲུལ་རིག་ ལག་ལེན་འཐབ་ནིའི་གོ་བརྡ་སྤྲོད་དགོ། ༣༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ ས་གནས་གཞུང་ བརྩིས་ཏེ་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཚུ་ལུ་ གཙང་སྦྲ་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་ སྣའི་འཆར་གཞི་བརྩམ་ནི་དང་། བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནི། འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་ནིའི་ ནང་ལྕོགས་གྲུབ་གོང་འཕེལ་གཏང་དགོ། ༤༽ གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་གིས་ ས་གནས་གཞུང་བརྩིས་ཏེ་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ གཞན་ཚུ་ལུ་ འཕྲོད་བསྟེན་དང་འབྲེལ་བའི་འཆར་གཞི་བརྩམ་ནི་དང་། བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནི། འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་ནིའི་ནང་ལྕོགས་གྲུབ་གོང་འཕེལ་ གཏང་དགོ། ༥ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཟེར་མི་འདི་ ས་གནས་གཞུང་དང་། ཞི་བའི་ལས་ཚོགས། མི་སྡེའི་ལས་ཚོགས་དང་གཞན་ཚུ་ལུ་ཡང་གོ། ༡༡ iv. The Local Governments in collaboration with the MoWHS/ concerned agency shall plan and allocate resources for sanitation demand creation activities. 8.4 Policy Objective 4: Strengthen capabilities including Behavior Change Communication at all levels. i. MoWHS/Concerned Agency and MoH in collaboration with relevant agencies5 shall develop and implement evidence based and specific Behavior Change Communication strategies for different target groups. ii. MoWHS/Concerned Agency shall make individual households and public aware of adopting appropriate sanitation technology options that are cost efficient and most effective. iii. MoWHS/Concerned Agency shall develop capacity of the relevant agencies including Local Governments to plan, implement and manage sanitation related initiatives. iv. MoH shall develop capacity of the relevant agencies including Local Governments to plan, implement and manage hygiene related initiatives. Relevant agencies include but not limited to Local Governments, and Civil Society Organizations and 5 Community Based Organizations. 11 ༨.༥༽ སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ ༥ པ། དོན་སྨིན་ཅན་དང་འཇོན་ཐང་ཅན་གྱི་མཉམ་ འབྲེལ་དང་ཞབས་ཏོག་བྱིན་ནིའི་དོན་ལུ་ ཐབས་ལམ་གཞི་བཙུགས་འབད་ནི། ༡༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་འདི་ གཙང་སྦྲའི་གཞི་ རྟེན་མཁོ་ཆས་དང་ དེ་དང་འབྲེལ་བའི་སྲིད་བྱུས་དང་། ཁྲིམས་ཡིག། ཐབས་ བྱུས། གནས་ཚད། ལམ་སྟོན་དང་ དེ་ཚུའི་ཚུལ་མཐུན་ལག་ལེན་ལྟ་རྟོག་གི་ འགན་ཁུར་འབག་མིའི་འགོ་ཁྲིད་ལྷན་ཁག་ ཡང་ན་ ལས་སྡེ་འབད་དགོ། ༢༽ གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་འདི་ འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་དང་ དེ་དང་ འབྲེལ་བའི་སྲིད་བྱུས་དང་ ཁྲིམས་ཡིག། ཐབས་བྱུས། གནས་ཚད། ལམ་ སྟོན་དང་ དེ་ཚུའི་ཚུལ་མཐུན་ལག་ལེན་ལྟ་རྟོག་གི་འགན་ཁུར་འབག་མིའི་འགོ་ ཁྲིད་ལྷན་ཁག་འབད་དགོ། ༣༽ ས་གནས་གཞུང་གིས་ འགོ་ཁྲིད་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་དང་ གྲོས་བསྟུན་ཐོག་ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་འཆར་གཞི། ལས་རིམ་དང་ འབྲེལ་བའི་མཐུན་རྐྱེན་དང་ཞབས་ཏོག་ཚུའི་ཚུལ་མཐུན་ལག་ལེན་དང་རྒྱུན་ སྐྱོང་གི་འགན་ཁུར་ཕོག། ༤༽ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གཞན་ཚུའི་ལཱ་འགན་དང་འགན་ཁུར་ཚུ་ཡང་། ཀ༽ རྒྱལ་ཡོངས་དགའ་སྐྱིད་དཔལ་འཛོམས་ལྷན་ཚོགས་ཡིག་ཚང་གིས་ གཙང་ སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་གོང་འཕེལ་གྱི་འཆར་གཞི་དང་སྲིད་ བྱུས་ནང་བཙུགས་དགོཔ་མ་ཚད་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁས་བླངས་ཚུ་དང་ཡང་འབྲེལ་ མཐུད་འབད་དགོཔ་དང། ཐོན་ཁུངས་ཚུ་ཡང་མཁོ་སྒྲུབ་འབད་དགོ། ལྷག་ པར་དུ་ ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ གཙང་སྦྲ་འཕྲོན་བསྟེན་གྱི་འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ ཚུའི་ནང་འཁོད་ལུ་ དོན་སྨིན་ཅན་གྱི་མཉམ་འབྲེལ་ཡང་འབད་དགོ། ༡༢ 8.5 Policy Objective 5: Institutionalize mechanism for effective and efficient coordination and service delivery. i. MoWHS/Concerned Agency shall be the lead Ministry/ Agency for sanitation infrastructure and services responsible for policy, legal instruments, strategy, standards, and guidelines and oversee their compliance. ii. MoH shall be the lead Ministry for hygiene infrastructure and services responsible for policy, legal instruments, strategy, standards, and guidelines and oversee their compliance. iii. The Local Governments shall be responsible for implementing the sanitation and hygiene plans, programs including compliance, and proper operation and maintenance of facilities and services in consultation with the lead Ministries/Concerned Agency. iv. The roles and responsibilities of other relevant agencies are: a. Gross National Happiness Commission Secretariat: Mainstream sanitation and hygiene in the national development plans, policies, link to international commitments, and mobilise resources. GNHC shall also coordinate effective collaboration amongst relevant sanitation and hygiene agencies. 12 ཁ༽ རྒྱལ་ཡོངས་མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ལྷན་ཚོགས་ཡིག་ཚང་། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ བཙོག་ཆུ་དང་ཆབ་གསང་གི་འདམ་རྫབ་དང་ འབྲེལ་བའི་གནས་ཚད། ལག་ལེན་གྱི་རྣམ་གཞག། སྒྲིག་གཞི་ཚུ་གཞི་ བཙུགས་དང་དུས་མཐུན་བཟོ་ནིའི་འགན་ཁུར་འབག་དགོ། ག༽ ཤེས་རིག་ལྷན་ཁག་གིས་འགོ་འདྲེན་ཐོག་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་ མཉམ་འབྲེལ་འབད་དེ་ སློབ་གྲྭ་ཚུ་ནང་ལས་ཕར་གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་ དང་འབྲེལ་བའི་འཆར་གཞི་བརྩམ་དགོཔ་དང་། ཐོན་ཁུངས་འཚོལ་ སྒྲུབ་འབད་དགོཔ། ཆ་མཉམ་གྱིས་སྤྱོད་ཚུགས་པའི་མཐུན་རྐྱེན་བཟོ་ སྐྲུན་འབད་དགོ། ང་༽ ལས་གཡོག་ལྷན་ཁག་གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་མཉམ་འབྲེལ་ ཐོག་ འབྲུག་གི་ལས་མི་དང་ལཱ་གཡོག་བཅའ་ཁྲིམས་དང་སྒྲིག་གཞི་ དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ལས་མི་ཚུ་ལུ་ལཱ་གི་འཕྲོད་བསྟེན་དང་ཉེན་སྲུང་ཡོདཔ་ ངེས་གརྟན་བཟོ་དགོ། ཅ) བསྟན་རྒྱས་ལྷན་ཁག་གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་མཉམ་འབྲེལ་ ཐོག་ བཟོ་གྲྭ་ཁང་ལས་འཐོན་མིའི་བཙོག་ཆུ་ཚུ་ ཉེན་སྲུང་དང་ལྡནམ་ སྦེ་འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་ནི་ཡོདཔ་ངེས་གཏན་བཟོ་དགོ། ཆ༽ ནང་སྲིད་དང་སྲོལ་འཛིན་ལྷན་ཁག་གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་ མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ གློ་བུར་འཆར་གཞིའི་ནང་ ཆུ་དང་ གཙང་སྦྲ་དང་ འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ལས་འཆར་ཚུ་བཟོ་ནི་དང་། བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནི། སྲིད་ བྱུས་འདི་བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནིའི་ནང་ ས་གནས་གཞུང་སྐྱོང་ལས་ཁུངས་ བརྒྱུད་དེ་ ས་གནས་གཞུང་ཚུ་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་དེ་བྱིན་དགོ། ༡༣ b. National Environment Commission Secretariat/ Concerned Agency: Be responsible for establishing, updating and ensuring compliance with standards, codes of practice, and regulations on wastewater and faecal sludge. c. Ministry of Education: Plan, mobilize resources, and coordinate the construction of accessible sanitation and hygiene facilities in schools in collaboration with the relevant agencies. d. Ministry of Labour and Human Resources: Ensure occupational health and safety of the workforce as per the Labour Act and the regulations in collaboration with the relevant agencies. e. Ministry of Economic Affairs: Ensure safe management of industrial waste in collaboration with the relevant agencies. f. Ministry of Home and Cultural Affairs: Develop and implement WASH in emergencies plan in collaboration with the relevant agencies and support the Local Governments to implement this policy through its Department of Local Governance. 13 ཇ༽ གྲྭ་ཚང་ལྷན་ཚོགས་དང་། དམག་སྡེ། རྒྱལ་འཛིན་གཙུག་ལག་སློབ་སྡེ་ ཚུ་བརྩིས་པའི་གཙུག་སྡེ་ཚུ་གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་དང་གཅིག་ ཁར་གྲོས་བསྟུན་འབད་ཐོག་ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་དང་འབྲེལ་བའི་ འཆར་གཞི་བརྩམ་ནི་དང་། ཐོན་ཁུངས་འཚོལ་སྒྲུབ་འབད་ནི། གཙུག་ སྡེ་རང་སོའི་ས་ཁོངས་ནང་ལུ་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་ རྐྱེན་ཚུ་བཟོ་སྐྲུན་འབད་ནིའི་འགན་ཁུར་འབག་དགོ། ཉ༽ འབྲུག་ལྟ་བཤལ་ཚོགས་སྡེ་གིས་ འཁོར་ལམ་གྱི་ཉེ་འདབས་བརྩིས་ པའི་ ལྟ་བཤལ་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ ཉེན་སྲུང་ཅན་གྱི་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་ བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཡོདཔ་ངེས་གརྟན་བཟོ་ནི་དང་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་ སྡེ་ཚུ་དང་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་ ལྟ་བཤལ་གྱི་ཟ་ཁང་ཚུ་ནང་ གཙང་སྦྲ་ དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ལྟ་རྟོག་འབད་དགོ། ཏ༽ ཞི་བའི་ལས་ཚོགས་དང་མི་སྡེའི་ལས་ཚོགས་ཀྱིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ ཚུ་དང་མཉམ་རུབ་འབད་དེ་ གཙང་སྦྲ་དང་ཉེན་སྲུང་ཅན་གྱི་འཕྲོད་ བསྟེན་ལག་ལེན་གྱི་ལས་རིམ་ཚུ་ དང་ལེན་འབད་དགོ། ༩༽ འབྲེལ་ཡོད་སྲིད་བྱུས་དང་ཁྲིམས་ཀྱི་གཞི་བཀོད། ༡༽ རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ཁྲིམས་ ༡༩༩༢ ཅན་མའི་ནང་ རང་སོའི་བཟའ་ཚང་ནང་གི་ གཙང་སྦྲ་འདི་ བཟའ་ཚང་རང་གིས་ར་བཏོན་ཏེ་རྒྱུན་སྐྱོང་འཐབ་དགོ་པའི་ བཀའ་སློབ་གནང་ཡོད། དེ་མ་ཚད་ རྫོང་ཁག་ཚོགས་འདུ་དང་རྒེད་འོག་ཚོགས་ སྡེ་ཚུ་གིས་ གཙང་སྦྲ་ཡར་དྲག་གཏང་ནིའི་འགན་ཁུར་འབག་དགོ་པའི་བཀའ་ སློབ་ཡང་གནང་ཡོད། ༡༤ g. All Institutions including Dratshang Lhentshog, Armed Forces, Royal University of Bhutan, etc.: Plan, mobilize resources, and construct sanitation and hygiene facilities in their respective institutions in consultation with the relevant agencies. h. Tourism Council of Bhutan: Ensure safe sanitation and hygiene facilities in tourist sites including road side amenities and monitor sanitation and hygiene facilities in tourist hotels in collaboration with the relevant agencies. i. Civil Society Organization and community based organisations: Implement sanitation and safe hygiene practices program in partnership with the relevant agencies.

9. Relevant Policies and Legal Framework i. The Royal Decree of 1992 outlined the obligations of households to provide and maintain their own household sanitation. It also emphasised the responsibilities of Dzongkhag Tshogdu and Gewog Tshogde to promote sanitation. 14 ༢༽ འབྲུག་གི་རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོའི་ནང་ འབྲུག་མི་ཚུ་ལུ་ གཞུང་གིས་ ཉེན་སྲུང་ ཅན་དང་མཛེས་ལྡན་གྱི་མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ངེས་གརྟན་བཟོ་དགོཔ་སྦེ་ བཀོད་དེ་ཡོདཔ་དང་ གཙང་སྦྲ་དང་འབྲེལ་བའི་མཐའ་འཁོར་སྲུང་སྐྱོབ་དང་ མཛེས་ལྡན་མཐའ་འཁོར། རྒྱལ་ཡོངས་དགའ་སྐྱིད་དཔལ་འཛོམས་འགྲུབ་ ཐབས་ཀྱི་དོན་ཚན་ཚུ་ཡང་བཀོད་དེ་ཡོད། ༣༽ རྒྱལ་ཡོངས་དགའ་སྐྱིད་དཔལ་འཛོམས་ཀྱི་ལྟ་བ་འདི་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་ ཡོངས་གོང་འཕེལ་ལམ་སྟོན་གྱི་གཞི་རྩ་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན། རྒྱལ་ཡོངས་དགའ་ སྐྱིད་དཔལ་འཛོམས་ཀྱི་གཞི་དོན་ཁག་དགུའི་ནང་ གཞི་དོན་རེ་ལུ་བདེ་སྐྱིད་ཀྱི་ ཆ་ཤས་རེ་ཡོད། གཙང་སྦྲ་འདི་འཚོ་བའི་གནས་ཚད་ཀྱི་གཞི་དོན་འོག་ལུ་ ནང་ གསེས་ཀྱི་དོན་ཚན་ སྡོད་ཁྱིམ་ནང་ཚུད་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཡོངས་བརྟག་ཞིབ་ ཀྱི་ཆ་ཤས་ཅིག་སྦེ་ལྟ་རྟོག་འབདཝ་ཨིན། ༤༽ འབྲུག་གི་འཆར་སྣང་ ༢༠༢༠ ཅན་མའི་ནང་ གཞི་རྟེན་ཞབས་ཏོག་དང་གཞི་ རྟེན་མཁོ་ཆས་ཚུ་ སྤྱི་སྙོམས་སྦེ་འཐོབ་ཚུགསཔ་བཟོ་ནིའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་འཆར་ སྣང་ནང་ལུ་ གཟུགས་ཁམས་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ཐོན་འབྲས་ཡར་དྲག་གཏང་ནིའི་ དོ ན་ལུ་འཐུང་ཆུ་རྒྱ་ཁྱབ་བཀྲམ་སྤེལ་འདི་མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་འབད་ནི་དང་ ཉེན་སྲུང་གཙང་སྦྲའི་དོན་ལུ་གཙོ་རིམ་བཟུང་སྟེ་ཡོད། ༥༽ རྒྱལ་ཡོངས་གཟུགས་ཁམས་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་སྲིད་བྱུས་ ༢༠༡༠ ཅན་མའི་ནང་ འཐུང་ཆུ་བཀྲམ་སྤེལ་དང་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ཞབས་ཏོག་བྱིན་ནིའི་ དོན་ལུ་ ལས་སྡེ་སྣ་མང་གི་བར་ན་ མཉམ་འབྲེལ་འབད་ནི་འདི་ཁག་ཆེཝ་སྦེ་ ཚུད་དེ་ཡོད། ༡༥ ii. The Constitution of the Kingdom of Bhutan obliges the RGoB to ensure a safe and healthy environment for Bhutanese citizens. The elements of the Constitution which relate to sanitation include: environmental protection, provision of a healthy living environment, and the pursuit of Gross National Happiness. iii. Gross National Happiness philosophy is the guiding principle for national development in Bhutan. There are nine domains representing each of the components of wellbeing. Sanitation is a sub-indicator under housing in the domain of living standard and is monitored as part of the national surveys. iv. Bhutan Vision 2020 provides a national vision for equitable access to basic services and infrastructure under which priority is given to rapid expansion of access to potable water and safe sanitation for the improvement of health outcomes. v. The National Health Policy 2010 explicitly emphasises the need for multi-sectoral coordination in delivering water supply, sanitation and hygiene services. 15 ༦༽ འབྲུག་གི་ཆུའི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༡༡ ཅན་མའི་ནང་ འཐུང་ཆུ་དང་གཙང་སྦྲ་ལུ་ མཁོ་ཆེ་བའི་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས་བགོ་བཀྲམ་འབད་ནི་འདི་ གཙོ་རིམ་མཐོ་ཤོས་སྦེ་ བཀོད་དེ་ཡོད། ༧༽ རྒྱལ་ཡོངས་མཐའ་འཁོར་ཉེན་སྲུང་གི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༠༧ ཅན་མའི་ནང་ མི་ ངོ་ཅིག་ལུ་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མཐའ་འཁོར་གྱི་ཕན་བདེ་སྲུང་སྐྱོབ་དང་ཡར་དྲག་གཏང་ ནིའི་ནང་ འདྲ་མཉམ་དང་དེ་བསྟུན་གྱི་ལཱ་འགན་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ཉེན་སྲུང་ཅན་ དང་འཕྲོད་བསྟེན་ཅན་གྱི་མཐའ་འཁོར་ལུ་ གཞི་རྟེན་གྱི་ཐོབ་དབང་ཡང་ཡོདཔ་ སྦེ་བཀོད་དེ་ཡོད། བཅའ་ཁྲིམས་འདི་ མཐའ་འཁོར་ཉམས་སྲུང་གི་དོན་ལུ་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་སྲིད་བྱུས་དང་འབྲེལ་བ་གལ་ཅན་ཅིག་ཨིན། ༨༽ ས་གནས་གཞུང་གི་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༠༩ ཅན་མའི་ནང་ ཆུ་བཀྲམ་སྤེལ་དང་། གཙང་སྦྲ། འཕྲོད་བསྟེན། མི་མང་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་འགན་ཁུར་ཚུ་རྒྱ་ཆེཝ་སྦེ་ ར་དབང་ཚད་ཕྱིར་སྤེལ་འབད་དེ་ཡོདཔ་དང། ཁྲོམ་སྡེ་བདག་སྐྱོང་དང་རྫོང་ཁག་ ཚོགས་འདུ་རང་སོའི་ས་ཁོངས་ནང་གི་མི་མང་གི་གཟུགས་ཁམས་འཕྲོད་བསྟེན་ དང་། ཉེན་སྲུང་། བདེ་སྐྱིད་ཚུ་སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ནིའི་ཚད་འཛིན་གྱི་དབང་ཚད་འདི་ ཡང་ ཁོང་ར་ལུ་ར་ཡོདཔ་ཨིན། ༩༽ ཕྱགས་སྙིགས་སྔོན་འགོག་དང་འཛིན་སྐྱོང་བཅའ་ཁྲིམས་ ༢༠༠༩ ཅན་མ་གིས་ ཆབ་གསང་ཚུལ་མཐུན་གྱི་འཛིན་སྐྱོང་ངེས་བརྟན་བཟོ་ནིའི་དོན་ལུ་ ཁྲོམ་སྡེ་དང་། རྫོང་ཁག་ཚོགས་འདུ། རྒེད་འོག་ཚོགས་སྡེ་ཚུ་ལུ་འགན་ཁུར་ཧེང་སྐལ་ར་བཀལ་ ཏེ་ཡོད། བཅའ་ཁྲིམས་དེ་ནང་ལུ་ ཁྲོམ་སྡེ་དང་། རྫོང་ཁག་ཚོགས་འདུ། རྒེད་ འོག་ཚོགས་སྡེ་ཚུ་ལུ་ རང་སོའི་ས་ཁོངས་ནང་གི་མི་རློབས་ཚུ་གི་ནང་འཁོད་ ཚད་འཛིན་འབད་ནི་དང་། གནང་བ་སྤྲོད་ནི། ཡར་དྲག་ཅན་གྱི་གཙང་སྦྲ་ལག་ ལེན་གྱི་བརྩོན་ཤུགས་བསྐྱེད་བཅུག་ནིའི་དབང་ཚད་ཡང་སྤྲོད་ཡོད། ༡༦ vi. The Water Act of Bhutan 2011 stipulates that the highest priority purpose for allocating water resources is for drinking and sanitation. vii. The National Environment Protection Act 2007 states a person has the fundamental right to a safe and healthy environment with equal and corresponding duty to protect and promote the environmental well-being. This act shall be an integral link to the sanitation and hygiene policy with respect to conservation of environment. viii. The Local Government Act of Bhutan 2009 significantly decentralised responsibilities for water supply, sanitation, hygiene and public health. Each Thromde Administration and Dzongkhag Tshogdu has regulatory powers and obligations to protect health, safety and well-being of the people in its area. ix. The Waste Prevention and Management Act 2009 reinforces the responsibility of Thromde, Dzongkhag Tshogdu and Gewog Tshogde in ensuring proper management of human waste. It provides Thromde, Dzongkhag Tshogdu and Gewog Tshogde with the power to regulate, sanction as well as stimulate improved sanitation practices among the population in their area. 16 ༡༠༽ འབྲུག་གི་སྒྲིང་ཁྱིམ་བཅའ་ཡིག་ ༢༠༡༨ ཅན་མ་གིས་ གྲོང་གསེབ་དང་ཁྲོམ་ གྱི་ས་ཁོངས་གཉིས་ཆ་རའི་གཙང་སྦྲའི་གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་ཀྱི་ལམ་སྟོན་འབད་ བ་གིས་མ་ཚད་ བཅའ་ཡིག་དེ་གིས་ ཚུལ་མཐུན་ལྟ་རྟོག་གི་དོན་ལུ་ ཞིབ་ དཔྱད་སྡེ་ཚན་གྱི་ལཱ་འགན་ཚུ་གི་ལམ་སྟོན་ཡང་འབདཝ་ཨིན། ༡༡༽ དབང་པོ་སྐྱོན་ཅན་ཚུ་ལུ་སྟབས་བདེ་བའི་བཟོ་སྐྲུན་གྱི་ལམ་སྟོན་ ༢༠༡༧ ཅན་མ་གིས་ དབང་པོ་སྐྱོན་ཅན་ཚུ་ལུ་ ཐོགས་མེད་སྟབས་བདེའི་ མཐུན་རྐྱེན་དང་གཞི་བཀོད་ཚུ་བཟོ་བཀོད་དང་བཟོ་སྐྲུན་འབད་ནིའི་ནང་ ལམ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན། སྲིད་བྱུས་འདི་གིས་ བཟོ་སྐྲུན་གསརཔ་དང་ ལེགས་བཅོས་གཉིས་ཆ་ར་ལུ་ཁྱབ་ཨིན། ༡༠༽ ལྟ་རྟོག་དང་དབྱེ་ཞིབ། ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་ བསྟེན་སྲིད་བྱུས་ཀྱི་གཙང་སྦྲའི་ལས་སྣ་ བསྟར་སྤྱོད་ཀྱི་མཉམ་འབྲེལ་དང། ལྟ་རྟོག། དབྱེ་ ཞིབ། བསྐྱར་ཞིབ་ཚུ་འབད་ནིའི་སྤྱིར་བཏང་གི་འགན་ཁུར་འབག་དགོ། དེ་བཟུམ་སྦེ་ གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་སྲིད་བྱུས་ཀྱི་ འཕྲོད་བསྟེན་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་སྣ་ཚུ་བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ མཉམ་འབྲེལ་དང་། ལྟ་རྟོག། དབྱེ་ཞིབ། བསྐྱར་ཞིབ་ཚུ་འབད་ནིའི་སྤྱིར་བཏང་གི་འགན་ཁུར་འབག་དགོ། ༡༧ x. The Bhutan Building Rules 2018 sets guidelines on the requirements of sanitation infrastructure covering both rural and urban areas and guides on the roles of inspection team for compliance monitoring. xi. The Guideline for Differently-Abled Friendly Construction 2017 guides to design and construct barrier free built environment facilities and structures considering the needs of Persons with Disabilities. This document covers both new and retrofit construction.

10. Monitoring and Evaluation MoWHS/Concerned Agency shall take the overall responsibility to coordinate, monitor, evaluate, and review the implementation of sanitation portion of the National Sanitation and Hygiene Policy. Similarly, MoH shall take the overall responsibility to coordinate, monitor, evaluate, and review the implementation of the hygiene portion of the National Sanitation and Hygiene Policy. 17 སྲིད་བྱུས་འདི་གི་བསྟར་སྤྱོད་ལྟ་རྟོག་གི་དོན་ལུ་ འོག་གི་བྱ་རིམ་ལག་ལེན་འཐབ་དགོཔ། ༡༽ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་ སྲིད་བྱུས་འདི་གི་ དམིགས་ཡུལ་ཚུ་དོན་སྨིན་ཅན་སྦེ་བསྟར་སྤྱོད་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ གཅིག་སྡོམ་ རྒྱལ་ཡོངས་གཙང་སྦྲའི་གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་དང་ཞབས་ཏོག་གི་བརྡ་དོན་ལམ་ ལུགས་བཟོ་དགོ། ༢༽ གསོ་བའི་ལྷན་ཁག་གིས་ གཟུགས་ཁམས་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་སྤྱིར་བཏང་གི་ བྱ་སྒོ་ལྟ་རྟོག་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ གཅིག་སྡོམ་རྒྱལ་ཡོངས་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་བརྡ་ དོན་ལམ་ལུགས་བཟོ་དགོ། ༣༽ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ག་ར་གིས་ སྲིད་བྱུས་འདི་ དོན་སྨིན་ལག་ལེན་ངེས་གརྟན་ བཟོ་ནིའི་དོན་ལུ་ གལ་ཅན་གྱི་དམིགས་ཚད་ལྡན་པའི་ཐབས་བྱུས་བཟོ་དགོ། ༤༽ སྲིད་བྱུས་འདི་གིས་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་ལུ་ གཙང་སྦྲ་དང་འཕྲོད་བསྟེན་ དང་འབྲེལ་བའི་ རང་སོའི་གོང་འཕེལ་འཆར་གཞི་གི་ལས་སྣ་ཚུ་དང་ ལོ་འཁོར་ ལཱ་གི་འཆར་གཞི་བརྩམ་ནིའི་ནང་ ལམ་སྟོན་འབད་དགོ། ༥༽ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་ཚུ་གིས་ ངོས་འཛིན་གྲུབ་པའི་ལས་སྣ་གི་འཆར་གཞི་ཚུ་ འགྲུབ་ཐབས་ལུ་ མཁོ་ཆེའི་མ་དངུལ་དང་ཐོན་ཁུངས་ཚུ་བཞག་དགོ། ༦༽ རྒྱལ་ཡོངས་དགའ་སྐྱིད་དཔལ་འཛོམས་ལྷན་ཚོགས་དང་ འབྲེལ་ཡོད་ལྷན་ ཁག་ཚུ་གིས་ རང་སོའི་དབྱེ་ཞིབ་ལས་རིམ་གྱི་ཆ་ཤས་ཅིག་སྦེ་ གཙང་སྦྲ་དང་ འཕྲོད་བསྟེན་ལས་སྡེའི་གྲུབ་འབྲས་ཚུ་དབྱེ་ཞིབ་འབད་དགོ། ༡༨ The following process will apply for monitoring the implementation of this Policy: i. MoWHS/Concerned Agency shall develop an integrated national sanitation infrastructure and service information system to support the effective implementation of Policy objectives. ii. MoH shall develop an integrated national hygiene information system that will measure the overall performance of health and hygiene. iii. All relevant agencies shall design strategies with milestones to ensure effective implementation of this policy. iv. This policy shall guide the relevant agencies in designing their development plan activities and annual work plans related to sanitation and hygiene. v. All relevant agencies shall secure necessary funds and resources to support the various action plans identified. vi. GNHC and Ministries concerned shall evaluate the achievements of sanitation and hygiene sector as part of its evaluation program. 18 ༡༡༽ སྲིད་བྱུས་བསྐྱར་ཞིབ་དང་འཕྲི་སྣོན། སྲིད་བྱུས་འདི་ འབྲུག་རྒྱལ་གཞུང་གི་དགོས་མཁོ་དང་བསྟུན་བསྐྱར་ཞིབ་དང་བསྐྱར་བཟོ་ འབད་དགོ། སྲིད་བྱུས་འདི་ སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༠ ཟླ་ ༢ པའི་ཚེས་ ༤ ལས་འགོ་བཙུགས་ཏེ་ བསྟར་སྤྱོད་འབད་དགོ། གལ་སྲིད་ སྲིད་བྱུས་འདི་གི་དོན་ཚན་གྱི་གོ་དོན་ལེན་ཐངས་མ་ འདྲཝ་རེ་ཐོན་སྲིད་ན་ འབྲུག་རྒྱལ་གཞུང་གི་ཁ་ཐུག་ལས་ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་འདི་ སྲིད་བྱུས་འདིའི་དོན་འགྲེལ་མཐའ་དཔྱད་ཀྱི་དབང་འཛིན་ཨིནམ་ ལས་ ཞབས་ཏོག་ལྷན་ཁག། ཡང་ན་ འབྲེལ་ཡོད་ལས་སྡེ་གིས་དོན་འགྲེལ་རྐྱབ་མི་འདི་ མཐའ་དཔྱད་སྦེ་ཆ་བཞག་དགོ། ༡༩

11. Policy Review and Amendments This policy shall be reviewed and revised as and when deemed necessary by RGoB. The policy will come into force with effect from 4th February 2020. In the event of conflict of interpretation of any part of this policy, the MoWHS/Concerned Agency shall, on behalf of RGoB, be the final and binding authority. 19